វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2783 334861 331909 2026-05-01T06:23:27Z ~2026-10443-21 49896 បានកែតម្រូវវេយ្យាករណ៍ 334861 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ខេត្តតាកែវ | native_name = | native_name_lang = km<!-- ISO 639-2 code --> | settlement_type = [[ខេត្តតាកែវ]] | nickname = | motto = | image_map =Cambodia_Siem_Reap_Province_locator_map.svg | map_caption = ខេត្តតាកែវក្នុងផែនទីនៃប្រទេសកម្ពុជា | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = ទីតាំងនៃខេត្តតាកែវក្នុងប្រទេសកម្ពុជា | coordinates = {{coord|010|59|N|104|47|E|region:KH_type:city|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{CAM}} | established_title = បង្កើត | established_date = ឆ្នាំ១៩០៧ | seat_type = ក្រុង | seat = ក្រុងដូនកែវ | leader_party = គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា | leader_title = អភិបាលខេត្ត | leader_name = វុី សំណាង | area_footnotes = | area_total_km2 = ៣៥៦៣ | area_rank = លំដាប់លេខ២០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>[http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf General Population Census of Cambodia 2020 - Provisional population totals], National Institute of Statistics, Ministry of Planning, 3 September 2020</ref> | population_total = ៨៩៩,៤៨៥នាក់ | population_rank = លេខ៧ | population_as_of = ២០១៩ | population_density_km2 = ២៥២.៥នាក់ | population_density_rank = លំដាប់លេខ៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ស្រុក | blank_info_sec1 = ១០ | blank1_name_sec1 = ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ១១១៩ | timezone1 = [[UTC+07]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = កូដតំបន់ | area_code = +៨៥៥ | iso_code = KH-២១ | website = | footnotes = | official_name = | ែកតា = | កៃវតាាតវៃកែកតា = | image_skyline = Takeo Provinz, Reisfeld.jpg | image_alt = ប្រាសាទតាកែវ }} '''ខេត្តតាកែវ''' គឺជាខេត្តមួយដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ស្ថិតនៅខាងលិចទន្លេបាសាក់ ខេត្តតាកែវ មានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[ខេត្តកំពត]] ខាងលិចជាប់ [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ខាងជើងឆៀងខាងលិច និង[[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្តាល]]នៅខាងជើងនិងខាងកើត។ ហើយព្រំប្រទល់ភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តគឺព្រំដែនអន្តរជាតិជាមួយវៀតណាម([[ខេត្តមាត់ជ្រូក]])។ ទីក្រុងខេត្តដែលទើបនឹងត្រូវបានគេស្គាល់ថា​ជា​[[ក្រុងដូនកែវ|ទីរួម​ខេត្ត​ដូនកែវ]] (អតីត​ហៅ​ថា​ក្រុងតាកែវ) គឺជា​ទីក្រុង​តូច​មួយ​មាន​ប្រជាជន​សរុប ៣៩ ១៨៦ នាក់។ ខេត្តតាកែវគឺជាស្លាកស្នាមនៃវប្បធម៌ខ្មែរ ដោយសារតែជាអតីតនគរវ្នំនិងអាណាចក្រចេនឡាស្ថិតនៅកណ្តាលតំបន់។ == ទីតាំងខេត្តតាកែវ == [[ឯកសារ:Takeo pont.JPG|រូបភាពតូច|វាលស្រែនៅខេត្តតាកែវ]] [[ឯកសារ:Map Takeo Province.png|រូបភាពតូច|ផែនទីភូមិសាស្ត្រខេត្តតាកែវ]] ខេត្តតាកែវគឺជាខេត្ដមួយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃ[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តកំពត]] ភាគពាយ័ព្យជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] ខាងជើងនិងខាងកើតជាប់[[ខេត្តកណ្ដាល]] និងភាគខាងត្បូងជាប់ជាមួយព្រំដែនអន្ដរជាតិ[[ប្រទេសវៀតណាម]]។ ខេត្តតាកែវមានផ្ទៃដីសរុប ៣,៦៨០.១៥ គីឡូម៉ែត្កការេ<ref>''[http://www.cambodiainvestment.gov.kh/wp-content/uploads/2014/03/Takeo-Province_eng.pdf Municipality and Province Investment Information: Takeo Province] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712191806/http://www.cambodiainvestment.gov.kh/wp-content/uploads/2014/03/Takeo-Province_eng.pdf |date=2019-07-12 }}''</ref>។ ទីរួមខេត្តនៃខេត្តតាកែវគឺក្រុងដូនកែវ ដែលជាក្រុងតូចមួយមានប្រជាជន ៣៩,១៨៦ នាក់។ បើយើងធ្វើដំណើរពីភ្នំពេញទៅកាន់ទីរួមខេត្តតាកែវលើកំណាត់ផ្លូវជាតិលេខ ២ និងលេខ៣ គេនឹងបានឃើញស្ថានភាពប្រជាពលរដ្ឋ ការប្រកបរបររកស៊ីរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនេះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏អាចធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិលេខ២ផងដែរ ដែលមានចម្ងាយផ្លូវប្រហែល៧៨ គីឡូម៉ែត្រ។ ==ចំនួនប្រជាជន== [[ឯកសារ:Kraing Tbong VB 01 06 6.JPG|រូបភាពតូច|ប្រជាជនខ្មែរនៅខេត្តតាកែវ]] តាមជំរឿនប្រជាជននៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៨ ខេត្តតាកែវមានចំនួន ៧៩០,១៦៨នាក់ និងជំរឿនថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨ ប្រជាជនមានចំនួន ៨៤៤,៩០៦នាក់។ តាមការធ្វើជំរឿនប្រជាជនកម្ពុជានៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៩ បានបង្ហាញថា ខេត្តតាកែវមានប្រជាជនសរុបចំនួន ៨៩៩,៤៨៥នាក់ និងមានដង់ស៊ីតេចំនួន ២៥២.៥នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ បើប្រៀបធៀបរវាងចន្លោះឆ្នាំ២០០៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៩ មានកើនឡើងចំនួន ០.៥៧%<ref>ក្រសួងផែនការ និងស្ថិតិ ជំរឿនឆ្នាំ២០១៩</ref>។ ==រដ្ឋបាល== ខេត្តតាកែវមាន ០១ [[ក្រុង]] ០៩ [[ស្រុក]] ៩៧ [[ឃុំ]], ៣ [[សង្កាត់]] និង ១១២១ ភូមិ <ref>[http://www.stats.nis.gov.kh/areaname/dist_pro21.htm]</ref>។ {| class="wikitable" |- ! លេខ !! ស្រុក/ក្រុង !! ឃុំ/សង្កាត់ !! ភូមិ |- | ២១០១ || [[ស្រុកអង្គរបូរី]] || ៦ || ៣៤ |- | ២១០២ || [[ស្រុកបាទី]] || ១៥ || ១៦៨ |- | ២១០៣ || [[ស្រុកបូរីជលសារ]] || ៥ || ៣៩ |- | ២១០៤ || [[ស្រុកគីរីវង់|ស្រុកគិរីវង់]] || ១២|| ១១៥ |- | ២១០៥ || [[ស្រុកកោះអណ្តែត]] || ៦ || ៦៨ |- | ២១០៦ || [[ស្រុកព្រៃកប្បាស]]|| ១៣ || ១១០ |- | ២១០៧ || [[ស្រុកសំរោង]] || ១១ || ១៤៧ |- | ២១០៨ || [[ក្រុងដូនកែវ]] || ៣(សង្កាត់)|| ៤០ |- | ២១០៩ || [[ស្រុកត្រាំកក់]] || ១៥ || ២៤៤ |- | ២១១០ || [[ស្រុកទ្រាំង]] || ១៤ || ១៥៤ |} === អភិបាលខេត្ត === {| class="wikitable sortable" |- ! លរ ! អភិបាល ! កាន់តំណែង ! ប្រភព !ផ្សេងៗ |- |1 |វ៉ី សំណាង |២៤ មិថុនា ២០២៤ |ព្រះរាជក្រឹត្យលេខ នស/រកត/០៦២៤/៧០០<ref>{{Cite web |title=លោក វ៉ី សំណាង ត្រូវបានព្រះមហាក្សត្រត្រាស់បង្គាប់ផ្ទេរមុខតំណែងពីអភិបាលនៃគណៈអភិបាលខេត្តកំពង់ស្ពឺ និងតែងតាំងមកជាអភិបាលនៃគណៈអភិបាលខេត្តតាកែវ |url=https://eacnews.asia/home/details/30725 |access-date=2024-10-05 |website=ព័ត៌មាន EAC |language=kh |archivedate=2024-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241007100720/https://eacnews.asia/home/details/30725 |url-status=dead }}</ref> |ឯ. អ៊ូច ភា ត្រូវផ្លាស់​ប្ដូរដំណែង​ទៅជា​រដ្ឋលេខាធិការក្រសួង​មហាផ្ទៃ​វិញ​តាម​ព្រះរាជក្រឹត្យ​លេខ នស/រកត/០៦២៤/៦៩៦<ref>{{Cite web |date=2024-06-25 |title=ព្រះមហាក្សត្រ ចេញព្រះរាជក្រឹត្យផ្លាស់ប្តូរ និងតែងតាំងអភិបាលខេត្តចំនួន០៨រូប {{!}} PRESS OCM I អង្គភាព​ព័ត៌មាន​ និងប្រតិកម្មរហ័ស |url=https://pressocm.gov.kh/archives/98906 |access-date=2024-10-05 |language=km-KH |archivedate=2024-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241007095458/https://pressocm.gov.kh/archives/98906 |url-status=dead }}</ref> |- | 2 |អ៊ូច ភា | ២៦ មីនា ២០១៨ | ព្រះរាជក្រឹត្យចុះថ្ងៃទី២៦ មីនា ឆ្នាំ២០១៨<ref>{{Cite news|url=http://kampucheathmey.com/2016/archives/876441|title=លោក ឡាយ វណ្ណៈ អភិបាលខេត្តតាកែវត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរតួនាទីជំនួសដោយលោកអភិបាលរងខេត្តវិញ|last=វីរៈ|date=27-03-2018|website=កម្ពុជាថ្មី|access-date=2019-06-26|archive-date=2019-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626071421/http://kampucheathmey.com/2016/archives/876441|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-03-28 |title=បញ្ចប់​តំណែង​លោក​​ឡាយ វណ្ណៈ តែងតាំង​លោកអ៊ូច ភា ជំនួស​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/615781.html |access-date=2024-10-05 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> | |- | 3 | ឡាយ វណ្ណៈ | | | |- | 4 | ស្រី បេន | | | |- | 5 | [[កែប ជុតិមា]] | | | |- | 6 | ស៊ូ ភីរិន្ទ | | | |} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Ta Prohm (Takeo).JPG|រូបភាពតូច|ប្រាសាទតាព្រហ្មទន្លេបាទី]] តាកែវជាខេត្តចំណាស់មួយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា "ដើមកំណើតនៃអរិយធ៌មខ្មែរ" ដោយសារតែធ្លាប់ជាតំបន់កណ្តាលនៃនគរចេនឡាបន្ទាប់ពីការធ្លាក់ចុះនៃនគរភ្នំ។ ប្រវត្តិសាស្រ្ត ជាច្រើនដែលទាក់ទងនឹងសម័យ [[អាណាចក្រភ្នំ]] និងសម័យ [[ចេនឡា]] ដោយមាន ប្រាសាទបុរាណជាច្រើនរហូតដល់៣៤ប្រាសាទដែលបានកសាងឡើងមុនសម័យអង្គររវាងសតវត្សទី៥ដល់ទី៨។ សក្ដានុពលភាពសំខាន់ក្នុងខេត្ត នេះគឺវិស័យទេសចរណ៍ ដែលជាប្រភពចំណូលជូនរដ្ឋ និងអាចឱ្យប្រជាពលរដ្ឋទាញរកប្រយោជន៍ពីវិស័យនេះផងដែរ។ តំបន់ទេសចរណ៍សំខាន់ៗក្នុងខេត្តនេះមានភាគច្រើនជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូចជា ប្រាសាទបុរាណជាដើម ដែលធ្វើឱ្យទេសចរចូលចិត្តមកធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ព្រមទាំងទទួលនូវអារម្មណ៍បរិសុទ្ធ ពីទេសភាពប្រណីតៗជុំវិញតំបន់ ប្រាសាទបុរាណនោះផងដែរ។តាកែវត្រូវបានគេគិតថាជាកន្លែងកំណើតនៃអរិយធម៌ខ្មែរ។ ពាណិជ្ជករនៃប្រទេសចិនបានរៀបរាប់ថា រាជាណាចក្រខ្មែរកាលពីដើមមានទីតាំងស្ថិតនៅតាកែវ ដែលមានឈ្មោះថា "ហ្វ៊ូណន" ហើយពួកគេបាននិយាយទៀតថា នេះជាព្រះរាជាណាចក្រដែលមានកំពែងព័ទ្ធជុំវិញ។ ភស្ដុតាងនៃវត្ថុបុរាណនៅអង្គរបុរី បានបញ្ជាក់ថាទីនេះជាកន្លែងដែល ជាមូលដ្ឋាននៃព្រះរាជាណាចក្រខ្មែរយ៉ាងសំខាន់ចាប់តាំងពីដើមឆ្នាំ ៤០០ មុនគ្រិស្តសករាជ។ ក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ២៤ ខេត្តតាកែវគឺជាខេត្តមួយដែលមានវ័យចំណាស់ជាងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្ត ដែលមានប្រវត្តិទាក់ទង់និងអាណាចក្រភ្នំ និងចេនឡា។ ខេត្តតាកែវមានប្រាសាទបុរាណចំនួន ៣៤ ដែលបុព្វបុរសខ្មែរយើងបានបន្សល់ទុក ហើយក៏ជាដួងព្រលឹងនៃប្រជាជនខ្មែរកាលជំនាន់នោះនិងប្រទេសកម្ពុជាយើងផងដែរ។ បច្ចុប្បន្នខេត្តតាកែវមានប្រាសាទ ដែលមានរូបរាងច្បាស់លាស់ចំនួន ៩កន្លែងដែលទាក់ទងនឹងប្រវត្តិសាស្រ្តគឺ៖ * [[ប្រាសាទភ្នំដា]] ស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងសតវត្សទី៦ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកអង្គរបូរី]]។ * [[ប្រាសាទបាយ៉ង់កោរ]] ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី៧ ស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំ បាយ៉ង់ [[ស្រុកគិរីវង់]]។ * [[ប្រាសាទនាងខ្មៅ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១០ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកសំរោង]]។ * [[ប្រាសាទភ្នំជីសូរ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១១ ស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំជីសូរ ក្នុង[[ស្រុកសំរោង]]។ * [[ប្រាសាទភ្នំតាម៉ៅ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១១ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបាទី]]។ * [[ប្រាសាទថ្មដុះ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១១ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបាទី]]។ * [[ប្រាសាទតាព្រហ្មទន្លេបាទី]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១២ និងដើមសតវត្សទី១៣ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបាទី]]។ * [[ប្រាសាទយាយពៅ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១២ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបាទី]]។ * [[ឯកសារ:Phnom-da-05.jpg|រូបភាពតូច|ប្រាសាទភ្នំដាដែលស្ថាបនានាសតវត្សទី៦]][[ប្រាសាទជប់ពល]]: ស្ថិតនៅក្នុងក្រុងដូនកែវ។ ==វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ក្នុងតំបន់== ទាំងនេះគឺជាហូលខ្មែរ ផាមួង និងក្រមាសូត្រដែលជាស្នាដៃរបស់ស្រ្ខ្តីខ្មែរនៅក្នុងស្រុកសំរោង។ ផលិតផលទាំងអស់នេះត្រូវបានទិញនៅគ្រប់វិស័យ កីឡា ទេសចរណ៏និងទីផ្សារក្នុងស្រុក។ ហើយពួកវាត្រូវបានផលិតឡើងក្នុងគុណភាពល្អបំផុត និងមានប្រយោជន៏សម្រាប់ការតុបតែងផ្ទះ និងការប្រើប្រាស់។ យើងអាចរកទិញបាននៅតាមទីផ្សារមួយចំនួនណៅក្នុងខេត្តតាកែវ ដូចជា ផ្សារ អង្គតាសោម ផ្សារសំរោងយ៉ោង និងនៅតាមទីផ្សារផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងខេត្តតាកែវ និងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ។ ទាំងនេះគឺជាផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណខ្មែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាពួកវាត្រូវបានគេត្បាញនៅក្នុងខេត្តជាំច្រើនក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ សូមអញ្ជើញមកទស្សនា និងទិញផលិតផលទាំងនេះដែលមានតម្លៃតោកសមរម្យ ហើយមានគុណភាពខ្ពស់។ == អាកាសធាតុ == [[ឯកសារ:Takeo Province 02.jpg|រូបភាពតូច|អ្នកនេសាទនៅជិតអង្គរបូរី ខេត្តតាកែវ]] ខេត្តតាកែវមាន ៤រដូវគឺ រដូវរងា ចាប់ពី វិច្ឆិកាដល់ខែកុម្ភៈ និង មានរដូវលំហែរមានប្រាំង និង វស្សា ចាប់ ខែមិនា ដល់ខែឧសភា រដូវភ្លៀងមានចាប់ពី ខែមិថុនាដល់ខែតុលា។ ទីក្រុងដូនកែវ ខេត្តតាកែវ គឺជាក្រុងដែលមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើន នៅថ្ងៃដែលក្តៅ មានកំដៅរហូតទៅដល់ ៣៧អង្សា ហើយបើត្រជាក់ជាងគេវិញមានរហូត ២១អង្សា។ ==ការអភិវឌ្ឍ== [[ឯកសារ:វិមានឯករាជ.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពវិមានឯករាជ្យទីក្រុងដូនកែវនៃខេត្តតាកែវ]] ចំពោះការអភិវឌ្ឈវិញមានភាពរីកចំរើននិងងាយស្រួលជាងមុន ដោយមានផ្លូវជាតិ ផ្លូលំ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ។ ចំពោះផ្នែកសន្ដិសុខវិញមានសណ្ដាប់ធ្នាប់ល្អគ្មានអំពើលួចឆក់ប្លន់ ដែលប៉ះពាល់ដល់ការប្រកបរបររបស់ប្រជាជនឡើយ។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះប្រព័ន្ធអគ្គីសនីវិញមានស្ទើគ្រប់ផ្ទះ និង មានទឹកគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ ។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៧ នេះប្រជាជនប្រមាណ ៤០%ហើយដែលបានប្រើប្រាស់ទឹកស្អាតរាជរដ្ឋាភិបាលកំពុងតែខិតខំរៀបចំទឹកស្អាតដល់ប្រជាជនទូទាំងខេត្ត តែប្រជាពលរដ្ឋហាក់ដូចជាមិនចង់បោះបង់ចោលទម្លាប់ចាស់របស់ពួកគេ ក្នុងការប្រើប្រាស់ទឹកស្រះ និងទឹកអណ្ដូងឡើយ។ ក្រុមមន្ត្រី នឹងខិតខំជំរុញពួកគេឲ្យងាកមកប្រើប្រាស់ទឹកស្អាតវិញ។ បើប្រៀបធៀបខេត្តកំពង់ស្ពឺ កំពត កណ្ដាល ដែលជាខេត្តដែលនៅភាគខាងត្បូងនិងមានព្រំដែនជាប់ជាមួយប្រទេសវៀតណាម ខេត្តតាកែវគឺជាខេត្តដែលជាប់ចំណាត់ច្នាក់ ហើយមានភ្ញៀវទេសចរណ៏ទៅទស្សនាជាច្រើន។ អ្នកទស្សនាភាគច្រើនជាជនជាតិខ្មែរដែលពួកគេច្រើនទៅទស្សនាប្រាសាទបុរាណនៅចុងសប្តាហ៏។ ==សេដ្ឋកិច្ច== [[ឯកសារ:Ricefields in Takeo.jpg|រូបភាពតូច|វាលស្រែខេត្តតាកែវ]] សេដ្ឋកិច្ចខេត្តតាកែវជាមូលដ្ខានគឺពឹងផ្អែកលើការធ្វើកសិកម្ម ការនេសាទ ការដាំដំណាំស្រូវនិងផ្លែឈើ ជាពិសេសគឺនៅតាមជនបទ។ ចំណែកនៅតាមទីប្រជុំជនវិញ ប្រជាជនច្រើនប្រកបរបរលក់ដូរ និងការប្រកបរបរអាជីវកម្មផងដែរ។ ហើយក៏មានសក្ដានុពលផងដែរចំពោះវិស័យទេសចរណ៍។ ==ផ្សារ== សំរាប់ផលិតផល ត្រី ផ្លែឈើ បន្លែ សាច់ និងផលិតផលវេចខ្ចប់ មួយចំនួនជាផលិតផលក្នុងស្រុក និងភាគច្រើននាំចូលមកពីប្រទេសវៀតណាម។ ភាគច្រើននៃហាងលក់ម្ហូបអាហារ និងភេសជ្ជៈ គឺនៅជុំវិញផ្សារ។ ផ្សារនៅខេត្តតាកែវរួមមាន * ផ្សារកំពង់ជ្រៃ * ផ្សារកោះអណ្ដែត * ផ្សារគិរីវង់(ឃុំព្រៃរំដេង) * ផ្សារក្បាលពោធិ៍ * ផ្សារតាកែវ * ផ្សារដើមរកា * ផ្សារត្រពាំងអណ្ដើក * ផ្សារត្រាំកក់ * ផ្សារត្រាំខ្នារ * ផ្សារថ្នល់បែកគុស * ផ្សារទន្លាប់ * ផ្សារធំ * ផ្សារបត់រកា * ផ្សារព្រៃល្វា * ផ្សារព្រៃសណ្ដែក * ផ្សារព្រំដែនថាម៉ូ * ផ្សារភ្នំដិន * ផ្សារឫស្សីស្រុក * ផ្សារសៃវ៉ា * ផ្សារសំរោងយ៉ោង * ផ្សារអង្គតាសោម * ផ្សារអង្គរកា * ផ្សារអង្គរបុរី [[File:បឹងតាកែវ.jpg|thumb|បឹងតាកែវស្ថិតក្នុងខេត្តតាកែវ]] == រូបភាព == <gallery> រូបភាព រូបភាព រូបភាព រូបភាព រូបភាព រូបភាព រូបភាព រូបភាព រូបភាព </gallery> == ឯកសារយោង == {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តតាកែវ]] {{ខេត្តតាកែវ}} 2jixnvrdn3brg358sa6o2w4mi0vatjl 334862 334861 2026-05-01T06:30:22Z ~2026-10443-21 49896 បានកែតម្រូវកំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ 334862 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ខេត្តតាកែវ | native_name = | native_name_lang = km<!-- ISO 639-2 code --> | settlement_type = [[ខេត្តតាកែវ]] | nickname = | motto = | image_map =Cambodia-Takeo.png | image =Angkor_Borei_Museum_01.jpg | map_caption = ខេត្តតាកែវក្នុងផែនទីនៃប្រទេសកម្ពុជា | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = ទីតាំងនៃខេត្តតាកែវក្នុងប្រទេសកម្ពុជា | coordinates = {{coord|010|59|N|104|47|E|region:KH_type:city|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{CAM}} | established_title = បង្កើត | established_date = ឆ្នាំ១៩០៧ | seat_type = ក្រុង | seat = ក្រុងដូនកែវ | leader_party = គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា | leader_title = អភិបាលខេត្ត | leader_name = វុី សំណាង | area_footnotes = | area_total_km2 = ៣៥៦៣ | area_rank = លំដាប់លេខ២០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>[http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf General Population Census of Cambodia 2020 - Provisional population totals], National Institute of Statistics, Ministry of Planning, 3 September 2020</ref> | population_total = ៨៩៩,៤៨៥នាក់ | population_rank = លេខ៧ | population_as_of = ២០១៩ | population_density_km2 = ២៥២.៥នាក់ | population_density_rank = លំដាប់លេខ៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ស្រុក | blank_info_sec1 = ១០ | blank1_name_sec1 = ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ១១១៩ | timezone1 = [[UTC+07]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = កូដតំបន់ | area_code = +៨៥៥ | iso_code = KH-២១ | website = | footnotes = | official_name = | ែកតា = | កៃវតាាតវៃកែកតា = | image_skyline = Takeo Provinz, Reisfeld.jpg | image_alt = ប្រាសាទតាកែវ }} '''ខេត្តតាកែវ''' គឺជាខេត្តមួយដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ស្ថិតនៅខាងលិចទន្លេបាសាក់ ខេត្តតាកែវ មានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[ខេត្តកំពត]] ខាងលិចជាប់ [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ខាងជើងឆៀងខាងលិច និង[[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្តាល]]នៅខាងជើងនិងខាងកើត។ ហើយព្រំប្រទល់ភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តគឺព្រំដែនអន្តរជាតិជាមួយវៀតណាម([[ខេត្តមាត់ជ្រូក]])។ ទីក្រុងខេត្តដែលទើបនឹងត្រូវបានគេស្គាល់ថា​ជា​[[ក្រុងដូនកែវ|ទីរួម​ខេត្ត​ដូនកែវ]] (អតីត​ហៅ​ថា​ក្រុងតាកែវ) គឺជា​ទីក្រុង​តូច​មួយ​មាន​ប្រជាជន​សរុប ៣៩ ១៨៦ នាក់។ ខេត្តតាកែវគឺជាស្លាកស្នាមនៃវប្បធម៌ខ្មែរ ដោយសារតែជាអតីតនគរវ្នំនិងអាណាចក្រចេនឡាស្ថិតនៅកណ្តាលតំបន់។ == ទីតាំងខេត្តតាកែវ == [[ឯកសារ:Takeo pont.JPG|រូបភាពតូច|វាលស្រែនៅខេត្តតាកែវ]] [[ឯកសារ:Map Takeo Province.png|រូបភាពតូច|ផែនទីភូមិសាស្ត្រខេត្តតាកែវ]] ខេត្តតាកែវគឺជាខេត្ដមួយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃ[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តកំពត]] ភាគពាយ័ព្យជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] ខាងជើងនិងខាងកើតជាប់[[ខេត្តកណ្ដាល]] និងភាគខាងត្បូងជាប់ជាមួយព្រំដែនអន្ដរជាតិ[[ប្រទេសវៀតណាម]]។ ខេត្តតាកែវមានផ្ទៃដីសរុប ៣,៦៨០.១៥ គីឡូម៉ែត្កការេ<ref>''[http://www.cambodiainvestment.gov.kh/wp-content/uploads/2014/03/Takeo-Province_eng.pdf Municipality and Province Investment Information: Takeo Province] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712191806/http://www.cambodiainvestment.gov.kh/wp-content/uploads/2014/03/Takeo-Province_eng.pdf |date=2019-07-12 }}''</ref>។ ទីរួមខេត្តនៃខេត្តតាកែវគឺក្រុងដូនកែវ ដែលជាក្រុងតូចមួយមានប្រជាជន ៣៩,១៨៦ នាក់។ បើយើងធ្វើដំណើរពីភ្នំពេញទៅកាន់ទីរួមខេត្តតាកែវលើកំណាត់ផ្លូវជាតិលេខ ២ និងលេខ៣ គេនឹងបានឃើញស្ថានភាពប្រជាពលរដ្ឋ ការប្រកបរបររកស៊ីរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនេះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏អាចធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិលេខ២ផងដែរ ដែលមានចម្ងាយផ្លូវប្រហែល៧៨ គីឡូម៉ែត្រ។ ==ចំនួនប្រជាជន== [[ឯកសារ:Kraing Tbong VB 01 06 6.JPG|រូបភាពតូច|ប្រជាជនខ្មែរនៅខេត្តតាកែវ]] តាមជំរឿនប្រជាជននៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៨ ខេត្តតាកែវមានចំនួន ៧៩០,១៦៨នាក់ និងជំរឿនថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨ ប្រជាជនមានចំនួន ៨៤៤,៩០៦នាក់។ តាមការធ្វើជំរឿនប្រជាជនកម្ពុជានៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៩ បានបង្ហាញថា ខេត្តតាកែវមានប្រជាជនសរុបចំនួន ៨៩៩,៤៨៥នាក់ និងមានដង់ស៊ីតេចំនួន ២៥២.៥នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ បើប្រៀបធៀបរវាងចន្លោះឆ្នាំ២០០៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៩ មានកើនឡើងចំនួន ០.៥៧%<ref>ក្រសួងផែនការ និងស្ថិតិ ជំរឿនឆ្នាំ២០១៩</ref>។ ==រដ្ឋបាល== ខេត្តតាកែវមាន ០១ [[ក្រុង]] ០៩ [[ស្រុក]] ៩៧ [[ឃុំ]], ៣ [[សង្កាត់]] និង ១១២១ ភូមិ <ref>[http://www.stats.nis.gov.kh/areaname/dist_pro21.htm]</ref>។ {| class="wikitable" |- ! លេខ !! ស្រុក/ក្រុង !! ឃុំ/សង្កាត់ !! ភូមិ |- | ២១០១ || [[ស្រុកអង្គរបូរី]] || ៦ || ៣៤ |- | ២១០២ || [[ស្រុកបាទី]] || ១៥ || ១៦៨ |- | ២១០៣ || [[ស្រុកបូរីជលសារ]] || ៥ || ៣៩ |- | ២១០៤ || [[ស្រុកគីរីវង់|ស្រុកគិរីវង់]] || ១២|| ១១៥ |- | ២១០៥ || [[ស្រុកកោះអណ្តែត]] || ៦ || ៦៨ |- | ២១០៦ || [[ស្រុកព្រៃកប្បាស]]|| ១៣ || ១១០ |- | ២១០៧ || [[ស្រុកសំរោង]] || ១១ || ១៤៧ |- | ២១០៨ || [[ក្រុងដូនកែវ]] || ៣(សង្កាត់)|| ៤០ |- | ២១០៩ || [[ស្រុកត្រាំកក់]] || ១៥ || ២៤៤ |- | ២១១០ || [[ស្រុកទ្រាំង]] || ១៤ || ១៥៤ |} === អភិបាលខេត្ត === {| class="wikitable sortable" |- ! លរ ! អភិបាល ! កាន់តំណែង ! ប្រភព !ផ្សេងៗ |- |1 |វ៉ី សំណាង |២៤ មិថុនា ២០២៤ |ព្រះរាជក្រឹត្យលេខ នស/រកត/០៦២៤/៧០០<ref>{{Cite web |title=លោក វ៉ី សំណាង ត្រូវបានព្រះមហាក្សត្រត្រាស់បង្គាប់ផ្ទេរមុខតំណែងពីអភិបាលនៃគណៈអភិបាលខេត្តកំពង់ស្ពឺ និងតែងតាំងមកជាអភិបាលនៃគណៈអភិបាលខេត្តតាកែវ |url=https://eacnews.asia/home/details/30725 |access-date=2024-10-05 |website=ព័ត៌មាន EAC |language=kh |archivedate=2024-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241007100720/https://eacnews.asia/home/details/30725 |url-status=dead }}</ref> |ឯ. អ៊ូច ភា ត្រូវផ្លាស់​ប្ដូរដំណែង​ទៅជា​រដ្ឋលេខាធិការក្រសួង​មហាផ្ទៃ​វិញ​តាម​ព្រះរាជក្រឹត្យ​លេខ នស/រកត/០៦២៤/៦៩៦<ref>{{Cite web |date=2024-06-25 |title=ព្រះមហាក្សត្រ ចេញព្រះរាជក្រឹត្យផ្លាស់ប្តូរ និងតែងតាំងអភិបាលខេត្តចំនួន០៨រូប {{!}} PRESS OCM I អង្គភាព​ព័ត៌មាន​ និងប្រតិកម្មរហ័ស |url=https://pressocm.gov.kh/archives/98906 |access-date=2024-10-05 |language=km-KH |archivedate=2024-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241007095458/https://pressocm.gov.kh/archives/98906 |url-status=dead }}</ref> |- | 2 |អ៊ូច ភា | ២៦ មីនា ២០១៨ | ព្រះរាជក្រឹត្យចុះថ្ងៃទី២៦ មីនា ឆ្នាំ២០១៨<ref>{{Cite news|url=http://kampucheathmey.com/2016/archives/876441|title=លោក ឡាយ វណ្ណៈ អភិបាលខេត្តតាកែវត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរតួនាទីជំនួសដោយលោកអភិបាលរងខេត្តវិញ|last=វីរៈ|date=27-03-2018|website=កម្ពុជាថ្មី|access-date=2019-06-26|archive-date=2019-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626071421/http://kampucheathmey.com/2016/archives/876441|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-03-28 |title=បញ្ចប់​តំណែង​លោក​​ឡាយ វណ្ណៈ តែងតាំង​លោកអ៊ូច ភា ជំនួស​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/615781.html |access-date=2024-10-05 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> | |- | 3 | ឡាយ វណ្ណៈ | | | |- | 4 | ស្រី បេន | | | |- | 5 | [[កែប ជុតិមា]] | | | |- | 6 | ស៊ូ ភីរិន្ទ | | | |} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Ta Prohm (Takeo).JPG|រូបភាពតូច|ប្រាសាទតាព្រហ្មទន្លេបាទី]] តាកែវជាខេត្តចំណាស់មួយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា "ដើមកំណើតនៃអរិយធ៌មខ្មែរ" ដោយសារតែធ្លាប់ជាតំបន់កណ្តាលនៃនគរចេនឡាបន្ទាប់ពីការធ្លាក់ចុះនៃនគរភ្នំ។ ប្រវត្តិសាស្រ្ត ជាច្រើនដែលទាក់ទងនឹងសម័យ [[អាណាចក្រភ្នំ]] និងសម័យ [[ចេនឡា]] ដោយមាន ប្រាសាទបុរាណជាច្រើនរហូតដល់៣៤ប្រាសាទដែលបានកសាងឡើងមុនសម័យអង្គររវាងសតវត្សទី៥ដល់ទី៨។ សក្ដានុពលភាពសំខាន់ក្នុងខេត្ត នេះគឺវិស័យទេសចរណ៍ ដែលជាប្រភពចំណូលជូនរដ្ឋ និងអាចឱ្យប្រជាពលរដ្ឋទាញរកប្រយោជន៍ពីវិស័យនេះផងដែរ។ តំបន់ទេសចរណ៍សំខាន់ៗក្នុងខេត្តនេះមានភាគច្រើនជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូចជា ប្រាសាទបុរាណជាដើម ដែលធ្វើឱ្យទេសចរចូលចិត្តមកធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ព្រមទាំងទទួលនូវអារម្មណ៍បរិសុទ្ធ ពីទេសភាពប្រណីតៗជុំវិញតំបន់ ប្រាសាទបុរាណនោះផងដែរ។តាកែវត្រូវបានគេគិតថាជាកន្លែងកំណើតនៃអរិយធម៌ខ្មែរ។ ពាណិជ្ជករនៃប្រទេសចិនបានរៀបរាប់ថា រាជាណាចក្រខ្មែរកាលពីដើមមានទីតាំងស្ថិតនៅតាកែវ ដែលមានឈ្មោះថា "ហ្វ៊ូណន" ហើយពួកគេបាននិយាយទៀតថា នេះជាព្រះរាជាណាចក្រដែលមានកំពែងព័ទ្ធជុំវិញ។ ភស្ដុតាងនៃវត្ថុបុរាណនៅអង្គរបុរី បានបញ្ជាក់ថាទីនេះជាកន្លែងដែល ជាមូលដ្ឋាននៃព្រះរាជាណាចក្រខ្មែរយ៉ាងសំខាន់ចាប់តាំងពីដើមឆ្នាំ ៤០០ មុនគ្រិស្តសករាជ។ ក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ២៤ ខេត្តតាកែវគឺជាខេត្តមួយដែលមានវ័យចំណាស់ជាងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្ត ដែលមានប្រវត្តិទាក់ទង់និងអាណាចក្រភ្នំ និងចេនឡា។ ខេត្តតាកែវមានប្រាសាទបុរាណចំនួន ៣៤ ដែលបុព្វបុរសខ្មែរយើងបានបន្សល់ទុក ហើយក៏ជាដួងព្រលឹងនៃប្រជាជនខ្មែរកាលជំនាន់នោះនិងប្រទេសកម្ពុជាយើងផងដែរ។ បច្ចុប្បន្នខេត្តតាកែវមានប្រាសាទ ដែលមានរូបរាងច្បាស់លាស់ចំនួន ៩កន្លែងដែលទាក់ទងនឹងប្រវត្តិសាស្រ្តគឺ៖ * [[ប្រាសាទភ្នំដា]] ស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងសតវត្សទី៦ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកអង្គរបូរី]]។ * [[ប្រាសាទបាយ៉ង់កោរ]] ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី៧ ស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំ បាយ៉ង់ [[ស្រុកគិរីវង់]]។ * [[ប្រាសាទនាងខ្មៅ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១០ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកសំរោង]]។ * [[ប្រាសាទភ្នំជីសូរ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១១ ស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំជីសូរ ក្នុង[[ស្រុកសំរោង]]។ * [[ប្រាសាទភ្នំតាម៉ៅ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១១ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបាទី]]។ * [[ប្រាសាទថ្មដុះ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១១ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបាទី]]។ * [[ប្រាសាទតាព្រហ្មទន្លេបាទី]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១២ និងដើមសតវត្សទី១៣ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបាទី]]។ * [[ប្រាសាទយាយពៅ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១២ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបាទី]]។ * [[ឯកសារ:Phnom-da-05.jpg|រូបភាពតូច|ប្រាសាទភ្នំដាដែលស្ថាបនានាសតវត្សទី៦]][[ប្រាសាទជប់ពល]]: ស្ថិតនៅក្នុងក្រុងដូនកែវ។ ==វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ក្នុងតំបន់== ទាំងនេះគឺជាហូលខ្មែរ ផាមួង និងក្រមាសូត្រដែលជាស្នាដៃរបស់ស្រ្ខ្តីខ្មែរនៅក្នុងស្រុកសំរោង។ ផលិតផលទាំងអស់នេះត្រូវបានទិញនៅគ្រប់វិស័យ កីឡា ទេសចរណ៏និងទីផ្សារក្នុងស្រុក។ ហើយពួកវាត្រូវបានផលិតឡើងក្នុងគុណភាពល្អបំផុត និងមានប្រយោជន៏សម្រាប់ការតុបតែងផ្ទះ និងការប្រើប្រាស់។ យើងអាចរកទិញបាននៅតាមទីផ្សារមួយចំនួនណៅក្នុងខេត្តតាកែវ ដូចជា ផ្សារ អង្គតាសោម ផ្សារសំរោងយ៉ោង និងនៅតាមទីផ្សារផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងខេត្តតាកែវ និងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ។ ទាំងនេះគឺជាផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណខ្មែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាពួកវាត្រូវបានគេត្បាញនៅក្នុងខេត្តជាំច្រើនក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ សូមអញ្ជើញមកទស្សនា និងទិញផលិតផលទាំងនេះដែលមានតម្លៃតោកសមរម្យ ហើយមានគុណភាពខ្ពស់។ == អាកាសធាតុ == [[ឯកសារ:Takeo Province 02.jpg|រូបភាពតូច|អ្នកនេសាទនៅជិតអង្គរបូរី ខេត្តតាកែវ]] ខេត្តតាកែវមាន ៤រដូវគឺ រដូវរងា ចាប់ពី វិច្ឆិកាដល់ខែកុម្ភៈ និង មានរដូវលំហែរមានប្រាំង និង វស្សា ចាប់ ខែមិនា ដល់ខែឧសភា រដូវភ្លៀងមានចាប់ពី ខែមិថុនាដល់ខែតុលា។ ទីក្រុងដូនកែវ ខេត្តតាកែវ គឺជាក្រុងដែលមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើន នៅថ្ងៃដែលក្តៅ មានកំដៅរហូតទៅដល់ ៣៧អង្សា ហើយបើត្រជាក់ជាងគេវិញមានរហូត ២១អង្សា។ ==ការអភិវឌ្ឍ== [[ឯកសារ:វិមានឯករាជ.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពវិមានឯករាជ្យទីក្រុងដូនកែវនៃខេត្តតាកែវ]] ចំពោះការអភិវឌ្ឈវិញមានភាពរីកចំរើននិងងាយស្រួលជាងមុន ដោយមានផ្លូវជាតិ ផ្លូលំ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ។ ចំពោះផ្នែកសន្ដិសុខវិញមានសណ្ដាប់ធ្នាប់ល្អគ្មានអំពើលួចឆក់ប្លន់ ដែលប៉ះពាល់ដល់ការប្រកបរបររបស់ប្រជាជនឡើយ។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះប្រព័ន្ធអគ្គីសនីវិញមានស្ទើគ្រប់ផ្ទះ និង មានទឹកគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ ។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៧ នេះប្រជាជនប្រមាណ ៤០%ហើយដែលបានប្រើប្រាស់ទឹកស្អាតរាជរដ្ឋាភិបាលកំពុងតែខិតខំរៀបចំទឹកស្អាតដល់ប្រជាជនទូទាំងខេត្ត តែប្រជាពលរដ្ឋហាក់ដូចជាមិនចង់បោះបង់ចោលទម្លាប់ចាស់របស់ពួកគេ ក្នុងការប្រើប្រាស់ទឹកស្រះ និងទឹកអណ្ដូងឡើយ។ ក្រុមមន្ត្រី នឹងខិតខំជំរុញពួកគេឲ្យងាកមកប្រើប្រាស់ទឹកស្អាតវិញ។ បើប្រៀបធៀបខេត្តកំពង់ស្ពឺ កំពត កណ្ដាល ដែលជាខេត្តដែលនៅភាគខាងត្បូងនិងមានព្រំដែនជាប់ជាមួយប្រទេសវៀតណាម ខេត្តតាកែវគឺជាខេត្តដែលជាប់ចំណាត់ច្នាក់ ហើយមានភ្ញៀវទេសចរណ៏ទៅទស្សនាជាច្រើន។ អ្នកទស្សនាភាគច្រើនជាជនជាតិខ្មែរដែលពួកគេច្រើនទៅទស្សនាប្រាសាទបុរាណនៅចុងសប្តាហ៏។ ==សេដ្ឋកិច្ច== [[ឯកសារ:Ricefields in Takeo.jpg|រូបភាពតូច|វាលស្រែខេត្តតាកែវ]] សេដ្ឋកិច្ចខេត្តតាកែវជាមូលដ្ខានគឺពឹងផ្អែកលើការធ្វើកសិកម្ម ការនេសាទ ការដាំដំណាំស្រូវនិងផ្លែឈើ ជាពិសេសគឺនៅតាមជនបទ។ ចំណែកនៅតាមទីប្រជុំជនវិញ ប្រជាជនច្រើនប្រកបរបរលក់ដូរ និងការប្រកបរបរអាជីវកម្មផងដែរ។ ហើយក៏មានសក្ដានុពលផងដែរចំពោះវិស័យទេសចរណ៍។ ==ផ្សារ== សំរាប់ផលិតផល ត្រី ផ្លែឈើ បន្លែ សាច់ និងផលិតផលវេចខ្ចប់ មួយចំនួនជាផលិតផលក្នុងស្រុក និងភាគច្រើននាំចូលមកពីប្រទេសវៀតណាម។ ភាគច្រើននៃហាងលក់ម្ហូបអាហារ និងភេសជ្ជៈ គឺនៅជុំវិញផ្សារ។ ផ្សារនៅខេត្តតាកែវរួមមាន * ផ្សារកំពង់ជ្រៃ * ផ្សារកោះអណ្ដែត * ផ្សារគិរីវង់(ឃុំព្រៃរំដេង) * ផ្សារក្បាលពោធិ៍ * ផ្សារតាកែវ * ផ្សារដើមរកា * ផ្សារត្រពាំងអណ្ដើក * ផ្សារត្រាំកក់ * ផ្សារត្រាំខ្នារ * ផ្សារថ្នល់បែកគុស * ផ្សារទន្លាប់ * ផ្សារធំ * ផ្សារបត់រកា * ផ្សារព្រៃល្វា * ផ្សារព្រៃសណ្ដែក * ផ្សារព្រំដែនថាម៉ូ * ផ្សារភ្នំដិន * ផ្សារឫស្សីស្រុក * ផ្សារសៃវ៉ា * ផ្សារសំរោងយ៉ោង * ផ្សារអង្គតាសោម * ផ្សារអង្គរកា * ផ្សារអង្គរបុរី [[File:បឹងតាកែវ.jpg|thumb|បឹងតាកែវស្ថិតក្នុងខេត្តតាកែវ]] == រូបភាព == <gallery> រូបភាព រូបភាព រូបភាព រូបភាព រូបភាព រូបភាព រូបភាព រូបភាព រូបភាព </gallery> == ឯកសារយោង == {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តតាកែវ]] {{ខេត្តតាកែវ}} oibtcnigi650c76hz9ojqurn3n9k262 334863 334862 2026-05-01T06:49:29Z ~2026-10443-21 49896 បានកែតម្រូវកំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ 334863 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ខេត្តតាកែវ | native_name = | native_name_lang = km<!-- ISO 639-2 code --> | settlement_type = [[ខេត្តតាកែវ]] | nickname = | motto = | image_map =Cambodia-Takeo.png | map_caption = ខេត្តតាកែវក្នុងផែនទីនៃប្រទេសកម្ពុជា | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = ទីតាំងនៃខេត្តតាកែវក្នុងប្រទេសកម្ពុជា | coordinates = {{coord|010|59|N|104|47|E|region:KH_type:city|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{CAM}} | established_title = បង្កើត | established_date = ឆ្នាំ១៩០៧ | seat_type = ក្រុង | seat = ក្រុងដូនកែវ | leader_party = គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា | leader_title = អភិបាលខេត្ត | leader_name = វុី សំណាង | area_footnotes = | area_total_km2 = ៣៥៦៣ | area_rank = លំដាប់លេខ២០ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>[http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf General Population Census of Cambodia 2020 - Provisional population totals], National Institute of Statistics, Ministry of Planning, 3 September 2020</ref> | population_total = ៨៩៩,៤៨៥នាក់ | population_rank = លេខ៧ | population_as_of = ២០១៩ | population_density_km2 = ២៥២.៥នាក់ | population_density_rank = លំដាប់លេខ៣ | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = ស្រុក | blank_info_sec1 = ១០ | blank1_name_sec1 = ឃុំ | blank1_info_sec1 = ១០០ | blank2_name_sec1 = ភូមិ | blank2_info_sec1 = ១១១៩ | timezone1 = [[UTC+07]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = កូដតំបន់ | area_code = +៨៥៥ | iso_code = KH-២១ | website = | footnotes = | official_name = | ែកតា = | កៃវតាាតវៃកែកតា = | image_skyline =Angkor_Borei_Museum_01.jpg | image_skyline 2 =ភ្នុំដា-03.jpg | image_alt = ប្រាសាទតាកែវ }} '''ខេត្តតាកែវ''' គឺជាខេត្តមួយដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ស្ថិតនៅខាងលិចទន្លេបាសាក់ ខេត្តតាកែវ មានព្រំប្រទល់ជាប់នឹង[[ខេត្តកំពត]] ខាងលិចជាប់ [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]ខាងជើងឆៀងខាងលិច និង[[ខេត្តកណ្ដាល|ខេត្តកណ្តាល]]នៅខាងជើងនិងខាងកើត។ ហើយព្រំប្រទល់ភាគខាងត្បូងរបស់ខេត្តគឺព្រំដែនអន្តរជាតិជាមួយវៀតណាម([[ខេត្តមាត់ជ្រូក]])។ ទីក្រុងខេត្តដែលទើបនឹងត្រូវបានគេស្គាល់ថា​ជា​[[ក្រុងដូនកែវ|ទីរួម​ខេត្ត​ដូនកែវ]] (អតីត​ហៅ​ថា​ក្រុងតាកែវ) គឺជា​ទីក្រុង​តូច​មួយ​មាន​ប្រជាជន​សរុប ៣៩ ១៨៦ នាក់។ ខេត្តតាកែវគឺជាស្លាកស្នាមនៃវប្បធម៌ខ្មែរ ដោយសារតែជាអតីតនគរវ្នំនិងអាណាចក្រចេនឡាស្ថិតនៅកណ្តាលតំបន់។ == ទីតាំងខេត្តតាកែវ == [[ឯកសារ:Takeo pont.JPG|រូបភាពតូច|វាលស្រែនៅខេត្តតាកែវ]] [[ឯកសារ:Map Takeo Province.png|រូបភាពតូច|ផែនទីភូមិសាស្ត្រខេត្តតាកែវ]] ខេត្តតាកែវគឺជាខេត្ដមួយស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃ[[ប្រទេសកម្ពុជា]]។ ខេត្តនេះមានព្រំប្រទល់ខាងលិចជាប់នឹង[[ខេត្តកំពត]] ភាគពាយ័ព្យជាប់នឹង[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] ខាងជើងនិងខាងកើតជាប់[[ខេត្តកណ្ដាល]] និងភាគខាងត្បូងជាប់ជាមួយព្រំដែនអន្ដរជាតិ[[ប្រទេសវៀតណាម]]។ ខេត្តតាកែវមានផ្ទៃដីសរុប ៣,៦៨០.១៥ គីឡូម៉ែត្កការេ<ref>''[http://www.cambodiainvestment.gov.kh/wp-content/uploads/2014/03/Takeo-Province_eng.pdf Municipality and Province Investment Information: Takeo Province] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712191806/http://www.cambodiainvestment.gov.kh/wp-content/uploads/2014/03/Takeo-Province_eng.pdf |date=2019-07-12 }}''</ref>។ ទីរួមខេត្តនៃខេត្តតាកែវគឺក្រុងដូនកែវ ដែលជាក្រុងតូចមួយមានប្រជាជន ៣៩,១៨៦ នាក់។ បើយើងធ្វើដំណើរពីភ្នំពេញទៅកាន់ទីរួមខេត្តតាកែវលើកំណាត់ផ្លូវជាតិលេខ ២ និងលេខ៣ គេនឹងបានឃើញស្ថានភាពប្រជាពលរដ្ឋ ការប្រកបរបររកស៊ីរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនេះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏អាចធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិលេខ២ផងដែរ ដែលមានចម្ងាយផ្លូវប្រហែល៧៨ គីឡូម៉ែត្រ។ ==ចំនួនប្រជាជន== [[ឯកសារ:Kraing Tbong VB 01 06 6.JPG|រូបភាពតូច|ប្រជាជនខ្មែរនៅខេត្តតាកែវ]] តាមជំរឿនប្រជាជននៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៨ ខេត្តតាកែវមានចំនួន ៧៩០,១៦៨នាក់ និងជំរឿនថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨ ប្រជាជនមានចំនួន ៨៤៤,៩០៦នាក់។ តាមការធ្វើជំរឿនប្រជាជនកម្ពុជានៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៩ បានបង្ហាញថា ខេត្តតាកែវមានប្រជាជនសរុបចំនួន ៨៩៩,៤៨៥នាក់ និងមានដង់ស៊ីតេចំនួន ២៥២.៥នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ បើប្រៀបធៀបរវាងចន្លោះឆ្នាំ២០០៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៩ មានកើនឡើងចំនួន ០.៥៧%<ref>ក្រសួងផែនការ និងស្ថិតិ ជំរឿនឆ្នាំ២០១៩</ref>។ ==រដ្ឋបាល== ខេត្តតាកែវមាន ០១ [[ក្រុង]] ០៩ [[ស្រុក]] ៩៧ [[ឃុំ]], ៣ [[សង្កាត់]] និង ១១២១ ភូមិ <ref>[http://www.stats.nis.gov.kh/areaname/dist_pro21.htm]</ref>។ {| class="wikitable" |- ! លេខ !! ស្រុក/ក្រុង !! ឃុំ/សង្កាត់ !! ភូមិ |- | ២១០១ || [[ស្រុកអង្គរបូរី]] || ៦ [[ឯកសារ:2101_Angkor_Borei_District.svg|រូបភាពតូច]] || ៣៤ |- | ២១០២ || [[ស្រុកបាទី]] || ១៥ [[ឯកសារ:2102_Bati_District.svg|រូបភាពតូច]] || ១៦៨ |- | ២១០៣ || [[ស្រុកបូរីជលសារ]] || ៥ [[ឯកសារ:2103_Borei_Cholsar_District.svg|រូបភាពតូច]] || ៣៩ |- | ២១០៤ || [[ស្រុកគីរីវង់|ស្រុកគិរីវង់]] || ១២[[ឯកសារ:2104_Kiri_Vong_District.svg|រូបភាពតូច]] || ១១៥ |- | ២១០៥ || [[ស្រុកកោះអណ្តែត]] || ៦ [[ឯកសារ:2105_Kaoh_Andaet_District.svg|រូបភាពតូច]] || ៦៨ |- | ២១០៦ || [[ស្រុកព្រៃកប្បាស]]|| ១៣ [[ឯកសារ:2106_Prey_Kabbas_District.svg|រូបភាពតូច]] || ១១០ |- | ២១០៧ || [[ស្រុកសំរោង]] || ១១ [[ឯកសារ:2107_Samraong_District.svg|រូបភាពតូច]] || ១៤៧ |- | ២១០៨ || [[ក្រុងដូនកែវ]] || ៣(សង្កាត់)[[ឯកសារ:2108_Doun_Kaev_Municipality.svg|រូបភាពតូច]] || ៤០ |- | ២១០៩ || [[ស្រុកត្រាំកក់]] || ១៥ [[ឯកសារ:2109_Tram_Kak_District.svg|រូបភាពតូច]] || ២៤៤ |- | ២១១០ || [[ស្រុកទ្រាំង]] || ១៤[[ឯកសារ:2110_Treang_District.svg|រូបភាពតូច]] || ១៥៤ |} === អភិបាលខេត្ត === {| class="wikitable sortable" |- ! លរ ! អភិបាល ! កាន់តំណែង ! ប្រភព !ផ្សេងៗ |- |1 |វ៉ី សំណាង |២៤ មិថុនា ២០២៤ |ព្រះរាជក្រឹត្យលេខ នស/រកត/០៦២៤/៧០០<ref>{{Cite web |title=លោក វ៉ី សំណាង ត្រូវបានព្រះមហាក្សត្រត្រាស់បង្គាប់ផ្ទេរមុខតំណែងពីអភិបាលនៃគណៈអភិបាលខេត្តកំពង់ស្ពឺ និងតែងតាំងមកជាអភិបាលនៃគណៈអភិបាលខេត្តតាកែវ |url=https://eacnews.asia/home/details/30725 |access-date=2024-10-05 |website=ព័ត៌មាន EAC |language=kh |archivedate=2024-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241007100720/https://eacnews.asia/home/details/30725 |url-status=dead }}</ref> |ឯ. អ៊ូច ភា ត្រូវផ្លាស់​ប្ដូរដំណែង​ទៅជា​រដ្ឋលេខាធិការក្រសួង​មហាផ្ទៃ​វិញ​តាម​ព្រះរាជក្រឹត្យ​លេខ នស/រកត/០៦២៤/៦៩៦<ref>{{Cite web |date=2024-06-25 |title=ព្រះមហាក្សត្រ ចេញព្រះរាជក្រឹត្យផ្លាស់ប្តូរ និងតែងតាំងអភិបាលខេត្តចំនួន០៨រូប {{!}} PRESS OCM I អង្គភាព​ព័ត៌មាន​ និងប្រតិកម្មរហ័ស |url=https://pressocm.gov.kh/archives/98906 |access-date=2024-10-05 |language=km-KH |archivedate=2024-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241007095458/https://pressocm.gov.kh/archives/98906 |url-status=dead }}</ref> |- | 2 |អ៊ូច ភា | ២៦ មីនា ២០១៨ | ព្រះរាជក្រឹត្យចុះថ្ងៃទី២៦ មីនា ឆ្នាំ២០១៨<ref>{{Cite news|url=http://kampucheathmey.com/2016/archives/876441|title=លោក ឡាយ វណ្ណៈ អភិបាលខេត្តតាកែវត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរតួនាទីជំនួសដោយលោកអភិបាលរងខេត្តវិញ|last=វីរៈ|date=27-03-2018|website=កម្ពុជាថ្មី|access-date=2019-06-26|archive-date=2019-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626071421/http://kampucheathmey.com/2016/archives/876441|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-03-28 |title=បញ្ចប់​តំណែង​លោក​​ឡាយ វណ្ណៈ តែងតាំង​លោកអ៊ូច ភា ជំនួស​ |url=https://kohsantepheapdaily.com.kh/article/615781.html |access-date=2024-10-05 |website=Koh Santepheap Daily |language=km}}</ref> | |- | 3 | ឡាយ វណ្ណៈ | | | |- | 4 | ស្រី បេន | | | |- | 5 | [[កែប ជុតិមា]] | | | |- | 6 | ស៊ូ ភីរិន្ទ | | | |} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Ta Prohm (Takeo).JPG|រូបភាពតូច|ប្រាសាទតាព្រហ្មទន្លេបាទី]] តាកែវជាខេត្តចំណាស់មួយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា "ដើមកំណើតនៃអរិយធ៌មខ្មែរ" ដោយសារតែធ្លាប់ជាតំបន់កណ្តាលនៃនគរចេនឡាបន្ទាប់ពីការធ្លាក់ចុះនៃនគរភ្នំ។ ប្រវត្តិសាស្រ្ត ជាច្រើនដែលទាក់ទងនឹងសម័យ [[អាណាចក្រភ្នំ]] និងសម័យ [[ចេនឡា]] ដោយមាន ប្រាសាទបុរាណជាច្រើនរហូតដល់៣៤ប្រាសាទដែលបានកសាងឡើងមុនសម័យអង្គររវាងសតវត្សទី៥ដល់ទី៨។ សក្ដានុពលភាពសំខាន់ក្នុងខេត្ត នេះគឺវិស័យទេសចរណ៍ ដែលជាប្រភពចំណូលជូនរដ្ឋ និងអាចឱ្យប្រជាពលរដ្ឋទាញរកប្រយោជន៍ពីវិស័យនេះផងដែរ។ តំបន់ទេសចរណ៍សំខាន់ៗក្នុងខេត្តនេះមានភាគច្រើនជាទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដូចជា ប្រាសាទបុរាណជាដើម ដែលធ្វើឱ្យទេសចរចូលចិត្តមកធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ព្រមទាំងទទួលនូវអារម្មណ៍បរិសុទ្ធ ពីទេសភាពប្រណីតៗជុំវិញតំបន់ ប្រាសាទបុរាណនោះផងដែរ។តាកែវត្រូវបានគេគិតថាជាកន្លែងកំណើតនៃអរិយធម៌ខ្មែរ។ ពាណិជ្ជករនៃប្រទេសចិនបានរៀបរាប់ថា រាជាណាចក្រខ្មែរកាលពីដើមមានទីតាំងស្ថិតនៅតាកែវ ដែលមានឈ្មោះថា "ហ្វ៊ូណន" ហើយពួកគេបាននិយាយទៀតថា នេះជាព្រះរាជាណាចក្រដែលមានកំពែងព័ទ្ធជុំវិញ។ ភស្ដុតាងនៃវត្ថុបុរាណនៅអង្គរបុរី បានបញ្ជាក់ថាទីនេះជាកន្លែងដែល ជាមូលដ្ឋាននៃព្រះរាជាណាចក្រខ្មែរយ៉ាងសំខាន់ចាប់តាំងពីដើមឆ្នាំ ៤០០ មុនគ្រិស្តសករាជ។ ក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ២៤ ខេត្តតាកែវគឺជាខេត្តមួយដែលមានវ័យចំណាស់ជាងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្ត ដែលមានប្រវត្តិទាក់ទង់និងអាណាចក្រភ្នំ និងចេនឡា។ ខេត្តតាកែវមានប្រាសាទបុរាណចំនួន ៣៤ ដែលបុព្វបុរសខ្មែរយើងបានបន្សល់ទុក ហើយក៏ជាដួងព្រលឹងនៃប្រជាជនខ្មែរកាលជំនាន់នោះនិងប្រទេសកម្ពុជាយើងផងដែរ។ បច្ចុប្បន្នខេត្តតាកែវមានប្រាសាទ ដែលមានរូបរាងច្បាស់លាស់ចំនួន ៩កន្លែងដែលទាក់ទងនឹងប្រវត្តិសាស្រ្តគឺ៖ * [[ប្រាសាទភ្នំដា]] ស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងសតវត្សទី៦ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកអង្គរបូរី]]។ * [[ប្រាសាទបាយ៉ង់កោរ]] ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី៧ ស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំ បាយ៉ង់ [[ស្រុកគិរីវង់]]។ * [[ប្រាសាទនាងខ្មៅ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១០ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកសំរោង]]។ * [[ប្រាសាទភ្នំជីសូរ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១១ ស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំជីសូរ ក្នុង[[ស្រុកសំរោង]]។ * [[ប្រាសាទភ្នំតាម៉ៅ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១១ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបាទី]]។ * [[ប្រាសាទថ្មដុះ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១១ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបាទី]]។ * [[ប្រាសាទតាព្រហ្មទន្លេបាទី]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១២ និងដើមសតវត្សទី១៣ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបាទី]]។ * [[ប្រាសាទយាយពៅ]]: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១២ ស្ថិតនៅក្នុង[[ស្រុកបាទី]]។ * [[ឯកសារ:Phnom-da-05.jpg|រូបភាពតូច|ប្រាសាទភ្នំដាដែលស្ថាបនានាសតវត្សទី៦]][[ប្រាសាទជប់ពល]]: ស្ថិតនៅក្នុងក្រុងដូនកែវ។ ==វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ក្នុងតំបន់== ទាំងនេះគឺជាហូលខ្មែរ ផាមួង និងក្រមាសូត្រដែលជាស្នាដៃរបស់ស្រ្ខ្តីខ្មែរនៅក្នុងស្រុកសំរោង។ ផលិតផលទាំងអស់នេះត្រូវបានទិញនៅគ្រប់វិស័យ កីឡា ទេសចរណ៏និងទីផ្សារក្នុងស្រុក។ ហើយពួកវាត្រូវបានផលិតឡើងក្នុងគុណភាពល្អបំផុត និងមានប្រយោជន៏សម្រាប់ការតុបតែងផ្ទះ និងការប្រើប្រាស់។ យើងអាចរកទិញបាននៅតាមទីផ្សារមួយចំនួនណៅក្នុងខេត្តតាកែវ ដូចជា ផ្សារ អង្គតាសោម ផ្សារសំរោងយ៉ោង និងនៅតាមទីផ្សារផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងខេត្តតាកែវ និងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ។ ទាំងនេះគឺជាផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណខ្មែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាពួកវាត្រូវបានគេត្បាញនៅក្នុងខេត្តជាំច្រើនក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ សូមអញ្ជើញមកទស្សនា និងទិញផលិតផលទាំងនេះដែលមានតម្លៃតោកសមរម្យ ហើយមានគុណភាពខ្ពស់។ == អាកាសធាតុ == [[ឯកសារ:Takeo Province 02.jpg|រូបភាពតូច|អ្នកនេសាទនៅជិតអង្គរបូរី ខេត្តតាកែវ]] ខេត្តតាកែវមាន ៤រដូវគឺ រដូវរងា ចាប់ពី វិច្ឆិកាដល់ខែកុម្ភៈ និង មានរដូវលំហែរមានប្រាំង និង វស្សា ចាប់ ខែមិនា ដល់ខែឧសភា រដូវភ្លៀងមានចាប់ពី ខែមិថុនាដល់ខែតុលា។ ទីក្រុងដូនកែវ ខេត្តតាកែវ គឺជាក្រុងដែលមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើន នៅថ្ងៃដែលក្តៅ មានកំដៅរហូតទៅដល់ ៣៧អង្សា ហើយបើត្រជាក់ជាងគេវិញមានរហូត ២១អង្សា។ ==ការអភិវឌ្ឍ== [[ឯកសារ:វិមានឯករាជ.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពវិមានឯករាជ្យទីក្រុងដូនកែវនៃខេត្តតាកែវ]] ចំពោះការអភិវឌ្ឈវិញមានភាពរីកចំរើននិងងាយស្រួលជាងមុន ដោយមានផ្លូវជាតិ ផ្លូលំ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ។ ចំពោះផ្នែកសន្ដិសុខវិញមានសណ្ដាប់ធ្នាប់ល្អគ្មានអំពើលួចឆក់ប្លន់ ដែលប៉ះពាល់ដល់ការប្រកបរបររបស់ប្រជាជនឡើយ។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះប្រព័ន្ធអគ្គីសនីវិញមានស្ទើគ្រប់ផ្ទះ និង មានទឹកគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ ។ ក្នុងឆ្នាំ២០១៧ នេះប្រជាជនប្រមាណ ៤០%ហើយដែលបានប្រើប្រាស់ទឹកស្អាតរាជរដ្ឋាភិបាលកំពុងតែខិតខំរៀបចំទឹកស្អាតដល់ប្រជាជនទូទាំងខេត្ត តែប្រជាពលរដ្ឋហាក់ដូចជាមិនចង់បោះបង់ចោលទម្លាប់ចាស់របស់ពួកគេ ក្នុងការប្រើប្រាស់ទឹកស្រះ និងទឹកអណ្ដូងឡើយ។ ក្រុមមន្ត្រី នឹងខិតខំជំរុញពួកគេឲ្យងាកមកប្រើប្រាស់ទឹកស្អាតវិញ។ បើប្រៀបធៀបខេត្តកំពង់ស្ពឺ កំពត កណ្ដាល ដែលជាខេត្តដែលនៅភាគខាងត្បូងនិងមានព្រំដែនជាប់ជាមួយប្រទេសវៀតណាម ខេត្តតាកែវគឺជាខេត្តដែលជាប់ចំណាត់ច្នាក់ ហើយមានភ្ញៀវទេសចរណ៏ទៅទស្សនាជាច្រើន។ អ្នកទស្សនាភាគច្រើនជាជនជាតិខ្មែរដែលពួកគេច្រើនទៅទស្សនាប្រាសាទបុរាណនៅចុងសប្តាហ៏។ ==សេដ្ឋកិច្ច== [[ឯកសារ:Ricefields in Takeo.jpg|រូបភាពតូច|វាលស្រែខេត្តតាកែវ]] សេដ្ឋកិច្ចខេត្តតាកែវជាមូលដ្ខានគឺពឹងផ្អែកលើការធ្វើកសិកម្ម ការនេសាទ ការដាំដំណាំស្រូវនិងផ្លែឈើ ជាពិសេសគឺនៅតាមជនបទ។ ចំណែកនៅតាមទីប្រជុំជនវិញ ប្រជាជនច្រើនប្រកបរបរលក់ដូរ និងការប្រកបរបរអាជីវកម្មផងដែរ។ ហើយក៏មានសក្ដានុពលផងដែរចំពោះវិស័យទេសចរណ៍។ ==ផ្សារ== សំរាប់ផលិតផល ត្រី ផ្លែឈើ បន្លែ សាច់ និងផលិតផលវេចខ្ចប់ មួយចំនួនជាផលិតផលក្នុងស្រុក និងភាគច្រើននាំចូលមកពីប្រទេសវៀតណាម។ ភាគច្រើននៃហាងលក់ម្ហូបអាហារ និងភេសជ្ជៈ គឺនៅជុំវិញផ្សារ។ ផ្សារនៅខេត្តតាកែវរួមមាន * ផ្សារកំពង់ជ្រៃ * ផ្សារកោះអណ្ដែត * ផ្សារគិរីវង់(ឃុំព្រៃរំដេង) * ផ្សារក្បាលពោធិ៍ * ផ្សារតាកែវ * ផ្សារដើមរកា * ផ្សារត្រពាំងអណ្ដើក * ផ្សារត្រាំកក់ * ផ្សារត្រាំខ្នារ * ផ្សារថ្នល់បែកគុស * ផ្សារទន្លាប់ * ផ្សារធំ * ផ្សារបត់រកា * ផ្សារព្រៃល្វា * ផ្សារព្រៃសណ្ដែក * ផ្សារព្រំដែនថាម៉ូ * ផ្សារភ្នំដិន * ផ្សារឫស្សីស្រុក * ផ្សារសៃវ៉ា * ផ្សារសំរោងយ៉ោង * ផ្សារអង្គតាសោម * ផ្សារអង្គរកា * ផ្សារអង្គរបុរី [[File:បឹងតាកែវ.jpg|thumb|បឹងតាកែវស្ថិតក្នុងខេត្តតាកែវ]] == រូបភាព == [[ឯកសារ:រូបភាពភ្នុំដា-01.jpg|រូបភាពតូច]] [[ឯកសារ:ស្ថិតក្នុងក្រុងដូនកែវ.jpg|រូបភាពតូច]] [[ឯកសារ:ទីរួមស្រុកព្រៃល្វា_-_panoramio_(1).jpg|រូបភាពតូច]] [[ឯកសារ:រូបភាពភ្នុំដា-03.jpg|រូបភាពតូច]] [[ឯកសារ:ខេត្តតាកែវ.png|រូបភាពតូច]] [[ឯកសារ:ផ្លូវទៅព្រៃល្វា_ក៏អាចទៅស្រុកកោះធំបានដែរ_-_panoramio.jpg|រូបភាពតូច]] [[ឯកសារ:វត្តភ្នំជីតាពិច_-_panoramio_(2).jpg|រូបភាពតូច]] [[ឯកសារ:Cửa_Khẩu_Phnôm_Đen_(ភ្មំដិន).jpg|រូបភាពតូច]] [[ឯកសារ:រូបភាពភ្នុំដា-02.jpg|រូបភាពតូច]] == ឯកសារយោង == {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តតាកែវ]] {{ខេត្តតាកែវ}} 27ti2trwnztry3uuf1haw42f5oo17n3 0 3075 334875 333361 2026-05-01T09:05:09Z ~2026-10443-21 49896 334875 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = ខណ្ឌទួលគោក |image_map = Tuol_Kouk_locator.svg | image_skyline = Tuol_Kork_Market.jpg }} '''ខណ្ឌទួលគោក''' ជាខណ្ឌមួយស្ថិតនៅក្នុងចំណោមខណ្ឌទាំង១៤ នៃរាជធានីភ្នំពេញ។ មានក្រុមប្រទល់ខាងកើតទល់នឹងវិថីនេរុហ៍ ខណ្ឌ៧មករា និងផ្លូវលេខ១៣២ ខណ្ឌដូនពេញ ខាងជើងទល់នឹងផ្លូវលេខ២៧៣ និងផ្លូវលេខ៣៥៥ ខណ្ឌឫស្សីកែវ ខាងលិចទល់នឹងផ្លូវលេខ៥៩៨ ផ្លូវលេខ២៧១ ខណ្ឌសែនសុខនិងខណ្ឌមានជ័យ ខាងត្បូងទល់នឹងមហាវិថីសម្ដេចព្រះមុនីរ៉េត ខណ្ឌបឹងកេងកងមានផ្ទៃដីទំហំ៧.១៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ស្មើនឹង១.០៣% នៃផ្ទៃដីរាជធានីភ្នំពេញ ចែកជា១០សង្កាត់ ១៤៣ភូមិ ៩៩មណ្ឌលរដ្ឋបាល ៥៤២ក្រុម គ្រួសារសរុបចំនួន ២៤.៧០៦គ្រួសារ ប្រជាពលរដ្ឋសរុបចំនួន១២៤.៨១៧នាក់ ស្រី៦៣.៤០៥ នាក់ មានដង់ស៊ីតេប្រជាជន១៧.៤៣២នាក់/គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ (ប្រភពទិន្នន័យមូលដ្ឋានសង្កាត់ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២៤) ==រដ្ឋបាល== '''ខណ្ឌទួលគោក'''មាន ១០សង្កាត់ ៖ {| class="wikitable" |- |- *[[សង្កាត់ផ្សារដេប៉ូទី១]] |- *[[សង្កាត់ផ្សារដេប៉ូទី២]] |- *[[សង្កាត់ផ្សារដេប៉ូទី៣]] |- *[[សង្កាត់ទឹកល្អក់ទី១]] |- *[[សង្កាត់ទឹកល្អក់ទី២]] |- *[[សង្កាត់ទឹកល្អក់ទី៣]] |- *[[សង្កាត់បឹងកក់ទី១]] |- *[[សង្កាត់បឹងកក់ទី២]] |- *[[សង្កាត់ផ្សារដើមគ]] |- *[[សង្កាត់បឹងសាឡាង]] |} ==គ្រឹះស្ថានសិក្សា== ===រដ្ឋ=== *[[សាលារៀន​បឋមសិក្សា​ទួលគោក]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​សន្ធរម៉ុក]] *[[អនុវិទ្យាល័យបឹងសាឡាង]] *[[អនុវិទ្យាល័យ​វត្ដនាគ​វ័ន]] *[[វិទ្យាល័យជាស៊ីមសាមគ្គី]] *[[វិទ្យាល័យ​ជាស៊ីមសន្ធរម៉ុក]] *[[​​​វិទ្យាល័យឥន្ទ្រទេវី]] *វិទ្យាល័យទឹកល្អក់ *[[វិទ្យាស្ថានបច្ចេកទេសកម្ពុជា]] *[[វិទ្យាស្ថានភាសាបរទេស]] *[[វិទ្យាស្ថាន​ហិរញ្ញ​វត្ថុនិង​គណនេយ្យ]] *សកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ ===ឯកជន=== *សាលាអន្តរជាតិកាណាដា វ័ននែស *[[សាលាអន្តរជាតិញូវយ៉ក]] *[[សាលារៀនសុវណ្ណភូមិ]] *[[វិទ្យាស្ថាន​សុវណ្ណ​ភូមិ]] *[[វិទ្យាស្ថានខ្មែរជំនាន់ថ្មី]] *[[វិទ្យាស្ថានសិនេរុ]] *[[វិទ្យាស្ថាន​ស៊ី​តិច]] *[[វិទ្យា​សា្ថ​ន​អភិវឌ្ឍន៍​និស្សិត]] *[[វិទ្យាស្ថានអេស​ធីខ្លេ​មិន​ស៍]]​ *[[សាកលវិទ្យាល័យ​ចំរើន​ពហុ​បច្ចេកវិទ្យា]] *[[សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​ជាតិ]] *[[សាកលវិទ្យាល័យ​បញ្ញា​សាស្ដ្រ]] *សាកលវិទ្យាល័យហ្សាម៉ាន់ *[[សាកលវិទ្យាល័យអាស៊ីអឺរ៉ុប]] *[[សាលារៀនអារីហ្សិន]] *សាលារៀនវ៉េស្ទឡាញន៍ សន្ធរម៉ុក ==សុខាភិបាល== ===រដ្ឋ=== *[[មន្ទីរពេទ្យព្រះកុសមៈ]] ===ឯកជន=== *[[មន្ទីរពេទ្យ​គន្ធ​បុ​បា្ព​៤​]] ==ស្ថាប័នរដ្ឋ== * ==វត្តអារាម== *[[វត្តនាគវ័ន្ត]] ==ផ្សារ== *[[ផ្សារគីឡូលេខ៤]] *[[ផ្សារឃ្លាំងរំសេវ]] *[[ផ្សារ​ដើម​​គ]] *[[ផ្សារ​ទួល​គោក​]] *[[ផ្សារ​ទំនប់]] *[[ផ្សារ​នាគ​មាស]] *[[ផ្សារផេនសល]] *[[ផ្សារមាន់អាំង]] *[[ផ្សារសាមគ្គី]] *[[ផ្សារសំណង់១២]] *[[ផ្សារ៧មករា]] ==ឯកសារយោង== *[http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/khmer/province/phnom_penh.html វិបសាយគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226132221/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/khmer/province/phnom_penh.html |date=2009-02-26 }} {{Reflist}} {{ស្រុកនៃកម្ពុជា}} {{ខណ្ឌ-សង្កាត់ ឃុំ-ភូមិ}} 0zjoq2qefgnfqbt73tsg8zd40nrvgfe 0 3076 334864 332132 2026-05-01T06:58:22Z ~2026-10443-21 49896 បានកែតម្រូវកំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ 334864 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = | official_name = ខណ្ឌដង្កោ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = [[ខណ្ឌនៃរាជធានីភ្នំពេញ|ខណ្ឌ]] | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang2 = | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | flag_border = | flag_link = | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = | nickname = | motto = | anthem = | image_map = Dangkao locator.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = ខណ្ឌមានពណ៌ក្រហម | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ខណ្ឌទី ៥ | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_outside = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_overlay = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = ប្រទេស | subdivision_type2 = រាជធានី | subdivision_type3 = ភូមិសាស្ត្រ | subdivision_type4 = ប្រវត្តិសាស្រ្ត [[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជា|រាជធានី]] | subdivision_type5 = សង្កាត់ | subdivision_type6 = ភូមិ | subdivision_name1 = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_name2 = [[ភ្នំពេញ]] | subdivision_name3 = ១២៣.៧៨៤ | subdivision_name4 = [[ជើងឯក]] | subdivision_name5 = ១៣ | subdivision_name6 = ? | established_title = | established_date = 2006-05-17 | established_title1 = | established_date1 = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | extinct_title = | extinct_date = | founder = [[កែប ជុតិមា|កែប-ជុតិមា]] (២០០៨) | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គបក]] | leader_title = លោកជំទាវ | leader_name = [[គឹម ញឹប]] | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | unit_pref = | area_footnotes = | dunam_link = | area_total_km2 = 117.758500 | area_total_sq_mi = | area_total_ha = | area_total_acre = | area_total_dunam = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_land_ha = | area_land_dunam = | area_land_acre = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_ha = | area_water_dunam = | area_water_acre = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_ha = | area_urban_dunam = | area_urban_acre = | area_urban_footnotes = | area_rural_km2 = | area_rural_sq_mi = | area_rural_ha = | area_rural_dunam = | area_rural_acre = | area_rural_footnotes = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_metro_ha = | area_metro_dunam = | area_metro_acre = | area_metro_footnotes = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | area_blank1_ha = | area_blank1_dunam = | area_blank1_acre = | area_blank2_title = | area_blank2_km2 = | area_blank2_sq_mi = | area_blank2_ha = | area_blank2_dunam = | area_blank2_acre = | area_note = | dimensions_footnotes = | length_km = | length_mi = | width_km = | width_mi = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_footnotes = | elevation_min_point = | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | elevation_min_rank = | elevation_min_footnotes = | elevation_max_point = | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_max_rank = | elevation_max_footnotes = | population_total = 257.9995 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref>{{cite web|url = http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf|title = General Population Census of Cambodia 2008 - Provisional population totals|publisher = National Institute of Statistics, Ministry of Planning|date = 3 September 2008|format = PDF}}</ref> | population_density_km2 = 589 | population_density_sq_mi = | population_est = | pop_est_as_of = | pop_est_footnotes = | population_urban = | population_urban_footnotes = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_rural = | population_rural_footnotes = | population_density_rural_km2 = | population_density_rural_sq_mi = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_rank = | population_density_rank = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank2_km2 = | population_density_blank2_sq_mi = | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | timezone1 = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | utc_offset1 = | timezone1_DST = កម្ពុជា | utc_offset1_DST = ៧ ម៉ាង | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = | postal_code_type = | postal_code = | postal2_code_type = | postal2_code = | area_code = | area_code_type = | geocode = | iso_code = | registration_plate = | blank_name_sec1 = [[ក្រមប្រៃសណីយ៍]] | blank_info_sec1 = ១២៤០០ | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = https://www.facebook.com/dangkordistrict/ | footnotes = ស័ព្ទ: (៨៥៥) ០៨៩ ៩៧៨ ៨៨៨ | translit_lang1_info1 = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info2 = | translit_lang1_type2 = | demographics1_info1 = | image_skyline =20171125_Choeung_Ek_-_Phnom_Penh_4294_DxO.jpg | image_caption = ប្រល័យពូជសាសន៍ ជើងឯក }} == អត្ថបទ == {| style="float:right" | |} ខណ្ឌ'''ដង្កោ''' (សរសេរជាឡាតាំង Dangkao)គឺជាខណ្ឌមួយនៅភាគខាងលិចនៃ[[រាជធានីភ្នំពេញ]] ប្រទេស[[កម្ពុជា]]។ ខណ្ឌនេះត្រូវបានចែកទៅជា ១៣[[សង្កាត់]] និង ?[[ភូមិ]]។ ខណ្ឌនេះមានផ្ទៃក្រឡា១១១,៧៥៨៥ &nbsp;គម^២។ តាមរយៈជំរឿនឆ្នាំ១៩៩៨កម្ពុជា វាមានប្រជាជន៩២ ៤៦១នាក់ កាលពីខណ្ឌដង្កោស្ថិតនៅទីតាំង[[ខណ្ឌពោធិ៍សែនជ័យ]]នៅឡើយ។ == ពាក្យគន្លឹះ == ១.ដង្កោ(ន.):មេខ្លោង ឬ អ្នកមាន៖ សំដៅលើអ្នកដែលជាមេក្រុម អាជីវករ ឬ អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភ (ជួនកាលគេប្រើហៅមេក្រុមអ្នកជំនួញដែលនាំទំនិញតាមរទេះក្នុងសម័យដើម)។ ២.ភ្នំពេញ(ន.):រាជធានីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ៣.ផ្ទះ(ន.):មន្ទីរ រោង។ == បដិសព្ទ == រាជធានី ផ្ទុយទៅ ខេត្ត == វេវចនសព្ទ == ចូររកវេវចនសព្ទនឹងពាក្យ សប្បាយ សប្បាយ រីករាយ ត្រេកអរ ពេញចិត្ត ស្រស់ស្រាយ ហ្លឺងហ្លក់ == សំណួរលើអត្ថបទ == ១.តើខណ្ឌដង្កោនៅទិសខាងណា? ២.តើខណ្ឌដង្កោនៅឯណា? == ពាក្យសូរដូច == ចូររកសទិសសព្ទនិងពាក្យ ដង្កោ ១.ដង្កោ(ន.):មេខ្លោង ឬ អ្នកមាន៖ សំដៅលើអ្នកដែលជាមេក្រុម អាជីវករ ឬ អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភ (ជួនកាលគេប្រើហៅមេក្រុមអ្នកជំនួញដែលនាំទំនិញតាមរទេះក្នុងសម័យដើម)។ ២.ដង្កោ(ន.):ផ្លែយ៉ាងនៅខេត្តកំពង់ស្ពឺ។ == វេយ្យាករណ៍ == ចូរស្រង់នាមឱ្យបាន ៣ ១.ខណ្ឌ ២.រាជធានី ៣.ដង្កោ == មុខរបរ == លក់ដូរប្រហែលជា ៦៤៧៨៩ ពេទ្យប្រហែលជា ៦៥៤៨៩០៤ លាងរថយន្តប្រហែលជា ៥៧៨៦ គ្រូបង្រៀនប្រហែលជា ៤៦៦៧៨៩៩ នគរបាលប្រហែលជា ៥៦៧៨៣៣៥៥ រដ្ឋាភិបាលប្រហែលជា ៥៩៨៦៨៧៦ == រឿងខ្លែងវ៉ាវលាក់ == កាលពីព្រេងនាយ មានស្ដេច ឬមេទ័ពម្នាក់ (ខ្លះថាជាអ្នកមានបុណ្យ) គាត់ចូលចិត្តលេង ខ្លែងវ៉ាវ ខ្លាំងណាស់។ ខ្លែងវ៉ាវរបស់គាត់មិនមែនជាខ្លែងធម្មតាទេ គឺជាខ្លែងដែលមានទំហំធំ ហើយពេលបង្ហោះឡើងទៅលើមេឃ វាបន្លឺសម្លេង "ឯក" យ៉ាងពីរោះ រហូតអ្នកស្រុកជិតខាងផ្អើលមើលគ្រប់គ្នា។នៅថ្ងៃមួយ ខណៈពេលដែលកំពុងបង្ហោះខ្លែងយ៉ាងសប្បាយ រួមជាមួយខ្យល់បោកបក់ខ្លាំង ស្រាប់តែ ខ្សែខ្លែងនោះបានដាច់។ ខ្លែងវ៉ាវដ៏ធំនោះបានហោះរសាត់អណ្តែត កាត់វាលស្រែ និងព្រៃប្រឹក្សាជាច្រើន។ ==ទីកន្លែង== ចូរអានតារាងលេខខាងក្រោម *[[ជើងឯក]] * [[វាលពិឃាត]] * ផ្សារអ៊ីអន ៣ * [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]] ==រដ្ឋបាល== ក្រមប្រៃសណីយ៍ខណ្ឌដង្កោ (១២៤០០) {| class="wikitable" |- ! ល.រ. ! សង្កាត់ ! អភិបាល ! ក្រមប្រៃសណីយ៍ |- | ១ | [[សង្កាត់ដង្កោ|ដង្កោ]] | ភួង គីមស៊ី្រ | ១២៤០១ |- | ២ | [[សង្កាត់ពងទឹក|ពងទឹក]] |អ៊ុយ សូនី | ១២៤០២ |- |៣ | [[សង្កាត់ព្រែកកំពឹស|ព្រែកកំពឹស]] |កន សុខេម | ១២៤០៣ |- | ៤ | [[សង្កាត់ស្ពានថ្ម|ស្ពានថ្ម]] |ជឺ គឹមហៃ | ១២៤០៤ |- |៥ | [[សង្កាត់រលួស|រលួស]] |តូច សារ៉ាត់ | ១២៤០៥ |- | ៦ | [[សង្កាត់ទៀន|ទៀន]] |ឌុច សុវណ្ណី | ១២៤០៦ |- | ៧ | [[សង្កាត់គងនយ|គងនយ]] |ស៊ឹម សុភ័ក្ត្រ | ១២៤០៧ |- | ៨ | [[សង្កាត់ព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] |ស៊ីន រតនា | ១២៤០៨ |- | ១០ | [[សង្កាត់ព្រៃសរ|ព្រៃសរ]] | កែវ សាវឿន |១២៤១០ |- | ១២ | [[សង្កាត់ក្រាំងពង្រ|ក្រាំងពង្រ]] | កែវ ច័ន្ទបូរី |១២៤១២ |- | ១៣ | [[សង្កាត់ប្រទះឡាង|ប្រទះឡាង]] | យី វណ្ណឌី |១២៤១៣ |- | ១៤ | [[សង្កាត់សាក់សំពៅ|សាក់សំពៅ]] | ស៊ុយ សារ៉េត |១២៤១៤ |- | ១៥ | [[សង្កាត់ជើងឯក|ជើងឯក]] | គង់ ធឿន |១២៤១៥ |} ==ប្រវត្តិ== ឈ្មោះ "ដង្កោ" ត្រូវបានគេជឿថាមានប្រភពចេញពីឈ្មោះ "ដើមដង្កោ" ដែលជាប្រភេទដើមឈើម្យ៉ាងសម្បូរដុះនៅក្នុងតំបន់នេះកាលពីសម័យមុន។ ម្យ៉ាងវិញទៀត តាមរយៈរឿងព្រេងនិទានក្នុងតំបន់ ឈ្មោះនេះក៏មានការពាក់ព័ន្ធនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ប្រជាជនតាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ ==គ្រឹះស្ថានសិក្សា== ===រដ្ឋ=== *[[សាលាបឋមសិក្សា​ដង្កោ|សាលាមិត្តភាពកម្ពុជា-វៀតណាត]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​ពងទឹក]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​ព្រៃវែង]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​ស្ពានថ្ម]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​អរុណ​វ​តី]] *[[អនុវិទ្យាល័យដង្កោ]] *[[អនុវិទ្យាល័យទួលអម្ពិល]] *[[​វិទ្យាល័យ​ពងទឹក]] ===ឯកជន=== *[[សាលាអន្តរជាតិអាយអេសអេស]] ==សុខាភិបាល== *[[មណ្ឌលសុខភាពចំការដូង]] *[[មន្ទីរពេទ្យបង្អែក​ដង្កោ CPA1]] ==វត្តអារាម== *​[[វត្ត​កំពង់​ក្ដុល]] *[[វត្តជ្រោយបទុម]] ហៅ ព្រែកជ្រៃ *[[វត្តព្រៃវែង]] *[[វត្តព្រះធាតុ]] *[[វត្ត​ព្រះបាទ​ជាន់​ឯក]] ហៅ ជើងឯក *[[វត្តឫស្សីសាញ់]] *[[វត្តសំបួរមាស]] *[[វត្តអង្គមេត្រី]] *[[វត្តធុត្តុង្គ]]ហៅ វត្តចំការដូង *[[វត្តទួលសំរោង]] ក្នុងបុរីលឹមឈៀងហោរចំការដូង *[[វត្តសំបួរមាស]] *[[វត្តចំការខ្សាច់]] ==ផ្សារ== *[[ផ្សារថ្នល់បត់]] *[[ផ្សារសារឿន-យ៉ាន្នី]] ==ដំណាំស្រូវ== ប្រភេទស្រូវ៖ កសិករនិយមដាំ ស្រូវស្រាលមិនប្រកាន់រដូវ (ដូចជាប្រភេទ ៥៤៥១ ឬ OM) ដែលអាចប្រមូលផលបានលឿន និង ស្រូវផ្ការំដួល សម្រាប់ទុកបរិភោគ និងលក់បានតម្លៃខ្ពស់។ ការប្រើប្រាស់គ្រឿងចក្រ៖ ដោយសារនៅក្បែរក្រុង ការប្រើប្រាស់ត្រាក់ទ័រសម្រាប់ភ្ជួររាស់ និងម៉ាស៊ីនច្រូតកាត់ គឺមានស្ទើរតែ ១០០% ដែលធ្វើឱ្យការងារកសិកម្មមានភាពរហ័ស។ ==ឯកសារយោង== *[http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/khmer/province/phnom_penh.html វិបសាយគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226132221/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/khmer/province/phnom_penh.html |date=2009-02-26 }} {{Reflist}} {{Geographic location|Northwest=[[ខណ្ឌកំបូល]]|North=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|West=[[ខណ្ឌកំបូល]]|East=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|South=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Southeast=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Northeast=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|Southwest=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Centre=[[ខណ្ឌដង្កោ]]}} {{ស្រុកនៃកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខណ្ឌនៃកម្ពុជា|ដង្កោ]] [[Category:ភ្នំពេញ]] {{Cambodia-geo-stub}} {{ខណ្ឌ-សង្កាត់_ឃុំ-ភូមិ}} fetmh9jkcrvr9whk7n3trwutb01jzm8 334866 334864 2026-05-01T07:02:55Z ~2026-10443-21 49896 ជំនួសខ្លឹមសារនៃទំព័រដោយ 'បិទ' 334866 wikitext text/x-wiki បិទ 0n34k518enqpj7bs98myxgfh2dh9p94 334867 334866 2026-05-01T07:05:59Z ~2026-10443-21 49896 334867 wikitext text/x-wiki បិទ [[ខណ្ឌដង្កោ ២]] k01at6cvac7ljntbnu5u6y2sh2xbir4 0 4478 334874 334240 2026-05-01T08:15:50Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334874 wikitext text/x-wiki '''ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] : Preah Ang Chek Preah Ang Chorm shrine) គឺជា[[:en:Shrine|បូជនីយដ្ឋានសាសនា]]មួយនៅក្នុង[[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។[[:en:Shrine|បូជនីយដ្ឋានសាសនា]]នេះមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណ[[ព្រះរាជដំណាក់]]ដែលមានដាក់តម្កល់ព្រះពុទ្ធរូប ០២ អង្គនៅក្នុងនោះគឺ'''ព្រះអង្គចេក'''និង'''ព្រះអង្គចម'''ហើយត្រូវបាន[[ជនជាតិខ្មែរ|ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ]]ធ្វើការគោរពបូជាតាំងពីឆ្នាំ ១៩៨២ មកម្ល៉េះ។ {{Infobox religious building | name = ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម | native_name = Preah Ang Chek Preah Ang Chorm | religious_affiliation = [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] | image = Preah Ang Chek Preah Ang Chorm shrine.jpg | alt = | caption = | map_type = Cambodia | coordinates = | map_size = | map_alt = | map_caption = | location = [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | deity = | country = {{flag|កម្ពុជា}} | functional_status = | website = | founded_by = | year_completed = ១៩៨២ | image_size = 300px }} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === ប្រភពដើមមិនច្បាស់លាស់អំពីរូបសំណាកសម័យអង្គរទាំង ០២ អង្គនេះ === ព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចម គឺជារូបសំណាកដែលសាងអំពីសំរិទ្ធនិងត្រូវបានរកឃើញឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥០ នៅឯម្ដុំព្រៃជុំវិញ[[អង្គរធំ|ក្រុងអង្គរធំ]]ដោយក្រុមមន្ត្រីអភិរក្សអង្គរ។គេជឿថារូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមដើមឡើយត្រូវបានតម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]។យោងតាមវិទ្យាស្ថានមនុស្សសាស្ត្រនិងសង្គមសាស្ត្រនៃ[[រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា|រាជ្យបណ្ឌិតសភាកម្ពុជា]]នៅក្នុងរជ្ជកាល[[ចន្ទរាជា|ព្រះបាទច័ន្ទរាជា]]ដែលបានឡើងគ្រងរាជ្យសម្បត្តិនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី ១៦ ព្រះអង្គបានអនុញ្ញាតឲ្យគេកសាងរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះនិងដាក់តម្កល់ទុកនៅក្នុង[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ដើម្បីជាកត្តិយសនិងការគោរពដល់ព្រះនាងទាំង ០២ អង្គដែលនៅក្នុងសម័យនោះត្រូវបានចាត់ទុកជា[[ព្រះបរមពោធិសត្វ|ព្រះពោធិសត្វ]]ដែលទទួលបានការគោរពបូជាយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់។រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានបាត់បង់ដោយសារតែ[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ត្រូវបានគេបោះបង់ចោលគ្មានអ្នកថែរក្សា។<ref name=":0">{{Cite web |last=Po |first=Yin |date=2020-08-24 |title=ប្រវត្តិរបស់ព្រះអង្គចេក និង ព្រះអង្គចម ដែលជាទីសក្ការៈបូជារបស់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ |trans-title=History of Preah Ang Chek and Preah Ang Chorm, a shrine of the Khmer people |url=https://ihss.rac.gov.kh/2020/08/24/%e1%9e%94%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9e%9c%e1%9e%8f%e1%9f%92%e1%9e%8f%e1%9e%b7%e1%9e%96%e1%9f%92%e1%9e%9a%e1%9f%87%e1%9e%a2%e1%9e%84%e1%9f%92%e1%9e%82%e1%9e%85%e1%9f%81%e1%9e%80-%e1%9e%96%e1%9f%92%e1%9e%9a/ |access-date=2022-07-18 |website=Institute of Humanities and Social Sciences of the Royal Academy of Cambodia |language=km }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === អបិយជំនឿអាថ៌កំបាំងរបស់លោកដាប ឈួន=== បន្ទាប់ពីដឹងថារូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមកំពុងរក្សាទុកនៅឯអភិរក្សដ្ឋានអង្គរលោក[[:en:Dap_Chhuon|ដាប ឈួន]]ដែលជាចៅហ្វាយខេត្តសៀមរាបនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០ រួមជាមួយនឹងកងការពាររបស់លោកបានលួចយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះ<ref>{{Cite news |last=Sloan |first=Michael |date=2011-07-29 |title=The hotel de la saved |work=[[Phnom Penh Post]] |url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/hotel-de-la-saved |access-date=2022-07-18 }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ហើយដឹកតាមឡានទៅកាន់បន្ទាយរបស់ខ្លួនដែលសព្វថ្ងៃគឺជា[[សណ្ឋាគារអង្គរសិនជូរី|សណ្ឋាគារ Angkor Century Hotel]]។គេបានឲ្យដឹងថារូបសំណាកមួយត្រូវការទាហាន ០៥ នាក់ប្រើកម្លាំងរួមគ្នាទើបអាចលើករួច។បើតាមអបិយជំនឿគេជឿថាលោក[[:en:Dap_Chhuon|ដាប ឈួន]]អាចលើករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដាក់លើស្មារបស់ខ្លួនបានយ៉ាងងាយស្រួល។លោកនិងទាហានរបស់លោកតែងតែចំណាយពេលយ៉ាងហោចណាស់កន្លះម៉ោងនៅក្នុងមួយថ្ងៃដើម្បីថ្វាយបង្គំនិងបួងសួងនៅមុខរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះ។<ref name=":1">{{Cite web |last=Kosal |first=Por |date=2020-12-23 |title=ល្បីថាតា ដាប ឈួន មានអំណាចបារមីខ្លាំងពូកែ តែនៅចាញ់ប្រពន្ធគាត់ឆ្ងាយណាស់ |trans-title=Dap Chhuon had occult powers, but from behind his wife was even stronger in witchcraft. |url=https://sbm.news/articles/5fe1c2b65c32608c49ded995 |access-date=2022-07-18 |website=SBM News}}</ref> គេជឿថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះបានប្រាប់លោក[[:en:Dap_Chhuon|ដាប ឈួន]]ឲ្យដឹងខ្លួនជាមុនអំពីអំពីផែនការដែល[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]]មានបំណងធ្វើឃាតលោកបន្ទាប់ពីរូបលោកត្រូវបានចោទប្រកាន់ថាក្បត់ជាតិនិងជាប់ទាក់ទងនឹងគម្រោងការ [[:en:Bangkok_Plot|Bangkok Plot]] ដែលមានគោលបំណងប៉ុនប៉ងផ្តួលរំលំ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|របបរាជានិយម]]។លោកបានសម្រេចចិត្តរត់ភៀសខ្លួនទៅ[[សៀម]]ដោយលោកបានព្យាយាមយករូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះទៅជាមួយប៉ុន្តែមិនអាចធ្វើបានឡើយដោយសារលោកបានបាត់បង់កម្លាំងខ្លាំងដូចដំរីសាអស់ទៅហើយ។<ref name=":1" /> បន្ទាប់ពីលោក[[:en:Dap_Chhuon|ដាប ឈួន]]បានស្លាប់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានមន្ទីរធម្មការនិងសាសនាខេត្តយកទៅរក្សានិងតម្កល់ទុកនៅឯមុខអគារនៅក្នុងពិធីដ៏អធិកអធមមួយនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៨។នៅពេល[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]]កំពុងផ្ទុះឡើងនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងទៅកាន់[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ដែលស្ថិតនៅក្បែរនោះនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៣។<ref>Kosal, Por (2020-12-23). [https://sbm.news/articles/5fe1c2b65c32608c49ded995 "ល្បីថាតា ដាប ឈួន មានអំណាចបារមីខ្លាំងពូកែ តែនៅចាញ់ប្រពន្ធគាត់ឆ្ងាយណាស់"] [Dap Chhuon had occult powers, but from behind his wife was even stronger in witchcraft.]. SBM News. Retrieved 2022-07-18.</ref> === ត្រូវបានបំផ្ទុះចោលនៅក្នុងរបបខ្មែរក្រហមឬត្រូវបានបោះចូលទៅក្នុងទឹក? === រូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមទទួលរងនូវការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយសារកងទ័ព[[ខ្មែរក្រហម]]<ref>{{Cite book |last=Harris |first=Ian |url=https://books.google.com/books?id=ih7HDwAAQBAJ |title=Buddhism in a Dark Age: Cambodian Monks under Pol Pot |date=2012-12-31 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-6577-1 |pages=112 |language=en}}</ref>ធ្វើការបំផ្ទុះចោល។ទង្វើបែបនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាការប៉ុនប៉ងលុបបំបាត់ប្រជាជននៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]ចេញអំពីអ្វីដែលពួកគេចាត់ទុកថាជាអបិយជំនឿ។យោងតាម[[ទេព វង្ស|សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជទេព វង្ស]]<ref>{{Cite book |last1=Nike |first1=Howard J. De |url=https://books.google.com/books?id=EQw3WtGizq4C&dq=preah+ang+chek+preah+ang+chorm&pg=PA365 |title=Genocide in Cambodia: Documents from the Trial of Pol Pot and Ieng Sary |last2=Quigley |first2=John |last3=Robinson |first3=Kenneth J. |date=2012-05-23 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0546-6 |location=365 |language=en}}</ref>ព្រះអង្គលោកមានការសោកស្តាយចំពោះការបំផ្លិចបំផ្លាញរូបសំណាកសំរិទ្ធទាំង ០២ អង្គនេះដែលឆ្លាក់ដោយបុព្វបុរសរបស់យើងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអង្គរវត្ត]]។ទោះជាយ៉ាងណាមានការរៀបរាប់ខុសៗគ្នាអំពីជោគវាសនារបស់រូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះដោយលោក[[:en:Youk_Chhang|ឆាំង យុ]]បានអះអាងថារូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះមិនត្រូវបានបំផ្ទុះចោលនោះទេប៉ុន្តែត្រូវបានបោះចូលទៅក្នុងទឹកទៅវិញ។<ref>{{Cite book |last=Harris |first=Ian |url=https://books.google.com/books?id=rVnMxVz_Bg8C&dq=preah+ang+chek+preah+ang+chorm&pg=PA287 |title=Cambodian Buddhism: History and Practice |date=2008-03-11 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-3298-8 |pages=287 |language=en}}</ref>មិនថាជាករណីណាក៏ដោយប្រជាពលរដ្ឋមួយចំនួនបានផ្សព្វផ្សាយពាក្យចចាមអារ៉ាមថាទាហាន[[ខ្មែរក្រហម]]ដែលបានប្រព្រឹត្តទៅលើរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះរួមទាំងមេបញ្ជាការរបស់ពួកគេបានស្លាប់ដោយជំងឺនៅក្នុងរយៈពេលខ្លីបន្ទាប់ពីនោះ។<ref name=":2">{{Cite news |last=Thik |first=Kaliyann |date=2011-09-23 |title=The guardian statues |work=[[Phnom Penh Post]] |url=https://www.phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues |access-date=2022-07-18}}</ref> === ការស្ដារឡើងវិញនូវការគោរពបូជា === រូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមត្រូវបានគេធ្វើការគោរពបូជាឡើងវិញដោយមានការជួយជ្រោមជ្រែងពីព្រះសង្ឃ ពុទ្ធសាសនិក និង អាជ្ញាធរ[[ខេត្តសៀមរាប]]។ យោងតាមឯកសារផ្លូវការរូបសំណាកទាំង ០២ អង្គនេះត្រូវបានស្រង់ឡើងពីបាត[[ស្ទឹងសៀមរាប]]ហើយយកទៅតម្កល់ទុកនៅឯ[[វត្តដំណាក់​|វត្តដំណាក់]]ដែលជាទីតាំងដើមវិញ។នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ទីសក្ការៈបូជាសម្រាប់ដាក់តម្កល់រូបសំណាកព្រះអង្គចេក ព្រះអង្គចមឬដែលត្រូវបានហៅថា'''ព្រះពុទ្ធមាស'''បានចាប់ផ្ដើមសាងសង់ឡើងទល់មុខសួនឯករាជ្យនិង[[:en:Grand_Hotel_d'Angkor|សណ្ឋាគារ Grand Hotel d’Angkor]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ រដ្ឋមន្ត្រី[[:en:Ministry_of_Commerce_(Cambodia)#p-lang|ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម]]លោក[[ចម ប្រសិទ្ធ]]បានចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការពង្រីកនិងកែលម្អទីសក្ការៈបូជានេះ។<ref>Thik, Kaliyann (2011-09-23). [https://phnompenhpost.com/siem-reap-insider/guardian-statues "The guardian statues"]{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[:en:The_Phnom_Penh_Post|Phnom Penh Post]]. Retrieved 2022-07-18.</ref> == ឯកសារយោង == 0rwvufu1lmlzg19e7lilw3jugujo2kb 0 5243 334839 291420 2026-04-30T20:36:12Z Tookai1 46281 334839 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #005A92;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ជ័យវរ្ម័នទី៣ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Cambogia, visnu da phnom bok, stile di bakheng, 890-910 ca..JPG|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | Cambogia, visnu da phnom bok, stile di bakheng, 890-910 ca. |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ៨៣៥-៨៧៧​ ([[ចក្រភពខ្មែរ]]) |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ៨៣៥ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញ ព្រះស្រីជ័យវរ្ម័នទេវៈ |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះបាទវិស្ណុលោក កម្រៈតេង ជ័យកុដ្តរាជ |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ជ័យវរ្ម័នទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | កៅណ្ឌិន្យ (អំបូរខ្មែរជ្វា) |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | ៨១២ |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ៨៧៧ (ជន្មាយុ ៦៥) |- |បិតា |ជ័យវរ្ម័នទី២ |- |មាតា | '''[[ធរណីន្ទ្រទេវី]]''' |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ហិណ្ឌូសាសនា]] លទ្ធិ [[ព្រះវិស្ណុ]] និយម និង [[ព្រះសិវៈ]]និយម |} '''ជ័យវរ្ម័នទី៣''' ([[អង់គ្លេស]]: Jeyvaraman III) ([[សំស្ក្រឹត]]: Jayavarman III) (ប្រ.ស|គ.ស ៨១២-៨៧៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៨៣៥-៨៧៧) មិនមានកំណត់ត្រារៀបអភិសេក និង មិនមានកំណត់ត្រាអំពីបុត្រស្នងរាជ្យឡើយ ។ ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា '''"វ្រះបាទ ធូលីជេង វ្រះកម្រតេង អញ ឝ្រីជយវម៌្មទេវ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញ ព្រះស្រីជ័យវរ្ម័នទេវៈ" ដែលមានរាជធានីឈ្មោះ "ហៈរិហៈរាល័យ" (Kh-pronoun: Hariharealay) & (Foreingners text: Hariharālaya) នៅតំបន់រលួស [[ខេត្តសៀមរាប]] ។ <ref> Charles Higham (2004) [https://books.google.com.kh/books?id=AKzqy2_RSq4C&dq=jayavarman+iii+835&source=gbs_navlinks_s The Civilization of Angko], Publisher: University of California Press p.192 [[ISBN]]: 0520242181 </ref> ក្នងឆ្នាំ ៨៥០ នៃគ.ស ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៣ " ទ្រង់បានយាងទៅបោះព្រះពន្លាជ័យ នៅព្រៃមួយត្រង់ភ្នំបាខែង ហើយទ្រង់ទាក់បានដំរីមួយនិងបានចងទុកនៅជិតជំរុំរបស់ព្រះអង្គ ប៉ុន្តែដំរីនោះក៏ដោះខ្លួនបាន ហើយរត់ចូលព្រៃបាត់ ព្រះអង្គក៏ធ្វើពិធីបន់ស្រន់មួយដើម្បីរកឃើញដំរីនោះវិញ ហើយព្រះអង្គក៏រកដំរីនោះឃើញវិញ ។ <ref> Cambodia. Authority for the Protection and Management of Angkor and the Region of Siem Reap, Friends of Khmer Culture, (2000) [https://books.google.com.kh/books?id=12luAAAAMAAJ&q=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A3&dq=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A3&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwij9aKjgePwAhXV8XMBHU6rBFg4FBDoATABegQIARAD Udaya, Issue 1], Publisher: Department of Culture and Monuments, Authority for the Protection and Management of the Region of Angkor/Siem Reap, Original from the University of Michigan. </ref> ក្នងឆ្នាំ ៨៥៧ នៃគ.ស ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៣ ដែលមានចំនូលចិត្តខាងប្រមាញ់សត្វព្រៃ និង ទាក់សត្វដំរី នៅតំបន់និរតីត្រង់ភ្នំបាខែង ទ្រង់បានបញ្ជារឱ្យនាយមុឺនសេនា ឆ្ការព្រៃដើម្បីសាងប្រាសាទមួយដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយ ព្រះនរាយ៍ ឬ [[ព្រះវិស្ណុ]] ដែលសព្វថ្ងៃហៅថា "[[ប្រាសាទគោកចក]]" ដែល្ថិតនៅ [https://g.co/kgs/DjCCMR សង្កាត់គោកចក]" [[ក្រុងសៀមរាប]] ។ <ref> Āṃng Jūlān (1998) [https://books.google.com.kh/books?id=wsI0AAAAMAAJ&q=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A3&dq=%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99%E1%9E%9C%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%90%E1%9E%93%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9F%A3&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwim34CZg-PwAhUvwTgGHQTpA-U4ChDoATADegQIBhAD Qaṅgar (qatīt - paccuppann - qanākat)], Publisher: Rāja Raṭṭhābhipāl Kambujā, Original from the University of Michigan p.290 </ref> ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៣ បានសោយទីវង្គត់នៅឆ្នាំ៨៧៧ នៃគ.ស ដោយគេសន្មត់ថាអាចស្លាប់ដោយសារការទាក់ដំរី ត្រូវដំរីចុះព្រេងជាន់ស្លាប់ ដោយព្រះអង្គទទួលមរណៈនាមថា "'''ព្រះបាទវិស្ណុលោក កម្រៈតេង ជ័យកុដ្តរាជ'''" ។ <ref> Bijan Raj Chatterjee (1964) [https://books.google.com.kh/books?id=jLZAAAAAMAAJ&q=jayavarman+III+death+name&dq=jayavarman+III+death+name&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj2-qf1tujwAhWSCIgKHe28AvUQ6AEwCHoECAYQAw Indian Cultural Influence in Cambodia], Publisher: University of Calcutta, Original from the University of Michigan p.288 </ref> <ref> Masayuki Nagashima (2002) [https://books.google.com.kh/books?id=MnxuAAAAMAAJ&q=jayavarman+III+death+name&dq=jayavarman+III+death+name&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj2-qf1tujwAhWSCIgKHe28AvUQ6AEwBXoECAgQAw The Lost Heritage: The Reality of Artifact Smuggling in Southeast Asia] Publisher: Post Books, Original from the University of Michigan p.190 [[ISBN]]: 9742280223 </ref> == ស្ថាបត្យកម្ម​ដែលទ្រង់បានកសាង == * [[ប្រាសាទគោកចក]] (K.521) * [[ប្រាសាទគោកពោធិ៍]] (857 AD) ដែល ឧទ្ទិស​ថ្វាយចំពោះទេព "ហៈរិ" [[ព្រះវិស្ណុ]] ដែលជាទេពបញ្ចូលគ្នាជាមួយនិង [[ព្រះសិវៈ]] បានជាឈ្មោះ "ហៈរិហៈរៈ"​ (Harihara) <ref> Manomohan Ghosh (1968) [https://books.google.com.kh/books?id=e7huAAAAMAAJ&q=Jayavarman+III+857&dq=Jayavarman+III+857&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiGu5ylxOTwAhWDH3AKHU_6B1oQ6AEwBXoECAQQAw A History of Cambodia: From the Earliest Times to the End of the French Protectorate], Publisher: Calcutta Oriental Book Agency, Original from the University of Michigan p.304 </ref> * [[ប្រាសាទគោកស្វាយ]] * [[ប្រាសាទត្រពាំងផុង]] == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ៨១២-៨៧៧)''}} {{Succession box|before= [[ជ័យវរ្ម័នទី២]]|title=[[ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''៨៣៥–៨៧៧'''|after=[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១]]}} {{S-end}} == ឯកសារ​យោង == 6nsbv84685nsw3qtgp46le6jfcjdabg 0 5402 334827 334401 2026-04-30T12:33:05Z Εὐθυμένης 32735 334827 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | latm = 45 | latNS = N | longd = 100 | longm = 29 | longEW = E | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages2_type = | leader_name3 = | leader_name4 = | leader_name5 = | leader_name6 = | leader_name7 = | leader_name8 = | leader_name9 = | FR_total_population_estimate_year = | FR_foot = | FR_total_population_estimate = | FR_total_population_estimate_rank = | FR_metropole_population_estimate_rank = | conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រថៃ | native_name = {{nobold|ราชอาณาจักรไทย ([[ភាសាថៃ]])<br/>''រ៉ាឆាអាក់ណាចាក់ថៃ''}} | image_flag = Flag of Thailand.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិថៃ|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Emblem of Thailand.svg | common_name = ថៃ | symbol_type = [[ត្រាផែនដី]] | national_motto = | national_anthem = ''[[ភ្លេងជាតិថៃ|เพลงชาติไทย]]''<br/>''ភ្លេងជាតិថៃ (ជាគ្រឿងភ្លេង)''<br/><center>[[File:Thai National Anthem - US Navy Band.ogg]]</center> | royal_anthem = ''[[សរសើរព្រះបារមី]]''<br/>''ព្រះរាជភ្លេង (ជាគ្រឿងភ្លេង)''<br/><center>[[File:Thai Royal Anthem - US Navy Band.ogg]]</center> | image_map = Thailand on the globe (Southeast Asia centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសថៃ (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រាជធានី | capital = [[បាងកក]] | coordinates = {{Coord|13|45|N|100|29|E|type:city}} | largest_city = capital | latd = 13 | official_languages = [[ភាសាថៃ|ថៃ]]<ref name=CIA>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html Thailand] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150703193043/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/geos/th.html |date=3 July 2015 }}, ''The World Factbook''.</ref><!--Thai is the official language. English is a non-official secondary language.--> | languages = [[អក្សរថៃ|ថៃ]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៨៦% [[ជនជាតិថៃ|ថៃ]]<br />{{nowrap|&nbsp;–៣៩% [[ជនជាតិថៃ|សៀមកណ្តាល]]}}<br />{{nowrap|&nbsp;–២៨% [[ជនជាតិឦសាន|ឦសាន]]}}<br />{{nowrap|&nbsp;–១០% [[ជនជាតិសៀមខាងជើង|ឃុនមឿង]]}} <br />{{nowrap|&nbsp;–9% [[ជនជាតិថៃ|សៀមខាងត្បូង]]}} <br />{{nowrap|៣% [[ខ្មែរលើ|ខ្មែរ]]}} <br />{{nowrap|២% [[ជនជាតិថៃម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]]}} | ៩% [[ក្រុមជនជាតិនៅថៃ|ក្រុមជនជាតិចំនួន ៦៨ ក្រុមទៀត]] }} | ethnic_groups_ref = <ref name="Springer">{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/330368922 |author1=John Draper |author2=Joel Sawat Selway |title=A New Dataset on Horizontal Structural Ethnic Inequalities in Thailand in Order to Address Sustainable Development Goal 10 |journal=Social Indicators Research |page=284 |volume=141 |issue=4 |date=January 2019 |doi=10.1007/s11205-019-02065-4 |access-date=18 កញ្ញា 2021}}</ref> | ethnic_groups_year = ២០១៩ | religion_year = ២០១៨ | religion = {{plainlist| * ៩៣.៥% [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​ថៃ|ព្រះពុទ្ធសាសនា]]<ref>Article 67:<br />"The State should support and protect Buddhism. In supporting and protecting Buddhism, [...] the State should promote and support education and dissemination of dharmic principles of Theravada Buddhism [...], and shall have measures and mechanisms to prevent Buddhism from being undermined in any form. The State should also encourage Buddhists to participate in implementing such measures or mechanisms."{{cite web|title=Constitution of the Kingdom of Thailand |url=http://www.constitutionnet.org/sites/default/files/2017-05/CONSTITUTION%2BOF%2BTHE%2BKINGDOM%2BOF%2BTHAILAND%2B%28B.E.%2B2560%2B%282017%29%29.pdf |website=constitutionnet.org|access-date=17 កុម្ភៈ 2022}}</ref> * ៥.៤% [[ឥស្លាមសាសនានៅថៃ|ឥស្លាមសាសនា]] * ១.១៣% [[គ្រិស្តសាសនានៅថៃ|គ្រិស្តសាសនា]] * ០.០២% [[ហិណ្ឌូសាសនានៅថៃ|ហិណ្ឌូសាសនា]] * ០.០០៣% គ្មានជំនឿសាសនា }} | religion_ref = <ref name="auto">{{cite web |url=http://statbbi.nso.go.th/nso/nso_center/project/table/files/S-soc-health/2561/000/00_S-soc-health_2561_000_000000_00100.xls |title=Population by religion, region and area, 2018 |publisher=NSO |access-date=17 កុម្ភៈ 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424172255/http://statbbi.nso.go.th/nso/nso_center/project/table/files/S-soc-health/2561/000/00_S-soc-health_2561_000_000000_00100.xls |archive-date=24 មេសា 2021 |archivedate=2021-04-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210424172255/http://statbbi.nso.go.th/nso/nso_center/project/table/files/S-soc-health/2561/000/00_S-soc-health_2561_000_000000_00100.xls }}</ref> | government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ|រាជាធិបតេយ្យ​អាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] [[ឯកត្តរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធសភា|របបសភានិយម]] | leader_title1 = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រ]] | leader_name1 = [[វជិរាលង្ករណ]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[អនុទិន ជាញវីរកូល]] | legislature = [[រដ្ឋសភាថៃ|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[វុឌ្ឍិសភាថៃ|វុឌ្ឍិសភា]] | lower_house = {{nowrap|[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ថៃ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]}} | established_event2 = [[អាណាចក្រសុខោទ័យ]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ|និម្មិតកម្ម]] | established_event3 = [[អាណាចក្រអយុធ្យា]] | established_date2 = ១២៣៨–១៤៤៨ | established_event4 = [[អាណាចក្រធនបុរី]] | established_date3 = ១៣៥១–១៧៦៧ | established_event5 = [[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|សម័យក្រុងបាងកក]] | established_date4 = ១៧៦៨–១៧៨២ | established_event6 = {{nowrap|[[បដិវត្តន៍សៀមឆ្នាំ១៩៣២|រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]}} | established_date5 = ៦ មេសា ១៧៨២ | established_date6 = ២៤ មិថុនា ១៩៣២ | area_km2 = ៥១៣,១២០ | area_size = 1 E7 | area_rank = ទី៥០ | percent_water = {{nowrap|០.៤ (២,២៣០ គម{{smallsup|២}})}} | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៦៩,៩៥០,៨៥០<ref name="macro">{{Cite web|url=https://www.macrotrends.net/countries/THA/thailand/population|title = Thailand Population 1950-2021}}</ref> | population_census = ៦៤,៧៨៥,៩០៩<ref>(ជាភាសាថៃ) National Statistics Office, [http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc "100th anniversary of population censuses in Thailand: Population and housing census 2010: 11th census of Thailand"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120712002347/http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc |date=12 July 2012}}. popcensus.nso.go.th.</ref> | population_estimate_year = ២០២១ | population_estimate_rank = ទី២០ | population_census_year = ២០១០ | population_density_km2 = ១៣២.១ | population_density_rank = ទី៨៨ | GDP_PPP = {{increase}} ១.៤២៨ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name=imf2>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=578,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]|access-date=17 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP_rank = ទី២២ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ២០,៣៧៨ ដុល្លារ<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៦៩ | GDP_nominal = {{increase}} ៥៨៥.៥៨៦ ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_rank = ទី២៥ | GDP_nominal_per_capita = ៨,៣៥៦ ដុល្លារ<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៨០ | Gini = ៣៤.៩ <!--number only--> | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=ធនាគារពិភពលោក |access-date=17 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៧៧៧ <!--number only--> | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|date=15 December 2020|access-date=17 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី៧៩ | currency = [[បាត]] (฿) | currency_code = THB | time_zone = | utc_offset = +៧ | utc_offset_DST = <!-- +N, where N is number of hours --> | DST_note = | time_zone_DST = | drives_on = ឆ្វេង | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅថៃ|+៦៦]] | cctld = {{unbulleted list |[[.th]] |[[.ไทย]]}} | area_magnitude = 1 E11 | itu_prefix = HS, E2 }} {{contains Thai text|compact=yes}} '''ប្រទេសថៃ''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''ព្រះរាជាណាចក្រថៃ''' ([[ភាសាថៃ|ថៃ]]:ราชอาณาจักรไทย) ហៅ'''ប្រទេសសៀម''' ([[ភាសាថៃ|ថៃ]]:สยาม) ជាប្រទេសដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]]នៃភូមិភាគ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនខាងកើតជាប់នឹង[[ឡាវ|ប្រទេសឡាវ]] ខាងទិសអាគ្នេយ៍ជាប់នឺងប្រទេស[[កម្ពុជា]] ខាងត្បូងជាប់ប្រទេស[[ម៉ាឡេស៊ី]] និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]] ខាងលិចជាប់នឹងប្រទេស[[ភូមា]] និង[[សមុទ្រអង់ដាម៉ង់]] ហើយមាន[[ទន្លេមេគង្គ]]ធ្វើជាព្រំដែលក្នុងតំបន់ខ្លះ គ្រប់គ្រងដោយរបបប្រជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ នឹងមានមជ្ឈមណ្ឌលគ្រប់គ្រងរាជការផែនដីនៅក្រុង[[បាងកក]] និងមាន[[ចង្វាតនៃថៃ|ការបែងចែករដ្ឋបាលភូមិភាគចែកជា ៧៧ ខេត្ដ]]។ ប្រទេសថៃជាប់លំដាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី ៥០ ខាងផ្ទៃដី]]ដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៥១៣,១១៥ គម^២ និងមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រជាជនច្រើនលំដាប់ទី ២០ នៃពិភពលោក]]គឺមានប្រមាណ ៦៧ លាននាក់។ ថៃជាប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី មានប្រាក់ចំណូលមូលដ្ឋានបានមកពីវិស័យឧស្សាហកម្មនិងសេវាកម្ម។ ថៃមានទីកន្លែងទេសចរណ៍ល្បីៗ ដូចជា ផាត់តាយ៉ា ភូកេត ក្រុងបាងកក និងឈៀងម៉ៃ ដែលបង្កើនប្រាក់ចំណូលឱ្យដល់ប្រទេសជាតិ។ ដូចគ្នានឹងការនាំចេញដែលមានដែលជាផ្នែកសំខាន់ក្នុងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច មានតម្លៃ ៣៣៤,០២៦ លាន[[ដុល្លារអាមេរិក|ដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក]] តាមការប៉ានប្រមាណនៅឆ្នាំ២០១០ សេដ្ឋកិច្ចថៃជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៣០ ក្នុងពិភពលោក។ [[ជនជាតិតៃ]]បានធ្វើចំណាកស្រុកពីភាគនិរតីប្រទេសចិនមកកាន់ទឹកដីប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ននៅអំឡុងសតវត្សទី១១។ អ្នកប្រវត្ដិសាស្រ្ដចាត់ទុកថា អាណាចក្រសុខោទ័យជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃប្រវត្ដិសាស្រ្ដថៃដែលក្រោយមកបានធ្លាក់ក្រោយឥទ្ធិពលនៃអាណាចក្រអយុធ្យាដែលមានអំណាចជាង និងមានការទាក់ទងជាមួយជាតិបស្ចិមប្រទេស តែត្រូវបានធ្លាក់ចុះដុនដាបមួយរយៈដោយសារការពង្រីកអំណាចរបស់ភូមាចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៥១១ មុននឹងងើបឡើងវិញម្ដងទៀត​។ ពេលសម្ដេចព្រះចៅក្រុងធនបុរីទ្រង់ស្ថាបនា[[អាណាចក្រធនបុរី]] ហេតុការណ៍ច្របូកច្របល់នៅសម័យចុងអាណាចក្របាននាំប្រទេសថៃចូលដល់យុគសម័យរបស់[[រាជវង្សចក្រី]]នៃ[[អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍|ក្រុងរតនកោសិន្រ្ទ]]។ នៅក្នុងអំឡុងដើមសម័យក្រុងរតនកោសិន្ទ្រ ប្រទេសថៃរងការវាយលុកពីប្រទេសជិតខាង តែក្រោយរជ្ជសម័យព្រះបាទសម្ដេចព្រះចមក្លៅចៅយូហួ ជនជាតិអឺរ៉ុបចាប់ផ្ដើមមានឥទ្ធិពលលើភូមិភាគនេះយ៉ាងខ្លាំង ដែលនាំទៅរកការធ្វើសន្ធិសញ្ញាជាច្រើន និងការបាត់បង់ទឹកដីក្នុងផ្នែកខ្លះ ធ្វើឱ្យថៃអាចចៀសផុតពីអាណានិគមកិច្ចពីសំណាក់ប្រទេសអឺរ៉ុបបាន។ ក្រោយមកក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ថៃបានចូលរួមជាមួយបក្សសម្ព័ន្ធមិត្ត ហើយក្នុងឆ្នាំ ១៩៣២ មានការធ្វើបដិវត្តប្ដូរពីរបបរាជានិយមផ្ដាច់ការមកជារបបប្រជាធិបតេយ្យ។ ថៃបានចូលរួមខាងបក្សសម្ព័ន្ធត្រីភាគីនៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ រហូតដល់អំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] ថៃបានចងសម្ព័ន្ធនយោបាយជាមួយអាមេរិក។ ពួកទាហានចូលមកមានឥទ្ធិពលក្នុងកិច្ចការនយោបាយថៃយ៉ាងខ្លាំងក្រោយបដិវត្ដថៃរាប់សិបឆ្នាំ ទាំងក្នុងពេលដែលមានរដ្ឋបាលស៊ីវិល និងចូលទៅរកសម័យលោកសេរីក្នុងពេលបច្ចុប្បន្នក្រោយការបោះឆ្នោតរើសនាយករដ្ឋមន្រ្តីថ្មីក្នុងឆ្នាំ២០២៥ គឺលោក[[អនុទិន ជាញវីរកូល]]ឡើងកាន់តំណែង។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== ពាក្យថា សៀម ជាពាក្យដែលបរទេសប្រើសម្រាប់ហៅអាណាចក្រអយុធ្យា ក្នុងកំលុងឆ្នាំគ.ស. ១៤៥៧ កាលពីដើមប្រទេសថៃខ្លួនឯងក៏ធ្លាប់ប្រើពាក្យថា សៀម រាប់តាំងពីរជ្ជកាលសម័យរបស់ព្រះបាទសម្ដេចព្រះចមក្លាវចៅយូហួមក ដោយប្រាកដឃើញមានការប្រើឈ្មោះច្បាស់លាស់ក្នុងឆ្នាំគ.ស. ១៨៥៦ តែជនជាតិថៃមិនធ្លាប់ហៅខ្លួនឯងថា “សៀម” ឬ “ជនជាតិសៀម”  ដូចពួកបរទេស ឬតាមឈ្មោះជាផ្លូវការក្នុងសម័យនោះឡើយ។ ចំណែកពាក្យថា “ជនជាតិថៃ” វិញ កំណត់ហេតុរបស់ឡាឡូបែបានកត់ត្រាទុកយ៉ាងច្បាស់ថា អ្នកស្រុកអយុធ្យាបានហៅខ្លួនឯងដូច្នេះមកជាយូរហើយ។ ក្រោយមកនៅថ្ងៃទី ២៤ មិថុនា ១៩៣៩ តាមប្រកាសរដ្ឋនិយម ច្បាប់ទី ១ នៅសម័យរដ្ឋាភិបាលលោកវិបុលសង្គ្រាម (ដែលប្រកាសឱ្យប្រើកាលពីថ្ងៃទី ២៤ មិថុនា ១៩៣៩) បានប្ដូរឈ្មោះប្រទេស និងសញ្ជាតិ​ពី “សៀម” មកជា “ថៃ” ដែលលោកវិបុលសង្គ្រាមមានចេតនាចង់បង្ហាញថាដែនដីនេះជារបស់ជនជាតិថៃ ពុំមែនជារបស់ជនជាតិណាផ្សេង តាមលទ្ធិជាតិនិយមក្នុងពេលនោះ ដោយមួយកំលុងពេលក្រោយមកបានប្ដូរមកជា “សៀម” នៅឆ្នាំគ.ស.  ១៩៤៥ តែក៏មានការប្ដូរមកជាថៃម្ដងទៀតក្នុងឆ្នាំគ.ស. ១៩៤៨ ដែលជាកំឡុងពេលដែលលោកវិបុលសង្គ្រាមធ្វើជានាយករដ្ឋមន្រ្ដី។ ការប្ដូរឈ្មោះលើកនេះនៅមានការប្ដូរពី “Siam” ក្នុងភាសាអង់គ្លេសនិងភាសាបារាំង មកជា “Thaïlande” ក្នុងភាសាបារាំង និង “Thailand” ក្នុងភាសាអង់គ្លេសរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយឈ្មោះសៀម នៅមានគេស្គាល់ជាទូទៅទាំងក្នុងនិងក្រៅប្រទេស។            == ប្រវត្ដិសាស្ដ្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ}} ====​​​សម័យបុរេប្រវត្ដិ==== [[ឯកសារ:Tai Migration.svg|រូបភាពតូច|ផែនទីបង្ហាញការរស់នៅភូមិសាស្ត្រនៃ គ្រួសារភាសាតៃ-ក្រដៃ ។ ព្រួញតំណាងឱ្យគំរូទូទៅនៃការធ្វើចំណាកស្រុកនៃ កុលសម្ព័ន្ធនិយាយតៃ តាមដងទន្លេ និងឆ្លងកាត់ខាងក្រោម។]] ប្រទេសថៃមានប្រវត្ដិសាស្រ្ដជាយូរមកហើយ ក្នុងសម័យអតីតកាល ទឹកដីដែលជាប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្នបានមានមនុស្សចូលមករស់នៅតាំងពីសម័យយុគថ្មរំលីង គឺប្រហែល ២០.០០០ ឆ្នាំមកហើយ។ ភូមិភាគនេះបានទទួលឥទ្ធិពលវប្បធម៌និងសាសនាពីឥណ្ឌា ចាប់តាំងពីអាណាចក្រហ្វូណន នៅកំលុងគ្រិស្ដសតវត្សទី១ តែចំពោះរដ្ឋរបស់ជនជាតិថៃវិញ តាមតំណាលយោនកបានកត់ត្រាថា ការស្ថាបនាអាណាចក្រថៃដំបូងកើតឡើងក្នុងកំឡុងឆ្នាំគ.ស ៨៥៧ ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៧ និងទី ៨ ក្នុងភាគអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសចិន ជនជាតិតៃឬថៃ បានបង្កើតរដ្ឋខ្លួនឯងមួយឈ្មោះថា '''ណាមជីវ ឬ ណានចាវ''' ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅខេត្តយូណាន ប្រទេសចិន បច្ចុប្បន្ន។ ជនជាតិនេះ ដំបូងឡើយប្រមូលផ្ដុំគ្នាជាក្រុមក្នុងអំណាចស្ដេចត្រាញ់តែមួយ ហើយតាំងទីលំនៅនៅទិសឧត្តរឆ្ងាយពីប្រទេសខ្មែរ។ មុនដំបូងពួកសៀម ឬ ថៃចុះមកតាំងទីលំនៅនៅភាគកណ្ដាលនៃ[[ទន្លេព្រះចៅយ៉ា|ទន្លេមេណាម]](ទន្លេចៅព្រះយ៉ាបច្ចុប្បន្ន) ដែលចន្លោះរដ្ឋទ្វារវតី និង រដ្ឋហរិបុញ្ជយ ហើយបានបង្កើតជាបុរីនិងរដ្ឋតូចៗឋិតនៅក្រោមស្តេចត្រាញ់ ។ នៅសតវត្សរ៍ទី១២ គេក៏ប្រទះឃើញពាក្យស្យាម (Syam) និងរូបចម្លាក់ជនជាតិសៀមនៅលើជញ្ជាំងថ្មនៃប្រាសាទអង្គរវត្ត ព្រមទាំងមានសេចក្តីនាមថា '''ស្យាម''' រួចបញ្ជាក់ថាជាពួកព្រៃ តាមឯកសារសិលាចារឹករបស់ចាមបានកត់សំគាល់ថា ពីមុនជនជាតិសៀមឬថៃស្ថិតនៅក្នុងជួរកងទ័ពខ្មែរក្នុងឋានៈជាទាសករ ឬ ជាឈ្លើយសឹក។<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅសិក្សាគោលថ្នាក់ទី១០ '''ការចុះខ្សោយនៅចុងសម័យអង្គរ''' ទំព័រទី១៦២</ref> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី ១២ ជនជាតិសៀមឬថៃ បានរំកិលខ្លួនពីតំបន់យូណានចុះមកទិសខាងត្បូងបន្តិចម្តងៗ ការធ្វើទេសន្តប្រវេសន៍នៃជនជាតិសៀមនេះបណ្តាលមកពីចម្បាំងរវាងពួកម៉ុងហ្គោល និងចិននៅភាគខាងជើង ។ ពួកកង់សម្ព័ន្ធសៀមដែលគ្រប់គ្រងដោយស្ដេចត្រាញ់នាមមូគោង ស្ថិតនៅខាងជើងជិតភាម៉ូ បានដឹកនាំទ័ពវាយយកមឿងណៃឆ្នាំ១២២៣ អស្យានឆ្នាំ១២២៩ និងឈៀនសែន។ ទន្ទឹមទាំងនោះ ពួកសៀមដែលបានចេញពីប្រទេសដើមហើយមកតាំងទីលំនៅនៅសុខោទ័យនោះ ក៏បានធ្វើការបះបោរប្រឆាំងនឹងចៅហ្វាយខេត្តខ្មែរ។ ស្ដេចសៀមយកខេត្តសួគ៌ាលោក ដោយបានបណ្ដេញចៅហ្វាយខេត្តខ្មែរចេញ ហើយតាំងរាជជាណាចក្រមួយឡើង ។ <ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅសិក្សាគោលថ្នាក់ទី៨ '''២.ប្រវត្តិជនជាតិសៀម និងការបង្កើតរដ្ឋ''' ទំព័រទី១៣៨ និងទី១៣៩ </ref> ==== អាណាចក្រសុខោទ័យ ==== {{Main|អាណាចក្រសុខោទ័យ}} [[ឯកសារ:4Y1A0508 Sukhothai (34384510751).jpg|រូបភាពតូច|វត្តស៊ីជុំ នៅ សុខោទ័យដែលធ្លាប់ជារាជធានីនៃនរគសុខោទ័យ]] ក្រោយការដួលរលំនៃចក្រពត្ដិខ្មែរក្នុងកំឡុងគ្រិស្ដសតវត្សទី១៣ ធ្វើឱ្យកើតមានរដ្ឋតូចៗ ជាច្រើន មានជាអាទិ សៀម មន និងម៉ាឡេ។ ជនជាតិសៀមដែលបានចេញពីប្រទេសកំណើតខ្លួនមកតាំងលំនៅក្នុងអាណាចក្រខ្មែរត្រង់សុខោទ័យ បានធ្វើការបះបោរប្រឆាំងនឹងចៅហ្វាយខេត្តខ្មែរបន្ទាប់មកបានវាយយកខេត្តខ្មែរ ដោយបណ្តេញចៅហ្វាយខេត្តខ្មែរចេញរួចតាំងអាណាចក្រសុខោទ័យឡើង។<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅសិក្សាគោលថ្នាក់ទី៨ '''២.ប្រវត្តិជនជាតិសៀម និងការបង្កើតរដ្ឋ''' ទំព័រ១៣៩</ref> អ្នកប្រវត្ដិសាស្រ្ដថៃចាប់ផ្ដើមរាប់យកសម័យអាណាចក្រសុខោទ័យ ចាប់ពីឆ្នាំគ.ស. ១២៣៨ ជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃប្រវត្ដិសាស្រ្ដជាតិថៃ ដែលត្រូវនឹងសម័យរុងរឿងរបស់អាណាចក្រឡានណា និងអាណាចក្រឡានឆាង។ អាណាចក្រសុខោទ័យបានពង្រីកដែនដីបានយ៉ាងធំទូលាយក្នុងរជ្ជសម័យផឃុនរ៉ាមខាម់ហ៊ែងមហារាជ (ព្រះបាទរាមកំហែងមហារាជ) តែចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះអំណាចវិញក្រោយពេលដែលព្រះអង្គចូលទិវង្គត។ ការគោរពព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបលង្កាវង្ស ធ្វើឱ្យអាណាចក្រសុខោទ័យចាប់ផ្ដើមមានការគ្រប់គ្រងបែបធម្មរាជា។ អាណាចក្រសុខោទ័យ គឺជានគរដំបូងរបស់ថៃ ដែលនៅតំបន់ជុំវិញទីក្រុងសុខោទ័យ ស្ថិតនៅភាគខាងជើងភាគកណ្តាលនៃប្រទេសថៃ។ នគរនេះមានកំណើតប្រហែលពីឆ្នាំ ១២៣៨ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៤៣៨ ហើយត្រូវបានគេដឹងជាទូទៅថាជា“ នគរថៃដំបូង” នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រថៃនៅសតវត្សរ៍ទី ២០ ==== អាណាចក្រអយុយា ធនបុរី និងដើមសម័យរតនកោសិន្ទ្រ ==== {{Main|អាណាចក្រអយុធ្យា|អាណាចក្រធនបុរី|អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍}} [[ឯកសារ:Fra Mauro World Map detail South East Asian mainland.jpg|រូបភាពតូច|អយុធ្យាបង្ហាញនៅក្នុង[[ផែនទីផ្វ្រាម៉ាវរ៉ូ]]នៃពិភពលោក (រ.១៤៥០) ស្ថិតក្រោមឈ្មោះថា "Scierno" យកចេទទួលយកឥទ្ទិពលពីahr-I-Naw" មានន័យថា "ទីក្រុងថ្មី"]] [[ឯកសារ:Louis XIV et Ambassadeurs du Roi de Siam 1686 Jacques Leman.png|រូបភាពតូច|ឯកអគ្គរាជទូតសៀមបានបង្ហាញពីព្រះរាជសារស្តេចណារ៉េទៅព្រះរាជវាំងស្តេចល្វីសទី៦ នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៦៨៦]] នៅឆ្នាំ ១២៨៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទរាមកំហែង កងទ័ពសៀមបានចេញពីខេត្តសុខោទ័យមកវាយដណ្តើមយកឆ្នេរទន្លេមេណាមដែលជាទឹកដីនៃអាណាចក្រខ្មែរ ។ ឆ្នាំ១៣៥០ ទឹកដីនេះក្លាយជាទឹកដីសៀមមានព្រំប្រទល់ជាប់ហ្លួងព្រះបាងមកទល់លពបុរី (លវោ) ព្រះបាទរាមាធិបតីទី ១ បានបញ្ជូលខេត្តខ្មែរមួយចំនួនជារបស់ខ្លួនហើយបានតាំងរាជធានីនៅក្រុងអយុធ្យា។<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅសិក្សាគោលថ្នាក់ទី៨ '''៣. រដ្ឋអយុធ្យា និង អរិយធម៌ខ្មែរ''' ទំព័រទី១៣៩</ref> ព្រះបាទអ៊ូថងទ្រង់បង្កើតអាណាចក្រអយុធ្យានៅក្នុងឆ្នាំគ.ស. ១៣៥០ មានការគ្រប់គ្របបែបទេវរាជា ដែលប្រតិបត្ដិតាមមូលដ្ឋាននៃសាសនាព្រាហ្មណ៍ ការចូលទន្ទ្រានសុខោទ័យជាបន្ដបន្ទាប់ធ្វើឱ្យអាណាចក្រសុខោទ័យក្លាយជានគរចំណុះរបស់អាណាចក្រអយុធ្យា។ ក្រោយមក ក្នុងរជ្ជសម័យរបស់សម្ដេចព្រះបរមត្រៃលោកនាថ ទ្រង់បានធ្វើបដិវត្ដរបបគ្រប់គ្រងថ្មី ដែលប្រការខ្លះត្រូវបានប្រើរហូតមកដល់រជ្ជសម័យរបស់ព្រះបាទសម្ដេចព្រះជុនឡាចមក្លៅចៅយូហួនៃអាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ។ ការវាយគ្រប់គ្រងម៉ាឡាកា (Melaka) របស់ពួកព័រទុយហ្គាល់ ក្នុងឆ្នាំគ.ស. ១៥១១ ត្រូវនឹងរជ្ជសម័យរបស់សម្ដេចព្រះបាទរាមាធិបតីទី ២ ធ្វើឱ្យអយុធ្យាចាប់ផ្ដើមមានទំនាក់ទំនងជាមួយពួកអឺរ៉ុប។ ក្នុងខណៈនោះដែររាជវង្សតងអ៊ូរបស់ភូមាចាប់ផ្ដើមមានអំណាចកាន់តែខ្លាំងឡើង រហូតមានការពង្រីកដែនដីមកដល់ក្រុងស្រីអយុធ្យា។ ក្នុងរជ្ជសម័យព្រះបាទតាបេងឆាក់វេទី និងព្រះបាទបុរេងណង មានការធ្វើសង្គ្រាមអូសបន្លាយរាប់សិបឆ្នាំ ធ្វើឱ្យអាណាចក្រអយុធ្យាក្លាយជានគរចំណុះរបស់អាណាចក្រតងអ៊ូក្នុងឆ្នាំគ.ស. ១៥៦៩។ សម្ដេចព្រះបាទនរេសួនមហារាជទ្រង់បានចំណាយពេល ១៥ ឆ្នាំដើម្បីដេញពួកភូមា និងពង្រឹងអំណាចរបស់អាណាចក្រអយុធ្យានៅតំបន់ទំនាបទន្លេមេណាមម្ដងទៀត។ ចាប់ពីពេលនោះមក ក្រុងស្រីអយុធ្យាបានក្លាយជាអាណាចក្ររុងរឿងដល់កម្រិតកំពូល ទំនាក់ទំនងអន្ដរជាតិរបស់អយុធ្យាមានការរីកចម្រើនណាស់ក្នុងរជ្ជសម័យសម្ដេចព្រះបាទនារាយណ៍មហារាជ ដែលមានការចងសម្ព័ន្ធការទូតជាមួយបារាំង ដាណឺម៉ាក និងអង់គ្លេស។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ឥទ្ធិពលដែលកាន់តែកើនឡើងរបស់ជនបរទេសក្នុងក្រុងស្រីអយុធ្យាធ្វើឱ្យព្រះបាទទេពរាជាប្រហារជីវិតខន់ស្ដេនទីន ហ្វលខន់ ទំនាស់ផ្ទៃក្នុងធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរបស់អយុធ្យាជាមួយជនជាតិអឺរ៉ុបមានសភាពជូរចត់។ អាណាចក្រអយុធ្យាចាប់ផ្ដើមធ្លាក់ចុះអំណាចក្នុងកំលុងគ្រិស្ដសតវត្សទី១៩ សង្គ្រាមជាមួយរាជវង្សខងបង (អាឡងព្យា) បានធ្វើឱ្យអយុធ្យាក្លាយជានគរចំណុះរបស់ភូមាជាលើកទី ២ គឺក្នុងឆ្នាំគ.ស. ១៧៦៧។​ ក្នុងឆ្នាំជាមួយគ្នាដែរ ព្រះបាទតាកស៊ិនមហារាជបានប្រមូលកងទ័ពប្រយុទ្ធដើម្បីទាមទារឯករាជ្យ ហើយបានប្ដូររាជធានីមកឯក្រុងធនបុរី ដែលជារាជធានីរបស់ជនជាតិថៃក្នុងរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំជាកំលុងពេលនៃការធ្វើសង្គ្រាមនិងទាមទារឯករាជ្យជាតិ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះពុទ្ធយ៉តហ្វាជុឡាលោក មហារាជ បឋមក្សត្រនៃរាជវង្សចក្រីបានស្ថាបនាក្រុងរតនកោសិន្ទ្រឡើងនៅថ្ងៃទី ៦ មេសា ឆ្នាំគ.ស. ១៧៨២ ។ ក្នុងកំលុងដើមសម័យរតនកោសិន្ទ្រ ថៃបានប្រឈមនឹងការវាយលុកពីប្រទេសដទៃ ជាច្រើនលើកច្រើនគ្រារហូតដល់សម័យរជ្ជកាលទី ៤ ។ ព្រះរាជនយោបាយរបស់ព្រះមហាក្សត្រក្នុងកំលុងពេលនោះគឺ ការពារខ្លួនឯងពីមហាអំណាចអាណានិគម តែក៏មានការគាំទ្រឱ្យមានការដាក់ទុនពីបរទេស ការទទួលយកវិទ្យាសាស្រ្ដបច្ចេកទេសពីលោកខាងលិច និងការសិក្សាបែបទាន់សម័យដែរ។ ===ការប្រឈមមុខជាមួយពួកបច្ចិមប្រទេស=== ក្នុងរជ្ជសម័យព្រះបាទសម្ដេចព្រះបាទចមក្លៅចៅយូហួ រជ្ជកាលទី ៤ សឺចន បៅរិង រាជទូតអង់គ្លេស បានចូលមកធ្វើសន្ធិសញ្ញាបៅរិង ដែលនាំឱ្យមានការធ្វើសន្ធិសញ្ញាជាមួយប្រទេសដទៃទៀត ក្នងលក្ខខណ្ឌស្រដៀងគ្នា ហើយក៏បាននាំមកនូវការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចក្នុងទីក្រុងបាងកកនិងពានិជ្ជកម្មអន្ដរជាតិ។ [[ឯកសារ:King Chulalongkorn and Tsar Nicholas II 1897.png|រូបភាពតូច]] ក្រោយមក ការរុករានរបស់ចក្រពត្ដិនិយម ធ្វើឱ្យសៀមបាត់បង់ទឹកដីឱ្យទៅបារាំង និងអង់គ្លេស ក្នុងរជ្ជសម័យព្រះបាទសម្ដេចព្រះជុនឡាចមក្លៅចៅយូហួ តែថ្វីបើមានគំនាបយ៉ាងខ្លាំងពីប្រទេសមហាអំណាច ក៏សៀមអាចរក្សាខ្លួនមិនឱ្យធ្លាក់ក្រោយអាណានិគមរបស់ពួកអឺរ៉ុប តែត្រូវទទួលឥទ្ធិពលពីលោកខាងលិច រហូតធ្វើឱ្យមានការធ្វើបដិវត្ដសង្គមនិងវប្បធម៌នាពេលក្រោយមក និងរក្សាឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនជារដ្ឋព្រំដែនរវាងមហាអំណាចអាណានិគមទាំងពីរ។ [[ឯកសារ:Map of French Indochina expansion.svg|រូបភាពតូច|ទឹកដីមួយចំនួនដែលធ្លាប់គ្រប់គ្រងដោយសៀមត្រូវប្រគល់ឱ្យឥណ្ឌូចិនវិញ]] ព្រះបាទមកុដ្ឋក្លៅចៅយូហួ រជ្ជកាលទី ៦ ទ្រង់មានព្រះរាជតម្រិះឱ្យប្រទេសសៀមចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ១ ដោយចូលជាមួយបក្សសម្ព័ន្ធមិត្ដធ្វើឱ្យប្រទេសសៀមត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាអន្ដរជាតិ នាំមកនូវការកែខៃសន្ធិសញ្ញាដែលមិនមានយុត្ដិធម៌ទាំងឡាយដើម្បីឱ្យជាតិមានអធិបតេយ្យពិតប្រាកដ តែទន្រាំនឹងទទួលបានជោគជ័យត្រូវចំណាយពេលរហូតដល់រជ្ជសម័យព្រះបាទសម្ដេចព្រះចៅយូហួអានន្ទមហិឌុល។ ===ការផ្លាស់ប្ដូររបបគ្រប់គ្រង=== ====សង្គ្រាមលោកលើកទី ២ និងសង្គ្រាមត្រជាក់==== ថ្ងៃទី ២៤ មិថុនា ឆ្នាំគ.ស. ១៩៣២ គណៈរាស្ដ្របានធ្វើបដិវត្ដផ្លាស់ប្ដូររបបគ្រប់គ្រងពីរបបរាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការមកជារបបប្រជាធិបតេយ្យ ធ្វើឱ្យគណៈរាស្រ្ដចូលមកមានឥទ្ធិពលលើនយោបាយក្នុងប្រទេស។ នៅរវាងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ ប្រទេសថៃបានចុះឈ្មោះចូលធ្វើជាសម្ព័ន្ធមិត្ដយោធាជាមួយជប៉ុន ហើយប្រកាសសង្គ្រាមជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអង់គ្លេស តែដោយសារប្រទេសខាងភាគីបក្សសម្ព័ន្ធមិត្ដទទួលស្គាល់ចលនាថៃសេរី ទើបប្រទេសថៃអាចរួចផុតពីស្ថានភាពជាប្រទេសអ្នកចាញ់សង្គ្រាម។ [[ឯកសារ:Siamese revolution of 1932.png|រូបភាពតូច|រដ្ឋប្រហារសៀមឆ្នាំ១៩៣២ បានផ្លាស់ប្ដូរប្រទេសថៃពីរបបរាជានិយមផ្តាច់ការមករាជានិយមអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] នៅក្នុងកំលុងពេលនៃសង្គ្រាមត្រជាក់ ប្រទេសថៃបានដំណើរការនយោបាយជាសម្ព័ន្ធមិត្ដជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយមាននយោបាយក្នុងការទប់ស្កាត់ការរីករាលដាលនៃរបបកុម្មុយនីស្ដនៅក្នុងភូមិភាគ ហើយបញ្ជូនទាហានទៅចូលរួមច្បាំងក្នុងសង្គ្រាមកូរ៉េ និងសង្គ្រាមវៀតណាម ក្រោយមកប្រទេសថៃបានជួបនឹងបញ្ហាការរីករាលដាលនៃចរន្ដកុម្មុនីស្ដក្នុងប្រទេស តែក្រោយមកបក្សកុម្មុយនីស្ដនៃប្រទេសទេសថៃបានធ្លាក់ចុះអំណាចរហូតមិនអាចប្រតិបត្ដិការចលនានយោបាយរបស់ខ្លួនបានទៀត សង្គ្រាមជាមួយពួកកុម្មុនីស្ដត្រូវបានបញ្ចប់ទាំងស្រុងនៅក្នុងឆ្នាំគ.ស. ១៩៨០។ === ការវិវត្ដន៍នៃរបបប្រជាធិបតេយ្យ === ក្រោយពេលមានការប្ដូររបបគ្រប់គ្រង គ.ស. ១៩៣២ ប្រទេសថៃនៅចាត់ទុកថា នៅក្រោមរបបយោធាផ្ដាច់ការអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្ស។ ការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំគ.ស. ១៩៧៣ ក្រោយហេតុការ ១៤ តុលា ជំរុញឱ្យមាននាយករដ្ឋមន្រ្ដីស៊ីវិលជាលើកដំបូង។ ក្នុងកំឡុងពេលនោះ ប្រទេសថៃជួបនឹងអស្ថេរភាពនយោបាយ ហើយមានការបន្ដអំណាចរដ្ឋបាលយោធាជាបន្ដបន្ទាប់ជាងដប់ដង តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មានហេតុការណ៍ទាមទារលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសំខាន់ៗ ចំនួន ២ ដង គឺហេតុការណ៍ ៦ តុលា និងហេតុការណ៍ឧសភាទមិឡ ទើបធ្វើឱ្យលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនៅប្រទេសថៃមានស្ថេរភាពនិងកាន់តែល្អឡើង។ ក្នុងកំឡុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៩០ មានកើតវិបត្ដិហិរញ្ញវត្ថុអាស៊ី ឆ្នាំ ១៩៩៧ ធ្វើឱ្យថៃត្រូវខ្ចីលុយពីបរទេសយ៉ាងច្រើន។ លោកតាក់ស៊ីនស៊ីណាវ៉ាត្រាបានកាន់តំណែកនាយករដ្ឋមន្រ្ដីពីរអាណត្ដិជាប់ៗ គ្នា គាត់ជានាយករដ្ឋមន្រ្ដីដែលធ្វើឱ្យមានការឈ្លោះប្រកែកគ្នាច្រើនបំផុត ដោយបានដំណើរការនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចហើយទទួលបានភាពជោគជ័យច្រើនយ៉ាង តែក៏ធ្លាក់ក្នុងបទចោទប្រកាន់ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរដូចគ្នា។ ក្នុងកំឡុងពេលនេះឯងដែលធ្វើឱ្យកើតហេតុការណ៍នយោបាយឡើង ក្នុងឆ្នាំគ.ស. ២០០៦ មានរដ្ឋប្រហារផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលតាក់ស៊ីន។ ការបោះឆ្នោតជាសាកលក្នុងឆ្នាំគ.ស ២០០៧ ធ្វើឱ្យប្រទេសថៃត្រឡប់មករកបរិយាកាសប្រជាធិបតេយ្យដូចដើម។ [[ឯកសារ:UDD political protests, Red Shirts 2, Bangkok, Thailand.jpg|រូបភាពតូច|រណសិរ្ស​រួបរួម​ដើម្បី​ប្រជាធិបតេយ្យ​ប្រឆាំង​នឹង​របប​ផ្តាច់ការ ក្រុម​អាវ​ក្រហម​តវ៉ា​ក្នុង​ឆ្នាំ​២០១០]] វិបត្ដិនយោបាយនេះទាក់ទងនឹងក្រុមប្រជាជន ២ ក្រុមគឺ ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ដប្រជាជនដើម្បីប្រជាធិបតេយ្យ និងក្រុមចលនារួមប្រជាធិបតេយ្យប្រឆាំរបបផ្ដាច់ការថ្នាក់ជាតិ។ ក្រុមទី ១ បាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលតាក់ស៊ីន ជារហូតមក រហូតដល់រដ្ឋាភិបាលលោកសាម៉ាក់ស៊ុនថារ៉ាវេត និងរដ្ឋាភិបាលលោកស៊ុមឆាយវង់សាវ៉ាត ដោយមានបាតុកម្មធំក្នុងកំឡុងឆ្នាំគ.ស ២០០៨ ។ ចំណែកក្រុមទី២ បាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលលោកអភិសិទ្ធិវេចាជីវ៉ា រវាងឆ្នាំគ.ស. ២០០៩-២០១១ ដោយមានការធ្វើបាតុកម្ម មានការបាត់បង់ជីវិតមនុស្សដល់ទៅ ២ លើក ក្នុងឆ្នាំគ.ស. ២០០៩ និង ២០១០​ ។ នៅទីបំផុតមានការបោះឆ្នោតជាសាកលម្ដងទៀតក្នុងឆ្នាំគ.ស ២០១១ លទ្ធផលគឺគណបក្សភឿថៃបានឈ្នះការបោះឆ្នោត និងជាអ្នកដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល។ ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅថៃ}} [[ឯកសារ:King Rama X official (crop).png|រូបភាពតូច|ព្រះមហាក្សត្រនៃប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្នគឺ[[មហាវិជ្ជរ៉ាឡុងកន]]]] ពីដើមប្រទេសថៃមានការគ្រប់គ្រងតាមបែបរាជាធិបតេយ្យផ្ដាច់ការ តាំងពីសម័យអាណាចក្រអយុធ្យារហូតមក ថែមទាំងមានការគ្រប់គ្រងក្នុងលក្ខណៈអំណាចប្រមូលផ្ដុំ តាំងពីរជ្ជសម័យរបស់ព្រះបាទសម្ដេចព្រះជុនឡាចមក្លៅចៅយូហួ លុះដល់ថ្ងៃទី ២៤ មិថុនា ១៩៣២ គណៈរាស្រ្ដបានធ្វើបដិវត្ដក្នុងរជ្ជសម័យព្រះបាទសម្ដេចព្រះប៉ុកក្លៅចៅយូហួ ហើយផ្លាស់ប្ដូររបបគ្រប់គ្រងមកជារបបប្រជាធិបតេយ្យរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ បច្ចុប្បន្នប្រទេសថៃមានទម្រង់រដ្ឋជារាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងប្រើប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងបែបរបបប្រជាធិបតេយ្យបែបរដ្ឋសភា ឬដែលរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រថៃហៅជារួមថា របបប្រជាធិបតេយ្យដែលមានព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ជាប្រមុខ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញច្បាប់បច្ចុប្បន្នគឺ រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រថៃ ឆ្នាំគ.ស.  ២០០៧ ដែលជាច្បាប់ទី ១៨ ដែលកំណត់ទម្រង់អង្គការគ្រប់គ្រងអំណាចទាំង ៣ ផ្នែកដូចជា៖ *'''អំណាចនីតិបញ្ញាត្ដិ''' មានរដ្ឋសភាក្នុងប្រព័ន្ធសភា២ ដែលប្រកបដោយសភាតំណាងរាស្ដ្រ និងព្រឹទ្ធិសភា មានសមាជិករួមទាំងអស់ ៦៣០ រូប ជាអង្គការគ្រប់គ្រងអំណាច មានប្រធានសភាជាប្រមុខ។ សភាតំណាងរាស្ដ្រប្រកបដោយតំណាងរាស្រ្ដចំនួន ៥០០ រូប បានមកពីការបោះឆ្នោតបែបបែងចែកតំបន់ចំនួន ៣៧៥ រូប និងបានមកពីការជ្រើសតំាងចំនួន ១២៥ រូប នៅក្នុងតំណែងនៃអាណត្ដិ ៤ ឆ្នាំ។ ព្រឹទ្ធិសភាប្រកបដោយសមាជិកចំនួន ១៥០ រូប បានមកពីការបោះឆ្នោតមួយខេត្ដ ១រូប (រួមក្រុងបាងកកដែរ) និងបានមកពីការចាត់តាំង ៧៣ រូប ដោយមានគណៈកម្មការចាត់តាំងសមាជិកព្រឹទ្ធិសភា ៧ រូប នៅក្នុងអំណាចមួយអាណត្ដិ ៦ ឆ្នាំ ហើយមិនអាចធ្វើជាសមាជិកព្រឹទ្ធិសភាលើពី ១ អាណត្ដិបានឡើយ។ *'''អំណាចនីតិប្រតិបត្ដិ''' មាននាយករដ្ឋមន្រ្ដីដែលបានទទួលការតែងតាំងពីព្រះមហាក្សត្រតាមពាក្យក្រាបង្គំទូលរបស់ប្រធានរដ្ឋសភា និងគណៈរដ្ឋមន្រ្ដី ដែលព្រះមហាក្សត្រទ្រង់តែងតាំងតាមពាក្យក្រាបបង្គំទូលរបស់នាយករដ្ឋមន្រ្ដី ជាអង្គការគ្រប់គ្រងអំណាច នាយករដ្ឋមន្រ្ដីជាប្រមុខនៃអំណាច។ នាយករដ្ឋមន្ដ្រីកាន់អំណាចមួយអាណត្ដិ ៤ ឆ្នាំ តាមសភាតំណាងរាស្រ្ដ ហើយមិនអាចកាន់អំណាចជាប់គ្នាលើ ៨ ឆ្នាំបានទេ។ នាយករដ្ឋមន្រ្ដីមិនបានទទួលការជ្រើសតាំងដោយផ្ទាល់ពីប្រជាជន តែបានទទួលការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសពីសភាតំណាងរាស្រ្ដ។ គណៈរដ្ឋមន្រ្ដីប្រកបដោយនាយករដ្ឋមន្រ្ដី ១ រូប និងរដ្ឋមន្ដ្រីផ្សេងៗ ទៀតមិនលើស ៣៥ រូប។ *'''អំណាចតុលាការ''' មានប្រព័ន្ធសាលាក្ដី ដែលប្រកបដោយសាលាយុត្ដិធម៌ សាលារដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងសាលាគ្រប់គ្រង ជាអង្គការគ្រប់គ្រងអំណាច មានប្រធានសាលាដីកា ប្រធានសាលាធម្មនុញ្ញ និងប្រធានសាលាគ្រប់គ្រងកំពូល ជាប្រមុខក្នុងផ្នែករបស់ខ្លួន។ == សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចថៃ}} [[ឯកសារ:Bangkok, Thailand, Aerial view.jpg|រូបភាពតូច|ទីក្រុងបាងកកជាមជ្ឈមមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេនៅប្រទេសថៃ]] ប្រទេសថៃមានសេដ្ឋកិច្ចបែបគួបផ្សំ​ មានប្រាក់ចំណូលមូលដ្ឋានមកពីឧស្សាហកម្ម ការនំាចេញទំនិញនិងសេវាកម្ម ទេសចរណ៍ សេវាកម្ម កសិកម្មនិងធនធានធម្មជាតិ។ ប្រទេសថៃជាប្រទេសដែលមានអត្រាការនាំចេញលំដាប់ទី២៤ នៃពិភពលោក និងមានអត្រាការនាំចូលលំដាប់ទី២៣ នៃពិភពលោក។ ផ្សារនាំចូលទំនិញថៃដែលសំខាន់ៗ មានដូចជា ជប៉ុន ចិន អាមេរិក ម៉ាលេស៊ី សហរដ្ឋអារ៉ាបអេមីរ៉េត សិង្ហបូរី តៃវ៉ាន់ កូរ៉េខាងត្បូង អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងឥណ្ឌូនេស៊ី។ ទិន្នន័យក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០០៩ ប្រទេសថៃនាំចេញទំនិញមានតម្លៃជាង ៤០៦ ៩៩០ លានបាត ដោយទំនិញនាំចេញសំខាន់មានដូចជា គ្រឿងចក្រ ១៤១៤០១ លានបាត អាហារ ៥២៣៣២ លានបាត ទំនិញឧស្សាហកម្ម ៤៥៩៥៩ លានបាត និងមានអត្រាតម្លៃទំនិញនាំចូល ២៨៥៩៦៥ លានបាត ដោយទំនិញនាំចូលសំខាន់មានដូចជា គ្រឿងចក្រ ១១៣៤២១ លានបាត ប្រេងនិងឥន្ធនៈ ៥០៨២៤ លានបាត និងសារធាតុគីមី ៤២៣៧៦ លានបាត មានតម្លៃការធ្វើពានិជ្ជកម្មប្រាក់សុទ្ធ ១២១០២៥ លានបាត។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កម្លំាងពលកម្មភាគច្រើនរបស់ថៃគឺនៅខាងវិស័យកសិកម្ម ដោយមានស្រូវជាផលិតផលសេដ្ឋកិច្ចមូលដ្ឋានដែលសំខាន់បំផុតនៅក្នុងប្រទេស ហើយអាចចាត់ទុកបានថាជាប្រទេសដែលនាំចេញផលិតផលស្រូវច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក ដោយអត្រាកំណត់ការនាំចេញមាន​ ៣៦% ក្នុងពិភពលោក ប្រទេសថៃមានផ្ទៃដីសមស្របសម្រាប់ដាំដុះជាង ២៧.២៥%  ដែលក្នុងចំនួននេះមាន ៥០% ប្រើសម្រាប់ដំាស្រូវ។ ចំណែកផលិតផលកសិកម្មផ្សេងៗ មានដូចជា កៅស៊ូ បន្លែ និងផ្លែឈើផ្សេងៗ រួមទាំងមានការចិញ្ចឹមបសុសត្វ ដូចជា មាន់ សត្វទឹកទាំងត្រីទឹកសាប ត្រីទឹកប្រៃក្នុងទ្រុង ការធ្វើស្រែបង្កង ការចិញ្ចឹមខ្យង រួមទាំងការនេសាទសមុទ្រ។ ដោយសារប្រទេសថៃសម្បូរទៅដោយពូជរុក្ខជាតិសម្រាប់ធ្វើអាហារពេញមួយឆ្នាំ ទើបមានឈ្មោះថាជាទីកន្លែងផលិតអាហារដ៏សំខាន់នៃពិភពលោក និងជាប្រទេសនាំចេញអាហារសំខាន់លំដាប់ទី៥ លើពិភពលោក។ [[ឯកសារ:MaeChan Thailand Rice-Farmer-01.jpg|រូបភាពតូច|កសិករកសិករច្រូតស្រូវដោយប្រើកណ្ដៀវ នៅឈៀងរ៉ាយ ប្រទេសថៃ]] ប្រទេសថៃត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មីនៃពិភពលោក ធ្លាប់មានអត្រាលូតលាស់ខ្ពស់បំផុតខាងសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងចន្លោះឆ្នាំគ.ស ១៩៨៥-១៩៩៦(អត្រាកំណើនជាមធ្យម ៩.៤%ក្នុងមួយឆ្នាំ)។ ទៅជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការលូតលាស់នេះបានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់តម្លៃប្រាក់បាតយ៉ាងគ្រោះថ្នាក់ ក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៩៩៧ ដែលជាឆ្នាំកើតវិបត្ដិហិរញ្ញវត្ថុនៅអាស៊ី សេដ្ឋកិច្ចថៃធ្លាក់ចុះនៅសល់ត្រឹម ១.៩% លោកនាយករដ្ឋមន្រី្ដឆាវលីតយ៉ុងឆាយុត បានប្រកាសភាពអាសន្នតម្លៃប្រាក់បាត ដែលធ្វើឱ្យតម្លៃប្រាក់បាតធ្លាក់ចុះទៅដល់​ ៥៦បាតក្នុង ១ ដុល្លារសហរដ្ឋអាមេរិក។ មុនពេលដែលសេដ្ឋកិច្ចថៃចាប់ផ្ដើមងើបឡើងវិញម្ដងទៀតក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៩៩៩ ក្រោយពេលនោះ នៅចន្លោះឆ្នាំគ.ស ២០០២-២០០៤ ក្រោមនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្រ្ដីតាក់ស៊ីនស៊ីណាវ៉ាត្រា សេដ្ឋកិច្ចថៃបានរីកលូតលាស់ឡើងវិញជាង ៥-៧% ក្នុងមួយឆ្នាំ និង ៤-៥% ក្នុងមួយឆ្នាំ នៅចន្លោះឆ្នាំគ.ស ២០០៥-២០០៧ វិបត្ដិនយោបាយប្រទេសថៃបានធ្វើឱ្យមានផលប៉ះពាល់ដល់អត្រាការលូតលាស់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ថៃ។ វិបត្ដិសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក និងការខ្វះស្ថេរភាពនយោបាយនៅតែជាឧបសក្គរារាំងការលូតលាស់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ថៃ។ ===វិទ្យាសាស្រ្ដ និងបច្ចេកវិទ្យា=== មានការកំណត់ផែនការប្រើ​ និងអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្រ្ដបច្ចេកទេស​ ចាប់តាំងពីមានផែនការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមថា្នក់ជាតិ រយៈកាលទី៥ (គ.ស ១៩៨២-១៩៨៦) មក តែក្នុងពេលនោះ នៅឃើញមានឧបសគ្គផែ្នកសមត្ថភាពក្នុងប្រទេសក្នុងផ្នែកវិទ្យាសាស្រ្ដបច្ចេកទេសមិនទាន់រឹងមាំ រហូតដល់ផែនការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមថ្នាក់ជាតិរយៈកាលទី៦ (គ.ស ១៩៨៧-១៩៩១) ទើបបានរៀបចំផែនការអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្រ្ដបច្ចេកទេសឱ្យក្លាយជា ១ ភាគ ១០ នៃផែនការ ដើម្បីអភិវឌ្ឍកម្រិតសមត្ថភាពផ្នែកការផលិតនិងកែច្នែទំនិញ។ ព្រះបាទសម្ដេចព្រះចមក្លៅចៅយូហួទ្រង់បានទទួលព្រះនាមថាជា “ព្រះបិតានៃវិទ្យាសាស្រ្ដជាតិថៃ” តាមរយៈការដែលទ្រង់បានគណនាដំណើរសូរ្យគ្រាសពេញវង្ស ១៨ សីហា ១៨៦៨ យ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ។ ថ្ងៃទី១៤ មេសា ១៩៨២ រដ្ឋាភិបាលថៃបានកំណត់យកថ្ងៃទី១៨ សីហារៀងរាល់ឆ្នាំជាទិវាវិទ្យាសាស្រ្ដជាតិថៃ។ បច្ចុប្បន្នប្រទេសថៃបានចូលមករួមចំណែកក្នុងការអភិវឌ្ឍប្រទេសថៃកាន់តែច្រើនឡើង ជាពិសេសក្នុងរឿងវេជ្ជសាស្រ្ដ គមនាគមន៍ ការសិក្សា និងការទំនាក់ទំនង ធ្វើឱ្យវិទ្យាសាស្រ្ដបច្ចេកទេសនៅប្រទេសថៃមានការរីកចម្រើនយ៉ាងលឿន។ ===ទំនាក់ទំនងអន្ដរជាតិ និងកិច្ចការយោធា=== [[ឯកសារ:Secretary Pompeo Meets With Thai Prime Minister Prayut Chan-o-cha (48437829066).jpg|រូបភាពតូច|រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិច ជួបជាមួយនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ ប្រយុទ្ធ ច័ន្ទ្រឱជា នៅទីក្រុងបាងកក ប្រទេសថៃ ឆ្នាំ២០១៩។ ]] បច្ចុប្បន្នប្រទេសថៃបានចូលមកមានឥទ្ធិពលកាន់តែខ្លាំងឡើងលើឆាកអន្ដរជាតិដោយបានចូលរួមចំណែកជាមួយអង្គការសហប្រជាជាតិនិងអង្គការក្នុងតំបន់។ ប្រទេសថៃជាសម្ព័ន្ធមិត្ដដ៏សំខាន់របស់អាមេរិក ហើយបានពង្រឹងទំនាក់ទំនងរវាងក្រុមប្រទេសសមាជិកអាស៊ាន ទាំងក្នុងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច ពានិជ្ជកម្ម ធនាគារ នយោបាយ និងផ្នែកវប្បធម៌។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសថៃបានធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្ដិការជាមួយអង្គការក្នុងតំបន់ មានដូចជា អង្គការស្ថេរភាពនិងកិច្ចសហប្រតិបត្ដិការនៅអឺរ៉ុប​ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសថៃធ្លាប់បានបញ្ជូនទាហានទៅចូលរួមក្នុងកងកម្លាំងអន្ដរជាតិនៅទីម័រខាងកើត អាហ្កានីស្ថាន អ៊ីរ៉ាក់ ប៊ូរុនឌី និងបច្ចុប្បន្ននៅដាហ៊្វូប្រទេសស៊ូដង់ តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសថៃនឹងប្រទេសជិតខាងនៅមានលក្ខណៈទន់ខ្សោយនៅឡើយ។ កងទ័ពថៃត្រូវបានបែងចែកចេញជា ៣ ប្រភេទ គឺ កងទ័ពជើងគោក កងទ័ពជើងទឹក និងកងទ័ពជើងអាកាស។ សព្វថ្ងៃនេះកងទ័ពថៃមានចំនួនសរុប ប្រមាណ ១០២៥៦៤០នាក់ និងមានកម្លាំងត្រៀមជាង ២០០០០០នាក់ ហើយមានកម្លាំងពាក់កណ្ដាលទាហានប្រចាំការប្រមាណ ១១៣៧០០នាក់ ។ ព្រះមហាក្សត្រថៃកាន់តំណែងជាអគ្គមេបញ្ជាការទ័ពដោយនីតិន័យ ដែលបច្ចុប្បន្នគឺព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមិន្រ្ទមហាភូមិពលអាឌុលយ៉ាដេត តែក្នុងកិច្ចប្រតិបត្ដិ កងទ័ពត្រូវនៅក្រោមការគ្រង់គ្រងរបស់ក្រសួងមហាផ្ទៃ មានរដ្ឋមន្រ្ដីក្រសួងមហាផ្ទៃជាមេបញ្ជាការ និងនៅក្រោមការបង្គាប់បញ្ជារបស់កងបញ្ជាការកងទ័ពថៃ មានមេបញ្ជាការរបស់កងទ័ពថៃជាមេបញ្ជាការ នៅឆ្នាំគ.ស ២០១០ ក្រសួងមហាផ្ទៃបានប្រើទឹកប្រាក់សរុប ១៥៤០៣២៤៧៨៦០០បាត សម្រាប់ចំណាយក្នុងវិស័យនេះ។        រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រថៃ បញ្ញាត្ដិថាកិច្ចការពារប្រទេសជាតួនាទីរបស់ប្រជាជនថៃគ្រប់រូប ជនជាតិថៃទាំងអស់មានតួនាទីបម្រើរាជការយោធា។ កងទ័ពនឹងប្រមូលកេណ្ឌបុរសដែលបានអាយុឈានចូល ២១ ឆ្នាំ ដោយអាស្រ័យតាមព្រះរាជបញ្ញាត្ដិ បម្រើរាជការយោធា គ.ស ១៩៥៤ ដោយនឹងត្រូវហៅមកពិនិត្យឈាម ឬចូលបម្រើកងប្រចាំការ។ រយៈពេលធ្វើការហ្វឹកហាត់នៅចន្លោះពេលពី ៦ ខែទៅ ២ ឆ្នាំអាស្រ័យលើកម្រិតការសិក្សាវិទ្យាការទាហាន និងការស្ម័គ្រចូលធ្វើជាទាហានដោយបើអ្នកទទួលការពិនិត្យឈាមចប់ការសិក្សាមិនទាបជាងកម្រិតបរិញ្ញាបត្រ បើចាប់បានស្លាកពណ៌ក្រហម គឺត្រូវបម្រើរាជការ ១ ឆ្នំាពេញ បើស្ម័គ្រដោយមិនចាប់ស្លាក នឹងបម្រើរាជការត្រឹមតែ ៦ ខែ ជាដើម។ អ្នកដែលចាប់បានស្លាកពណ៌ខ្មៅ មិនបាច់ចូលបម្រើរាជការយោធា បើអ្នកសិក្សាវិទ្យាការទាហានបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់ឆ្នាំទី១ នឹងត្រូវបម្រើរាជការ ១ ឆ្នាំពេញ បើបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់ឆ្នាំទី២ នឹងត្រូវបម្រើរាជការ ៦ ខែ ហើយបើបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់ឆ្នំាទី៣-៥ មិនត្រូវបានបញ្ជូលក្នុងកងប្រចាំការ តែអាចហៅថាពលបាន ក្នុងឋានៈជាទាហានកងជំនួយប្រភេទ១។ ចុងក្រោយ ខាងគេហទំព័រ GlobalFirepower បានចាត់លំដាប់ថ្នាក់ភាពរឹងមាំរបស់កងទ័ពថៃនៅក្នុងលំដាប់ទី១៩ លើពិភពលោក។ == ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រថៃ}} [[ឯកសារ:Siriraj Hospital,Bangkok.jpg|រូបភាពតូច|មន្ទីរពេទ្យសិរីរាជនៅទីក្រុងបាងកក ប្រទេសថៃ]] ស្ថិតិចំនួនប្រជាជនថៃមានភាពខុសគ្នាអាស្រ័យលើប្រភព។ តាមការប្រមាណរបស់ CIA The World Factbook កាលពីឆ្នំាគ.ស២០១០ ប្រជាជនថៃទាំងអស់ក្នុងប្រទេសមានប្រមាណ ៦៦៤០៤៦៨៨នាក់ ប្រកបដោយថៃសៀម ៧៥% ថៃខ្សែស្រឡាយចិន ១៤% ថៃខ្សែស្រឡាយម៉ាឡាយូ ៣% ។ ប្រទេសថៃជួបនឹងបញ្ហាអត្រាកំណើតទាបជាងមាត្រដ្ឋាន ដោយក្នុងឆ្នាំគ.ស ២០០៨ អត្រាកំណើនរបស់ប្រជាជននៅត្រឹមកម្រិត ១.៥% ហើយមានទំនោរប្រុងនឹងធ្លាក់ចុះនៅត្រឹម ១.៤៥% ក្នុងឆ្នាំគ.ស ២០២៥។ មូលហេតុមកពីមានអត្រាការពន្យាកំណើតខ្ពស់ ៨១% ក្នុងឆ្នំាគ.ស ២០០៨ បើប្រៀបធៀបនឹងអត្រាមរណៈដែលធ្លាក់ចុះក្នុងសតវត្សកន្លងមក ធ្វើឱ្យប្រទេសថៃនឹងមានប្រជាជនជាមនុស្សចាស់កាន់តែច្រើនឡើងក្នុងពេលអនាគត។ ប្រទេសថៃជាប្រទេសដែលមានភាពចម្រុះនៃជនជាតិ ដោយមានទាំងជនជាតិថៃ ថៃខ្សែស្រឡាយឡាវ ថៃខ្សែស្រឡាយមន ថៃខ្សែស្រឡាយខ្មែរ រួមទាំងជនជាតថៃខ្សែស្រឡាយចិន ថៃខ្សែស្រឡាយម៉ាឡាយូ ថៃខ្សែស្រឡាយជ្វា ជនជាតិចាម ជនជាតិវៀតណាម ជនជាតិភូមា និងជនជាតិថៃតំបន់ភ្នំជាតិពន្ធុផ្សេងៗ ដូចជា ការៀង លីស​ ម៉ុង កួយ ជាដើម។​ ក្នុងឆ្នាំkគ.ស ២០១០ តាមរយៈទិន្នន័យរបស់សភាជាតិ ប្រទេសថៃមានកម្លាំងពលកម្មបរទេសស្របច្បាប់ ១.៤លាននាក់ ដោយមានបន្ថែមទៀតស្មើដើមដែលនៅមិនទាន់បានចុះបញ្ជី។ តាមរយៈទិន្នន័យការភាសខ្លួនអន្ដរជាតិរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ បានបង្ហាញថា ក្នុងឆ្នាំគ.ស ២០០៥ ប្រទេសថៃមានជនភាសខ្លួនចូលមករស់នៅចំនួន ១.០៥លាននាក់ ស្មើនឹង១.៦% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។ ប្រទេសថៃមានការបែងចែកជនជាតិ និងជាតិពន្ធុកម្រិតទាបពេលប្រៀបធៀបនឹងប្រទេសជិតខាង មានការគាំទ្រនយោបាយឥស្សរៈភាពនៃជនជាតិនីមួយៗ អ្នកជំនាញការបស្ចឹមប្រទេសបានកត់ត្រាទុកថា​ ប្រទេសថៃជា “សង្គមដែលមានគ្រោងសាងធូររលុង”។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅថៃ}} [[ឯកសារ:Wat Phra Kaew Bangkok42.jpg|រូបភាពតូច|ព្រះសង្ឃថៃនៅវត្តព្រះកែវ]] តាមរយៈការធ្វើជំរឿនប្រជាជនក្នុងឆ្នាំគ.ស ២០១០ ប្រជាជនថៃជាពុទ្ធសាសនិកមាន ៩៣.៤% ដែលចាត់ទុកថាជាសាសនាប្រចាំជាតិរបស់ថៃដោយន័យប្រយោល ថ្វីបើថានៅមិនទាន់មាន​ការបញ្ញត្ដិក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រថៃនៅឡើយក៏ដោយ ទាំងអស់នេះចាត់ទុកបានថា ប្រទេសថៃមានអ្នកគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាលំដាប់ខ្ពស់ដែរក្នុងពិភពលោក។ បន្ទាប់មកមានដូចជាសាសនាឥស្លាម មានអ្នកគោរពប្រមាណ​ ៥.២% ដែលភាគច្រើនអាស្រ័យនៅភូមិភាគខាងត្បូងផ្នែកខាងក្រោម ប្រជាជនក្នុងខេត្ដយ៉ាក់ឡា ប៉ាត់តានី ណារ៉ាធិវ៉ាត តំបន់ខ្លះនៃខេត្ដសុងក្លា និងខេត្ដឈុមផន ភាគច្រើនគោរពសាសនាឥស្លាម។ ក្រៅពីនេះនៅមានអ្នកគោរពសាសនាផ្សេងៗ ទៀត ដូចជា គ្រិស្ដ សិខ និងហិណ្ឌូ សរុបប្រមាណ ១.៤% ចំពោះសហគមន៍ជនជាតិជ្វីបវិញ មានប្រវត្ដិជាយូរមកហើយគឺតាំងពីគ្រិស្ដសតវត្សទី១៧ មកម្ល៉េះ។ ===ភាសា=== ប្រទេសថៃមានភាសាថៃជាភាសាផ្លូវការ និងជាភាសាសំខាន់ដែលប្រើសម្រាប់ទាក់ទងគ្នា សម្រាប់ការសិក្សា និងជាភាសានិយាយដែលប្រើជាទូទៅក្នុងប្រទេស ដោយប្រើអក្សរថៃជាទម្រង់មូលដ្ឋានក្នុងការសរសេរ ដែលប្រឌិតឡើងជាផ្លូវការនៅសម័យក្រុងសុខោទ័យដោយផឃុនរាមកំហែងមហារាជ។ ក្រៅអំពីភាសាថៃនៅភូមិភាគកណ្ដាល ភាសាថៃសំនៀងផ្សេងៗ នៅមានការប្រើសម្រាប់និយាយតាមភូមិភាគនីមួយៗ ដូចជា ភាសាថៃភូមិភាគខាងជើង ភាសាថៃភូមិភាគឥសាន និងភាសាថៃភូមិភាគខាងត្បូងជាដើម។ ក្រៅអំពីភាសាថៃ ក្នុងប្រទេសថៃនៅមានការប្រើភាសារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច ដូចជា ភាសាចិនជាពិសេសសំនៀងតេជីវ ភាសាឡាវនៅភូមិភាគឥសានដែលជួនកាលគេហៅថាភាសាឡាវសំនៀងថៃ ភាសាម៉ាឡាយូប៉ាត់តានីនៅភូមិភាគខាងត្បូង។ ក្រៅពីនេះនៅមានភាសាផ្សេងៗ ទៀតដូចជា ភាសាកួយ ភាសាកាក់យ៉ាខាងកើត ភាសាផួន ភាសាថៃលឺ ភាសាថៃយ៉ៃ រួមទាំងភាសាដែលគេប្រើក្នុងជនជាតិតំបន់ភ្នំ ប្រកបដោយត្រកូលភាសាមន-ខ្មែរ ភាសាវៀតណាម និងភាសាឡាបរី ត្រកូលភាសាអូស្ដ្រូអាស៊ី ដូចជា ភាសាចាម ត្រកូលភាសាចិន-ទីបេ ដូចជា ភាសាម៉ុង ភាសាការៀង និងភាសាតៃផ្សេងៗ ដូចជាភាសាភូថៃ ភាសាសែក ជាដើម។ ភាសានិងអក្សរអង់គ្លេសមានបង្រៀនក្នុងសាលាចំណេះទូទៅនិងសាកលវិទ្យាល័យ តែចំនួនអ្នកដែលចេះភាសាអង់គ្លេសស្ទាត់ជំនាញក្នុងប្រទេសថៃនៅមានចំនួនតិចតួចណាស់ ហើយភាគច្រើននៅតាមតំបន់ទីក្រុង និងក្នុងគ្រួសារដែលមានការសិក្សាខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងផ្នែកសមត្ថភាពនៃការប្រើភាសាអង់គ្លេស ប្រទេសថៃធ្លាប់នៅលំដាប់នាំមុខក្នុងឆ្នាំគ.ស ១៩៩៧ តែនៅពាក់កណ្ដាលឆ្នាំគ.ស ២០០៦ ថៃបែរជាដើរក្រោយប្រទេសឡាវនិងប្រទេសវៀតណាម។ ===ការអប់រំ=== [[ឯកសារ:Thai students going to school.jpg|រូបភាពតូច|សិស្សានុសិស្សថៃកំពុងធ្វើដំណើរទៅសាលារៀន]] ការតម្រូវឱ្យប្រជាជនត្រូវទទួលការសិក្សាអប់រំនៅប្រទេសថៃមានតាំងពីឆ្នាំគ.ស ១៩២១ មកម្ល៉េះ។ រដ្ឋាភិបាលថៃត្រូវរៀបចំឱ្យមានការសិក្សាថ្នាក់មូលដ្ឋានដោយឥតគិតថ្លៃដល់ប្រជាជនក្នុងរយៈពេល ១២ ឆ្នាំ។ ចំណែកការសិក្សាបែបតម្រូវឱ្យប្រជាជនត្រូវទទួលការសិក្សាអប់រំនាពេលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានកំណត់ត្រឹម ៩ ឆ្នាំ មានប្រព័ន្ធសាលារៀនដែលបានរៀបចំទុកមានចាប់តាំងពីកម្រិតមតេយ្យសិក្សា បឋមសិក្សា និងមធ្យមសិក្សាបឋមភូមិតាមលំដាប់ តែក្រោយពេលបញ្ចប់ការសិក្សាកម្រិតមធ្យមសិក្សាបឋមភូមិហើយអ្នកសិក្សាអាចជ្រើសរើសបានរវាងការសិក្សាបន្ដទៅមធ្យមសិក្សាទុតិយភូមិ ឬជ្រើសរើសសិក្សាថ្នាក់មុខវិជ្ជាបច្ចេកទេស ឬអាចជ្រើសរើសសិក្សាបន្ដក្នុងស្ថាប័នទាហារ ឬប៉ូលីស។ ក្នុងការសិក្សាបន្ដថ្នាក់ឧត្ដមសិក្សានៅប្រទេសថៃ សិស្សក្នុងកម្រិតមធ្យមសិក្សាទុតិយភូមិត្រូវឆ្លងកាត់ប្រព័ន្ធការទទួលបុគ្គលចូលសិក្សាបន្ដក្នុងកម្រិតឧត្ដមសិក្សា ដែលជាទូទៅត្រូវរៀនចប់ថ្នាក់ទី១២ ។ សាកលវិទ្យាល័យក្នុងប្រទេសថៃត្រូវបានទទួលស្គាល់ក្នុងកម្រិតសាកល មានដូចជា សាកលវិទ្យាល័យមហិឌុល និងសាកលវិទ្យាល័យជុឡាឡុងកន ដែលជាប់ជាសាកលវិទ្យាល័យល្អបំផុតនៅអាស៊ីពី QS Asian University Rankings 2011។ តែទោះជាយ៉ាងណា ក៏នៅមានការព្រួយបារម្ភលើកម្រិតបញ្ញារបស់យុវជនថៃ ដែលតាមរយៈការសិក្សារបស់កាសែតដឺណេសិនបានបញ្ចេញរបាយការណ៍ថា “ក្រមអនាម័យនិងក្រុមសុខភាពចិត្ដនឹងត្រូវទទួលអម្រែកលើសភាពឆ្លាតវៃដែលធ្លាក់ចុះ ក្រោយពេលបានរកឃើញថា កម្រិតបញ្ញាជាមធ្យមនៃក្រុមយុវជនមានទាបជាង ៨០” ។ វជរ ផនរណជេដ្ឋបានធ្វើសេចក្ដីរាយការក្នុងឆ្នាំគ.ស ២០០៦ ថា “អត្រាមធ្យមនៃកម្រិតបញ្ញារបស់ក្មេងថៃនៅរវាងពី ៨៧-៨៨ ដែលស្ថិតនៅក្នុងកម្រិត “ទាបជាងស្ដង់ដា”  បើប្រៀបធៀបនឹងកម្រិតសាកល។ បញ្ហានៃការសិក្សាក្នុងប្រទេសថៃឃើញថា មានការនាំយកនូវវិទ្យាសាស្រ្ដបច្ចេកទេសមកប្រើក្នុងការរៀននិងបង្រៀននៅមានកំណត់។ == វប្បធម៌ == {{Main|វប្បធម៌ថៃ}} វប្បធម៌ថៃបានទទួលឥទ្ធិពលនៃវប្បធម៌ឥណ្ឌា ចិន ខ្មែរនិងដែនដីផ្នែកខ្លះនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍យ៉ាងខ្លាំង។ ពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទ ដែលជាសាសនាដែលមានគេគោរពច្រើនបំផុតនៅប្រទេសថៃ ឈរនៅលើមូលដ្ឋានអត្ដសញ្ញាណនិងជំនឿរបស់ជនជាតិថៃសម័យថ្មី ធ្វើឱ្យព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសថៃមានការអភិវឌ្ឍតាមកាលវេលា ដែលរួមទៅដល់ការរួមយកជំនឿក្នុងស្រុកដែលមកពីសាសនាហិណ្ឌូ ការគោរពខ្មោច និងការគោរពបូជាបុព្វបុរស។ ចំណែកឯពួកមុស្លីមភាគច្រើនរស់នៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសថៃ រួមទាំងជនជាតិចិនឯនាយសមុទ្រដែលចូកមកមានការរួមចំណែកសំខាន់នៅក្នុងសង្គមថៃ ជាពិសេសក្នុងតំបន់ទីក្រុងបាងកកនិងតំបន់ជិតខាង ដែលមានការសម្របខ្លួនចូលជាមួយសង្គមថៃបានយ៉ាងល្អ ធ្វើឱ្យក្រុមជនជាតិចិនបានមានតំណែកក្នុងអំណាចខាងសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយ។ វប្បធម៌ថៃមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងវប្បធម៌អាស៊ី ពោលគឺ មានការគោរពបុព្វបុរស ដែលជាការប្រតិបត្ដិតៗ គ្នាជាយូរមកហើយ។ ជនជាតិថៃតែងមានភាពជាម្ចាស់ផ្ទះនិងក្ដីករុណាយ៉ាងល្អ តែក៏មានអារម្មណ៍ក្នុងការបែងចែកវណ្ណៈយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដែរ។ ភាពចាស់ទុំជាផ្នត់គំនិតសំខាន់ម្យ៉ាងក្នុងវប្បធម៌ថៃ មនុស្សចាស់ត្រូវគ្រប់គ្រងមើលថែគ្រួសាររបស់ខ្លួនតាមទំនៀម ហើយប្អូនត្រូវចេះស្ដាប់បង្គាប់បង។ [[ឯកសារ:Thai wedding - conch water.jpg|រូបភាពតូច|សាច់ញាតិចាស់ចាក់ទឹកចេញពីស័ង្ខលើដៃកូនកំលោះ ក្នុង​ពិធី​មង្គល​ការ​នៅ​ប្រទេស​ថៃ។]] ការរាក់ទាក់តាមប្រពៃណីថៃគឺ ការសំពះ។ អ្នកអាយុតិចតែងតែជាអ្នករាក់ទាក់អ្នកអាយុច្រើនមុន ពេលជួបគ្នា ហើយមនុស្សចាស់សោតក៏នឹងរាក់ទាក់ត្រឡប់ទៅវិញក្នុងលក្ខណៈស្រដៀងៗ គ្នា។ ឋានៈនិងតំណែងក្នុងសង្គមក៏ជាផ្នែកមួយនៃការសម្រេចថាអ្នកណាគួរសំពះអ្នកណាមុន។ ការសំពះចាត់ទុកជាការផ្ដល់សេចក្ដីគោរពនិងការរាប់អាចចំពោះនរណាម្នាក់។ ===សិល្បៈ=== សិល្បៈគំនូរថៃ ជាលក្ខណៈឧត្ដមគតិ ជារូបដែលមាន ២ ករណី ដោយនាំយកវត្ថុនៅជិតទុកខាងក្រោមនៃរូប វត្ថុនៅឆ្ងាយទុកនៅខាងលើរូប ប្រើពណ៌បែបឯករង្គ គឺ​ ប្រើច្រើនពណ៌ តែមានពណ៌លេចធ្លោតែមួយ។ បដិមាកម្មថៃ កាលពីដើមជាងថៃធ្វើរូបបដិមាចំពោះតែវត្ថុសក្ដិសិទ្ធិ ដូចជា ព្រះពុទ្ធរូប ទេវរូប ដោយមានត្រកូលជាងផ្សេងៗ រាប់ចាប់តាំងពីសម័យសុខោទ័យហៅថា ត្រកូលជាងឈៀងសែន ត្រកូលជាងសុខោទ័យ អយុធ្យា និងរតនកោសិន្រ្ទ ដោយប្រើមាសសំរិទ្ធជាវត្ថុសំខាន់ក្នុងការធ្វើរូបបដិមា មុខដំបូងគេឆ្លាក់ដោយក្រមួនឃ្មុំ តុបតែងឱ្យល្អ រួចយកទៅចាក់ពុម្ពលោហៈ បើធៀបនឹងបដិមាធ្វើពីថ្មនៅយុគសម័យមុន បដិមាកម្មសំរិទ្ធមានលក្ខណៈស្រស់ស្អាតជាង។ ស្ថាបត្យកម្មថៃ មានបង្ហាញឱ្យឃើញនៅសម័យក្រោយ មកពីស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មភាគច្រើនងាយខូចទ្រុឌទ្រោម ជាពិសេសសំណង់ធ្វើអំពីឈើ ពុំឃើញមានស្លាកស្នាមនៅសម័យបុរាណទេ។ ស្ថាបត្យកម្មថៃបង្ហាញឱ្យឃើញតាមរយៈផ្ទះថៃ វត្ដ វិហារ និងប្រាសាទរាជវាំង ដែលសុទ្ធតែសាងសង់ឡើងឱ្យសមស្របតាមលក្ខណៈអាកាសធាតុ និងការប្រើប្រាស់ជាក់ស្ដែង។   ==ភូមិសាស្ត្រ== ===ចង្វាត (ខេត្ត)=== {{ដើមចំបង|ចង្វាតនៃថៃ}}[[ឯកសារ:Thailand adm location map.svg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|351x351ភីកសែល|ផែនទីខេត្តនៃប្រទេសថៃ]] ប្រទេសថៃមាន ៧៥ ខេត្ត​ដែលគេហៅនៅភាសាថៃ ចាំងវ៉ាត់(จังหวัด) (សណ្ដាន​នៃ​ពាក្យ​នេះ មាន​ពាក្យ « ចង្វាត » ដែល​ខ្មែរ​ប្រើប្រាស់​ជា​ធម្មតា​នៅ​សម័យ​មុន​អង្គរ និង​អង្គរ សំរាប់​សំគាល់​សីមា ព្រំ​ប្រទល់ ឬ​ខ្សែ​ក្រវ៉ាត់​នៃ​ព្រំ​ប្រទល់​ដែន ដែល​ជា​កម្មសិទ្ធិ ឬ​ទឹក​ដី​ចំណុះ​របស់​ស្ថាប័ន​ណា​មួយ ឬ​មន្រ្តី​ណា​ម្នាក់ ។ ពាក្យ​នេះ យើង​ឈប់​ប្រើប្រាស់​នៅ​ក្នុង​ភាសា​យើង​ទៅ​ហើយ ប៉ុន្តែ​សៀម​បាន​ខ្ចី​យក​ទៅ​ប្រើ​រហូត​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ ដែល​មាន​ន័យ​សំគាល់ ដែនដី​រដ្ឋបាល​ថ្នាក់ « ខេត្ត » ។) <ref>សិលា​ចារឹក​ថ្មី ka 17 នៅ​ប្រាសាទ​អំពិល ខេត្ត ឧត្ដរមានជ័យ</ref>(จังหวัด) និងមានដែ ពីរទីក្រុងដែលជា ស្វ័យយន្តៈ [[ទីក្រុងបាងកក]]​ និង [[ទីក្រុងផាត់ថាយ៉ា]]។ ចង្វាតចែកទៅ [[ស្រុក]] (អាំភើ) និងស្រុកចែកទៅជា ឃុំ/អនុស្រុក (ដាំប៊ូន[តំបន់]) ។​ នៅឆ្នាំ២០០៦មាន ៨៧៧​សង្កាត់ (อำเภอ) និង ៥០ខេត្ត (ស្មើសង្កាត់ក្នុងខណ្ឌខ្មែរ) ទៀត នៅទីក្រុងបង់កក (เขต, ខេត្ត)។ មានដែ [[មាតុធានីរបស់បង់កក]] គឺជាតំបន់ជុំវិញទីក្រុងបង់កក​ ។ [[ឯកសារ:Thailand location relief map.svg|រូបភាពតូច|390x390ភីកសែល|សណ្ឋានដីប្រទេសថៃ]] ==== ភាគកណ្ដាល ==== # [[ខេត្តអាងទង]] # [[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]]​ (ក្រុងទេពមហានគរ) # [[ខេត្តពិចិត្រ]] (ខេត្តវិចិត្រ) # [[ខេត្តជ័យនាថ]] # [[ខេត្តកញ្ចនបុរី|ខេត្តកាណចាណាបុរី]] # [[ខេត្តលពបុរី]] (លពបុរី) # [[ខេត្តនគរនាយក]] # [[ខេត្តនគរបឋម]] # [[ខេត្តនន្ទបុរី]] # [[ខេត្តបទុមធានី]] # [[ខេត្តពេជ្របូរណ៍]] # [[ខេត្តអយុធ្យា]] # [[ខេត្តរាជបុរី]] # [[ខេត្តសមុទ្រប្រាការ]] # [[ខេត្តសមុទ្រសាគរ]] # [[ខេត្តសមុទ្រសង្គ្រាម]] # [[ខេត្តស្រះបុរី]] # [[ខេត្តសិង្ហបុរី]] # [[ខេត្តសុពណ៌បុរី]] (សុវណ្ណបុរី) # [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ]] #[[ខេត្តឧទ័យធានី]] [[ឯកសារ:Grand Palace Chakri Mahaprasad.jpg|right|thumb|200px|[[ព្រះបរមមហារាជវាំង]] [[បាងកក]]]] [[ឯកសារ:Bangkok skytrain sunset.jpg|right|thumb|200px|ទេសភាពទីក្រុងបាងកក នាពេលរាត្រី]] [[ឯកសារ:Wat Pho, Bangkok, Tailandia, 2013-08-22, DD 02.jpg|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល|[[វត្តព្រះជេតុពនវិមលមង្គលារាម]] ([[Wat Pho]]) [[ប្រទេសថៃ|បាងកក]] [[ប្រទេសថៃ]]]] [[ឯកសារ:วัดพระศรีรัตนศาสดาราม วัดพระแก้ว กรุงเทพมหานคร - Wat Phra Kaew, Temple of Emerald Buddha, Bangkok, Thailand.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|[[វត្តព្រះកែវ]] នៅទីក្រុង[[បាងកក]]]] [[ឯកសារ:Wat Suthat, Bangkok.jpg|right|thumb|200px|[[វត្ត សូថាត់]] Wat Suthat បាងកក]] [[ឯកសារ:Democracy Monument Bangkok 001.JPG|right|thumb|200px|[[វិមានប្រជាធិបតេយ្យ]]]] ==== ភាគខាងកើត ==== # [[ខេត្តស្ទឹងជ្រៅ]] (ឆ្ជើងទ្រៅ) # [[ខេត្តច័ន្ទបុរី|ខេត្តចន្ទបុរី]] # [[ខេត្តធនបុរី]] (ជលបុរី) # [[ខេត្តប្រាចិនបុរី]] # [[ខេត្តរយ៉ង]] # [[ខេត្តស្រះកែវ]] # [[ខេត្តត្រាច|ខេត្តត្រាត]] ==== ភាគខាងជើង ==== # [[ខេត្តឈៀងម៉ៃ]] # [[ខេត្តឈៀងរ៉ាយ]] # [[ខេត្តកំពែងពេជ្រ]] (កំផែងពេជ្រ) # [[ខេត្តលំប៉ាង]] # [[ខេត្តលំពូន]] # [[ខេត្តម៉ែហងសន]] # [[ខេត្តនគរសួគ៌]] # [[ខេត្តណាន]] # [[ខេត្តព្យៅ]] # [[ខេត្តពេជ្របុរី]] # [[ខេត្តពិស្ណុលោក]] (វិស្ណុលោក) # [[ខេត្តព្រែ]] # [[ខេត្តសុខោទ័យ]] # [[ខេត្តតាក]] # [[ខេត្តឧត្តរឌិត្ថ]] ==== ភាគឦសាន ==== # [[ខេត្តអំណាចច្រើន]] # [[ខេត្តជ័យភូមិ]] # [[ខេត្តកាលសិន្ធុ]] # [[ខេត្តខនកែន]] # [[ខេត្តលើយ]] # [[ខេត្តមហាសារខាម]] # [[ខេត្តមុក្តាហារ]] # [[ខេត្តនគរភ្នំ]] # [[ខេត្តនគររាជ|ខេត្តនគររាជសីមា]] # ខេត្តហ្នងបួលំភូ # [[ខេត្តហ្នងគាយ]] # [[ខេត្តរយឯត]] # [[ខេត្តសកលនគរ]] # [[ខេត្តស៊ីសាកេត]] # [[ខេត្តសុរិន្ទ្រ]] # [[ខេត្តឧប្បលរាជធានី]] # [[ខេត្តឧត្តរធានី]] # [[ខេត្តយសោធរ]] # [[ខេត្តបឹងកាល]] ==== ភាគខាងត្បូង ==== # [[ខេត្តជុម្ពរ]] # [[ខេត្តក្របី]] # [[ខេត្តនគរស្រីធម្មរាជ]] # [[ខេត្តនរាធិវាស]] # [[ខេត្តប៉ាត់តានី|ខេត្តប៉័ត្តានី]] (ប៉ាត់តានី, ប៉័ត្តាណី) # [[ខេត្តផាំងង៉ា]] # [[ខេត្តព័ទ្ទលុង]] # [[ខេត្តភូកេត]] # [[ខេត្តរនង]] # [[ខេត្តស្តូល]] # [[ខេត្តសង្ខលា|ខេត្តសងខ្លា]] # [[ខេត្តសុរាស្ត្រធានី]] # [[ខេត្តត្រាំង]] # [[ខេត្តយលា]] {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" {{Largest cities|country=ថៃ|div_15=ខេត្តបទុមធានី{{!}}បទុមធានី|pop_10=120,045|city_11=ព័ទ្យា{{!}}ទីក្រុងផាត់ថាយ៉ា|div_11=ខេត្តជលបុរី{{!}}ជលបុរី|pop_11=117,371|city_12=នគរស្រីធម្មរាជ{{!}}ទេសបាលនគរនគរស្រីធម្មរាជ|div_12=ខេត្តនគរស្រីធម្មរាជ{{!}}នគរស្រីធម្មរាជ|pop_12=104,948|city_13=នគរសួគ៌{{!}}ទេសបាលនគរនគរសួគ៌|div_13=ខេត្តនគរសួគ៌{{!}}នគរសួគ៌|pop_13=84,122|city_14=ឡែមឆ្បាំង{{!}}ទេសបាលនគរឡែមឆ្បាំង|div_14=ខេត្តជលបុរី{{!}}ជលបុរី|pop_14=82,960|city_15=រង្សិត{{!}}ទេសបាលនគររង្សិត|pop_15=81,084|city_10=ខនកែន{{!}}ទេសបាលនគរខនកែន|city_16=ភូកេត{{!}}ទេសបាលនគរភូកេត|div_16=ខេត្តភូកេត{{!}}ភូកេត|pop_16=78,923|city_17=នគរបឋម{{!}}ទេសបាលនគរនគរបឋម|div_17=ខេត្តនគរបឋម{{!}}នគរបឋម|pop_17=77,651|city_18=ឧប្បលរាជធានី{{!}}ទេសបាលនគរឧប្បលរាជធានី|div_18=ខេត្តឧប្បលរាជធានី{{!}}ឧប្បលរាជធានី|pop_18=77,306|city_19=ឈៀងរ៉ាយ{{!}}ទេសបាលនគរឈៀងរ៉ាយ|div_19=ខេត្តឈៀងរ៉ាយ{{!}}ឈៀងរ៉ាយ|pop_19=74,226|city_20=ពិស្ណុលោក{{!}}ទេសបាលនគរពិស្ណុលោក|div_20=ខេត្តពិស្ណុលោក{{!}}ពិស្ណុលោក|div_10=ខេត្តខនកែន{{!}}ខនកែន|pop_9=130,114|kind=ធំ|city_4=រហាតយ៉ៃ{{!}}ទេសបាលនគរហាតយ៉ៃ|stat_ref={{citation needed|date=November 2021}}|div_name=ខេត្ត|city_1=បាងកក (អង្គការរដ្ឋាភិបាលក្នុងតំបន់){{!}}បាងកក|div_1=បាងកក|pop_1=5,686,646|img_1=View from Baiyoke Sky Hotel, Bangkok (7053110333) cropped.jpg|city_2=នន្ទបុរី{{!}}ទេសបាលនគរនន្ទបុរី|div_2=ខេត្តនន្ទបុរី{{!}}នន្ទបុរី|pop_2=255,793|img_2=Nonthaburi - Bangbuathong.jpg|city_3=ប៉ាកក្រេត{{!}}ទេសបាលនគរប៉ាកក្រេត|div_3=ខេត្តនន្ទបុរី{{!}}នន្ទបុរី|pop_3=189,258|img_3=Sunset at pakkred - panoramio.jpg|div_4=ខេត្តសង្ខលា{{!}}សង្ខលា|div_9=ខេត្តសុរាស្ត្រធានី{{!}}សុរាស្ត្រធានី|city_7=ឧត្តរធានី{{!}}ទេសបាលនគរឧត្តរធានី|city_9=សុរាស្ត្រធានី{{!}}ទេសបាលនគរសុរាស្ត្រធានី|pop_8=131,091|div_8=ខេត្តឈៀងម៉ៃ{{!}}ឈៀងម៉ៃ|city_8=ឈៀងម៉ៃ{{!}}ទេសបាលនគរឈៀងម៉ៃ|pop_7=131,192|div_7=ខេត្តឧត្តរធានី{{!}}ឧត្តរធានី|pop_6=131,286|pop_4=159,627|div_6=ខេត្តនគររាជសីមា{{!}}នគររាជសីមា|city_6=នគររាជសីមា{{!}}ទេសបាលនគរនគររាជសីមា|pop_5=132,172|div_5=ខេត្តជលបុរី{{!}}ជលបុរី|city_5=ចៅព្រះយាសុរស័ក្តិ{{!}}ទេសបាលនគរចៅព្រះយាសុរស័ក្តិ|img_4=Skyline of Hat Yai City, June 2012 by.jpg|pop_20=68,898}} <noinclude> == សូមមើលផងដែរ == * [[ភាសាថៃ]] * [[ប្រវត្តិសាស្ត្រថៃ]] == ឯកសារយោង == {{reflist}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Thailand Wikivoyage - Thailand] {{en icon}} * [http://www2.tat.co.th/ Tourism Authority of Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090610055453/http://www.tat.co.th/ |date=2009-06-10 }} {{th icon}} {{Commons&cat|Thailand|Thailand|ថៃ}} {{Geographic location |Centre={{THA}} |North={{MYA}} {{LAO}} |Northeast={{LAO}} |East={{LAO}}<br>{{CAM}} |Southeast=[[ឈូងសមុទ្រថៃ]] |South= {{MAS}} |Southwest=[[សមុទ្រអង់ដាម៉ង់]] |West={{MYA}} |Northwest={{MYA}} }} {{ASEAN}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{ប្រទេសនិយាយភាសាម៉ាឡេ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ថៃ| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជាណាចក្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអាស៊ាន]] 990ll2cbrilhin5jqkx1d01ul4kfozq 0 9382 334838 308245 2026-04-30T20:24:45Z Tookai1 46281 334838 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #7851A9;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៨៣៤-១៨៤១ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' | ១៨៣៤ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យកាលឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះសីសុរិយោពណ៌ មហារាជនី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[នរាយណ៍រាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[រាមាធិបតីទី៤]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | ១៨១៤ |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | ២០អង្គ |- |បិតា |អង្គចន្ទទី២ |- |មាតា |អ្នកម្នាង ក្រចាប់ |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ១៨៧៤ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |ពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ (Buddha Theravada) <br> ព្រហ្មញ្ញសាសានា |} '''ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២''' ឬ '''[[អង្គមុី]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Srei Soriyoapor II) or (Ang Mey) (ប្រ.ស|គ.ស ១៨១៤-១៨៧៤) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៨៣៤-១៨៤១) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២៣៧៨ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៨៣៤ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៧៥៧ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ មហារាជនី''' ព្រះមហារាជនីអង្គមុី ទ្រង់ជាបុត្រីរបស់ [[នរាយណ៍រាជាទី២|ព្រះនរាយណ៍រាជាទី២]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជ ដោយការជ្រើសតាង របស់ក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិ ក្នុងរាជរបស់ទ្រង់ ត្រូវបានបញ្ចប់រាជដោយការបំពុល ហើយទ្រង់បានកើតវិកលចរិត (រោគឆ្គួត) ផងដែរ ។<ref> Manomohan Ghosh (1968) [https://books.google.com.kh/books?id=e7huAAAAMAAJ&source=gbs_slider_cls_metadata_9_mylibrary&redir_esc=y A History of Cambodia: From the Earliest Times to the End of the French Protectorate], Publisher: Calcutta Oriental Book Agency, Original from the University of Michigan p.304 </ref> == សៀមឈ្លានពានកម្ពុជា គ.សករាជ ១៨៣៤ == '''Siam invaded Cambodia, 1834 AD''' សៀមក្រោយពេលដឹងថា ព្រះមហាក្សត្រថ្មីកម្ពុជានៅតែងាករេទៅចងសម្ព័នមិត្តជាមួយអណ្ណាម ស្ដេចសៀមមិនសប្បាយចិត្តនោះទេ សៀមមានបំណងចង់លើកអ្នកអង្គម្ចាស់អង្គស្ងួន (អង្គស្ងួនទី២) ដែលមានខ្សែរស្រឡាយជាបងប្អូនជីដូនមួយជាមួយ និង ព្រះអង្គអេង ដូចនេះស្ដេចសៀមព្រះនាម: "ព្រះណងក្លៅចៅយ៊ូហួ" (Phra Nangklao Chao Yu Hua) ឬ រាមាទី៣ (Rama III) បានបញ្ជារឱ្យលើកទ័ពចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ ព្យាបឌិន (Pya Bodin) ឡើងតាមឈូងសមុទ្រសៀមចូលមកឈ្លានពានកម្ពុជាតាមច្រក [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] ដូចនេះភ្លាមៗកម្ពុជារៀបចំកងទ័ពមិនទាន់នោះទេ ដោយកម្ពុជាមានទ័ពតែ ២៥,០០០ (ជាង២មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ដូចនេះហើយក្រុមមន្ត្រីទ័ពកម្ពុជាបានស្នើសុំទ័ពជំនួយអណ្ណាម ស្ដេចអណ្ណាមព្រះនាម មិញម៉ាង (Minh Mang) បានយល់ព្រមដោយបញ្ជូនទ័ពជំនួយអណ្ណាម ១,៤០០០ (ជាង១មុឺននាក់) មកជួយកម្ពុជា ក្នុងលក្ខណ កម្ពុជាត្រូវបើកសិទ្ធដល់ប្រជាជនអណ្ណាមក្នុងការចូលមករស់នៅកម្ពុជា ។ ក្រោយពេលមានកម្លាំងទ័ពអណ្ណាម និង មានសញ្ញវុធរបស់អណ្ណាមមកជួយច្រើន កងទ័ពសៀមបានបរាជ័យ និងបានដកទ័ពត្រឡប់ទៅវិញផងដែរ ។<ref> John P. Armstrong (1964) [https://www.google.com.kh/books/edition/Sihanouk_Speaks/Ub1uAAAAMAAJ?hl=en Sihanouk Speaks], Publisher: Walker Original from the University of Michigan p.161 [[ISBN]]: 9780598440815, 059844081X </ref> <ref> A. Dirk Moses (2008) [https://www.google.com.kh/books/edition/Empire_Colony_Genocide/RBgoNN4MG-YC?hl=en Empire, Colony, Genocide Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History], Publisher: Berghahn Books p.491 [[ISBN]]: 9781845454524, 1845454529 </ref> == ចម្បាំងសៀម-អណ្ណាម ច្រកសមុទ្រកំពង់សោម ១៨៣៧ == '''Siamese-Annamite battle, Kampong Som Strait, 1837''' ក្រោយការស្លាប់អ្នកអង្គម្ចាស់ អង្គស្ងួន សៀមមានបំណងលើករាជបុត្រទី៣ របស់ព្រះអង្គអេង គឺព្រះអង្គអុិម (Ang Em II) ឱ្យឡើងសោយរាជនៅកម្ពុជាដើម្បីជាប្រយោជន៍ខ្លួនជាបន្តទៀត ដូចនេះសៀមត្រូវច្បាំងកម្ចាត់អណ្ណាមចេញពីកម្ពុជា ។ យោងតាមសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្ត កម្ពុជា-អណ្ណាមក្នុងរាជព្រះអង្គចន្ទ ស្ដេចអណ្ណាម មិញម៉ាង បានចាត់ នាយឧត្ដមសេនីយ៍ នាម "ទ្រុង មិញយ៉ាង" (Truong Minh Giang) ដែលកាន់កិច្ចការទ័ពនៅភ្នំពេញ ឱ្យត្រៀមយុត្តិសាស្ត្រទ័ពនៅស្រុកបន្ទាយមាស [[ខេត្តកំពត]] ដើម្បីត្រៀមខ្លួនទប់ទល់និងកងកម្លាំងទ័ពសៀម ដែលឡើង តាមច្រកសមុទ្រកម្ពុជា ដែលពត៌មាននេះត្រូវបានផ្ដល់ តាមរយៈក្រុមចារកិច្ចរបស់អណ្ណាម ។ គ.សករាជ ១៨៣៧ កងទ័ពសៀមប្រមាណជា ១០,០០០ (១មុឺននាក់) បានចូលតាមច្រកសមុទ្រកំពង់សោម ដូចនេះមេទ័ពអណ្ណាមក៏ចេញទ័ពពីខេត្តកំពត ដែលមានចំនួន ១២,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) ចូលច្បាំងនិងកងទ័ពសៀមនៅច្រកសមុទ្រកំពង់សោម ដោយសារតែពួកអណ្ណាមបានរៀបចំយុត្តិសាស្ត្រទ័ពទុកជាមុន ដូចនេះសៀមបានបរាជ័យម្ដងទៀត ។<ref> Centre national de la recherche scientifique (France) (1872) [https://www.google.com.kh/books/edition/Journal_asiatique/6-WNc19MHuIC?hl=en Journal asiatique], Publisher: Société asiatique. Original from the University of Michigan p.113 </ref> == ចារកម្មសៀមបំពុលព្រះមហាក្សត្រីអង្គមុី ១៨៤០ == '''Siamese spies poison Queen Ang Mey 1840''' ក្រោយពេលសៀមបរាជ័យនៅច្រកសមុទ្រកំពង់សោម សៀមបានតែតាងព្រះអង្គអុឹម (Ang EM II) ជាចៅហ្វាយស្រុកខេត្តបាត់ដំបង ហើយសៀមបានបញ្ជូនក្រុមចារកម្មរបស់ខ្លួនមកបំពុល ព្រះមហាក្សត្រីអង្គមុី ធ្វើឱ្យទ្រង់ធ្លាក់ព្រះកាយកើតរោគប្រឈួនបាត់បង់សតិទៅជាមនុស្សឆ្គួត ដើម្បីត្រៀមចរចារជាមួយអណ្ណាមលើក ព្រះអង្គអុឹម ឱ្យឡើងស្នងរាជ្យ ។ គ.សករាជ ១៨៤០ ការដែលព្រះមហាក្សត្រីកម្ពុជាកើតរោគឆ្គួត ត្រូវបានខ្យល់ខ្ចាយទូទាំងព្រះនគរ ដូចនេះក្រុមមន្ត្រីកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវស្វែងរកអ្នកស្នងរាជ្យផងដែរ ។ ឧត្ដមសេនីយ៍អណ្ណាម ទ្រុងមិញយ៉ាង ក្រោយដឹងរឿងនេះបានបញ្ជូនក្រុមចារកម្មរបស់ខ្លួនទៅបាត់ដំបង ដើម្បីចាប់នាំព្រះអង្គអុឹម យកទៅឃុំខ្លួននៅក្រុងហ្វេ ចំណែកឯព្រះមហាក្សត្រីអង្គមុី ត្រូវបានពួកអណ្ណាមស្នើលោក ឧបរាជរស់ សុំយាងទ្រង់ទៅព្យាបាលនៅក្រុងសៃហ្គន (Saigon) នគរអណ្ណាម ចំណែកឯព្រះអង្គឌួង ពេលនោះស្ថិតនៅក្រុងបាងកកនៅឡើយ ។<ref> Société Asiatique (1872) [https://www.google.com.kh/books/edition/Journal_asiatique/YbtUAAAAcAAJ?hl=en&gl=KH&kptab=publisherseries Journal asiatique ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux · Volume 20], Publisher: Soc. Original from:the Bavarian State Library </ref> == ចុងបញ្ចប់នៃរាជ-ក្សត្រីអង្គមុី == '''The End of reign - of Queen Ang Mey''' គ.សករាជ ១៨៤១ សៀមបានរៀបគម្រោងដោយបញ្ជូនព្រះបាទអង្គឌួង ជាសម្ងាត់មកតាមផ្លូវទឹក [[ខេត្តកំពត]] មកដល់អង្គរបុរី [[ខេត្តតាកែវ]] ឱ្យលាក់ខ្លួនទីនេះដើម្បីត្រៀឡើងសោយរាជនៅក្រុងឧដុង្គ ហើយសៀមរៀបចំពលសេនាមួយក្រុមប្រមាណជា ៥០០ នាក់ ក្លែងធ្វើជាដង្ហែរព្រះអង្គដួងពីខេត្តពោធិ៍សាត់ដើម្បីបញ្ឆោតពួកអណ្ណាម ។ ក្រុមអណ្ណាមស្មានតែសៀមបញ្ជូនព្រះអង្គឌួងតាមពោធិ៍សាត់ ក៏ទៅរាំងស្ទាក់ផ្លូវ ក្រុមចារកិច្ចកម្ពុជា ក៏បញ្ជូនដំណឹងទៅឱ្យព្រះអង្គឌួងនៅខេត្តតាកែវ ឡើងមកសោយរាជនៅឧដុង្គក្នុងឆ្នាំ ១៨៤១ នៃ ស.ករាជ ។ ក្រោយពេលព្រះអង្គឌួងឡើងសោយរាជភ្លាម កម្ពុជា-សៀម បានជូនលិខិតប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការណ៍ទៅកាន់អណ្ណាម ថាកម្ពុជា-សៀមនិងវាយចូលទីក្រុងសៃហ្គនឱ្យបានជាដាច់ខាត ដូចនេះស្ដេចអណ្ណាម មិញម៉ាង (Minh Mang) មិនចង់មានសង្គ្រាមជាមួយកម្ពុជា-សៀម នោះទេ ដូចនេះស្ដេចអណ្ណាម បានប្រកាសថ្វាយនូវខេត្តកម្ពុជាក្រោមចំនួន ៦ខេត្ត មកឱ្យកម្ពុជាវិញដូចជា៖ [[ខេត្តព្រះត្រពាំង]], (Travinh), [[ខេត្តលង់ហោ]], (Vinh Long), [[ខេត្តបារាជ]] (Long Xuyên), [[ខេត្តព្រែកឬស្សី]] (Cần Thơ), [[ខេត្តពលលាវ]] (Bac Lieu), [[ខេត្តកំពង់ឬស្សី]] (Ben Tre) បូករួមទាំង [[ខេត្តក្រមួនស]] [[ខេត្តទឹកខ្មៅ]] ត្រូវបាត់បង់ទៅយួននៅថ្ងៃទី៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៤៩ ដោយទេសាភិបាលបារាំង ។ ចំណែកក្សត្រីអង្គមុីដែលពួកអណ្ណាមនាំខ្លួនទៅក្រុងសៃហ្គន ត្រូវបានស្ដេចអណ្ណាមបញ្ជូនមកកម្ពុជាវិញក្នុងឆ្នាំ ១៨៤៥ ក្រោយពេលស្ដេចអណ្ណាមថ្មីព្រះនាម "ធីវទ្រី" (Thieu Tri) ចុះបេសកទូតមកអបអរពិធីគ្រងរាជរបស់ព្រះបាទអង្គឌួង ។ ចំណែកឯកំណត់ត្រារបស់លោក ហ្សង់មូរ៉ា (Jean Moura) លោកបានប្រទះឃើញក្សត្រីអង្គមុី នៅឯកក្រុងឧដុង្គ ក្នុងដំណើររបស់លោកពីភ្នំពេញទៅឧដុង្គ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៨ ដែលមានកត់ត្រាក្នុងសៀវភៅ "[https://www.google.com.kh/books/edition/Le_royaume_du_Cambodge/Xt8-AAAAYAAJ?hl=en Le royaume du Cambodge Volume 1]" ចេញផ្សាយឆ្នាំ ១៨៨៣ ។<ref> Centre national de la recherche scientifique (France) (1872) [https://www.google.com.kh/books/edition/Journal_asiatique/6-WNc19MHuIC?hl=en Journal asiatique], Publisher: Société asiatique. Original from the University of Michigan p.113 </ref> == កំណត់ចំណាំ == '''* ក្រុមបុរាណាចារ្យ៖ បញ្ចាក់''' ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ចាប់ពីស្ដេចជ័យជេស្ឋាទី២ មកដល់រាជ ក្សត្រីអង្គមុី ត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិវិទូមួយចំនួនសរសេរលាបពណ៌មួលបង្កាច់បង្ខូចខ្សែរស្ដេច ចាប់ពីសម័យលន់នល់ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ អ្នកប្រវត្តិទូនិយមសៀម សរសេរ ជ័យជេស្ឋា ទៅជា ជ័យជេដ្ឋា ទាំងក្បាលពួកគេមិនស្គាល់ពាក្យរាជសព្ទផង ។ មិនមានកំណត់ត្រា ឬ ភស្តុតាងណាមួយ របស់ប្រវត្តិវិទូអន្តរជាតិ ថាកម្ពុជាក្រោមអណានិគមយួនក្នុងរាជអង្គចន្ទទី២ និង អង្គមុី នោះទេ កម្ពុជា និង យួន ពេលនោះគ្រាន់តែចងសម្ព័នមិត្តនិងគ្នាប៉ុនណោះ អ្នកដែលថាយួនបង្ខំខែ្មរ ចាប់ផ្សឹកព្រះសង្ឃ ស្លៀវពាក់អាវផាយ ប្រទេសកម្ពុជាត្រូវយួនគ្រប់គ្រងជាដើម វាគឺជាចេតនាមួយដែលសរសេរឡើងដើម្បីបង្កើនជាតិនិយម ក្នុងសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ប៉ុនណោះ ។ គួរបញ្ចាក់ថា ប្រវត្តិសាសពិត ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមអណានិគមបារាំងតែមួយគត់ ។ ចំពោះកំណត់ត្រាដែលថាយួនគ្រប់គ្រងកម្ពុជា ប្ដូរឈ្មោះខេត្តក្រុងកម្ពុជា ភ្នំពេញ ទៅជាណាំវ៉ាង, កំពង់ស្ពឺ ទៅជាឡុងទង វាជារឿងរបស់យួនដែលកត់ត្រាចំណេញនយោបាយ ដូចពួកសៀមបច្ចុប្បន្នដែលកត់ត្រាថា កម្ពុជាក្រោមអាណានិគមសៀម 432 ឆ្នាំ ក្រោយការដួលរលំក្រុងលង្វែក វាជារឿងរបស់ពួកសៀម សំខាន់ប្រវត្តិវិទូអន្តរជាតិ និង ខ្លួនយើងដែលជាខ្មែរផ្ទាល់តើយល់ព្រមតាមប្រវត្តិសាស្ត្រដែលជាតិសាសន៍នេះបំផ្លៃដែល ឬ ទេ ? រឿងដែលគួរឱ្យអស់សំណើច ពួកក្មេងប្រវត្តិសាស្ត្រផុសពេញបណ្ដាញសង្គម មន្ត្រីយួនអុងខាំម៉ា លើកពលសេនា ១ពានាក់ដាក់អណានិគមលើកម្ពុជា និពន្ធបន្ថែមខ្លួនឯង ហើយយកទៅផ្សារភ្ជាប់ ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ? យួនចង់ដាក់អណានិគមលើខ្មែរ ត្រូវឆ្លងកាត់ កងទ័ពជាតិកម្ពុជា ឆ្លងកាត់ ក្រសួងការពារជាតិ ក្រសួងមាហាផ្ទៃ ក្រសួងព្រះបរមរាជវាំង កម្ពុជាមានក្រុមចារកម្ម ក្រុមចារកិច្ចដូចគ្នា ដូចនេះ ប្រវត្តិសាស្ត្រពិតមានភាពស្មុគស្មាញ មិនមែនសរសេរមកបែបលក្ខណៈព្រេងនិទាន បៃឡុកបៃឡក្មេងលេងដូចពួកឯងគិតទេ ។ ក្រុមបុរាណាចារ្យ សង្ឃឹមថា ក្រុមក្មេងជំនាន់ក្រោយ និង ក្រុមបណ្ឌិតជំនាន់ក្រោយ មុននិងចែកចាយ ប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិកម្ពុជាសូមសិក្សាឱ្យបានគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ សូមអរគុណ ។ == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១៨១៤-១៨៧៤)''}} {{Succession box|before= [[នរាយណ៍រាជាទី២]]|title=[[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]]|years='''(១៨៣៤-១៨៤១)'''|after=[[រាមាធិបតីទី៤]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == i9r656iqamryl6cfhmpm2ui47x578ze 0 13363 334833 323811 2026-04-30T19:55:23Z Tookai1 46281 334833 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #ECAA4D;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> នរោត្តម </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:King Norodom.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៨៦០-១៩០៤ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' | ១៨៦០ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យកាលឧដុង្គ <br> សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណានិគមបារាំង |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះមហា នរោត្តម បរមទេវតា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[រាមាធិបតីទី៤]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[សុីសុវត្ថិ]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | ០៣ កុម្ភៈ ១៨៣៤ (បាងកក) |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | ៦២អង្គ - [[យុគន្ធរ|យុគន្ធ]] - [[នរោត្តម សុធារស|សុធារស]] - ភនុវង្ស - ចក្រពង្ស |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ២៤ មេសា ១៩០៤ |- |បិតា |[[រាមាធិបតីទី៤|អង្គដួង]] |- |មាតា |[[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|ប៉ែន]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |ពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ (Buddha Theravada) |} '''នរោត្តម''' ឬ '''[[អង្គវតី]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Norodom) or (Ang Votei) (ប្រ.ស|គ.ស ១៨៣៤-១៩០៤) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៨៦០-១៩០៤) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២៤០៤ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៨៦០ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៧៨៣ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះមហា នរោត្តម បរមទេវតា''' ទ្រង់ជាបុត្រាទី៣ នៃព្រះរាមាធិបតី [[អង្គឌួង]] ហើយទ្រង់ឡើងសោយរាជដោយមានការជ្រោមជ្រែងគាំទ្រពីសំណាក់ពួកមហាអំណាចបារាំងផងដែរ ។<ref> The "United States Joint Publications Research Service (JPRS) (1962) [https://www.google.com.kh/books/edition/Translations_on_South_and_East_Asia/1cmeXv3DeXQC?hl=en Translations on South and East Asia Volumes 153-173], Publisher: Joint Publications Research Service Original from the University of Wisconsin - Madison </ref> == បរមនាម == '''Royal Name''' ព្រះនរោត្តម ទ្រង់ប្រសូតនៅទីក្រុងបាងកក នាថ្ងៃទី ០៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៨៣៤ ក្នុងព្រះនាម អង្គច្រលឹង (Ang Chraleong) ដែលជាបរមនាមក្នុងបឋមវ័យ (វ័យកុមារ) នៅពេលដែលព្រះអង្គចម្រើនចូលដល់មជ្ឈិមវ័យ (វ័យជំទង់) ព្រះបាទអង្គឌួង ថ្វាយព្រះនាមថា អង្គវតី (Ang Votei) ព្រះនរោត្តម ដែលស្ថិតក្នុងវ័យជំទង់ ទ្រង់មានឋានៈជាព្រះឧភយោរាជ អ្នកស្នងរាជបល្ល័ង្ក ដូចនេះនាមុឺនសព្វមុខមន្ត្រីត្រូវហៅបរមនាមពេញរបស់ទ្រង់ថា ព្រះអង្គរាជាវត្តី (Preah Ang Reachea Votei) នាពេលដែល ព្រះអង្គរាជាវតី បានឡើងគ្រងរាជ ទ្រង់យកព្រះនាម សម្រាប់រាជថា ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះមហា នរោត្តម បរមទេវតា "Preah Bath Samdech Preah Reach Angkar Preah Maha Norodom Borom Devata" ព្រះអង្គយកឈ្មោះ នរោត្តម ដែលមានន័យថា "មនុស្សដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់" ដែលសំយោគពាក្យពីរបញ្ចូលគ្នា ពាក្យ (នរ: + ឧត្តម) ហើយពាក្យ នរោត្តម នេះផងដែរបានប្រើប្រាសជា នាមត្រកូល សម្រាប់ពូជពង្សសន្តិវង្សនៃគ្រួសាររបស់ព្រះមហាក្សត្រដែលសោយរាជក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ។<ref> Centre national de la recherche scientifique (France) (1872) [https://www.google.com.kh/books/edition/Journal_asiatique/6-WNc19MHuIC?hl=en Journal asiatique], Publisher: Société asiatique. Original from the University of Michigan p.113 </ref> * ពាក្យ ទេវាវតារ ជាពាក្យសរសេរក្នុងសម័យបុរាណ ដែលប្រែមកជាការសរសេរបែបសម័យទំនើប ទេវតា ជាខេមរៈភាសា កម្ពុជាបច្ចុប្បន្ននេះ បានកែប្រែរបៀបសរសេរនៃពាក្យមួយចំនួន ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង អានពាក្យ ដូចជាពាក្យ ឧត្តុង្គ ទៅជា ឧដុង្គ ។ អ្នកជំនាន់ក្រោយ ដែលតែងតែចង់អួតបង្ហាញស្នាដៃ ពួកគេបានទៅយកពាក្យដែលធ្វើការប្រែសម្រួលរួចហើយ យកមកច្របល់ និង ខេមរៈភាសា ម្ដងហើយម្ដងទៀត យូរៗទៅពួកគេចង់យករបៀបសរសេរ ជាទម្រង់រាប់រយឆ្នាំមុន យកមកច្របល់ជាមួយភាសាខ្មែរសម័យទំនើបទាំងមិនដឹងខ្យល់ មិនដឹងសូម្បីតែការវិវត្តនៃពាក្យ ដែលសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត លោកបានចងក្រងជា វចនានុក្រមជាតិ មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == ការបះបោររាជវង្ស == '''Royal Rebellion''' ព្រះនរោត្តម ក្រោយពេលឡើងសោយរាជពីព្រះបាទអង្គឌួង អស់រយៈពេល ១ឆ្នាំ បានកើតមានវិបត្តិរាជវង្សដណ្ដើមរាជ គឺព្រះអង្គម្ចាស់ សុីវត្ថា (Si Votha) ដែលជាបុត្ររបស់ព្រះអង្គអិមទី២ ដែលត្រូវបានពួកចារកម្មអណ្ណាមចាប់យកទៅឃុំឃាំង នៅទីក្រុងហ្វេ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ប៉ុនប៉ងដណ្ដើមរាជ ពីព្រះមហាក្សត្រីអង្គមុី ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦១ ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីវត្ថា បានបង្កើតចលនាបះបោរមួយ ដែលហៅចលនានោះថា "ចលនាសុីវត្ថា" ដែលបង្កើតឡើងដើម្បីប៉ុនប៉ងដណ្ដើមរាជពីព្រះបាទនរោត្តម ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦១ ដដែល កងកម្លាំងរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ សុីវត្ថា បានវាយចូលដណ្ដើមកាន់កាប់រាជវាំងឧដុង្គ ដូចនេះហើយ ព្រះនរោត្តម បាននាំយកគ្រឿងសម្រាប់រាជ ភៀសព្រះកាយ ទៅខេត្តបាត់ដំបង រួចបន្តដំណើរទៅកាន់នគរសៀមតែម្ដង ។ ចំណែកឯព្រះអង្គម្ចាស់ស៊ីវត្ថា មិនមានគ្រឿងសម្រាប់ឡើងសោយរាជនោះទេ ដូចនេះទ្រង់ត្រូវរងចាំ គ្រឿងសម្រាប់ឡើងសោយរាជថ្មីធ្វើរួច ទើបទ្រង់អាចឡើងសោយរាជជាផ្លូវការណ៍បាន ។ ព្រះនរោត្តម ដែលបានភៀសព្រះកាយទៅដល់នគរសៀម ទ្រង់បានស្នើសុំជំនួយស្ដេចសៀមរាមាទី៤ (Rama IV) សម្រាប់សិទ្ធិជ្រកកោននយោបាយផង និង ដើម្បីជួយរកមធ្យោបាយក្នុងការណ្ដើមយករាជបល្ល័ង្កត្រឡប់មកវិញ ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨៦១ សៀមបានប្រកាសគាំទ្រ ព្រះនរោត្តម នៅចំពោះមុខក្រុមមន្ត្រី នៃព្រះអង្គម្ចាស់ស៊ីវត្ថា ក្រោយមក ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៦២ សៀមបានបញ្ជូន ព្រះនរោត្តម មកដល់ខេត្តកំពតជាសម្ងាត់ ដើម្បីត្រៀមត្រឡប់មកគ្រងរាជនៅរាជធានីឧដុង្គវិញ ហើយស្ដេចសៀមបានបញ្ជូនកងទ័ពមួយចំនួនដែលបង្កប់នៅខេត្តពោធិសាត់ ឱ្យចូលទៅច្បាំងបណ្ដេញព្រះអង្គម្ចាស់សុីវត្ថា ចេញពីរាជធានីឧដុង្គ ព្រះអង្គម្ចាស់ស៊ីវត្ថា ដែលច្បាំងចាញ់សៀមនៅរាជធានី ឧដុង្គ បានភៀសព្រះកាយទៅលាក់ខ្លួននៅអណ្ណាម ។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៨៦២ ព្រះនរោត្តមបានចាកចេញពីខេត្តកំពត ហើយត្រឡប់មកសោយរាជនៅរាជធានីឧដុង្គម្ដងទៀត ។<ref> Daniel George Edward Hall (1961) [https://books.google.com.kh/books?id=5lV85XuvoZ4C&num=9&redir_esc=y A History of South-East Asia], Publisher: Macmillan, Original from the University of California p.807 </ref> == សន្ធិសញ្ញា កម្ពុជា-បារាំង ១៨៦៣ == '''Cambodia-France Treaty 1863''' [[File:Louis Adolphe Bonard.jpg|thumb|Bonard Louis Adolphe , French governor of Cochinchina 1861-1863]] សន្ធិសញ្ញា កម្ពុជា-បារាំង ត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមដោយព្រះបាទ នរោត្តម អំឡុងពេលដែលទ្រង់ត្រូវបានសៀមបញ្ជូនជាសម្ងាត់មកដល់ខេត្តកំពត ហើយទ្រង់បានចាត់បេសកជនជាសម្ងាត់ឱ្យនាំយកសំបុត្រមួយច្បាប់ មកជូនលោក "បូណាត លូហ្វីស អាលដុលហ្វេ" (Bonard Louis Adolphe) ដែលជាទេសាភិបាលបារាំង ប្រចាំដែនដីកូសាំងស៊ីន (Cochinchina) ដែលបារាំងបានច្បាំងដណ្ដើមពីពួកយួនតៃវៀតមុននេះ លោកបូណាត បានកាន់ដំណែងជាទេសាភិបាលនេះ ចាប់ពីថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៦១ រហូតដល់ថ្ងៃទី១៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨៦៣ ។ លោកបូណាត កើតនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨០៥ នៅឯឆឺប៊ួក (Cherbourg) ប្រទេសបារាំង លោកបានចូលសិក្សានៅសាលាពហុបច្ចេកទេស ក្រោយមកលោកបានចូលធ្វីជាកងទ័ពជើងទឹកបារាំងក្នុងឆ្នាំ ១៨២៥ ដែលពេលនោះរូបលោកផ្ទាល់បានវាយចូលកាន់កាប់ប្រទេស "អាល់ហ្សេរី" (Algeria) ។ នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៦២ លោកបូណាត បានចាកចេញពីកូសាំងស៊ីន មកដល់កម្ពុជា ដើម្បីចូលគាល់ព្រះបាទ នរោត្តម តបតាមការអញ្ជើញររបស់ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា កិច្ចពិភាក្សាលើរបៀបវារៈរវាង ព្រះនរោត្តម និង ទេសាភិបាលបារាំងបានសម្រេចជាផ្លូវការណ៍ក្នុងការដាក់ប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមកិច្ចការពាររបស់ប្រទេសបារាំង ចុះនៅថ្ងៃទី១១ ខែសីហា ឆ្នាំ១៨៦៣ ភាគីកម្ពុជាត្រូវផ្តល់សួយសារអាករទៅកាន់ប្រទេសបារាំង ចំណែកឯបារាំងធានាការពារកម្ពុជា មិនឱ្យប្រទេសណាមួយចូលឈ្លានពានកម្ពុជាបានឡើយ ។<ref> Henri Russier (1914) [https://www.google.com.kh/books/edition/Histoire_sommaire_du_royaume_de_Cambodge/FypBAQAAMAAJ?hl=en Histoire sommaire du royaume de Cambodge des origines à nos jours], Language: French, Publisher: C. Ardin Original from Cornell University p.159 </ref> == សន្ធិសញ្ញា បារាំង-សៀម ១៨៦៤ == '''France-Siam Treaty 1864''' ក្រោយពេលបារាំងបានដាក់អាណានិគមទៅលើកម្ពុជា បារាំងបានបង្ខំឱ្យសៀម លុបចោលកិច្ចព្រមព្រៀងកម្ពុជា-សៀម ដែលព្រះនរោត្តមធ្លាប់សន្យានិងភាគីសៀម ថាទ្រង់និងផ្ដល់សួយសារអាករទៅកាន់ស្ដេចសៀម ហើយព្រមឡាយព្រះហស្តលេខាកាត់ខេត្តពីរទៅឱ្យសៀម បើសិនជាទ្រង់ទទួលបានរាជបល្ល័ង្កត្រឡប់មកវិញ ខេត្តទាំងពីរនោះរួមមាន [[ខេត្តបាត់ដំបង]] និង [[ខេត្តសៀមរាប]] ។ ខេត្តទាំងពីរនេះត្រូវបានសៀមចូលឈ្លានពានកាប់ដោយខុសច្បាប់ ក្នុងឆ្នាំ ១៧៩៤ ក្នុងរាជព្រះរាមាធិបតី [[អង្គអេង]] ទោះជាយ៉ាងណាដោយភាពឈ្លាសវៃ ព្រះនរោត្តមបានអញ្ជើញបារាំងមកធ្វើអាណាព្យាបាលលើកម្ពុជា ដូចនេះទ្រង់មិនបានឡាយព្រះហស្តលេខាកាត់ខេត្តទាំងពីរនេះមកឱ្យសៀមនោះទេ ។ សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ចុះនៅថ្ងៃទី០៤ ខែមករា ឆ្នាំ ១៨៦៤ សៀមត្រូវទទួលស្គាល់នូវអំណាចអណាព្យាបាលបារាំងមកលើកម្ពុជា សៀមត្រូវប្រគល់មកវិញនៅគ្រឿងសម្រាប់ឡើងសោយរាជរបស់ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ក្រោយពេលកម្ពុជា ទទួលបានគ្រឿងសម្រាប់ឡើងសោយរាជពីសៀមមកវិញ ពិធីគ្រងរាជសម្បត្តិរបស់ព្រះបាទ នរោត្តម ត្រូវបានធ្វើឡើង នៅថ្ងៃទី០៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៦៤ ។<ref> United States. Department of State (1919) [https://www.google.com.kh/books/edition/Catalogue_of_Treaties_1814_1918/kzo0AQAAMAAJ?hl=en Catalogue of Treaties, 1814-1918], Publisher: Oceana Publications Original from the University of Michigan p.716 </ref> <ref> Donald P. Whitaker (1973) [https://www.google.com.kh/books/edition/Area_Handbook_for_the_Khmer_Republic_Cam/bnxuAAAAMAAJ?hl=en Area Handbook for the Khmer Republic (Cambodia)], Publisher: U.S. Government Printing Office Original from the University of Michigan p.389 </ref> == ការផ្លាស់ប្ដូររាជធានី == '''Changing the capital''' ព្រះនរោត្តម ក្រោយពេលគ្រងរាជសម្បត្តិដោយពេញយស្តបានរយៈពេល ១ឆ្នាំ និង ក្រោយការបិទបញ្ចប់រាជប្រហារដណ្ដើមរាជ ពីព្រះសុីវត្ថា ទ្រង់បានសម្រេចផ្លាស់ប្ដូររាជធានី ពីក្រុងឧដុង្គ មកភ្នំពេញ នាខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨៦៥ ដោយមើលឃើញថា តំបន់ភ្នំពេញ ជាតំបន់ទីផ្សារដមមារញឹក តាមការគូរបញ្ជាក់របស់ក្រុមទេសាភិបាលបារាំង ។ ភ្នំពេញ ដែលមានឈ្មោះដើមហៅថា ក្រុងចតុមុខ ត្រូវបានរកឃើញ ដោយព្រះបាទ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤០០ នៃគ.សករាជ ក្រោយពេលព្រះបាទពញ្ញាយ៉ាត ចូលទិវង្គតទៅ បុត្ររបស់ទ្រង់ព្រះនាម [[នរាយណ៍រាមា]] បានផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះ ពីក្រុងចតុមុខ មកជា ក្រុងភ្នំពេញ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៤ ។ ក្រោយមកចុង [[សម័យកាលចតុមុខ]] ជម្លោះរាជវង្សដធំរវាង [[ស្រីរាជា|ព្រះស្រីរាជា]] និង [[ស្រីសុរិយោទ័យ|ព្រះស្រីសុរិយោទ័យ]] បាននាំមកនូវចម្បាំងដុតបំផ្លាញ ក្រុងភ្នំពេញ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦១ នៃគ.សករាជ ។ ការផ្លាស់ប្ដូររាជធានី គឺជាការផ្លាស់ប្ដូរតំបន់រដ្ឋបាលគ្រប់គ្រង របស់អង្គព្រះមហាក្សត្រផងដែរ ដូចនេះហើយ ការសាងសង់រចនាសម្ព័ន្ធ [[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា]] សម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រ ត្រូវបានធ្វើឡើង នាខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៦៦ ។<ref> Tham Seong Chee (1981) [https://www.google.com.kh/books/edition/Essays_on_Literature_and_Society_in_Sout/h6SOvP6FLskC?hl=en Essays on Literature and Society in Southeast Asia, Political and Sociological Perspectives], Publisher: Singapore University Press p.360 [[ISBN]]: 9789971690366, 9971690365 </ref> <ref> Société des études indo-chinoises de Saigon (1917) [https://www.google.com.kh/books/edition/Bulletin_de_la_Société_des_études_ind/1DtBAQAAMAAJ?hl=en Bulletin de la Société des études indo-chinoises de Saigon], Publisher: La Société, Original from Cornell University </ref> == សន្ធិសញ្ញា បារាំង-សៀម ១៨៦៧ == '''France-Siam Treaty 1867''' សន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម ឆ្នាំ១៨៦៧ ដែលបានចុះហត្ថលេខានៅទីក្រុងប៉ារីស ថ្ងៃទី១៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៦៧ សន្ធិសញ្ញានេះ មានគោលបំណងដោះស្រាយជម្លោះទឹកដីរវាង បារាំង និង សៀម ។ ទឹកដីដែលបារាំងគ្រប់គ្រងនេះគឺជា ទឹកដីឥណ្ឌូចិន ដែលបារាំងបានដាក់អាណានិគម ទៅលើប្រទេសឡាវ និង ប្រទេសកម្ពុជា ។ នៅក្នុងសន្ធិសញ្ញានេះបារាំងបានយល់ព្រម និង ប្រទេសសៀម ដោយទទួលស្គាល់ការកាន់កាប់ទឹកដី [[ខេត្តបាត់ដំបង]] និង ទឹកដីពាក់កណ្ដាលនៃ [[ខេត្តសៀមរាប]] ជាថ្នូរ និងការដោះដូរ ក្នុងការកាត់ទឹកដីចំនួន ៦តំបន់ ពីការកាន់កាប់របស់សៀមមកឱ្យបារាំងគ្រប់គ្រងវិញ ដោយយកទន្លេមេគង្គជាខ្សែរបន្ទាត់ព្រំដែន ដែលសៀមបានកាត់ទឹកដី [[ប្រទេសឡាវ]] ទាំងមូល ពីដំបន់ ហ្លួងព្រះបាង រហូតដល់ តំបន់ចម្ប៉ាសាក់ ប្រគល់ទៅឱ្យបារាំងគ្រប់គ្រងវិញ ហើយសៀមត្រូវបើកចំហការធ្វើដំណើរតាមដងទន្លេមេគង្គ សម្រាប់បារាំង ។ ចំណែកកម្ពុជាវិញបារាំងបានកាត់ទឹកដីខេត្តទន្លេរពៅ រួមបញ្ចូលទៅក្នុងទឹកដីឡាវ ដោយយកភ្នំដងរែកជាព្រំប្រទល់ ដែលគិតចាប់ខេត្តម្លូព្រៃ (ខេត្តព្រះវិហារ) ដែលមានន័យថា កម្ពុជាហៅតំបន់ចម្ប៉ាសាក់ ថាជាខេត្តទន្លេរពៅ ចំណែកឡាវហៅ ខេត្តទន្លេរពៅ ថាជាខេត្តចម្ប៉ាសាក់ ។ មូលហេតុដែលបារាំងកាត់បញ្ចូលខេត្តទន្លេរពៅរបស់កម្ពុជាទៅឱ្យឡាវ ក៏ព្រោះតែចំនួនប្រជាជនខ្មែរដែលរស់នៅតំបន់ខាងលើនេះមានចំនួនតិចតួច ហើយប្រជាជនឡាវមានចំនួនរស់នៅច្រើនជាង ហើយបារាំងពេលនោះក៏មិនបានសិក្សាទៅលើប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់កម្ពុជាដែរ ដែលពេលនោះសៀមបើកការវាយលុកកម្ពុជានៅភាគខាងជើង និងវាយចូលកាន់កាប់ខេត្តទន្លេរពៅរបស់កម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៨២៣ ។<ref> Leonard Scott (1893) [https://www.google.com.kh/books/edition/Blackwood_s_Edinburgh_Magazine/x-k3g8oT-jIC?hl=en&gl=KH Blackwood's Edinburgh Magazine Volume 154], Publisher: W. Blackwood Original from University of Georgia Libraries p.155 </ref> <ref> East India Association (London, England), Oriental Institute (Woking, England) (1893) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Imperial_and_Asiatic_Quarterly_Revie/AGAaAQAAIAAJ?hl=en The Imperial and Asiatic Quarterly Review and Oriental and Colonial Record], Publisher: Oriental Institute. Original from the University of California p.356 </ref> == មើលផងដែរ == * [[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនរោត្តម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលដែលកើតនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៣៤]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលដែលស្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩០៤]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពុទ្ធសាសនិកជនខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពុទ្ធសាសនិកថេរវាទកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពុទ្ធសាសនិកព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលមកពីខេត្តតាកែវ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជនជាតិខ្មែរដើមកំណើតថៃ]] 8bfhx9baz396lvrhmwo8p1ut8anxw5t 0 20241 334844 306562 2026-04-30T23:32:51Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334844 wikitext text/x-wiki ==ឆាយាលក្សសារព័ត៌មាន​== '''ឆាយាលក្សសារព័ត៌មាន''' គឺជាភាពវិសេសមួយដែលកើតចេញមកពីវិជ្ជាជិវៈ'''សារព័ត៌មាន'''​ដូចជា (ការរួមបញ្ចូល​ ការកែប្រែ និងធ្វើការបង្ហាញនូវសម្ភារៈសារព័ត៌មានសំរាប់ចាក់ផ្សាយ ជាសារធារណៈ)គឺជាការបង្កើតរូបភាពទៅតាមលំដាប់លំដោយ សំរាប់ផ្តល់ទៅឲ្យសារព័ត៌មាន។​ សារព័ត៌មានឥលូវនេះផ្តោតសំខាន់ទៅលើរូបភាពតែប៉ុណ្ណោះ​ ប៉ុន្តែនៅក្នុងករណីខ្លះគេក៏ប្រើ​វិដេអូសំរាប់ចាក់ផ្សាយលើវិជ្ជជីវៈសារព័ត៌មានដែរ។​ ឆាយាលក្សសារព័ត៌មានគឺមានឈ្មោះដ៏ល្បីល្បាញដែលវាគឺជាផ្នែកមួយនៃការថតរូបផងដែរ​ដូចជា(ឯកសារលក្ខណៈរូបភាព សង្គម​ មហាវីថី រីក៏ជាការប្រារព្វពិធិផ្សេងៗ) ដោយប្រតិបត្តិរតាមក្របសីលធម៌​ ជាគម្រោងមួយប្រាប់ពីបំណងថា ការធ្វើការដោយមានភាពស្មោះត្រង់ មិនលំអៀង នៅខណៈដែលកំពុងបា្រប់រឿងមួយយ៉ាងម៉្មត់ចត់ដើម្បី សរសេជាព័ត៌មាន។​​ ឆាយាលក្សសារព័ត៌​ ជាការបង្កើតរូបភាពដែលអាចជូយឲ្យសម្រេច​នូវការសរសរព័ត៌មានបានល្អ។[[រូបភាព: Photojournalist.jpg]] ==ប្រវត្តិ== ===ការរកឃើញ=== ការធ្វើព័ត៌មានឲ្យល្បីល្បាញជាមួយនិងរូបភាពគឺអាចធ្វើទៅបានដោយសារការបោះពុម្ព​ និងការបញ្ជូលថ្មីនូវរូបភាព​ដែលបានកើតឡើងនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៨៨០​និង ១៨៩៧។ ខណៈពេលដែលដំណឹងសំខាន់គឺជាការថតបំផុតនៅឆ្នាំ ១៨៥០។​ ចំនែកការបោះពុម្ពកាតប្រេសជាលើកដំបូងគឺនៅឆ្នាំ១៨៨០។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} ==អានបន្ទាប់== * [http://lightscoop.com/about/index.php Kenneth Kobre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220090532/http://lightscoop.com/about/index.php |date=2012-02-20 }}, ''Photojournalism : The Professional's Approach'' 6th edition Focal Press, 2008. <!-- Page missing.... * [http://www.mnir.ro/ro/publicatii/periodice/muzeul-national/rezumate/1998/adrian-silvan-ionescu.html], Carol Szathmari --> * [[Don McCullin]]. ''Hearts of Darkness'' (1980 - much reprinted). * Zavoina, Susan C., and John H. Davidson, ''Digital Photojournalism'' (Allyn & Bacon, 2002). ISBN 0-205-33240-4 * The Photograph, Graham Clarke, ISBN 0-19-284200-5 ==តំណរភា្ជប់ខាងក្នុង== * [http://www.ndsu.nodak.edu/instruct/rcollins/242photojournalism/historyofphotography.html "A Brief History of Photography and Photojournalism, by Ross Collins, North Dakota State University, Fargo] * [http://www.reportage.org/2001/CubaLaBruja/PagesCubaLB/cubalbstrip.html La Bruja, Cuba - an example of photojournalism] * [http://digitalcustom.com/howto/mediaguidelines.asp An example of ethics guidelines for photo-journalism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218130501/http://digitalcustom.com/howto/mediaguidelines.asp |date=2010-02-18 }} by DigitalCustom * {{cite web |publisher= [[Victoria and Albert Museum]] |url= http://www.vam.ac.uk/collections/photography/past_exhns/photojournalism/ |title= Photojournalism |work= Photography |accessdate= 2007-06-16 |archive-date= 2008-03-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080316083232/http://www.vam.ac.uk/collections/photography/past_exhns/photojournalism/ |url-status= dead |archivedate= 2008-03-16 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080316083232/http://www.vam.ac.uk/collections/photography/past_exhns/photojournalism/ }} * [http://www.thebppa.com/ The British Press Photographers' Association] * [http://www.gaia-photos.com/ Gaia - Photojournalism from around the world] * [http://journalism.cubreporters.org/2010/09/photojournalism.html How To Become a Photojournalist, CubReporters.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220528170455/http://journalism.cubreporters.org/2010/09/photojournalism.html |date=2022-05-28 }} * [http://www.pressphotos.biz/ Pressphotos freelance photographers accociations around the world] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717215600/http://www.pressphotos.biz/ |date=2012-07-17 }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សារព័ត៌មាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆាយាលក្សសារព័ត៌មាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបថត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វីដេអូ]] 2b99eppipkm3siu1eko81ynxyvekcd3 0 23976 334836 326154 2026-04-30T20:17:22Z Tookai1 46281 334836 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|monarch|name ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស<br />(King Sisowath Monivong) | title = ក្រុង ព្រះចៅ កម្ពុជា | image = Alexandre Varenne Indochine 01 - Alexandre Varenne et Sisowath Monivong.jpg | succession = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]<br><small>[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|កម្ពុជាក្រោមអាណានិគម]]</small> | reign = ០៩ សីហា ១៩២៧ – ២៤ មេសា ១៩៤១ | coronation = ០៩ សីហា ១៩២៧ | predecessor = [[ស៊ីសុវត្ថិ]] | successor = [[នរោត្តម សីហនុ]] | full name = ''ព្រះបាទ​សម្តេច​ព្រះសិរីមុនី​វរ្ម័ន​ក្រុម​ហ្លួង​ចៅចក្របាងស្ស ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស នៃ​ព្រះរាជាណចក្រកម្ពុជា​'' | spouse = សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី មហាក្សត្រី នរោត្តម កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី | issue = ៦៤ អង្គ កុសមៈ (បុត្រី) ពង្សសានមុនី (បុត្រី) មុនីកេសរ (បុត្រី) មុនីរ៉េត (បុត្រា) មុនីពង្ស (បុត្រា) មុនីឌុល (បុត្រា) | royal anthem = | father = ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[ស៊ីសុវត្ថិ]] | mother = សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់ | house = ស៊ីសុវត្ថិ | birth_date = {{Birth date|1875|12|27|df=y}} | birth_place = [[ភ្នំពេញ]] [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] | death_date = {{Death date and age|1941|4|24|1875|12|27|df=y}} | death_place = [[ភ្នំពេញ]] [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] | buried = | signature = | religion = [[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] }} '''ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស''' (ប្រសូតថ្ងៃទី២៧ ធ្នូ ១៨៧៥ - ២៤ មេសា ១៩៤១) ('''''ព្រះចៅ​ក្រុង​កម្ពុជា''''') គឺជា​ព្រះមហាក្សត្រ​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ពីឆ្នាំ១៩២៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៤១។ ព្រះអង្គគឺជាព្រះមហាក្សត្រ​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ចាប់ពី​ថ្ងៃទី៩ ខែសីហា ឆ្នាំំំំ១៩២៧ រហូតដល់​ទ្រង់​សោយ​ទិវង្គត​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៤១។ ក្នុង​រាជ្យរបស់ព្រះអង្គប្រទេសកម្ពុជា​ជា​អាណាព្យាបាល​របស់​បារាំង។ ព្រះអង្គ គឺជាចៅប្រុសរបស់[[អង្គដួង|ព្រះបាទអង្គឌួង]] ហើយជាព្រះអយ្យកោរបស់[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]] និងមានជាចៅទួតរបស់ទ្រង់គឺ[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]។ ព្រះអង្គគឺជាព្រះមហាក្សត្រនៃសមាជិក[[រាជវង្សស៊ីសុវត្ថិ]] ព្រោះ​ស្តេចសោយរាជ្យទាំងអស់របស់ព្រះអង្គគឺជាសមាជិកនៃសមាជិក[[រាជវង្សនរោត្តម]]។ ព្រះគោរម្យងារ​ព្រះអង្គ​គឺ'''''ព្រះបាទ​សម្តេច​ព្រះសិរីមុនី​វរ្ម័ន​ក្រុម​ហ្លួង​ចៅចក្របាងស្ស ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​''''' ព្រះ​បាទ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស គឺ​ជា​ព្រះរាជបុត្រ​ទី៦​ និង​ជា​ព្រះរាជបុត្រា​ទី​២​នៃ​ព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ]]។ <ref name=jeldres>Jeldres, Julio A., 2003, ''The Royal House Of Cambodia'', Monument Books, Phnom Penh</ref> ព្រះមាតា​គឺ​អ្នកម្នាង​ វ៉ាន់ ដែល​ក្រោយ​មក​មាន​ព្រះគោរម្យងារជា សម្តេចព្រះ​វររាជនី។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់ព្រះសម្ភពនៅ​រាជាធានី​[[ភ្នំពេញ]] ក្នុង​គ.ស. ១៨៧៥។ នៅ​ពេល​នោះ ព្រះបិតុលា​ព្រះអង្គ​គឺ​ព្រះបាទ​[[នរោត្តម]]កំពុង​គ្រង​រាជ្យ​នៅ​ឯ​ក្រុង​ឧត្តុង្គ​ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​អាណាព្យាបាល​​របស់​បារាំង។ ក្នុង​គ.ស. ១៨៨៤ បន្ទាប់​ពី​បារាំង​បាន​គ្រប់គ្រង​ប្រទេស[[ឡាវ]] និង​កាន់កាប់​ប្រទេស​[[វៀតណាម]] ប្រទេស[[កម្ពុជា]]​បាន​ក្លាយ​ជា​ប្រទេស​ដែល​ស្ថិត​ក្រោម​នឹម​អាណានិគម​និយមបារាំង។ ប្រទេស​[[សៀម]]​បាន​ចាញ់​សង្គ្រាម​ តែ​មិន​ត្រូវ​បាន​កាន់កាប់​ឡើយ។ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស​បាន​យាង​ចេញ​ពី​ក្រុង​ឧត្តុង្គ​មក​រាជាធានី​ថ្មី​គឺ​[[ភ្នំពេញ]]​ជា​ទី​ដែល​ព្រះបាទ​ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស​ទ្រង់​បាន​គង់​នៅ។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩០៤ ក្រោយពី​ព្រះបិតុលា​([[នរោត្តម|ព្រះបាទនរោត្តម]]) ព្រះអង្គបានយាងសោយព្រះទិវង្គត ព្រះបិតាព្រះអង្គ​គឺ​ព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ]]​ដែល​ជា​ព្រះរាជទាយាទ​​បាន​ឡើងគ្រង​រាជ្យ​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ។ នៅ​ពេល​នោះ ព្រះអង្គ​ក៏​បាន​ក្លាយ​ជា​ព្រះរាជាទាយាទ​នៃ​[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ ព្រះអង្គ​បាន​យាង​អម​ព្រះរាជដំណើរ​ព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ]]​ទៅ​កាន់​ប្រទស​បារាំង<ref name=jeldres />។ នៅ​ពេលនោះ ព្រះអង្គ​បាន​ចូល​សិក្សា​នៅ​ក្នុង​សាលា​យោធា [[សាំង-មេសង់]]។ ព្រះអង្គ​បាន​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា​រយៈពេល​២​ឆ្នាំ និង​ក្រោយ​មក​បាន​ឋាន្តរសក្តិ​ជា ''អនុសេនីយ៍​ត្រី'' នៅ​​ក្នុង​ជួរ​កង​អាសា​បរទេស​របស់​​បារាំងសែស។ ព្រះអង្គ​ត្រូវ​បាន​អោយ​ទៅ​កាន់[[ប្រ៊ីវ|ទីក្រុង​ប្រ៊ីវ]] និង​បន្ទាប់​មក​ទៅ​កាន់​ទីក្រុង​[[ប៉ារីស]]។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩០៩ ព្រះអង្គ​បាន​យាង​ត្រឡប់​មក​កម្ពុជា​វិញ។ ព្រះអង្គ​ត្រូវ​បាន​តម្លើង​ឋាន្តរសក្តិ​ជា​​បន្តបន្ទាប់គឺអនុសេនីយ៍​ទោ ឆ្នាំ១៩១០, អនុសេនីយ៍ឯក ឆ្នាំ១៩១៦, មេបញ្ជាការ​នៃ​កងវរសេនាតូច ឆ្នាំ១៩២២, រួច​ព្រះអង្គ​បាន​រួច​ផុត​ពី​កាតព្វកិច្ច​យោធា។ ក្នុង​អំឡុង​[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១|សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី១]] ព្រះអង្គ​បាន​បំពេញ​តួនាទីជា​នាយទាហាន​ស្ម័គ្រ​ចិត្ត​យ៉ាង​សកម្ម។ ការបំពេញភារកិច្ច​យោធា​នេះ​ដែល​នាំ​អោយ​ព្រះអង្គ​បាន​ទទួល​មេដាយ ចាង​ណាង​ក្រុម​សេនា​កង​អាសា​បរទេស និង​មាន​ព្រះគោរម្យងារ​ជា​'''''សម្តេច​ព្រះកែវហ្វា'''''។ បន្ទាប់​មក​ព្រះអង្គ​បាន​ទទួល​ព្រះតំណែង​ជា"​'''អគ្គលេខាធិការនៃគណៈរដ្ឋមន្រ្តី'''" និង​ជា​"'''អធិបអធិបតីនៃក្រុមសង្គហព្រះរាជវង្សានុវង្ស'''"។ ព្រះបាទ​មុនីវង្ស​មាន​ស្នំ​ជាង​ច្រើន មាន​យ៉ាង​តិច៦អង្គ​បាន​ទទួល​ស្គាល់​ជា​ផ្លូវ​ការ​ក្រោយ​ពី​បាន​ប្រសូត​បុត្រ​អោយ​ទ្រង់។<ref name=jeldres /> នៅ​ក្នុង​ចំណោម​ស្រី​ទាំង​នោះ​ ស្រ្តី​ម្នាក់​ដែល​ត្រូវ​បានគេ​ហៅ​ថា "'''មាឃ'''" ជា​សមាជិក​នៃ​ក្រុម​របាំ​ព្រះរាជទ្រព្យ ដែល​មាន​ងារ​ជា​"'''ឃុន​ព្រះម្នាង​បុប្ផា​នរល័ក្ខមាឃ'''"។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៣៤ ឬ​១៩៣៥ ប្អូនជីដូន​មួយ​២​រូប​បាន​មក​រស់​នៅ​ជាមួយ​អ្នក​ម្នាង​ មាឃ។<ref>Chandler, David P., 1992, ''Brother Number One: A political biography of Pol Pot'', Silkworm Books, Thailand: 8</ref> ប្អូន​​ជីដូនមួយ​ដែល​អាយុ​ក្មេង​ជាងគេ​ប្រហែល​៦ទៅ៧​ឆ្នាំ ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ឈ្មោះ​ថា​ជា​"'''សាឡុត ស'''" ដែល​ក្រោយ​ដូរ​ឈ្មោះ​ជា[[ប៉ុល ពត]] ហើយ​បាន​រស់​នៅ​ក្រោម​ការគ្រប់គ្រង​របស់​អ្នក​ម្នាង​មាឃ​រហូត​ដល់ឆ្នាំ១៩៤២។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ ព្រះបិតា​ទ្រង់​បាន​សោយព្រះទិវង្គត [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះបាទ​ស៊ីសុវត្ថិ​ មុនីវង្ស]] បានឡើងសោយរាជ្យនៅក្នុងព្រះជន្ម៥២ព្រះវស្សា ដូច​ជា​ព្រះបិតុលា និង​ព្រះបិតា​ទ្រង់ដែរ ព្រះបាទ​មុនីវង្ស​​គឺ​ជា​បដិទាន​នាម ឬ​ជា​បុគ្គល​ដែល​មាន​ឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់​តែ​គ្មាន​អំណាច​នៃ​រដ្ឋបាល​បារាំង និង​ដែល​អំណាច​ពេញលេញ​នោះ​ស្ថិត​ក្នុង​កណ្តាប់​ដៃ​នៃ​អគ្គទេសាភិបាល​បារាំងឯណោះ។ ក្នុង​រាជ្យព្រះបាទមុនីវង្ស ប្រទេស​កម្ពុជាហាក់​បាន​បើក​ចំហ​ចំពោះ​ឥទ្ធិពល​កុម្មុយនីស្ត​ដែល​នៅ​ខាង​ក្រៅ។ នៅ​ឆ្នាំ១៩៣០ មេដឹកនាំ​សញ្ជាតិ​វៀតណាម [[ហូ ជីមិញ]]បាន​រក​ឃើញ"[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្ស​កុម្មុយនីស្ត​ឥណ្ឌូចិន]]"ដែល​បាន​ទទួល​ប្រជាប្រិយភាព​គួរអោយ​កត់​សម្គាល់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេសកម្ពុជា។ ជនកុម្មុយនីស្ត​​កម្ពុជា​បាន​កំណត់​គោលបំណង​ជា​អទិភាព​មួយ​គឺ​ការ​ផ្តួល​រំលំ​ពួក​បារាំង។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៤០ ពេល​ដែល​បារាំង​បាន​ចាញ់​ពួក​"[[ណាស៊ី]]"អាល្លឺម៉ង់, [[វីឈីបារាំង|របបវីស៊ីបារាំងសែស]] បាន​កាន់​អំណាច​នៅ​​ដែនដី​អាណានិគមឯ​បរទេសដែល​មិន​មែន​ជា​ដែនដី​នៅ​បារាំង។ នៅ​ចុង​ឆ្នាំ​១៩៤០ ព្រះបាទ​មុនីវង្ស​បាន​កត់សម្គាល់​អំពី​ការ​លុកលុយចូល​ប្រទេស​វៀតណាម​ពី​សំណាក់​ពួក​ជប៉ុន។ ពួក​ជប៉ុន​បាន​ឈ្លានពាន​និង​កាន់កាប់​កម្ពុជា​នៅ​ដើម​ឆ្នាំ​១៩៤១។ ពួក​ជប៉ុន​បាន​អោយពួក​មន្រ្តី​របប​វិឈី​បារាំង​សញ្ជាតិ​ខ្មែរ​អោយកាន់ការណ៍​ខុសត្រូវ​តែ​ក្រោម​ការ​ការពារ​ពី​សំណា់​ជប៉ុន។ ​ស្តេចខ្មែរត្រូវមើលមុខពួកវីឈីបារាំង ដែលបែរមុខទៅជនជាតិជប៉ុន។ នៅ​ភាគ​ខាង​លិច​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា ថៃឡង់ដ៏​ដែល​ជា​សម្ព័ន្ធមិត្ត​នឹង​ជប៉ុន​បាន​កាន់កាប់​ដែនដី​មួយ​ចំនួន។ ក្រោយ​ពី​បាន​ទ្រង់​ជ្រាប​ពី​ស្ថានកាណ៍​នោះ​មក​ ព្រះបាទ​ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស​បាន​សព្វព្រះរាជហឬទ័យ​សម្រាក​ពី​ព្រះរាជកិច្ច និង​យាង​ទៅ​កាន់​ព្រះរាជដំណាក់​នៅ​លើ​ភ្នំបូកគោ ក្នុង​ខែត្រ​កំពត​នៅ​ចុង​ឆ្នាំ​១៩៤១ និង​បាន​សោយព្រះទិវង្គត​នៅ​ទីនោះ​ក្នុង​ឆ្នាំ​តែ​មួយ។ ព្រះ​បរមបច្ឆាមរណនាមព្រះអង្គ​គឺ ""'''ព្រះករុណា​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស​ ព្រះខត្តិយកោដ្ឋ'''""។ បើ​ទោះ​បី​ជា​ព្រះរាជបុត្រព្រះបាទ​មុនីវង្ស​គឺ​ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ មុន្នីរ៉េត]] សក្តិសម​នឹង​គ្រង​រាជសម្បត្តិ​ អាជ្ញាធរ​បារាំង​បាន​សម្រេច​ជ្រើស​រើស​ព្រះរាជនត្តា​ព្រះបាទមុនីវង្ស និង​ជា​ព្រះរាជបុត្រ​នៃ​អ្នកម្ចាស់ក្សត្រី[[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|ស៊ីសុវត្ថិ កុសុមៈ]] និង​ព្រះអង្គម្ចាស់ [[នរោត្តម សុរាម្រិត]] គឺ​ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]​អោយ​ស្នង​ព្រះរាជបល្ល័ង្កបន្ត ដោយ​ពួក​បារាំង​ជឿ​ថា​ទ្រង់​មាន​ភាព​ងាយ​ស្រួល​ក្នុង​ការបញ្ចុះបញ្ចូល​ជាង​ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ មុន្នីរ៉េត|ស៊ីសុវត្ថិ មុនី្នរ៉េត]]។ == ព្រះរាជសន្តិវង្ស == === '''ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះមហេសី ព្រះស្នំ''' === ព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស ព្រះអង្គមានព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះមហេសី និងព្រះស្នំ ចំនួនសរុប ១៦អង្គ រូប មានដូចជា៖ មើលបន្ថែម៖ [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ| រាយព្រះនាមព្រះមហេសី និង ព្រះស្នំនៃ ព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស]] === '''រាយព្រះនាមព្រះរាជឱរស និងព្រះរាជធីតា''' === === '''ព្រះរាជឱរសនិងព្រះរាជធីតានៃព្រះបាទសម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស''' === ព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស ព្រះអង្គព្រះរាជឱរសចំនួន ២៧ ព្រះអង្គ និង ព្រះរាជធីតា ៣៤ ព្រះអង្គ សរុប ៦១ ព្រះអង្គមានដូចជា៖ មើលបន្ថែម៖ [[រាយព្រះនាមព្រះរាជឱរស និងព្រះរាជធីតា នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស]] == ស្នាដៃ == ព្រះអង្គមានកិត្តិយសក្នុងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដូចជា [[មហាវិថីព្រះមុនីវង្ស]] និង[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]] ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះជាកិត្តិយសរបស់ព្រះអង្គក្នុង[[រាជធានីភ្នំពេញ]] ។ == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME = Monivong, Sisowath | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = Cambodian king | DATE OF BIRTH = 27 December 1875 | PLACE OF BIRTH = [[Phnom Penh]], Cambodia | DATE OF DEATH = 24 April 1941 | PLACE OF DEATH = [[Phnom Penh]], Cambodia }} {{DEFAULTSORT:Monivong, Sisowath}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] 0lepadcmb7p25ybquqymxru9limjvsc 334837 334836 2026-04-30T20:21:53Z Tookai1 46281 334837 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|monarch|name ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស<br />(King Sisowath Monivong) | title = ក្រុង ព្រះចៅ កម្ពុជា | image = Alexandre Varenne Indochine 01 - Alexandre Varenne et Sisowath Monivong.jpg | succession = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]<br><small>[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|កម្ពុជាក្រោមអាណានិគម]]</small> | reign = ០៩ សីហា ១៩២៧ – ២៤ មេសា ១៩៤១ | coronation = ០៩ សីហា ១៩២៧ | predecessor = [[ស៊ីសុវត្ថិ]] | successor = [[នរោត្តម សីហនុ]] | full name = ''ព្រះបាទ​សម្តេច​ព្រះសិរីមុនី​វរ្ម័ន​ក្រុម​ហ្លួង​ចៅចក្របាងស្ស ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស នៃ​ព្រះរាជាណចក្រកម្ពុជា​'' | spouse = សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី មហាក្សត្រី នរោត្តម កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី | issue = ៦៤ អង្គ [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈ]] (បុត្រី) [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សសានមុនី]] (បុត្រី) មុនីកេសរ (បុត្រី) [[ស៊ីសុវត្ថិ មុន្នីរ៉េត|មុនីរ៉េត]] (បុត្រា) [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស|មុនីពង្ស]] (បុត្រា) មុនីឌុល (បុត្រា) | royal anthem = | father = ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះ [[ស៊ីសុវត្ថិ]] | mother = សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់ | house = ស៊ីសុវត្ថិ | birth_date = {{Birth date|1875|12|27|df=y}} | birth_place = [[ភ្នំពេញ]] [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] | death_date = {{Death date and age|1941|4|24|1875|12|27|df=y}} | death_place = [[ភ្នំពេញ]] [[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] | buried = | signature = | religion = [[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] }} '''ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស''' (ប្រសូតថ្ងៃទី២៧ ធ្នូ ១៨៧៥ - ២៤ មេសា ១៩៤១) ('''''ព្រះចៅ​ក្រុង​កម្ពុជា''''') គឺជា​ព្រះមហាក្សត្រ​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​ពីឆ្នាំ១៩២៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៤១។ ព្រះអង្គគឺជាព្រះមហាក្សត្រ​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ចាប់ពី​ថ្ងៃទី៩ ខែសីហា ឆ្នាំំំំ១៩២៧ រហូតដល់​ទ្រង់​សោយ​ទិវង្គត​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៤១។ ក្នុង​រាជ្យរបស់ព្រះអង្គប្រទេសកម្ពុជា​ជា​អាណាព្យាបាល​របស់​បារាំង។ ព្រះអង្គ គឺជាចៅប្រុសរបស់[[អង្គដួង|ព្រះបាទអង្គឌួង]] ហើយជាព្រះអយ្យកោរបស់[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ]] និងមានជាចៅទួតរបស់ទ្រង់គឺ[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]]។ ព្រះអង្គគឺជាព្រះមហាក្សត្រនៃសមាជិក[[រាជវង្សស៊ីសុវត្ថិ]] ព្រោះ​ស្តេចសោយរាជ្យទាំងអស់របស់ព្រះអង្គគឺជាសមាជិកនៃសមាជិក[[រាជវង្សនរោត្តម]]។ ព្រះគោរម្យងារ​ព្រះអង្គ​គឺ'''''ព្រះបាទ​សម្តេច​ព្រះសិរីមុនី​វរ្ម័ន​ក្រុម​ហ្លួង​ចៅចក្របាងស្ស ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា​''''' ព្រះ​បាទ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស គឺ​ជា​ព្រះរាជបុត្រ​ទី៦​ និង​ជា​ព្រះរាជបុត្រា​ទី​២​នៃ​ព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ]]។ <ref name=jeldres>Jeldres, Julio A., 2003, ''The Royal House Of Cambodia'', Monument Books, Phnom Penh</ref> ព្រះមាតា​គឺ​អ្នកម្នាង​ វ៉ាន់ ដែល​ក្រោយ​មក​មាន​ព្រះគោរម្យងារជា សម្តេចព្រះ​វររាជនី។ ព្រះអង្គ​ទ្រង់ព្រះសម្ភពនៅ​រាជាធានី​[[ភ្នំពេញ]] ក្នុង​គ.ស. ១៨៧៥។ នៅ​ពេល​នោះ ព្រះបិតុលា​ព្រះអង្គ​គឺ​ព្រះបាទ​[[នរោត្តម]]កំពុង​គ្រង​រាជ្យ​នៅ​ឯ​ក្រុង​ឧត្តុង្គ​ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​អាណាព្យាបាល​​របស់​បារាំង។ ក្នុង​គ.ស. ១៨៨៤ បន្ទាប់​ពី​បារាំង​បាន​គ្រប់គ្រង​ប្រទេស[[ឡាវ]] និង​កាន់កាប់​ប្រទេស​[[វៀតណាម]] ប្រទេស[[កម្ពុជា]]​បាន​ក្លាយ​ជា​ប្រទេស​ដែល​ស្ថិត​ក្រោម​នឹម​អាណានិគម​និយមបារាំង។ ប្រទេស​[[សៀម]]​បាន​ចាញ់​សង្គ្រាម​ តែ​មិន​ត្រូវ​បាន​កាន់កាប់​ឡើយ។ ព្រះរាជវង្សានុវង្ស​បាន​យាង​ចេញ​ពី​ក្រុង​ឧត្តុង្គ​មក​រាជាធានី​ថ្មី​គឺ​[[ភ្នំពេញ]]​ជា​ទី​ដែល​ព្រះបាទ​ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស​ទ្រង់​បាន​គង់​នៅ។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩០៤ ក្រោយពី​ព្រះបិតុលា​([[នរោត្តម|ព្រះបាទនរោត្តម]]) ព្រះអង្គបានយាងសោយព្រះទិវង្គត ព្រះបិតាព្រះអង្គ​គឺ​ព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ]]​ដែល​ជា​ព្រះរាជទាយាទ​​បាន​ឡើងគ្រង​រាជ្យ​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ។ នៅ​ពេល​នោះ ព្រះអង្គ​ក៏​បាន​ក្លាយ​ជា​ព្រះរាជាទាយាទ​នៃ​[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ ព្រះអង្គ​បាន​យាង​អម​ព្រះរាជដំណើរ​ព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ]]​ទៅ​កាន់​ប្រទស​បារាំង<ref name=jeldres />។ នៅ​ពេលនោះ ព្រះអង្គ​បាន​ចូល​សិក្សា​នៅ​ក្នុង​សាលា​យោធា [[សាំង-មេសង់]]។ ព្រះអង្គ​បាន​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា​រយៈពេល​២​ឆ្នាំ និង​ក្រោយ​មក​បាន​ឋាន្តរសក្តិ​ជា ''អនុសេនីយ៍​ត្រី'' នៅ​​ក្នុង​ជួរ​កង​អាសា​បរទេស​របស់​​បារាំងសែស។ ព្រះអង្គ​ត្រូវ​បាន​អោយ​ទៅ​កាន់[[ប្រ៊ីវ|ទីក្រុង​ប្រ៊ីវ]] និង​បន្ទាប់​មក​ទៅ​កាន់​ទីក្រុង​[[ប៉ារីស]]។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ១៩០៩ ព្រះអង្គ​បាន​យាង​ត្រឡប់​មក​កម្ពុជា​វិញ។ ព្រះអង្គ​ត្រូវ​បាន​តម្លើង​ឋាន្តរសក្តិ​ជា​​បន្តបន្ទាប់គឺអនុសេនីយ៍​ទោ ឆ្នាំ១៩១០, អនុសេនីយ៍ឯក ឆ្នាំ១៩១៦, មេបញ្ជាការ​នៃ​កងវរសេនាតូច ឆ្នាំ១៩២២, រួច​ព្រះអង្គ​បាន​រួច​ផុត​ពី​កាតព្វកិច្ច​យោធា។ ក្នុង​អំឡុង​[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១|សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី១]] ព្រះអង្គ​បាន​បំពេញ​តួនាទីជា​នាយទាហាន​ស្ម័គ្រ​ចិត្ត​យ៉ាង​សកម្ម។ ការបំពេញភារកិច្ច​យោធា​នេះ​ដែល​នាំ​អោយ​ព្រះអង្គ​បាន​ទទួល​មេដាយ ចាង​ណាង​ក្រុម​សេនា​កង​អាសា​បរទេស និង​មាន​ព្រះគោរម្យងារ​ជា​'''''សម្តេច​ព្រះកែវហ្វា'''''។ បន្ទាប់​មក​ព្រះអង្គ​បាន​ទទួល​ព្រះតំណែង​ជា"​'''អគ្គលេខាធិការនៃគណៈរដ្ឋមន្រ្តី'''" និង​ជា​"'''អធិបអធិបតីនៃក្រុមសង្គហព្រះរាជវង្សានុវង្ស'''"។ ព្រះបាទ​មុនីវង្ស​មាន​ស្នំ​ជាង​ច្រើន មាន​យ៉ាង​តិច៦អង្គ​បាន​ទទួល​ស្គាល់​ជា​ផ្លូវ​ការ​ក្រោយ​ពី​បាន​ប្រសូត​បុត្រ​អោយ​ទ្រង់។<ref name=jeldres /> នៅ​ក្នុង​ចំណោម​ស្រី​ទាំង​នោះ​ ស្រ្តី​ម្នាក់​ដែល​ត្រូវ​បានគេ​ហៅ​ថា "'''មាឃ'''" ជា​សមាជិក​នៃ​ក្រុម​របាំ​ព្រះរាជទ្រព្យ ដែល​មាន​ងារ​ជា​"'''ឃុន​ព្រះម្នាង​បុប្ផា​នរល័ក្ខមាឃ'''"។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៣៤ ឬ​១៩៣៥ ប្អូនជីដូន​មួយ​២​រូប​បាន​មក​រស់​នៅ​ជាមួយ​អ្នក​ម្នាង​ មាឃ។<ref>Chandler, David P., 1992, ''Brother Number One: A political biography of Pol Pot'', Silkworm Books, Thailand: 8</ref> ប្អូន​​ជីដូនមួយ​ដែល​អាយុ​ក្មេង​ជាងគេ​ប្រហែល​៦ទៅ៧​ឆ្នាំ ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ឈ្មោះ​ថា​ជា​"'''សាឡុត ស'''" ដែល​ក្រោយ​ដូរ​ឈ្មោះ​ជា[[ប៉ុល ពត]] ហើយ​បាន​រស់​នៅ​ក្រោម​ការគ្រប់គ្រង​របស់​អ្នក​ម្នាង​មាឃ​រហូត​ដល់ឆ្នាំ១៩៤២។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ ព្រះបិតា​ទ្រង់​បាន​សោយព្រះទិវង្គត [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះបាទ​ស៊ីសុវត្ថិ​ មុនីវង្ស]] បានឡើងសោយរាជ្យនៅក្នុងព្រះជន្ម៥២ព្រះវស្សា ដូច​ជា​ព្រះបិតុលា និង​ព្រះបិតា​ទ្រង់ដែរ ព្រះបាទ​មុនីវង្ស​​គឺ​ជា​បដិទាន​នាម ឬ​ជា​បុគ្គល​ដែល​មាន​ឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់​តែ​គ្មាន​អំណាច​នៃ​រដ្ឋបាល​បារាំង និង​ដែល​អំណាច​ពេញលេញ​នោះ​ស្ថិត​ក្នុង​កណ្តាប់​ដៃ​នៃ​អគ្គទេសាភិបាល​បារាំងឯណោះ។ ក្នុង​រាជ្យព្រះបាទមុនីវង្ស ប្រទេស​កម្ពុជាហាក់​បាន​បើក​ចំហ​ចំពោះ​ឥទ្ធិពល​កុម្មុយនីស្ត​ដែល​នៅ​ខាង​ក្រៅ។ នៅ​ឆ្នាំ១៩៣០ មេដឹកនាំ​សញ្ជាតិ​វៀតណាម [[ហូ ជីមិញ]]បាន​រក​ឃើញ"[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្ស​កុម្មុយនីស្ត​ឥណ្ឌូចិន]]"ដែល​បាន​ទទួល​ប្រជាប្រិយភាព​គួរអោយ​កត់​សម្គាល់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេសកម្ពុជា។ ជនកុម្មុយនីស្ត​​កម្ពុជា​បាន​កំណត់​គោលបំណង​ជា​អទិភាព​មួយ​គឺ​ការ​ផ្តួល​រំលំ​ពួក​បារាំង។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៤០ ពេល​ដែល​បារាំង​បាន​ចាញ់​ពួក​"[[ណាស៊ី]]"អាល្លឺម៉ង់, [[វីឈីបារាំង|របបវីស៊ីបារាំងសែស]] បាន​កាន់​អំណាច​នៅ​​ដែនដី​អាណានិគមឯ​បរទេសដែល​មិន​មែន​ជា​ដែនដី​នៅ​បារាំង។ នៅ​ចុង​ឆ្នាំ​១៩៤០ ព្រះបាទ​មុនីវង្ស​បាន​កត់សម្គាល់​អំពី​ការ​លុកលុយចូល​ប្រទេស​វៀតណាម​ពី​សំណាក់​ពួក​ជប៉ុន។ ពួក​ជប៉ុន​បាន​ឈ្លានពាន​និង​កាន់កាប់​កម្ពុជា​នៅ​ដើម​ឆ្នាំ​១៩៤១។ ពួក​ជប៉ុន​បាន​អោយពួក​មន្រ្តី​របប​វិឈី​បារាំង​សញ្ជាតិ​ខ្មែរ​អោយកាន់ការណ៍​ខុសត្រូវ​តែ​ក្រោម​ការ​ការពារ​ពី​សំណា់​ជប៉ុន។ ​ស្តេចខ្មែរត្រូវមើលមុខពួកវីឈីបារាំង ដែលបែរមុខទៅជនជាតិជប៉ុន។ នៅ​ភាគ​ខាង​លិច​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា ថៃឡង់ដ៏​ដែល​ជា​សម្ព័ន្ធមិត្ត​នឹង​ជប៉ុន​បាន​កាន់កាប់​ដែនដី​មួយ​ចំនួន។ ក្រោយ​ពី​បាន​ទ្រង់​ជ្រាប​ពី​ស្ថានកាណ៍​នោះ​មក​ ព្រះបាទ​ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស​បាន​សព្វព្រះរាជហឬទ័យ​សម្រាក​ពី​ព្រះរាជកិច្ច និង​យាង​ទៅ​កាន់​ព្រះរាជដំណាក់​នៅ​លើ​ភ្នំបូកគោ ក្នុង​ខែត្រ​កំពត​នៅ​ចុង​ឆ្នាំ​១៩៤១ និង​បាន​សោយព្រះទិវង្គត​នៅ​ទីនោះ​ក្នុង​ឆ្នាំ​តែ​មួយ។ ព្រះ​បរមបច្ឆាមរណនាមព្រះអង្គ​គឺ ""'''ព្រះករុណា​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស​ ព្រះខត្តិយកោដ្ឋ'''""។ បើ​ទោះ​បី​ជា​ព្រះរាជបុត្រព្រះបាទ​មុនីវង្ស​គឺ​ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ មុន្នីរ៉េត]] សក្តិសម​នឹង​គ្រង​រាជសម្បត្តិ​ អាជ្ញាធរ​បារាំង​បាន​សម្រេច​ជ្រើស​រើស​ព្រះរាជនត្តា​ព្រះបាទមុនីវង្ស និង​ជា​ព្រះរាជបុត្រ​នៃ​អ្នកម្ចាស់ក្សត្រី[[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|ស៊ីសុវត្ថិ កុសុមៈ]] និង​ព្រះអង្គម្ចាស់ [[នរោត្តម សុរាម្រិត]] គឺ​ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]​អោយ​ស្នង​ព្រះរាជបល្ល័ង្កបន្ត ដោយ​ពួក​បារាំង​ជឿ​ថា​ទ្រង់​មាន​ភាព​ងាយ​ស្រួល​ក្នុង​ការបញ្ចុះបញ្ចូល​ជាង​ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ មុន្នីរ៉េត|ស៊ីសុវត្ថិ មុនី្នរ៉េត]]។ == ព្រះរាជសន្តិវង្ស == === '''ព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះមហេសី ព្រះស្នំ''' === ព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស ព្រះអង្គមានព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះមហេសី និងព្រះស្នំ ចំនួនសរុប ១៦អង្គ រូប មានដូចជា៖ មើលបន្ថែម៖ [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ| រាយព្រះនាមព្រះមហេសី និង ព្រះស្នំនៃ ព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស]] === '''រាយព្រះនាមព្រះរាជឱរស និងព្រះរាជធីតា''' === === '''ព្រះរាជឱរសនិងព្រះរាជធីតានៃព្រះបាទសម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស''' === ព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស ព្រះអង្គព្រះរាជឱរសចំនួន ២៧ ព្រះអង្គ និង ព្រះរាជធីតា ៣៤ ព្រះអង្គ សរុប ៦១ ព្រះអង្គមានដូចជា៖ មើលបន្ថែម៖ [[រាយព្រះនាមព្រះរាជឱរស និងព្រះរាជធីតា នៃព្រះបាទសម្តេចព្រះស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចមចក្រពង្ស]] == ស្នាដៃ == ព្រះអង្គមានកិត្តិយសក្នុងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដូចជា [[មហាវិថីព្រះមុនីវង្ស]] និង[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]] ត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះជាកិត្តិយសរបស់ព្រះអង្គក្នុង[[រាជធានីភ្នំពេញ]] ។ == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{Persondata <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]]. --> | NAME = Monivong, Sisowath | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = Cambodian king | DATE OF BIRTH = 27 December 1875 | PLACE OF BIRTH = [[Phnom Penh]], Cambodia | DATE OF DEATH = 24 April 1941 | PLACE OF DEATH = [[Phnom Penh]], Cambodia }} {{DEFAULTSORT:Monivong, Sisowath}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] 2makyjhf07tbhvo5ed8xrdlh1zg6m9b 0 28263 334869 332970 2026-05-01T07:45:04Z Tookai1 46281 334869 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ស្រីរាជា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៣៧-១៤៦៨ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​១៤៣៧ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលចតុមុខ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីរាជា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[នរាយណ៍រាមា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' |ពញ្ញាអង្គ ធម្មខាត់ |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទិវង្គត''' | ១៤៦៨ |- |បិតា |ពញាយ៉ាត |- |មាតា |ផល្លា |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ស្រីរាជា''' ([[អង់គ្លេស]]: Srei Reachea) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៦៨) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៣៧-១៤៦៨) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី២ របស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងឆ្នាំម្សាញ់ សំរឹទ្ធិស័ក ព.សករាជ ១៩៨១ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៤៣៧ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៦០ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស្រីរាជា"''' និងបានឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះជេស្ឋា (បង) របស់ខ្លួនគឺ [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍រាមា]] ។ ព្រះស្រីរាជា នេះហើយដែលលើកទ័ពខ្មែរ ទៅវាយយកបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិច ពីសៀមមកវិញ និង បានលើកទ័ពឡោមព័ទ្ធរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ដែលជារាជធានីធំ របស់សៀម ផងដែរ ។<ref> Treng Nga (1973) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F.html?id=jFjKxgEACAAJ Khmer History Volume 2], Publisher: Khmer Mon Institute, Publication: Center for Khmer Studies Library p.198 [[ISBN]]: 9995059959, 9789995059958 </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ស្រីរាជា មានបិតាព្រះនាម [[ពញ្ញាយ៉ាត]] និង មានមាតាព្រះនាម សុីសាង៉ាម ហើយព្រះអង្គមានបុត្រ១អង្គ នាម "ពញ្ញាអង្គ ធម្មខាត់" ហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជបន្តពី [[នរាយណ៍រាមា]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៧ នៃគ.សករាជ ដែល នរាយណ៍រាមា ត្រូវជាព្រះជេស្ឋា (បង) ដែលមានបិតាតែមួយ តែម្ដាយទីទៃពីគ្នា ។ ព្រះស្រីរាជា ជាស្ដេចខ្មែរមួយអង្គដែលលើកទ័ពខ្មែរ វាយយកបណ្ដាស្រុកភាគខាងលិច ពីសៀមមកវិញ និងបានលើកទ័ព ព័ទ្ធរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ផងដែរ ។ ក្រៅពី ធ្វើសង្គ្រាមនិងពួកសៀម ព្រះអង្គត្រូវធ្វើសង្គ្រាម ជាមួយ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលជាព្រះនុជ (ប្អូន) បង្កើតរបស់ព្រះអង្គ ដែលបានធ្វើរាជប្រហារដណ្ដើមរាជពីទ្រង់ផងដែរ ក្រៅពី ស្រីសុរិយោទ័យ ទ្រង់ត្រូវប្រឈមមុខ និង ប្អូនបង្កើតមួយអង្គទៀត ជាបុត្ររបស់ក្សត្រីយ៍ បុទមកេសរ គឺ [[ធម្មរាជាទី២]] ដែលកាន់កាប់ទឹកដីមួយចំណែកទៀត ដាក់ជាតំបន់គ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន ។ ជម្លោះរាជវង្សដ៏ផុយស្រួយនេះ បានបង្ករជាសង្គ្រាមក្នុងព្រះនគរ រហូតឈានដល់ការពុះទឹកដីកម្ពុជា ជា៣ ចំណែកធំៗ ថែមទៀតផង ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ខ្មែរវាយយក បស្ចឹមបុរី == '''Khmer invades Pachim Borei''' * (Thai Pronounciation: Prachin Buri) ក្រោយពេល ព្រះស្រីរាជា ឡើងសោយរាជ បានរយៈពេល ១៦ ឆ្នាំ ទ្រង់បានលឺដំណឹងថា នគរសៀម កំពុងជួបវិបិត្តរាជវង្សដណ្ដើមរាជ ដោយហេតុថា "ឃុនវរវង្ស" បានក្បត់សម្លាប់ "ព្រះចៅយ៉តហ្វា" ដូចនេះព្រះស្រីរាជា បានប្រមូលទ័ពប្រមាណជា ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) និង បានតែងតាំងមេទ័ពប្រមុខ "ចៅហ៊្វាកលហៈ" ជាសេនាបតីធំ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ) ឱ្យលើកទ័ពទៅវាយ យកស្រុកបស្ចឹមបុរី ជាមុនដើម្បី ដាក់ជាមូលដ្ឋានទ័ព ហើយរងចាំទ័ពហ្លួងរបស់ទ្រង់នៅទីនោះ ដើម្បីធ្វើការប្រមូលទ័ព វាយយកបណ្ដាស្រុកភាគខាងលិចពីសៀមត្រឡប់មកវិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៥៣ នៃគ.សករាជ ត្រូវនិង ព.សករាជ ១៩៩៧ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៧៦ ។ ក្រោយពេលទ័ពខ្មែរ ដែលដឹកនាំដោយ "ចៅហ៊្វាកលហៈ" វាយបែកបស្ចឹមបុរី ព្រះស្រីរាជា បានលើកទ័ពហ្លួងដោយផ្ទាល់ ចំនួន ៥៥,០០០ (៥មុឺន ៥ពាន់នាក់) បន្ថែមទៀត បូករួមទាំងដំរីសឹក ១៨០ ក្បាល រទេះសឹកចម្បាំង ២០០០ គ្រឿង និង សេះចម្បាំង ៤០០០ និង កងបាញ់ព្រួញ ៥០០០ នាក់ ទៅជួបជុំកងទ័ពនៅបស្ចឹមបុរី ដើម្បីត្រៀមវាយចូល រាជធានីធំ របស់សៀម ស្រីអាយុធ្យា ។<ref> Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=Wl8pAAAAYAAJ Journal asiatique], Publisher: Société asiatique., Original from Harvard University </ref> == ខ្មែរវាយប្រហារ ស្រីអាយុធ្យា == '''Khmer attack Srei Ayudhya''' * (Thai Pronounciation: Si Ayutthaya) ក្រោយពេលកងទ័ពខ្មែរវាយបែក បស្ចឹមបុរី កងទ័ពបានប្រមូលផ្ដុំក្នុងចំនួន ១៨០,០០០ (១៨មុឺននាក់) ព្រះស្រីរាជា បានត្រាសបង្គាប់ឱ្យ ចៅហ៊្វាកលហៈ ដកទ័ព ៦០,០០០ (៦មុឺននាក់) វាយយកស្រុក ចន្ទបុរី និង រយ៉ង ចំណែកទ្រង់ដឹកនាំទ័ពធំដោយផ្ទាល់ ១២៥,០០០ (ជាង១សែននាក់) វាយចូលក្រុងស្រីអាយុធ្យា ក្នុងរាជស្ដេចសៀម "បរមរាជា តិលោករាជ" ក្នងឆ្នាំ ១៤៥៩ នៃគ.សករាជ កងទ័ពខ្មែរ សម្រុកចូលកំពែងក្រុងសៀម ដោយដាក់ជណ្ដើរឬស្សី វាយចូល ដោយសារកំពែងក្រុងសៀមមានកម្ពស់ខ្ពស់ ប្រមាណជា ២៤ហត្ថ ដោយស្មើនិងកម្ពស់ ១២ ម៉ែត្រ សៀមបានបាញ់កាំភ្លើងធំមកវិញស្លាប់កងទ័ពខ្មែរអស់ជាច្រើន ឃើញដូចនេះ ព្រះស្រីរាជា ត្រាសបង្គាប់ឱ្យ មេទ័ពខ្មែរ ចក្រីប៉ែន ដកកងព្រួញ ៥០០០ (៥ពាន់នាក់) បាញ់ទម្លាក់ទ័ពសៀមតាមកំពែងក្រុង សៀមប្រើកងកាំភ្លើងវែង បាញ់ប្រហារមកវិញ ត្រូវមេទ័ពខ្មែរ ចក្រីប៉ែន ក៏ពលីក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពខ្មែរបានឡោមព័ទ្ធ ក្រុងស្រីអាយុធ្យា អស់រយៈពេល ៤ខែ នៅតែវាយមិនបែក ហើយក៏ខ្វះស្បៀង ព្រះស្រីរាជា ក៏សម្រេចចិត្តដកទ័ព ទៅបោះជុំរំនៅ បស្ចឹមបុរី វិញ ។ ព្រះស្រីរាជា ជាប់ធ្វើចម្បាំងនិងសៀម មិនទាន់ដឹងឈ្នះចាញ់ផង ក៏ទទួលបានសារលិខិត អំពីរាជប្រហារ យករាជបល្ល័ង របស់ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលផ្ញើដោយ [[ធម្មរាជាទី២]] ដូចនេះ ទ្រង់សម្រេចចិត្តដកកងទ័ពត្រឡប់មកវិញ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == អភូត្តហេតុ ផ្កាយដុះកន្ទុយ គ.សករាជ ១៤៦១ == '''The Miracle of the Comet 1461 AD''' [[File:Cambodia Map 1461-1476 AD.jpg|thumb|Cambodia Map royal conflict 15th century, Cambodia has three king 1461-1476 AD.]] អំឡុងពេលដែល ស្រីសុរិយោទ័យ ធ្វើរាជប្រហារ ព្រះស្រីរាជា បានកើតមាន អភូត្តហេតុ ផ្កាយដុះកន្ទុយ កើតឡើង មនុស្សម្នាងើយមើលឃើញគ្រប់គ្នាៗ ផ្កាយដុះកន្ទុយ នេះចាប់រះ ពីទិសខាងកើត ហើយវាទម្លាក់កន្ទុយយ៉ាងវែង មក ទិសខាងត្បូង ផ្កាយដុះកន្ទុយនេះ បានរះរយៈពេល ១៥ ថ្ងៃ ប្រជារាស្ត្រចាប់ផ្ដើមជជែកគ្នាអំពីហេតុការណ៍នេះ ដោយសន្និដ្ឋានថា ព្រះនគរ និង កើតមានកល្លិយុគសង្គ្រាម ចលាចលជាក់ជាមិនខាន ។ ក្រោយពេល ព្រះស្រីរាជា ដកទ័ព ត្រឡប់មកវិញ ទ្រង់បានធ្វើដំណើរកាត់តាម បាត់ដំបង និង ពោធិ៍សាត់ និង បានបោះជុំរំទ័ពនៅ "អមរិន្ទគិរីបូរណ៍ " (បច្ចុប្បន្នជាស្រុក បរិបូរណ៍) ខែត្រ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] ។ គ.សករាជ ១៤៦១ ព្រះស្រីរាជា បានដឹកនាំទ័ពចំនួន ៧០០០០ (៧មុឺននាក់) បើកការវាយការប្រហារ ទៅលើ ស្រីសុរិយោទ័យ នៅរាជធានី ចតុមុខ និង បានដុតបំផ្លាញព្រះរាជវាំងថែមទៀតផង ហើយ ស្រីសុរិយោទ័យ និងកងទ័ព បានដកទៅដល់ បន្ទាយទួលបាសាន ក្នុងខែត្រ [[កំពង់ចាម]] ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ចម្បាំងនៅក្រចេះ == '''Battle at Kratie''' ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៣ នៃគ.សករាជ ព្រះស្រីរាជា បានចាត់ "ពញ្ញាយមរាជ" លើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ទៅវាយ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] នៅបន្ទាយទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) ស្រីសុរិយោទ័យ បានដកថយបន្តទៀត ទៅស្រុកឆ្លូង (បច្ចុប្បន្នជា: [[ខេត្តក្រចេះ]]) ហើយកងទ័ព ស្រីរាជា បានបន្តវាយចូលដល់ ស្រុកឆ្លូង ស្រីសុរិយោទ័យ ក៏ចាត់ សេនាបតីវុធ ឱ្យលើកទ័ពជើងទឹកវាយគៀបពីក្រោយត្រង់សមរភូមិក្រចេះ ហើយទីបំផុតកងទ័ព ស្រីរាជា ក៏បរាជ័យ នៅក្រចេះដយថយជាបន្តបន្ទាប់ និងបន្តដកថយរហូតដល់ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] វិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៥ នៃគ.សករាជ សង្គ្រាមរវាង ស្រីរាជា និង ស្រីសុរិយោទ័យ បានអូសបន្លាយពីឆ្នាំ ១៤៦១ ដល់ឆ្នាំ ១៤៦៥ នៃគ.សករាជ ។ ស្រីរាជា បានដំណឹងថា [[ធម្មរាជាទី២]] បានរក្សាទុកនៅគ្រឿងសម្រាប់រាជទាំង៥ ទ្រង់បានចាត់បេសកជនទៅទាមទារមកវិញ តែធម្មរាជាទី២ ទ្រង់មិនយល់ព្រមនោះទេ ដោយសេចក្ដីគ្រោធខឹង ស្រីរាជា បានលើកទ័ពទៅវាយ ធម្មរាជាទី២ នៅសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ស្ពឺ]]) តែមិនទទួលបានជោគជ័យនោះទេ ត្បិតត្រូវទ័ព ធម្មរាជាទី២ វាយរុញច្រានមកវិញ និងវាយយកបានតំបន់ចតុមុខ (បច្ចុប្បន្ន: [[ភ្នំពេញ]]) ដូចនេះ ស្រីរាជា ក៏បន្តគ្រប់គ្រងនូវទឹកដីភាគខាងលិចចាប់ពី រយ៉ង ជល់បុរី បស្ចឹមបុរី នគររាជសីម៉ា បុរីរម្យ ទៅទល់និង ព្រំប្រទល់សៀម ហើយភាគខាងកើត ចាប់ពី [[កោះកុង]] [[ពោធិ៍សាត់]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] [[សៀមរាប]] ដល់ [[កំពង់ធំ]] ភាគខាងជើងចាប់ពី [[ព្រះវិហារ]] សុីសាកេត ដល់ ម្លូព្រៃ ទល់និងព្រំប្រទល់ [[ឡាវ|នគរឡាវ]] ក្នុងរជ្ជកាលគ្រប់គ្រងរបស់ទ្រង់ ក្រោយមកទើបទ្រង់យាងចូលព្រះទីវង្គត់ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៨ នៃគ.សករាជ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ក្រុមគ្រួសាររាជវង្ស == '''Royal family''' {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''[[ស្រីរាជា]]''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''បុត្រ''' |- | align="center" | ព្រះស្រីរាជា ជាបុត្រស្នំឯកសុីសាង៉ាម ព្រះស្រីរាជា យល់សុបិនឃើញ ព្រះស្រីសុរិយោទ័យ ដែលជាប្អូនរបស់ខ្លួន ដកព្រះខ័នរាជ មកកាប់សម្លាប់ខ្លួនក្នុងព្រះក្រឡាបន្ទំ (បន្ទប់ដេក), ព្រះស្រីរាជា ដកហូតមិនឱ្យ ស្រីសុរិយោទ័យកាន់កិច្ចការក្នុងរាជវាំង ។ ដូច្នេះ ស្រីសុរិយោទ័យ បានធ្វើរាជប្រហារ ព្រះស្រីរាជា | align="center" | '''ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់''' <br> ក្លាយជាបុត្រធម៌ស្ដេចសៀម "តិលោករាជ" |} {| class="wikitable" ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Srei Reachea''' ! style="background-color:#D3D3D3" width=20% | '''Son''' |- | align="center" | Srei Reachea, son of Sisa Ngam, Srei Reachea dreamed saw his younger brother, Srei Soriyoatey, take royal sword to killed him in the bedroom. So Srei Reachea deprives Soriyoatey of holding royal affairs, So Soriyoatey royal coup d'etat | align="center" | '''Ponhea Ang Dhamma Khat''' <br> Become Son Adoption of Siam King (Tilokaraj) |} == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == បញ្ចាក់ == ដើម្បីលើកស្ដេចកន ជាអ្នកស្នេហាជាតិ និង ដើម្បីទម្លាក់កិត្តិយសស្ដេចចន្ទរាជា អ្នកប្រវត្តិវិទូនយោបាយបច្ចុប្បន្ន គេបានសរសេរបំភ្លៃថា ធម្មរាជាទី២ ជាបុត្រស្នំឯកសុីសាង៉ាម ត្រង់ឃ្លាមួយនៃឯកសារមហាបុរសខ្មែរ បានបញ្ចាក់ច្បាស់ នៅពេលដែលស្ដេចសៀមនិយាយទៅកាន់ ពញ្ញាអង្គ ដែលយកពញ្ញាអង្គធ្វើជាកូនធម៌ ឬ បុត្រចិញ្ចឹម ស្ដេចសៀមមានបន្ទូលថា ពញ្ញាអង្គមានអយ្យកោ ជាជាតិសៀមដូចយើងដែរ ។ ហើយអ្នកដែលកាត់ទឹកដីកម្ពុជាភាគខាងលិច ទៅរួមផែនដីជាមួយស្ដេចសៀម គឺជាពញ្ញាអង្គ បុត្ររបស់ស្រីរាជា ដើម្បីលើកស្ដេចកន ក្រុមប្រវត្តិវិទូផ្នែកនយោបាយ បានបំភ្លៃលាបពណ៌ ទៅស្ដេច ធម្មរាជាទី២ ថាជាអ្នកកាត់ទឹកដីឱ្យសៀម ដែលជាព្រះបិតា ចន្ទរាជា ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៤៦៨)''}} {{Succession box|before= [[នរាយណ៍រាមា]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៤៣៧-១៤៦៨'''|after=[[ស្រីសុរិយោទ័យ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 2dmd2p12q3wdsn4bgi0dzmy0unm4crn 0 28302 334871 332122 2026-05-01T07:50:25Z Tookai1 46281 334871 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ស្រីសុគន្ធបទ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៨៦-១៥១៤ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៤៨៦ <br/> លើកទី២ - ១៥០៤ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ស្រីសុគន្ធបទរាជា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ធម្មរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីជេដ្ឋា]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |មហេសី |ស្រីស |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |បិតា |ធម្មរាជាទី២ |- |មាតា |ទេវីលក្ខណ៍ |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៥១៤ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ស្រីសុគន្ធបទ''' ([[អង់គ្លេស]]: Srei Sokunbot) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៥១៤) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៨៦-១៥១៤) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រច្បង របស់ [[ធម្មរាជាទី២]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំជូត នព្វស័ក ព.សករាជ ២០៤៨ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥០៤ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៤២៧ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ស្រីសុគន្ធបទរាជា"''' ។ ក្រោយពេលធ្វើពិធី តម្កល់សារីរិកធាតុរបស់បិតាទ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៦ នៃគ.សករាជ នាស្រុកសន្ទុក (បច្ចុប្បន្នៈ [[កំពង់ធំ]]) រួចរាល់ហើយ ព្រះអង្គបានធ្វើពិធីតែងតាំងឋានៈមន្ត្រីនៅក្នុងខ្សែររាជវង្សផងដែរ ទ្រង់បានតែងតាំង [[ចន្ទរាជា]] ជាចៅហ្វាយស្រុកចតុមុខ (បច្ចុប្បន្នៈ [[ភ្នំពេញ]]) មានឋានៈនាម ជាចៅពញ្ញា ទោះជាព្រះអង្គជាបងប្រុស ម្ដាយទីទៃក៏ពិតមែន តែព្រះអង្គមានបិតាតែមួយដូចគ្នា ការតែងតាំងនេះ ព្រះអង្គបានថ្វាយដំរីហ្លួងមួយចំនួនទៅកាន់ទ្រង់ផងដែរ បន្ទាប់ពីដឹងថាប្អូនរបស់ខ្លួន ស្រលាញ់ និង ចូលចិត្តសត្វដំរី ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ព្រះរាជពិធី រាជាភិសេក និង គ្រងរាជសម្បត្តិលើកទី២ គ.សករាជ ១៥០៤ == '''The Royal Wedding Ceremony and the Second Throne 1504 AD''' វេលាមួយ ដែល ស្រីសុគន្ធបទ យាងចាកចេញពីព្រះបរមរាជវាំង ទៅប្រពាតព្រៃ (ដើរកំសាន្ត) និង ចង់ទៅស្ទូចត្រី នៅបារាយ៍ទឹកមួយ ពេលនោះទ្រង់បានឃើញស្រីម្នាក់ ឈរនៅកំពង់ទឹកនោះ ក៏ចាប់ចិត្តស្រលាញ់សួរនាំ រួចបានចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងយកមកធ្វើជាស្នំឯក ដែលបានធ្វើពិធីរាជាភិសេកមង្គលការ ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៤ នៃគ.សករាជ ដោយនាងមានឈ្មោះថា "ពៅ កេសរបុប្ផា" ទីកន្លែងដែលនាងឈរ នៅកំពង់ទឹកនោះត្រូវបានជាប់ឈ្មោះថា៖ ស្រុកស្រីសឈរ (បច្ចុប្បន្នជា: [[ស្រុកព្រៃឈរ]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]]) ហើយបារាយ៍ទឹក ដែលស្ដេចចាប់ចិត្តប្រតិព័ទ្ធទៅនាងស ត្រូវបានហៅថា ឃុំបារាយ៍មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ ពិធីរាជាពិសេកដល់ឱ្យឡារិកនេះហើយ ទ្រង់បានប្រកាសតែងតាំង [[ស្ដេចកន|នាយកន]] ដែលត្រូវជាបងនាងស ឱ្យមានឋានៈ ជាឃុនហ្លួងព្រះស្ដេច ដែលមានងារជាសម្ដេច ឱ្យសមជាឋានៈ នៃបងថ្លៃស្ដេច នៅក្នុងពាក្យរាជសព្ទ ដែលត្រូវបានហៅថា "ព្រះជេដ្ឋា" ដើម្បីសម្គាល់ជាខ្សែររាជវង្ស ដូចនេះហើយ បរមងារ នាយកនត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមថា "ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន" ដែលមានឋានៈជា អ្នកអង្គម្ចាស់ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == សុបិនឃើញនាគពីរក្បាល == '''Dreaming of two dragons''' ស្រីសុគន្ធបទ រាជាភិសេក មិនបានប៉ុន្មានខែផងទ្រង់ សុបិនឃើញនាគមួយក្បាល ហោះហើរមកពាំយក ស្វេតឆ័ត្រ ដែលជា ឆ័ត្ររាជបល្ល័ង ពណ៌ស ហោះនាំចេញទៅក្រៅព្រះបរមរាជវាំង យល់សុបិនឃើញដូចនេះ ព្រះអង្គបានបង្គាប់ឱ្យ ក្រុមមន្ត្រីបរោហិត ចាប់ទស្សន៍ទាយពីសុបិននេះ ក្រុមមន្ត្រីបរោហិត ក៏មានពំនោលថា ព្រះអង្គនិងត្រូវមានក្រុមញាតិវង្សដែលជាខ្សែររាជវង្សដូចគ្នា ដណ្ដើមយករាជបល្ល័ងនេះ ដោយសេចក្ដីនឹកគិតពីទំនាយយល់សុបិននេះ ទៅធៀបនិង [[ចន្ទរាជា]] ទ្រង់ក៏សម្រេចចិត្តរៀបចំល្បិច រួចឱ្យ ព្រះជេដ្ឋាកន ធ្វើបទចោទប្ដឹង ចន្ទរាជា អំពីការលួចកឹបកេងនូវប្រាក់ស្បៀងសម្រាប់កងទ័ព លេះសមស្របនេះបានដាក់ទោស ចន្ទរាជា ឱ្យនិរទេស ទ្រង់ទៅកាន់តំបន់ ព្រំដែនខ្មែរ-សៀម ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៤ នៃគ.សករាជ ហើយជាពេលដែល ចន្ទរាជា ធ្លាក់បុណ្យស័ក្តិ ពីឋានៈចៅពញ្ញា មកវណ្ណៈអ្នកងារ ដែលទៅធ្វើការផ្នែកទាក់សត្វដំរី នៅលប់បុរី ថ្វាយ ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់ ដែលជាបុត្រ [[ស្រីរាជា]] ហើយក៏ត្រូវជាបុត្រធម៌ស្ដេចសៀម ផងដែរ ។ ព្រះសុបិនទី២ ដែលកើតឡើង ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៨ នៃគ.សករាជ ទ្រង់បានយល់សុបិនឃើញនាគមួយក្បាលយ៉ាងធំបានហោះដេញ ព្រះអង្គ និង គណៈមន្ត្រីនានា ឱ្យចេញពីព្រះបរមរាជវាំង ហើយនាគនោះបានព្រួសភ្លើង ដុតកំទេចរាជវាំងនេះតែម្ដង ភ្ញាក់ពីសុបិនដ៏ភិតភ័យនេះ ទ្រង់បានចាត់ឱ្យ ក្រុមមន្ត្រីបរោហិត ទស្សន៍ទាយនូវព្រះសុបិននេះ មិនខុសពីពំនោលលើកទី១ ព្រះអង្គនិងត្រូវមានក្រុមញាតិវង្សដែលជាខ្សែររាជវង្សដូចគ្នា ដណ្ដើមយករាជបល្ល័ងនេះ ដោយសេចក្ដីនឹកគិតពីទំនាយយល់សុបិននេះ ទៅធៀបនិង [[ស្ដេចកន|ព្រះជេដ្ឋាកន]] ។ ក្រោយមក ទ្រង់បានប្រជុំមន្ត្រីជាសម្ងាត់លួចធ្វើឃាត ព្រះជេដ្ឋាកន ដោយសម្លាប់នាយកន យកលេះក្នុងពេលទៅដើរលេង នេសាទត្រី ដោយកលល្បិចរបស់ព្រះរាជា បានលបលួចស្ដាប់លឺ ដោយ ស្នំឯកពៅកេសរ ជាប្អូនស្រីបង្កើតរបស់នាយកន បានយកដំណឹងនេះទៅប្រាប់ដល់បងរបស់ខ្លួនដើម្បីឱ្យរួចផុតពីសេចក្ដីស្លាប់នេះ នៅទីបំផុតនាយកន ក៏បានរួចខ្លួន និងបានទៅពឹងពាក់សុំជំនួយពីឪពុកមារ (ពូ) របស់ខ្លួនគឺ ពញ្ញាកៅ ដែលជាចៅហ្វាយស្រុកនៅ ខេត្តកណ្ដាល ឱ្យជួយបង្ករទ័ពបះបោរផ្ដួលរំលំយករាជបល្ល័ងនេះ ពីស្រីសុគន្ធបទ ក្រោយពេលដឹងដំណឹងថា ប្អូនស្រីរបស់ខ្លួន ត្រូវបានព្រះរាជាដាក់ទោសប្រហារជីវិត ដោយសាររឿងជួយនាយកននេះ ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ការបាត់បង់រាជបល្ល័ង == '''Loss of the throne''' អំឡុងពេលដែលនាយកនបង្ករទ័ព នាយកនបានក្លែងរាជសារព្រះរាជា ដោយយកលេះថាប្រមូលទ័ពដើម្បីធ្វើសង្គ្រាមនិងពួកសៀម មន្ត្រីមួយចំនួនមិនហ៊ានសួរនាំនោះទេត្បិតនាយកននៅមានឋានៈជា ព្រះស្រីជេដ្ឋា (បងថ្លៃស្ដេច) ដោយសារព្រះរាជាពេលនោះមិនទាន់មានលេះគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការដកហូតអំណាចរបស់នាយកន រហូតបណ្ដោយឱ្យនាយកនប្រើប្រាសឋានៈជា បងថ្លៃស្ដេចបង្ករទ័ពបានមួយឆ្នាំ ទើបព្រះរាជារឹបអូសអំណាចរបស់នាយកន ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៩ នៃគ.សករាជ ដោយចោទនាយកនថាបានបង្កើតតំបន់អប្បគមន៍ ដើម្បីគ្រប់គ្រង ទោះជាយ៉ាងនេះក្ដីក៏ព្រះរាជា មិនអាចទៅចាប់ខ្លួន និងធ្វើអ្វីនាយកន បានដែរ រហូតដល់ គ.សករាជ ១៥១២ ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានធ្វើរដ្ឋប្រហារ ដោយបានលើកទ័ពចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) បះបោរផ្ដួលរំលំ ស្រីសុគន្ធបទ នៅរាជធានីទួលបាសាន ដែលមានទ័ពការពារចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ។ ពញ្ញាកៅបានលើកទ័ពវាយចូលរាជធានីទួលបាសាន ចំនួនប្រាំច្រកទ្វារ នៅទីបំផុតក៏វាយបែករាជធានី ទួលបាសាន ត្រឹមរយៈពេលខ្លី តែ១០ ថ្ងៃប៉ុនណោះ ចំណែកឯ ស្រីសុគន្ធបទ បានយកគ្រឿងសម្រាប់រាជទាំង៥ រត់ភៀសខ្លួនទៅបោះជំរុំនៅ [[ស្រុកស្ទឹងសែន]] (បច្ចុប្បន្ន: [[ខេត្តកំពង់ធំ]]) និងបានចេញរាជសារប្រកាស តែងតាំង [[ចន្ទរាជា]] ជាមហាឧបរាជ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ) ឱ្យត្រឡប់ពីនគរសៀម មកជួយសង្គ្រោះដល់ព្រះអង្គវិញ ។ គ.សករាជ ១៥១៤ នៅពេលដឹងថា ស្រីសុគន្ធបទ មានចំនួនកងទ័ពតិច ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានលើកទ័ពចំនួន ៥០០០០ (៥មុឺននាក់) ជាមួយនិងកងកាំភ្លើងធំ វាយចូលបន្ទាយស្ទឹងសែន ពីយប់អាធ្រាត រហូតដល់ធ្វើឃាត ស្រីសុគន្ធបទ បាននៅពេលនោះ និងបានត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ឡើងសោយរាជផងដែរ ប៉ុន្តែដោយសារតែគ្រឿងរាជទាំង៥ បានបាត់ មិនអាចឡើងសោយរាជទៅបាន ការសោយរាជរបស់នាយកន ត្រូវបានពន្យាពេល ២ឆ្នាំ ដើម្បីរងចាំគ្រឿងសម្រាប់រាជទាំង៥ថ្មីធ្វើរួច នៅទីបំផុតនាយកនបានឡើងសោយរាជ ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៦ នៃគ.សករាជ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា ស្រីជេដ្ឋាធិរាជ រាមាធិបតី ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥១៤)''}} {{Succession box|before= [[ធម្មរាជាទី២]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៤៨៦-១៥១៤'''|after=[[ស្រីជេដ្ឋា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 83qp4k874n6nukk2ocxay0zh5qu71lg 0 28608 334872 332120 2026-05-01T07:54:23Z Tookai1 46281 334872 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #CFB53B;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ចន្ទរាជា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៥១៦-១៥៦៦ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៥១៦ <br/> លើកទី២ - ១៥៣៩ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលលង្វែក]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ចន្ទរាជា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះបរមចន្ទរាជា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ស្រីជេដ្ឋា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[បរមរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |មហេសី |ទេវីកុមារ |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | [[បរមរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៥៦៦ |- |បិតា |ធម្មរាជាទី២ |- |មាតា |បុផ្ផាទេវី |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ចន្ទរាជា''' ឬ '''ចៅពញ្ញាចន្ទ''' ([[អង់គ្លេស]]: Chan Reachea or Chao Ponhea Chan) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៥៦៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៥១៦-១៥៦៦) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ រាជធានីលង្វែក ក្នុងឆ្នាំកុរ ឯកស័ក ព.សករាជ ២០៨៣ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥៣៩ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៤៦២ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ចន្ទរាជា"''' ដែលពិធីរាជាភិសេកលើកទី២នេះ បានធ្វើឡើងអំឡុងពេលដែល ឥសីភ័ត្តសួស បានរកឃើញព្រះខ័នរាជ ក្នុងដើមចម្បក់មួយ នាស្រុកអាសន្ទុក (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) ដែលព្រះខ័នរាជនេះ ត្រូវបានលាក់ទុក ក្នុងរាជ [[ស្រីសុគន្ធបទ]] អំឡុងពេលទ្រង់ភៀសខ្លួនពីរាជធានីទួលបាសាន ។<ref> Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=Wl8pAAAAYAAJ Journal asiatique], Publisher: Société asiatique., Original from Harvard University </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ចន្ទរាជា​ ព្រះអង្គ ​គឺជាព្រះបុត្រាទី២ នៃព្រះបាទ [[ធម្មរាជាទី២]] ដែលត្រូវជាប្អូនប្រុសបង្កើត ម្ដាយទីទៃជាមួយ [[ស្រីសុគន្ធបទ]] ដែលបានសោយរាជ្យនៅរាជធានីទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) ។ ព្រះចន្ទរាជា មាននាមជា ចៅពញ្ញាចន្ទ ជាចៅហ្វាយស្រុកចតុមុខ នៅវ័យ ២៤ ឆ្នាំ ព្រះអង្គ​ត្រូវបង្ខំចិត្តចាកចេញពីចតុមុខ ដោយ [[ស្រីជេដ្ឋា]] ដាក់ទោសនិរទេសព្រះអង្គ ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៤ នៃគ​.សករាជ ទៅកាន់តំបន់ព្រំដែនខ្មែរ-សៀម ជីវិតរស់នៅប្រចាំថ្ងៃ របស់ទ្រង់ នៅតំបន់ព្រំដែនខ្មែរ-សៀម ព្រះអង្គ ចូលធ្វើជាក្រមការខាងទាក់ដំរីថ្វាយ "ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់" ដែលជាបុត្រ "[[ស្រីរាជា]]" និង ត្រូវជាបុត្រធម៌របស់ស្ដេចសៀមផងដែរ ។ គ.សករាជ ១៥១២ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានលើកទ័ពវាយយករាជធានី ទួលបាសាន និងបានជ័យជំនះបណ្ដេញ ស្រីសុគន្ធបទ ចេញពីរាជធានី ទៅបោះបន្ទាយនៅ [[ស្រុកស្ទឹងសែន]] (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) ។ ស្រីសុគន្ធបទ បានផ្ញើចុតហ្មាយ (សំបុត្រ) ប្រាប់ដំណឹងពីការបះបោររបស់ ស្ដេចកន ទៅកាន់ចន្ទរាជា និងបានប្រកាសរាជសារតែងតាំង ចន្ទរាជា ជាមហាឧបរាជ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ) ឱ្យយាងត្រឡប់ពីនគរសៀម មកជួយសង្គ្រោះដល់ព្រះអង្គវិញ ។ ការយាងត្រឡប់មកវិញរបស់ចន្ទរាជា ទ្រង់បានខ្ចីទ័ពសៀមចំនួន ៥,០០០ (៥ពាន់នាក់) ជាមួយនិងការចរចារប្រគល់ព្រះដង្វាយ ដោយការថ្វាយដំរីចំនួន ១០០ ក្បាល និង ពលទ័ព ៥,០០០ នាក់ទៅឱ្យ ពញ្ញាអង្គ វិញ ។ អំឡុងពេលដែល ចន្ទរាជា លើកពលសេនា ចូលមក នគរខ្មែរវិញ បានដឹងទៅដល់ ស្ដេចសៀម ព្រះនាម "បរមរាមាធិបតីទី២" (Barom Ramathipti II) បានចាត់ ឃុនតារាវិចិត្រ ឱ្យឃាត់ដំណើរ ស្ទាក់ចន្ទរាជា មិនឱ្យលើកពលចូលមកនគរខ្មែរនោះទេ តែដោយសារ ចន្ទរាជា មានដាវអាជ្ញាសឹកពី ពញ្ញាអង្គ ដែលប្រទានផ្ទាល់ពីស្ដេចសៀម ដូចនេះ ឃុនតារាវិចិត្រ មិនអាចឃាត់ចន្ទរាជា បាននោះទេ ។ ទ័ពចន្ទរាជា បានធ្វើដំណើរមកដល់ [[បាត់ដំបង]] ចៅហ្វាយស្រុក នាមពញ្ញានោ បានថ្វាយពលចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) និងស្បៀងអាហារចំនួន ១០០ រទេះ ដល់ទ្រង់ ហើយទ្រង់បន្តដំណើរមកដល់ [[ស្រុកបាកាន]] (បច្ចុប្បន្ន: [[ពោធិសាត់]]) និងបានជួបពិភាក្សា ជាមួយចៅហ្វាយស្រុកឈ្មោះ ពញ្ញាមុឺនពេជ្រ ដែលកាន់សិទ្ធទ័ព ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) នៅ "បន្ទាយមានជ័យ" ។ ពេលវេលាមកដល់របស់ ចន្ទរាជា ជាមួយនិងការរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រទ័ព ដើម្បីទៅជួយសង្គ្រោះ ស្រីសុគន្ធបទ ចេញពីការឡោមព័ទ្ធ របស់ស្ដេចកន បានអូសបន្លាយដល់ ២ឆ្នាំ ដោយមើលឃើញពីការរៀបចំទ័ពយឺតយ៉ាវរបស់ ចន្ទរាជា ពោលក្នុងឆ្នាំ ១៥១៤ នៃគ.សករាជ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានលើកទ័ពជើងទឹក ជាមួយកាំភ្លើងធំ វាយចូលបន្ទាយស្ទឹងសែន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) ពីយប់អធ្រាត និងបានធ្វើឃាត ស្រីសុគន្ធបទ នាពេលនោះ ។ ក្រោយពេល ហ្លួងព្រះស្ដេចកន ធ្វើឃាត ស្រីសុគន្ធបទ នៅបន្ទាយស្ទឹងសែន រួចមក គ្រឿងសោយរាជ្យទាំង៥ បានបាត់នាពេលនោះផងដែរ ទើបការឡើងសោយរាជ្យផ្លូវការណ៍ របស់ស្ដេចកន ត្រូវពន្យាពេល ២ឆ្នាំ ដើម្បីរងចាំ គ្រឿងសោយរាជ្យទាំង​៥ ថ្មីធ្វើរួច ។ នៅទីបំផុត ហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានប្រកាសសោយរាជ្យជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៦ នៃគ.​សករាជ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា "ព្រះស្រីជេដ្ឋា ធិរាជរាមាធិបតី" ហើយវាជាពេលដែលនាគពីរ ត្រូវមកប្រជែងឥទ្ធិពលគ្នា មួយជា ព្រះចន្ទរាជា ជាស្ដេចនៃអាណាចក្រខាងលិច ដែលប្រកាសឡើងសោយរាជក្នុងឆ្នាំ ១៥១៦ នៃគ.សករាជ និង ហ្លួងព្រះស្ដេចកន ជាស្ដេចនៃអាណាចក្រខាងកើត ដែលបានយក [[ទន្លេមេគង្គ]] ខ័នបែងចែកទឹកដីជា២ចំណែក តាមបណ្ដោយខ្សែរទឹកហូរ ដែលបានអូសបន្លាយសង្គ្រាមអស់ពេលជិត ១ទស្សវតន៍ (ជិត១០ឆ្នាំ) ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ចម្បាំងនៅ ទួលបានសាន == '''Battle at Tuol Basan''' គ.សករាជ ១៥១៦ ក្រោយពេល [[ស្រីជេដ្ឋា]] ឡើងសោយរាជ្យនៅ រាជធានីទួលបាសាន បានរយៈពេល ៣ខែ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកទ័ព ចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) វាយឡោមព័ទ្ធ បណ្ដេញ ស្រីជេដ្ឋា ចេញពី រាជធានីទួលបាសាន ។ ស្រីជេដ្ឋា និងកងទ័ពបានភៀសខ្លួនទៅភាគខាងកើត ទៅបោះបន្ទាយថ្មីមួយត្រង់ ចន្លោះដូនតី នា [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] និងបានបង្កើតរាជធានីថ្មី ឈ្មោះថា "ស្រឡប់ដូនតី ពិជ័យព្រៃនគរ" ។ មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពី ស្រីជេដ្ឋា វាយបកត្រឡប់ទៅកាន់ ព្រះចន្ទរាជា និងបានដុតបំផ្លាញរាជធានីទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៧ នៃគ​.សករាជ ហើយព្រះចន្ទរាជា និង កងទ័ពបានដកត្រឡប់ទៅបន្ទាយមានជ័យ នា [[ពោធិសាត់]] វិញ ក្នុងឆ្នាំ​ដដែលស្ដេចទាំងពីរបានបើកកិច្ចចរចាររកសន្តិភាពមិនធ្វើសង្គ្រាមនិងគ្នា នោះទេ ដើម្បីទុកពេលប្រមូលស្បៀង និងបង្កើនកងទ័ពឡើងវិញ ដែលផ្អាកការធ្វើសង្គ្រាមនិងគ្នា រយៈពេល ៣ឆ្នាំ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៥២០ នៃគ.សករាជ ទើបទ័ព ព្រះស្រីជេដ្ឋា បើកការវាយប្រហារជាមុនទៅលើ ព្រះចន្ទរាជា ត្រង់ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ។​<ref> Bhun Khol (1994) [https://books.google.com.kh/books?id=W1dQAQAAMAAJ&q=%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9E%93&dq=%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9E%93&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjAx9_R1uLzAhVB6mEKHZS_CNkQ6AF6BAgEEAM Pravatti vidyā saṃrâp pathamsiksā], Publisher: Griḥsthān Poḥbumb Phsāy Qâpraṃ, Original from University of California, Berkeley p.138 </ref>​ == ចម្បាំងនៅកំពង់ឆ្នាំង == '''Battle at Kampong Chhnang''' ក្រោយផ្អាកសង្គ្រាម៣ឆ្នាំ ពីឆ្នាំ (១៥១៧-១៥២០) [[ស្រីជេដ្ឋា]] បានប្រមូលកងទ័ពចំនួន ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) និងបានចែកជាពីរកងពល ដែលកងពលទី១ មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" ឱ្យទៅបោះបន្ទាយនៅ [[ស្រុកសំរោងទង]] (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]) និង កងពលទី២ មានចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព ខ្លាំងពូកែរបស់ស្រីជេដ្ឋា នាម "ពញ្ញាកៅ" ឱ្យទៅបោះបន្ទាយនៅ ភូមិជ័យសួគ៌ (បច្ចុប្បន្នជា វត្តវិហារសួគ៌ [[ខេត្តកណ្ដាល]]) ។ ក្រោយប្រមូលកងទ័ពដ៏សំបើម កងទ័ពស្រីជេដ្ឋា ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព "ចៅពញ្ញា លំពាំង" បានចេញពីសំរោងទង បើកការវាយប្រហារជាមុនទៅលើ ព្រះចន្ទរាជា ត្រង់សមរភូមិ វាលសាបអង្កាម [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ពេលនោះមេទ័ព ២រូប របស់ព្រះចន្ទរាជា នាម "ឧកញាចក្រីកែវ" និង "ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ" បានដឹកនាំទ័ព ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) មកចេញច្បាំងតទល់ យ៉ាងខ្លាំងក្លា ស្នូរសម្លេងព្រួញដាវលំពែង និងស្នូរកាំភ្លើងធំ លាន់រំពងពេញសមរភូមិកំពង់ឆ្នាំង រំពេចនោះ កងទ័ពជំនួយ របស់ព្រះចន្ទរាជា ដែលបង្កប់ខ្លួនក្នុងព្រៃចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ផ្សេងទៀត បូករួមទាំង ដំរីសឹកចម្បាំង ចំនួន ១៤០ក្បាល ដឹកនាំដោយមេទ័ពធំ របស់ចន្ទរាជា គឺ ពញ្ញាមុឺនពេជ្រ ដែលនៅពីខាងក្រោយកងទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" បានសំរុកចេញមកវាយគាបទ័ពព្រះស្រីជេដ្ឋា ឱ្យបែកបាក់បរាជ័យ រត់ភៀសខ្លួនទៅបោះបន្ទាយនៅ ក្រុងចតុមុខ (បច្ចុប្បន្នជា [[ក្រុងភ្នំពេញ]]) ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ចម្បាំងនៅ​ចតុមុខ == '''Battle at Chaktomuk''' មួយឆ្នាំ​បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមនៅសមរភូមិវាលសាបអង្កាម [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ព្រះចន្ទរាជា ត្រាសបង្គាប់ ឱ្យមេទ័ពចំនួន ២រូប គឺមេទ័ព "ឧកញាចក្រីកែវ" និង "ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ" ឱ្យដឹកនាំទ័ពចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) វាយយកបន្ទាយចតុមុខ ដែលមានកងទ័ព របស់ព្រះស្រីជេដ្ឋា ចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) នៅឈរជើងចាំការពារតំបន់នេះ ដែលដឹកនាំដោយមេទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" ។ ចំនួនកងទ័ព របស់ព្រះចន្ទរាជា ដែលលើស ២ដង នៃចំនួនទ័ពព្រះស្រីជេដ្ឋា បានវាយបែកសមរភូមិចតុមុខ (Chaktomuk Battlefield) ក្នុងឆ្នាំ ១៥២១ នៃគ.សករាជ ហើយកងទ័ពព្រះចន្ទរាជា បានចេញបង្ហួសទៅវាយយក [[ស្រុកបាទី]] (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តតាកែវ]]) បន្ថែមទៀត ក្រោយមក ព្រះចន្ទរាជា បានប្រកាសរាជសារ ឱ្យចៅហ្វាយស្រុកនាតំបន់ [[កម្ពុជាក្រោម]] ទាំងអស់ ត្រូវរក្សាទ័ពឱ្យនៅអព្យាក្រិត បើពុំនោះទេព្រះអង្គនិងច្បាំងស្លាប់រស់ដល់ទីបញ្ចប់ក្នុងសង្គ្រាមនេះ ។​<ref> Eng Suth (1991) [http://www.elibraryofcambodia.org/moha-buros-khmer-1-dorl-7/ Mohaboros Khmer Documents Volume 2], Publisher: Member of the Committee on History and Culture p.78 </ref> == ចម្បាំងនៅទន្លេមុខបួន == '''Battle on the Four Rivers''' '''(ហេតុដែលនាំឱ្យហៅទន្លេច្រាបឈាម!)''' '''(Reasons to call the bloods river! )''' ក្រោយពេលដែល [[ស្រីជេដ្ឋា]] បានលឺតំណឹងថា ក្មួយរបស់ខ្លួន "ចៅពញ្ញាលំពាំង" បានស្លាប់ក្នុងបន្ទាយចតុមុខ ដោយទ័ពព្រះចន្ទរាជា ព្រះអង្គ​ទ្រង់ពិរោធ (ខឹង) ជាខ្លាំងបានផ្ញើចុតហ្មាយទៅមេទ័ពធំរបស់ខ្លួន "ពញ្ញាកៅ" ដែលបោះទ័ពនៅ ភូមិជ័យសួគ៌ [[ខេត្តកណ្ដាល]] ឱ្យលើកទ័ពទៅសងសឹកឱ្យខ្លួនជាប្រញាប់ ក្នុងឆ្នាំ ១៥២២ នៃគ.សករាជ កងទ័ព ពញ្ញាកៅ ចំនួ​ន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) បានឆ្លងទន្លេមកត្រើយខាងលិច ពញ្ញាកៅ បានចែកកងទ័ពជាពីរកង កងទី១ ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់)​ ជាទ័ពជើងគោក ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ស្រាល" និង "ជហ៊្វាវាំង" លើកទៅបង្កប់នៅ [[បឹងពោងពាយ]] ខាងជើងភ្នំពេញ ចំណែកឯ ពញ្ញាកៅផ្ទាល់ ដឹកនាំកងទី២ ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់) ជាមួយនិងទូកចម្បាំង ៦០ គ្រឿង វាយចូលចំណតផែទូក របស់ព្រះចន្ទរាជា​នៅ ជ្រោយពន្លា (បច្ចុប្បន្នជា ជ្រោយចង្វា​រ) (Chroy Changvar) កងទ័ព​ជើងទឹក ពញ្ញាកៅ មានភាពខ្លាំងក្លាណាស់បានដេញវាយទ័ពជើងទឹករបស់ព្រះចន្ទរាជា ដែលដឹកនាំដោយ មេទ័ព "វិបុលរាជ" និង មេទ័ព "ប្រទសរាជ" ទៅដល់តំបន់ព្រែកព្នៅ ទើបមេទ័ពធំរបស់ ព្រះចន្ទរាជា​ នាម "ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ" ដែលតាំងបន្ទាយនៅព្រែកតាទែន បានចេញមកជួយទ័ព "វិបុលរាជ" និង "ប្រទសរាជ" ។​ ពញ្ញាកៅ ឃើញដូច្នេះ ក៏ប្រើល្បិចធ្វើជាចាញ់ដកថយទៅក្រោយវិញដើម្បីឱ្យ "ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ" មកដេញតាមកងទ័ពខ្លួន ។ "ពញ្ញា​ស្រាល" និង "ជហ៊្វាវាំង" ដែលបង្កប់នៅ [[បឹងពោងពាយ]] ខាងជើងភ្នំពេញ យល់សេចក្ដីដូចនេះ ក៏លើកទ័ពទៅវាយគាបទ័ព "ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ" ពីក្រោយត្រង់ទន្លេមុខបួន នៅទីបំផុតក៍ធ្វើឃាត ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ បាននៅពេលនោះ (បច្ចុប្បន្នបូជនីដ្ឋាន ពញ្ញាមុឺនពេជ្រ ឬ ហៅតាពេជ្រ នៅជាប់និង បូជនីយ​ដ្ឋាន ព្រះអង្គដង្កើរ មុខព្រះបរមរាជវាំង សព្វថ្ងៃនេះ) ហើយទន្លេមុខបួន ដែលពោពេញទៅដោយការបង្ហូរឈាម ត្រូវបានអ្នកស្រុកទីនោះហៅថា "ទន្លេច្រាបឈាម" ។ ​<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == សមរភូមិកំពង់ចាម (គ.ស ១៥២៣) == '''Kampong Cham Battlefield (AD 1523)''' ក្រោយពេលដែល "ពញ្ញាកៅ​" ទទួលជ័យជំនះនៅទន្លេមុខបួន ទ័ពរបស់ខ្លួន បានដាច់ស្បៀង និងនឿយហត់ជាច្រើនថ្ងៃផងនោះ បានសំរេចចិត្តទៅបោះបន្ទាយនៅ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] ដែលមានទ័ពសេសសល់ត្រឹមតែ ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ។ ចំណែក​ឯខាង ព្រះចន្ទរាជា ដែលទទួលបានដំណឹងពីការមរណៈភាពលោក "ពញ្ញាហ្មឺនពេជ្រ" មានភាពតក់ស្លុត និង ឈឺព្រះទ័យជាខ្លាំង ព្រះអង្គបានថ្វាយមរណៈនាមទៅលោកថា "ចៅពញ្ញាសួគ៌ាលោក" ។ បន្ទាប់មក ព្រះចន្ទរាជា បានប្រកាសរាជសារតែងតាំងលោក "[[ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង]]" ជាប្រមុខមេទ័ពធំជំនួសវិញ លោកឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង ល្បីខាងយុត្តិសាស្ត្រសឹកសង្គ្រាម និងការដឹកនាំទ័ព ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៣ នៃគ​.សករាជ ព្រះចន្ទរាជា បានចាត់កងទ័ពជាពីរកង កងទី១ ដឹកនាំដោយព្រះអង្គផ្ទាល់ បានយាងចេញជិះទូកចម្បាំងទីនាំង ឈ្មោះ "សារ៉ាយអណ្ដែត" និងទូកចម្បាំង ចំនួន៣០០ គ្រឿងទៀត ទៅប្រមូលផ្ដុំទ័ពនៅខេតអាសន្ទុក (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តកំពង់ធំ]]) ដែលមានចំនួន ៥៥,០០០ (៥មុឺន ៥ពាន់នាក់) រីឯកងទី២ មានចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ទៀតដឹកនាំដោយ "ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង" ចេញទៅវាយបន្ទាយទ័ព "ពញ្ញាកៅ​" នៅ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] ព្រមគ្នាតែម្ដង ។ ដំណឹងប្រកាសសង្គ្រាម របស់ព្រះចន្ទរាជា បានជ្រាបទៅដល់ [[ស្រីជេដ្ឋា]] ទ្រង់បានប្រមូលទ័ពសេសសល់ ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ចែកចេញជា ប្រាំកងពល កងទី១ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ព្រំវៀង" មានចំនួន ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់) ជាកងទ័ពជួរមុខ កងទី២ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ពេញ" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) កងទី៣ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​នួន" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) កងទី៤ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាទន់" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) ជាកងទ័ពជួរក្រោយ និងកងទី៥ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាផាតស្រាល" និង "ពញ្ញាវិបុលរាជ" មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ជាមួយនិងទូកចម្បាំង ៣០០ គ្រឿង ជាកងទ័ពជើងទឹក ចេញទៅការពារបន្ទាយនៅ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] ដែលជាទីតាំងនៃសមរភូមិកំពង់ចាម ។ រីឯព្រះស្ដេចកនកាន់ទ័ព ហ្លួងដោយផ្ទាល់ ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) និងចាត់ឱ្យ មេទ័ព​ធំ "ពញ្ញាកៅ" និង "ជហ្វាវាំង" ដឹកនាំទ័ព ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) បូករួមទាំងទ័ពហ្លួងបាន ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) នៅចាំការពារបន្ទាយ "ស្រឡប់ពិជ័យ" នា [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] ។ ដូចនេះ​កងទ័ពសរុបដែលការពារបន្ទាយ ស្រុកកំពង់សៀម របស់ព្រះស្រីជេដ្ឋា មានចំនួន ៦៥,០០០ (ជាង ៦មុឺននាក់) នៅទីបំផុតកងទ័ពជាង ១សែននាក់ របស់ព្រះចន្ទរាជា បានវាយបែកបន្ទាយ ស្រុកកំពង់សៀម នៃសមរភូមិកំពង់ចាម ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៣ នៃគ.សករាជ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref>​​ == ចន្ទរាជា និង ស្រីជេដ្ឋា នៃសង្គ្រាមចុងក្រោយ == '''Chan Reachea & Srei Chedtha of Final War''' ក្រោយពេល ​ព្រះចន្ទរាជា និង ព្រះស្រីជេដ្ឋា ធ្វើសង្គ្រាមយ៉ាងធំនៅសមរភូមិ ស្រុកកំពង់សៀម កងទ័ព​ទាំងសងខាង បានខូចខាតសំភារៈសឹកអស់ជាច្រើន ដូចនេះ​ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៣ នៃគ.សករាជ ស្ដេចទាំង២ បានចាត់បេសកជន ទាំងសងខាង​ឱ្យទៅបញ្ជារទិញ កាំភ្លើងធំ (Cannons) ពីពួក "ប៉តទុយហ្គេស" (Portuguese) នៅជ្រោយម៉ាឡាកា (Malacca) នាឧបទ្វីប​ម៉ាឡេ (Malay Peninsula) ដែលត្រូវ បាន (Record ទុកដោយប្រវត្តិវិទូ នៅស.វទី១៦​) ។ ខាងព្រះចន្ទរាជា បញ្ជារទិញបាន កាំភ្លើងធំ ១០០ (១រយដើម) និងកាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ១០០០ (១ពាន់ដើម​) ទុករក្សាក្នុងបន្ទាយ ចំណែកឯ ព្រះស្រីជេដ្ឋា បញ្ជារទិញបាន កាំភ្លើងធំ ១៥០ (១រយហាសិបដើម) និងកាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ២០០០ (២ពាន់ដើម​) ទូកសំពៅខាងព្រះស្រីជេដ្ឋា ដែលដឹកកាំភ្លើងធំ ១៥០ដើម និង កាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ២០០០ (២ពាន់ដើម​) ត្រូវបានស្ទាក់ចាប់បាន នៅ ស្រុកពាម (ពួកដាយវៀតហៅ៖ ម៉ាងខម) (Đại Việt call: Mán Khảm) មានន័យថា "ពាមខ្មែរ" នា [[កម្ពុជា​ក្រោម]] ហើយក្រមការខេត្តបានបញ្ជូនថ្វាយ ព្រះចន្ទរាជា ដូចនេះខាង ព្រះស្រីជេដ្ឋា មិនមានសញ្ញវុធសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់កងទ័ពនោះទេ ។<ref> Mamitua Saber, Dionisio G. Orellana (1977) [https://books.google.com.kh/books?id=1U4cAQAAMAAJ&q=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&dq=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiyp4zR7vTzAhVNIIgKHUeYAI8Q6AF6BAgDEAM Comparative Notes on Museum Exhibits in Singapore, Malaysia, Indonesia, Brunei, Macao, and the Philippines: A Report to the Ford Foundation on Travelling Symposium for Southeast Asia Museum Development, April-May, 1971], Publisher: Aga Khan Museum, Mindanao State University, Original from the University of Michigan p.354 </ref> <ref> Contributor: James Richardson Logan (1851) [https://books.google.com.kh/books?id=PkhFAQAAMAAJ&dq=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&source=gbs_navlinks_s The Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia, Volume 5], Publisher: Kraus Reprint, Original from Cornell University. </ref> === សមរភូមិ​ទន្លេបិទ (គ.ស ១៥២៤) === '''Tonle Bet Battlefield (AD 1524)''' ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៤ នៃគ.សករាជ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកទ័ព ១៣៥,០០០ (ជាង១៣មុឺននាក់) ចែកចេញជា បួនកងពល កងពលទី១ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាភក្ដី" លើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) លើកទៅស្ទាក់កងទ័ព "ពញ្ញាកំហែង" ដែលជាឪពុកក្មេកព្រះស្រីជេដ្ឋា ដែលកាន់ទ័ពនៅស្រុក សៀមប៉ោយ (បច្ចុប្បន្នជា [[ស្រុកសៀមប៉ាង]] [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]]) ដែលមាន ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) កុំឱ្យលើកមកជួយ ស្រីជេដ្ឋាបាន ។ កងទី២ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាទេព" លើកទ័ព ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) វាយចូលសមរភូមិ​ទន្លេបិទ ចំពីមុខផ្លូវទៅបន្ទាយ "ស្រឡបដូនតី" កងទី ៣ ដឹកនាំដោយ "ព្រះចន្ទរាជា" ផ្ទាល់ ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ជាទ័ពជំនួយបោះនៅស្រុកកំពង់សៀម កងទី៤ ដឹកនាំដោយ "ឧកញ៉ាមហាមន្ត្រី" ចំនួន ៥,០០០ (៥ពាន់នាក់) ចេញទៅបង្កប់នៅ [[ខេត្តព្រៃវែង]] ។ កងទ័ព "ពញ្ញាទេព" ចំនួន ៤មុឺននាក់ ក៏ប្រទះនិងទ័ព ព្រះស្រីជេដ្ឋា ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដែលបោះបន្ទាយនៅ ទន្លេបិទ​ ទ័ពទាំងពីរ បានច្បាំងគ្នាពេលវេលាព្រឹក រហូតដល់ថ្ងៃរសៀល ទ័ព "ពញ្ញាទេព" ក៏ឡោមព័ទ ទ័ពព្រះស្ដេចកនជាប់ ពេលនោះ ដំណឹងច្បាំងគ្នានៅសរមភូមិទន្លេបិទបានទៅដល់ "ពញ្ញាកៅ" ដែលកំពង់យាមការក្នុងបន្ទាយ ដឹងដំណឹងដូចនេះ "ពញ្ញាកៅ" ប្រញាប់​ដកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ពីក្នុងបន្ទាយចេញទៅជួយព្រះស្រីជេដ្ឋា យ៉ាងប្រញាប់ ទុកឱ្យ "ជហ៊្វាវាំងជុំ" ដែលមានទ័ព ១០,០០០ (១មុឺននាក់) នៅចាំការពារបន្ទាយស្រឡប់ពិជ័យ ។ កងទ័ព "ពញ្ញាកៅ" បានទៅជួយរំដោះ ព្រះស្រីជេដ្ឋា ទាន់ពេល ដោយកងទ័ព "ពញ្ញាទេព" បិទផ្លូវខាងក្រោយជាប់ ព្រះស្រីជេដ្ឋា និង ពញ្ញាកៅ បានវាយសម្រុកចេញទៅមុខមកដល់ [[ខេត្តព្រៃវែង]] ក៏ប្រទះនិងទ័ពបង្កប់ ៥,០០០ (៥ពាន់នាក់) របស់ "ឧកញ៉ាមហាមន្ត្រីបែន" វាយស្ទាក់ពីមុខ ពញ្ញាកៅ​ឃើញដូចនេះ ក៏ឱ្យព្រះស្រីជេដ្ឋា ស្រូតទៅបន្ទាយស្រឡប់ដូនតីមុន ខ្លួននៅចាំច្បាំងការពារជាមួយ "ឧកញ៉ា​បែន" ហើយពញ្ញាកៅ ក៏ចោលលំពែងត្រូវ "ឧកញ៉ា​បែន" ស្លាប់ក្នុងពេលនោះ ទើបកងទ័ពត្រឡប់មកដល់ក្នុងបន្ទាយស្រឡប់ដូនតីវិញ ចំណែកឯ ទ័ពឪពុកក្មេក ព្រះស្រីជេដ្ឋា នាម "ពញ្ញាកំហែង" ត្រូវទ័ព "ពញ្ញាភក្ដី" របស់ចន្ទរាជា វាយធ្វើឃាតបាននៅពេលនោះទៅ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ជ័យជំនះព្រះចន្ទរាជា (គ.ស ១៥២៥) == '''Victory of Chan Reachea (AD 1525)''' [[File:Cambodia Map 1525-1566.jpg|thumb|Cambodia Map during the reign of Chan Reachea, 1525-1566.]] ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ.សករាជ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកកងទ័ព ចំនួន ១៤០,០០០ (១៤មុឺននាក់) វាយចូលបន្ទាយ "ស្រឡប់ពិជ័យ​" របស់ ព្រះស្រីជេដ្ឋា ដែលមានកងទ័ព​យាមការ ចុងក្រោយក្នុងបន្ទាយតែ ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ នៅសមរភូមិ [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] កងទ័ព ព្រះចន្ទរាជា​ បានឡោមព័ទ្ធ បន្ទាយស្រឡប់ដូនតី អស់វេលា ១៥ ថ្ងៃ ដោយបន្ទាយនេះខ្ពស់ពិបាកនិងវាយចូលពេក ព្រះចន្ទរាជា បានចាត់ពលសេនា ឱ្យប្រកាសរាជសារ ដោយមានពំនោលថា រាល់ជនទាំងឡាយណា ដែលអាចចាប់ ឬ សម្លាប់ស្ដេចកនបាន និង មានប្រាក់រង្វាន់ ហើយលើកយស័ក្តជាចៅហ្វាយស្រុកត្បូងឃ្មុំនេះ ក្រោយពលសេនា ប្រកាសរាជសារនៅមុខបន្ទាយ [[ស្រីជេដ្ឋា]] ចប់ ប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក ព្រះស្រីជេដ្ឋា ក៏បានសោយទីវង្គត់ ដោយត្រូវប្អូនថ្លៃរបស់ខ្លួន នាម "មន្ត្រី​ដូនកែវ" លួចធ្វើឃាតដោយកាត់ក្បាល បូករួមទាំងពញ្ញាកៅ និងបក្សពួកទាំងអស់នៃមន្ត្រីជំនិតទាំង២៥នាក់ យកទៅថ្វាយ ព្រះចន្ទរាជា ដោយក្ដីអំណរនិងជ័យជំនៈនេះ តាមការសន្យា ទ្រង់បានលើកយ័ស្ដ "មន្ត្រី​ដូនកែវ" ជាពញ្ញាដូនកែវ មានឋានៈជាចៅហ្វាយស្រុកត្បូងឃ្មុំនេះ ចំណែកឯ​ក្បាលព្រះស្ដេចកន និងបក្សពួកទាំង២៥នាក់ ត្រូវបានយកទៅដោតនៅមុខកំពែងបន្ទាយ ស្រឡប់ដូនតីនេះតែម្ដងទុកជាបម្រាម ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ការកសាងរាជវាំងលង្វែក == '''Construction of Longvek Palace''' ក្រោយពេល ព្រះចន្ទរាជា ទទួលបានជ័យជំនះលើ [[ស្រីជេដ្ឋា]] ទ្រង់បានយាងត្រឡប់មកបន្ទាយមានជ័យ នា [[ខេត្តពោធិសាត់]] វិញ និងបានបង្គាប់ឱ្យសព្វមុខមន្ត្រី សាងសង់បន្ទាយរាជវាំងថ្មី នៅលង្វែក នា [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ក្នុងឆ្នាំច គ.សករាជ ១៥២៦ ដើម្បីគេចចេញពីការគំរាមកំហែងរបស់កងទ័ពសៀម ក្រុមមេការ បានទទួលការសាងសង់រាជវាំង ដោយជីកបុកគ្រឹះ រៀបថ្ម ៦ហត្ថ ស្មើជម្រៅ ៣ម៉ែត្រ ជុំវិញបន្ទាយជា ៣ជ្រុង ហើយលើកដីច្រោះក្ដារ ធ្វើជាបន្ទាយខាងលើនោះតម្កល់ ១៧ហត្ថ ស្មើនិងកម្ពស់ ៨.៥ ម៉ែត្រ កម្រាស់ខាងលិច ១០ហត្ថ ស្មើនិងកម្រាស ៥ម៉ែត្រ ជើងទេរក្រោម ២២ហត្ថ ស្មើនិងកម្រាសជើងទេរ ១១ម៉ែត្រ ជុំវិញទាំង ៣ជ្រុង "ព្រោះជ្រុងទី៤ នោះគឺទន្លេ កំពែងបន្ទាយមាន ៥ជាន់ និងមានទ្វារធំ៨ ទ្វារនីមួយៗ មានសើនមួយ កំពស់ ២២ ហត្ថ ស្មើនិងកម្ពស់១១ម៉ែត្រ សម្រាប់ដាក់កាំភ្លើងធំ ទាំង៨សើន រីឯជ្រុងទាំង៤ មានប៉មកម្ពស់ ២៥ហត្ថ ស្មើនិងកម្ពស់ ១២.៥ម៉ែត្រ សម្រាប់ឆ្មាំយាម និងដាក់កាំភ្លើងធំដូចគ្នា រីឯលើកំពែងបន្ទាយជុំវិញនោះទ្រង់ឱ្យដាក់សុទ្ធតែកាំភ្លើងវែងបាញ់ច្រូងជុំវិញទាំង ៥ជាន់ ។ ខាងមុខកំពែង ជាន់ទី១ ស្ដេចឱ្យធ្វើរោងសម្រាប់ដាក់ទ័ព ដំរី និងទ័ពសេះ ក្នុងកំពែងជាន់ទី១ ដដែរនេះ ដាក់សុទ្ធតែទាហ៊ានកងកាំភ្លើងធំ ។ ខាងកំពែងជាន់ទី២ តាំងថែវ ដាក់សុទ្ធតែទាហ៊ានកងកាំភ្លើងតូច និងធ្វើសាលាជំនុំក្ដី ដាក់សាលាដំបូងខាងឆ្វេង សាលាឧទ្ធរណ៍ខាងស្ដាំ ។ ខាងក្នុងកំពែងទី៣ តាំងថែវដាក់សុទ្ធតែទាហ៊ានកងដាវ កងផ្គាក់ ជាសេនាអាវុធខ្លី ។ ខាងកំពែងជាន់ទី៤ សាងដំណាក់រោងល្ខោន និង ព្រះពន្លាទតល្ខោន ។ នៅខាងក្នុងកំពែងទី៥ សាងដំណាក់ដាក់ព្រះបញ្ចក្សេត្រ គ្រឿងសោយរាជ្យទាំង៥ និង ដំណាក់សំរិទ្ធ សម្រាប់ដាក់ព្រះរាជទ្រព្យ មានវិមានសម្រាន្តភិរម្យ សម្រាប់ក្រុមបារគូ ក្រុមបុរោហិត និងក្រុមមហាត្លិក នៅក្នុងកំពែងជាន់ទី៥ ដដែរ នៅទ្វារយាម តាំងថែវឱ្យកំពូល ៥ មានជហ៊្វាដងក្ដារ សុទ្ធតែលាបម្រ័ក្សណ៍ ជាតិហិង្គុល បិទមាស មានសោភោណភ្លឺផ្លេកពន់ប្រមាណ ហើយធ្វើប្រាង្គមហាប្រាសាទមួយកំពូល៥ ជាប្រាសាទសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់ផ្ទំសម្រាក មានសាងព្រះរាជមន្ទីរធំមួយ សម្រាប់ព្រះស្នំក្រមការប្រចាំយាម រាជមន្ទីរមួយទៀតមានកំពូល៣ជាន់ សម្រាប់ព្រះរាជបុត្រី មានសាងព្រះដំណាក់៥ខ្នង សម្រាប់ព្រះស្នំ និង ព្រះដំណាក់៥ខ្នងទៀត សម្រាប់ពួកអ្នកម្នាង រីឯព្រះដំណាក់២ខ្នងទៀត សម្រាប់អ្នកអង្គម្ចាស់ ហើយខាងក្រោយកំពែងនោះ ឱ្យតាំងឃ្លាំងស្រូវអង្ករ និងឃ្លាំងអំបិល ត្រីសាច់ ១៥ខ្នង ខាងត្បូងនិងខាងជើងកំពែងនោះ តាំងឃ្លាំងគ្រាប់រំសេវ១០ខ្នង ខាកើតព្រះរាជវាំង ឱ្យតាំង ឃ្លាំងសម្រាប់ដាក់ ព្រួញស្នារ ទុកការពារផ្នែកខាងក្រោយ ។ នៅគ្រប់ដំណាក់មានជីកស្រះស្រង់រងថ្លា សួនច្បារផ្កា ដំណាំ ក្រអូប ល្វឹងល្វើយ ល្អជាអនេក ប្លែកត្រកាលក្នុងព្រះរាជវាំង ដែលបានសាងសង់រួចក្នុងរយៈពេល ២ឆ្នាំ ត្រូវបញ្ចប់ក្នុង គ.ស ១៥២៨ ។ បន្ទាយព្រះរាជវាំងថ្មីសាងបញ្ចប់រួចរាល់ហើយ ព្រះចន្ទរាជា ត្រាសបង្គាប់ឱ្យរើបន្ទាយចេញពី ពោធិ៍សាត់ មកតាំងនៅរាជធានីលង្វែក និងបង្គាប់ឱ្យដាំដើមឬស្សីព័ទ្ធជុំវិញបន្ទាយកម្រាស ២សិន ដោយស្មើនិងកម្រាស ៨០០ម៉ែត្រ ដើម្បីការពារបន្ទាយ ហើយព្រះអង្គឡើងប្រកាសជាស្ដេចផែនដីលើកទី២ រាជសម័យលង្វែក នៃអាណាចក្រលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៣៩ នៃគ.សករាជ ដែលទ្រង់មានព្រះនាមក្នុងរាជថា "ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ចន្ទរាជា" ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ការផ្ដាច់ចំណងការទូត ជាមួយនគរសៀម គ.ស ១៥៣០ == '''The severance of diplomatic ties with the kingdom of Siam, 1530 AD''' ព.សករាជ ២០៧៤, គ.សករាជ ១៥៣០, ម.សករាជ ១៤៥៣, ចុ.សករាជ ៨៩៧ ត្រូវនិងឆ្នាំឆ្នាំកុរ ឯកស័ក ក្រោយសៀមបានបញ្ចប់ជម្លោះរាជវង្ស ស្ដេចសៀមគ្រងរាជ្យថ្មីព្រះនាម ព្រះចៅចក្រព័ត រាជាធិរាជ ឬ ហៅតាមសំនៀងសៀមថា "ចក្រាផាត់" (Chakkraphat) បានចាត់បេសកជន ៣នាក់ ជាតំណាងទូត ឱ្យមកទារសួយសារអាករ ព្រះដង្វាយពី ព្រះចន្ទរាជា នាពេលនោះ ។ ព្រះចន្ទរាជា បានបញ្ជារឱ្យក្រមការរាជវាំង ទទួលបេសកជន នគរសៀម នៅខាងក្រៅរាជវាំង ព្រះអង្គបានមានបន្ទូលឆ្លើយតបថា នគរកម្ពុជានាពេលនេះលែងចំណុះ ឱ្យនគរសៀមទៀតហើយ មិនមានការថ្វាយសួយសារអាករ និង ព្រះដង្វាយ ថ្វាយទៅកាន់ព្រះរាជាសៀមទៀតនោះទេ បើព្រះរាជាសៀមមិនសុខចិត្ត អាចមកសាកកម្លាំងនិង នគរយើងបាន ខ្លឹមសារ ឆ្លងឆ្លើយនៃទំនាក់ទំនងនគរទាំងពីរ បានកាត់ផ្ដាច់នៅចំណងការទូតទាំងស្រុង ក្រោយពេល ព្រះរាជាខ្មែរ បានដឹងតំណឹងថា កងទ័ពសៀម ជាប់ដៃធ្វើសង្គ្រាមជាមួយ នគរភូមា (បច្ចុប្បន្ន [[ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]]) ដែលបានបើកការវាយលុកទៅនគរសៀម ជាបន្តបន្ទាប់ ។ === សៀមឈ្លានពាន តំបន់អង្គរ គ.ស ១៥៤០ === '''Siam invades Angkor 1540 AD''' ព.សករាជ ២០៨៤, គ.សករាជ ១៥៤០, ម.សករាជ ១៤៦៣, ចុ.សករាជ ៩០៧ ត្រូវនិងឆ្នាំជូតទោស័ក សៀមបានលើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) កាត់តាម នគររាជសីម៉ា មកដល់ព្រំប្រទល់ខេត្ត មហានគរ (បច្ចុប្បន្នជាខេត្ត [[សៀមរាប]]) ទ័ពសៀម ចែកចេញជា ៣កងពល កងពលទី១ ជាទ័ពដំរី កងពលទី២ ជាទ័ពសេះ កងពលទី៣ ជាទ័ពថ្មើជើង ទ័ពទាំង៣កង បានវាយសម្រុកចូលតំបន់អង្គរ ពេលនោះ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកទ័ពលង្វែកទៅដោយផ្ទាល់ មានចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) បូករួមនិង ទ័ពនៅមហានគរ មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) សរុបទាំងអស់មានចំនួន ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) បានវាយបកត្រឡប់យ៉ាងខ្លាំងក្លាទៅកាន់កងទ័ពសៀម នៅត្រង់សមរភូមិស្ទឹងអង្គរ ហើយទីបំផុត កងទ័ពសៀមបានបរាជ័យ ដោយការបាក់ទ័ពរាបទាបអស់ ក្នុងជ័យជំនះដ៏អស្ចារ្យនេះ ព្រះចន្ទរាជា បានផ្លាសប្ដូរឈ្មោះខេត្ត មហានគរ ទៅជាឈ្មោះ [[ខេត្តសៀមរាប]] មកដល់ពេល បច្ចុប្បន្ននេះ ហើយក៏ជាជ័យជំនះទី១ របស់ព្រះចន្ទរាជាផងដែរ ដែលធ្វើសង្គ្រាមឈ្នះពួកសៀម ។<ref> Société asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_Recueil_de_memoires.html?id=Q5nj-DPLAGAC Journal asiatique, ou Recueil de memoires, d'extraits et de notices relatifs a l'histoire, a la philosophie, aux langues et la litterature des peuples orientaux], Publisher: Imprimerie royale, Original from Sapienza University of Rome (Biblioteca di Studi Orientali) </ref> == ចម្បាំងខ្មែរសៀម គ.ស ១៥៥៥ == '''Khmer-Siamese war, 1555 AD''' * មរណភាពលោក [[ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង]] ព.សករាជ ២០៩៨, គ.សករាជ ១៥៥៥, ម.សករាជ ១៤៧៧, សៀមបានលើកទ័ព ចំនួន ១៤០,០០០ (១៤មុឺននាក់) ចូលមកឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា ជាលើកទី២ កងទ័ពសៀមបានបែងចែកជាពីរកងពល កងពលទី១ មានចំនួន ៩០,០០០ (៩មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាអង្គ ជាបុត្រ [[ស្រីរាជា]] និង ត្រូវជាបុត្រធម៌ស្ដេចសៀម ដែលស្ដេចសៀមបានសន្យាថា បើពញ្ញាអង្គ ឈ្នះក្នុងសង្គ្រាមនេះ ទ្រង់និងដាក់ ឱ្យ ពញ្ញាអង្គ បានសោយរាជ្យ នៅនគរខ្មែរ តែម្ដង ។ ទ័ពសៀមបានចូលមកឈ្លានពានយក [[ខេត្តបាត់ដំបង]] និង បង្ហួសវាយយក [[ខេត្ត ពោធិ៍សាត់]] កងពលទី២ មានចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ជាកងទ័ពជើងទឹក ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាវាំងសាន វាយចូល [[ខេត្តកំពត]] ។ ព្រះចន្ទរាជា ទ្រង់ជ្រាបហើយត្រាស់បង្គាប់ឱ្យ ឧកញ៉ា ក្រឡាហោមកែវ កេណ្ឌរេហ៍ពល នាខេត្តបាសាក់ ព្រះត្រពាំង ក្រមួនស និងបាទី បន្ទាយមាស បានចំនួន ៦០,០០០ (៦មុឺននាក់) ទៅច្បាំងតទល់ជាមួយទ័ពសៀមនៅសមរភូមិខេត្តកំពត ។ === សមរភូមិ ពោធិ៍សាត់ === '''Pursat Battlefield''' គ.សករាជ ១៥៥៥ កងទ័ពសៀមចំនួន ៩០,០០០ (៩មុឺននាក់) បានវាយចូល [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] ខណៈ ដែលលោក ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង ដឹកនាំទ័ពចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ទៅច្បាំងតទល់ជាមួយនិងទ័ពសៀម អស់ពេលជាច្រើនយាម ដោយចំនួនកងទ័ព និង គ្រឿងសឹកចម្បាំងរបស់សៀម ច្រើនជាងភាគីខាងលោក ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង ពេកណាស់ បើច្បាំងបន្តទៀត កងទ័ពខ្មែរ និងស្លាប់គ្មានសល់ ដូចនេះ លោកមឿង ក៏សម្រេចចិត្តដកកងទ័ពថយ ទៅក្នុងបន្ទាយមានជ័យវិញ រីឯកងទ័ពស្លាប់អស់ប្រមាណ ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដូចនេះកងទ័ពក្នុងបន្ទាយនៅសល់តែ ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ កំពុងតែដាច់ស្បៀងនិងត្រូវបានកងទ័ពសៀមឡោមព័ទ្ធ ចំណែកឯកងទ័ពជំនួយរបស់ ព្រះចន្ទរាជា ២ថ្ងៃទៀតទើបមកដល់ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ។ ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង បានមើលមកកងទ័ពរបស់ខ្លួន ឃើញទឹកមុខបាក់ស្បាតរបស់កងទ័ព បានគិតយ៉ាងល្អិតល្អន់អំពីក្បួនសឹកនេះ បើសង្គ្រាមលើកនេះសៀមឈ្នះ ហើយយកបានតំបន់ ពោធិ៍សាត់នេះ សៀមនិង គម្រាមកំហែង ដល់អាណាចក្រលង្វែក ដូចនេះលោកផ្ទាល់និងពលីកម្ម ក្នុងសង្គ្រាមនេះ ។ លោកមឿង បានរៀបចំគម្រោងការមួយ ដោយឱ្យទាហ៊ានជំនិតៗ របស់លោក ដកកូនទាហាន ៤,០០០ (៤ពាន់នាក់) ចេញពីជួរទ័ព រួចឱ្យទៅបង្កប់ខ្លួនក្នុងព្រៃ ជិតជំរំុស្បៀងកងទ័ពសៀម រួចលោកឱ្យទាហ៊ានសេះសល់ ប្រមាណជា ១៦,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) ចាកចេញពីជំរុំទ័ព ត្រៀមជាមួយកាំភ្លើងធំ និង ព្រួញភ្លើង បង្កប់នៅក្រៅជំរុំ បន្ទាប់មកលោកឱ្យរៀបចំ មនុស្សចំបើងដែលជាទីងមោង ពាក់នៅសំលៀកបំពាក់កងទ័ពវិញ ហើយដាក់ទីងមោង ដែលស្លៀកពាក់ទាហ៊ានទាំងអស់នោះ ទៅក្នុងបន្ទាយវិញ ។ ដើម្បីពន្យាពេលកងទ័ពសៀម ពីការវាយលុកចូលជំរុំកងទ័ព នាពេលថ្ងៃរសៀលនេះ លោកមឿង បានប្រើល្បិចមួយ គឺពិធីពលីជីវិត ដើម្បីទៅកេណ្ឌទ័ពខ្មោច នៅពេលយប់ ដើម្បីឱ្យល្បិចនេះក្លាយជាការពិតទៅបាន និង ដើម្បីឱ្យពួកសៀមជឿផងដែរនោះ មានតែការសម្លាប់ខ្លួនរបស់លោកទេ ទើបល្បិចនេះអាចពិត និង ជាក់ស្ដែង ។ ដោយលោកមឿង បានចាត់កូនទាហានឱ្យជីករណ្ដៅធំមួយ ជំរៅ ៨ ហត្ថ ៤ ជ្រុង ដោយស្មើនិង ៤ម៉ែត្រ ៤ជ្រុង ដាក់នៅចម្រូងលំពែង រួចឱ្យធ្វើរានទេវតា ៧ ថ្នាក់ដាក់បាយសី ទឹកអប់ និង គ្រឿងបូជា ហើយឱ្យធ្វើរាជព័ទ្ធ របងជុំវិញ និង លេងភ្លេងថ្វាយទាំង៨ទិស ហើយលោក បាននាំគ្រួសាររបស់លោក ស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ពណ៌ស ដោយពោលថា ខ្លួននិងសម្លាប់ខ្លួន ដើម្បីកេណ្ឌទ័ពខ្មោចឱ្យមកជួយក្នុងរយៈពេល ៧យាមទៀត ហើយប្រាប់ ឱ្យកងទ័ពខ្មែរទាំងអស់ត្រូវច្បាំងស្លាប់រស់ជាមួយកងទ័ពសៀម ពេលដែលលោកនិងគ្រួសារលោតសម្លាប់ខ្លួនរួច ។ ចំណែកឯកងទ័ពសៀមត្រូវលើកទ័ពមកច្បាំងនូវរសៀលនេះ តែដោយសារ តែលោក ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង ធ្វើពិធីកេណ្ឌទ័ពខ្មោចឱ្យមកជួយក្នុងយប់នេះ ទើបភាគីទ័ពសៀម បានរងចាំដល់វេលាយប់ ទើបនាំទ័ពវាយសម្រុកចូលមក ព្រោះពួកសៀមមិនជឿថាមានកងទ័ពខ្មោចមកជួយនោះទេ ហើយពួកសៀមមិនបានដឹងថានេះជាការពន្យាពេលរបស់លោកមឿងនោះទេ ។ នៅវេលាយប់បានមកដល់ សៀមបានលើកទ័ពចូលជំរំុកងទ័ពលោកមឿង តែមិនមានកងទ័ពខ្មែរនោះទេ មានតែមនុស្សចំបើងដែលបន្លំស្លៀកពាក់ជាកងទ័ព យល់សេចក្ដីដូចនេះ មេទ័ពរងខ្មែរ ឧកញ៉ាចក្រីសុខ បញ្ជារឱ្យបាញ់ព្រួញភ្លើង និង កាំភ្លើងធំ ពីក្រៅជំរុំ ដុតសម្លាប់កងទ័ពសៀម ឆេះស្លាប់អស់ជាច្រើន ច្បាំងគ្នារហូតដល់យប់អាធ្រាត កងទ័ពខ្មែរដែលបង្កប់ក្នុងព្រៃ ចំនួន ៤,០០០ នាក់ ចូលទៅវាយដុតជុំរំស្បៀងកងទ័ពសៀម ភ្លើងឆាបឆេះទាំងមុខទាំងក្រោយ កងទ័ពសៀម ស្មានតែភាគីខ្មែរមានទ័ពជំនួយក៏ចាប់ផ្ដើមជ្រួច្របល់បែកទ័ព ឧកញ៉ាចក្រីសុខ ក៏ប្រកាសឱ្យកងទ័ពទាំងអស់កាប់សម្លាប់កងទ័ពសៀមដល់ អូរស្វាយដូនកែវ [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ហើយកងទ័ពសៀមក៏បានបោះជុំរំនៅទីនោះ ២ថ្ងៃបន្ទាប់ពី កងទ័ព ២០០,០០០ (២សែននាក់) បូករួមទាំង ដំរីសឹក ៥០០ និង សេះចម្បាំង ៥,០០០ ដែលដឹកនាំដោយ ព្រះចន្ទរាជា ផ្ទាល់បានមកដល់ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ដើម្បីត្រៀមធ្វើសង្គ្រាមបណ្ដេញកងទ័ពសៀម ។<ref> Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=Wl8pAAAAYAAJ Journal asiatique], Publisher: Société asiatique., Original from Harvard University </ref> === សមរភូមិ បាត់ដំបង (បរាជ័យកងទ័ពសៀម) === '''Battambang Battlefield (Defeat of Siamese army)''' ក្នុង គ.សករាជ ១៥៥៥ ដដែល កងទ័ព ២០០,០០០ (២សែននាក់) របស់ ព្រះចន្ទរាជា បានវាយសម្រុកទៅកាន់កងទ័ពសៀមនៅសមរភូមិ [[បាត់ដំបង]] ដំរីចម្បាំងរបស់ ព្រះចន្ទរាជា បានទៅប្រជល់ និង ដំរីចម្បាំងរបស់ ពញ្ញាអង្គ ហើយព្រះចន្ទរាជា បានកាប់ ពញ្ញាអង្គ ចំស្មាពីចំហៀង ដោយសែងដាវដងវែង ហើយកាប់ទម្លាក់ធ្លាក់ស្លាប់ពីលើខ្នងដំរី បរាជ័យកងទ័ពសៀម សមរភូមិបាត់ដំបង កងទ័ពលង្វែក បានរឹបអូសយក ដំរីសឹក ៩០ក្បាល បានសេះ ៤៥០ក្បាល បានដាវកាំភ្លើង គ្រឿងសស្ត្រាវុធ រទេះគោ រទេះចម្បាំងជាច្រើន ហើយចាប់បានកងទ័ពសៀមជាឈ្លើយសឹកប្រមាណ ១០,០០០ (១មុឺននាក់) កងទ័ពសៀមសរុប ១៤០,០០០ (១៤មុឺននាក់) ដែលលើកមកឈ្លានពានអាណាចក្រលង្វែក ទាំងជើងគោក និង ជើងទឹក បានបាត់បង់អស់ ៩០,០០០ (៩មុឺននាក់) ហើយសៀមសល់កងទ័ព ប្រមាណជា ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ប៉ុនណោះបានដកទ័ពទៅដល់ អាងសិលា នាព្រំប្រទល់ខ្មែរសៀម បរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរនេះ កងទ័ពសៀមមិនបានលើកមកឈ្លានពានកម្ពុជាទៀតនោះទេ ផ្ទុយទៅវិញ វាជាពេលវេលា ដែលកងទ័ពលង្វែក បានវាតទីដណ្ដើមទឹកដីខ្លួនមកវិញ ហើយវាយយកបាន បណ្ដារស្រុកទាំង ១៣ ពីសៀមផងដែរ ជ័យជំនះដ៏ធំធេងនេះ ប្រជានុរាស្ត្រ បានដាក់រហ័សនាមទ្រង់ថា៖ ស្ដេចនៃសឹកសង្គ្រាម ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == កំណត់ត្រាសង្គ្រាមរវាង ខ្មែរ និង សៀម == '''Record of the war between Khmer and Siam''' * គ.សករាជ ១៥៤០ ចម្បាំងអង្គរ * គ.សករាជ ១៥៥៥ សៀមឈ្លានពាន បាត់ដំបង និង ពោធិ៍សាត់ សៀមប្រើទ័ពសរុប ១៤មុឺននាក់ ច្បាំងនិង ទ័ពលង្វែក ២០មុឺននាក់ * គ.សករាជ ១៥៥៦ - ១៥៥៩ - ១៥៦២ ១៥៦៣ - ១៥៦៤ ចន្ទរាជា ដឹកនាំទ័ពលង្វែក ឈ្លានពាន អាណាចក្រអាយុធ្យា យកបានបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិច ទាំង ១៣ ត្រឡប់មកវិញ ហើយជាឆ្នាំរវាងកងទ័ព កម្ពុជា និង ភូមា លើកទ័ពច្បាំងគៀបប្រទេសសៀមផងដែរ ។ == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១៤៨៦-១៥៦៧)''}} {{Succession box|before= [[ស្រីជេដ្ឋា]]|title=[[អាណាចក្រលង្វែក]]|years='''១៥១៦-១៥៦៦'''|after=[[បរមរាជាទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == ek0h5by88rx35unklxh7t3z5fj69mkl 0 34532 334856 326541 2026-05-01T03:03:56Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334856 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = នាយករដ្ឋមន្ត្រី | body = ព្រះរាជាណាចក្រថៃ | native_name = นายกรัฐมนตรีแห่งราชอาณาจักรไทย | insignia = Seal of the Office of the Prime Minister of Thailand.svg | insigniasize = | insigniacaption = ត្រានាយករដ្ឋមន្ត្រី | flag = Flag of the Prime Minister of Thailand.svg | flagsize = | flagborder = yes | flagcaption = ទង់នាយករដ្ឋមន្ត្រី | flagborder = yes | image = Anutin Charnvirakul - 2023 (52638148766) (cropped).jpg | imagesize = 200px | incumbent = [[អនុទិន ជាញវីរកូល]] | acting = | incumbentsince = ថ្ងៃទី៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥ | department = [[ការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្ត្រី (ថៃ)|ការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្ត្រី]]<br>[[រដ្ឋាភិបាលថៃ|រាជរដ្ឋាភិបាលថៃ]] | style = [[ឯកឧត្តម]] | type = | status = [[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]] | abbreviation = | member_of = {{ubl|[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីថៃ]]|[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិ (ថៃ)|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិ]]|[[បញ្ជាការប្រតិបត្តិសន្តិសុខផ្ទៃក្នុង]]}} | reports_to = [[រដ្ឋសភាថៃ|រដ្ឋសភា]] | residence = [[វិមានពិស្ណុលោក]] | seat = [[វិមានរដ្ឋាភិបាលថៃ|វិមានរដ្ឋាភិបាល]] | nominator = | appointer = [[ព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រ]] | appointer_qualified = | termlength = សរុបមិនអាចលើសពីប្រាំបីឆ្នាំ<ref>{{cite news |title= Unofficial Translation Constitution of the Kingdom of Thailand | url=https://cdc.parliament.go.th/draftconstitution2/download/article/article_20180829093502.pdf |access-date=24 September 2023}}</ref> | termlength_qualified = {{small|(មួយអាណត្តិ បួនឆ្នាំ, អាចបន្តបានមួយអាណត្តិ)}} | constituting_instrument = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ]] | precursor = | formation = ២៨ មិថុនា ១៩៣២ | first = [[ព្រះយាមនោបៈករណ៍និតិធាដា]] | last = | abolished = | succession = | unofficial_names = | deputy = [[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ|ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | salary = ១២៥,៥៩០ [[បាត (រូបិយវត្ថុ)|฿]] {{small|(ក្នុងមួយខែ)}}<ref>{{cite news |last1=Nanuam |first1=Wassana |title=PM, cabinet to offer their salaries to Covid sufferers |url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2146327/pm-cabinet-to-offer-their-salaries-to-covid-sufferers#:~:text=Currently%2C%20Prime%20Minister%20Prayut%20receives%20a%20monthly%20salary%20of%2075%2C590%20baht%20and%20a%20monthly%20position%20allowance%20of%2050%2C000%20baht%20which%20comes%20to%20125%2C590%20baht%20in%20total.%20Over%20three%20months%20he%20will%20be%20donating%20376%2C770%20baht. |website=Bangkok Post |access-date=24 កញ្ញា 2023}}</ref> | website = {{URL|http://www.thaigov.go.th/}} }} '''នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ''' ([[ភាសាថៃ|សៀម]]៖ [[:wikt:นายกรัฐมนตรี|นายกรัฐมนตรีไทย]]) គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]នៃប្រទេស[[ថៃ]]។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីក៏ត្រូវជាប្រធាននៃ[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីថៃ]]ផងដែរ។ តំណែងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោយ[[បដិវត្តន៍សៀមឆ្នាំ១៩៣២|បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៣២]] នៅពេលដែលប្រទេសថៃបានប្តូរមកប្រកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។ មុន[[រដ្ឋប្រហារថៃឆ្នាំ២០១៤|រដ្ឋប្រហារ]] នាយករដ្ឋមន្ត្រីត្រូវបានជ្រើសរើសតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយទទួលយកសម្លេងភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ថៃ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ហើយក្រោយមកគឺត្រូវតែងតាំងដោយ[[ព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រ]]។ ការជ្រើសរើសនៅក្នុងសភានីមួយៗគឺផ្អែកទៅលើថា នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺត្រូវជាមេដឹកនាំនៃគណបក្សធំបំផុត ឬជាមេដឹកនាំនៃសម្ព័ន្ធនយោបាយធំបំផុតនៅក្នុងសភា។ យោងទៅតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ នាយករដ្ឋមន្ត្រីត្រូវបានតែងតាំងតែពីរដងគត់ នេះមានន័យថានាយករដ្ឋមន្រ្តីអាចកាន់អំណាចដោយកំណត់បានត្រឹម ២ អាណត្តិប៉ុណ្ណោះ។ លោកស្រី[[ពែទងធារ ជិនវ័ត្រ]]បានចូលបម្រើការជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៅថ្ងៃទី១៦ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤ ក្រោយពីអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[ស្រេតដ្ឋា ទវីសិន]]ត្រូវបានដកចេញពីតំណែង។ គិតត្រឹមថ្ងៃទី១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ លោកស្រីត្រូវបានតុលាការរដ្ឋធម្មនុញ្ញព្យួរពីតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី ដោយមានលោក[[សុរិយ ចឹងរុងរឿងកិច្ច]]បានឡើងបម្រើជានាយករដ្ឋមន្ត្រីស្តីទី ប៉ុន្តែមកដល់ថ្ងៃទី៣ ខែកក្កដា លោក[[ភូមិធម្ម វេជ្ជយជ័យ]]ក៏បានឡើងកាន់តំណែងបន្តជំនួសលោកសុរិយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីស្ដីទី។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[អនុទិន ជាញវីរកូល]] ដោយលោកបានឡើងកាន់អំណាចតាំងពីថ្ងៃទី៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== តំណែងមួយនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយផ្អែកលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញសៀមនៃឆ្នាំ១៩៣២ ដោយដំបូងមានឈ្មោះថា"ប្រធាននៃ[[គណៈកម្មាធិការប្រជាជនសៀម|គណៈកម្មាធិការប្រជាជន]]" (ประธานคณะกรรมการราษฎร) ហើយក្រោយបន្តិចមកទើបប្តូរមក"នាយករដ្ឋមន្ត្រីសៀម"។ តំណែងនេះត្រូវបានស្ថាបនាឡើងដោយយងគំរូតាមតំណែង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសហរាជាណាចក្រ|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃចក្រភពអង់គ្លេស]]បន្ទាប់ពីសៀមបានផ្លាស់ប្តូរមកប្រកាន់របប[[ប្រជាធិបតេយ្យអាស្រ័យសភា]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣២។ មុនឆ្នាំ១៩៣២ ប្រទេសថៃបានប្រកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យផ្តាច់ការ]]ដែលមានព្រះមហាក្សត្រជាអ្នកកាន់អំណាចផ្តាច់មុខ ពោលគឺកាន់អំណាចជាប្រមុខរដ្ឋផងនិងរដ្ឋាភិបាលផង។ ប៉ុន្តែ គេបានសម្លឹងមើលឃើញថា នៅពាក់កណ្តាលនិងចុងរជ្ជកាលផ្តាច់ការនៃ[[រាជវង្សចក្រី]] មានបុគ្គលមួយចំនួនដែលមិនមែនជាស្តេចបានកាន់មុខតំណែងជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលនេះ។ ឧទាហរណ៍៖ នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះចៅ[[មង្កុដ]]គឺមាន[[សម្តេចចៅព្រះស្រីសុរិយវង្សស៍]]ជាអ្នកកាន់តំណែងប្រមុខរដ្ឋាភិបាល ចំណែកឯក្នុងរជ្ជកាលចៅ[[ចុល្លាង្ករណ៍]]វិញមានព្រះអង្គម្ចាស់[[ដំរង្ស រាជានុភាព]]ជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល។ គេបានចាត់ទុកថាតំណែងដើម (មុន) នៃតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រីគឺ"សមុហនាយក" (สมุหนายก) ដែលត្រូវបានកាន់កាប់ដោយ"អង្គមហាសេនាបតី" (อัครมหาเสนาบดี)។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីសៀមទីមួយគឺ[[ព្រះម៉ានូផាកន និទិថាដា]]ដែលជាអតីតចៅក្រមម្នាក់។ នៅឆ្នាំ១៩៤៥ ឈ្មោះនៃតំណែងនេះត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរពី"នាយករដ្ឋមន្រ្តី''សៀម''" ទៅ "នាយករដ្ឋមន្ត្រី''ថៃ''"។ ចាប់តាំងពីបង្កើតមក តំណែងនេះគឺភាគច្រើនត្រូវបានកាន់កាប់ដោយមេយោធា, នាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ១៦ រូបក្នុងចំណោមសរុប ២៥ រូបនិងរួមទាំងនាយករដ្ឋមន្ត្រីបច្ចុប្បន្នផងដែរគឺសុទ្ធតែធ្លាប់ឬកំពុងបម្រើការឱ្យយោធា។ ការចូលកាន់កាប់តំណែងដោយក្រុមយោធាគឺផ្តើមពីនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃទី២ ឈ្មោះ[[ព្រះផាហនផុនផាយុហសេនា|ផុត ផាហនយ៉ូទិន]]នៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារសៀមឆ្នាំ១៩៣៣|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៣៣]]។ អ្នកដែលបម្រើការជានាយករដ្ឋមន្ត្រីយូរជាងគេគឺលោកសេនាប្រមុខ[[ផ្លេក​ ភិបួនសង្ក្រាម]]ដែលបម្រើការបានរយៈពេល ១៤ឆ្នាំ ១១ខែ និង ១៨ថ្ងៃ។ អ្នកបម្រើការខ្លីជាងគេបំផុតគឺលោក[[ថាវី បុនយ៉ាកែត]]ដោយបានកាន់កាប់តំណែងបានត្រឹម ១៨ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |url=http://www.cabinet.thaigov.go.th/bb_main41.htm |script-title=th:ที่สุด! ที่สุด! ของนายกรัฐมนตรี และคณะรัฐมนตรีไทย |accessdate=2008-12-21 |language=Thai |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216041026/http://www.cabinet.thaigov.go.th/bb_main41.htm |archivedate=16 December 2008}}</ref> តាំងពីចេញនិម្មិតកម្មមកមាននាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ៩ រូបត្រូវបានគេធ្វើរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ចេញពីតំណែង, ៣ រូបត្រូវបានដកសិទ្ធិតាមដីការបស់តុលាការ និង ១១ រូបត្រូវបានលាលែងពីតំណែង។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីក្មេងជាងគេបង្អស់គឺ[[សេនី ប្រាមុខ]]ដោយលោកបានឡើងកាន់តំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រីដំបូងនៅអាយុ ៤០ ឆ្នាំ។ ប្រទេសថៃបានទទួលមាននាយករដ្ឋមន្រ្តីស្រីដំបូងគេបង្អស់គឺអ្នកស្រី[[យីងឡាក់ ស៊ីណាវ៉ាតត្រា]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃទាំងអស់គឺសុទ្ធតែកាន់សាសនាព្រះពុទ្ធ។ ==ការតែងតាំង== នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃរាជអាណាចក្រថៃគឺតម្រូវឱ្យមានសមាជិកភាពនៅក្នុងសភាតំណាងរាស្ត្រ។<ref>[[2007 Constitution of Thailand]]</ref> មុនរដ្ឋប្រហារ ដើម្បីត្រូវតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី បុគ្គលដែលគេបានតែងតាំងនោះនឹងត្រូវតែមានការគាំទ្រពីសមាជិក ១/៥ នៃសមាជិកសភាទាំងអស់។ ក្រោយពីទទួលបានសម្លេងឆ្នោតភាគច្រើននៅក្នុងសភា សេចក្តីសម្រេចនឹងត្រូវអនុម័តហើយបញ្ជូនទៅព្រះមហាក្សត្រ បន្ទាប់មកទៀតព្រះអង្គនឹងធ្វើការណាត់ជួបជាផ្លូវការដោយផ្តល់ការយល់ព្រមរបស់ទ្រង់ចំពោះសេចក្តីសម្រេចនោះ។ ព្រឹត្តិការណ៍ខាងលើនេះត្រូវតែប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងក្រោមរយៈពេល ៣០ ថ្ងៃក្រោយពីការចាប់ផ្តើមសម័យប្រជុំដំបូងនៃសភាតំណាងរាស្ត្របន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោត។ ប្រសិនបើមិនអាចជ្រើសរើសបេក្ខជនណាបានក្រោមរយៈពេល ៣០ ថ្ងៃទេនោះ វាគឺជាកាតព្វកិច្ចរបស់[[ប្រធានរដ្ឋសភាថៃ|ប្រធានរដ្ឋសភា]]ក្នុងការបញ្ជូនឈ្មោះសមាជិកណាម្នាក់ដែលខ្លួនគិតថាសក្តិសមបំផុតទៅឱ្យព្រះមហាក្សត្រ។ បុគ្គលដែលតែងតាំងគឺត្រូវតែជាប្រធានឬជាមេដឹកនាំនៃ[[បញ្ជីរាយនាម គណបក្សនយោបាយនៅថៃ|គណបក្សនយោបាយ]]ធំជាងគេនៅក្នុងសភាជាន់ទាប ឬជាមេដឹកនាំនៃសម្ព័ន្ធនយោបាយធំបំផុតក្រោយការបោះឆ្នោត។ ==មុខងារ== នាយករដ្ឋមន្ត្រីគឺជាប្រធាន[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីថៃ|គណៈរដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេស]]។ ការតែងតាំងនិងការដកតំណែងពីរដ្ឋមន្ត្រីណាមួយគឺត្រូវធ្វើឡើងដោយការពិភាក្សាគ្នារវាងសមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងៗទៀត។ ក្នុងនាមជាមេដឹកនាំនៃរដ្ឋាភិបាល នាយករដ្ឋមន្ត្រីគឺត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះការបរាជ័យនិងការបំពេញមុខងារនានារបស់រដ្ឋមន្រ្តីនិងរដ្ឋាភិបាលខ្លួនទាំងមូល។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីមិនអាចកាន់តំណែងជាប់ៗគ្នាច្រើនជាង ៨ ឆ្នាំនោះទេ (ពោលគឺលើសពី ២ អាណត្តិ)។ ក្នុងនាមជាសមាជិកម្នាក់ដ៏សំខាន់ជាងគេបំផុតក្នុងរដ្ឋាភិបាល នាយករដ្ឋមន្ត្រីគឺជាអ្នកតំណាងឱ្យប្រទេសថៃនៅបរទេសនិងជាអ្នកនាំពាក្យទីមួយឱ្យរដ្ឋាភិបាលក្នុងប្រទេស។ ក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ នាយករដ្ឋមន្រ្តីត្រូវតែដឹកនាំគណៈរដ្ឋមន្រ្តីខ្លួនក្នុងការប្រកាសសេចក្តីថ្លែងការណ៍ពីគោលនយោបាយនៃរដ្ឋាភិបាលលោកនៅចំពោះមុខសម័យប្រជុំរដ្ឋសភារួមក្នុងរយៈពេលដប់ប្រាំថ្ងៃ។<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7802554.stm | work=BBC News | title=Thai PM speech off amid protests | date=29 December 2008 | accessdate=22 May 2010}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីក៏ត្រូវទទួលខុសត្រូវដោយផ្ទាល់ចំពោះមន្ទីរស្តីការមួយចំនួនផងដែរដូចជា៖ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការសម្ងាត់ជាតិ ការិយាល័យថវិកា ការិយាល័យក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិ ការិយាល័យក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ ការិយាល័យគណៈកម្មការមន្ត្រីស៊ីវិល [[ការិយាល័យនៃក្រុមប្រឹក្សាអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមជាតិ]] ការិយាល័យនៃគណៈកម្មការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យសាធារណៈ ហើយនិង[[បញ្ជាការប្រតិបត្តិការសន្តិសុខផ្ទៃក្នុង]]។ រាល់វិក័យប័ត្រប្រាក់ត្រូវតែឆ្លងកាត់ការពិនិត្យទទួលយល់ព្រមពីនាយករដ្ឋមន្រ្តីសិនទើបអាចណែនាំនៅក្នុងរដ្ឋសភាបាន។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីអាចត្រូវដកចេញពីតំណែងបានដោយការធ្វើ"ការបោះឆ្នោតគ្មានទំនុកចិត្ត"។ ដំបូងឡើយ ការបោះឆ្នោតគឺត្រូវមានសម្លេង ១ ភាគ ៥ នៃសមាជិកសភាសរុបសិនទើបអាចធ្វើការពិភាក្សាអំពីបញ្ហានោះ។ ក្រោយពីការពិភាក្សាគ្នាហើយ ការបោះឆ្នោតគ្មានទំនុកចិត្តនឹងអាចប្រព្រឹត្តិធ្វើទៅបានដោយត្រូវការតែសម្លេងភាគច្រើនប៉ុណ្ណោះដើម្បីដកនាយករដ្ឋមន្ត្រីចេញពីតំណែង។ ដំណើរនេះគឺមិនអាចធ្វើឡើងចំនួនពីរដងបាននោះទេនៅក្នុងសម័យប្រជុំចំនួនមួយ។ ==ការិយាល័យ និងលំនៅស្នាក់អាស្រ័យ== នាយករដ្ឋមន្ត្រីគឺត្រូវទទួលជំនួយការងារពី[[ការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្ត្រី (ថៃ)|ការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្ត្រី]] (สำนักนายกรัฐมนตรี) ដែលជានាយកដ្ឋានថ្នាក់ខុទ្ទកាល័យដឹកនាំដោយរដ្ឋមន្រ្តីចំនួនពីររូប។ ការិយាល័យនេះគឺមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[វិមានរដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសថៃ]]នៅក្នុងតំបន់ឌូស៊ីតនៃទីក្រុងបាងកក។ [[វិមានពិសានុលោក]] (บ้านพิษณุโลก) គឺជាគេហដ្ឋានផ្លូវការរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅចំកណ្តាលក្រុងបាងកក។ វិមាននេះត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទ[[វជិរាវុធ]] ហើយវាបានក្លាយជាគេហដ្ឋានផ្លូវការរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩។ ដោយមានពាក្យចចាមអារាមថាវិមាននេះគឺសម្បូរទៅដោយប្រលឹងខ្មោចច្រើន ដូច្នេះនាយករដ្ឋមន្ត្រីភាគច្រើនគឺតែងតែស្នាក់នៅក្នុងគេហដ្ឋានផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេ ហើយបានប្រើប្រាស់វិមាននេះសម្រាប់តែពេលមានកិច្ចការពាណិជ្ជកម្មនោះទេ។<ref>{{Cite web |url=http://www.cgmoore.com/blog/view.asp?id=629 |title=A Thai Ghost Story by Christopher G. Moore |access-date=2020-10-28 |archivedate=2017-01-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170122232734/http://www.cgmoore.com/blog/view.asp?id=629 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lerson.sc.chula.ac.th/bc/index.php/articles/history/baan-phitsanulok |title=Chuan takes a home with haunting history |access-date=2020-10-28 |archivedate=2016-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160812211903/http://www.lerson.sc.chula.ac.th/bc/index.php/articles/history/baan-phitsanulok |url-status=dead }}</ref> ==ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី== {| class="wikitable" width=80% !មុខតំណែង !!នាម!! ពេលតែងតាំង |- | ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី<br/>{{small|([[ក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម (ថៃ)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងពាណិជ្ជកម្ម]])}} | [[ភូមិធម្ម វេជ្ជយជ័យ]] | ១ កញ្ញា ២០២៣ |- | ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី<br/>{{small|([[ក្រសួងថាមពល (ថៃ)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងថាមពល]])}} | [[ពិរព័ន្ធ សាលីរដ្ឋវិភាគ]] | ១ កញ្ញា ២០២៣ |- | ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី<br/>{{small|([[ក្រសួងដឹកជញ្ជូន (ថៃ)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងដឹកជញ្ជូន]])}} | [[សុរិយ ចឹងរុងរឿងកិច្ច]] | ២៧ មេសា ២០២៤ |- | ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី<br/>{{small|([[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (ថៃ)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]])}} | [[ពិជ័យ ឆុនហវជិរ]] | ២៧ មេសា ២០២៤ |- | ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី<br/>{{small|([[ក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចឌីជីថល និងសង្គម|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសេដ្ឋកិច្ចឌីជីថល និងសង្គម]])}} | [[ប្រសើរ ជ័យធររួងទង]] | ៣ កញ្ញា ២០២៤ |- |} ==បញ្ជីនាយករដ្ឋមន្ត្រី== {{Main|បញ្ជីរាយនាមនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ}} ===អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីដែលនៅមានជីវិត=== គិតត្រឹម{{CURRENTMONTHNAME}} ឆ្នាំ{{CURRENTYEAR}} នេះ អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃដែលកំពុងរស់នៅមានចំនួន ១០ រូប។ {| class="sortable wikitable" !នាម!!រយៈពេលកាន់តំណែង!!ថ្ងៃ ខែ ឆ្នាំកំណើត!!គណបក្សនយោបាយ |- |[[ថានីន ក្រាយវិឈាន|ធានិន្ទ្រ ក្រ័យវិជៀរ]] |១៩៧៦–១៩៧៧ |{{Birth date and age|1927|4|5|df=y}} |''ឯករាជ្យ'' |- |[[អាន័ន្ទ បន្យារជុន]] |១៩៩១–១៩៩២, និងម្តងទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ |{{Birth date and age|1932|8|9|df=y}} |''ឯករាជ្យ'' |- |[[សុចិន្តា គ្រាប្រយូរ]] |១៩៩២ |{{Birth date and age|1933|8|6|df=y}} |[[កងទ័ពភូមិន្ទថៃ|យោធា]] |- |[[ឈួន លីកភ័យ]] |១៩៩២–១៩៩៥; ១៩៩៧–២០០១ |{{Birth date and age|1938|7|28|df=y}} |[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ (ថៃ)|គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ]] |- |[[ជវលិត យងចៃយុទ្ធ]] |១៩៩៦–១៩៧៧ |{{Birth date and age|1932|5|15|df=y}} |[[គណបក្សក្តីសង្ឃឹមថ្មី]] |- |[[ទក្សិណ ជិនវ័ត្រ]] |២០០១–២០០៦ |{{Birth date and age|1949|07|26|df=y}} |[[គណបក្សថៃស្រឡាញ់ថៃ]] |- |[[សុរយុទ្ធ ចុលានន្ទ]] |២០០៦–២០០៨ |{{Birth date and age|1943|08|28|df=y}} |''ឯករាជ្យ'' ([[កងទ័ពភូមិន្ទថៃ|យោធា]]) |- |[[សមឆាយ វង្សស្វ័ស្តិ៍]] |២០០៨ |{{Birth date and age|1947|08|31|df=y}} |[[គណបក្សអំណាចប្រជាជន (ថៃ)|បក្សអំណាចប្រជាជន]] |- |[[អភិសិទ្ធិ វេជ្ជាជីវៈ]] |២០០៨–២០១១ |{{Birth date and age|1964|8|3|df=y}} |[[គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ (ថៃ)|បក្សប្រជាធិបតេយ្យ]] |- |[[យិងលក្សណ៍ ជិនវ័ត្រ]] |២០១១–២០១៤ |{{Birth date and age|1967|6|21|df=y}} |[[គណបក្សដើម្បីថៃ]] |- |} ===ទង់នាយករដ្ឋមន្ត្រី=== <gallery class="center"> File:Flag of the Prime Minister of Thailand (1936-1939).svg|ទង់នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ ១៩៣៦&ndash;១៩៣៩ File:Flag of the Prime Minister of Thailand (1939).svg|ទង់នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ ១៩៣៩&ndash;១៩៧៩ File:Flag of the Prime Minister of Thailand.svg|ទង់នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ ១៩៧៩&ndash;បច្ចុប្បន្ន </gallery> ==មើលផងដែរ== {{Commons category|Prime ministers of Thailand|នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ}} *[[បញ្ជីរាយនាមនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] *[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ]] *[[រដ្ឋាភិបាលថៃ]] *[[ការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្ត្រី (ថៃ)]] *[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== * [http://www.thaigov.go.th គេហទំព័រផ្លូវការ], គេហទំព័ររបស់រាជរដ្ឋាភិបាលថៃ * [https://web.archive.org/web/20110426162320/http://www.cabinet.thaigov.go.th/eng/pm_his.htm ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃនាយករដ្ឋមន្រ្តីថៃ], បញ្ជីរាយនាមនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃដ៏លម្អិត [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] k5w5vlfwf0z6zrh487od1c7kfsjnszu 0 34867 334857 333866 2026-05-01T04:44:19Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334857 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} {{about|ប្រទេស}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋបារាំង |native_name = {{nobold|''République française'' ([[ភាសាបារាំង]])}} |common_name = បារាំង |image_flag = Flag of France.svg |image_coat = Armoiries république française.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករបារាំង|វរលញ្ឆករ]] |symbol_width = 75px |national_motto = "''[[សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព|Liberté, égalité, fraternité]]''"<br/>"សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព" |other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Great Seal of France.svg|100px|Obverse]] [[File:Great Seal of France (reverse).svg|100px|Reverse]]</div> |other_symbol_type = [[មហាត្រានៃបារាំង|មហាត្រា]] |national_anthem = "[[ឡាម៉ាស៊ីលេស|La Marseillaise]]"<br /><center>[[File:La Marseillaise.ogg]]</center> |image_map = France in the European Union on the globe (Europe centered).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសបារាំង (ក្រហម) នៅលើភូគោល |capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[ប៉ារីស]] |coordinates = {{Coord|48|51|N|2|21|E|type:city}} |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសាបារាំង]]{{refn|group=សម្គាល់|name=one|សម្រាប់ព័ត៌មានអំពីភាសាតាមតំបន់, សូមមើល [[ភាសានៃបារាំង]]។}} |religion_year = ២០២២ |religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |៤៧% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅបារាំង|កាតូលិក]] |២% [[និកាយប្រូតេស្តង់នៅបារាំង|ប្រូតេស្តង់]] |១% [[និកាយអូស្សូដក់ខាងលិចនៅបារាំង|អូស្សូដក់]] |៣៣% គ្មានជំនឿសាសនា |៤% [[ឥស្លាមសាសនានៅបារាំង|ឥស្លាមសាសនា]] |២% [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅបារាំង|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |១% សាសនាផ្សេងៗ |៩% មិនបានបញ្ជាក់<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/#people-and-society |title=CIA World Factbook: France |author=[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល]] |date=19 January 2022 |website=Cia.gov |publisher=CIA |access-date=1 កុម្ភៈ 2022 |archivedate=16 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220316080837/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/#people-and-society |url-status=dead }}</ref> }} |government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] |leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីបារាំង|ប្រធានាធិបតី]] |leader_name1 = [[​អេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុង​]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបារាំង|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[សេបាស្ទីយ៉ង់ ឡឺក័រនូ]] |legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្របារាំង|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភា (បារាំង)|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[រដ្ឋសភា (បារាំង)|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[ហ្វ្រង់ស៊ា|រាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា]]<br/>{{small|(បង្រួបបង្រួមដោយស្តេច[[ក្លូវីសទី១]])}} |established_date2 = ៤៨១ |established_event3 = [[សន្ធិសញ្ញាវែរដុង]] |established_date3 = សីហា ៨៤៣ |established_event4 = [[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង|ព្រះរាជាណាចក្រ]] |established_date4 = ៣ កក្កដា ៩៨៧ |established_event5 = ប្រកាសជា[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] |established_date5 = ២២ កញ្ញា ១៧៩២ |established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបារាំង|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date6 = ៤ តុលា ១៩៥៨ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦៤០,៦៧៩ | area_rank = ទី៤២ | percent_water = ០.៨៦ (ត្រឹមឆ្នាំ២០១៥)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=13 តុលា 2021|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | area_label2 = [[បារាំងដីគោក]] ([[វិទ្យាស្ថានភូមិសាស្ត្រជាតិ|IGN]]) | area_data2 = ៥៥១,៦៩៥ គម^២{{#tag:ref|ទិន្នន័យរបស់[[វិទ្យាស្ថានភូមិសាស្ត្រជាតិ]] (IGN) ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងផ្ទៃទឹកដែរ|group="សម្គាល់"}} ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី៥០]]) | area_label3 = បារាំងដីគោក ([[កាដាស្ត្រេ]]) | area_data3 = ៥៤៣,៩៤០ គម^២{{#tag:ref|ទិន្នន័យចុះបញ្ជីទឹកដីរបស់បារាំងដែលមិនរាប់បញ្ចូលបឹង ស្រះ និងផ្ទាំងទឹកកកធំជាង ១ គម^២ (២៤៧ ហិចតា) ក៏ដូចជាមាត់ទន្លេផងដែរ។|group="សម្គាល់"}}<ref>{{cite journal|url=http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|title=France Métropolitaine|publisher=INSEE|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150828051307/http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|archive-date=28 សីហា 2015}}</ref> ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី៥០]]) |population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៦៧,៤១៣,០០០<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|title=Demography – Population at the beginning of the month – France|year=2019 |website=Insee|access-date=13 តុលា 2021}}</ref> |population_estimate_year = ២០២១ |population_estimate_rank = ទី២០ |population_density_km2 = ១១៦ |population_density_rank = ទី៨៩ |GDP_nominal = {{increase}} ២.៩៣៨ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=132,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2016&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=(អង់គ្លេស) World Economic Outlook Database, April 2021|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ |website=imf.org|access-date=13 តុលា 2021}}</ref> |GDP_nominal_rank = ទី៧ |GDP_nominal_year = ២០២១ |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៤៤,៩៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី២៤ |GDP_PPP_year = ២០២១ |GDP_PPP = {{increase}} ៣.២៣២ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR"/> |GDP_PPP_rank = ទី៩ |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៤៩,៤៩២ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី២៥ |Gini_year = ២០១៩ |Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> |Gini = 29.2 <!--អនុញ្ញាតតែលេខបារាំងប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=14 តុលា 2021}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.901 <!--អនុញ្ញាតតែលេខបារាំងប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=14 តុលា 2021}}</ref> |HDI_rank = ទី២៦ |currency = {{unbulleted list | [[អឺរ៉ូ]] ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) ([[ISO ៤២១៧|EUR]]){{#tag:ref|ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋបារាំងទាំងមូលលើកលែងតែទឹកដីក្រៅស្រុកនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|group="សម្គាល់"}} | [[ហ្វ្រង់ប៉ាស៊ីហ្វិក|ហ្វ្រង់]] (XPF){{#tag:ref|ទឹកដីក្រៅស្រុករបស់បារាំងនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|group="សម្គាល់"}} }} |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល]] |utc_offset = +១ |utc_offset_DST = +២ |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបកណ្តាល]] |date_format = dd/mm/yyyy ([[គ្រិស្តសករាជ|គ.ស.]]) |drives_on = ស្តាំ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅបារាំង|៣៣]] |sport_code = FRA |vehicle_code = F | electricity = 230 V–50 Hz |cctld = [[.fr]] }} '''ប្រទេសបារាំង''' ({{lang-fr|France}} ''ហ្វ្រង្សិ៍'') ដោយមានឈ្មោះផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋបារាំង''' គឺជា[[ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]]មួយដែលមានទឹកដីចម្បងស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងលិច]]​និងមានទឹកដីក្រៅស្រុកមួយចំនួនស្ថិតនៅតាមទ្វីប[[អាមេរិកខាងត្បូង]] និងរួមទាំង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] [[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ [[បារាំងមាតុបុរៈ|តំបន់មាតុបុរៈ]]របស់ប្រទេសនេះលាតសន្ធឹងពីតំបន់[[រ៉ាំង (តំបន់)|រ៉ាំង]]នៅភាគខាងកើតទៅដល់[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅភាគខាងលិច និងពី[[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]]នៅភាគខាងត្បូងដល់[[ផ្លូវទឹកអង់គ្លេស]] និង[[សមុទ្រខាងជើង]]។ ទឹកដីក្រៅប្រទេសរួមមាន៖ [[គុយយ៉ានបារាំង]]នៅ[[អាមេរិកខាងត្បូង]] [[សង់ព្យែរនិងមីកូឡុង]]នៅសមុទ្រអាត្លង់ទិកខាងជើង [[ឥណ្ឌីបារាំងខាងលិច]] និងបណ្តុំកោះជាច្រើនទៀតនៅទ្វីប[[អូសេអានី]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ ដោយសារតែមានទឹកដីជាប់មាត់សមុទ្រច្រើន ប្រទេសបារាំងមាន[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ]]ដ៏ធំបំផុតលើពិភពលោក។ នៅប៉ែកអឺរ៉ុប បារាំងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[បែលហ្សិក]] [[លុចសំបួ]] [[អាល្លឺម៉ង់]] [[ស្វីស]] [[ម៉ូណាកូ]] [[អ៊ីតាលី]] [[អង់ដូរ៉ា]] និងប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]] រីឯនៅ[[ទ្វីបអាមេរិក]]វិញ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេស[[ហុល្លង់]] [[ស៊ូរីណាម]] និងប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]។ បារាំងមាន[[តំបន់នៃបារាំង|តំបន់អាំងតេក្រាលចំនួនដប់ប្រាំបី]] (ប្រាំនៅក្រៅប្រទេស) ដែលលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដីសរុប ៦៤៣,៨០១ គីឡូម៉ែត្រក្ររ៉េ និងមានប្រជាជនជាង ៦៧ លាននាក់ (គិតត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១)។<ref>{{cite web|website=The World Factbook|title=Field Listing :: Area|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|publisher=CIA|access-date=2 កុម្ភៈ 2022|archive-date=31 មករា 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|url-status=dead|archivedate=2014-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html}} {{PD-notice}}</ref> ប្រទេសបារាំងគឺជា[[សាធារណរដ្ឋ]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] ដែលមានរដ្ឋធានីឈ្មោះថា[[ប៉ារីស]]ដោយវាត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេស និងជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ និងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់។ តំបន់ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[លីយ៉ុង]] [[ម៉ាសែល]] [[ធូលូស]] [[ប័រដូ]] [[លីល]] និង[[នីស]]។ ទឹកដីបារាំងសព្វថ្ងៃបានទទួលវត្តមានមនុស្សដំបូងៗតាំងពីស័ក[[ប៉ាលេអូលីកទិកលើ|ប៉ាលេអូលីទិក]]មកម្លេះ ហើយទឹកដីមាតុបុរៈបារាំងត្រូវកុលសម្ព័ន្ធសែលតិកមួយក្រុមដែលគេស្គាល់ថា"[[ហ្គោល|ហ្គោល]]"ចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងអំឡុង[[យុគដែក]]។ ពួករ៉ូមបាន[[ហ្គោលរ៉ូម|កាត់តំបន់នេះបញ្ចូលជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីខ្លួន]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៥១ មុន គ.ស ដែលជាហេតុនាំឱ្យ[[វប្បធម៌ហ្កាល់ឡូ-រ៉ូម៉ាំង]]លេចឡើង និងត្រូវជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ[[ភាសាបារាំង]]។ ពួក[[ហ្វ្រង់]]ដែលជាក្រុន[[ជនជាតិជឺម៉ាំង]]មួយបានបង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា]] ហើយបានក្លាយជាមាតុបេះដូងនៃ[[ចក្រភពការអូលីនជាន]]។ [[សន្ធិសញ្ញាវ៉ែដុង]]នៃឆ្នាំ ៨៤៣ បានបែងចែកចក្រភពនោះដោយមានរដ្ឋ[[ហ្វ្រង់ស៊ាខាងលិច]]ក្លាយទៅជា[[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង]]នៅក្នុងឆ្នាំ៩៨៧។ នៅ[[យុគសម័យកណ្តាល]] បារាំងបានក្លាយជាអាណាចក្រសក្តិភូមិដ៏មានឥទ្ធិពលមួយ ហើយមានវិមជ្ឈការខ្ពស់។ ស្តេច[[ហ្វីលីពទី២ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ហ្វីលីពទី២]] បានពង្រឹងអំណាចរាជវង្សប្រកបដោយជោគជ័យ ហើយបានកម្ចាត់ចោលនូវគូប្រជែងរបស់ទ្រង់ដើម្បីបង្កើនវិសាលភាពរាជ្យទឹកដីបារាំង។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ប្រទេសបារាំងបានក្លាយទៅជារដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៤ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៥ ប្រទេសបារាំងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងជម្លោះរាជវង្សជាបន្តបន្ទាប់ដែលមានប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]ជាប់ពាក់ព័ន្ធ គេតែងសម្តៅលើជម្លោះនេះថា[[សង្រ្គាមមួយរយឆ្នាំ]] ហើយអត្តសញ្ញាណរបស់បារាំងថ្មីបានលេចឡើងជាលទ្ធផល។ នៅក្នុង[[សម័យបុនវុឌ្ឍិសិល្បៈ]] (''Renaissance'') ប្រទេសបារាំងបានឆ្លងកាត់វឌ្ឍនភាពសិល្បៈនិងវប្បធម៌ ជម្លោះជាមួយ[[រាជត្រកូលហាបស្បួក]] និងនិម្មិតកម្មនៃ[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|ចក្រភពអាណានិគមលំដាប់ពិភពលោក]]ដែលដល់សតវត្សទី២០ វាក៏ក្លាយជាចក្រភពមហាអំណាចធំទីពីរនៅលើភពផែនដី។<ref>{{cite book |editor=Hargreaves, Alan G. |title=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism |publisher=Lexington Books |year=2005 |isbn=978-0-7391-0821-5 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=UX8aeX_Lbi4C&pg=PA1}}</ref> នៅពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី១៦ បារាំងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង|សង្រ្គាមស៊ីវិលសាសនា]]រវាងអ្នកកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|និកាយកាតូលិក]]និងពួក[[ហ៊ូហ្គូណូ]]ដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រទេសចុះទន់ខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រទេសបារាំងបានលេចចេញជាមហាអំណាចសារជាថ្មីនៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សទី១៧ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចនាម[[ល្វីទី១៤]] បន្ទាប់ពីទ្រង់បានបិទបញ្ចប់ឆាក[[សង្រ្គាមសាមសិបឆ្នាំ]]។<ref>{{cite book |author=R.R. Palmer |author2=Joel Colton |title=A History of the Modern World |url=https://archive.org/details/historyofmodernw00palm |url-access=registration |edition=5th |year=1978 |page=[https://archive.org/details/historyofmodernw00palm/page/161 161]}}</ref> កង្វះគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច ពន្ធវិសមភាព និងសង្រ្គាមជាញឹកញាប់ (ជាពិសេសការបរាជ័យនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] និងការ[[បារាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក|ចូលធ្វើអន្តរាគមន៍]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក]]) បាននាំឱ្យព្រះរាជាណាចក្រធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចមិនជាក់លាក់នៅចុងសតវត្សទី១៨។ បញ្ហាទាំងនេះបានធ្វើឱ្យ[[បដិវត្តន៍បារាំង]]ផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩ ដែលជាលទ្ធផល [[របបចាស់ (បារាំង)|របបចាស់]] (''Ancien Régime'') ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងការបង្កើតនូវ[[សេចក្តីប្រកាសស្តីពីសិទ្ធិមនុស្ស និងសិទ្ធិពលរដ្ឋ|សេចក្តីប្រកាសសិទ្ធិមនុស្ស]] ដែលបង្ហាញពីឧត្តមគតិរបស់ប្រទេសនេះរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។ ប្រទេសបារាំងបានឈានដល់ចំណុចកំពូលខាងផ្នែកនយោបាយ និងយោធានៅដើមសតវត្សទី១៩ ក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍]] ដោយពេលនោះបារាំងបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីមួយភាគធំនៃទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយបានបង្កើត[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ]]ឡើង។ [[បដិវត្តន៍បារាំង]] និង[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]បានផ្លាស់ប្តូររូបរាងដំណើរប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុប និងពិភពលោកទាំងមូល។ ការដួលរលំនៃចក្រភពទីមួយបាននាំឱ្យឥទ្ធិពលបារាំងធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ ដែលក្នុងនោះប្រទេសបារាំងត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិរដ្ឋាភិបាលរហូតដល់ការបង្កើតឡើងនៃ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបី]]នៅក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៧០។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍បន្ទាប់ៗ គេបានឆ្លងកាត់សម័យសុទិដ្ឋិនិយមនៅបារាំងដូចជា ការរីកចម្រើនផ្នែកវប្បធម៌ និងវិទ្យាសាស្ត្រ ក៏ដូចជាភាពចម្រុងចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចដែលគេនិយមស្គាល់ថា "[[សម័យសោភ័ណ]]" (''Belle Époque'')។ ប្រទេសបារាំងគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដោយជាលទ្ធផល វាបានទទួលបានជ័យជម្នះតែត្រូវបាត់បង់ជីវិតមនុស្ស និងសេដ្ឋកិច្ចជាច្រើន។ ប្រទេសនេះក៏ជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|មហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្ត]]នៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ផងដែរប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មានវាក៏ត្រូវទទួលរងការត្រួតត្រាពីសំណាក់សត្រូវរបស់ខ្លួនហៅ [[មហាអំណាចអ័ក្ស]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពីបានរំដោះនៅឆ្នាំ១៩៤៤ [[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|សាធារណរដ្ឋទីបួន]]ដែលមានអត្ថិភាពដ៏ខ្លីត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយក្រោយមកត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងដំណើរនៃ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី]]។ [[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីប្រាំ|សាធារណរដ្ឋទីប្រាំ]]បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយមហាវីរបុរសបារាំងគឺលោក[[សាល ដឺ ហ្គោល]]។ អាល់ហ្សេរី និងរួមទាំងទឹកដីអាណានិគមបារាំងភាគច្រើនបានទទួលឯករាជ្យនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ដោយភាគច្រើនបានរក្សាទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធាយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយបារាំងមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ប្រទេសបារាំងរក្សាបាននូវឋានៈជាមជ្ឈមណ្ឌល[[សិល្បៈបារាំង|សិល្បៈ]] [[បញ្ជីរាយនាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របារាំង|វិទ្យាសាស្ត្រ]] និង[[បញ្ជីរាយនាមទស្សនវិទូបារាំង|ទស្សនវិជ្ជាសកល]]។ វាជាប្រទេសដែលមានចំនួន[[បេតិកភណ្ឌពិភពលោកអង្គការយូណេស្កូ|បេតិកភណ្ឌពិភពលោកច្រើនបំផុតទីប្រាំ]]របស់អង្គការ[[យូណេស្កូ]] និងជាគោលដៅទេសចរណ៍ឈានមុខគេរបស់ពិភពលោកដោយទទួលបានភ្ញៀវទេសចរបរទេសជាង ៨៩ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20190517-france-tourism-record-number-visitors-tourists-despite-yellow-vests-paris|title=(អង់គ្លេស) France posts new tourist record despite Yellow Vest unrest|date=17 May 2019|website=France 24}}</ref> ប្រទេសបារាំងគឺជា[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ]]មួយដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៧ នៅលើពិភពលោក]]បើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ)|ធំជាងគេទី ៩]] បើគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ។ បើ​និយាយ​ពី​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​សរុប​តាម​គ្រួសារ វា​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​ទី​បួន​នៅលើ​ពិភពលោក។<ref>{{cite web |date=October 2010 |url=http://piketty.pse.ens.fr/fichiers/enseig/ecoineg/EcoIneg_fichiers/DaviesShorrocks2010(CSGlobalWealthReport).pdf |title=Global Wealth Report |publisher=Credit Suisse |access-date=3 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://piketty.pse.ens.fr/fichiers/enseig/ecoineg/EcoIneg_fichiers/DaviesShorrocks2010%28CSGlobalWealthReport%29.pdf |archive-date=9 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ប្រទេសបារាំងមានកម្រិត[[សន្ទស្សន៍អប់រំ|អប់រំ]] [[វិស័យសុខាភិបាលនៅបារាំង|ការថែទាំសុខភាព]] [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុសង្ឈឹមរស់|អាយុសង្ឃឹមរស់]] និង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ការអភិវឌ្ឍមនុស្ស]]ខ្ពស់។<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/whr/2000/media_centre/press_release/en/ |title=(អង់គ្លេស) World Health Organization Assesses the World's Health Systems |publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក |date=8 December 2010 |access-date=3 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf |title=World Population Prospects&nbsp;– The 2006 Revision |access-date=3 កុម្ភៈ 2022 |publisher=អសប}}</ref> បារាំងនៅតែអាចរក្សាតំណែងជា[[មហាអំណាច]]មួយបាននៅក្នុងកិច្ចការពិភពលោក<ref>Jack S. Levy, ''War in the Modern Great Power System, 1495–1975'', (2014) p. 29</ref> ដោយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍មួយក្នុងចំណោម[[សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំ]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] និងជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្លូវការមួយផងដែរ។ ប្រទេសបារាំងគឺជាសមាជិកស្ថាបនិក និងឈានមុខគេនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] និង[[តំបន់អឺរ៉ូ]]<ref name="superficy" /> ក៏ដូចជាសមាជិកសំខាន់នៃ[[ក្រុមប្រាំពីរ]] (G7) [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង]] (អូតង់ ឬណាតូ) [[អង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]] (OECD) និង [[អង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង|ហ្វ្រង់កូហ្វូនី]] (''Francophonie'')។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ឈ្មោះនៃបារាំង}} The name "France" comes from the [[Latin]] ''{{lang|la|[[Francia]]}}'', which means "country of the [[Franks]]".<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml |title=History of France |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=17 July 2011 |archivedate=24 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824051936/http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml |url-status=dead }}</ref> There are various theories as to the origin of the name Franks: one is that it is derived from the [[Proto-Germanic language|Proto-Germanic]] word ''frankon'' which translates as ''javelin'' or ''lance'' as the throwing axe of the Franks was known as a [[francisca]].<ref>{{cite book |last2=Blair |first2=Claude |last1=Tarassuk |first1=Leonid |url=http://books.google.com/?id=UJbyPwAACAAJ |year=1982 |title=The Complete Encyclopedia of Arms and Weapons: the most comprehensive reference work ever published on arms and armor from prehistoric times to the present with over 1,250 illustrations |page=186 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=0-671-42257-X |accessdate=5 July 2011}}</ref> Another proposed etymology is that in an ancient [[Germanic languages|Germanic language]], Frank means ''[[Liberty|free]]'' as opposed to ''[[Slavery|slave]]''.{{citation needed|date=October 2013}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង}} === សម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំងនៅសម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ}} [[File:Lascaux2.jpg|thumb|left|One of the [[Lascaux]] paintings of which depicts a horse ([[Dordogne]], approximately 18,000 BC).]] The oldest traces of human life ([[homo]]) in what is now France date from approximately 1.8 million years ago.<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17">Jean Carpentier (dir.), François Lebrun (dir.), Alain Tranoy, Élisabeth Carpentier et Jean-Marie Mayeur (préface de Jacques Le Goff), Histoire de France, Points Seuil, coll. « Histoire », Paris, 2000 (1re éd. 1987), p. 17 ISBN 2-02-010879-8</ref> Humans were then confronted by a hard and variable climate, marked by several glacial eras which led them to a [[nomad]]ic [[hunter-gatherer]] life.<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> France has a large number of decorated caves from the [[upper Paleolithic]] era, including one of the most famous and best preserved: [[Lascaux]]<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> (approximately 18,000 BC). At the end of the [[last glacial period]] (10,000 BC), the climate softened<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> and from approximately 7,000 BC, this part of Western Europe entered the [[Neolithic]] era and its inhabitants became [[Sedentary lifestyle|sedentary]]. After strong demographic and agricultural development between the 4th and 3rd millennia, metallurgy appeared at the end of the 3rd millennium, initially working gold, copper and bronze, and later iron.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 20–24</ref> France has numerous [[megalith]]ic sites from the Neolithic period, including the exceptionally dense [[Carnac stones]] site (approximately 3,300 BC). === ហ្គូល === {{main|Gaul|Celts|Roman Gaul}} In 600 BC, [[Ionia]]n [[Greeks in pre-Roman Gaul|Greeks]], originating from [[Phocaea]], founded the [[Greek colonies|colony of Massalia]] (present-day [[Marseille]]), on the shores of the [[Mediterranean Sea]]. This makes it France's oldest city.<ref name="The Cambridge ancient history">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |title=The Cambridge ancient history|page=754 |publisher=Cambridge University Press |accessdate=23 January 2011|isbn=978-0-521-08691-2|year=2000}}</ref><ref name="Orrieux">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=b8cA8hymTw8C&pg=PA62 |title=A history of ancient Greece|author=Claude Orrieux |page=62 |publisher=John Wiley & Sons |year= 1999|accessdate=23 January 2011|isbn=978-0-631-20309-4}}</ref> At the same time, some Gallic Celtic tribes penetrated parts of the current territory of France, and this occupation spread to the rest of France between the 5th and 3rd century BC.<ref>Carpentier et al 2000, p. 29</ref> [[File:MaisonCarrée.jpeg|thumb|The [[Maison Carrée]] was a temple of the [[Gallo-Roman culture|Gallo-Roman]] city of Nemausus (present-day [[Nîmes]]) and is one of the best preserved vestiges of the [[Roman Empire]].]] The concept of [[Gaul]] emerged at that time; it corresponds to the territories of Celtic settlement ranging between the [[Rhine]], the [[Atlantic Ocean]], the [[Pyrenees]] and the Mediterranean. The borders of modern France are roughly the same as those of ancient Gaul, which was inhabited by Celtic ''Gauls''. Gaul was then a prosperous country, of which the southernmost part was heavily subject to Greek and Roman influences. However, around 390 BC, the Gallic [[Tribal chief|chieftain]] [[Brennus (4th century BC)|Brennus]] and his troops made their way to Italy through the [[Alps]], defeated the Romans in the [[Battle of the Allia]], and besieged and [[ransom]]ed Rome. The Gallic invasion left Rome weakened and the Gauls continued to harass the region until 345 BC, when they entered into a formal peace treaty with Rome. But the Romans and the Gauls would maintain an adversarial relationship for the next several centuries and the Gauls would remain a threat in [[Italy (Roman Empire)|Italia]]. Around 125 BC, the south of Gaul was conquered by the Romans, who called this region ''{{lang|la|Provincia Romana}}'' ("Roman Province"), which over time evolved into the name [[Provence]] in French.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA76 |title=Life magazine, 13&nbsp;July 1953, p. 76 |publisher=Google Books |date=13 July 1953 |accessdate=23 January 2011}}</ref> [[Julius Caesar]] conquered the remainder of Gaul and overcame a revolt carried out by the Gallic chieftain [[Vercingetorix]] in 52 BC.<ref>Carpentier et al 2000, p.44-45</ref> Gaul was divided by [[Augustus]] into Roman provinces.<ref name=c53>Carpentier et al 2000, pp. 53–55</ref> Many cities were founded during the [[Roman Gaul|Gallo-Roman period]], including [[Lugdunum]] (present-day [[Lyon]]), which is considered to be the capital of the Gauls.<ref name=c53/> These cities were built in traditional Roman style, with a [[Roman Forum|forum]], a theatre, a [[circus]], an [[amphitheatre]] and [[thermal bath]]s. The Gauls mixed with Roman settlers and eventually adopted [[Romance languages|Roman]] speech ([[Latin]], from which the French language evolved) and Roman culture. The [[Religion in ancient Rome|Roman polytheism]] merged with the [[Celtic polytheism|Gallic paganism]] into the same [[syncretism]]. From the 250s to the 280s AD, Roman Gaul suffered a serious crisis with its "[[limes]]" or fortified borders protecting the Empire being attacked on several occasions by [[barbarian]]s.<ref name=c77>Carpentier et al 2000, pp. 76–77</ref> Nevertheless, the situation improved in the first half of the 4th century, which was a period of revival and prosperity for Roman Gaul.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 79–82</ref> In 312, the emperor [[Constantine the Great|Constantin I]] converted to Christianity. Christians, persecuted until then, increased rapidly across the entire Roman Empire.<ref>Carpentier et al 2000, p. 81</ref> But, from the beginning of the 5th century, the [[Migration Period|Barbarian Invasions]] resumed,<ref>Carpentier et al 2000, p. 84</ref> and [[Germanic peoples|Germanic tribes]], such as the [[Vandals]], [[Suebi]] and [[Alans]] crossed the Rhine and settled in Gaul, Spain and other parts of the [[Decline of the Roman Empire|collapsing Roman Empire]].<ref>Carpentier et al 2000, pp. 84–88</ref> === Kingdom of Francia (3rd century–843) === {{Main|Francia|Merovingian dynasty|Carolingian dynasty}} {{See also|List of French monarchs|France in the Middle Ages}} At the end of the [[Late Antiquity|Antiquity]] period, ancient Gaul was divided into several Germanic kingdoms and a remaining Gallo-Roman territory, known as the [[Domain of Soissons|Kingdom of Syagrius]] (West). Simultaneously, [[Britons (historical)|Celtic Britons]], fleeing the [[Anglo-Saxon settlement of Britain]], settled the western part of [[Armorica]]. As a result, the Armorican [[peninsula]] was renamed [[Brittany]], [[Celts|Celtic culture]] was revived and independent [[petty kingdom]]s arose in this region. [[File:Chlodwigs taufe.jpg|thumb|left|upright|With [[Clovis I|Clovis]]' conversion to Catholicism in 498, the [[List of Frankish kings|Frankish monarchy]], [[Elective monarchy|elective]] and [[Secular state|secular]] until then, became [[Hereditary monarchy|hereditary]] and of [[Divine right of kings|divine right]].]] The pagan [[Franks]], from whom the ancient name of "Francie" was derived, originally settled the north part of [[Gaul]], but under [[Clovis I]] conquered most of the other kingdoms in northern and central Gaul. In 498, Clovis I was the first Germanic conqueror after the fall of the Roman Empire to convert to Catholic Christianity, rather than [[Arianism]]; thus France was given the title "Eldest daughter of the Church" (''{{lang-fr|La fille aînée de l’Église}}'') by the papacy,<ref>{{cite web |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |title=Faith of the Eldest Daughter – Can France retain her Catholic heritage? |publisher=Wf-f.org |accessdate=17 July 2011 |archivedate=22 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |url-status=dead }}</ref> and French kings would be called "the Most Christian Kings of France" (''{{lang|und|Rex Christianissimus}}''). The Franks embraced the Christian [[Gallo-Roman culture]] and ancient Gaul was eventually renamed ''[[Francia]]'' ("Land of the Franks"). The Germanic Franks adopted [[Romance languages|Romanic languages]], except in north Gaul where Roman settlements were less dense and where [[Germanic languages]] emerged. Clovis made Paris his capital and established the [[Merovingian dynasty]], but his kingdom would not survive his death. The Franks treated land purely as a private possession and divided it among their heirs, so four kingdoms emerged from Clovis's: Paris, [[Orléans]], [[Soissons]], and [[Reims|Rheims]]. The [[Roi fainéant|last Merovingian kings]] [[Power behind the throne|lost power]] to their [[Mayor of the Palace|mayors of the palace]] (head of household). One mayor of the palace, [[Charles Martel]], defeated an [[Islamic invasion of Gaul]] at the [[Battle of Tours]] (732) and earned respect and power within the Frankish kingdoms. His son, [[Pepin the Short]], seized the crown of Francia from the weakened Merovingians and founded the [[Carolingian dynasty]]. Pepin's son, [[Charlemagne]], reunited the Frankish kingdoms and built a vast empire across [[Western Europe|Western]] and Central Europe. Proclaimed [[Holy Roman Emperor]] by [[Pope Leo III]] and thus establishing in earnest the French government's longtime [[History of Roman Catholicism in France|historical association]] with the [[Catholic Church]],<ref name="georgetown1">{{cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france|title=France|publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]]|accessdate=14 December 2011|archivedate=6 កុម្ភៈ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206213909/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france|url-status=dead}} See drop-down essay on "Religion and Politics until the French Revolution"</ref> Charlemagne tried to revive the [[Western Roman Empire]] and its cultural grandeur. [[File:French borders from 985 to 1947.gif|thumb|[[Territorial evolution of France|French territorial evolution]] from 985 to 1947]] Charlemagne's son, [[Louis the Pious|Louis I]] (emperor 814–840), kept the empire united; however, this Carolingian Empire would not survive his death. In 843, under the [[Treaty of Verdun]], the empire was divided between Louis' three sons, with [[East Francia]] going to [[Louis the German]], [[Middle Francia]] to [[Lothair I]], and [[West Francia]] to [[Charles the Bald]]. West Francia approximated the area occupied by, and was the precursor, to modern France.<ref>{{cite web|url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |title=Treaty of Verdun |publisher=History.howstuffworks.com |date=27 February 2008 |accessdate=17 July 2011}}</ref> During the 9th and 10th centuries, continually threatened by [[Viking expansion|Viking invasions]], France became a very decentralised state: the nobility's titles and lands became hereditary, and the authority of the king became more religious than secular and thus was less effective and constantly challenged by powerful noblemen. Thus was established [[feudalism]] in France. Over time, some of the king's vassals would grow so powerful that they often posed a threat to the king. For example, after the [[Battle of Hastings]] in 1066, [[William the Conqueror]] added "King of England" to his titles, becoming both the vassal to (as Duke of [[Normandy]]) and the equal of (as king of England) the king of France. === Kingdom of France (843–1791) === {{main|Kingdom of France|Capetian dynasty|Valois dynasty|Bourbon dynasty}} {{see also|List of French monarchs|France in the Middle Ages|Early modern France|Ancien Régime}} [[File:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|upright|[[Joan of Arc]] led the French army to several important victories during the [[Hundred Years' War]] which paved the way for the final victory.]] The Carolingian dynasty ruled France until 987, when [[Hugh Capet]], Duke of France and Count of Paris, was crowned [[List of French monarchs|King of the Franks]].<ref>{{cite web|url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |title=History of France : The Capetian kings of France: AD 987–1328 |publisher=Historyworld.net |accessdate=21 July 2011}}</ref> His descendants {{ndash}} the [[House of Capet|Capetians]], the [[House of Valois]], and the [[House of Bourbon]] {{ndash}} progressively unified the country through wars and dynastic inheritance into the Kingdom of France, which was fully declared in 1190 by [[Philip II of France|Philip II Augustus]]. Gerbert d'Aurillac (Gerbert of Aurillac) was the first French pope; his reign as [[Pope Sylvester II]] lasted from 999 to 1003. The [[Albigensian Crusade]] was launched in 1209 to eliminate the heretical [[Catharism|Cathars]] in the south-western area of modern-day France. In the end, the Cathars were exterminated and the autonomous [[Counts of Toulouse|County of Toulouse]] was annexed into the kingdom of France.<ref>{{cite news | title = Massacre of the Pure | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html | newspaper = Time | location = New York | date = 28 April 1961 | access-date = 11 កក្កដា 2017 | archive-date = 20 មករា 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080120172908/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html | url-status = dead }}</ref> Later Kings expanded their territory to cover over half of modern continental France, including most of the North, Centre and West of France. Meanwhile, the royal authority became more and more assertive, centred around a [[Estates of the realm|hierarchically conceived society]] distinguishing [[French nobility|nobility]], clergy, and [[Estates General (France)|commoners]]. [[Charles IV of France|Charles IV the Fair]] died without an heir in 1328.<ref name="guerard">Albert Guerard, ''France: A Modern History'' ([[University of Michigan Press]]: Ann Arbor, 1959) pp. 100, 101.</ref> Under the rules of the [[Salic law]] the crown of France could not pass to a woman nor could the line of kingship pass through the female line.<ref name="guerard"/> Accordingly, the crown passed to Philip of Valois, a cousin of Charles, rather than through the female line to Charles' nephew, Edward, who would soon become [[Edward III of England]]. During the reign of [[Philip IV of France|Philip of Valois]], the French monarchy reached the height of its medieval power.<ref name="guerard"/> However, Philip's seat on the throne was contested by Edward III of England and in 1337, on the eve of the first wave of the [[Black Death]],<ref name = Encarta>{{cite web |url=http://encarta.msn.com/text_761568934___117/France.html |title=France VII |work=Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2009 |publisher=Webcitation.org |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=29 សីហា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090829034202/http://encarta.msn.com/text_761568934___117/France.html |url-status=dead }}</ref> England and France went to war in what would become known as the [[Hundred Years' War]].<ref>Don O'Reilly. "[https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html Hundred Years' War: Joan of Arc and the Siege of Orléans]". ''TheHistoryNet.com''.</ref> The exact boundaries changed greatly with time, but French landholdings of the [[List of English monarchs|English Kings]] remained extensive for decades. With charismatic leaders, such as [[Joan of Arc]] and [[La Hire]], strong French counterattacks won back English continental territories. Like the rest of Europe, France was struck by the Black Death. Around 1340, France had a population of approximately 17 million,<ref>Emmanuel Le Roy Ladurie (1987). "''[http://books.google.com/books?id=VT9rIMQFt2MC&pg=PA32 The French peasantry, 1450–1660]''". University of California Press. p. 32. ISBN 0-520-05523-3</ref> which by the end of the [[pandemic]] had declined by about one-half.<ref>Peter Turchin (2003). "''[http://books.google.com/books?id=mUoCrTUo-eEC&pg=PA179 Historical dynamics: why states rise and fall]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''". Princeton University Press. p. 179. ISBN 0-691-11669-5</ref> [[File:Francois Dubois 001.jpg|thumb|left|The [[St. Bartholomew's Day massacre]] (1572) was the climax of the [[French Wars of Religion]], which were brought to an end by the [[Edict of Nantes]] (1598).]] The [[French Renaissance]] saw a long set of wars, known as the [[Italian Wars]], between the Kingdom of France and the powerful [[Holy Roman Empire]]. It also saw the first standardization of the French language, which would become the official language of France and the language of Europe's aristocracy. French explorers, such as [[Jacques Cartier]] or [[Samuel de Champlain]], claimed lands in the Americas for France, paving the way for the expansion of the [[French colonial empire#First French colonial empire|First French colonial empire]]. The rise of Protestantism in Europe led France to a civil war known as the French Wars of Religion, where, in the most notorious incident, thousands of [[Huguenot]]s were murdered in the [[St. Bartholomew's Day massacre]] of 1572.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516821/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |title=Massacre of Saint Bartholomew’s Day |publisher=Britannica.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> The Wars of Religion were ended by [[Henry IV of France|Henry IV]]'s [[Edict of Nantes]], which granted some freedom of religion to the Huguenots. Under [[Louis XIII of France|Louis XIII]], the energetic [[Cardinal Richelieu]] reinforced the centralization of the state, royal power and French dominance in Europe, foreshadowing the reign of [[Louis XIV]]. During Louis XIV's minority and the regency of [[Anne of Austria|Queen Anne]] and [[Cardinal Mazarin]], a period of trouble known as the [[Fronde]] occurred in France, which was at that time [[Franco-Spanish War (1635)|at war with Spain]]. This rebellion was driven by the great feudal lords and [[sovereign court]]s as a reaction to the [[Absolutism (European history)|rise of royal power]] in France. [[File:Rigaud Hyacinthe - Louis XIV, roi de France.jpg|thumb|upright|[[Louis XIV of France|Louis XIV]], the "sun king" was the [[Absolute monarchy in France|absolute monarch of France]] and made France the leading European power.]] The monarchy reached its peak during the 17th century and the reign of Louis XIV. By turning powerful feudal lords into [[courtier]]s at the [[Palace of Versailles]], Louis XIV's personal power became unchallenged. Remembered for his numerous wars, he made France the leading European power. France possessed the largest population in Europe (see [[Demographics of France]]) and had tremendous influence over European politics, economy, and culture. French became the most-used language in diplomacy, science, literature and international affairs, and remained so until the 20th century.<ref name="Language and Diplomacy">{{cite web |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |title=Language and Diplomacy |publisher=Nakedtranslations.com |accessdate=21 July 2011 |archivedate=21 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |url-status=dead }}</ref> France obtained many overseas possessions in the Americas, Africa and Asia. Louis XIV [[Edict of Fontainebleau|revoked the Edict of Nantes]], forcing thousands of Huguenots into exile. Under [[Louis XV of France|Louis XV]], France lost [[New France]] and most of its [[French India|Indian possessions]] after its defeat in the [[Seven Years' War]], which ended in 1763. Its [[Metropolitan France|continental territory]] kept growing, however, with notable acquisitions such as [[Lorraine (region)|Lorraine]] (1766) and [[Corsica]] (1770). An unpopular king, Louis XV's weak rule, his ill-advised financial, political and military decisions, and his debauchery discredited the monarchy and arguably led to the French Revolution 15 years after his death.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |title=BBC History : Louis XV (1710–1774) |publisher=BBC |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://webspace.qmul.ac.uk/cdhjones/documents/gn_pdf.pdf |title=Scholarly bibliography by Colin Jones (2002) |format=PDF |accessdate=21 July 2011}}</ref> [[Louis XVI of France|Louis XVI]], Louis XV's grandson, actively [[France in the American Revolutionary War|supported the Americans]], who were seeking their [[American Revolutionary War|independence from Great Britain]] (realized in the [[Treaty of Paris (1783)]]). The example of the [[American Revolution]] and the financial crisis which followed France's involvement in it were two of many contributing factors to the French Revolution. Much of the [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] occurred in French intellectual circles, and major scientific breakthroughs and inventions, such as the [[Antoine Lavoisier|discovery of oxygen]] (1778) and the first [[Montgolfier brothers|hot air balloon carrying passengers]] (1783), were achieved by French scientists. French explorers, such as [[Louis Antoine de Bougainville|Bougainville]] and [[Jean-François de Galaup, comte de Lapérouse|Lapérouse]], took part in the [[European and American voyages of scientific exploration|voyages of scientific exploration]] through maritime expeditions around the globe. The Enlightenment philosophy, in which [[rationalism|reason]] is advocated as the primary source for [[Legitimacy (political)|legitimacy]] and [[authority]], undermined the power of and support for the monarchy and helped pave the way for the French Revolution. === Republics and Empires (1792–) === {{Main|French Revolution|ចក្រភពបារាំងទីមួយ|Second French Empire|French colonial empire}} {{See also|France in the 19th century|France in the 20th century}} [[File:Prise de la Bastille.jpg|thumb|The [[Storming of the Bastille]] on 14 July 1789 was the starting event of the [[French Revolution]].]] After the [[storming of the Bastille]] on 14 July 1789, the absolute monarchy was abolished and France became a [[Kingdom of France (1791–1792)|constitutional monarchy]]. Through the [[Declaration of the Rights of Man and of the Citizen]], France established fundamental rights for French citizens (who could only be male). The Declaration affirms "the natural and imprescriptible rights of man" to "liberty, property, security and resistance to oppression". It called for the destruction of aristocratic privileges and proclaimed freedom and equal rights for all men, as well as access to public office based on talent rather than birth. របបរាជានិយមត្រូវបានរឹតបន្តឹង ហើយប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់ត្រូវមានសិទ្ធិចូលរួមក្នុងដំណើរការនីតិបញ្ញត្តិ។ សេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ និងសារព័ត៌មានត្រូវបានប្រកាស ហើយការចាប់ខ្លួនតាមអំពើចិត្តមិនត្រូវបានអនុញ្ញាត។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍ក៏បានអះអាងនូវគោលការណ៍នៃអធិបតេយ្យភាពដ៏ពេញនិយម ដែលផ្ទុយពីសិទ្ធិដ៏ទេវភាពរបស់ស្តេចដែលកំណត់លក្ខណៈនៃរាជាធិបតេយ្យបារាំង និងសមភាពសង្គមក្នុងចំណោមប្រជាពលរដ្ឋ ដោយលុបបំបាត់ឯកសិទ្ធិរបស់អភិជន និងបព្វជិត។ While Louis XVI, as a [[Kingdom of France (1791–92)|constitutional king]], enjoyed popularity among the population, his disastrous [[flight to Varennes]] seemed to justify rumours he had tied his hopes of political salvation to the prospects of foreign invasion. His credibility was deeply undermined to the extent that the [[Abolished monarchy|abolition of the monarchy]] and establishment of a republic became an increasing possibility. European [[Declaration of Pillnitz|monarchies gathered]] against the new régime, to restore the French absolute monarchy. The foreign threat exacerbated France's political turmoil and deepened the sense of urgency among the various factions and [[War of the First Coalition|war was declared against Austria]] on 20 April 1792. [[Riot|Mob violence]] occurred during the [[10 August (French Revolution)|insurrection of 10 August 1792]]<ref>Censer, Jack R. and Hunt, Lynn. ''Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution.'' University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 2004.</ref> and the [[September Massacres|following month]].<ref>Doyle, William. ''The Oxford History of The French Revolution.'' Oxford: Oxford University Press, 1989. pp 191–192.</ref> As a result of this violence and the political instability of the constitutional monarchy, the [[French First Republic|Republic was proclaimed]] on 22 September 1792. [[File:Napoleon in 1806.PNG|thumb|left|upright|[[Napoleon]], [[Emperor of the French]], and his ''[[Grande Armée]]'' built a [[First French Empire|vast Empire]] across Europe. He helped spread the French revolutionary ideals and his legal reforms had a major influence worldwide.]] [[Louis XVI of France|Louis XVI]] was [[Trial of Louis XVI|convicted]] of [[treason]] and [[Execution of Louis XVI|guillotined]] in 1793. Facing increasing pressure from European monarchies, internal guerrilla wars and [[Counter-revolutionary|counterrevolution]]s (such as the [[War in the Vendée]] or the [[Chouannerie]]), the [[National Convention|young Republic]] fell into the [[Reign of Terror]]. Between 1793 and 1794, between 16,000 and 40,000 people were executed. In Western France, the civil war between the ''Bleus'' ("Blues", supporters of the Revolution) and the ''Blancs'' ("Whites", supporters of the Monarchy) lasted from 1793 to 1796 and led to the loss of between 200,000 and 450,000 lives.<ref>{{cite news | title = The Terror in the French Revolution | first = Marisa | last = Dr Linton | url = http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf | newspaper = Kingston University | access-date = 2017-07-11 | archive-date = 2012-01-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload%2C20545%2Cen.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="hussenet">Jacques Hussenet (dir.), ''« Détruisez la Vendée ! » Regards croisés sur les victimes et destructions de la guerre de Vendée'', La Roche-sur-Yon, Centre vendéen de recherches historiques, 2007</ref> Both foreign armies and French counterrevolutionnaries were crushed and the French Republic survived. Furthermore, it extended greatly its boundaries and established "[[French client republic|Sister Republics]]" in the surrounding countries. As the threat of a foreign invasion receded and France became mostly pacified, the [[Thermidorian Reaction]] put an end to [[Maximilien Robespierre|Robespierre]]'s rule and to the Terror. The [[Abolitionism in France|abolition of slavery]] and male [[universal suffrage]], enacted during this radical phase of the revolution, were cancelled by subsequent governments. After a [[French Directory|short-lived governmental scheme]], [[Napoleon|Napoleon Bonaparte]] [[18 Brumaire|seized control of the Republic]] in 1799 becoming [[French Consulate|First Consul]] and later [[Constitution of the Year XII|Emperor]] of the [[First French Empire|French Empire]] (1804–1814/1815). As a continuation of [[French Revolutionary Wars|the wars]] sparked by the European monarchies against the French Republic, changing sets of [[Napoleonic Wars|European Coalitions]] declared wars on Napoleon's Empire. His armies conquered most of continental Europe, while members of the [[House of Bonaparte|Bonaparte]] family were appointed as monarchs in some of the newly established kingdoms.<ref name="Blanning">{{cite news | title = Napoleon and German identity | first = Tim | last = Blanning | url = http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 | newspaper = History Today | location = London | date = April 1998 | volume = 48 | access-date = 2017-07-11 | archive-date = 2012-05-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120513171824/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 | url-status = dead }}</ref> These victories led to the worldwide expansion of French revolutionary ideals and reforms, such as the [[Metric system]], the [[Napoleonic Code]] and the Declaration of the Rights of Man. After the catastrophic [[French invasion of Russia|Russian campaign]], Napoleon was [[War of the Sixth Coalition|defeated]] and the Bourbon monarchy [[Bourbon Restoration#First Restoration (1814)|restored]]. About a million Frenchmen died during the Napoleonic Wars.<ref name="Blanning"/> [[File:Douaumont Ossuary cemetery.JPG|thumb|[[Douaumont ossuary]]. With 4.3 million wounded from a population of only 39.6 million at the time, the Third French Republic sustained the highest [[World War I casualties|number of total casualties]] among the Allies during [[World War I]].]] After his [[Hundred Days|brief return]] from exile, Napoleon was finally defeated in 1815 at the [[Battle of Waterloo]], the monarchy was [[Bourbon Restoration#Second Restoration (1815)|re-established]] (1815–1830), with new constitutional limitations. The discredited Bourbon dynasty was overthrown by the [[July Revolution]] of 1830, which established the constitutional [[July Monarchy]], which lasted until 1848, when the [[French Second Republic]] was proclaimed, in the wake of the European [[Revolutions of 1848]]. The abolition of slavery and male [[universal suffrage]], both briefly enacted during the French Revolution were re-enacted in 1848. In 1852, the [[President of France|president of the French Republic]], [[Napoleon III|Louis-Napoléon Bonaparte]], Napoleon I’s nephew, was proclaimed emperor of the [[Second French Empire|second Empire]], as Napoleon III. He multiplied French interventions abroad, especially in [[Crimean War|Crimea]], in [[French intervention in Mexico|Mexico]] and [[Second Italian War of Independence|Italy]]. Napoleon III was unseated following defeat in the [[Franco-Prussian War]] of 1870 and his regime was replaced by the [[French Third Republic|Third Republic]]. France had [[French colonial empire|colonial possessions]], in various forms, since the beginning of the 17th century. In the 19th and 20th centuries, its [[List of largest empires|global overseas colonial empire]] extended greatly and became the second largest in the world behind the [[British Empire]]. Including [[metropolitan France]], the total area of land under French [[sovereignty]] almost reached 13 million square kilometres in the 1920s and 1930s, 8.6% of the world's land. [[File:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|upright|[[Charles de Gaulle]] took an active part in all major events of the 20th century: a hero of World War I, leader of the [[Free French Forces|Free French]] during [[World War II]], he then became [[President of France|President]], where he facilitated decolonization, maintained France as a major power and overcame the [[May 1968 in France|revolt of May 1968]].]] France was a member of the [[Triple Entente]] when World War I broke out. A small part of Northern France was occupied, but France and its allies emerged victorious against the [[Central Powers]], at a tremendous human and material cost. World War I left 1.4&nbsp;million French soldiers dead, 4% of its population,<ref>{{cite news | title = France's oldest WWI veteran dies | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |work=BBC News | location = London | date = 20 January 2008 }}</ref> between 27 and 30% of the conscript classes of 1912–1915.<ref>Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts (2005). "''[http://books.google.cz/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 Encyclopedia Of World War I: A Political, Social, And Military History]''". ABC-CLIO. ISBN 1851094202</ref> The interbellum years were marked by [[Events preceding World War II in Europe|intense international tensions]] and a variety of social reforms introduced by the [[Popular Front (France)|Popular Front government]] ([[Annual leave]], [[Eight-hour day|working time reduction]], women in Government among others). France was occupied following the [[Nazi Germany|German]] ''[[Blitzkrieg]]'' campaign in World War II, with metropolitan France divided into a [[German military administration in occupied France during World War II|German occupation zone in the north]] and [[Vichy France]], a newly established authoritarian regime collaborating with Germany, in the south.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=Q7ORlIpHKLEC&pg=PA368 Vichy France and the Jews]''". Michael Robert Marrus, Robert O. Paxton (1995). [[Stanford University Press]]. p. 368. ISBN 0-8047-2499-7</ref> The [[Allies]] and the [[French Resistance]] eventually emerged victorious from the [[Axis powers]] and French sovereignty was restored. The [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] was established after World War II and saw spectacular economic growth (''les [[Trente Glorieuses]]''). Suffrage was extended to women in 1944. France was one of the founding members of [[NATO]] (1949). France attempted to [[First Indochina War|regain control of French Indochina]] but was defeated by the [[Viet Minh]] in 1954. Only months later, France faced a new [[Algerian War|conflict in Algeria]]. The debate over whether or not to keep control of [[French Algeria|Algeria]], then home to over one million [[Pied-Noir|European settlers]],<ref>{{cite news | title = In France, a War of Memories Over Memories of War | first = Michael | last = Kimmelman | url = http://www.nytimes.com/2009/03/05/arts/design/05abroad.html?_r=1 | newspaper=The New York Times | date = 4 March 2009 }}</ref> wracked the country and nearly led to civil war. In 1958, the weak and unstable Fourth Republic gave way to the [[French Fifth Republic|Fifth Republic]], which contained a strengthened Presidency.<ref>[http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm From Fourth to Fifth Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |date=2008-05-23 }} – [[University of Sunderland]]</ref> In the latter role, Charles de Gaulle managed to keep the country together while taking steps to end the war. The Algerian War was concluded with the [[Évian Accords]] in 1962 that led to Algerian independence. France granted independence progressively to its colonies. A vestige of the colonial empire are the [[Overseas departments and territories of France|French overseas departments and territories]]. In the wake of the series of worldwide [[protests of 1968]], the [[May 1968 in France|revolt of May 1968]] had an enormous social impact. In France, it is considered to be the watershed moment when a conservative moral ideal (religion, patriotism, respect for authority) shifted towards a more liberal moral ideal. ប្រទេសបារាំងបានឈានមុខគេក្នុងប្រទេសជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុបដែលកំពុងស្វែងរកទុនលើសន្ទុះនៃសហជីពរូបិយវត្ថុដើម្បីបង្កើតឧបករណ៍នយោបាយ ការការពារ និងសន្តិសុខរបស់សហភាពអឺរ៉ុបដែលមានការរួបរួម និងមានសមត្ថភាពជាងមុន។<ref>{{cite web|url=http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051025215249/http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|archivedate=25 October 2005|title=Declaration by the Franco-German Defense and Security Council |publisher=Elysee.fr |accessdate=21 July 2011}}</ref> {{anchor|Climate}} == ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|Geography of France}} [[File:France cities.png|thumb|upright=1.5|center|A relief map of Metropolitan France, showing cities with over 100,000 inhabitants.]] [[Metropolitan France]] is situated mostly between latitudes [[41st parallel north|41°]] and [[51st parallel north|51° N]], and longitudes [[6th meridian west|6° W]] and [[10th meridian east|10° E]], on the western edge of Europe, and thus lies within the northern [[temperateness|temperate]] zone. From northeast to southwest, France shares borders with [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[Germany]], [[Switzerland]], [[Italy]], [[Monaco]], [[Spain]] and [[Andorra]]. France also borders [[Suriname]] to its west and [[Brazil]] to its east and south, by way of the overseas region of [[French Guiana]], which is considered an integral part of the Republic.<ref name=France/> [[Corsica]] and the French mainland form [[Metropolitan France]]; [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Réunion]], and [[Mayotte]] form, with French Guiana, the overseas regions. These two integral groupings, along with several [[overseas collectivity|overseas collectivities]] and [[French Southern and Antarctic Lands|one territory]], comprise the French Republic. The European territory of France covers {{convert|547030|km2|sqmi|0}},<ref name=France/> the largest among [[European Union]] members.<ref name = superficy>[http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm France] on Europa Official Site</ref> France possesses a wide variety of landscapes, from coastal plains in the north and west to mountain ranges of the [[Alps]] in the south-east, the [[Massif Central]] in the south-central and [[Pyrenees]] in the south-west. At {{convert|4810.45|m|ft|0}}<ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |title=Mont Blanc shrinks by {{convert|45|cm|2|abbr=on}} in two years |work=Sydney Morning Herald |date=6 November 2009 |accessdate=9 August 2010 |archive-date=14 កុម្ភៈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214082228/https://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |url-status=dead }}</ref> above sea level, the highest point in Western Europe, [[Mont Blanc]], is situated in the Alps on the border between France and Italy. France also has extensive river systems such as the [[Seine]], the [[Loire]], the [[Garonne]], and the [[Rhone]], which divides the Massif Central from the Alps and flows into the Mediterranean Sea at the [[Camargue]]. Corsica lies off the Mediterranean coast. France's total land area, with its overseas departments and territories (excluding [[Adélie Land]]), is {{convert|674843|km2|sqmi|0|abbr=on}}, 0.45% of the total land area on Earth. France possesses the second largest [[exclusive economic zone]] (EEZ) in the world,<ref>{{fr icon}} [http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html Méditerranée : la France prend le contrôle en créant une zone économique exclusive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430124908/http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html |date=2011-04-30 }}</ref> covering {{convert|11035000|km2|sqmi|0|abbr=on}}, approximately 8% of the total surface of all the EEZs of the world, just behind the US ({{convert|11351000|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).<ref>According to a different calculation cited by the [[Pew Research Center]], the EEZ of France would be {{convert|10084201|km2|sqmi|0|abbr=on}}, still behind the US ({{convert|12174629|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}), and still ahead of Australia ({{convert|8980568|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}) and Russia ({{convert|7566673|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).</ref> === Climate === The north and northwest have a temperate climate, while a combination of maritime influences, [[latitude]] and altitude produce a varied climate in the rest of Metropolitan France.<ref name="climate">{{cite web |author=Ministry of Foreign Affairs |year=2005 |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |title=Discovering France: Geography |accessdate=29 December 2006 |authorlink=Minister of Foreign Affairs (France) |archivedate=6 មករា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106121611/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |url-status=dead }}</ref> In the south-east a [[Mediterranean climate]] prevails. In the west, the climate is predominantly [[oceanic climate|oceanic]] with a high level of rainfall, mild winters and cool to warm summers. Inland the climate becomes more [[continental climate|continental]] with hot, stormy summers, colder winters and less rain. The [[climate of the Alps]] and other mountainous regions is mainly [[alpine climate|alpine]], with the number of days with temperatures below freezing over 150 per year and snow cover lasting for up to six months. {{-}} <gallery> File:Aiguille1.jpg|[[Limestone]] cliffs of [[Normandy]] near [[Étretat]] File:Lavender field.jpg|[[Mediterranean Sea|Mediterranean]] vegetation ([[lavender]]) in [[Provence]] File:Beauce 3.jpg| The plains of the [[Beauce]] File:Aiguille du Dru 3.jpg|[[Alpine climate]] in the [[French Alps]] File:Verdon Trescaire.jpg|[[Verdon Gorge]] in Provence File:Weinberg Cote de Nuits.jpg | [[French wine|Vineyards]] in [[Côte de Nuits]], [[Burgundy (French region)|Burgundy]] File:Lac Vert de Fontanalbe.jpg|[[Alpine climate]] in [[Mercantour National Park]] File:Bora Bora - Mt Otemanu.jpg|[[Tropical climate]] in [[Bora Bora]] ([[French Polynesia]]) File:Pointe du van.jpg|[[Heathland]] in [[Pointe du Van]], Western [[Brittany]] File:PassesBassin.JPG|[[Oceanic climate]] and sandy beach in [[Arcachon Bay]] File:Piana Dardo dans les Calanche.jpg|Semi-arid climate in [[Corsica]] </gallery> === បរិស្ថាន === {{See also|Ministry of Ecology, Sustainable Development and Energy|National parks of France|Regional natural parks of France}} [[File:Parcs naturels français.svg|thumb|[[Regional natural parks of France|Regional]] (green) and [[National parks of France|National (pink) natural parks]] in France. Indicated in green and purple colour respectively.]] France was one of the first countries to create an environment ministry, in 1971.<ref>[http://www.ambafrance-ca.org/kid/pages_en/eco6.htm Protection of the Environment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425005903/http://www.ambafrance-ca.org/kid/pages_en/eco6.htm |date=2011-04-25 }} on the [http://www.ambafrance-ca.org/spip.php?rubrique2 Official Site of the French Ambassy in Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130201052846/http://www.ambafrance-ca.org/spip.php?rubrique2 |date=2013-02-01 }}</ref> Although France is one of the most industrialised countries, it is ranked [[List of countries by carbon dioxide emissions|only seventeenth]] by carbon dioxide emissions, behind less populous nations such as Canada or Australia. This situation results from the France's decision to invest in [[nuclear power]] in 1974 after the [[1973 oil crisis]],<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |title=Nuclear Power in France |publisher=World-nuclear.org |accessdate=17 July 2011 |archivedate=19 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719055222/http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |url-status=dead }}</ref> which now accounts for 75% of France's electricity production<ref>{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Energy_profile_of_France |title=Energy profile of France |publisher=Eoearth.org |accessdate=17 July 2011}}</ref> and explains why France pollutes less than comparable countries.<ref>{{fr icon}} [http://www.usinenouvelle.com/article/co2-la-france-moins-pollueuse-grace-au-nucleaire.N133933 CO2 : la France mois pollueuse grâce au nucléaire]</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.ambafrance-cn.org/L-energie-nucleaire-en-France.html L'énergie nucléaire en France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701211529/http://www.ambafrance-cn.org/L-energie-nucleaire-en-France.html |date=2010-07-01 }} – Ambassade française en Chine</ref> Like all European Union members, France agreed to cut carbon emissions by at least 20% of 1990 levels by the year 2020,<ref>{{cite news|author=Ian Traynor and David Gow in Brussels |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2007/feb/21/climatechange.climatechangeenvironment |title=EU promises 20% reduction in carbon emissions by 2020 |work=The Guardian |location=London |date= 21 February 2007|accessdate=21 July 2011 }}</ref> in comparison the US agreed to a cut of 4% of its emissions.<ref name="Les quatre enjeux de Copenhague">{{fr icon}} [http://www.la-croix.com/Actualite/S-informer/Sciences/Les-quatre-enjeux-de-Copenhague-_NG_-2009-12-06-569870 Les quatres enjeux de Copenhague] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111125721/http://www.la-croix.com/Actualite/S-informer/Sciences/Les-quatre-enjeux-de-Copenhague-_NG_-2009-12-06-569870 |date=2012-01-11 }} – [[La Croix]]</ref> In 2009, French carbon dioxide emissions per capita was lower than the Chinese.<ref>{{cite news|last=Kanter |first=James |url=http://green.blogs.nytimes.com/2010/07/01/emissions-soar-in-china-and-india/ |title=Per-Capita Emissions Rising in China |location=Beijing (China);China;Copenhagen (Denmark);France;India;Russia;United States |publisher=Green.blogs.nytimes.com |date=1 July 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> France was set to impose a [[carbon tax]] in 2009 at 17 Euros per tonne of carbon emitted.<ref>{{cite news|author=By Reuters |url=http://www.nytimes.com/2009/09/11/business/global/11carbon.html |title=France Sets Carbon Tax at 17 Euros a Ton |location=France |work=The New York Times |date=10 September 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref> The carbon tax would have brought in 4&nbsp;billion Euros of revenue per year.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8248392.stm |title=France set to impose carbon tax |publisher=BBC News |date=10 September 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref> But the tax was abandoned for various reasons, including that French companies would have difficulty competing with companies in neighbouring countries that would not have to pay such steep taxes on carbon emissions. Instituting a carbon tax was an unpopular political move for President Sarkozy.<ref>{{cite news|last=Saltmarsh |first=Matthew |url=http://www.nytimes.com/2010/03/24/business/global/24iht-carbon.html |title=France Abandons Plan for Carbon Tax |location=France |work=The New York Times |date=23 March 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> In 2010, a study at Yale and [[Columbia University|Columbia]] universities ranked France the seventh most environmentally conscious country in the world.<ref>{{cite web|url=http://epi.yale.edu/dataexplorer/countryprofiles|title=Country Profiles -starts at Switzerland, click for France|publisher=Epi.yale.edu|accessdate=9 August 2010|archivedate=22 កញ្ញា 2012|archiveurl=https://archive.is/20120922010211/http://epi.yale.edu/dataexplorer/countryprofiles|url-status=dead}}</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=1125478&clef=ARC-TRK-NC_01 La France au 7ème rang mondial pour l'environnement]. [[Le Monde]]. 30 May 2010</ref> Forests account for 28% of the land area of France.<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/red/graph/env_for_are_of_lan_are-environment-forest-area-of-land%26date%3D2005%26b_map%3D1 |title=Forest area by country |publisher=Nationmaster.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=23 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723122206/http://www.nationmaster.com/red/graph/env_for_are_of_lan_are-environment-forest-area-of-land%26date%3D2005%26b_map%3D1 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ifn.fr/spip/?rubrique83&lang=en Evolution of the French forest from 1984 to 1996] – French National Forest Inventory</ref> French forests are some of the most diversified of Europe, with more than 140 differents varieties of trees.<ref>{{fr icon}} [http://www.lepapier.fr/foret_france.htm Une situation privilégiée en France et en Europe] – Papier, bois et forêt</ref> There are nine [[national park]]s<ref>[http://www.parks.it/world/FR/Eindex.html Parks, Reserves, and Other Protected Areas in France] – [http://www.parks.it/indice/Epremessa.html The portal about parks in Italy]</ref> and 46 [[Protected area|natural park]]s in France.<ref>{{fr icon}} [http://www.parcs-naturels-regionaux.tm.fr/fr/accueil/ Fédération des parcs naturels régionaux de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712003310/http://www.parcs-naturels-regionaux.tm.fr/fr/accueil/ |date=2010-07-12 }}</ref> France wants to convert 20% of its [[Exclusive economic zone|Exclusive Economic Zone]] to a [[Marine protected area|Marine Protected Area]] by 2020.<ref>{{fr icon}} [http://www.actu-environnement.com/ae/news/mer_grenelle_zee_meditarrane_borloo_aire_marine_8120.php4 La France veut créer une Zone Économique Exclusive en Méditérannée] – Actu-Environnement</ref> == លក្ខណៈទូទៅរបស់ប្រទេសបារាំង == [[ឯកសារ:Lavender field.jpg|thumb|left|]] [[ឯកសារ:Bora Bora - Mt Otemanu.jpg|thumb|left|]] [[ឯកសារ:Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg|thumb|left|Place du Capitole]] [[ឯកសារ:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|left| Château de Chambord]] === ផ្ទៃដី === មានផ្ទៃដីចំនួន ៥៥០០០០ គីឡូម៉ែត្រការេ។ ប្រទេសបារាំងលាតសន្ធឹងលើទឹកដីនៃទ្វីបអឺរ៉ុបភាគខាងលិច ប្រហែល១ភាគ១៥នៃផ្ទៃ ដីសហភាពអឺរ៉ុប ទាំងមូល ហើយជា ប្រទេសមួយដែលមានតំបន់សមុទ្រធំទូលាយ (ជា តំបន់សេដ្ឋកិច្ច ផ្ដាច់មុខលាតសន្ឋឹងលើផ្ទៃ១១លាន គម២)។ === ស្ថានភាពដី === * តំបន់ទំនាប ៖ ២/៣ នៃផ្ទៃដីទាំងមូល. * ប្រជុំភ្នំសំខាន់ៗ: ភ្នំអាល់ (Alpes) ភ្នំដែលមានកំពស់ខ្ពស់ជាងគេនៅអឺរ៉ុបភាគខាងលិច គឺភ្នំម៉ុងប្លង់ ដែលមានកំពស់ ៤៨០៧ម៉ែត្រ ភ្នំពីរេណ៉េ ភ្នំហ៊្សុយរ៉ា ភ្នំអាកឌែន ភ្នំម៉ាស៊្សីស សង់ត្រាល់ និងភ្នំវ៉ូហ្សឺ។ * តំបន់មាត់សមុទ្រ: ដោយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងសមុទ្រចំនួន៤ សមុទ្រខាងជើង សមុទ្រឡាម៉ង់ មហាសមុទ្រ អាត្លង់ទិច និងសមុទ្រម៉េឌីទែរ៉ាណេ ប្រទេសបារាំងមាន ឆ្នេរសរុបប្រវែង ៥៥០០គីឡូម៉ែត្រ។ * ដែនដីសំខាន់ហ៊ុំព័ទ្ឋដោយ [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅខាងលិច [[សមុទ្រម៉ង់]] និង [[សមុទ្រខាងជើង]](la mer du Nord)នៅខាងជើង ប្រទេស[[បែលហ្ស៊ីក]] [[លុចហ្សំបួរ]] [[អាលឺម៉ង់]] [[ស្វីស]]និង[[អ៊ីតាលី]] នៅខាងកើត និងដោយ [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]] ប្រទេស[[អង់ដូរ៉ា]] [[ម៉ូណាកូ]] និង[[អេស្បាញ]]នៅខាងត្បូង។ * ដែនដីឯនាយសមុទ្រមាន [[ហ្គុយយ៉ាន]](la Guyane)និង[[កោះសាំងម៉ាតាំង]]( l’île de Saint-Martin)នៅ[[ទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង]] , [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]]( la Polynésie française) [[វ៉ាលីនិងហ្វុទុណា]](Wallis-et-Futuna) [[ណូវ៉ែលកាលេដូនី]](la Nouvelle-Calédonie) និងកោះ[[ខ្លីបពឺតុង]](l’Île Clipperton) នៅ[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] , [[ឡារ៉េអ៊ុយនីញ៉ុង]](La Réunion) [[ម៉ាយ៉ុត]](Mayotte) និងកោះ[[អេប៉ាស]](Îles Éparses)នៅ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] , [[ដែនដែអូស្ត្រាល់និងអង់តាទិកបារាំង]] (les Terres australes et antarctiques françaises)​នៅ[[ទ្វីបអូសេអានី]]និង[[មហាសមុទ្រអង់តាទិក]] , [[ហ្គាដឺលូប]](la Guadeloupe) [[ម៉ាទីនីក]](la Martinique) [[កោះសាំងម៉ាតាំង]](l’île Saint-Martin)​[[កោះសាំងបេទេលេមី]](l’île Saint-Barthélemy) នៅ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]។ === អាកាសធាតុ === ប្រទេសបារាំងស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលអាកាសធាតុ៣ប្រភេទ៖ * ផ្នែកខាងលិចនៃប្រទេសបារាំងទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុមហាសមុទ្រ * ផ្នែកខាងត្បូងទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុម៉េឌីទេរ៉ាណេ * ភាគកណ្ដាល និងខាងកើតទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុពីដែនទ្វីបជាអាកាសធាតុក្ដៅ ត្រជាក់ខ្លាំង ។ === បរិស្ថាន === [[ឯកសារ:Louis XIV of France.jpg|thumb|upright|Louis XIV of France]] [[ឯកសារ:Versailles Garden.jpg|thumb|right|Château de Versailles]] [[ឯកសារ:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|upright|Declaration of Human Rights]] តំបន់ផលិតផលកសិកម្ម និងព្រៃឈើគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដី៤៨លានហិកតា គឺស្មើនឹង៨២%នៃផ្ទៃដីគោក។ ព្រៃ​ក្រាស់​លាត​សន្ធឹង​លើ​២៦%​នៃ​ផ្ទៃ​ដី​ហើយ​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​លេខ​៣នៅអឺរ៉ុប បន្ទាប់ពី ស៊ុយអែដ និងហ្វាំងឡង់ ។ ផ្ទៃដីព្រៃឈើនៅប្រទេសបារាំងបានកើន៤៦%ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយនឹងកើន​ឡើង​ទ្វេ​ដង​ក្នុង​រយៈពេល២០០ឆ្នាំ។ លើលពីនេះ គេឃើញមាន ដើមឈើចំនួន១៣៦ប្រភេទផ្សេងគ្នានៅក្នុងប្រទេសបារាំង ដែលនេះគឺជាករណីពិសេសមួយសំរាប់​ប្រទេស​​នៅ​ក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។<br /><br /> ចំនួនសត្វព្រៃមាន ការកើនឡើង ក្នុងរយៈពេលតែ២០ឆ្នាំ សត្វប្រើសមានចំនួនកើន ឡើងទ្វេ ដង រីឯពពួកសត្វឈ្លូសវិញកើនឡើងបីដង។<br /><br /> ដើម្បីថែរក្សា និងលើកតំកើងបេតិកភណ្ឌធម្មជាតិរបស់ប្រទេសបារាំង រដ្ឋបានបង្កើត ៖ * ឧទ្យានជាតិចំនួន៧ * តំបន់ការពារធម្មជាតិ១៥៦កន្លែង * តំបន់ការពាររុក្ខជាតិ និងសត្វចំនួន៥១៦កន្លែង * តំបន់រមណីដ្ឋាន ៤២៩កន្លែង ស្ថិតក្រោមការការពាររបស់ការិយាល័យការពារដែន សមុទ្រ * រាប់បញ្ចូលផងដែរនូវឧទ្យានធម្មជាតិ៤៣កន្លែង។<br /> នៅលើឆាកអន្ដរជាតិ ប្រទេសបារាំងជាភាគីនៃសន្ធិសញ្ញា និងអនុសញ្ញាជាច្រើនក្នុងនោះ មានទាំង អនុសញ្ញា អង្គការសហប្រជាជាតិស្ដីអំពីអា-កាសធាតុ ជីវៈចំរុះ និងការប្រែក្លាយ ជាតំបន់រហស្ថាន។ == ប្រជាសាស្ត្រ == {{Main|Demographics of France|French people}} [[File:France population density 40pc.png|thumb|Population density in the French Republic at the 1999 census.]] With an estimated population of 66&nbsp;million people in July 2013, France is the [[List of countries by population#List|21st most populous country in the world]].<ref name=France/> In 2004, the Institut Montaigne estimated there were 51 million (85%) white people, 6 million (10%) North African people, 2 million (3.5%) black people and 1 million (1.5%) people of Asian origin in Metropolitan France.<ref>[[Yazid Sabeg]] et Laurence Méhaignerie, [http://www.conventioncitoyenne.com/documents/oubliesdelegalite.pdf Les oubliés de l'égalité des chances], [[Institut Montaigne]], January 2004</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/13377324 |title=France's ethnic minorities: To count or not to count |publisher=The Economist |date=26 March 2009 |accessdate=25 April 2013}}</ref> In 2003, France's natural population growth (excluding immigration) was responsible for almost all natural population growth in the European Union. The natural growth rate (excess of births over deaths) rose to 300,000 in 2006,<ref name=evol>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=bilan-demo&page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age3.htm#evol-gen-sit-demo-fe|title=Évolution générale de la situation démographique, France|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref> its highest since the end of the [[baby boom]] in 1973. The [[total fertility rate]] rose to 2 in 2010,<ref name=population>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1332|title=Bilan démographique 2010|first=[[Government of France]]|last=[[INSEE]]|accessdate=20 January 2011}}</ref> from a nadir of 1.7 in 1994.<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/irweb/sd2008/dd/excel/sd2008_t44_fe.xls|title=Tableau 44 – Taux de fécondité générale par âge de la mère|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref> From 2006 to 2011 population growth was on average +0.6% per year.<ref name=evol /> In 2010, 27% of newborns in metropolitan France had at least one [[Immigration to France#Immigration per region|foreign-born]] parent and 24% had at least one parent born outside of Europe (parents born in overseas territories are considered as born in France).<ref>{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=ir-sd20101 |title=Naissances selon le pays de naissance des parents 2010 |publisher=Insee.fr |date= |accessdate=1 October 2013}}</ref> In 2008, the French national institute of statistics [[INSEE]] estimated that 11.8 million foreign-born immigrants and their direct descendants (born in France) lived in France, representing 19% of the country's population. More than 5 million are of European origin and 4 million of [[Maghrebis|Maghrebi]] origin. There are 2.7 million immigrants aged 18–50 (accounting for 10% of the population aged 18–50) and 5 million altogether (8% of the entire population). The second generation aged 18–50 make up 3.1 million (12% of 18–50) and 6.5 million for all ages (11% of population)<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=0&ref_id=ip1287 Être né en France d’un parent immigré], [[Insee Première]], n°1287, mars 2010, Catherine Borrel et Bertrand Lhommeau, Insee</ref><ref name="Insee_1">[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=immigrespaysnais Répartition des immigrés par pays de naissance 2008], Insee, October 2011</ref><ref name="INSEE1">{{fr icon}} {{cite web |author=INSEE |url=http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1 |title=Enquêtes annuelles de recensement 2004 et 2005 |date=25 January 2005|accessdate=14 December 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20061212212050/http%3A//www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1 |archivedate = 12 December 2006|deadurl=yes}}</ref> In 2008, France granted citizenship to 137,000 persons, mostly to people from Morocco, Algeria and Turkey.<ref>{{cite news | title = Turks and Moroccans top list of new EU citizens | first = Andrea | last = Swalec | url = http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706 | agency = Reuters | date = 6 July 2010 | access-date = 11 កក្កដា 2017 | archive-date = 12 មករា 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120112223503/http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706 | url-status = dead }}</ref> Although it is illegal for the French state to collect data on ethnicity and ancestry, a law with its origins in the 1789 revolution and reaffirmed in the [[French Constitution]] of 1958, some surveys, like the TeO ("Trajectories and origins") survey conducted jointly by [[INED]] and [[INSEE]] in 2008, are allowed to.<ref>[http://teo_english.site.ined.fr/ "TRAJECTORIES AND ORIGINS" Survey on population diversity in France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111202054910/http://teo_english.site.ined.fr/ |date=2011-12-02 }}, Insee 2008</ref><ref name="Oppenheimer">{{cite journal |last=Oppenheimer |first=David B. |year=2008| title=Why France needs to collect data on racial identity...in a French way |journal=Hastings International and Comparative Law Review |volume=31 |issue=2 |pages=735–752 |url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1236362}}</ref> Before this survey, it was estimated that 5 million people were of [[Italian people|Italian]] ancestry (the most numerous immigrant community),<ref name="amazon.com">Roben Cohen [http://www.amazon.com/The-Cambridge-Survey-World-Migration/dp/0521444055 The Cambridge survey of world Migration] 24 November 1995</ref> between 3 million<ref>{{cite news| url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/frances-crisis-of-national-identity-1826942.html |location=London |work=The Independent | title=France's crisis of national identity | date=25 November 2009}}</ref> and 6 million<ref>"Les personnes d'origine maghrébine y sont également au nombre de 5 à 6 millions; 3,5 millions ont la nationalité française (dont 500 000 harkis)", Évelyne Perrin, ''Identité Nationale, Amer Ministère'', L'Harmattan, 2010, p. 112 ISBN 2-296-10839-3</ref> people are of [[Maghrebis|North African]] ancestry, 2.5&nbsp;million people are of [[Afro-French|Sub-Saharan Africa]]n ancestry, 200,000 people are of [[Turks in France|Turkish]] ancestry,<ref>{{cite web|author=Falila Gbadamassi |url=http://www.afrik.com/article16248.html |title=Les personnes originaires d'Afrique, des Dom-Tom et de la Turquie sont 5,5 millions dans l'Hexagone |publisher=Afrik.com |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> and many more are of other [[European ethnic groups|European ethnic ancestry]], such as [[Spaniards]], [[Portuguese people|Portuguese]], [[Poles]], and [[Greeks]].<ref name="amazon.com"/><ref>{{cite news | title = Europe's Minority Politicians in Short Supply | first = Keith B. | last = Richburg | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A12396-2005Apr23.html | newspaper=The Washington Post | date = 24 April 2005 }}</ref><ref>{{cite news | title = In officially colorblind France, blacks have a dream – and now a lobby | first = Susan | last = Sachs | url = http://www.csmonitor.com/2007/0112/p01s04-woeu.html | newspaper=The Christian Science Monitor | location = Boston, MA | date = 12 January 2007 }}</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ វាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថា 40% នៃប្រជាជនបារាំងត្រូវបានចុះមកយ៉ាងហោចណាស់មួយផ្នែកពីរលកផ្សេងគ្នានៃអន្តោប្រវេសន៍ដែលប្រទេសបានទទួល។<ref>{{cite news | title = Paris Riots in Perspective | url = http://abcnews.go.com/International/story?id=1280843 | work=ABC News | location = New York | date = 4 November 2005 }}</ref> Between 1921 and 1935 about 1.1&nbsp;million net immigrants came to France.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA22 Transactions of the American Philosophical Society. III. French Government and the Refugees]''". American Philosophical Society, James E. Hassell (1991). p. 22. ISBN 0-87169-817-X</ref> An estimated 1.6&nbsp;million ''[[pieds noirs]]'' returned to France as the country's North African possessions gained independence.<ref>{{cite news | title = For Pieds-Noirs, the Anger Endures | first = James M. | last = Markham | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DEFDE1539F935A35757C0A96E948260&sec=&spon=&pagewanted=all | newspaper=The New York Times | date = 6 April 1988 }}</ref><ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[http://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]"''. p. 25.</ref> France accepts about 200,000 legal immigrants each year.<ref>[http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/ Statistiques détaillées sur les flux d'immigration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523053018/http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/ |date=2012-05-23 }}, Ined, 2011</ref> France is the leading [[refugee|asylum]] destination in Western Europe with an estimated 50,000 applications in 2005 (a 15% decrease from 2004).<ref name="UNHCR">{{cite web |publisher=[[UNHCR]] |year=2006 |url=http://www.unhcr.org/publ/PUBL/4492677f0.pdf |title=UNHCR Global Report 2005: Western Europe |accessdate=14 December 2006 |format=PDF}}</ref> The European Union allows free movement between the member states, France however put in place controls to curb [[Eastern European]] migration. The [[List of cities in France over 20,000 population (1999 census)|largest cities]] in France, in terms of metropolitan area population, are Paris (11,836,970), [[Lyon]] (1,757,180), [[Marseille]] (1,618,369), [[Lille]] (1,163,934), [[Toulouse]] (1,118,472), [[Bordeaux]] (1,009,313), [[Nice]] (999,678), [[Nantes]] (768,305). A perennial political issue concerns [[rural flight]]. === Language === {{main|French language|Languages of France}} {{See also|Language policy in France|Organisation internationale de la Francophonie}} [[File:New-Map-Francophone World.svg|thumb|upright=2|France's legacy: a map of the [[French language|Francophone]] world {{legend|#0c5eb1|native language}} {{legend|#0080ff|administrative language}} {{legend|#9fceff|secondary or non-official language}} {{legend|#00ff00|francophone minorities}}]] According to Article 2 of the Constitution, the official language of France is French,<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110604145028/http://www.legifrance.gouv.fr/html/constitution/constitution2.htm#titre2 La Constitution- La Constitution du 4 Octobre 1958] – Légifrance</ref> a [[Romance language]] derived from [[Latin]]. Since 1635, the [[Académie française]] has been France's official authority on the French language, although its recommendations carry no legal power. រដ្ឋាភិបាលបារាំងមិនគ្រប់គ្រងជម្រើសនៃភាសាក្នុងការបោះពុម្ពដោយបុគ្គលនោះទេ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់ភាសាបារាំងត្រូវបានទាមទារដោយច្បាប់ក្នុងការទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម និងកន្លែងធ្វើការ។ In addition to mandating the use of French in the territory of the Republic, the French government tries to promote French in the European Union and globally through institutions such as [[La Francophonie]]. The perceived threat from [[anglicisation]] has prompted efforts to safeguard the position of the French language in France. Besides French, there exist 77 vernacular minority languages of France, eight spoken in French metropolitan territory and 69 in the French [[Overseas departments and territories of France|overseas territories]]. From the 17th to the mid-20th century, French served as the pre-eminent international language of diplomacy and international affairs as well as a [[lingua franca]] among the educated classes of Europe.<ref name=exception>Joffre Agnes [http://www.franceinlondon.com/en-Article-335-Is-the-French-obsession-with-cultural-exception-declining-Culture--london-language.html ls the French obsession with "cultural exception" declining?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017023619/http://www.franceinlondon.com/en-Article-335-Is-the-French-obsession-with-cultural-exception-declining-Culture--london-language.html |date=2011-10-17 }}. France in London. 5 October 2008</ref> The dominant position of French language in international affairs was overtaken by English, since the emergence of the US as a major power.<ref name="Language and Diplomacy"/><ref>{{cite web|url=http://www.diplomacy.edu/language/Translation/default.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719183516/http://www.diplomacy.edu/language/Translation/default.htm |archivedate=19 July 2011 |title=Language and Diplomacy – Translation and Interpretation |publisher=Diplomacy.edu |accessdate=10 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.legallanguage.com/legal-articles/language-of-diplomacy/ |title=Why Is French Considered the Language of Diplomacy? |publisher=Legallanguage.com |accessdate=23 January 2011}}</ref> Though for most of the time in which French served as an international lingua franca, it was not the native language of most Frenchmen: a report in 1794 conducted by [[Henri Grégoire]] found that of the country's 25 million people, only three million spoke French natively; the rest spoke one of the country's many regional languages, such as [[Alsatian language|Alsatian]], [[Breton language|Breton]] or [[Occitan language|Occitan]].<ref>{{Cite web |url=http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 |title=Rapport Grégoire an II |access-date=2017-07-11 |archivedate=2008-04-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080405022802/http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 |url-status=dead }}</ref> Through the expansion of public education, in which French was the sole language of instruction, as well as other factors such as increased urbanization and the rise of mass communication, French gradually came to be adopted by virtually the entire population, a process not completed until the 20th century. As a result of France's extensive [[French colonial empire|colonial ambitions]] between the 17th and 20th centuries, French was introduced to America, Africa, Polynesia, South-East Asia, and the Caribbean. French is the second most studied foreign language in the world after English,<ref>{{cite web |url=http://www.intstudy.com/articles/practicalfrench.htm |title=The International Education Site |publisher=Intstudy.com |accessdate=23 January 2011 |archivedate=27 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110227075911/http://www.intstudy.com/articles/practicalfrench.htm |url-status=dead }}</ref> and is a lingua franca in some regions, notably in Africa. The legacy of French as a living language outside Europe is mixed: it is nearly extinct in some former French colonies (South-east Asia), while creoles and pidgins based on French have emerged in the French departments in the [[West Indies]] and the South Pacific ([[French Polynesia]]). On the other hand, many former French colonies have adopted French as an official language, and the total number of French speakers is increasing, especially in Africa. It is estimated that between 300 million<ref>{{cite web|url=http://about-france.com/french/french-language.htm |title=French: one of the world's main languages |publisher=About-france.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> and 500 million<ref>{{fr icon}} [http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/francophonie.htm Qu'est-ce que la Francophonie ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623113030/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/francophonie.htm |date=2011-06-23 }} – [[Organisation internationale de la Francophonie]]</ref> people worldwide can speak French, either as a [[mother tongue]] or a [[second language]]. === សាសនា === {{Main|Religion in France}} [[File:Facade de la Cathédrale de Reims - Parvis.jpg|thumb|upright|[[Notre-Dame de Reims]] is the Roman Catholic cathedral where the [[Coronation of the French monarch|kings of France were crowned]] until 1825.<ref>The last ''sacre'' was that of [[Charles X of France|Charles X]], 29 May 1825.</ref> ]] France is a [[secular]] country, and [[freedom of religion]] is a constitutional right. French religious policy is based on the concept of ''[[laïcité]]'', a strict [[separation of church and state]] under which public life is kept completely secular. [[Catholicism]] has been the predominant religion in France for more than a millennium, though it is not as actively practised today as it was. Among the 47,000 religious buildings in France, 94% are [[Roman Catholic]].<ref>{{cite web|title=Observatoire du patrimoine religieux|url=http://www.patrimoine-religieux.fr/rubriques/gauche/actualites/actualites-de-la-base-de-donnees|date=1 February 2012|quote=94 % des édifices sont catholiques (dont 50 % églises paroissiales, 25 % chapelles, 25 % édifices appartenant au clergé régulier)|access-date=11 កក្កដា 2017|archivedate=26 វិច្ឆិកា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131126171213/http://www.patrimoine-religieux.fr/rubriques/gauche/actualites/actualites-de-la-base-de-donnees|url-status=dead}}</ref> Whilst in 1965, 81% of the French declared themselves to be Catholics, in 2009 this proportion was 64%. Moreover, whilst 27% of the French went to Mass once a week or more in 1952, only 5% did so in 2006.<ref name=catho>{{fr icon}} [http://www.la-croix.com/Religion/S-informer/Actualite/La-France-reste-catholique-mais-moins-pratiquante-_NG_-2009-12-29-570979 La France reste catholique mais moins pratiquante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827200652/http://www.la-croix.com/Religion/S-informer/Actualite/La-France-reste-catholique-mais-moins-pratiquante-_NG_-2009-12-29-570979 |date=2016-08-27 }} – La Croix. 29 December 2009</ref> The same survey found that [[Protestantism|Protestants]] accounted for 3% of the population, an increase from previous surveys, and 5% adhered to other religions, with the remaining 28% stating they had no religion.<ref name=catho/> Evangelical Christianity may be the fastest growing religion in France.<ref>{{cite web|author=Robert Marquand |url=http://www.csmonitor.com/World/2012/0712/In-a-France-suspicious-of-religion-evangelicalism-s-message-strikes-a-chord |title=In a France suspicious of religion, evangelicalism's message strikes a chord|publisher=Christian Science Monitor|date=12 July 2012 |accessdate=25 April 2013}}</ref> The [[French Revolution]] saw a radical shift in the status of the Catholic Church with the launch of a brutal [[Dechristianisation of France during the French Revolution|campaign of de-Christianization]]. After the back and forth of Catholic royal and secular republican governments over the 19th century, ''laïcité'' was established with the [[1905 French law on the Separation of the Churches and the State|1905 law on the Separation of the Churches and the State]].<ref name="georgetown2">{{cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france |title=France |publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]] |accessdate=14 December 2011 |archivedate=6 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206213909/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france |url-status=dead }}</ref> According to a poll in January 2007,<ref>{{cite web |author=Catholic World News |year=2003 |url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=48547 |title=France is no longer Catholic, survey shows |accessdate=19 December 2009}}</ref> only 5% of the French population attended church regularly (10% attend church services regularly among the respondents who did identify themselves as Catholics). The poll showed<ref name="religion">{{ro icon}} [http://old.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html Franţa nu mai e o ţară catolică] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812025725/http://old.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html |date=2011-08-12 }}, ''[[Cotidianul]]'' 11 January 2007</ref> 51% identified as being Catholics, 31% identified as being agnostics or [[atheism|atheists]] ''(another poll<ref>La Vie, issue 3209, 1 March 2007 {{Fr icon}}</ref> sets the proportion of atheists equal to 27%)'', 10% identified as being from other religions or being without opinion, 4% identified as Muslim, 3% identified as Protestant, 1% identified as [[Buddhism|Buddhist]], 1% identified as Jewish. Meanwhile, an independent estimate by the politologist Pierre Bréchon in 2009 concluded that the proportion of Catholics had fallen to 42% while the number of atheists and agnostics had risen to 50%.<ref>{{cite web|url=http://www.la-croix.com.prd-jsp.bayardweb.com/documents/doc.jsp?docId=2389007&rubId=786 |title=" Sur la religion, les Français restent dubitatifs " – A la Une |work=La Croix |location=France |date=14 August 2009 |accessdate=30 October 2010}}</ref> Estimates of the number of [[Islam in France|Muslims in France]] vary widely. In 2003, the French Ministry of the Interior estimated the total number of people of Muslim background to be between 5 and 6 million (8–10%).<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/23/france.islam France to train imams in 'French Islam'], The Guardian</ref><ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51552.htm |title=France – International Religious Freedom Report 2005 |publisher=State.gov |accessdate=30 October 2010}}</ref> According to the Pewforum, "In France, proponents of a 2004 law banning the wearing of religious symbols in schools say it protects Muslim girls from being forced to wear a headscarf, but the law also restricts those who want to wear headscarves – or any other “conspicuous” religious symbol, including large Christian crosses and Sikh turbans – as an expression of their faith"<ref>{{cite web |url=http://pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Issues/Government/restrictions-fullreport.pdf |title=Global Restrictions on Religion. Pew Forum on Religion & Public Life. Washington. 2009 |format=PDF |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723124338/http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Issues/Government/restrictions-fullreport.pdf |url-status=dead }}</ref> The current [[Jews in France|Jewish community in France]] numbers around 600,000 according to the [[World Jewish Congress]] and is the largest in Europe. Since 1905 the French government has followed the principle of ''[[laïcité]]'', in which it is prohibited from recognising any specific right to a religious community (except for legacy statutes like that of military chaplains and the [[local law in Alsace-Moselle]]). Instead, it merely recognises ''religious organisations'', according to formal legal criteria that do not address religious doctrine. Conversely, religious organizations should refrain from intervening in policy-making.<ref>Joy of Sects, Sam Jordison, 2006, p. 166</ref> Certain bodies of beliefs such as [[Scientology]], [[Children of God (New Religious Movement)|Children of God]], the [[Unification Church]], or the [[Order of the Solar Temple]] are considered [[cult]]s ("''[[sect#Corresponding words in other European languages|sectes]]''" in French),<ref>{{cite web|url=http://www.assemblee-nationale.fr/rap-enq/r2468.asp |title=Commission d’enquête sur les sectes |publisher=Assemblee-nationale.fr |accessdate=30 October 2010}}</ref> and therefore do not have the same status as religions in France. ''Secte'' is considered a pejorative term in France.<ref>{{cite web |url=http://www.understandfrance.org/France/Society2.html |title=Society2 ; religion in France ; beliefs ; secularism (laicité) |publisher=Understandfrance.org |accessdate=20 September 2009 |archivedate=16 កញ្ញា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090916220047/http://www.understandfrance.org/France/Society2.html |url-status=dead }}</ref> === សុខភាព === {{Main|Health in France}} [[File:P1000513 Paris XIII Salpetrière reductwk.JPG|thumb|The [[Pitié-Salpêtrière Hospital]], a teaching hospital in Paris, one of Europe's largest hospitals.<ref>[https://web.archive.org/web/20070117112822/http://www.paris-region.com/ard_uk/upload/document/D176.pdf How to conduct European clinical trials from the Paris Region ?] Clinical Trials. Paris. February 2003</ref>]] The [[Health in France|French healthcare system]] was ranked first worldwide by the [[World Health Organization]] in 1997<ref>[http://www.photius.com/rankings/healthranks.html The ranking, see spreadsheet details for a whole analysis] photius.com</ref> and then again in 2000.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/paper30.pdf |title=Measuring Overall Health System Performance for 191 Countries |format=PDF |accessdate=21 July 2011}}</ref> Care is generally free for people affected by [[chronic disease]]s (''affections de longues durées'') such as cancer, AIDS or [[Cystic Fibrosis]]. Average life expectancy at birth is 78 years for men and 85 years for women, one of the highest of the European Union.<ref>{{fr icon}} [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=98&ref_id=CMPTEF02216 Espérance de vie, taux de mortalité et taux de mortalité infantile dans le monde], [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATnon02229 Evolution de l'espérance de vie à divers âges] – [[INSEE]]</ref> There are 3.22 physicians for every 1000 inhabitants in France,<ref>{{fr icon}} [http://www.statistiques-mondiales.com/medecins.htm Nombre de médecins pour 1000 habitants] – Statistiques mondiales</ref> and average health care spending per capita was US$4,719 in 2008.<ref>{{fr icon}} [http://www.statistiques-mondiales.com/sante.htm Dépenses de santé par habitants] – Statistiques mondiales</ref> As of 2007, approximately 140,000 inhabitants (0.4%) of France are living with HIV/AIDS.<ref name =France/> Even if the [[Frenchmen|French]] have the reputation of being one of the thinnest peoples in developed countries, <ref name = obesity>[http://www.nytimes.com/2005/05/03/world/europe/03iht-obese.html Even the French are fighting obesity] – The NY Times</ref><ref name=daily>{{cite web|last=Wahlgren |first=Eric |url=http://www.dailyfinance.com/2009/11/14/frances-obesity-crisis-all-those-croissants-really-do-add-up/|date=14 November 2009 |title=France's obesity crisis: All those croissants really do add up, after all |publisher=Dailyfinance.com |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref name = Telegraph>{{cite news|last=Lambert |first=Victoria |url=http://www.telegraph.co.uk/health/dietandfitness/3353715/The-French-children-learning-to-fight-obesity.html |title=The French children learning to fight obesity |work=The Daily Telegraph |location=London |date=8 March 2008 |accessdate=9 August 2010 }}</ref><ref name = bloomberg>[http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2001/nf2001073_981.htm Why So Few French Are Fat] – Bloomberg Businessweek</ref><ref>{{cite news|author=Mimi Spencer |url=http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2004/nov/07/foodanddrink.features11 |title=Let them eat cake |work=The Guardian |location=London |date= 7 November 2004|accessdate=21 July 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.streetdirectory.com/travel_guide/24041/e_diet/the_french_diet___eat_drink_and_be_thin.html |title=The French diet : Eat, Drink, and be Thin |publisher=Streetdirectory.com |accessdate=9 August 2010}}</ref> France—like other rich countries—faces an increasing and recent epidemic of [[obesity]], due mostly to the replacement of traditional healthy French cuisine by [[junk food]] in French eating habits.<ref name=obesity/><ref name=daily/><ref name = obesity2>[http://www.foodnavigator.com/Science-Nutrition/France-heading-for-US-obesity-levels-says-study France heading for US obesity levels says study] – Food Navigator</ref> Nevertheless, the French obesity rate is far below that of the USA (for instance, obesity rate in France is the same that the American once was in the 1970s<ref name = daily/>), and is still the lowest of Europe,<ref name = bloomberg/><ref name = obesity2/> but it is now regarded by the authorities as one of the main public health issues<ref>{{cite web|url=http://www.nutraingredients.com/Regulation/New-French-food-guidelines-aimed-at-tackling-obesity |title=New French food guidelines aimes at tabkling obesity |publisher=Nutraingredients.com|date=14 September 2006 |accessdate=9 August 2010}}</ref> and is fiercely fought; rates of childhood obesity are slowing in France, while continuing to grow in other countries.<ref>{{cite web |author=Petah Marian |url=http://www.just-food.com/analysis/france-urged-to-get-tough-on-child-obesity_id102509.aspx |title=France urged to get tough on child obesity |publisher=Just-food.com |date=23 May 2008 |accessdate=9 August 2010 |archivedate=26 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226205551/http://www.just-food.com/analysis/france-urged-to-get-tough-on-child-obesity_id102509.aspx |url-status=dead }}</ref> === ការអប់រំ === [[File:Absolute BNUS 01.JPG|thumb|The [[Bibliothèque nationale et universitaire|National and University Library]] on the campus of the [[University of Strasbourg]].]] {{main|Education in France}} {{See also|History of education in France|Baccalauréat}} In 1802, [[Napoleon]] created the [[lycée]].<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/352505/lycee |title=Lycée |publisher=Britannica.com |accessdate=22 July 2011}}</ref> Nevertheless it is [[Jules Ferry]] who is considered to be the father of the French modern school, which is free, secular, and compulsory until the age of 13 since 1882<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110605080546/http://www.assemblee-nationale.fr/site-jeunes/laicite/fiche-dates/fiche-1881-1882/fiche.pdf 1881–1882 : Lois Ferry École publique gratuite, laïque et obligatoire]. Assemblé Nationale</ref> (school attendance in France is now compulsory until the age of 16<ref>{{fr icon}} [http://www.senat.fr/rap/l97-504/l97-5041.html II. L'évolution du contenu de l'obligation scolaire]. Sénat.fr</ref>). Nowadays, the schooling system in France is centralized, and is composed of three stages, primary education, secondary education, and higher education. The [[Programme for International Student Assessment]], coordinated by the [[OECD]], currently ranks France's education as the 25th best in the world, being neither significantly higher nor lower than the OECD average.<ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf |title=Range of rank on the PISA 2006 science scale |format=PDF |accessdate=22 July 2011}}</ref> Primary and secondary education are predominantly public, run by the [[Minister of National Education (France)|Ministry of National Education]]. [[Education in France#Higher education|Higher education in France]] is divided between [[Universities in France|public universities]] and the prestigious and selective ''[[Grandes écoles]]'', such as [[Sciences Po Paris|Science Po Paris]] for Political studies, [[HEC Paris]] for Economics, [[Polytechnique]] and the [[École nationale supérieure des mines de Paris]] that produces high-profile engineers, or the [[École nationale d'administration]] for careers in the great corps of the State. The ''Grandes écoles'' have been criticised for alleged [[elitism]],<ref name="gécoles">{{fr icon}} [http://www.lefigaro.fr/formation/2010/01/08/01015-20100108ARTFIG00525-les-grandes-ecoles-dans-la-tourmente-.php Les grandes écoles dans la tourmente] – [[Le Figaro]]</ref> nevertheless they have produced many if not most of France's high-ranking civil servants, CEOs, and politicians. === ប្រជាជន === [[ឯកសារ:Andrea Appiani 002.jpg|thumb|right|[[ណាប់ប៉ូឡេអុងទី១]] ]] មានប្រជាជនរស់នៅ៦៣,៨ លាននាក់ (២០០៨)។ ដង់សីតេប្រជាជន: ៩៨,១ នាក់/គម^២។ទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅលើសពី ១០០ ០០០នាក់ មានចំនួន៥៧។ ក្នុងនោះមានទីក្រុង៥ ដែលមានប្រជាជន រស់នៅច្រើនជាងគេ ៖ {| class="wikitable" |- ! ទីក្រុង !ប្រជាជនក្នុងឆ្នាំ២០០៦ |- | 1. បារីស | ៩,៦ លាន |- | 2. លីល | ១,៧ លាន |- | 3. លីយ៉ុង | ១,៤ លាន |- | 4. ម៉ាកសី | ១,៣ លាន |- | 5. ទូលូ | ១ លាន |} == Administrative divisions == {{Main|Administrative divisions of France|Regions of France|Departments of France}} {{See also|Metropolitan Area (France)|List of communes in France with over 20,000 inhabitants (2006 census)}} France is divided into 27 administrative [[Regions of France|regions]].<ref name=France/> 22 are in [[metropolitan France]] (21 are on the continental part of metropolitan France; one is the territorial collectivity of [[Corsica]]), and five are [[overseas region]]s. The regions are further subdivided into 101 [[Departments of France|departments]]<ref>{{cite web |url=http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php |title=Departments of France |language={{fr icon}} |publisher=Myfrenchproperty.com |accessdate=21 July 2011 |archivedate=14 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714142645/http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php |url-status=dead }}</ref> which are numbered (mainly alphabetically). This number is used in postal codes and vehicle number plates amongst others. The 101 departments are subdivided into 341 [[Arrondissements of France|arrondissements]] which are, in turn, subdivided into 4,051 [[Cantons of France|cantons]]. These cantons are then divided into 36,697 [[Communes of France|communes]], which are municipalities with an elected municipal council. There are 2,588 [[Communes in France#Intercommunality|intercommunal]] entities grouping 33,414 of the 36,697 communes (i.e. 91.1% of all the communes). Three communes, Paris, Lyon and Marseille are subdivided into 45 [[Municipal arrondissements of France|municipal arrondissements]]. The regions, departments and communes are all known as [[territorial collectivity|territorial collectivities]], meaning they possess local assemblies as well as an executive. Arrondissements and cantons are merely administrative divisions. However, this was not always the case. Until 1940, the arrondissements were territorial collectivities with an elected assembly, but these were suspended by the [[Vichy France|Vichy regime]] and definitely abolished by the [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] in 1946. === Metropolitan regions === [[File:France departements regions narrow.jpg|thumb|The 22 [[regions of France|regions]] and 96 [[departments of France|departments]] of metropolitan France includes Corsica (''Corse'', lower right). Paris area is expanded (inset at left)]] {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Region ! Departments ! [[Prefectures in France|រដ្ឋធានី]] |- | {{Coat of arms|Alsace}} | [[Bas-Rhin]], [[Haut-Rhin]] | {{Coat of arms|Strasbourg}} |- | {{Coat of arms|Aquitaine}} | [[Dordogne]], [[Gironde]], [[Landes (department)|Landes]], [[Lot-et-Garonne]], [[Pyrénées-Atlantiques]] | {{Coat of arms|Bordeaux}} |- | {{Coat of arms|Auvergne (region)|text=[[Auvergne (region)|Auvergne]]}} | [[Allier]], [[Cantal]], [[Haute-Loire]], [[Puy-de-Dôme]] | {{Coat of arms|Clermont-Ferrand}} |- | {{Coat of arms|Brittany|text=[[Brittany (administrative region)|Brittany]]}} | [[Côtes-d'Armor]], [[Finistère]], [[Ille-et-Vilaine]], [[Morbihan]] | {{Coat of arms|Rennes}} |- | {{Coat of arms|Burgundy (French region)|text=[[Burgundy]]}} | [[Côte-d'Or]], [[Nièvre]], [[Saône-et-Loire]], [[Yonne]] | {{Coat of arms|Dijon}} |- | {{Coat of arms|Centre (French region)|text=[[Centre (French region)|Centre]] }} | [[Cher (department)|Cher]], [[Eure-et-Loir]], [[Indre]], [[Indre-et-Loire]], [[Loiret]], [[Loir-et-Cher]] | {{Coat of arms|Orléans}} |- | {{Coat of arms|Champagne-Ardenne}} | [[Ardennes (department)|Ardennes]], [[Aube]], [[Haute-Marne]], [[Marne]] | {{Coat of arms|Châlons-en-Champagne}} |- | {{Coat of arms|Corsica}} | [[Corse-du-Sud]], [[Haute-Corse]] | {{Coat of arms|Ajaccio}} |- | {{Coat of arms|Franche-Comté}} | [[Doubs]], [[Haute-Saône]], [[Jura (department)|Jura]], [[Territoire de Belfort]] | {{Coat of arms|Besançon}} |- | {{Coat of arms|Île-de-France (region)|text=[[Île-de-France (region)|Île-de-France]]}} | [[Essonne]], [[Hauts-de-Seine]], [[ប៉ារីស]], [[Seine-et-Marne]], [[Seine-Saint-Denis]], [[Val-de-Marne]], [[Val-d'Oise]], [[Yvelines]] | {{Coat of arms|Paris}} |- | {{Coat of arms|Languedoc-Roussillon}} | [[Aude]], [[Gard]], [[Hérault]], [[Lozère]], [[Pyrénées-Orientales]] | {{Coat of arms|Montpellier}} |- | {{Coat of arms|Limousin (region)|text=[[Limousin (region)|Limousin]]}} | [[Corrèze]], [[Creuse]], [[Haute-Vienne]] | {{Coat of arms|Limoges}} |- | {{Coat of arms|Lorraine (region)|text=[[Lorraine (region)|Lorraine]]}} | [[Meurthe-et-Moselle]], [[Meuse]], [[Moselle]], [[Vosges]] | {{Coat of arms|Metz}} |- | {{Coat of arms|Lower Normandy}} | [[Calvados]], [[Manche]], [[Orne]] | {{Coat of arms|Caen}} |- | {{Coat of arms|Midi-Pyrénées}} | [[Ariège]], [[Aveyron]], [[Gers]], [[Haute-Garonne]], [[Hautes-Pyrénées]], [[Lot (department)|Lot]], [[Tarn (department)|Tarn]], [[Tarn-et-Garonne]] | {{Coat of arms|Toulouse}} |- | {{Coat of arms|Nord-Pas-de-Calais}} | [[Nord (French department)|Nord]], [[Pas-de-Calais]] | {{Coat of arms|Lille}} |- | {{Coat of arms|Pays de la Loire}} | [[Loire-Atlantique]], [[Maine-et-Loire]], [[Mayenne]], [[Sarthe]], [[Vendée]] | {{Coat of arms|Nantes}} |- | {{Coat of arms|Picardy}} | [[Aisne]], [[Oise]], [[Somme]] | {{Coat of arms|Amiens}} |- | {{Coat of arms|Poitou-Charentes}} | [[Charente]], [[Charente-Maritime]], [[Deux-Sèvres]], [[Vienne]] | {{Coat of arms|Poitiers}} |- | {{Coat of arms|Provence-Alpes-Côte d'Azur}} | [[Alpes-de-Haute-Provence]], [[Alpes-Maritimes]], [[Bouches-du-Rhône]], [[Hautes-Alpes]], [[Var (department)|Var]], [[Vaucluse]] | {{Coat of arms|Marseille}} |- | {{Coat of arms|Rhône-Alpes}} | [[Ain]], [[Ardèche]], [[Drôme]], [[Haute-Savoie]], [[Isère]], [[Loire]], [[Rhône (department)|Rhône]], [[Savoie]] | {{Coat of arms|Lyon}} |- | {{Coat of arms|Upper Normandy}} | [[Eure]], [[Seine-Maritime]] | {{Coat of arms|Rouen}} |} === Overseas regions === {{Main|Overseas departments and territories of France}} Among the 101 departments of France, five ([[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]], and [[Réunion]]) are in overseas regions (ROMs) that are also simultaneously overseas departments (DOMs) and are an integral part of France (and the European Union) and thus enjoy exactly the same status to metropolitan departments. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Name ! ស្ថានភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋធានី |- | {{Flag|French Guiana|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Cayenne]] |- | {{Flag|Guadeloupe|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Basse-Terre]] |- | {{Flag|Martinique|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Fort-de-France]] |- | {{Flag|Mayotte|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Mamoudzou]] |- | {{Flag|Réunion|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] |} === Overseas territories and collectivities === In addition to the 27 regions and 101 departments, the French Republic has five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] ([[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]], and [[Wallis and Futuna]]), one ''[[sui generis]]'' collectivity ([[New Caledonia]]), one [[overseas territory (France)|overseas territory]] ([[French Southern and Antarctic Lands]]), and one island possession in the Pacific Ocean ([[Clipperton Island]]). [[File:France-Constituent-Lands.png|thumb|The lands making up the French Republic, shown at the same [[scale (map)|geographic scale]].]] Overseas collectivities and territories form part of the French Republic, but do not form part of the European Union or its fiscal area (with the exception of St. Bartelemy, which seceded from Guadeloupe in 2007). The Pacific Collectivities (COMs) of French Polynesia, Wallis and Fortuna, and New Caledonia continue to use the [[CFP franc]]<ref>{{cite web|url=http://www.thetahititraveler.com/touristinfo/moneycurr.asp |title=Currency and Exchange Rate |publisher=Thetahititraveler.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> whose value is strictly linked to that of the euro. In contrast, the five overseas regions used the French franc and now use the euro.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Name ! ស្ថានភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋធានី |- | {{Flag|Clipperton Island}} | State private property under the direct authority of the [[Minister of Overseas France|French government]] ! ''[[Uninhabited]]'' |- | {{Flag|French Polynesia}} | Designated as an overseas land (''pays d'outre-mer'' or POM), the status is the same as an overseas collectivity. ! [[Papeete]] |- | {{Flag|French Southern and Antarctic Lands}} | Overseas territory (''territoire d'outre-mer'' or TOM) ! [[Port-aux-Français]] |- | {{Flag|New Caledonia}} | ''[[Sui generis]]'' collectivity ! [[Nouméa]] |- | {{Flag|Saint Barthélemy|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM) ! [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | {{Flag|Saint Martin|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM) ! [[Marigot, Saint Martin|Marigot]] |- | {{Flag|Saint Pierre and Miquelon|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM). Still referred to as a ''collectivité territoriale''. ! [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | {{Flag|Wallis and Futuna|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM). Still referred to as a ''territoire''. ! [[Mata-Utu]] |} === ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល === ទឹកដីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងចែកជា ៖ * មេត្រូប៉ូល រួមមានទាំងអស់២២តំបន់ និង៩៦ខេត្ដ * ខេត្ដឯនាយសមុទ្រចំនួន៤ (DOM) ហ្គាដឺឡុប ម៉ាកទីនិក ហ្គីយាន ឡារ៉េអ៊ុយនីញុង * ដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន៧: Polynésie française, Wallis et Futuna, Mayotte, Saint-Pierre និងMiquelon, les Terres australes និងantarctiques françaises, Saint-Barthélémy, Saint-Martin, * និង La Nouvelle Calédonie. == Governance == {{Main|Politics of France}} === Government === {{Main|Government of France|Constitution of France}} [[File:Logo de la République française.svg|thumb|left|Logo of the French Republic|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Logo_de_la_République_française.svg]] The French Republic is a [[unitary state|unitary]] [[semi-presidential system|semi-presidential]] republic with strong democratic traditions.<ref>{{cite web |url=http://www.democracyweb.org/limits/france.php |title=Comparative studies in Freedom – France |publisher=Democracy Web |date= |accessdate=30 September 2013 |archivedate=21 មីនា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321022455/http://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead }}</ref> The constitution of the Fifth Republic was approved by [[referendum]] on 28 September 1958.<ref>[http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html France: Fifth Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216232042/http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-02-16 }} – [http://flagspot.net/flags/index.html Flags of the World]</ref> It greatly strengthened the authority of the executive in relation to parliament. The executive branch itself has two leaders: the [[President of France|President of the Republic]], currently [[François Hollande]], who is [[head of state]] and is elected directly by universal adult suffrage for a 5-year term (formerly 7 years),<ref>{{fr icon}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/chronologie.shtml Le quinquennat : le référendum du 24 Septembre 2000]</ref> and the Government, led by the president-appointed [[Prime Minister of France|Prime Minister]], currently [[Jean-Marc Ayrault]]. [[File:François Hollande (Journées de Nantes 2012).jpg|thumb|upright|[[François Hollande]], elected [[President of France|President of the French Republic]] in April 2012.]] The French [[French Parliament|parliament]] is a [[Bicameralism|bicameral]] legislature comprising a [[National Assembly (France)|National Assembly]] (''Assemblée Nationale'') and a [[Senate (France)|Senate]].<ref>[https://web.archive.org/web/20081205055025/http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp The National Assembly and the Senate – General Characteristics of the Parliament]. Official Site of the French National Assembly</ref> The National Assembly deputies represent local constituencies and are directly elected for 5-year terms.<ref>[https://web.archive.org/web/20110704054719/http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp#election Election of deputies]. Official Site of the National Assembly</ref> The Assembly has the power to dismiss the cabinet, and thus the majority in the Assembly determines the choice of government. Senators are chosen by an electoral college for 6-year terms (originally 9-year terms), and one half of the seats are submitted to election every 3 years starting in September 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20110615001205/http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html The senatorial elections]. Official Site of the Senate</ref> The Senate's legislative powers are limited; in the event of disagreement between the two chambers, the National Assembly has the final say.<ref>{{fr icon}} [http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm Le role du Sénat]</ref> The government has a strong influence in shaping the agenda of Parliament. French politics are characterised by two politically opposed groupings: one left-wing, centred around the [[Socialist Party (France)|French Socialist Party]], and the other right-wing, centred previously around the [[Rally for the Republic|Rassemblement pour la République (RPR)]] and now its successor the [[Union for a Popular Movement|Union for a Popular Movement (UMP)]].<ref>{{fr icon}} {{cite book |title=La France vers le bipartisme ? : La présidentialisation du PS et de l'UMP|last=Grunberg |first=Gérard |year=2007 |isbn=2-7246-1010-5|url=http://www.pressesdesciencespo.fr/fr/livre/?GCOI=27246100617740}}</ref> Since the 2012 elections, the executive branch is currently composed mostly of the Socialist Party. === ច្បាប់ === {{Main|Law of France}} France uses a [[civil law (legal system)|civil legal]] system;<ref name=France/> that is, law arises primarily from written statutes; judges are not to make law, but merely to interpret it (though the amount of judicial interpretation in certain areas makes it equivalent to [[case law]]). Basic principles of the [[rule of law]] were laid in the [[Napoleonic Code]] (which was, in turn, largely based on the royal law codified under [[Louis XIV of France|Louis XIV]]). In agreement with the principles of the Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, law should only prohibit actions detrimental to society. As [[Guy Canivet]], first president of the [[Court of Cassation (France)|Court of Cassation]], wrote about the management of prisons: ''Freedom is the rule, and its restriction is the exception; any restriction of Freedom must be provided for by Law and must follow the principles of necessity and proportionality.'' That is, Law should lay out prohibitions only if they are needed, and if the inconveniences caused by this restriction do not exceed the inconveniences that the prohibition is supposed to remedy. [[File:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|upright|The basic principles that the French Republic must respect are found in the 1789 [[Declaration of the Rights of Man and of the Citizen]]]] French law is divided into two principal areas: [[private law]] and [[public law]]. Private law includes, in particular, [[civil law (common law)|civil law]] and [[criminal law]]. Public law includes, in particular, [[administrative law]] and [[constitutional law]]. However, in practical terms, French law comprises three principal areas of law: civil law, criminal law, and administrative law. Criminal laws can only address the future and not the past (criminal ''[[Ex post facto law|ex post facto]]'' laws are prohibited). While administrative law is often a subcategory of civil law in many countries, it is completely separated in France and each body of law is headed by a specific supreme court: ordinary courts (which handle criminal and civil litigation) are headed by the [[Court of Cassation (France)|Court of Cassation]] and administrative courts are headed by the [[Conseil d'Etat (France)|Council of State]]. To be applicable, every law must be officially published in the ''[[Journal officiel de la République française]]''. France does not recognize [[religious law]] as a motivation for the enactment of prohibitions. France has long had neither [[blasphemy]] laws nor [[sodomy law]]s (the latter being abolished in 1791). However, "offenses against [[Decency|public decency]]" (''contraires aux bonnes mœurs'') or [[breach of the peace|disturbing public order]] (''trouble à l'ordre public'') have been used to repress public expressions of homosexuality or street prostitution. Laws prohibiting discriminatory speech in the press are [[Law on the Freedom of the Press of 29 July 1881|as old as 1881]]. Some consider however that [[hate speech laws in France]] are too broad or severe and damage [[freedom of speech]].{{citation needed|date=October 2013}} France has laws against [[racism]] and [[antisemitism]].<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20101205103557/http://www.ambafrance-dz.org/ambassade/IMG/Lutte_racisme_et_antisemitisme.pdf La lutte contre le racisme et l'antisémintisme en France]. AmbaFrance</ref> France's attitude towards [[freedom of religion in France|freedom of religion]] is complex. Freedom of religion is guaranteed by the constitutional rights set forth in the 1789 ''Declaration of the Rights of Man and of the Citizen''. However, since the [[1905 French law on the Separation of the Churches and the State]], the State tries to prevent its policy-making from being influenced by religion and became suspicious in recent decades towards new religious tendencies of the French society: the Parliament has [[Groups referred to as cults in government reports#France|listed many religious movements as dangerous cults]] since 1995, and has [[French law on secularity and conspicuous religious symbols in schools|banned wearing conspicuous religious symbols in schools]] since 2004. In 2010, it banned the [[French ban on face covering|wearing of face-covering Islamic veils in public]]. As some have complained that they have suffered from discrimination thus, and after criticism by human rights groups such as [[Amnesty International]] and [[Human Rights Watch]],<ref>{{cite web|author=Kenneth Roth Executive Director |url=http://hrw.org/english/docs/2004/02/26/france7666.htm |title=Human Rights Watch |publisher=Hrw.org |date=26 February 2004 |accessdate=31 January 2009}}</ref><ref>{{Cite news|title=France votes to ban full-face veils|url=http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/france-votes-ban-full-face-veils-2010-07-13|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 July 2010|access-date=2017-07-11|archive-date=2014-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207163309/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/france-votes-ban-full-face-veils-2010-07-13|url-status=dead}}</ref> these laws remain controversial, although they are supported by most of the population.<ref name='Pew'>{{Cite news | first = Frederic | last = Dumoulin | title = French parliament adopts ban on full-face veil | date = 14 September 2010 | publisher = Google News | url = http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNCFdNZ4r-9aDEBG0G_OUSMKoASw | accessdate = 14 September 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130518083647/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNCFdNZ4r-9aDEBG0G_OUSMKoASw | archivedate = 18 ឧសភា 2013 | url-status = live }}</ref> France is tolerant of the [[LGBT community]]. Since 1999, [[Pacte civil de solidarité|civil unions]] for homosexual couples are permitted, and since May 2013, [[same-sex marriage]] and [[LGBT adoption]] are legal in France.<ref>{{cite news|last=|first=|title=François Hollande signs same-sex marriage into law|url=http://www.france24.com/en/20130518-france-gay-marriage-law-adoption|accessdate=27 June 2013|newspaper=France 24|date=18 May 2013}}</ref> === Foreign relations === {{Main|Foreign relations of France}} {{See also|European Union|Organisation internationale de la Francophonie|Latin Union|United Nations Security Council|NATO}} France is a member of the United Nations and serves as one of the permanent members of the UN Security Council with veto rights.<ref>[http://www.un.org/sc/members.asp Membership of the Security Councils of the UN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706231352/http://www.un.org/sc/members.asp |date=2010-07-06 }} on the [http://www.un.org/en/index.shtml Official Site of the UN]</ref> It is also a member of the [[G8]], [[World Trade Organization]] (WTO),<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |title=Understanding the WTO – Members |publisher=Wto.org |accessdate=30 October 2010}}</ref> the [[Secretariat of the Pacific Community]] (SPC)<ref>[http://www.spc.int/en/about-spc/history.html History] on the [http://www.spc.int/ Official Site of the SPC]</ref> and the [[Indian Ocean Commission]] (COI).<ref>{{fr icon}} [http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 Pays membres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 |date=2012-04-02 }} – [http://www.coi-ioc.org/index.php?id=72 Site officiel de la COI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 |date=2012-04-02 }}</ref> It is an associate member of the [[Association of Caribbean States]] (ACS)<ref>{{cite web |url=http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs |title=About the Association of Caribbean States |publisher=Acs-aec.org |date=24 July 1994 |accessdate=22 June 2012 |archivedate=22 សីហា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120822100530/http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs |url-status=dead }}</ref> and a leading member of the [[Organisation internationale de la Francophonie|International Francophone Organisation]] (OIF) of fifty-one fully or partly French-speaking countries.<ref>{{fr icon}} [http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html États et gouvernements : le monde de la Francophonie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003114546/http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html |date=2009-10-03 }} – [http://www.francophonie.org/ Site officiel de l'OIF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724001316/http://www.francophonie.org/ |date=2010-07-24 }}</ref> [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F076314-0006, Manching, Manöver Frankreich-Deutschland.jpg|thumb|right|French President [[François Mitterrand]] and German Chancellor [[Helmut Kohl]], in 1987.]] [[File:President Barack Obama and President Nicolas Sarkozy of France.jpg|thumb|Former French President [[Nicolas Sarkozy]] and United States President [[Barack Obama]], before NATO summit, in [[Strasbourg]], on 3 April 2009]] France hosts the headquarters of the [[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]],<ref>[http://www.oecd.org/document/8/0,3343,en_2649_201185_1956607_1_1_1_1,00.html History of the Château de la Muette, OECD headquarters, Paris] – [http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html Official Site of the OECD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216232042/http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-02-16 }}</ref> [[UNESCO]],<ref>[http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/paris-headquarters/ Paris Headquarters] on the [http://en.unesco.org/ Official Site of UNESCO]</ref> [[Interpol]],<ref>{{cite web|author=Interpol |url=http://www.interpol.int/ |title=Official Site of Interpol |publisher=Interpol.int |accessdate=9 August 2010}}</ref> [[Alliance Base]]<ref>{{fr icon}} [http://www.lexpress.fr/actualite/politique/alliance-base-existe-bien_460124.html "Alliance Base" existe bien] – [[L'Express (France)|L'Express]]</ref> and the [[International Bureau of Weights and Measures|International Bureau for Weights and Measures]].<ref>{{cite web|url=http://www.bipm.org/en/home/ |title=Home page of the IBWM |publisher=Bipm.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> France has the [[List of diplomatic missions of France|second largest network]] of [[diplomatic mission]]s in the world, second only to the USA.<ref>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ministry_158/embassies-and-consulates_2052/bilateral-embassies_1580.html Embassies and consulates] on the [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/ Official Site of the Ministry of Foreign Affairs of France]</ref> In 1953, France received a request from the United Nations to pick a [[coat of arms]] that would represent it internationally. Thus the [[National emblem of France|French emblem]] was adopted and is currently used on passports.<ref>{{fr icon}} [http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-faisceau-de-licteur/le-faisceau-de-licteur.5979.html Le faisceau de licteur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104072203/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-faisceau-de-licteur/le-faisceau-de-licteur.5979.html |date=2012-11-04 }} – Présidence de la République</ref> Postwar French foreign policy has been largely shaped by membership of the European Union, of which it was a [[Inner Six|founding member]]. Since the [[Élysée Treaty|1960s]], France has developed close ties with reunified Germany to become the [[France–Germany relations|most influential driving force of the EU]].<ref>{{fr icon}} [http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne L'alliance franco-allemande au coeur de la puissance européenne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123092331/http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne |date=2010-01-23 }}</ref> In the 1960s, France sought to exclude the British from the European unification process,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/27/newsid_4187000/4187714.stm |title=De Gaulle says 'non' to Britain – again |publisher=BBC News |date= 27 November 1967|accessdate=21 July 2011}}</ref> seeking to build its own standing in continental Europe. However, since 1904, France has maintained an "[[Entente cordiale]]" with the United Kingdom, and there has been a strengthening of links between the countries, especially [[Defence and Security Co-operation Treaty|militarily]]. France is a member of the North Atlantic Treaty Organisation (NATO), but under President de Gaulle, it excluded itself from the joint military command to protest the [[Special Relationship|special relationship]] between the United States and Britain and to preserve the independence of French foreign and security policies.<ref>{{fr icon}} [http://www.lefigaro.fr/international/2009/03/11/01003-20090311ARTFIG00073-quand-mitterrand-deja-negociait-le-retour-dans-l-otan-.php Quand Mitterrand, déjà, négociait le retour de la France dans l'OTAN] – ''Le Figaro''</ref> France vigorously opposed the [[2003 invasion of Iraq]],<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/east/01/23/sprj.irq.china/index.html |title=China adds voice to Iraq war doubts |publisher=CNN |date=23 January 2003 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=29 មិថុនា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629004428/http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/east/01/23/sprj.irq.china/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2683409.stm |title=EU allies unite against Iraq war |publisher=BBC News |date=22 January 2003 |accessdate=21 July 2011}}</ref> straining bilateral relations with the US<ref>{{cite web |url=http://usforeignpolicy.about.com/od/newsiss3/tp/iraqwarrelations.htm |title=Foreign Policy Implications of the Iraq War |publisher=Usforeignpolicy.about.com |date=11 March 2004 |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225005448/http://usforeignpolicy.about.com/od/newsiss3/tp/iraqwarrelations.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |author=Sean Loughlin CNN Washington Bureau |url=http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/03/11/sprj.irq.fries/ |title=House cafeterias change names for 'french' fries and 'french' toast |publisher=CNN |date=12 March 2003 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=4 សីហា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224007/http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/03/11/sprj.irq.fries/ |url-status=dead }}</ref> and the UK.<ref>{{fr icon}} [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/royaume-uni_202/index.html France-Diplomatie : Royaume-Uni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100317112607/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/royaume-uni_202/index.html |date=2010-03-17 }} – [[Minister of Foreign Affairs (France)|Ministère des Affaires Étrangères]]</ref> However, as a result of Nicolas Sarkozy's ''pro-American'' politics (much criticised in France by the leftists and by a part of the right),<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7937666.stm |title=France ends four-decade Nato rift |publisher=BBC News |date=12 March 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{fr icon}} {{cite news | title = Le retour de la France dans l'OTAN suscite un malaise dans les rangs de la Droite | first = Patrick | last = Roger | url = http://www.lemonde.fr/politique/article/2009/03/11/le-retour-de-la-france-dans-l-otan-suscite-un-malaise-dans-les-rangs-de-la-droite_1166352_823448.html | newspaper=Le Monde | location = Paris | date = 11 March 2009 }}</ref> France rejoined the NATO joint military command on 4 April 2009. In the early 1990s, the country drew considerable criticism from other nations for its underground nuclear tests in [[French Polynesia]].<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/WORLD/9512/france_nuclear/ |title=Fifth French nuclear test sparks international outrage |publisher=CNN |date=28 December 1995 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=21 ធ្នូ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221230828/http://edition.cnn.com/WORLD/9512/france_nuclear/ |url-status=dead }}</ref> France retains strong political and economic influence in its [[Second French colonial empire|former African colonies]] ([[Françafrique]])<ref>{{fr icon}} [http://www.memo.fr/article.asp?ID=CON_COL_009 L'empire colonial français]</ref> and has supplied economic aid and troops for peace-keeping missions in [[Ivory Coast]] and [[Chad]].<ref>{{cite web |url=http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417 |title=France involvement in peace-keeping operations |publisher=Delegfrance-onu-geneve.org |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425024055/http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417 |url-status=dead }}</ref> Recently, after the unilateral declaration of independence of northern [[Mali]] by the [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg]] [[National Movement for the Liberation of Azawad|MNLA]] and the subsequent regional [[Northern Mali conflict]] with several Islamist groups including [[Ansar Dine]] and [[Movement for Oneness and Jihad in West Africa|MOJWA]], France and other African states intervened to help the Malian Army to retake control. In 2009, France was the second largest (in absolute numbers) donor of [[development aid]] in the world, behind the US, and ahead of Germany, Japan and the UK.<ref>[http://www.oecd.org/dataoecd/17/9/44981892.pdf Net Official Development Assistance 2009] OECD</ref> This represents 0.5% of its GDP, in this regard rating France as tenth largest donor on the list.<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/france-in-the-world_6820/development-assistance-and-humanitarian-action_6908/index.html |title=Development assistance and humanitarian action |publisher=Diplomatie.gouv.fr |accessdate=21 July 2011 |archivedate=9 វិច្ឆិកា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109025028/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/france-in-the-world_6820/development-assistance-and-humanitarian-action_6908/index.html |url-status=dead }}</ref> The organisation managing the French help is the [[French Development Agency]], which finances primarily humanitarian projects in [[sub-Saharan Africa]].<ref name = aid/> The main goals of this help are "developing infrastructure, access to health care and education, the implementation of appropriate economic policies and the consolidation of the rule of law and democracy."<ref name = aid>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/index.html France priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722114125/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/index.html |date=2010-07-22 }} – France Diplomatie</ref> === Military === {{Main|French Armed Forces}} {{See also|Military history of France|Deployments of the French military}} [[File:French military images.jpg|thumb|upright=1.5|Examples of France's military. Clockwise from top left: Nuclear aircraft carrier ''Charles de Gaulle''; A [[Dassault Rafale|Rafale]] [[fighter aircraft]]; French [[Chasseurs Alpins]] patrolling the valleys of Kapisa province in Afghanistan; a [[AMX-56 Leclerc|Leclerc tank]] in Paris for the [[Bastille Day|14 July]] [[Bastille Day Military Parade]].]] The French Armed Forces (''Armées françaises'') are the military and paramilitary forces of France, under the [[President of France|president]] as supreme commander. They consist of the [[French Army]] (''Armée de Terre''), [[French Navy]] (''Marine Nationale''), the [[French Air Force]] (''Armée de l'Air'') and the auxiliary paramilitary force, the [[National Gendarmerie]] (''Gendarmerie nationale'') and are among the [[List of countries by number of troops|largest armed forces]] in the world. While administratively a part of the French armed forces, and therefore under the purview of the [[Minister of Defense (France)|Ministry of Defence]], the Gendarmerie is operationally attached to the [[Minister of the Interior (France)|Ministry of the Interior]]. The gendarmerie is a military police force which serves for the most part as a rural and general purpose police force. It encompasses the counter terrorist units of the [[Parachute Intervention Squadron of the National Gendarmerie]] (''Escadron Parachutiste d'Intervention de la Gendarmerie Nationale'') and the [[National Gendarmerie Intervention Group]] (''Groupe d'Intervention de la Gendarmerie Nationale''). One of the French intelligence units, the [[Directorate-General for External Security]] (''Direction Générale de la Sécurité Extérieure'') reports to the Ministry of Defence. The other, the [[Direction centrale du renseignement intérieur|Central Directorate of Interior Intelligence]] (''Direction Centrale du Renseignement Intérieur''), reports directly to the Ministry of the Interior. There has been no national [[conscription]] since 1997.<ref>{{fr icon}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/service-civil/fin-service-militaire-obligatoire.shtml La fin du service militaire obligatoire] – La documentation française</ref> France is a [[Big Five (United Nations)|permanent member of the Security Council of the UN]], and a [[List of states with nuclear weapons#Five nuclear-weapon states under the NPT|recognised nuclear state]] since 1960. France has signed and ratified the [[Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty]] (CTBT)<ref name="status">{{cite web |url=http://www.ctbto.org/the-treaty/status-of-signature-and-ratification/ |title=Status of signature and ratification: CTBTO Preparatory Commission |work=CTBTO Preparatory Commission |date=26 May 2010 |accessdate=27 May 2010}}</ref> and acceeded to the [[Nuclear Non-Proliferation Treaty]]. France's annual military expenditure in 2011 was US$62.5 billion, or 2.3%, of its GDP making it the [[List of countries by military expenditures|fifth biggest military spender in the world]] after the United States, China, Russia, and the United Kingdom.<ref name="SIPRI Yearbook 2012"/> French nuclear deterrence, (formerly known as “''[[Force de Frappe]]''”), relies on complete independence. The current French nuclear force consists of four [[Triomphant class submarine|''Triomphant'']] class submarines equipped with [[submarine-launched ballistic missile]]s. In addition to the submarine fleet, it is estimated that France has about 60 [[Air-Sol Moyenne Portée|''ASMP'']] medium-range [[Air-to-surface missile|air-to-ground missile]]s with [[Nuclear weapon|nuclear warhead]]s,<ref>{{fr icon}} Centre de Documentation et de Recherche sur la Paix et les Conflits, [http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html ''Etat des forces nucléaires françaises au 15 août 2004''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725004911/http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html |date=2011-07-25 }}</ref> of which around 50 are deployed by the Air Force using the [[Dassault Mirage 2000N/2000D|Mirage 2000N]] long-range nuclear strike aircraft, while around 10 are deployed by the French Navy's [[Dassault-Breguet Super Étendard|Super Étendard Modernisé (SEM)]] attack aircraft which operate from the nuclear-powered [[aircraft carrier]] [[French aircraft carrier Charles de Gaulle (R91)|''Charles de Gaulle'']]. The new [[Dassault Rafale|Rafale F3]] aircraft will gradually replace all Mirage 2000N and SEM in the nuclear strike role with the improved ''ASMP-A'' missile with a nuclear warhead. France has major military industries with one of the largest [[Aerospace manufacturer|aerospace industries]] in the world.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1990/7/90.07.06.x.html |title=90.07.06: The Aerospace Industry: Its History and How it Affects the U.S. Economy |publisher=Yale.edu |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbfrenchtranslation.com/aerospace-industry-of-france.html |title=Aerospace industry of France |publisher=Bbfrenchtranslation.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=26 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426095916/http://www.bbfrenchtranslation.com/aerospace-industry-of-france.html |url-status=dead }}</ref> Its industries have produced such equipment as the Rafale fighter, the ''Charles de Gaulle'' aircraft carrier, the [[Exocet]] missile and the [[AMX-56 Leclerc|Leclerc]] tank amongst others. Despite withdrawing from the [[Eurofighter Typhoon|Eurofighter]] project, France is actively investing in European joint projects such as the [[Eurocopter Tiger]], [[FREMM multipurpose frigate|multipurpose frigates]], the [[Unmanned combat air vehicle|UCAV]] demonstrator [[Dassault nEUROn|nEUROn]] and the [[Airbus A400M]]. France is a major arms seller,<ref>"En 2001, la France a vendu pour 1,288 milliard de dollars d'équipements militaires, ce qui la met au troisième rang mondial des exportateurs derrière les États-Unis et la Russie." " In 2001, France sold $1,288&nbsp;billion of military equipment, ranking 3rd in the world for arms exportations behind the USA and Russia" [http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html La France demeure un fournisseur d'armes de premier plan (France stays one of the biggest arms supplier)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311161443/http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html |date=2012-03-11 }} – L'express. 13 June 2002</ref><ref>"La France est au 4ème rang mondial des exportateurs d'armes, derrière les Etats-Unis, le Royaume-Uni et la Russie, et devant Israël, selon un rapport du ministère de la Défense publié l'an dernier." "France is 4th biggest arms exportator, behind the USA, the UK and Russia, and ahead of Israel, according to a report of the Ministry of Defense published a year ago" [http://www.20minutes.fr/article/551139/Economie-Les-ventes-d-armes-explosent-en-2009.php Arms sellings explode in 2009] – 20 minutes</ref> with most of its arsenal's designs available for the export market with the notable exception of nuclear-powered devices. The [[Bastille Day Military Parade|military parade]] held in Paris each 14 July for [[Bastille Day|France's national day]] is the oldest and largest regular military parade in Europe.<ref>Mail Online, ''Harrowing loss of Afghanistan troops overshadows France's Bastille Day military parade'', 14 July 2011. [http://www.dailymail.co.uk/news/article-2014729/France-proudly-celebrates-Bastille-Day-despite-deaths-soldiers-Afghanistan-overshadowing-annual-parade.html]. Retrieved 5 January 2012</ref> === ហិរញ្ញវត្ថុរបស់រដ្ឋាភិបាល === {{See also|Taxation in France}} [[File:Public Deficit of France.png|thumb|upright=1.25|French government borrowing ([[budget deficits]]) as a percentage of GNP, 1960–2009]] In April and May 2012, France held a [[French presidential election, 2012|presidential election]] in which the winner, [[François Hollande]], had opposed [[austerity]] measures, promising to eliminate France's budget deficit by 2017. The new government stated that it aimed to cancel recently enacted tax cuts and exemptions for the wealthy, raising the top tax bracket rate to 75% on incomes over a million euros, restoring the retirement age to 60 with a full pension for those who have worked 42 years, restoring 60,000 jobs recently cut from public education, regulating rent increases; and building additional public housing for the poor. In June, Hollande's [[Socialist Party (France)|Socialist Party]] won a supermajority in [[French legislative election, 2012|legislative elections]] capable of amending the [[Constitution of France|French Constitution]] and enabling the immediate enactment of the promised reforms. French government bond interest rates fell 30% to record lows,<ref name="bloomberg.com">Bloomberg (2012) [http://www.bloomberg.com/quote/GFRN10:IND French government bond interest rates] (graph)</ref> less than 50 [[basis point]]s above German government bond rates.<ref name="Bloomberg 2012">Bloomberg (2012) [http://www.bloomberg.com/quote/GDBR10:IND German government bond interest rates] (graph)</ref> ==== បំណុលរដ្ឋាភិបាល ==== Under European Union rules, member states are supposed to limit their debt to 60% of output or be reducing the ratio structurally towards this ceiling, and run public deficits of no more than 3% of GDP. The French government has run a [[budget deficit]] each year since the early 1970s. In 2012, French government debt levels reached 1.8 trillion euros, the equivalent of 90% of French GDP.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613005546/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |url-status=dead }}</ref> In late 2012, [[credit rating agencies]] warned that growing French government debt levels risked [[List of countries by credit rating|France's AAA credit rating]], raising the possibility of a future downgrade and subsequent higher borrowing costs for the French government.<ref>{{cite web |last=John |first=Mark |url=http://www.reuters.com/article/2012/10/26/us-france-debt-idUSBRE89P0SO20121026 |title=Analysis: Low French borrowing costs risk negative reappraisal |publisher=Reuters |date= |accessdate=27 November 2012 |archivedate=2 ឧសភា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502014859/http://www.reuters.com/article/2012/10/26/us-france-debt-idUSBRE89P0SO20121026 |url-status=dead }}</ref> == ស្ថាប័ននានារបស់បារាំង == === រដ្ឋធម្មនុញ្ញ === '''រដ្ឋធម្មនុញ្ញ'''ថ្ងៃទី ៤ តុលា ឆ្នាំ១៩៥៨ ចែងពីដំណើរការស្ថាប័ននានានៃសាធារណរដ្ឋទី៥។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានគេសើរើ ពិនិត្យឡើងវិញជាច្រើនដងទាក់ទងនឹង ៖ * ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីជាសកល និងដោយចំពោះ (១៩៦២) * ការដាក់បញ្ចូលជំពូកថ្មីមួួយស្ដីការទទួលខុសត្រូវខាងព្រហ្មទណ្ឌរបស់សមាជិករដ្ឋាភិបាល(១៩៩៣) * ការបង្កើតសម័យប្រជុំរួមមួយរវាងស្ថាប័នសភា * ការពង្រីកដែនធ្វើប្រជាមតិ(១៩៩៥) * អន្ដរបញ្ញត្ដិស្ដីពីលក្ខន្ដិកៈរបស់កោះណូវែលកាលេដូនី ( Nouvelle-Calédonie ) (១៩៩៨) * ការបង្កើតសហព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចនិងរូបិយវត្ថុ * ភាពស្មើគ្នារវាងបុរសនិងស្ដ្រីនៅក្នុងការទទួលអណត្ដិបោះឆ្នោតនានា និងទទួលនូវដែលគេជ្រើសរើស * ការទទួលស្គាល់យុត្ដាធិការនៃតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្ដរជាតិ(១៩៩៩) * ការកាត់បន្ថយអាណត្ដិប្រធានាធិបតី(២០០០) * កែទំរង់ការទទួលខុសត្រូវខាងព្រហ្មទណ្ឌរបស់ប្រមុខរដ្ឋ * បញ្ចូលការហាមឃាត់់ទោសប្រហារជីវិតក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ * កំណែទំរង់ភាពស្វយ័តរបស់កោះណូវែលកាឡេដូនី(២០០៧) === ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ === [[ឯកសារ:Logo de la République française.svg|thumb|right|French Republic|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Logo_de_la_République_française.svg]] [[ឯកសារ:Nicolas Sarkozy - Sarkozy meeting in Toulouse for the 2007 French presidential election 0299 2007-04-12 cropped further.jpg|thumb|upright|President Nicolas Sarkozy]] [[ឯកសារ:Palais Luxembourg Sunset Edit.JPG|thumb|right|Palace of Luxembourg]] '''ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ'''មានសមាជិក៩រូប និងមានសមត្ថកិច្ចត្រួតពិនិត្យជាពិសេសនៃ ភាពត្រឹម ត្រូវ តាមច្បាប់ នៃការបោះឆ្នោតនានា និងពិនិត្យធម្មនុញ្ញភាពនៃច្បាប់រៀបចំអង្គការ ព្រម ទាំងច្បាប់ ដែលដាក់មកអនុម័ត។ === ប្រធានាធិបតីនៃសារធារណរដ្ឋ === ប្រមុខរដ្ឋត្រូវបានជ្រើសរើសសំរាប់រយៈពេល៥ឆ្នាំតាមរយៈការបោះឆ្នោតជាសកល និង ដោយចំពោះ (អណត្ដិ​​រយៈ​ពេល​៥​ឆ្នាំ​នេះ​បាន​បង្កើត​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​ការ​ធ្វើ​ប្រជាមតិ​នៅ​ថ្ងៃទី ២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០)។ លោក នីកូឡា សាកូហ្ស៊ី ជាប្រធានាធិបតីទី៦នៃសាធារណរដ្ឋ ទី៥ លោកបានជាប់ឆ្នោតនៅថ្ងៃទី៧ឧសភា ឆ្នាំ​២០០៧ ។ ប្រធានាធិបតីតែងតាំងនាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងសមាជិករដ្ឋាភិបាលតាមសំណើររបស់នាយក រដ្ឋមន្ដ្រី (មាត្រា ទី៨នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។ ប្រធានាធិបតីដឹកនាំគណៈរដ្ឋមន្ដ្រី ប្រកាសអោយប្រើច្បាប់នានា ជាបញ្ជាការនៃកងកម្លាំង ប្រដាប់អាវុធ។ ប្រធានាធិបតីអាចរំលាយរដ្ឋសភា ហើយ​ក្នុង​ករណី​ធ្ងន់​ធ្ងរ​ ប្រធានាធិបតីមានអំណាចពិសេស (មាត្រាទី១៦)។ === នាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងរដ្ឋាភិបាល === ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ដ្រី រដ្ឋាភិបាលកំណត់ និងដឹកនាំនយោបាយជាតិ។ នាយករដ្ឋមន្ដ្រី ទទួល ខុសត្រូវចំពោះរដ្ឋសភា (មាត្រាទី២០)។ នាយក​រដ្ឋ​មន្ដ្រី​ដឹក​នាំ​សកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនិងធានានូវការអនុវត្ដច្បាប់ (មាត្រាទី២១)។ លោក François Fillon ត្រូវ បានតែងតាំងជានាយក រដ្ឋមន្ដ្រីនៅថ្ងៃទី១៧ ឧសភា ឆ្នាំ២០០៧។ === សភា === សភាមានពីរថ្នាក់ ៖<br /> - '''ព្រឹទ្ធសភា''' ៖ ព្រឹទ្ធសមាជិកត្រូវជ្រើសតាំងសំរាប់រយៈពេល៦ឆ្នាំ(ពីមុនមានរយៈពេល៩ឆ្នាំ) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៣ ដោយការបោះឆ្នោតជាសកល និងមិនចំពោះ ហើយត្រូវបានផ្លាស់ ប្ដូរសមាជិក ៣០% ក្នុងរយៈ ពេលបីឆ្នាំម្ដង។ ការបោះឆ្នោតលើកចុងក្រោយ បានប្រព្រឹត្ដ ទៅនៅខែ កញ្ញាឆ្នាំ២០០៤។<br /> - '''រដ្ឋភាជាតិ''' ៖ តំណាងរាស្ដ្រត្រូវបានជ្រើសតាំងសំរាប់រយៈពេល៥ឆ្នាំដោយការបោះឆ្នោត ជាសកល និង ដោយចំពោះ។ ការបោះឆ្នោតលើកចុងក្រោយបាន ប្រព្រឹត្ដទៅនៅខែមិថុ- នា ឆ្នាំ២០០៧។<br /> ក្រៅពីត្រួតពិនិត្យរដ្ឋាភិបាល សភាទាំងពីរថ្នាក់មានតួនាទីរៀបចំ និងអនុម័តច្បាប់។ ក្នុងករណីមិនមានការយល់ព្រម រដ្ឋសភាជាតិធ្វើការសំរេចជាស្ថាពរ។ ==== ព្រឹទ្ធសភា ==== ក្រោយ​ការបោះឆ្នោតខែកញ្ញឆ្នាំ២០០៤ ព្រឹទ្ធសភាមានសមាជិក៣៣១នាក់ដែលមកពី ៖ * គណបក្សសហព័ន្ធសំរាប់ចលនាប្រជាជន ( UMP ) ៖ ១៥៨នាក់ * គណបក្សសង្គមនិយម ៖ ៩៦នាក់ * ក្រុមគណបក្សកណ្ដាលនិយម ៖ ៣០នាក់ * គណបក្សកុម្មុយនិស្ដ គណបក្សសាធារណរដ្ឋ និងគណបក្សពលរដ្ឋ ៖ ២៣នាក់ * គណបក្សសម្ព័ន្ធភាពប្រជាធិបតី និងសង្គមអឺរ៉ុប ៖១៦នាក់ * បេក្ខជនឯករាជ្យ ៖ ៦នាក់ ។ ==== រដ្ឋសភាជាតិ ==== [[ឯកសារ:France national assembly.JPG|right|thumb|រដ្ឋសភាជាតិ]] បន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោតថ្ងៃទី១០ និង១៧ឆ្នាំ២០០៧មិថុនា រដ្ឋសភាជាតិមានតំណាងរាស្ដ្រ៥៧៧នាក់ មកពី ៖ * គណបក្សសហព័ន្ធសំរាប់ចលនាប្រជាជន (UMP) ៖ ៣១៤នាក់ (សម្ព័ន្ធភាព៦គណបក្ស) * ក្រុមសង្គមនិយម និងប្រជាជនៈ ១៨៦នាក់(សម្ព័ន្ធ១៨គណបក្ស) * ក្រុមប្រជាធិបតីឆ្វេងនិយម និងសាធារណរដ្ឋ ៖ ២៤នាក់ (គ្មានសម្ព័ន្ធភាព) * ក្រុមគណបក្សកណ្ដាលនិយមថ្មី ៖ ២០នាក់(សម្ព័ន្ធភាព២គណបក្ស) * តំណាងរាស្ដ្រមិនស្ថិតក្នុងក្រុមណាមួយ ៖ ២០នាក់ === តុលាការ === តុលាការជាអ្នកការពារសេរីភាពបុគ្គល (មាត្រា៦៦នៃ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។ អំណាចតុលាការបា- រាំងបានរៀបចំ ទៅតាមភាពខុសគ្នាជាមូលដ្ឋានរវាង ៖ # តុលាការយុត្ដិធម៌ត្រូវទទួលខុសត្រូវជំលោះរវាងបុគ្គល និងបុគ្គល។ # តុលាការរដ្ឋបាលដោះស្រាយជំលោះរវាងប្រជាជននិងអំណាចសាធារណៈ។ តុលាការមានពីរលំដាប់ថ្នាក់ ៖<br /> 1. '''យុត្ដាធិការរដ្ឋប្បវេណី''' តុលាការនីតិរួម (តុលាការជាន់ខ្ពស់) រឺនីតិពិសេសផ្សេងៗ (សាលាតំបូង តុលាការពាណិជ្ជ កម្ម តុលាការកិច្ចការសន្ដិសុខសង្គម និងក្រុមតុលាការការងារដែលដោះស្រាយជំលោះ រវាងបុគ្គលិក និយោជិក និងនិយោជក។<br /> 2. '''យុត្ដិធិការព្រហ្មទណ្ឌ'''ទទួលបន្ទុកវិនិច្ឆ័យលើបទល្មើស៣ប្រភេទ ៖ * បទលហុដែលវិនិច្ឆ័យដោយតុលាការនគរបាល * បទល្មើសដែលវិនិច្ឆ័យដោយតុលាការលហុ * បទឧក្រិដ្ឋដោយសាលាឧក្រិដ្ឋ<br /> មានតុលាការដោយឡែកសំរាប់រដ្ឋប្បវេណី និងព្រហ្មទណ្ឌតុលាការកុមារ។ '''សាលាវិនិច្ឆ័យ''' ៖គឺជាតុលាខ្ពស់ជាងគេ ហើយទទួលខុសត្រូវពិនិត្យបណ្ដឹងសារទុក្ខលើអង្គច្បាប់ប្រឆាំងនឹងសាលដីការបស់សាលាឧទ្ធរណ៍។យុត្ដាធិការ​​​​ខ្ពស់​ជាង​គេក្នុង​តុលាការរដ្ឋបាលគឺក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋដែលមានសមត្ថកិច្ចធ្វើការវិនិច្ឆ័យចុងក្រោយ គេបង្អស់លើភាពត្រឹមត្រូវនៃលិខិតរដ្ឋបាលតាមច្បាប់។ ក្រុម​ប្រឹក្សា​រដ្ឋ​នេះ​ក៏ផ្ដល់​ការពិគ្រោះផងដែរដល់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការផ្ដល់ជាគំនិតស្ដីពីសេចក្ដី ព្រាងច្បាប់និង សេចក្ដីព្រាងក្រឹត្យមួយចំនួន។ === ភ្លេង និងបាវចនាជាតិ === [[ឯកសា|thumb|right|La Defense]] [[ឯកសារ:French Armed Forces2.JPEG|thumb|right|]] [[ឯកសារ:ESM St Cyr cadets DSC03272.JPG|thumb|right|]] [[ឯកសារ:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|upright|Tour de France]] បទចំរៀងសំរាប់កងទ័ពនៅទីក្រុង Rhin ដែលត្រូវបានតែងឡើងនៅទីក្រុងស្ដ្រាសបួ ឆ្នាំ ១៧៩២ បានក្លាយជាបទ Marseillaise ហើយចុងបញ្ចប់់ត្រូវបាន ប្រើជាភ្លេងជាតិនៅ ថ្ងៃទី១៤ កក្កដា ឆ្នាំ១៧៩៥។ បាវវចនារបស់សាធារណៈរដ្ឋបារាំងគឺ “សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព“។ === ទង់ជាតិបារាំង === នៅឆ្នាំ១៧៨៩ លោកឧត្ដមសេនីយ Fayette បាន បន្ថែមពណ៌សដែលជានិមិត្ដរូបនៃរាជា និយម ទៅលើ សញ្ញាទង់ជាតិដែលមានពណ៌ខៀវ និង ពណ៌ក្រហម របស់កងទ័ពជាតិទីក្រុង ប៉ារីស ។ ទង់ជាតិបីពណ៌ជា និមិត្ដរូបផ្លូវការរបស់ សាធារណរដ្ឋបារាំង។ === ការពារជាតិ === នៅឆ្នាំ២០០៧ ថវិកាការពារជាតិឡើងដល់ ៣៦,២៥ពាន់លានអឺរ៉ូ គឹស្មើនឹង២,០២%នៃ ផលិតផល ក្នុងស្រុកសរុប និងថវិកាជាតិ១០,៨២%។ ច្បាប់ស្ដីពីការរៀបចំកម្មវិធីផ្នែកយោធាឆ្នាំ២០០៣-២០០៨កំនត់ពីមធ្យោបាយ និងចំនួនទ័ព ដើម្បី ឆានាទៅ សំរេចគោលបំណងរបស់ប្រធានាធិបតី និង​រដ្ឋា​ភិបាល​ក្នុងការផ្ដល់អោយ ប្រទេសបារាំងការ ការពារមួយ ដោយស្របទៅតាមតំរូវការរបស់ខ្លួន។ច្បាប់​នេះ​មាន​គោល​ដៅ​បង្កើត​កិច្ច​ខំ​ប្រឹង​ប្រែង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​អោយ​ឧបករណ៍ការពារជាតិ របស់យើងអាចឆ្លើយ តបទៅនឹងបញ្ហាចំពោះមុខនានា។ កិច្ចខំប្រឹងប្រែងខាងលើស្ដែងអោយឃើញតាមរយៈ ៖ * ការពង្រឹងមធ្យោបាយប្រយុទ្ធប្រឆាំង នឹងភេវរកម្ម។ * សុវត្ថិភាព និងភាពទុកចិត្ដនៃការទប់ស្កាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់ប្រទេសបារាំង។ * ការចូលរួមរបស់ប្រទេសបារាំងក្នុងការបង្ការ និងដោះស្រាយជលោះផ្សេងៗ (ចំនួនទ័ព ប្រមាណពី១៥ ទៅ២០ ០០០នាក់ត្រូវបានដាក់ពង្រាយក្នុងប្រតិបត្ដិការ )។ * សហប្រតិបត្ដិការយោធាក្នុងអង្គការអូតង់ និងសហគមអឺរ៉ុប។ នៅឆ្នាំ២០០៦ ទ័ពកងកំលាំងប្រដាប់អាវុធកើនឡើងដល់៣៤៧ ៩០៣នាក់ គិតទាំងយោធា និងជន ស៊ីវិល ហើយបែងចែកដូចខាងក្រោម ៖ * កងទ័ពជើងគោកមាន ១៣៣ ៦២៧នាក់ * កងទ័ពអាកាសមាន ៥៩ ១១៨នាក់ * កងទ័ពជើងទឹកមាន ៤២ ៧៥២នាក់ * កងអាវុធហត្ថមាន ៩៧ ៧២៣នាក់ * ក្នុងសេវាសាធារណៈ (សុខភាព ការងារសង្គមកិច្ច)មាន១៤ ៦៨៣នាក់ == សេដ្ឋកិច្ច == បារាំងជាប្រទេសមានអនុភាពសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកលំដាប់ទី៦បន្ទាប់ពី [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ជប៉ុន]] [[អាលឺម៉ង់]] [[ចិន]] និង [[អង់គ្លេស]]។​ {{Main|Economy of France|Energy in France}} {{Further|List of companies of France|Economic history of France}} A member of the [[G8]] group of leading industrialised countries, it is ranked as the world's [[List of countries by GDP (PPP)|seventh largest]] and the EU's [[List of sovereign states in Europe by GDP (nominal)|second largest]] economy by [[purchasing power parity]].<ref name="data.worldbank.org">[http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc GDP, PPP (current international $) | Data | Table<!-- Bot generated title -->]</ref> With 39 of the 500 biggest companies in the world in 2010, France ranks fourth in the [[Fortune Global 500]], ahead of Germany and the UK.<ref>{{cite news|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html|title=Global 500 by Country |publisher=CNN |date=26 July 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> France joined 11 other EU members to launch the euro in 1999, with [[euro coins]] and [[euro banknotes|banknotes]] completely replacing the [[French franc]] (₣) in 2002.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/business/2001/euro_cash/history/ |title=History of the Euro |publisher=BBC News |accessdate=30 October 2010}}</ref> [[File:Golfech NPP cropped.jpg|thumb|France derives [[Nuclear power in France|75% of its electricity from nuclear power]], the highest percentage in the world.<ref name="energy profile">{{Cite news | last = EnerPub | title = France: Energy profile | work=Spero News | accessdate =25 August 2007 | date = 8 June 2007 | url = http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile }}</ref> ]] France has a [[mixed economy]] which combines extensive private enterprise<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF09203|title=Entreprises selon le nombre de salariés et l'activité|publisher=[[INSEE]]|date=July 2008}}</ref><ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF9303|title=Entreprises publiques selon l'activité économique|publisher=INSEE|date=March 2009}}</ref> with substantial state enterprise and government intervention. The government retains considerable influence over key segments of infrastructure sectors, with majority ownership of railway, electricity, aircraft, nuclear power and telecommunications.<ref name=France/> It has been relaxing its control over these sectors since the early [[1990s in economics|1990s]].<ref name=France/> The government is slowly [[Corporatization|corporatising]] the state sector and selling off holdings in [[Orange S.A.|France Télécom]], [[Air France]], as well as in the insurance, banking, and defence industries.<ref name=France/> France has an important aerospace industry led by the European consortium [[Airbus]], and has its own national [[spaceport]], the ''[[Centre Spatial Guyanais]]''. [[File:Eurozone.svg|thumb|France is part of a monetary union, the [[Eurozone]] (dark blue), and of the [[Internal Market (European Union)|EU single market]].]] According to the [[World Trade Organization]] (WTO), in 2009 France was the world's sixth largest exporter and the fourth largest importer of manufactured goods.<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/res_e/statis_e/its2008_e/its2008_e.pdf |title=International Trade Statistics 2008|page=12|year=2009|publisher=[[World Trade Organization]] (WTO)|accessdate=5 July 2011}}</ref> In 2008, France was the third largest recipient of [[foreign direct investment]] among OECD countries at $118 billion, ranking behind Luxembourg (where foreign direct investment was essentially monetary transfers to banks located there) and the US ($316&nbsp;billion), but above the UK ($96.9&nbsp;billion), Germany ($25&nbsp;billion), or Japan ($24&nbsp;billion).<ref name=FDI>{{cite web|url=http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf|publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] (UNCTAD)|format=PDF|work=World Investment Report 2009|title=Country fact sheet: France|accessdate=7 October 2010|archivedate=4 កក្កដា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704045547/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=FDI2>{{cite web|url=http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_jp_en.pdf|publisher=UNCTAD|format=PDF|work=World Investment Report 2009|title=Country fact sheet: Japan|accessdate=7 October 2010|archivedate=4 កក្កដា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704045522/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_jp_en.pdf|url-status=dead}}</ref> In the same year, French companies invested $220&nbsp;billion outside France, ranking France as the second largest outward direct investor in the OECD, behind the US ($311&nbsp;billion), and ahead of the UK ($111&nbsp;billion), Japan ($128&nbsp;billion) and Germany ($157&nbsp;billion).<ref name=FDI/><ref name=FDI2/> Financial services, banking and the insurance sector are an important part of the economy. The Paris stock exchange ({{lang-fr|link=no|La Bourse de Paris}}) is an old institution, created by [[Louis XV of France|Louis XV]] in 1724.<ref>{{fr icon}} [http://www.gralon.net/articles/economie-et-finance/bourse/article-la-bourse-de-paris---une-institution-depuis-1724-981.htm La Bourse de Paris : une institution depuis 1724]</ref> In 2000, the stock exchanges of Paris, Amsterdam and Bruxelles merged into [[Euronext]].<ref name = banque>{{cite web |author=Embassy of France |url=http://www.ambafrance-us.org/spip.php?article511 |title=Embassy of France in Washington: Economy of France |publisher=Ambafrance-us.org |accessdate=16 July 2011 |archivedate=9 តុលា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009235442/http://ambafrance-us.org/spip.php?article511 |url-status=dead }}</ref> In 2007, Euronext merged with the [[New York stock exchange]] to form [[NYSE Euronext]], the world's largest stock exchange.<ref name = banque/> [[Euronext Paris]], the French branch of the NYSE Euronext group is Europe's 2nd largest stock exchange market, behind the [[London Stock Exchange]]. French companies have maintained key positions in the insurance and banking industries: [[AXA]] is the world's largest insurance company. The leading French banks are [[BNP Paribas]] and the [[Crédit Agricole]], ranking as the world's first and sixth largest banks in 2010<ref>{{cite web|url=http://www.doughroller.net/banking/largest-banks-in-the-world/ |title=The 10 Largest Banks in the World |publisher=Doughroller.net |date=15 June 2010 |accessdate=16 July 2011}}</ref> (by assets), while the [[Société Générale]] group was ranked the world's eighth largest in 2009. France is the smallest emitter of [[Greenhouse gas|carbon dioxide]] among the [[G8]], due to its heavy investment in [[nuclear power]].<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/environment/air_co2_emissions.htm|title=CO₂ emissions per capita in 2006|publisher=United Nations|date=August 2009|work=Environmental Indicators |title=Greenhouse Gas Emissions}}</ref> As a result of large investments in nuclear technology, most electricity produced by France is generated by 59 nuclear power plants (75% in 2012).<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/#.UkrawYakrOM |title=Nuclear shares of electricity generation |publisher=World-nuclear.org |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=1 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131001103413/http://world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/#.UkrawYakrOM |url-status=dead }}</ref> In this context, renewable energies are having difficulty taking off. === Agriculture === [[File:Carcassonne-vignes-2.jpg|thumb|[[French wine|Vineyards]] near [[Carcassonne]]]] France has historically been a large producer of agricultural products.<ref name = agriculture>[http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/France-AGRICULTURE.html France – Agriculture] – Encyclopedia of the Nations</ref> Large tracts of fertile land, the application of modern technology, and [[Common agricultural policy|EU subsidies]] have combined to make France the leading agricultural producer and exporter in Europe<ref>{{cite web|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|publisher=[[Minister of Foreign Affairs (France)|French Ministry of Foreign and European Affairs]]|title=Key figures of the French economy|quote=France is the world’s fifth largest exporter of goods (mainly durables). The country ranks fourth in services and third in agriculture (especially in cereals and the agri-food sector). It is the leading producer and exporter of farm products in Europe.|access-date=2017-07-11|archivedate=2010-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100114024542/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|url-status=dead}}</ref> (representing 20% of the EU's agricultural production<ref name="ministère">[http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf A panorama of the agriculture and agri-food industries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921021111/http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf |date=2010-09-21 }} – Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref>) and the world's third biggest exporter of agricultural products.<ref>{{fr icon}} [http://agriculture.gouv.fr/un-ministere-au-service-de-votre Un ministère au service de votre alimentation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806180615/http://agriculture.gouv.fr/un-ministere-au-service-de-votre |date=2010-08-06 }} – Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref> Wheat, poultry, dairy, beef, and pork, as well as internationally recognized processed foods are the primary French agricultural exports. [[Rosé|Rosé wines]] are primarily consumed within the country, but [[champagne (wine)|champagne]] and [[Bordeaux wine|Bordeaux]] wines are major exports, being known worldwide. EU agriculture subsidies to France have decreased in recent years, but still amounted to $8&nbsp;billion in 2007.<ref>{{cite web|url= http://ec.europa.eu/agriculture/fin/directaid/2007/annex1_en.pdf|title=Financial year 2007|work=Distribution of direct aid to farmers |format=PDF |publisher=[[European Commission]]|date=22 April 2009|accessdate=7 October 2010}}</ref> That same year, France sold 33.4&nbsp;billion euros of transformed agricultural products.<ref>{{fr icon}} [http://panorama-iaa.alimentation.gouv.fr/ Les enjeux des industries agroalimentaires françaises] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111229143438/http://panorama-iaa.alimentation.gouv.fr/ |date=2011-12-29 }} – Panorama des Industries Agroalimentaires</ref> Agriculture is thus an important sector of France's economy: 3.8% of the active population is employed in agriculture, whereas the total agri-food industry made up 4.2% of French GDP in 2005.<ref name="ministère"/> === Labour market === French GDP per capita is similar to comparable European countries such as Germany and the UK.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|title=Rank Order – GDP – per capita (PPP)|year=2012|publisher=The World Factbook|accessdate=5 July 2013|archivedate=24 មេសា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|url-status=dead}}</ref> GDP per capita is determined by (i) productivity per hour worked, (ii) the number of hours worked, which is one of the lowest of developed countries,<ref>{{cite web|url=http://www.conference-board.org/data/economydatabase/#GDP_perHourWorked |title=France is at 1480 hours, compared to an average of 1650 in European countries |publisher=Conference-board.org |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> and (iii) the employment rate. France has one of the lowest 15–64 years employment rates of the OECD countries: in 2012, only 71% of the French population aged 15–64 years were in employment, compared to 74% in Japan, 77% in the UK, 73% in the US and 77% in Germany.<ref name="Employment2004">{{cite web |author=Organisation for Economic Co-operation and Development |year=2012 |url=http://www.oecd.org/els/emp/employmentoutlookstatisticalannex.htm |title=OECD Employment Outlook 2012 – Statistical Annex |format=PDF |accessdate=29 June 2013}}</ref> This gap is due to the low employment rate for 15–24 years old: 38% in 2012, compared to 47% in the OECD. This low rate is explained by the high [[minimum wage]]s which prevent low productivity workers – such as young people – from easily entering the labour market,<ref>{{fr icon}} {{cite book |authorlink=Philippe Aghion|author=Philippe Aghion|coauthors=Gilbert Cette, Élie Cohen and [[Jean Pisani-Ferry]]|publisher=Conseil d'analyse économique|year=2007|url=http://www.cae.gouv.fr/IMG/pdf/072.pdf |title=Les leviers de la croissance française |accessdate=1 September 2008|page=55|format=PDF|isbn=978-2-11-006946-7|place=Paris}}</ref> ineffective university curricula that fail to prepare students adequately for the labour market.<ref>{{cite web|url=http://www.olis.oecd.org/olis/2007doc.nsf/LinkTo/NT00002ECA/$FILE/JT03230693.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090310212706/http://www.olis.oecd.org/olis/2007doc.nsf/LinkTo/NT00002ECA/$FILE/JT03230693.PDF|archivedate=10 March 2009|title=Enhancing Incentives to Improve Performances in the Education System in France|publisher=OECD|date=1 August 2007|quote=Initial education, especially secondary education and the universities, along with labour market policies themselves, do not always succeed in improving labour market entry for a significant proportion of young people.|format=PDF|accessdate=26 December 2011}}</ref> It has been argued that French laws that protect full-time workers have the effect of trapping highly educated youth into temporary and informal employment, because of the difficulty and expense of dealing with formal full-time employees.<ref>[http://www.nytimes.com/2012/12/03/world/europe/young-and-educated-in-france-find-employment-elusive.html "Young, Educated and Jobless in France."]</ref> In July 2013, the unemployment rate for France was 11%.<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1 |title=Harmonised unemployment rate by gender – total – % (SA) |publisher=Epp.eurostat.ec.europa.eu |date=11 March 2011 |accessdate=21 July 2011}}</ref> Shorter working hours and the reluctance to reform the labour market are mentioned as weak spots of the French economy in the view of [[Right-wing politics|right-wing]] commentators, whilst the [[Left-wing politics|left]] claims lack of government policies fostering social justice. [[Economic liberalism|Liberal economists]] have stated repeatedly that the main problem in the French economy is the issue of structural reforms, in order to increase the size of the working population in the overall population, reduce the taxation level and the administrative burden. [[Keynesian economics|Keynesian economists]] have different answers to the unemployment issue, and their theories led to the [[35-hour workweek]] law in the 2000s (decade), which turned out to be a failure in reducing unemployment. Afterwards, between 2004 and 2008, the government made some supply-side reforms to combat unemployment but met with fierce resistance,<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/04/04/france.jobslaw/index.html |title=More than 1 million protest French jobs law |publisher=CNN |accessdate=21 July 2011 |archive-date=30 ឧសភា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530180006/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/04/04/france.jobslaw/index.html |url-status=dead }}</ref> especially with the ''[[contrat nouvelle embauche]]'' and the ''[[First Employment Contract|contrat première embauche]]'' which both were eventually repealed.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4816306.stm |title=Q&A: French labour law row |publisher=BBC News |date=11 April 2006 |accessdate=21 July 2011}}</ref> The Sarkozy government used the ''[[revenu de solidarité active]]'' to redress the negative effect of the ''[[revenu minimum d'insertion]]'' on the incentive to work.<ref>{{cite web |url=http://www.rsa.gouv.fr/-English-version-.html |title=Le Revenu de Solidarité active |publisher=Rsa.gouv.fr |accessdate=9 August 2010 |archivedate=17 កក្កដា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100717012046/http://www.rsa.gouv.fr/-English-version-.html |url-status=dead }}</ref> === ទេសចរណ៍ === {{Main|Tourism in France}} [[File:Versailles-Chateau-VueJardins1.jpg|thumb|The [[Palace of Versailles]] is one of the most popular tourist destinations in France.]] With 83&nbsp;million foreign tourists in 2012,<ref name="tourism.stat" /> France is [[World Tourism rankings|ranked]] as the first tourist destination in the world, ahead of the US (67&nbsp;million) and China (58&nbsp;million). This 83&nbsp;million figure excludes people staying less than 24 hours, such as North Europeans crossing France on their way to Spain or Italy. It is third in income from tourism due to shorter duration of visits.<ref>{{Cite news | first=Sarah | last=Dilorenzo | title=France learns to welcome, to speak 'touriste' | url=http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0 | newspaper=[[The Burlington Free Press]] | location=[[Burlington, Vermont]] | pages=5A | date=20 July 2013 | accessdate=20 July 2013 | archive-date=22 សីហា 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130822043825/http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0 | url-status=dead }}</ref><!---sources for hard and soft copy differ but are identical articles---> [[File:Mont Saint-Michel France.jpg|thumb|left|The [[Mont Saint-Michel]] is one of the most visited sites of France]] France has 37 sites inscribed in [[List of World Heritage Sites in France|UNESCO's World Heritage List]] and features cities of high cultural interest, beaches and seaside resorts, [[ski]] resorts, and rural regions that many enjoy for their beauty and tranquillity ([[Ecotourism|green tourism]]). Small and picturesque French villages are promoted through the association ''[[Les Plus Beaux Villages de France]]'' (litt. "The Most Beautiful Villages of France"). The "[[Remarkable Gardens of France|Remarkable Gardens]]" label is a list of the over 200 gardens classified by the [[Minister of Culture (France)|French Ministry of Culture]]. This label is intended to protect and promote remarkable gardens and [[park]]s. France attracts many religious pilgrims on their [[Way of St. James|way to St. James]], or to [[Lourdes]], a town in the [[Hautes-Pyrénées]] that hosts several million visitors a year. France, especially Paris, has some of the world's largest and renowned museums, including the [[Musée du Louvre|Louvre]], which is the [[List of most visited art museums in the world|most visited art museum in the world]], the [[Musée d'Orsay]], mostly devoted to [[impressionism]], and [[Centre Georges Pompidou|Beaubourg]], dedicated to [[Contemporary art]]. [[File:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|The [[Château de Chambord]] is one of the many [[List of French monarchs|French royal]] residences of the [[Loire Valley]].]] [[Disneyland Paris]] is Europe's most popular theme park, with 15 million combined visitors to the resort's [[Disneyland Park (Paris)|Disneyland Park]] and [[Walt Disney Studios Park]] in 2009.<ref>{{cite web|format=PDF|url=http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100602032710/http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archivedate=2 June 2010|publisher=Themed Entertainment Association|title=2009 Theme Index. The Global Attractions Attendance Report, 2009|accessdate=7 October 2010}}</ref> With more than 10 millions tourists a year, the [[French Riviera]] (or ''Côte d'Azur''), in south-east France, is the second leading tourist destination in the country, after the [[Île-de-France (region)|Paris region]].<ref>{{cite web |url=http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html |title=The French Riviera Tourist Board |publisher=Frenchriviera-tourism.com |accessdate=23 January 2011 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425152011/http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html |url-status=dead }}</ref> It benefits from 300 days of sunshine per year, {{convert|115|km}} of coastline and beaches, 18 golf courses, 14 ski resorts and 3,000 restaurants.<ref>Côte d'Azur Economic Development Agency. [http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf p. 31 CRDP-Nice.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116144834/http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> Each year the ''Côte d'Azur'' hosts 50% of the world's [[Luxury yacht|superyacht]] fleet.<ref>Côte d'Azur Economic Development Agency, [http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf p. 66] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116144834/http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> Another major destination are the ''Châteaux'' of the [[Loire Valley]], this [[World Heritage Site]] is noteworthy for its architectural heritage, in its historic towns but in particular its castles (''châteaux''), such as the [[Château]]x d'[[Château d'Amboise|Amboise]], de Chambord, d'[[Château d'Ussé|Ussé]], de [[Château de Villandry|Villandry]] and [[Château de Chenonceau|Chenonceau]]. The most popular tourist sites include: (according to a 2003 ranking<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|title=Fréquentation des musées et des bâtiments historiques|access-date=2017-07-11|archivedate=2007-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071224180811/http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|url-status=dead}}</ref> visitors per year): [[Eiffel Tower]] (6.2&nbsp;million), Louvre Museum (5.7&nbsp;million), Palace of Versailles (2.8&nbsp;million), Musée d'Orsay (2.1&nbsp;million), [[Arc de Triomphe]] (1.2&nbsp;million), [[Centre Georges Pompidou|Centre Pompidou]] (1.2&nbsp;million), [[Mont Saint-Michel]] (1&nbsp;million), Château de Chambord (711,000), [[Sainte-Chapelle]] (683,000), [[Château du Haut-Kœnigsbourg]] (549,000), [[Puy de Dôme]] (500,000), [[Musée Picasso]] (441,000), [[Carcassonne]] (362,000). === Transport === {{Main|Transport in France|Rail transport in France}} [[File:TGV-Duplex Paris.jpg|thumb|A [[TGV Duplex]], which can reach a maximum speed of {{convert|320|km/h|2|abbr=on}}.]] The railway network of France, which {{as of|lc=y|2008}} stretches {{convert|29473|km|mi|0}}<ref>{{fr icon}} {{cite web|format=PDF|url=http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chiffres_transport-pdf.pdf|title=Chiffres clés du transport 2010|accessdate=7 October 2010|archivedate=1 មិថុនា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100601124351/http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chiffres_transport-pdf.pdf|url-status=dead}} – [http://www.developpement-durable.gouv.fr/ Site officiel] du [[Ministry of Ecology, Energy, Sustainable Development and Sea|Ministère de l'Écologie, de l'Énergie, du Développement Durable et de la Mer]]</ref> is the second most extensive in Western Europe after the German one.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=9#fr |title=Country comparison : railways – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004215524/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=9#fr |url-status=dead }}</ref> It is operated by the [[SNCF]], and high-speed trains include the [[Thalys]], the [[Eurostar]] and [[TGV]], which travels at {{convert|320|km/h|mph|0|abbr=on}} in commercial use.<ref>{{cite web|url=http://www.railway-technology.com/projects/frenchtgv/ |title=TGV High-Speed Rail Network, France |publisher=Railway-technology.com |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://h2g2.com/dna/h2g2/A711785 |title=h2g2 – TGV – The French High-speed Train Service |publisher=BBC |accessdate=21 July 2011 |archivedate=16 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120716194231/http://h2g2.com/dna/h2g2/A711785 |url-status=dead }}</ref> The Eurostar, along with the [[Eurotunnel Shuttle]], connects with the United Kingdom through the [[Channel Tunnel]]. Rail connections exist to all other neighbouring countries in Europe, except [[Andorra]]. Intra-urban connections are also well developed with both [[Rapid transit|underground services]] and tramway services complementing bus services. There are approximately {{convert|1027183|km|mi|0}} of serviceable roadway in France, ranking it the most extensive network of the European continent.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |title=Country Comparison : roadways – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |url-status=dead }}</ref> The Paris region is enveloped with the most dense network of roads and highways that connect it with virtually all parts of the country. French roads also handle substantial international traffic, connecting with cities in neighbouring Belgium, Spain, Andorra, Monaco, Switzerland, Germany and Italy. There is no annual registration fee or [[road tax]]; however, motorway usage is through tolls except in the vicinity of large communes. The new car market is dominated by domestic brands such as [[Renault]] (27% of cars sold in France in 2003), [[Peugeot]] (20.1%) and [[Citroën]] (13.5%).<ref>{{fr icon}} L'automobile magazine, hors-série 2003/2004 page 294</ref> Over 70% of new cars sold in 2004 had [[diesel engine]]s, far more than contained petrol or [[Liquified petroleum gas|LPG]] engines.<ref>{{cite web|url=http://www.ademe.fr/particuliers/fiches/voiture/rub3.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081006095330/http://www.ademe.fr/particuliers/fiches/voiture/rub3.htm |archivedate=6 October 2008 |title=Guide pratique de l' ADEME, la voiture |publisher=Ademe.fr |accessdate=22 October 2008}}</ref> France possesses the [[Millau Viaduct]], the world's tallest bridge,<ref>{{cite news|last=Bockman |first=Chris |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3237329.stm |title=France builds world's tallest bridge |publisher=BBC News |date=4 November 2003 |accessdate=21 July 2011}}</ref> and has built many important bridges such as the [[Pont de Normandie]]. There are 475 [[List of airports in France|airports]] in France.<ref name=France>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |title=The World Factbook: France |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=23 January 2013 |archivedate=24 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |url-status=dead }}</ref> [[Charles de Gaulle Airport]], located in the vicinity of Paris, is the largest and busiest airport in the country, handling the vast majority of popular and commercial traffic and connecting Paris with virtually all major cities across the world. [[Air France]] is the national carrier airline, although numerous private airline companies provide domestic and international travel services. There are ten major ports in France, the largest of which is in [[Marseille]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080517035156/http://www.bdpinternational.com/news/StrikesblockFrenchports.asp Strikes block French ports]. The Journal of Commerce Online (via BDP International). 23 April 2008</ref> which also is the largest bordering the Mediterranean Sea.<ref>{{fr icon}} [http://www.laprovence.com/article/region/marseille-un-grand-port-maritime-qui-ne-demande-qua-se-montrer Marseille : un grand port maritime qui ne demande qu'à se montrer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114060851/http://www.laprovence.com/article/region/marseille-un-grand-port-maritime-qui-ne-demande-qua-se-montrer |date=2012-11-14 }} – La Provence</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.hotelclub.com/marseille/ |title=Marseille – A French Pearl in the Mediterranean Sea |publisher=Blog.hotelclub.com |date=22 February 2010 |accessdate=21 July 2011 |archivedate=24 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100224075407/http://blog.hotelclub.com/marseille/ |url-status=dead }}</ref> {{convert|12261|km|mi|0}} of waterways traverse France including the [[Canal du Midi]] which connects the Mediterranean Sea to the Atlantic Ocean through the [[Garonne]] river.<ref name =France/> == វប្បធម៌ == {{Main|វប្បធម៌បារាំង}} ប្រទេសបារាំងគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការអភិវឌ្ឍន៍វប្បធម៌លោកខាងលិចអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។ វិចិត្រករបារាំងជាច្រើនបានស្ថិតក្នុងចំណោមអ្នកល្បីល្បាញបំផុតនៃសម័យកាលរបស់ពួកគេ ហើយប្រទេសបារាំងនៅតែត្រូវបានទទួលស្គាល់នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ប្រពៃណីវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែបរបស់វា។ The successive political regimes have always promoted artistic creation, and the creation of the [[Minister of Culture (France)|Ministry of Culture]] in 1959 helped preserve the cultural heritage of the country and make it available to the public. The Ministry of Culture has been very active since its creation, granting subsidies to artists, promoting French culture in the world, supporting festivals and cultural events, protecting [[Monument historique|historical monuments]]. The French government also succeeded in maintaining a [[cultural exception]] to defend audiovisual products made in the country. France receives the highest number of tourists per year, largely thanks to the numerous cultural establishments and historical buildings implanted all over the territory. It counts 1,200 [[List of museums in France|museums]] welcoming more than 50&nbsp;million people annually.<ref>Ministère de la Culture et de la Communication, "Cultura statistics", [http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf Key figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118171647/http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf |date=2012-01-18 }}</ref> The most important cultural sites are run by the government, for instance through the public agency [[Centre des monuments nationaux]], which is responsible for approximately 85 national historical monuments. The 43,180 buildings protected as historical monuments include mainly residences (many [[List of castles in France|castles]], or ''[[château]]x'' in French) and religious buildings ([[List of cathedrals in France|cathedrals]], [[List of basilicas in France|basilicas]], churches, etc.), but also statutes, memorials and [[Gardens of France|gardens]]. The [[UNESCO]] inscribed 38 sites in [[Table of World Heritage Sites by country|France on the World Heritage List]].<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/fr|title=Official properties inscribed on the UNESCO World Heritage List in France |publisher=Whc.unesco.org |accessdate=31 December 2012}}</ref> === សិល្បៈ === {{Main|French art}} [[File:Claude Monet 023.jpg|thumb|upright|[[Claude Monet]] founded the [[Impressionist]] movement (''Femme avec un parasol'', 1886, [[Musée d'Orsay]]).]] The origins of French art were very much influenced by [[Flemish art]] and by [[Italian art]] at the time of the Renaissance. [[Jean Fouquet]], the most famous medieval French painter, is said to have been the first to travel to Italy and experience the Early Renaissance at first hand. The Renaissance painting [[School of Fontainebleau]] was directly inspired by Italian painters such as [[Primaticcio]] and [[Rosso Fiorentino]], who both worked in France. Two of the most famous French artists of the time of [[Baroque era]], [[Nicolas Poussin]] and [[Claude Lorrain]], lived in Italy. The 17th century was the period when French painting became prominent and individualized itself through classicism. Louis XIV's prime minister [[Jean-Baptiste Colbert]] founded in 1648 the [[Royal Academy of Painting and Sculpture]] to protect these artists, and in 1666 he created the still-active [[French Academy in Rome]] to have direct relations with Italian artists. French artists developed the [[rococo]] style in the 18th century, as a more intimate imitation of old baroque style, the works of the court-endorsed artists [[Antoine Watteau]], [[François Boucher]] and [[Jean-Honoré Fragonard]] being the most representative in the country. The French Revolution brought great changes, as [[Napoleon]] favoured artists of [[neoclassicism|neoclassic style]] such as [[Jacques-Louis David]] and the highly influential [[Académie des Beaux-Arts]] defined the style known as [[Academism]]. At this time France had become a centre of artistic creation, the first half of the 19th century being dominated by two successive movements, at first [[Romanticism]] with [[Théodore Géricault]] and [[Eugène Delacroix]], and [[Realism (arts)|Realism]] with [[Camille Corot]], [[Gustave Courbet]] and [[Jean-François Millet]], a style that eventually evolved into [[Naturalism (arts)|Naturalism]]. [[File:LE PENSEUR - Museo Rodin- PARIS.jpg|thumb|left|upright|''[[The Thinker|Le Penseur]]'' by [[Auguste Rodin]] (1902), [[Musée Rodin]], Paris.]] In the second part of the 19th century, France's influence over painting became even more important, with the development of new styles of painting such as [[Impressionism]] and [[Symbolism (arts)|Symbolism]]. The most famous impressionist painters of the period were [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], Claude Monet and [[Auguste Renoir]].<ref>{{cite web|url=http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism |title=Guide to Impressionism |publisher=Nationalgallery.org.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> The second generation of impressionist-style painters, [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] and [[Georges Seurat]], were also at the avant-garde of artistic evolutions,<ref>{{fr icon}} RFI, [http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15 March 2005</ref> as well as the [[fauvism|fauvist artists]] [[Henri Matisse]], [[André Derain]] and [[Maurice de Vlaminck]].<ref>National Gallery of Art (United States), [http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm The Fauves (dossier)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |date=2010-11-05 }}</ref><ref>{{fr icon}} RFI, [http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp Vlaminck, version fauve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120345/http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp |date=2017-10-10 }}, 25 February 2008</ref> At the beginning of 20th century, Cubism was developed by [[Georges Braque]] and the Spanish painter [[Pablo Picasso]], living in Paris. Other foreign artists also settled and worked in or near Paris, such as [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]], [[Amedeo Modigliani]] and [[Wassily Kandinsky]]. Many museums in France are entirely or partly devoted to sculptures and painting works. A huge collection of old masterpieces created before or during the 18th century are displayed in the state-owned [[Musée du Louvre]], such as [[Mona Lisa]], also known as La Joconde. While the [[Louvre Palace]] has been for a long time a museum, the Musée d'Orsay was inaugurated in 1986 in the old railway station [[Gare d'Orsay]], in a major reorganization of national art collections, to gather French paintings from the second part of the 19th century (mainly Impressionism and Fauvism movements).<ref>Musée d'Orsay (official website), History of the museum – [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html From station to museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320200810/http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html |date=2018-03-20 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-collections/painting.html |title=History of the painting collection |publisher=Musee-orsay.fr |date=31 July 2007 |accessdate=22 July 2011}}</ref> Modern works are presented in the [[Musée National d'Art Moderne]], which moved in 1976 to the [[Centre Georges Pompidou]]. These three state-owned museums welcome close to 17&nbsp;million people a year.<ref name=sites>{{fr icon}} Ministry of Tourism, [http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf Sites touristiques en France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=2011-05-11 }} page 2 "Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)" [Ranking of 30 most visited cultural sites in France]</ref> Other national museums hosting paintings include the [[Grand Palais]] (1.3&nbsp;million visitors in 2008), but there are also many museums owned by cities, the most visited being the [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]] (0.8&nbsp;million entries in 2008), which hosts contemporary works.<ref name=sites/> Outside Paris, all the large cities have a Museum of Fine Arts with a section dedicated to European and French painting. Some of the finest collections are in [[Musée des Beaux-Arts de Lyon|Lyon]], [[Palais des Beaux-Arts de Lille|Lille]], [[Musée des Beaux-Arts de Rouen|Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts de Dijon|Dijon]], [[Musée des Beaux-Arts de Rennes|Rennes]] and [[Museum of Grenoble|Grenoble]]. === ស្ថាបត្យកម្ម === {{Main|French architecture}} [[File:Sainte chapelle - Upper level.jpg|thumb|[[Louis IX of France|Saint Louis']] [[Sainte Chapelle]] represents the French impact on religious architecture.]] [[File:Palais Garnier's grand salon, 12 February 2008.jpg|thumb|[[Opéra Garnier]], Paris, a symbol of the French [[Second Empire (architecture)|Second Empire]] style]] [[File:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|thumb|upright|The world's most visited paid monument,<ref>{{fr icon}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=998920&clef=ARC-TRK-D_01 Tour Eiffel et souvenirs de Paris]</ref> the [[Eiffel Tower]] is an icon of both Paris and France.]] During the Middle Ages, many fortified [[castle]]s were built by feudal nobles to mark their powers. Some French castles that survived are [[Chinon (castle)|Chinon]], [[Château d'Angers]], the massive [[Château de Vincennes]] and the so-called [[Cathar castles]]. During this era, France had been using [[Romanesque architecture]] like most of Western Europe. Some of the greatest examples of Romanesque churches in France are the [[Basilique de Saint-Sernin, Toulouse|Saint Sernin Basilica]] in [[Toulouse, France|Toulouse]], the largest romanesque church in Europe,<ref>{{cite web|url=http://www.europeupclose.com/article/toulouses-saint-sernin-largest-romanesque-church-in-europe/ |title=Toulouse’s Saint Sernin, Largest Romanesque Church in Europe |publisher=Europeupclose.com |date=22 February 1999 |accessdate=22 July 2011}}</ref> and the remains of the [[Cluny Abbey|Cluniac Abbey]]. The [[Gothic architecture]], originally named ''Opus Francigenum'' meaning « French work »,<ref>{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/opus-francigenum-art |title=Opus Francigenum |publisher=Answers.com |accessdate=22 July 2011}}</ref> was born in [[Île-de-France]] and was the first French style of architecture to be copied in all Europe.<ref>{{cite web |url=http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |title=The Gothic Period |publisher=Justfrance.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718181401/http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |url-status=dead }}</ref> Northern France is the home of some of the most important Gothic [[cathedral]]s and basilicas, the first of these being the [[Saint Denis Basilica]] (used as the royal necropolis); other important French Gothic cathedrals are [[Cathedral of Chartres|Notre-Dame de Chartres]] and [[Amiens Cathedral|Notre-Dame d'Amiens]]. The kings were crowned in another important Gothic church: [[Notre-Dame de Reims]].<ref>{{fr icon}} [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html Histoire et Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809141112/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html |date=2016-08-09 }} – [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ Site officiel de la Cathedrale de Notre-Dame de Reims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160717234437/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ |date=2016-07-17 }}</ref> Aside from churches, Gothic Architecture had been used for many religious palaces, the most important one being the [[Palais des Papes]] in Avignon. The final victory in the Hundred Years' War marked an important stage in the evolution of French architecture. It was the time of the [[French Renaissance]] and several artists from Italy were invited to the French court; many residential palaces were built in the [[Loire Valley]]. Such residential castles were the [[Château de Chambord]], the [[Château de Chenonceau]], or the [[Château d'Amboise]]. Following the renaissance and the end of the Middle Ages, [[French Baroque architecture|Baroque architecture]] replaced the traditional Gothic style. However, in France, baroque architecture found a greater success in the secular domain than in a religious one.<ref>{{fr icon}} Claude Lébedel – Les Splendeurs du Baroque en France: ''Histoire et splendeurs du baroque en France'' page 9: “Si en allant plus loin, on prononce les mots ‘art baroque en France’, on provoque alors le plus souvent une moue interrogative, parfois seulement étonnée, parfois franchement réprobatrice: Mais voyons, l'art baroque n'existe pas en France!”</ref> In the secular domain, the [[Palace of Versailles]] has many baroque features. [[Jules Hardouin Mansart]], who designed the extensions to Versailles, was one of the most influential French architect of the baroque era; he is famous for his dome at [[Les Invalides]].<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=jLmFbEdqBDUC&pg=PA86&dq=Mansart+influential#v=onepage&q=influential&f=false |title=Architecture and the Politics of Gender in Early Modern Europe |first=Helen|last= Hills|page=86 |isbn=9780754603092|publisher=Ashgate Publishing |year=2003}}</ref> Some of the most impressive provincial baroque architecture is found in places that were not yet French such as the [[Place Stanislas]] in [[Nancy, France|Nancy]]. On the military architectural side, [[Vauban]] designed some of the most efficient fortresses in Europe and became an influential military architect; as a result, imitations of his works can be found all over Europe, the Americas, Russia and Turkey.<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1283 |title=Fortifications of Vauban |publisher=Whc.unesco.org |date=8 July 2008 |accessdate=9 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.unesco.org/ |title=Official site of the UNESCO |publisher=Unesco.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> After the Revolution, the [[Republicanism|Republicans]] favoured [[Neoclassicism]] although neoclassicism was introduced in France prior to the revolution with such building as the [[Panthéon, Paris|Parisian Pantheon]] or the [[Capitole de Toulouse]]. Built during the first French Empire, the [[Arc de Triomphe]] and [[Église de la Madeleine|Sainte Marie-Madeleine]] represent the best example of [[Empire style]] architecture.<ref>{{cite book |title= Paris: City Guide |year= 2008 |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-850-4|page= 48 |url=http://books.google.com/?id=OtabdzMdbboC&pg=PA48}}</ref> Under [[Napoleon III]], a new wave of urbanism and architecture was given birth; extravagant buildings such as the neo-baroque [[Palais Garnier]] were built. The urban planning of the time was very organised and rigorous; for example, [[Haussmann's renovation of Paris]]. The architecture associated to this era is named [[Second Empire (architecture)|Second Empire]] in English, the term being taken from the [[Second French Empire]]. At this time there was a strong Gothic resurgence across Europe and in France; the associated architect was [[Eugène Viollet-le-Duc]]. In the late 19th century, [[Gustave Eiffel]] designed many bridges, such as [[Garabit viaduct]], and remains one of the most influential bridge designers of his time, although he is best remembered for the iconic [[Eiffel Tower]]. In the 20th century, French-Swiss architect [[Le Corbusier]] designed several buildings in France. More recently, French architects have combined both modern and old architectural styles. The [[Louvre Pyramid]] is an example of modern architecture added to an older building. The most difficult buildings to integrate within French cities are skyscrapers, as they are visible from afar. For instance, in Paris, since 1977, new buildings had to be under 37 meters, or 121 feet.<ref>[http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html Des gratte-ciel à Paris : qu'en pensez-vous ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101029152433/http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html |date=2010-10-29 }} – [[La Chaîne Info|LCI]]</ref> France's largest financial district is [[La Defense]], where a significant number of skyscrapers are located.<ref>[http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html In the heart of the main European Business area] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729154317/http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html |date=2010-07-29 }} – NCI Business Center</ref> Other massive buildings that are a challenge to integrate into their environment are large bridges; an example of the way this has been done is the [[Millau Viaduct]]. Some famous modern French architects include [[Jean Nouvel]], [[Dominique Perrault]], [[Christian de Portzamparc]] or [[Paul Andreu]]. === អក្សរសិល្ប៍ === {{Main|French literature}} [[File:French literary figures.jpg|thumb|French literary figures. Clockwise from top left: [[Molière]] is the most played author in the [[Comédie-Française]];<ref>{{fr icon}} [http://www.comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 Auteurs et répertoires] – Official site of the Comédie Française</ref> [[Victor Hugo]] is one of the most important French novelists and poets, and is sometimes seen as the greatest French writer of all time.<ref name = victor>{{cite web|url=http://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf |title=Victor Hugo est le plus grand écrivain français |format=PDF |date= |accessdate=29 September 2013}}</ref> 19th-century poet, writer, and translator [[Charles Baudelaire]]; 20th-century philosopher and novelist [[Jean-Paul Sartre]]. |តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/French_literary_figures.jpg]] The earliest French literature dates from the [[Middle Age]]s, when what is now known as modern France did not have a single, uniform language. There were several languages and dialects and writers used their own spelling and grammar. Some authors of French mediaeval texts are unknown, such as ''[[Tristan and Iseult]]'' and ''[[Lancelot-Grail]]''. Other authors are known, for example [[Chrétien de Troyes]] and [[William IX of Aquitaine|Duke William IX of Aquitaine]], who wrote in [[Occitan]]. Much mediaeval French poetry and literature were inspired by the legends of the [[Matter of France]], such as ''[[The Song of Roland]]'' and the various [[chansons de geste]]. The ''Roman de Renart'', written in 1175 by Perrout de Saint Cloude, tells the story of the mediaeval character [[Reynard]] ('the Fox') and is another example of early French writing. An important 16th-century writer was [[François Rabelais]], whose novel ''[[Gargantua and Pantagruel]]'' has remained famous and appreciated until now. [[Michel de Montaigne]] was the other major figure of the French literature during that century. His most famous work, ''[[Essays (Montaigne)|Essais]]'', created the literary genre of the essay.<ref>{{cite web |url=http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |title=Montaigne |publisher=Humanistictexts.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=25 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525201508/http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |url-status=dead }}</ref> [[French poetry]] during that century was embodied by [[Pierre de Ronsard]] and [[Joachim du Bellay]]. Both writers founded the [[La Pléiade]] literary movement. During the 17th century, [[Madame de La Fayette]] published anonymously ''[[La Princesse de Clèves]]'', a novel that is considered to be one of the very first [[psychological novel]]s of all times.<ref>{{cite web|url=http://www.radiodramareviews.com/id438.html |title=La Princesse de Cleves by Madame de Lafayette, adapted by Jo Clifford |publisher=Radiodramareviews.com |date=28 February 2010 |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[Jean de La Fontaine]] is one of the most famous [[fabulist]] of that time, as he wrote hundreds of fables, some being far more famous than others, such as ''[[The Ant and the Grasshopper]]''. Generations of French pupils had to learn his fables, that were seen as helping teaching [[wisdom]] and [[common sense]] to the young people. Some of his verses have entered the popular language to become proverbs.<ref>{{cite web|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Jean_de_La_Fontaine |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090618002516/http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Jean_de_La_Fontaine |archivedate=18 June 2009 |title=Jean de la Fontaine |publisher=Newworldencyclopedia.org |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[Jean Racine]], whose incredible mastery of the [[alexandrine]] and of the French language has been praised for centuries, created plays such as ''[[Phèdre]]'' or ''[[Britannicus]]''. He is, along with [[Pierre Corneille]] (''[[Le Cid]]'') and Molière, considered as one of the three great dramatists of the France's [[Louis XIV of France#Patronage o the arts|golden age]]. Molière, who is deemed to be one of the greatest masters of comedy of the [[Western literature]],<ref>"Author of some of the finest comedies in the history of the theater." Hartnoll, Phyllis (ed.). The Oxford Companion to the Theatre, 1983, Oxford University Press, p. 554</ref> wrote [[Molière#List of major works|dozens of plays]], including ''[[Le Misanthrope]]'', ''[[L'Avare]]'', ''[[Le Malade imaginaire]]'', and ''[[Le Bourgeois Gentilhomme]]''. His plays have been so popular around the world that French language is sometimes dubbed as "the language of Molière" (''la langue de Molière''),<ref>{{cite news|last=Randall |first=Colin |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/1475046/France-looks-to-the-law-to-save-the-language-of-Moliere.html |title=France looks to the law to save the language of Molière |work=The Daily Telegraph |location=London |date=25 October 2004 |accessdate=22 July 2011 }}</ref> just like English is considered as "the language of [[Shakespeare]]". French literature and poetry flourished even more in the 18th and 19th centuries. [[Denis Diderot]]'s best-known works are ''[[Jacques the Fatalist]]'' and ''[[Rameau's Nephew]]''. He is however best known for being the main redactor of the ''[[Encyclopédie]]'', whose aim was to sum up all the knowledge of his century (in fields such as arts, sciences, languages, philosophy) and to present them to the people, in order to fight ignorance and [[obscurantism]]. During that same century, [[Charles Perrault]] was a prolific writer of famous children's fairy tales including ''[[Puss in Boots]]'', ''[[Cinderella]]'', ''[[Sleeping Beauty]]'' and ''[[Bluebeard]]''. At the start of the 19th century, [[symbolist poetry]] was an important movement in French literature, with poets such as Charles Baudelaire, [[Paul Verlaine]] and [[Stéphane Mallarmé]].<ref>{{fr icon}} [http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm Le symbolisme français] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |date=2018-03-07 }}</ref> The 19th century saw the writings of many renowned French authors. Victor Hugo is sometimes seen as "the greatest French writer of all times"<ref name = victor/> for excelling in all [[literary genre]]s. The preface of his play ''[[Cromwell (play)|Cromwell]]'' is considered to be the manifesto of the [[Romanticism|Romantic movement]]. ''[[:fr:Les Contemplations|Les Contemplations]]'' and ''[[La Légende des siècles]]'' are considered as "poetic masterpieces",<ref name = hugo>{{cite web |url=http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |title=Victor Hugo 1802–1885 |publisher=Enotes.com |accessdate=16 July 2011 |archivedate=16 វិច្ឆិកា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116174008/http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |url-status=dead }}</ref> Hugo's verse having been compared to that of Shakespeare, [[Dante]] and [[Homer]].<ref name = hugo/> His novel ''[[Les Misérables]]'' is widely seen as one of the greatest novel ever written<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/people/100_novel.html |title=All-Time 100 Best Novels List |publisher=Adherents.com |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 មីនា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180318194508/http://www.adherents.com/people/100_novel.html |url-status=dead }}</ref> and ''[[The Hunchback of Notre-Dame|The Hunchback of Notre Dame]]'' has remained immensely popular. Other major authors of that century include [[Alexandre Dumas]] (''[[The Three Musketeers]]'' and ''[[The Count of Monte-Cristo]]''), [[Jules Verne]] (''[[Twenty Thousand Leagues Under the Sea]]''), [[Émile Zola]] (''[[Les Rougon-Macquart]]''), [[Honoré de Balzac]] (''[[La Comédie humaine]]''), [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] and [[Stendhal]] (''[[The Red and the Black]]'', ''[[The Charterhouse of Parma]]''), whose works are amongst the most well known in France and the world. The [[Prix Goncourt]] is a French literary prize first awarded in 1903.<ref>{{fr icon}} [http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 La première Académie Goncourt]&nbsp;– [http://www.academie-goncourt.fr/? Site officiel de l'Académie Goncourt]</ref> Important writers of the 20th century include [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], and [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] wrote ''[[The Little Prince|Little Prince]]'' which has remained popular for decades with children and adults around the world.<ref>{{cite web |url=http://www.completelynovel.com/books/50599 |title=The Little Prince |publisher=Completelynovel.com |accessdate=22 July 2011 |archivedate=30 កញ្ញា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |url-status=dead }}</ref> As of 2010, French authors had more [[Nobel Prize in Literature|Literature Nobel Prizes]] than [[List of Nobel laureates in Literature#Laureates per country|those of any other nation]].<ref>National Literature Nobel Prize shares 1901–2009 [http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html by citizenship at the time of the award] and [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html by country of birth]. From [[Jürgen Schmidhuber|J. Schmidhuber]] (2010), [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th century] at [http://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]</ref> === ទស្សនវិជ្ជា === {{main|French philosophy}} Medieval philosophy was dominated by [[Scholasticism]] until the emergence of [[Humanism in France|Humanism]] in the Renaissance. [[Modern philosophy]] began in France in the 17th century with the philosophy of [[René Descartes]], [[Blaise Pascal]], and [[Nicolas Malebranche]]. Descartes revitalised [[Western philosophy]], which had been declined after the Greek and Roman eras.<ref>{{cite web|url=http://www.friesian.com/hist-2.htm |title=The Beginning of Modern Sciences |publisher=Friesian.com |accessdate=16 July 2011}}</ref> His ''[[Meditations on First Philosophy]]'' changed the primary object of philosophical thought and raised some of the most fundamental problems for foreigners such as [[Spinoza]], [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], [[David Hume|Hume]], [[George Berkeley|Berkeley]], and [[Immanuel Kant|Kant]]. [[File:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|thumb|upright|left|[[René Descartes]], founder of modern philosophy.]] During the 18th century, French philosophers produced one of the most important works of the [[Age of Enlightenment]]. In ''[[The Spirit of the Laws]]'', [[Baron de Montesquieu]] theorized the principle of [[separation of powers]], which has been implemented in all [[liberal democracy|liberal democracies]] since [[Separation of powers under the United States Constitution|it was first applied in the United States]]. In ''[[Du contrat social ou Principes du droit politique|The Social Contract]]'', [[Jean-Jacques Rousseau]] openly criticized the European [[Divine right monarchy|divine right monarchies]] and strongly affirmed the principle of the [[sovereignty of the people]]. [[Voltaire]] came to embody the Enlightenment with his defence of civil liberties, such as the right to a free trial and freedom of religion. 19th-century French thought was targeted at responding to the social malaise following the French Revolution. Rationalist philosophers such as [[Victor Cousin]] and [[Auguste Comte]], who called for a new social doctrine, were opposed by reactionnary thinkers such as [[Joseph de Maistre]], [[Louis Gabriel Ambroise de Bonald|Louis de Bonald]] and [[Hugues Felicité Robert de Lamennais|Lamennais]], who blamed the rationalist rejection of traditional order. De Maistre is considered, together with the Englishman [[Edmund Burke]], one of the founders of European conservatism, while Comte is regarded as the founder of [[positivism]] and [[sociology]]. In the early 20th century, French [[Spiritualism (philosophy)|spiritualist]] thinkers such as [[Maine de Biran]], [[Henri Bergson]] and [[Louis Lavelle]] influenced Anglo-Saxon thought, including the Americans [[Charles Sanders Peirce]] and [[William James]], and the Englishman [[Alfred North Whitehead]]. In the late 20th century, partly influenced by German [[Phenomenology (philosophy)|phenomenology]] and [[existentialism]], [[postmodern philosophy]] began in France, with notable [[post-structuralism|post-structuralist]] thinkers including [[Jean-François Lyotard]], [[Jean Baudrillard]], [[Jacques Derrida]], [[Jacques Lacan]], [[Michel Foucault]] and [[Gilles Deleuze]]. === Sciences === {{Main|List of French inventions and discoveries}} [[File:Ariane4.jpg|thumb|upright|right|[[Ariane 4]] launched from [[Kourou]], [[French Guiana]] (1988)]] France has been since the [[Middle Ages]] a major focus of knowledge and discoveries. Around the beginning of the 11th century [[Pope Sylvester II]] reintroduced the [[abacus]] and [[armillary sphere]], and introduced [[Arabic numerals]] and [[clock]]s to northern and western Europe.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/livesnecromance04godwgoog|title=Lives of the Necromancers|author=William Godwin|year=1876|page=232}}</ref> The [[University of Paris]], founded in the mid-12th century, is still one of the most important universities of the Western world.<ref>André Thuilier, Histoire de l’université de Paris et de la Sorbonne, Paris, Nouvelle librairie de France, 1994</ref> In the 17th century, [[René Descartes]] defined a [[Rationalism|method for the acquisition of scientific knowledge]], while [[Blaise Pascal]] became famous for his work on [[probability]] and [[fluid mechanics]]. They were both key figures of the [[Scientific revolution]] which erupted in Europe during this period. The [[French Academy of Sciences|Academy of Sciences]] was founded by [[Louis XIV]] to encourage and protect the spirit of [[French people|French]] [[Scientific method|scientific research]]. It was at the forefront of scientific developments in Europe in the 17th and 18th centuries. It is one of the earliest [[academy of sciences|academies of sciences]]. The [[Age of Enlightenment]] was marked by the work of biologist [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] and chemist [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]], who discovered the role of [[oxygen]] in [[combustion]], while [[Denis Diderot|Diderot]] and [[Jean le Rond d'Alembert|D'Alembert]] published the ''[[Encyclopédie]]'' which aimed to give access to "useful knowledge" to the people, a knowledge that they can apply to their everyday life.<ref>Burke, Peter, A social history of knowledge: from Gutenberg to Diderot, Malden: Blackwell Publishers Inc., 2000, p.17</ref> With the [[Industrial Revolution]], the 19th century saw spectacular scientific developments in France with scientists such as [[Augustin Fresnel]], founder of modern [[optics]], [[Nicolas Léonard Sadi Carnot|Sadi Carnot]] who laid the foundations of [[thermodynamics]], or [[Louis Pasteur]], a pioneer of [[microbiology]]. Other eminent French scientists of the 19th century have their [[List of the 72 names on the Eiffel Tower|names inscribed on the Eiffel Tower]]. Famous French scientists of the 20th century include the mathematician and physicist [[Henri Poincaré]], physicists [[Henri Becquerel]], [[Pierre Curie|Pierre]] and [[Marie Curie]], remained famous for their work on [[radioactivity]], the physicist [[Paul Langevin]] or virologist [[Luc Montagnier]], co-discoverer of [[HIV AIDS]]. As of 2012, [[List of Nobel laureates by country|65 French]] people have been awarded a [[Nobel Prize]]<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/lists/all/ |title=All Nobel Prizes |publisher=Nobel Media |accessdate=10 October 2012}}</ref> and 11 have received the [[Fields Medal]].<ref>{{cite web |url=http://www.mathunion.org/general/prizes/fields/prizewinners/ |title=List of Fields Medallists |publisher=International Mathematical Union |accessdate=10 October 2012}}</ref> === តន្ត្រី === {{Main|Music of France}} [[File:Gainsbourgb.jpg|thumb|upright|[[Serge Gainsbourg]], one of the world's most influential popular musicians.<ref>{{cite web|author=2003年4月21日 (月) |url=http://www.hmv.co.jp/news/newsDetail.asp?newsnum=304080038 |title=The 100 Greatest Artists – No. 62 |publisher=Hmv.co.jp |date= |accessdate=25 January 2011}}</ref>]] France has a long and varied musical history. It experienced a golden age in the 17th century thanks to Louis XIV, who employed several musicians and composers in the royal court. The most renowned composers of this period include [[Marc-Antoine Charpentier]], [[François Couperin]], [[Michel-Richard Delalande]], [[Jean-Baptiste Lully]] and [[Marin Marais]], all of them composers at the court. After the death of the "Roi Soleil", French musical creation lost dynamism, but in the next century the music of [[Jean-Philippe Rameau]] reached some prestige, and today he is still one of the most renowned French composers. French classical music knew a revival in the 19th and 20th century, at the end of the romantic movement, at first with opera composers [[Hector Berlioz]], [[Georges Bizet]], [[Gabriel Fauré]], [[Charles Gounod]], [[Jacques Offenbach]], [[Édouard Lalo]], [[Jules Massenet]] and [[Camille Saint-Saëns]]. This period was a golden age for operas, being popular in the country the [[opéra bouffon]], the [[opera-ballet]] and the [[opéra comique]] genres. Later came precursors of modern classical music [[Érik Satie]], [[Francis Poulenc]], and above all [[Maurice Ravel]] and [[Claude Debussy]], who invented new musical forms.<ref>{{cite web|last=Huizenga |first=Tom |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4957580 |title=Debussy's 'La Mer' Marks 100th Birthday |publisher=Npr.org |date=14 October 2005 |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92338564 |title=Debussy's Musical Game of Deception |publisher=Npr.org |date=12 July 2008 |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.co.uk/music/composers/c-g/claude-debussy/ |title=Biography of Claude Debussy |publisher=Classicfm.co.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.co.uk/music/composers/n-r/maurice-ravel/ |title=Biography of Maurice Ravel |publisher=Classicfm.co.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> More recently, at the middle of the 20th century, [[Maurice Ohana]], [[Pierre Schaeffer]] and [[Pierre Boulez]] contributed to the evolutions of [[contemporary classical music]].<ref>{{cite web|last=Boulez |first=Pierre |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126668117 |title=Composer-Conductor Pierre Boulez At 85 |publisher=Npr.org |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[File:DaftAlive.jpeg|thumb|[[Daft Punk]], pioneers of the [[French house]].]] French music then followed the rapid emergence of pop and rock music at the middle of the 20th century. Although English-speaking creations achieved popularity in the country, [[French popular music|French pop music]], known as ''[[chanson française]]'', has also remained very popular. Among the most important French artists of the century are [[Édith Piaf]], [[Georges Brassens]], [[Léo Ferré]], [[Charles Aznavour]] and [[Serge Gainsbourg]]. Although there are very few rock bands in France compared to English-speaking countries,<ref>[[Radio France Internationale|RFI Musique]], [http://www.rfimusic.com/artist/rock/noir-desir/biography Biography of Noir Désir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430102257/http://www.rfimusic.com/artist/rock/noir-desir/biography |date=2016-04-30 }}, March 2009 : “Rock music doesn't come naturally to the French. A Latin country, with more affinity to poetry and melody, France has very rarely produced talented rock musicians. Rock music has other, more Anglo-Saxon ingredients”</ref> bands such as [[Noir Désir]], [[Mano Negra]], [[Niagara (band)|Niagara]], [[Les Rita Mitsouko]] and more recently [[Superbus (band)|Superbus]], [[Phoenix (band)|Phoenix]] and [[Gojira (band)|Gojira]]<ref name=frmusic>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html French music has the whole planet singing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222105333/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html |date=2010-12-22 }}, June 2009</ref> have reached worldwide popularity. Other French artists with international careers have been popular in several countries, for example female singers [[Dalida]], [[Mireille Mathieu]] and [[Mylène Farmer]],<ref name=frmusic/> electronic music pioneers [[Jean-Michel Jarre]], [[Laurent Garnier]] and [[Bob Sinclar]], and later [[Martin Solveig]] and [[David Guetta]]. In the 1990s and 2000s (decade), electronic duos [[Daft Punk]], [[Justice (French band)|Justice]] and [[Air (French band)|Air]] also reached worldwide popularity and contributed to the reputation of modern electronic music in the world.<ref name=frmusic/><ref>The Telegraph, [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html Daft Punk: Behind the robot masks], 17 November 2007 : "Daft Punk were in many ways responsible for turning the spotlight on a new, cool underground of French music in the late 1990s, including bestselling acts such as Air, and have been a huge influence on the current generation of international star DJs"</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1721450.stm |title=The return of French pop music |publisher=BBC News |date=20 December 2001 |accessdate=22 July 2011}}</ref> Among current musical events and institutions in France, many are dedicated to classical music and operas. The most prestigious institutions are the state-owned [[Paris National Opera]] (with its two sites [[Palais Garnier]] and [[Opéra Bastille]]), the [[Opéra National de Lyon]], the [[Théâtre du Châtelet]] in Paris, the [[Théâtre du Capitole]] in [[Toulouse]] and the [[Grand Théâtre de Bordeaux]]. As for music festivals, there are several events organized, the most popular being the [[Eurockéennes]] and [[Rock en Seine]]. The [[Fête de la Musique]], imitated by many foreign cities, was first launched by the French government in 1982.<ref>Ministry of Culture of France, [http://www.fetedelamusique.culture.fr/site-2010/?page_id=550 About « Fête de la Musique »] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515071351/http://www.fetedelamusique.culture.fr/site-2010/?page_id=550 |date=2010-05-15 }}</ref><ref>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/fete-musique-21 June 2007_9392.html Fête de la Musique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118060250/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/fete-musique-21 |date=18 មករា 2012 }}, 21 June 2007</ref> Major music halls and venues in France include [[Le Zénith]] sites present in many cities and other places in Paris ([[Paris Olympia]], [[Théâtre Mogador]], [[Élysée Montmartre]], etc.). === Cinema === {{Main|Cinema of France}} [[File:Palmed'or.jpg|thumb|A ''[[Palme d'Or]]'' from the [[Cannes Film Festival]], the world's most prestigious and publicized film festival.<ref>{{cite news|url = http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/subjects/c/cannes_international_film_festival/index.html|title = Cannes International Film Festival|work=New York Times | first=Manohla|last=Dargis}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.nytimes.com/2012/05/16/arts/16iht-lim16.html?_r=1&ref=movies|title = They'll Always Have Cannes|work=New York Times | first=Dennis|last=Lim}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.forbes.com/2008/05/14/cannes-properties-luxury-forbeslife-cx_mw_0514realestate_slide.html?thisSpeed=15000|title = In Pictures: Chic Cannes Hideaways|work=Forbes | first=Matt|last=Woolsey}}</ref>]] France has historical and strong links with [[Filmmaking|cinema]], with two [[Frenchmen]], Auguste and Louis Lumière (known as the [[Auguste and Louis Lumière|Lumière Brothers]]) having created cinema in 1895.<ref>{{fr icon}} [http://www.larousse.fr/encyclopedie/personnage/Lumière/130661 Les frères Lumière]</ref> France remains a leader in filmmaking, as of 2006 producing more films than any other European country.<ref>{{cite web |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx |title=Cinema: production of feature films |publisher=Stats.uis.unesco.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=16 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716104117/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx |url-status=dead }}</ref> The nation also hosts the [[Cannes Festival]], one of the most important and famous film festivals in the world.<ref>{{cite web |url=http://www.cannesguide.com/basics/ |title=Cannes&nbsp;– a festival virgin's guide |publisher=Cannesguide.com |date=15 Februatype_item=ART_ARCH_30Jry 2007 |accessdate=22 July 2011 |archivedate=12 កញ្ញា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160912231419/http://www.cannesguide.com/basics/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=21731 |title=Cannes Film Festival &#124; Palais des Festivals, Cannes, France |publisher=Whatsonwhen.com |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=10 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610125315/http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=21731 |url-status=dead }}</ref> Although the French film market is dominated by [[Hollywood]], France is the only nation in the world where American films make up the smallest share of total film revenues, at 50%, compared with 77% in Germany and 69% in Japan.<ref name = erudit>{{fr icon}} Damien Rousselière [http://www.erudit.org/revue/hphi/2005/v15/n2/801295ar.pdf Cinéma et diversité culturelle: le cinéma indépendant face à la mondialisation des industries culturelles]. ''Horizons philosophiques'' Vol. 15 No. 2 2005</ref> French films account for 35% of the total film revenues of France, which is the highest percentage of national film revenues in the developed world outside the United States, compared to 14% in Spain and 8% in the UK.<ref name = erudit/> Until recently, France had for centuries been the cultural center of the world,<ref name=exception/> although its dominant position has been surpassed by the [[American culture|United States]]. Subsequently, France takes steps in protecting and promoting its culture, becoming a leading advocate of the [[cultural exception]].<ref>Joëlle Farchy (1999) [http://www.scienceshumaines.com/la-fin-de-l-exception-culturelle_fr_10912.html La Fin de l'exception culturelle ?] [[CNRS]] ISBN 978-2-271-05633-7</ref> The nation succeeded in convincing all EU members to refuse to include culture and audiovisuals in the list of liberalized sectors of the WTO in 1993.<ref>[http://www.culture.gouv.fr/culture/actualites/politique/diversite/wto-en2.htm The cultural exception is not negotiable by Catherine Trautmann] – Ministry of Culture</ref> Moreover, this decision was confirmed in a voting in the [[UNESCO]] in 2005, and the principle of "cultural exception" won an overwhelming victory: 198 countries voted for it, only 2 countries, the U.S and Israel, voted against it.<ref>{{fr icon}} [http://www.fnsac-cgt.com/administration/upload/ARTICLE%20UNESCO%20CONF%201602_06%20(3).pdf La Convention UNESCO pour la diversité culturelle : vers un droit international culturel contraignant ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427020210/http://www.fnsac-cgt.com/administration/upload/ARTICLE%20UNESCO%20CONF%201602_06%20%283%29.pdf |date=2011-04-27 }} – www.fnsac-cgt.com</ref> === Fashion === {{main|French fashion}} [[File:Channel headquarters bordercropped.jpg|thumb|[[Chanel]]'s headquarters on the [[Place Vendôme]], Paris.]] Fashion has been an important industry and cultural export of France since the 17th century, and modern "haute couture" originated in Paris in the 1860s. Today, Paris, along with London, Milan, and New York City, is considered one of the world's fashion capitals, and the city is home or headquarters to many of the premier fashion houses. The expression [[Haute couture]] is, in France, a legally protected name, guaranteeing certain quality standards. The association of France with fashion and style ({{lang-fr|link=no|la mode}}) dates largely to the reign of [[Louis XIV of France|Louis XIV]]<ref>Kelly, 181. DeJean, chapters 2–4.</ref> when the luxury goods industries in France came increasingly under royal control and the French royal court became, arguably, the arbiter of taste and style in Europe. But France renewed its dominance of the high fashion ({{lang-fr|link=no|couture or haute couture}}) industry in the years 1860–1960 through the establishing of the great [[couturier]] houses such as Chanel, [[Christian Dior S.A.|Dior]], and [[Givenchy]]. The French perfume industry is world leader in its sector and is centered around the town of [[Grasse]].<ref>{{Cite web|url=https://about-france.com/tourism/french-perfume|title=French perfume - the fragrances of France|website=about-france.com|language=en|accessdate=2025-11-22}}</ref> In the 1960s, the elitist "Haute couture" came under criticism from France's [[May 1968 in France|youth culture]]. In 1966, the designer [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves Saint Laurent]] broke with established Haute Couture norms by launching a [[prêt-à-porter]] ("ready to wear") line and expanding French fashion into mass manufacturing. With a greater focus on marketing and manufacturing, new trends were established by [[Sonia Rykiel]], [[Thierry Mugler]], [[Claude Montana]], [[Jean-Paul Gaultier]] and [[Christian Lacroix]] in the 1970s and 1980s. The 1990s saw a conglomeration of many French couture houses under luxury giants and multinationals such as [[LVMH]]. === ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ === {{Main|Telecommunications in France}} Compared to other developed countries, the French do not spend much time reading newspapers, due to the popularity of broadcast media. Best-selling daily national newspapers in France are ''[[Le Monde]]'' and ''[[Le Figaro]]'', with around 300,000 copies sold daily, but also ''[[L'Équipe]]'', dedicated to sports coverage.<ref>{{fr icon}} OJD, "Observatoire de la Presse", [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQN/ Presse Quotidienne Nationale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507013851/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQN/ |date=2010-05-07 }}</ref> In the past years, free dailies made a breakthrough, with ''[[Metro International|Metro]]'', ''[[20 minutes (France)|20 Minutes]]'' and ''Direct Plus'' distributed at more than 650,000 copies respectively.<ref>{{fr icon}} OJD, [http://www.ojd.com/pgi/section/ Presse Gratuite d'Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204123544/http://www.ojd.com/pgi/section |date=2010-12-04 }}. November 2011</ref> However, the widest circulations are reached by regional daily ''[[Ouest France]]'' with more than 750,000 copies sold, and the 50 other regional papers have also high sales.<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQRD/ Presse Quotidienne Régionale et Départementale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507014206/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQRD/ |date=2010-05-07 }}</ref><ref>{{fr icon}} OJD, "Bureau Presse Payante Grand Public", [http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP/print?submitted=1&section=PPGP&famille=2&thema=&search=&go=Lancer+la+recherche Presse Quotidienne Régionale et Départementale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425131947/http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP/print?submitted=1&section=PPGP&famille=2&thema=&search=&go=Lancer+la+recherche |date=2011-04-25 }}</ref> The sector of weekly magazines is stronger and diversified with more than 400 specialized weekly magazines published in the country.<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG/ Presse Magazine – Synthèse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929204536/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG |date=2010-09-29 }}</ref> The most influential news magazine are left-wing ''[[Le Nouvel Observateur]]'', centrist ''[[L'Express (France)|L'Express]]'' and right-wing ''[[Le Point]]'' (more than 400.000 copies),<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_NEWS/ Presse News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929204512/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_NEWS |date=2010-09-29 }}</ref> but the highest circulation for weeklies is reached by TV magazines and by women’s magazines, among them ''[[Marie Claire]]'' and ''[[ELLE]]'', which have foreign versions. Influential weeklies also include investigative and satirical papers ''[[Le Canard Enchaîné]]'' and ''[[Charlie Hebdo]]'', as well as ''[[Paris Match]]''. Like in most industrialized nations, the print media have been affected by a [[Newspaper crisis|severe crisis]] in the past decade. In 2008, the government have launched a major initiative to help the sector reform to be financially independent,<ref>''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]'', [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/3125110/Nicolas-Sarkozy-French-media-faces-death-without-reform.html Nicolas Sarkozy: French media faces 'death' without reform] 2 October 2008</ref><ref>French government portal, [http://www.gouvernement.fr/gouvernement/lancement-des-etats-generaux-de-la-presse Lancement des états généraux de la presse] 2 October 2008 [Launching of General State of written media]</ref> but in 2009 it had to give 600.000 euros to help the print media cope with the [[Global financial crisis of 2008-2009|economic crisis]], in addition to existing subsidies.<ref>{{cite web|author=Angelique Chrisafis in Paris |url=http://www.guardian.co.uk/media/2009/jan/23/sarkozy-pledges-state-aid-to-newspapers |title=Sarkozy pledges €600m to newspapers |publisher=Guardian |date= |accessdate=21 June 2012}}</ref> In 1974, after years of centralized monopoly on radio and television, the governmental agency [[ORTF]] was split into several national institutions, but the three already-existing TV channels and four national radio stations<ref>Radio France, "L'entreprise", [https://web.archive.org/web/20110722004341/http://www.radiofrance.fr/lentreprise/reperes/statuts/ Repères]. Landmarks of Radio France company</ref><ref name=mediapol>{{fr icon}} Vie Publique, [http://www.vie-publique.fr/politiques-publiques/politique-audiovisuel/chronologie/ Chronologie de la politique de l’audiovisuel] 20 August 2004 [Chronology of policy for audiovisual]</ref> remained under state-control. It was only in 1981 that the government allowed free broadcasting in the territory, ending state monopoly on radio.<ref name=mediapol/> French television was partly liberalized in the next two decade with the creation of several commercial channels, mainly thanks to cable and satellite television. In 2005 the national service [[Télévision Numérique Terrestre]] introduced digital television all over the territory, allowing the creation of other channels. The four existing national channels are now owned by state-owned consortium [[France Télévisions]], while public broadcasting group [[Radio France]] run five national radio stations. Among these public media are [[Radio France Internationale]], which broadcasts programs in French all over the world, and Franco-German TV channel [[TV5 Monde]]. In 2006, the government created global news channel [[France 24]]. Long-established TV channels [[TF1]] (privatized in 1987), [[France 2]] and [[France 3]] have the highest shares, while radio stations [[RTL (French radio)|RTL]], [[Europe 1]] and state-owned [[France Inter]] are the least listened to. === សង្គម === [[File:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|right|[[Marianne]], in a painting by [[Eugène Delacroix]], ''La Liberté guidant le peuple'' ([[Liberty Leading the People]]) (1830)]] According to a BBC poll in 2010, based on 29,977 responses in 28 countries, France is globally seen as a positive influence in the world's affairs: 49% have a positive view of the country's influence, whereas 19% have a negative view.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8626041.stm |title=World warming to US under Obama, BBC poll suggests |publisher=BBC News |date=19 April 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/160410bbcwspoll.pdf|title=Global Views of United States Improve While Other Countries Decline|format=PDF|date=18 April 2010 |work=BBC News |accessdate=26 December 2011 }}</ref> The [[Nation Brands Index|Nation Brand Index]] of 2008 suggested that France has the second best international reputation, only behind [[Germany#Society|Germany]].<ref>{{cite web |url=http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/003055/index.en.html |title=Germany on Top, U.S. Seventh in Nation Brands IndexSM |publisher=Gfk.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 សីហា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825075750/http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/003055/index.en.html |url-status=dead }}</ref> According to a poll in 2011, the French were found to have the highest level of religious tolerance and to be the country where the highest proportion of the population defines its identity primarily in term of nationality and not religion.<ref name=pewmwtp>{{cite web|title=Muslim-Western tensions persist|url=http://www.pewglobal.org/files/2011/07/Pew-Global-Attitudes-Muslim-Western-Relations-FINAL-FOR-PRINT-July-21-2011.pdf|format=PDF|publisher=Pew Research Center|accessdate=17 November 2011|archivedate=3 ធ្នូ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203105340/http://www.pewglobal.org/files/2011/07/Pew-Global-Attitudes-Muslim-Western-Relations-FINAL-FOR-PRINT-July-21-2011.pdf|url-status=dead}}</ref> 69% of French have a favourable view of the US, making France one of the most pro-American countries in the world.<ref>{{cite web|title=Opinion of the United States|url=http://www.pewglobal.org/database/?indicator=1 |publisher=Pew Research Center|year=2012}}</ref> In January 2010, the [[magazine]] [[International Living]] ranked France as "best country to live in", ahead of 193 other countries, for the fifth year running.<ref>{{cite web|author=Peter Allen |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1240988/France-tops-list-best-places-live-world-fifth-year-row--Britain-languishes-25th.html |title=Britain falls to 25th best place to live in the world... behind Lithuania, the Czech Republic and Hungary |publisher=Dailymail.co.uk |date=7 January 2010 |accessdate=1 October 2013}}</ref><ref name = quality>{{cite web |author=By Daniela Deane for CNN |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/02/11/france.quality.life/index.html |title=Why France is best place to live in world |publisher=Edition.cnn.com |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221537/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/02/11/france.quality.life/index.html |url-status=dead }}</ref> The four official symbols of the Republic, as stated by the [[Constitution of the French Fifth Republic|Constitution]],<ref>Conseil Constitutionnel, [http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/root/bank_mm/anglais/constiution_anglais_oct2009.pdf Constitution of 4 October 1958] (page 4) "Title I – Of Sovereignty"</ref> all commemorate events from the French Revolution. [[Bastille Day]], the national holiday, commemorates the [[Fête de la Fédération]], held on 14 July 1790 to celebrate the [[storming of the Bastille]].<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-14th-of-july-the-bastille-day_13113.html The 14th&nbsp;of July: Bastille day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514035528/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-14th-of-july-the-bastille-day_13113.html |date=2012-05-14 }}</ref> The origins of the [[Flag of France|Tricolour flag]] date to the Revolution, as the [[cockade]] was the symbols adopted by the revolutionaries in 1789.<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-french-flag_1504.html The French Flag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513143650/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-french-flag_1504.html |date=2012-05-13 }}</ref> The national anthem, [[La Marseillaise]], was written in 1792 as a war song for the French Army.<ref>Assemblée Nationale, "History and heritage : La Marseillaise, [http://www.assemblee-nationale.fr/english/la_marseillaise.asp Rouget de Lisle (1760–1836) and La Marseillaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515104621/http://www.assemblee-nationale.fr/english/la_marseillaise.asp |date=2012-05-15 }}</ref><ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-national-anthem-the-marseillaise_1502.html The national anthem : The Marseillaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513180412/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-national-anthem-the-marseillaise_1502.html |date=2012-05-13 }}</ref> The official motto of the French Republic, "[[Liberté, égalité, fraternité]]" (Liberty, equality, brotherhood), also appeared during the Revolution.<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/liberty-equality-fraternity_1503.html Liberty, Equality, Fraternity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513132352/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/liberty-equality-fraternity_1503.html |date=2012-05-13 }}</ref> [[Marianne]], an unofficial symbol, is an allegorical figure of liberty and the Republic, and appeared at the time of the Revolution.<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/marianne_1506.html?var_recherche=Marianne |title=The Symbols of the Republic : Marianne on the Official Site of the Foreign Affairs Ministry of France |publisher=Diplomatie.gouv.fr |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513094110/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/marianne_1506.html?var_recherche=Marianne |url-status=dead }}</ref> A common and traditional symbol of the French people is the [[Gallic rooster]]. Its origins date back to Antiquity, since the Latin word Gallus meant both "[[rooster]]" and "inhabitant of Gaul". Then this figure gradually became the most widely shared representation of the French, used by French monarchs, then by the Revolution and under the successive republican regimes as representation of the national identity, used for some stamps and coins.<ref>{{fr icon}} French Presidency, "Les symboles de la République française", [http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html Le coq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401063525/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html |date=2010-04-01 }}</ref> === Gastronomy === {{Main|French cuisine}} [[File:Foie gras en cocotte.jpg|thumb|''[[Foie gras]]'' with mustard seeds and green onions in duck [[Au jus|jus]]. Foie gras belongs to the protected gastronomical heritage of France.<ref>French rural code [http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?commun=&code=CRURALNL.rcv&art=L654-27-1 L654-27-1]{{dead link|date=September 2013}}</ref>]] French cuisine is renowned for being one of the finest in the world.<ref>{{fr icon}} [http://www.ladepeche.fr/article/2008/02/24/436892-cuisine-sommes-nous-les-meilleurs-du-monde.html Cuisine : sommes-nous les meilleurs du monde ?]. La Dépêche. 24 February 2008</ref><ref>[http://www.discoverfrance.net/France/Food/DF_cuisine.shtml French Cuisine] – Discover France</ref><ref>[http://blog.hotelclub.com/top-10-international-cuisine/ Top 10 Most Tasty Cuisines in the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425194104/http://blog.hotelclub.com/top-10-international-cuisine/ |date=2012-04-25 }} – Hotel Club Travel Blog</ref><ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110721024114/http://www.vbartdevivre.fr/fr/ateliers-de-cuisine-francaise Ateliers de cuisine française] – Art de vivre à Paris</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.amour-de-france.com/contenu.php?page=article-51 La Gastronomie Française] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805000141/http://www.amour-de-france.com/contenu.php?page=article-51 |date=2017-08-05 }} – Chinese Lovers of France</ref><ref>[http://www.theinternationalkitchen.com/cooking-vacations/france About our vacations in France] -Cooking Vacations to France</ref> French cuisine is extremely diverse and has exerted a major influence on other western cuisines.<ref name=cuisine>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html|title=Recettes françaises|access-date=2017-07-11|archivedate=2010-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100723164351/http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html|url-status=dead}} – Delices du Monde</ref> According to the regions, traditional recipes are different, the North of the country prefers to use butter as the preferred fat for cooking, whereas [[olive oil]] is more commonly used in the South.<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110425112349/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jvmxWfyZ2tFVA3qcmC7DkX6SMi5g La France du beurre et celle de l'huile d'olive maintiennent leurs positions] – [[Agence France Presse]]</ref> Moreover, each region of France has iconic traditional specialities : [[Cassoulet]] in the Southwest, [[Choucroute]] in Alsace, [[Quiche]] in the [[Lorraine (region)|Lorraine region]], [[Beef bourguignon]] in the [[Burgundy|Bourgogne]], [[Provence|provençal]] [[Tapenade]], etc. France's most renowned products are [[French wine|wines]],<ref>{{cite web|url=http://www.cs.utexas.edu/users/walter/wine/france.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100211145428/http://www.cs.utexas.edu/users/walter/wine/france.html |archivedate=11 February 2010 |title=Wines of France |publisher=Userweb.cs.utexas.edu |accessdate=9 August 2010}}</ref> including Champagne, [[Bordeaux wine|Bordeaux]], [[Burgundy wine|Bourgogne]], and [[Beaujolais]] as well as a large variety of different [[List of French cheeses|cheeses]], such as [[Camembert]], [[Roquefort (cheese)|Roquefort]] and [[Brie cheese|Brie]]. There are more than 400 different varieties.<ref>{{cite web|url=http://www.goodcooking.com/frcheese.htm |title=French Cheese |publisher=Goodcooking.com |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>[http://www.franceway.com/cheese/ French Cheese] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827131743/http://www.franceway.com/cheese/ |date=2010-08-27 }} on [http://www.traditionalfrenchfood.com/index.html Traditional French Food]</ref> French cuisine is also regarded as a key element of the [[quality of life]] and the attractiveness of France.<ref name =quality/> A French publication, the [[Michelin guide]], had by 2006 awarded 620 stars to French restaurants, at that time more than any other country, although the guide also inspects more restaurants in France than in any other country (by 2010, Japan was awarded as many Michelin stars as France, despite having half the number of Michelin inspectors working there).<ref>{{cite web|url=http://www.3starrestaurants.com/michelin-restaurants-star-guide.asp |title=Michelin 3 Star Restaurants around the world |publisher=3starrestaurants.com |date=14 December 2006 |accessdate=30 October 2010}}</ref><ref>''Japan overtakes France with more Michelin-starred restaurants'', Gilles Campion | Agence France-Presse | Thu 25 November 2010</ref> === កីឡា === {{Main|Sport in France}} [[File:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|The [[Tour de France]] is the oldest and most prestigious of [[Grand Tour (cycling)|Grands Tours]], and the world's most famous cycling race.<ref>http://www.uciprotour.com/Modules/BUILTIN/getObject.asp?MenuId=MTcxNw&ObjTypeCode=FILE&type=FILE&id=34028&LangId=1</ref>]] Popular sports played in France include [[Association football|football]], [[judo]], tennis<ref>{{fr icon}} [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?ref_id=NATTEF05401&reg_id=0 Les licences sportives en France] – Insee</ref> and [[basketball]].<ref>{{cite web |url=http://www.france-pub.com/esport.htm |title=All you need to know about sport in France |accessdate=11 February 2012 |archivedate=10 មិថុនា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610041323/http://www.france-pub.com/esport.htm |url-status=dead }}</ref> France has hosted events such as the [[1938 FIFA World Cup|1938]] and [[1998 FIFA World Cup]]s,<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |title=History of the World Cup Final Draw |format=PDF |accessdate=22 July 2011 |archivedate=14 មិថុនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100614213618/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |url-status=dead }}</ref> and the [[2007 Rugby World Cup]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110606170717/http://www.rugby.com.au/news/2003_april/france_wins_right_to_host_the_2007_rugby_wor_15381,3851.html France wins right to host the 2007 rugby world cup]. Associated Press. 11 April 2003</ref> [[Stade de France]] in [[Saint-Denis]] is France's largest stadium and was the venue for the 1998 FIFA World Cup and 2007 Rugby World Cup finals. France hosts the annual [[Tour de France]], the most famous [[road bicycle race]] in the world.<ref>{{cite web |url=http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |title=The Tour De France: The Most Famous Bicycle Race In The World |publisher=Weightlossdietinformation.com |date=3 January 2010 |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718024209/http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.faqs.org/sports-science/Ce-Do/Cycling-Tour-de-France.html |title=Cycling: Tour de France |publisher=Faqs.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> France is famous for its [[24 Hours of Le Mans]] [[sports car racing|sports car]] [[endurance racing (motorsport)|endurance race]].<ref>{{fr icon}} [http://www.lemans.org/fr/courses/24h/histoire.html Une course légendaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116131353/http://www.lemans.org/fr/courses/24h/histoire.html |date=2013-01-16 }} – [http://www.lemans.org/ Site officiel du 24 heures du Mans]</ref> Several major tennis tournaments take place in France, including the [[Paris Masters]] and the French Open, one of the four [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]] tournaments. French [[martial arts]] include [[Savate]] and [[Fencing]]. France has a close association with the Modern Olympic Games; it was a French aristocrat, Baron [[Pierre de Coubertin]], who suggested the Games' revival, at the end of the 19th century.<ref>{{Cite book | last = Hill | first = Christopher R. | title = Olympic Politics | page = 5 |publisher=Manchester University Press ND | year = 1996 | url = http://books.google.com/?id=0o-9AAAAIAAJ| isbn = 0-7190-4451-0 | accessdate =5 July 2011}}</ref><ref name=Olympic>[http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/olympic.htm Olympic History] – World Atlas of Travel</ref> After [[Athens]] was awarded the first Games, in reference to the Olympics' Greek origins, Paris hosted the second Games [[1900 Summer Olympics|in 1900]].<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/paris-1900-summer-olympics |title=Paris 1900 Summer Olympics. Official Site of the Olympic Movement |publisher=Olympic.org |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> Paris was the first home of the [[International Olympic Committee]], before it moved to [[Lausanne]].<ref>[http://www.lausanne-tourisme.ch/view.asp?DomID=63416&Language=E Lausanne, olympic capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006220349/http://www.lausanne-tourisme.ch/view.asp?DomID=63416&Language=E |date=2007-10-06 }} – Tourism in Lausanne</ref> Since 1900, France has hosted the Olympics on 4 further occasions: the [[1924 Summer Olympics]], again in Paris<ref name=Olympic/> and three [[Winter Olympic Games|Winter Games]] ([[1924 Winter Olympics|1924]] in [[Chamonix]], [[1968 Winter Olympics|1968]] in [[Grenoble]] and [[1992 Winter Olympics|1992]] in [[Albertville]]).<ref name=" Olympic"/> [[File:Finale Coupe de France 2010-2011 (Lille LOSC vs Paris SG PSG).jpg|thumb|right|The [[Stade de France]] was built for the [[1998 FIFA World Cup]], and is listed as a [[UEFA stadium categories|UEFA category four stadium]].]] Both the [[France national football team|national football team]] and the [[France national rugby union team|national rugby union team]] are nicknamed “''Les Bleus''” in reference to the team’s shirt color as well as the national French tricolor flag. Football is the most popular sport in France, with over 1,800,000 registered players, and over 18,000 registered clubs.<ref>[http://www.fff.fr/common/ressources/217361.pdf Licenses of the French Football Federation]</ref> The football team is among the most successful in the world, particularly at the start of the 21st century, with one [[FIFA World Cup]] victory in 1998,<ref>{{cite news |url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/ |title=CNN/SI – World Cup |work=Sports Illustrated |date=1 December 1998 |accessdate=22 July 2011 |archive-date=28 កក្កដា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728121516/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/ |url-status=dead }}</ref> one FIFA World Cup second place in 2006,<ref>{{cite news|last=Stevenson |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4991652.stm |title=Zidane off as Italy win World Cup |publisher=BBC News |date=9 July 2006 |accessdate=21 July 2011}}</ref> and two [[UEFA European Championship]]s in [[UEFA Euro 1984|1984]]<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season=1984/index.html 1984: Platini shines for flamboyant France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507185106/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season%3D1984/index.html |date=2012-05-07 }}. UEFA</ref> and [[UEFA Euro 2000|2000]].<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season=2000/index.html 2000: Trezeguet strikes gold for France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028011653/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season%3D2000/index.html |date=2011-10-28 }}. UEFA</ref> The top national football club competition is [[Ligue 1]]. France has produced some of the greatest players in the world, including three time [[FIFA World Player of the Year]] [[Zinedine Zidane]], three time [[Ballon d'Or]] recipient [[Michel Platini]], record holder for most goals scored at a World Cup [[Just Fontaine]], first football player to receive the [[Légion d'honneur]] [[Raymond Kopa]], and the all-time leading goalscorer for the French national team [[Thierry Henry]]. [[Rugby union]] is popular, particularly in Paris and the southwest of France.<ref>[https://web.archive.org/web/20090615002946/http://www.123voyage.com/realsw/tosee/rugby.htm Rugby]. 123 Voyage</ref> The national rugby union team has competed at every [[Rugby World Cup]], and takes part in the annual [[Six Nations Championship]]. Stemming from a [[Top 14|strong domestic league]], the French rugby team has won 16 Six Nations Championships, including 8 [[Grand Slam (rugby union)|grand slam]]s; and has reached the semi-final of the Rugby World Cup 6 times and the final 3 times. [[Rugby league in France]] is a sport that is most popular in the south, in cities such as [[Perpignan]] and [[Toulouse]]. The [[Catalans Dragons]] currently play in the [[Super League]], which is the top tier rugby league competition in Europe. The [[Elite One Championship]] is the professional competition for rugby league clubs in France. In recent decades, France has produced world-elite basketball players, most notably [[Tony Parker]]. The [[France national basketball team|French National Basketball Team]] won gold at the [[FIBA EuroBasket 2013]]. The national team has won two Olympic Silver Medals: in [[Basketball at the 2000 Summer Olympics|2000]] and [[Basketball at the 1948 Summer Olympics|1948]]. == កំណត់សម្គាល់ == {{Reflist|30em|group=សម្គាល់}} == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|France}} {{Sister project links|France}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17298730 France] from the [[BBC News]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/france.htm France] at ''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Regional/Europe/France}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/215768/France France] ''Encyclopædia Britannica'' entry * [http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm France] at the [[European Union|EU]] *{{Wikiatlas|France}} *{{osmrelation-inline|1403916}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=FR Key Development Forecasts for France] from [[International Futures]] ;Economy *{{INSEE|National Institute of Statistics and Economic Studies}} * [http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=14594 OECD France statistics] ;Government * [http://www.france.fr/en France.fr (in English)] Official French tourism website *{{fr icon}} [http://www.gouvernement.fr/ Official Site of the Government] * [http://www.service-public.fr/langue/english/ Official site of the French public service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103101721/http://service-public.fr/langue/english/ |date=2012-01-03 }} – Links to various administrations and institutions * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501073837/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html |date=2011-05-01 }} on ''[[The World Factbook]]'' * [http://www.assemblee-nationale.fr/english/index.asp Official site of the National Assembly] ;Culture *{{en-icon}} [http://www.french.uiuc.edu/cfc/ ''Contemporary French Civilization''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308004315/http://www.french.uiuc.edu/CFC/ |date=2012-03-08 }}, journal, University of Illinois. * [http://us.franceguide.com/ FranceGuide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617101158/http://www.us.franceguide.com/ |date=2015-06-17 }} – Official website of the French Government Tourist Office {{France topics |titlestyle=background:#ddf;}} {{Navboxes |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale |list={{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=inline}} {{Geographic location | Centre = {{flag|France}} | North = {{flag|United Kingdom}} | Northeast = {{flag| Belgium}}{{flag|Luxembourg}} | East = {{flag|Germany}}{{flag| Switzerland}}{{flag|Italy}} | Southeast = [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] | South = {{flag|Algeria}} | Southwest = {{flag|Spain}}{{flag|Andorra}} | West = [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] | Northwest = {{flag|United Kingdom}} }} {{Sovereign states of Europe}} {{Countries of North America}} {{Countries of South America}} {{Countries of Africa}} {{Countries and territories of Oceania}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} }} {{Navboxes |title = International organisations |list = {{EU members}} {{G8 nations}} {{G20}} {{UN Security Council}} {{Council of Europe members}} {{Organisation for Economic Co-operation and Development}} {{North Atlantic Treaty Organisation (NATO)}} {{La Francophonie}} }} {{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=title}} == ប្រភពពត៌មាន == * [http://www.ambafrance-kh.org/spip.php?rubrique141 ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001004338/http://www.ambafrance-kh.org/spip.php?rubrique141 |date=2011-10-01 }} * [http://meteo.15.growiktionary.org ការទស្សទាយអាកាសធាតុ]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{G8}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បារាំង| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមប្រាំពីរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ានេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបនិរតី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] p8r81693y1rb98uwzln2edyxm0y92l0 0 37156 334860 316630 2026-05-01T06:05:50Z ~2026-26443-86 50809 334860 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = Vientiane | native_name = ວຽງຈັນ | official_name = ນະຄອນຫຼວງ​ວຽງຈັນ​ | native_name_lang = lo | settlement_type = [[List of cities in Laos|Capital city]] | image_skyline = {{multiple image|total_width=300px|perrow=1/2/1|border=infobox | image1 = Vientiane - Patuxai - 0003.jpg | alt1 = | image2 = 20171118 Vientiane 3220 DxO.jpg | alt2 = | image3 = Vientiane-Wat Sisaket-02-Sim-gje.jpg | alt3 = | image4 = Pha That Luang - Vientiane (Laos) I.jpg | alt4 = }} | image_caption = From top, left to right: [[Patuxai]]; view of Vientiane from the Patuxai; [[Wat Si Saket]]; [[Pha That Luang]] | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=9}} | pushpin_map = Laos#Southeast Asia#Asia | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|17.98|N|102.63|E|type:city_region:LA-VT|display=it}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Laos}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Laos|Prefecture]] | subdivision_name1 = [[Vientiane Prefecture]] | timezone1 = [[UTC+7]] ([[Indochina Time|ICT]]) | established_title = Settled | established_date = 9th century<ref>{{cite web |url=https://lao.unfpa.org/en/publications/results-population-and-housing-census-2015-english-version |title=Results of Population and Housing Census 2015 |format=PDF |author=Lao Statistics Bureau |date=21 October 2016 |access-date=8 January 2018 |archive-date=30 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630042237/https://lao.unfpa.org/en/publications/results-population-and-housing-census-2015-english-version |url-status=live }}</ref> | leader_title = Mayor | leader_name = Athsphangthong Siphandone | area_total_km2 = 3,920 | elevation_m = 174 | elevation_ft = 570 | population_total = 840940 | population_as_of = 2023<ref>{{citation|title=Vientiane Capital|url=https://kpl.gov.la/En/detail.aspx?id=79850}}</ref> | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{citation |title=Vientiane Capital Records 4.83% Economic Growth in 2022|url=https://laotiantimes.com/2023/01/13/vientiane-capital-records-economic-growth-in-2022/?amp}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = [[US$]] 3 billion (2022) | website = }} '''វៀងចន្ទន៍''' {{Efn|{{IPAc-en|v|i|,|ɛ|n|t|i|ˈ|ɑː|n}} {{respell|vee|EN|tee|AHN}}; {{langx|lo|ວຽງຈັນ}}, ''Viangchan'', {{IPA-lo|wíaŋ tɕàn|pron}}, {{RTGS|''Wiang Chan''}}}} គឺជា រាជធានី និងជាទីក្រុងធំជាងគេរបស់ [[ឡាវ|ប្រទេសឡាវ]] ។ រួម​មាន [[ស្រុកនៃឡាវ|​សង្កាត់]] ​ក្រុង ​ទាំង​ប្រាំ​នៃ [[នគរហ្លួងវៀងច័ន្ទន៍|​ខេត្ត​វៀងចន្ទន៍]] ទីក្រុង​នេះ​មាន​ទីតាំង​នៅ​មាត់ [[ទន្លេមេគង្គ|​ទន្លេ​មេគង្គ]] ជាប់​ព្រំដែន​ជាមួយ [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] ។ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ គឺជារាជធានីរដ្ឋបាលក្នុងអំឡុងការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ហើយដោយសារតែកំណើនសេដ្ឋកិច្ចនាពេលថ្មីៗនេះ ឥឡូវនេះគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសឡាវ។ ទីក្រុងនេះមានប្រជាជនចំនួន 840,000 គិតត្រឹម ជំរឿន ឆ្នាំ 2023 ។ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ គឺជាផ្ទះនៃបូជនីយដ្ឋានជាតិសំខាន់ៗដូចជា [[ព្រះធាតុហ្លួង]] ដែលជានិមិត្តសញ្ញាជាតិរបស់ប្រទេសឡាវ និងជានិមិត្តរូបនៃ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា​នៅ​លាវ|ព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសឡាវ]] ។ ប្រាសាទ​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា​សំខាន់ៗ​ផ្សេងទៀត​អាច​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​ទីនោះ​ផង​ដែរ​ដូចជា[[ហោព្រះកែវ|​ ហោព្រះកែវ]] ដែល​ពីមុន​ជា​កន្លែង​ដាក់ [[ព្រះកែវមរកត|​ព្រះពុទ្ធ​ ព្រះកែវមរកត]] ។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == «វៀងចន្ទន៍» ជា​អក្ខរាវិរុទ្ធ​ភាសា​បារាំង​មក​ពី​ឡាវ ''វៀងចាន់'' {{IPA|/wíaŋ tɕàn/}}. <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DNJ_e6FKjrwC&q=vientiane+sandalwood+moon&pg=PA46|title=Vientiane: Transformations of a Lao Landscape|year=2006|isbn=978-1-134-32365-4|pages=15, 46|language=en|archive-date=16 November 2023}}</ref> ឈ្មោះនេះត្រូវបានសរសេរពីមុនថា {{Lang|lo|ວຽງຈັນທນ໌}} " (វៀងចន្ទន៍ {{Lang|lo|ວຽງຈັນ}} ) ប៉ុន្តែឥឡូវនេះជាធម្មតាសរសេរថា "វៀងចន្ទ, ວຽງຈັນ"។ ឡាវ ''វៀង'' ( {{Lang|lo|ວຽງ}} ) សំដៅ​ទៅ​លើ 'ទីក្រុង​ដែល​មាន​កំពែង' ចំណែក​ឯ ''​ចន្ទ'' ( {{Lang|lo|ຈັນ}} ពីមុន {{Lang|lo|ຈັນທນ໌}},ចន្ទន៍ ) មកពីភាសាសំស្ក្រឹត ''candana'' ( {{Lang|sa|चन्दन}} , {{IPA|/t͡ɕand̪ana/}}) ' ដើមចន្ទន៍ ' និងអាចត្រូវបានបកប្រែជា 'ទីក្រុងជញ្ជាំងនៃ ដើមចន្ទន៍' ។ ប្រជាជនឡាវមួយចំនួនយល់ច្រឡំថាវាសំដៅទៅលើ 'ទីក្រុងជញ្ជាំងនៃព្រះច័ន្ទ' ជា ''ចន្ទ'' ក៏អាចតំណាងឱ្យ 'ព្រះច័ន្ទ' បើទោះបីជានេះត្រូវបានសម្គាល់ពីមុននៅក្នុងការសរសេរថា " {{Lang|lo|ຈັນທຣ໌}}"។ <ref name=":0" /> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=u9LzLvtbxmkC&q=vientiane+sandalwood+moon&pg=PA205|title=Contesting Visions of the Lao Past: Laos Historiography at the Crossroads|year=2003|isbn=978-87-91114-02-1|pages=34 n.62, 204 n.18|archive-date=16 November 2023}}</ref> មនោសញ្ចេតនាផ្សេងទៀតរួមមាន "Viangchan" និង "Wiangchan" ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Ban-talat-Mon-inscription.jpg|រូបភាពតូច|199x199ភីកសែល| បានថាឡាត សិលាចារឹកមន (គ.ស.ទី៩) ត្រូវបានរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៦៨ នៅតំបន់ដែលមានភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុផ្សេងទៀត បញ្ជាក់អំពីវត្តមានរបស់មនបុរាណ។ ឥឡូវនេះវាស្ថិតនៅសារមន្ទីរ ហោព្រះកែវ ក្រុងវៀងច័ន្ទ ប្រទេសឡាវ <ref>{{Citation|url=https://core.ac.uk/download/pdf/265360818.pdf|title=The Diffusion of Lao Scripts|page=6|first=Michel|last=Lorrillard|access-date=26 February 2021|date=12 November 2019|archivedate=20 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210920183344/https://core.ac.uk/download/pdf/265360818.pdf}}</ref> <ref>{{Citation|url=https://pdfslide.net/documents/inscription-laos.html|title=Mon inscription in Laos|access-date=26 February 2021|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307100856/https://pdfslide.net/documents/inscription-laos.html}}</ref>]] [[ឯកសារ:Buddha_sculptures_at_That_Luang.jpg|រូបភាពតូច| ចម្លាក់ [[ព្រះពុទ្ធ]] នៅ ព្រះធាតុហ្លួង]] [[ឯកសារ:Vat_Phra_Kèo.JPG|រូបភាពតូច| ហោព្រះកែវ ឬប្រាសាទព្រះពុទ្ធមរកត]] === រាជាណាចក្ររដ្ឋ ទីក្រុងទ្វារវតី === នៅ​សតវត្ស​ទី​៦ នៅ​ជ្រលង [[ទន្លេចៅព្រះយា|​ទន្លេ​ចៅប្រាយ៉ា]] [[ជនជាតិមន|ជនជាតិ​មន]] ​បាន​រួម​គ្នា​បង្កើត [[ទ្វារវត្តី|​នគរ​ទ្វាវតី]] ។ នៅភាគខាងជើង [[ហរិភុញ្ជ័យ|ហរិញ្ជ័យ]]( ឡាំភូន ) បានលេចចេញជាអំណាចគូប្រជែងជាមួយ [[ទ្វារវត្តី|ទ្វារវតី]] ។ នៅសតវត្សទី៨ ពួកមនបានរុញច្រានភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតរដ្ឋទីក្រុង គឺនៅហ្វាដេត ( កាឡាស៊ីន សម័យទំនើប ភាគឦសានប្រទេសថៃ) ស្រីគោតបុរ នៅជិតក្រុង [[ថាខែក|ថាខេក]] ឡាវ [[មឿងស្វា|មឿងស៊ូ]] ( [[ហ្លួងព្រះបាំង|ហ្លួងព្រះបាង]] ) និងចន្ទបុរី (វៀងចន្ទន៍)។ នៅសតវត្សទី ៨ នៃគ.ស. ស្រីគោតបុរ គឺជារដ្ឋខ្លាំងបំផុតនៃរដ្ឋទីក្រុងដំបូងទាំងនេះ ហើយបានគ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្មពាសពេញតំបន់មេគង្គកណ្តាល។ រដ្ឋទីក្រុងត្រូវបានចងភ្ជាប់គ្នាដោយនយោបាយ ប៉ុន្តែមានវប្បធម៌ស្រដៀងគ្នា និងបានណែនាំ [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនារវាទ]] ពីអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនា [[ស្រីលង្កា]] ទូទាំងតំបន់។ <ref name="Viravond">{{Cite web |last=Maha Sila Viravond |title=HISTORY OF LAOS |url=http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_viravong.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403030051/http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_viravong.pdf |archive-date=3 April 2020 |access-date=December 29, 2017 |publisher=Refugee Educators' Network}}</ref> <ref name="Manich">{{Cite web |last=M.L. Manich |title=HISTORY OF LAOS (including the history of Lonnathai, Chiangmai) |url=http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_manich.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517084823/http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_manich.pdf |archive-date=17 May 2017 |access-date=December 29, 2017 |publisher=Refugee Educators' Network}}</ref> <ref>{{Citation|url=https://books.google.com/books?id=seglAAAAQBAJ&pg=PA328|title=Historical Dictionary of Laos|last=Martin Stuart-Fox|date=6 February 2008|page=328|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810864115|access-date=26 February 2021|archivedate=24 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230124021606/https://books.google.com/books?id=seglAAAAQBAJ&pg=PA328}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Phra Thep Rattanamoli |date=1976 |title=The That Phanom chronicle : a shrine history and its interpretation |url=https://ecommons.cornell.edu/handle/1813/57571 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207203220/https://ecommons.cornell.edu/handle/1813/57571 |archive-date=7 February 2021 |access-date=27 February 2021}}</ref> {{Rp|6,7}}<ref>{{Citation|url=https://books.google.com/books?id=bCMgBlhtm8sC|title=Culture and Customs of Laos|date=2009|first=Arne|last=Kislenko|access-date=26 February 2021|page=19|publisher=Bloomsbury Academic|isbn=9780313339776|archivedate=24 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230124021606/https://books.google.com/books?id=bCMgBlhtm8sC}}</ref> <ref>{{Cite web |date=31 March 2015 |title=The Mon and Khmer Kingdoms |url=https://vietlongtravel.com/news/laos-history/the-mon-and-khmer-kingdoms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924092038/https://vietlongtravel.com/news/laos-history/the-mon-and-khmer-kingdoms |archive-date=24 September 2021 |access-date=26 February 2021}}</ref> === ទេវកថា === មហាវីរជនលាវ ''[[រាមកេរ្ដិ៍|ព្រះលក្ខណ៍ព្រះរាម]]'' អះអាងថា ព្រះអង្គម្ចាស់ ថត្តរដ្ឋ បានបង្កើតទីក្រុង នៅពេលដែលព្រះអង្គចាកចេញពីនគរលាវ ''មឿងឥន្ទបត្ថ មហានគរ'' ព្រោះតែព្រះអង្គត្រូវបានបដិសេធការឡើងសោយរាជ្យជំនួសព្រះអនុជ។ ថត្តរដ្ឋ បាន​បង្កើត​ទីក្រុង​មួយ​ឈ្មោះ ''មហាធានី ស៊ីផានផៅ'' នៅ​ត្រើយ​ខាង​លិច​នៃ [[ទន្លេមេគង្គ|​ទន្លេ​មេគង្គ]] ; ទីក្រុងនេះត្រូវបានគេនិយាយថាក្រោយមកបានក្លាយជា ឧប្បលធានី [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ។ ថ្ងៃមួយ នាគ ក្បាលប្រាំពីរ ប្រាប់ថត្តរដ្ឋ ឱ្យចាប់ទីក្រុងថ្មីនៅត្រើយខាងកើតទន្លេទល់មុខ ''មហាធានី ស៊ីផាន់ផៅ'' ។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានហៅទីក្រុងនេះ ''ថា ចន្ទបុរីស្រីសត្តនខាន់ហុដ''; ដែលត្រូវបានគេនិយាយថាជាអ្នកកាន់តំណែងមុននៃទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ទំនើប។{{Citation needed|date=March 2017}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">ត្រូវការដកស្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> ផ្ទុយពី ''ព្រះលក្ខណ៍ព្រះរាម'' ប្រវត្ដិវិទូភាគច្រើនជឿថា វៀងចន្ទន៍ គឺជាកន្លែងតាំងទីលំនៅរបស់មនសម័យដើម ដែលក្រោយមកបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១១ និងទី ១២ ជាពេលដែលប្រជាជន [[ជនជាតិលាវ|ឡាវ]] និង [[ជនជាតិថៃ|ថៃ]] ត្រូវបានគេជឿថាបានចូល [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ពី ភាគខាងត្បូងប្រទេសចិន មន និងខ្មែរមួយចំនួនដែលនៅសល់នៅក្នុងតំបន់នេះបានផ្លាស់ប្តូរ ឬបញ្ចូលទៅក្នុងអរិយធម៌លាវ ដែលនឹងវ៉ាដាច់តំបន់នេះក្នុងពេលក្រោយៗនេះ។{{Citation needed|date=March 2017}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2017)">ត្រូវការដកស្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> === ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរ === ឯកសារយោងដំបូងបំផុតនៃឈ្មោះវៀងចន្ទន៍អាចឃើញនៅលើសិលាចារឹកវៀតណាមរបស់អ្នកឧកញ៉ា Đỗ Anh Vũ ចុះថ្ងៃទី ១១៥៩ កំឡុងជម្លោះខ្មែរ-វៀតណាម។ សិលាចារឹកចែងថានៅឆ្នាំ ១១៣៥ វ៉ាន់ឌៀន (វៀងចន្ទន៍) ដែលជាសេនាធិការនៃចេនឡា ( [[អាណាចក្រខ្មែរ]] ) បានលុកលុយ ង៉ឺអាន ប៉ុន្តែត្រូវបានអ្នកឧកញ៉ាដេញតាម។ អ្នកឧកញ៉ាបានដឹកនាំទ័ពដេញតាមអ្នកឈ្លានពានរហូតដល់Vũ Ôn? (មិន​បាន​ពិនិត្យ) រួច​ត្រឡប់​មក​វិញ​ជាមួយ​នឹង​ឈ្លើយ។ <ref name="Taylor1995">{{Cite book|last1=Taylor|first1=K. W.|title=Essays Into Vietnamese Pasts|year=1995|publisher=Cornell University Press|isbn=978-1-501-71899-1}}</ref> {{Rp|65}}ឈ្មោះនេះប្រហែលជាមានប្រភពមកពី ''វិនតាន'' ដែលជានគរដែលគេសន្មត់ថាមានទីតាំងនៅ [[ខ្ពង់រាបគោរាជ|ខ្ពង់រាប គោរាជ]] ដែលត្រូវបានលើកឡើងដោយអ្នកនិពន្ធជនជាតិចិនសតវត្សទីប្រាំបួនបានពិពណ៌នាអំពីផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដែលបានចាប់ផ្តើមនៅ [[ហាណូយ]] ហើយឆ្លងកាត់ភ្នំភាគខាងលិចទៅកាន់ វិនតាន(ចេនឡាគោក)។ === ឡានឆាង និងការគ្រប់គ្រងអាណានិគមបារាំង === នៅឆ្នាំ 1354 នៅពេលដែល [[ហ្វា ង៉ុម|ហ្វាង៉ុម]] បានបង្កើតនគរ [[ឡានសាង|ឡានឆាង]] <ref name="Coedes">{{Cite book|last=Coedès|first=George|author-link=George Coedès|title=The Indianized States of Southeast Asia|year=1968|isbn=978-0-8248-0368-1}}</ref> {{Rp|223}}ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍បានក្លាយជាទីក្រុងរដ្ឋបាលដ៏សំខាន់មួយ ទោះបីជាវាមិនត្រូវបានបង្កើតជារាជធានីក៏ដោយ។ ព្រះបាទ [[ជេដ្ឋាធិរាជ|​សត្ថាធិ]]រាជ​បាន​បង្កើត​វា​ជា​រាជធានី ឡានឆាង ជា​ផ្លូវការ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៥៦៣ ដើម្បី​បញ្ចៀស​ការ​ឈ្លានពាន​របស់​ភូមា។ <ref>{{Cite web |title=Vientiane marks 450 years anniversary |url=http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20101120-248232.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816032318/http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20101120-248232.html |archive-date=16 August 2011 |access-date=18 July 2015 |archivedate=11 សីហា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150811185036/http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20101120-248232.html }}</ref> នៅពេលដែល ឡានឆាង បានដួលរលំនៅឆ្នាំ 1707 វាបានក្លាយជា [[ព្រះរាជាណាចក្រវៀងច័ន្ទន៍|ព្រះរាជាណាចក្រឯករាជ្យនៃទីក្រុងវៀងចន្ទន៍]] ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៧៧៩ វា​ត្រូវ​បាន​មេទ័ព​សៀម​ច្បាំង​ដណ្តើ [[ពុទ្ធយ៉តហ្វាចុឡាលោក|ម]] ​យក​បាន ហើយ​បាន​ធ្វើ​ជា​អាណាចក្រ [[ថៃ|​សៀម]] ។ នៅពេលដែលព្រះបាទ [[អនុវង្ស]] បានលើកការបះបោរមិនបានសម្រេច វាត្រូវបានបំផ្លាញដោយកងទ័ព [[ជនជាតិថៃ|សៀម]] នៅឆ្នាំ១៨២៧។ ទីក្រុងនេះត្រូវបានដុតបំផ្លាញ និងត្រូវបានលួចយកវត្ថុបុរាណរបស់ឡាវស្ទើរតែទាំងអស់ រួមទាំងរូបបដិមាព្រះពុទ្ធ និងមនុស្សផងដែរ។ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍មានសភាពទ្រុឌទ្រោមយ៉ាងខ្លាំង ជនភៀសខ្លួន និងបាត់ខ្លួនចូលទៅក្នុងព្រៃ នៅពេលដែលពួកបារាំងមកដល់។ ទីបំផុតវាបានឆ្លងទៅការគ្រប់គ្រង [[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|របស់បារាំង]] នៅឆ្នាំ 1893 ។ វាបានក្លាយជារាជធានីនៃអាណាព្យាបាលបារាំងនៃប្រទេសឡាវក្នុងឆ្នាំ 1899 ។ ក្នុង​សម័យ​អាណានិគម​បារាំង ទីក្រុង​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​កសាង​ឡើង​វិញ ហើយ​ប្រាសាទ​ពុទ្ធសាសនា​ផ្សេង​ៗ​ទៀត​ដូច​ជា [[ព្រះធាតុហ្លួង]], [[ហោព្រះកែវ]] ត្រូវ​បាន​ជួសជុល​ឡើង​វិញ។ ក្នុងអំឡុងពេលគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ជនជាតិវៀតណាមត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឱ្យធ្វើចំណាកស្រុកទៅកាន់ប្រទេសឡាវ ដែលជាលទ្ធផល 53% នៃប្រជាជននៅទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ជាជនជាតិវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ 1943។ <ref name="MartinStuart-FoxA">{{Cite book|last=Stuart-Fox|first=Martin|url=https://books.google.com/books?id=8VvvevRkX-EC&pg=PA51|title=A History of Laos|date=1997|isbn=978-0-521-59746-3|page=51|access-date=30 June 2020|archive-date=24 August 2023}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ 1945 បារាំងបានរៀបចំផែនការមហិច្ឆិតាមួយដើម្បីផ្លាស់ទីប្រជាជនវៀតណាមដ៏ច្រើនទៅកាន់តំបន់សំខាន់ៗចំនួនបី (ដូចជា វាលទំនាបវៀងចន្ទន៍ [[ខេត្ត​សួគ៌ខេត្ត|តំបន់ សុវណ្ណខេត្ត]] និង [[ខ្ពង់រាបបរឡាវេន|ខ្ពង់រាប បលវេន]] ) ដែលគ្រាន់តែត្រូវបានរំខានដោយការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន។ <ref name="MartinStuart-FoxA" /> ប្រសិនបើផែនការនេះត្រូវបានអនុវត្ត យោងទៅតាម លោក Martin Stuart-Fox ឡាវប្រហែលជាបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងលើប្រទេសរបស់ខ្លួន។ <ref name="MartinStuart-FoxA" /> ក្នុងកំឡុង [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍បានដួលរលំដោយការតស៊ូតិចតួច ហើយត្រូវបានកាន់កាប់ដោយកងកម្លាំងជប៉ុន ក្រោមការបញ្ជារបស់ [[Sako Masanori|សាកូ ម៉ាសាណូរី]] ។ <ref name="autogenerated4">{{Cite web |title=Far East and Australasia |url=http://www.cpamedia.com/politics/japan_in_laos/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121140017/http://cpamedia.com/politics/japan_in_laos/ |archive-date=21 November 2010 |access-date=25 November 2010 |archivedate=21 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101121140017/http://cpamedia.com/politics/japan_in_laos/ }}</ref> នៅថ្ងៃទី 9 ខែមីនា ឆ្នាំ 1945 ទាហានឆត្រយោងបារាំងបានមកដល់ ហើយបានកាន់កាប់ទីក្រុងឡើងវិញនៅថ្ងៃទី 24 ខែមេសា ឆ្នាំ <ref name="autogenerated1">{{Cite book|date=2002|title=The Far East and Australasia 2003|isbn=9781857431339|archive-date=2016-05-10|pages=735–742}}</ref> {{Rp|736}} === ឯករាជ្យ === ទីក្រុងនេះបានក្លាយជារាជធានីជាតិនៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រដ្ឋឡាវឯករាជ្យថ្មី]] ក្នុងឆ្នាំ 1953 ។ ខណៈ​ដែល [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|​សង្គ្រាម​ស៊ីវិល​ឡាវ]] ​បាន​ផ្ទុះ​ឡើង​រវាង ​រាជ​រដ្ឋាភិបាល​ឡាវ និង [[ប៉ៈថេតឡាវ|​ប៉ាថេត​ឡាវ]] ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍​បាន​ក្លាយ​ជា​អស្ថិរភាព។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ 1960 គង់ ឡី បានដណ្ដើមយករាជធានី ហើយទទូចឱ្យ [[សុវណ្ណភូមា|សុវណ្ណភូមិ]] ក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ នៅពាក់កណ្តាលខែធ្នូ ភូមា ណូសាវ៉ាន់ បន្ទាប់មកបានដណ្តើមយករាជធានី ផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលភូមា និងបានតែងតាំង [[ប៊ុន អ៊ុម|ប៊ូ អ៊ុំ]] ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 1975 កងទ័ពប៉ាថេតឡាវបានផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់ទីក្រុង ហើយជនជាតិអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមជម្លៀសចេញពីរាជធានី។ នៅថ្ងៃទី 23 ខែសីហា ឆ្នាំ 1975 ស្ត្រីជនជាតិឡាវចំនួន 50 នាក់បានចូលរួមជានិមិត្តរូបនៃការរំដោះទីក្រុង។ <ref name="autogenerated1"/> នៅថ្ងៃទី 2 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1975 [[បក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនឡាវ|បក្សកុម្មុយនិស្ត]] ប៉ា [[ប៉ៈថេតឡាវ|ថេតឡាវ]] បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍ វាយលុក [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ព្រះរាជាណាចក្រលាវ]] ហើយប្តូរឈ្មោះប្រទេសទៅជាសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ ដែលបានបញ្ចប់ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវ]] ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ការបះបោរនៅប្រទេសលាវ បានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងព្រៃ ដោយមានក្រុមប៉ាថេតឡាវបានប្រយុទ្ធជាមួយក្រុមជនជាតិម៉ុង និងពួករាជានិយម។ ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍​ជា​ម្ចាស់​ផ្ទះ​នៃ [[ស៊ីហ្គេមលើកទី២៥|​ការ​ប្រកួត​កីឡា​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ឆ្នាំ​២០០៩]] ។ ការប្រកួតចំនួន 18 ត្រូវបានទម្លាក់ពីការប្រកួតមុនៗដែលធ្វើឡើងក្នុងប្រទេសថៃ ដោយសារព្រំដែនជាប់ព្រំដែនរបស់ប្រទេសឡាវ និងកង្វះសម្ភារៈ[[ឯកសារ:Vat_Phra_Kèo.JPG|រូបភាពតូច| ]] បរិក្ខារគ្រប់គ្រាន់ក្នុងទីក្រុងវៀងច័ន្ទ។ == ភូមិសាស្ត្រ == ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍​ស្ថិត​នៅ​លើ​ចំណុច​កោង​នៃ [[ទន្លេមេគង្គ|​ទន្លេមេគង្គ]] ដែល​នៅ​ចំណុច​នោះ​វា​បង្កើត​ជា​ព្រំដែន​ជាមួយ [[ថៃ|​ប្រទេស​ថៃ]] ។ រដ្ឋាភិបាលទីក្រុងគ្រប់គ្រង [[ស្រុកនៃឡាវ|ស្រុក]] ក្រុងទាំងប្រាំនៃ [[នគរហ្លួងវៀងច័ន្ទន៍|ខេត្តវៀងចន្ទន៍]] ។ === អាកាសធាតុ === ទីក្រុងវៀងច័ន្ទមាន អាកាសធាតុត្រូពិច savanna ( Köppen ''Aw'' ) ដែលមានរដូវ សើម និង ប្រាំង ខុសៗគ្នា។ រដូវប្រាំងនៃទីក្រុងវៀងចន្ទន៍មានចាប់ពីខែវិច្ឆិកាដល់ខែមីនា។ ខែមេសា គឺជាការចាប់ផ្តើមនៃរដូវវស្សា ដែលនៅទីក្រុងវៀងច័ន្ទន៍មានរយៈពេលប្រហែលប្រាំពីរខែ។ ទីក្រុងវៀងចន្ទន៍មាននិន្នាការក្តៅខ្លាំង និងសើមពេញមួយឆ្នាំ ទោះបីជាសីតុណ្ហភាពនៅក្នុងទីក្រុងទំនងជាត្រជាក់បន្តិចក្នុងរដូវប្រាំងជាងរដូវវស្សាក៏ដោយ។ សីតុណ្ហភាពទាបបំផុតដែលបានកត់ត្រាគឺ {{Convert|2.4|C|F|1}} នៅខែមករាឆ្នាំ 1924 ហើយខ្ពស់បំផុតគឺ {{Convert|42.6|C|F|1}} នៅខែមេសា ឆ្នាំ 2024។{{Weather box}} == ទេសចរណ៍ == [[ឯកសារ:Wat_Si_Muang.jpg|រូបភាពតូច| [[វត្តស៊ីមឿង]]]] [[ឯកសារ:Buddha_park,_lao_pdr.jpg|រូបភាពតូច| [[ឧទ្យានព្រះពុទ្ធ]]]] រាជធានី​ទាក់ទាញ​ភ្ញៀវទេសចរ​ជាច្រើន​ទៅកាន់​ប្រាសាទ និង​បូជនីយដ្ឋាន​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ជាច្រើន​។ កន្លែងទាក់ទាញដ៏ពេញនិយមសម្រាប់ភ្ញៀវបរទេសគឺ [[ព្រះធាតុហ្លួង]] ដែលជាវិមានវប្បធម៌ជាតិដ៏សំខាន់របស់ប្រទេសឡាវ និង [[ចេតិយ|ជាស្តូប]] ដ៏ល្បីល្បាញបំផុតមួយរបស់វា។ វាត្រូវបានសាងសង់ឡើងដំបូងនៅឆ្នាំ ១៥៦៦ ដោយព្រះបាទ [[ជេដ្ឋាធិរាជ|សត្ថា]]ធិរាជ ហើយត្រូវបានជួសជុលឡើងវិញនៅឆ្នាំ ១៩៥៣។ ចេតិយមាស {{Convert|45|m}} មានកំពស់ខ្ពស់ ហើយត្រូវបានគេជឿថាមានផ្ទុកសារីរិកធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធ។ <ref name="autogenerated2">[http://www.tourismlaos.org/web/show_content.php?contID=328 Lao National Tourism Administration – Tourist Sites in Vientiane Capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723080908/http://www.tourismlaos.org/web/show_content.php?contID=328|date=23 July 2011}}</ref> កន្លែង​មួយ​ទៀត​ដែល​មាន​ការ​ពេញ​និយម​ផង​ដែរ​ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​ទេសចរ​គឺ [[វត្តស៊ីមឿង|​វត្ត​ស៊ីមឿង]] ។ ប្រាសាទ​នេះ​ត្រូវ​បាន​សាង​សង់​នៅ​លើ​ប្រាសាទ​ហិណ្ឌូ​ខ្មែរ ដែល​នៅ​សល់​អាច​មើល​ឃើញ​នៅ​ខាង​ក្រោយ​សាល​។ <ref name="autogenerated3">{{Cite web |title=Wat Si Muang |url=http://asiaforvisitors.com/laos/vientiane/watmuang/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210070521/http://asiaforvisitors.com/laos/vientiane/watmuang/index.html |archive-date=10 February 2008 |access-date=18 July 2015}}</ref> វាត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ 1563 ហើយត្រូវបានគេជឿថាត្រូវបានការពារដោយវិញ្ញាណរបស់ក្មេងស្រីក្នុងស្រុក នាងស្រី។ រឿងព្រេងនិទានថា នាងស្រី ដែលមានផ្ទៃពោះនៅពេលនោះ បានលោតទឹកសម្លាប់ខ្លួន ដើម្បីបូជា ដូចសសរកំពុងត្រូវបានទម្លាក់ចូលទៅក្នុងរន្ធ។ នៅមុខប្រាសាទមានរូបសំណាកព្រះបាទ [[ស្រីស្វាងវង្ស|ស៊ីសុវត្ថិវង្ស]] ។ <ref name="autogenerated3" /> វិមានអនុស្សាវរីយ៍ [[វិមានប៉ៈទូសៃ|Patuxai]] ដែលត្រូវបានសាងសង់នៅចន្លោះឆ្នាំ 1957 និង 1968 ប្រហែលជាកន្លែងសម្គាល់ដ៏លេចធ្លោបំផុតនៅក្នុងទីក្រុង។ <ref name="autogenerated2"/> ខណៈពេលដែល Arc de Triomphe នៅ [[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]] បានបំផុសគំនិតស្ថាបត្យកម្ម ការរចនានេះរួមបញ្ចូលគំនូរឡាវធម្មតា រួមទាំងគីណារី ដែលជានារីបក្សីទេវកថា។ អ្នកទស្សនាដ៏ស្វាហាប់អាចឡើងដល់កំពូលនៃវិមាន ដើម្បីមើលទេសភាពទីក្រុង។ [[ឧទ្យានព្រះពុទ្ធ]] ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងឆ្នាំ 1958 ដោយ លោក Luang Pu Bunleua Sulilat និងមានបណ្តុំនៃរូបចម្លាក់ព្រះពុទ្ធ និងហិណ្ឌូ ដែលនៅរាយប៉ាយនៅក្នុងចំណោមសួនច្បារ និងដើមឈើ។ ឧទ្យាននេះមាន {{Convert|28|km}} ភាគខាងត្បូងនៃទីក្រុងវៀងច័ន្ទ នៅមាត់ [[ទន្លេមេគង្គ]] ។ <ref>{{Cite web |title=Buddha Park – Vientiane – Laos – Asia for Visitors |url=http://asiaforvisitors.com/laos/vientiane/buddha-park.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601051330/http://asiaforvisitors.com/laos/vientiane/buddha-park.php |archive-date=1 June 2015 |access-date=18 July 2015 |archivedate=1 មិថុនា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150601051330/http://asiaforvisitors.com/laos/vientiane/buddha-park.php }}</ref> ទីក្រុង​វៀងចន្ទន៍​ជា​កន្លែង​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​កន្លែង​លេង​ប៊ូលីង​ទាំង​បី​ក្នុង​ប្រទេស​ឡាវ (ពីរ​ទៀត​គឺ​នៅ [[ហ្លួងព្រះបាំង|​ហ្លួងប្រាបាង]] និង [[ប៉ាកសេ|​ប៉ាក់សេ]] )។ == ការអប់រំ == == ការផ្សាយ == * [[វិទ្យុជាតិឡាវ]] មានឧបករណ៍បញ្ជូនរលកមធ្យមដ៏ធំមួយ ដែលមានដង្កៀបប្រវែង ២៧៧ម៉ែត្រ == សេដ្ឋកិច្ច == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Lao-language text]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] <references /> fas20lizzyatb61ms6yi5ydk8szalfd 0 37496 334841 317645 2026-04-30T20:59:19Z Tookai1 46281 334841 wikitext text/x-wiki {{merge|ជយវម៌្មទី៤}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #005A92;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ជ័យវរ្ម័នទី៤ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Clevelandart 1923.95.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | The Khmer king Jayavarman IV (928–942) in his remote capital of Koh Ker, 100 miles north of Angkor. |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ៩២​៨-៩៤២ ([[ចក្រភពខ្មែរ]]) |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ៩២៨ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | បរមសិវៈបថ (Borom Shivabot) |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ឥសានវរ្ម័នទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ហស៌វរ្ម័នទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | កៅណ្ឌិន្យ (អំបូរខ្មែរជ្វា) |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ៩៤២ (ជន្មាយុ) មិនមានកំណត់ត្រា |- |មហេសី |[[ជយទេវី (អង្គរ)|ជយទេវី]] |- |បុត្រ |ហសវរ្ម័នទី២ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ហិណ្ឌូសាសនា]] លទ្ធិ [[ព្រះវិស្ណុ]] [[ព្រះព្រហ្ម]] [[ព្រះសិវៈ]] និយម |} '''ជ័យវរ្ម័នទី៤''' ([[អង់គ្លេស]]: Jeyvaraman IV) ([[សំស្ក្រឹត]]: Jayavarman IV) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-៩៤២) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៩២៨-៩៤២) ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៤ ទ្រង់មានបុត្រា ២អង្គព្រះនាម [[ហស៌វរ្ម័នទី២]] ជាបុត្រច្បង និង [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ។ <ref> Phanindra Nath Bose (1927) [https://books.google.com.kh/books?id=ispOAAAAMAAJ&q=Jayavarman+IV+942&dq=Jayavarman+IV+942&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiDy7OL_4XxAhWgyjgGHZeGCM8Q6AEwAnoECAMQAw The Hindu Colony of Cambodia (Asian Library.)], Ppublisher: Theosophical Publishing House, Original from the University of Michigan p.410 </ref> <ref> Deane H. Dickason (1937) [https://books.google.com.kh/books?id=d5uHBqUMQcIC&q=Jayavarman+IV+942&dq=Jayavarman+IV+942&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiDy7OL_4XxAhWgyjgGHZeGCM8Q6AEwBHoECAYQAw Wondrous Angkor], Publisher: Kelly & Walsh, Original from the University of Michigan p.147 </ref> ក្នុងឆ្នាំ ៩២១ នៃគ.សករាជ ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័នទី៤ បានភៀសព្រះកាយ ពីក្មួយរបស់ទ្រង់គឺព្រះបាទ [[ឥសានវរ្ម័នទី២]] ទៅបោះបន្ទាយថ្មីមួយនៅភាគខាងជើងចម្ងាយពីទីក្រុង [[យសោធរៈបុរៈ]] ប្រមាណជាជាង ១០០ គីឡូម៉ែត្រ ក្នុងតំបន់ "ឆកគគី" ដើម្បីស្ថាបនាទីក្រុងថ្មីមួយឡើងឈ្មោះថា "[[រាជធានី​កោះកេរ្តិ៍​]]" ដើម្បីយកទីនោះធ្វើមូលដ្ឋានរបស់ខ្លួន ក្នុងការដណ្ដើមរាជ្យពីព្រះបាទឥសានវរ្ម័នទី២ ។ <ref> George Cœdès (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=MMwERbZkUoUC&dq=Ishanavarman%20II%20921&source=gbs_book_other_versions The Making of South East Asia], Publisher: University of California Press p.268 </ref> == ការផ្ដើមរាជធានី​កោះកេរ្តិ៍ == [[File:04-Koh Ker-nX-19.jpg|thumb|left|Koh-Ker temple built 10th century by King Jayavarman IV (928-942)]] '''រាជធានី​កោះកេរ្តិ៍''' (កោះកេរ្តិ៍ អានថា៖ កោះកេតិរៈ) បានកសាងឡើងក្នុងរាជ ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៤]] ក្នុងឆ្នាំ​៩២៨ នៃគ​.សករាជ ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅ ​នៅ​ភូមិ​ស្រយ៉ង់​ជើង​ ​ឃុំ​ស្រយង់​ ​ស្រុក​គូលេន មាន​ចម្ងាយ​៧៤​ គីឡូ​ម៉ែត្រ​ពី​ទី​រួមខេត្ត​[[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ​]] និង មានចម្ងាយ ១២០ គីឡូម៉ែត្រ ពីរាជធានី [[យសោធរៈបុរៈ]] នៃតំបន់អង្គរ ។ ក្រុម​ប្រាសាទ នៃរាជធានីកោះកេរ្តិ៍​ ​ដែល​រក​ឃើញ​សព្វ​ថ្ងៃ​មាន​ចំនួន​ ​៩៦​ ​ប្រាសាទ​ ដែល​សាង​សង់​លើ​ផ្ទៃដី​ ​៩​ ​គីឡូ​ម៉ែត្រ​បួន​ជ្រុង​ ​ប៉ុន្តែ​ប្រាសាទ​ទាំង​នោះ​ ​ពុំ​បាន​សង់​ជិត​ៗ​គ្នា​ទេ​ ​គឺ​នៅ​ដាច់​ៗ​ពី​គ្នា​ ​១​ គីឡូ​ម៉ែត្រ​ ​ទៅ ៤​ គីឡូ​ម៉ែត្រ​ ​បា្រសាទ​ទាំង​នេះ​ក៍​បាន​ខូច​ខាត​បាត់​រូប​រាង​ និង​ខ្លះ​បាន​កប់​នៅ​ក្នុង​ដី​ ហើយ​បច្ចុប្បន្ន​បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​រមណីដ្ឋាន​វប្បធម៌​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដ៍​ល្បី​ល្បាញ​មួយ​របស់​ខេត្ត​ ព្រះវិហារ​ ។ <ref> Kaev Bhuaṅ (2004) [https://books.google.com.kh/books?id=4mm7AAAAIAAJ&q=koh+ker+temple+96&dq=koh+ker+temple+96&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwijz6Tzg4rxAhUlwosBHQyrBs4Q6AEwAHoECAYQAw Tourism Sites of Cambodia], Publisher: Ponleu Khmer, Original from the University of California p.295 </ref> នៅក្នុងរាជធានីកោះកេរ្តិ៍ មានប្រាសាទមួយឈ្មោះថា "[[ប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍]]" ដែលសាងសង់ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៤ ក្នុងឆ្នាំ ៩២៨ នៃគ.សករាជ ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយ ដល់អាទិទេព៣អង្គ [[ព្រះវិស្ណុ]] [[ព្រះព្រហ្ម]] និង [[ព្រះ​សិវៈ]] ដែលត្រូវបាន ទ្រង់ប្រសិទ្ធនាម ជាឈ្មោះតែមួយថា "ត្រីភូវនាស្វារៈ" ហើយបានសាងរូបសំណាក "លិង្គៈបុរៈ" មួយដាក់ដម្កល់នៅលើប្រាសាទមួយនេះ ហើយនៅផ្ទាំងសិលាចរឹក បានសរសេរទទ្ទិសថ្វាយជូនដល់ "កម្រៈតេង​ជ័យកុដ្តរាជ" ដែលជាឈ្មោះមរណៈនាមរបស់ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] ផងដែរ ដូចនេះទ្រង់ត្រូវបានគេសន្មត់ថាជាសន្តិវង្សដែលមានពង្សាវតាជាមួយព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] ដែលទ្រង់ត្រូវបានប្រវត្តិវិទូលើកឡើងថា ទ្រង់មានព្រះមហេសី ត្រូវជាប្អូនស្រីរបស់ព្រះបាទ "[[យសោវរ្ម័នទី១]]" ទើបការឡើងសោយរាជសម្បត្តិរបស់អង្គគឺស្របច្បាប់ ។ <ref> Greater India Society (1940) [https://books.google.com.kh/books?id=y3oZAAAAMAAJ&q=Jayavarman+IV+Koh+Ker+928&dq=Jayavarman+IV+Koh+Ker+928&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiHo9rjpY3xAhVDwosBHfQbA6A4ChDoATAHegQIAxAD Journal, Volume 7 ], Publisher: Calcutta Greater India Society, Original from the University of Michigan. </ref> == សិល្បៈ​នៃរចនាបថ កោះកេរ្តិ៍ == '''រចនាបថ''' ([[អង់គ្លេស]]: Style) គឺ​សំដៅ​ទៅលើ​សិល្បៈ​ក្នុងការ​សាងសង់ ឬ​តាក់តែង​លំអរ​តាម​គំនិត​របស់​ព្រះមហាក្សត្រ​ក្នុងការ​ស្ថាបនា​ប្រាសាទ​បុរាណ ដែលយើងហៅថា "ស្តាយ" (Style) ក្នុង​រចនាបថ​នីមួយៗ មានការ​កសាង​និងផ្ដោតទៅលើលក្ខណៈ​ពិសេស​ខុសគ្នា​ៗ ទៅតាមការប្រែប្រួលនា​សម័យ​កាល​ដែលស្ដេចមួយចំនួនបានគ្រប់គ្រង ។​ រចនាបថ ក្នុងសិល្បៈស្ថាបត្យកម្ម នៃក្រុមប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍ មានការរចនាមូដ ដោយភាពបុិនប្រសប មានទំហំធំៗ ដែលត្រូវបាន​បានបង្ហាញថា ជាកម្រិតនៃការរចនាសិល្បៈ ដ៏លេចធ្លោក្នុងសិល្បៈស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ ។ <ref> Founded by S. Fukushima. Editors: Dec. 1929- Waldemar George and others. American editorial office: (1932) [https://books.google.com.kh/books?id=yJvTAAAAMAAJ&q=koh+ker+style+mean&dq=koh+ker+style+mean&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj6393twpLxAhULA4gKHRKzDvUQ6AEwAXoECAkQAw Formes: An International Review of Plastic Art, Issues 21-25], Publisher: Éditions des quatre chemins, Original from Pennsylvania State University. </ref> <ref> Waldemar George (1971) [https://books.google.com.kh/books?id=2KkeAQAAMAAJ&q=koh+ker+style+mean&dq=koh+ker+style+mean&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj6393twpLxAhULA4gKHRKzDvUQ6AEwAHoECAUQAw Formes Contemporary Art Series], Publisher: Ayer Company Publishers, Incorporated, Original from University of Minnesota [[ISBN]]: 0405008147 </ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Nswag, cambogia, regione di angkor, koh ker, leone guardiano, X-XI sec..JPG|រាជសិង្ហ នៃរចនាបថកោះកេរ្តិ៍​. File:Brahma Musée Guimet 25971.jpg|បដិមា[[ព្រះព្រហ្ម]] គង់លើផ្កាឈូក១០០០ស្រទាប់ នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍​. File:Cambogia, divinità femminile alla danza, da prasat thom, stile di koh ker, 925-950 ca..JPG|បដិមាព្រះសិវៈ ឈរបន្ទន់ជង្គង់ នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍​. File:Garuda (Koh Ker style)-2.jpg|បដិមាសត្វគ្រុឌ នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍​. File:Angkorian statue of wrestling apes.jpg|ហនុមាន ប្រយុទ្ធ និង សុគ្រីព នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍. File:Clevelandart 1994.202.jpg|បដិមា ទេពបុរស នៃរចនាបថ​កោះកេរ្តិ៍​ ក្នុងសារៈមន្ទីរ Cleveland. </gallery> == ស្ថាបត្យកម្ម​ដែលទ្រង់បានកសាង == * [[ប្រាសាទកោះកេរ្តិ៍]] * [[ប្រាសាទនាងខ្មៅ]] * [[ប្រាសាទក្រចាប់]] * [[ប្រាសាទបន្ទាយពីរជាន់]] * [[ប្រាសាទចិន]] * [[ប្រាសាទបឹងវែង]] * [[ប្រាសាទដំរី]] == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០-៩៤២)''}} {{Succession box|before= [[ឥសានវរ្ម័នទី២]]|title=[[ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''៩២៨–៩៤២'''|after=[[ហស៌វរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == akgw4b28lzip1lylqbm0qf8flj5aw3i 0 37500 334846 291435 2026-05-01T00:15:35Z Tookai1 46281 334846 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #005A92;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ជ័យវរ្ម័នទី៦ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Prasat Ta Muen Thom-019.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" |Ta Muen Thom temple built by Jayavarman VI Saka 1002, AD 1080, CE.11th century. |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១០៨០-១១០៧ ([[ចក្រភពខ្មែរ]]) |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ១០៨០ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |ព្រះកម្រតែងអញ អញស្រីជ័យវរ្ម័នទេវៈ |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | បរមកៃវល្យៈបថ |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ហស៌វរ្ម័នទី៣]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​អង្គរ អំបូរខ្មែរលើ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ១១០៧ (ជន្មាយុ)​ មិនមានកំណត់ត្រា |- |មហេសី | '''[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្សី]]''' |- |បិតា |[[ហិរណ្យវរ្ម័ន|ហិរញ្យវរ្ម័ន]] |- |មាតា |[[ហិរណ្យលក្ឝ្មី|ហិរញ្យលក្ស្មី]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] ​[[មហាយាន]] និង [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា​]] |} '''ជ័យវរ្ម័នទី៦''' ([[អង់គ្លេស]]: Jayavarman VI) (Kh-Pronoun: Jeyvaraman VI) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-១១០៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១០៨០-១១០៧) ទ្រង់គឺជា ក្សត្រដែលសោយរាជ្យបន្តពីព្រះបាទ [[ហស៌វរ្ម័នទី៣]] ដែលមកពីតំបន់ភាគខាងជើងភ្នំដង្រែក ស្ថិតនៅតាមដង្លេមូន ([https://en.m.wikipedia.org/wiki/Mun_River Mun River]) ព្រះអង្គបានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងឆ្នាំ ១០៨០ នៃគ.សករាជ ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា '''"វ្រះបាទ ធូលីជេងវ្រះកម្រតេងអញ ឝ្រីជយវម្ម៌ទេវ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញ ស្រីជ័យវរ្ម័នទេវៈ" ដែលព្រះអង្គមានទីតាំង ស្ថិតក្នុង [[ខេត្តសុរិន្ទ]] ([https://en.m.wikipedia.org/wiki/Surin_province Surin Province]) ។<ref> British Academy (1904) [https://books.google.com.kh/books?id=BQyZcl4mmNEC&q=Jayavarman+VI++mun+river&dq=Jayavarman+VI++mun+river&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjs5vjx8Yb1AhU2SGwGHd1WDHEQ6AF6BAgIEAM Proceedings of the British Academy, Volume 121], Publisher: British Academy Original from University of California, Berkeley p.314 [[ISBN]]: 0197263038, Publication: Digitized 3 Oct, 2018 </ref> == ការកសាងរាជធានីថ្មី មហិធរៈបុរៈ == '''Construction of a new capital, Mahidharapura''' [[File:Sanctuary Tower, Phimai 0356.jpg|thumb|The northwest corner of the tower is seen here. The sanctuary Phimai was constructed during the reign of Jayavarman VI.]] ក្រោយពេល ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៦ ដឹកនាំទ័ពភាគខាងជើងភ្នំដង្រែក បានចេញវាយបណ្ដេញពួកចាម្ប៉ាចេញពី រាជធានី យសោធរៈបុរៈ ក្នុងឆ្នាំ ១០៨០ នៃគ.សករាជ ទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យនៅទីនោះបានរយៈពេលមួយឆ្នាំ ស្ដេចចាម ហរិវរ្ម័នទី៤ បានលើកទ័ពមកវាយកាន់កាប់រាជធានី យសោធរៈបុរៈ ជាលើកទី២ និងបានដេញសម្លាប់ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៦ ដល់តំបន់ភិមាន "ភុីម៉ៃ" (Phimai) ក្នុងខេត្ត នគររាជសីមា (Kh-Pronoun: Nokor Reachseima) (Thai-Pronoun: Nokhon Ratchasima) ហើយព្រះអង្គបានកសាងទីក្រុងមហិធរៈបុរៈ នាពេលនោះ <ref> Louis-Frédéric (1977) [https://books.google.com.kh/books?id=3kwOAQAAMAAJ&q=Jayavarman+VI+1081&dq=Jayavarman+VI+1081&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgg8yxoYn1AhVOT2wGHWmXCsA4FBDoAXoECAUQAw Encyclopaedia of Asian Civilizations, Louis] Publisher: Original from the University of Michigan Volume 3 of Encyclopaedia of Asian Louis-Frédéric </ref> == ប្រកាសសោយរាជ្យលើកទី២ == '''Second proclamation''' នៅអំឡុងឆ្នាំ ១០៨២ នៃគ.សករាជ ក្រោយពេលទ្រង់បានសាងរាជធានីនៅមហិធរៈបុរៈ (Mahidharapura) ទ្រង់បានប្រកាសឡើងសោយរាជ្យជាលើកទី២ និង​បាន​រៀប​ចំ​ពិធី​រាជាភិសេក​ដោយ​ព្រះ​រាជគ្រូ​ព្រាហ្មណ៍​បុរោហិតនាម "យោគៈស្វារៈ​បណ្ឌិត" ដែលធ្វើពិធីឧទ្ទិសខ្លួនព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ ដាក់បញ្ចូលជាកូនចៅនៃបុព្វបុរសរដ្ឋកម្ពុជា នៃ "ស្វ័យកម្ពុជ" ដើម្បីឱ្យការឡើងគ្រងរាជ្យរបស់ខ្លួនគឺស្របច្បាប់ បើទោះជាទ្រង់មិនមាន ខ្សែរលោហិតរាជវង្សដែលពាក់ព័ន្ធទៅនិង ក្រុមគ្រួសារខ្សែរលោហិត នៃរាជវង្សមកពី រាជវង្សអង្គរក្ដី ។<ref> Ramesh Chandra Majumdar (1944) [https://books.google.com/books/about/Hindu_Colonies_in_the_Far_East.html?id=8xZXAAAAMAAJ Hindu Colonies in the Far East], Publisher: General printers & publishers limited, Original from the University of Michigan p.242 </ref> ទោះជាយ៉ាងណា ការប្រកាសសោយរាជ្យលើកទី២ របស់ព្រះអង្គ ដែលធ្វើសម្មតិកម្មគ្រួសាររាជវង្សដើម្បីភ្ជាប់ខ្លួនទៅនិង បុព្វបុរសនៃរាជវង្សនគរភ្នំ ហៅថាហ្វូណន (Funan) គឺដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រពីប្រជានុរាស្ត្រផងដែរ ។<ref> André Migot (1960) [https://books.google.com/books/about/Les_Khmers_des_origines_d_Angkor_au_Camb.html?id=Ff5VAAAAYAAJ Les Khmers, des origines d'Angkor au Cambodge d'aujourd'hui], Publisher: Le Livre contemporain, Original from the University of Virginia p.376 </ref> == ចម្បាំងប្រឆាំងនិងពួកចាម្ប៉ា == '''Fighting against the Champa''' ក្រោយពេលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ ឡើងសោយរាជ្យ ជាលើកទី២ ទ្រង់បានលើកទ័ពមកបង្ក្រាបពួកចាម្ប៉ានៅតំបន់អង្គរ ជាច្រើនលើកច្រើនសារ ទោះជាយ៉ាងណាព្រះអង្គមិនទទួលបានលទ្ធផលល្អនោះទេ ព្រោះតំបន់អង្គរពេលនោះត្រូវបានកាន់កាប់ដោយស្ដេចចាម្ប៉ាដ៏ខ្លាំងពូកែព្រះនាម "នរព្ទឥន្ទ្រវរ្ម័ន" (Nripatindravarman) ដែលឡើងកាន់កាប់ក្រុងអង្គរជំនួសស្ដេចចាម្ប៉ាមួយអង្គមុន ព្រះនាម "ហរិវរ្ម័នទី៤" ។ ជាច្រើនឆ្នាំក្រោយមកចម្បាំងដ៏ធំរវាងព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ ជាមួយនិងស្ដេចចាមព្រះនាម "នរព្ទឥន្ទ្រវរ្ម័ន" ត្រូវបានកើតឡើងក្រោយពេលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ បានរុញច្រានទ័ពចាម្ប៉ាថយពីតំបន់អង្គរទៅដល់តំបន់សម្បូរព្រៃគុហ៌ [[ខេត្តកំពង់ធំ]] ជាចុងក្រោយ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៦ បានសោយទីវង្គត់ក្នុងចម្បាំងនេះរវាងឆ្នាំ ១១០៧ នៃគ.សករាជ និងមានព្រះមរណៈនាមថា "បរមកៃវល្យៈបថ" (Paramakaivalyapada) ហើយបងប្រុសបង្កើតរបស់ទ្រង់ព្រះនាម [[ធរណេន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] បានឡើងសោយរាជ្យបន្ទាប់ពីទ្រង់ ហើយជាពេលដែលសង្គ្រាមរវាងខ្មែរចាមបានបន្តច្បាំងគ្នារហូតដល់រាជព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័នទី២]] ។<ref> George Coedès (1975) [https://books.google.com/books/about/The_Indianized_States_of_Southeast_Asia.html?id=iDyJBFTdiwoC The Indianized States of Southeast Asia], Translated by Sue Brown Cowing, Publisher: University of Hawaii Press p.424 [[ISBN]]: 082480368X </ref> == ស្ថាបត្យកម្ម​ដែលទ្រង់បានកសាង == * ប្រាសាទ តាមឿនធំ * ប្រាសាទ ភិមាន ឬ ភីម៉ៃ * [[ប្រាសាទ ព្រះវិហារ]] == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០-១១០៧)''}} {{Succession box|before= [[ហស៌វរ្ម័នទី៣]]|title=[[ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''១០៨០-១១០៧'''|after=[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == sigi06ydqs0le85j7hizhl34zj3ksnz 0 37504 334848 304557 2026-05-01T00:23:37Z Tookai1 46281 334848 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #005A92;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> សូរ្យវរ្ម័នទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Suryavarman II Angkor Wat 0869.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" |Suryavarman II sculpture of the walls of Angkor Wat, an architectural masterpiece created by him in the 12th century. |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១១១៣-១១៥០ ([[ចក្រភពខ្មែរ]]) |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ១១១៣ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |ព្រះកម្រតែងអញ ស្រីសូរ្យវរ្ម័នទេវរាជ |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | បរមវិស្ណុលោក |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​មហិធរៈបុរៈ អំបូរខ្មែរលើ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ១១៥០ (ជន្មាយុ)​ មិនមានកំណត់ត្រា |- |បិតា |ក្សត្រេន្ទ្រាទិត្យ |- |មាតា |[[នរេន្ទ្រលក្ឝ្មី|នរេន្ទ្រលក្ស្មី]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ព្រហ្មញ្ញសាសនា​]] លទ្ធិជំនឿ: [[ព្រះវិស្ណុ]] |} '''សូរ្យវរ្ម័នទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Suryavarman II) (Kh-Pronoun: Soriya Varaman II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-១១៥០) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១១៣-១១៥០) ក្រោយគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ក្នុងឆ្នាំ ១១១៣ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា '''"វ្រះបាទ ធូលីជេងវ្រះកម្រតេងអញ ឝ្រីសូយ្យ៌វម៌្មទេវរាជ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញ ស្រីសូរ្យវរ្ម័នទេវរាជ"​ ។ ការសោយរាជ្យរបស់ព្រះអង្គត្រូវបាន ពណ៌នាអំពីការធ្វើឃាតស្ដេចចំនួន ២អង្គ ហើយព្រះអង្គត្រូវជាចៅក្មួយ នៃរាជវង្សស្ដេចភាគខាងជើងនេះ គឺព្រះបាទ [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] និង ស្ដេចចាមមួយអង្គទៀត នៅតំបន់ សម្បូរព្រៃគុហ៌ [[ខេត្តកំពង់ធំ]] នេះផងដែរ ។ <ref> Nicholas Tarling (1992) [https://books.google.com/books/about/The_Cambridge_History_of_Southeast_Asia.html?id=rOw8AAAAIAAJ The Cambridge History of Southeast Asia: From early times to c. 1800], Publisher: Cambridge University Press p.706 [[ISBN]]: 0521355052, 9780521355056 </ref> ហើយ ព្រះអង្គជាក្សត្រដ៏អស្ចារ្យ ដែលបានសាង [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត]] ដែលជា ប្រាសាទបុរាណដ៏ល្បីល្បាញបំផុត នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប្រាសាទនេះ គឺជាអច្ឆរិយៈវត្ថុដ៏អស្ចារ្យមួយរបស់ពិភពលោកផងដែរ ដែលត្រូវបានសាងសង់ក្នុងសតវត្សទី១២ វាជាផ្នូរវិមានសម្រាប់ពិធីបុណ្យបញ្ចុះសពរបស់ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ និង ជាកន្លែងរំលឹកដល់ [[ព្រះវិស្ណុ]] ដែលជាអាទិទេព នៃសាសនាហិណ្ឌូផងដែរ ។<ref> International History Channel (Television network) (2009) [https://books.google.com/books/about/Angkor_Wat.html?id=ujC0vQEACAAJ Angkor Wat: The Eighth Wonder], Publisher: International Masters Publishers p.24 </ref> == ការចងសម្ព័នមិត្ត == '''Alliances''' ក្រោយពេលព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ ឡើងគ្រងរាជបាន ១ឆ្នាំ ព្រះអង្គបានចងសម្ព័នមិត្ត ជាមួយ រាជវង្សចូឡា (Chola Dynasy) ក្នុងឆ្នាំ ១១១៤ នៃគ.សករាជ ហើយបានចាត់បេសកជន នាំយកគ្រឿងអលង្ការ មួយចំនួនទៅជូនជាអំណោយឱ្យ ស្ដេចនៃនគរចូឡា ព្រះនាម "គូឡត់តុងហ្គា" (Kulottunga) ផងដែរ ដើម្បីរក្សាតុល្យភាពអំណាចរបស់ព្រះអង្គនៅភូមិភាគអាសុីអាគ្នេយ៍នេះ ។<ref> Om Prakash, Denys Lombard, Indian Council of Historical Research (1999) [https://books.google.com/books/about/Commerce_and_Culture_in_the_Bay_of_Benga.html?id=B_UVAQAAMAAJ Commerce and Culture in the Bay of Bengal, 1500-1800], Publisher: Manohar, Original from the University of Michigan p.416 [[ISBN]]: 8173042659, 9788173042652 </ref> === ការចងសម្ព័នមិត្ត ជាមួយនគរចិន === '''Alliances with China''' ក្នុងឆ្នាំ ១១១៦ នៃគ.សករាជ ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ បានអនុវត្តកិច្ចការរទូត ដោយចាប់ផ្តើមធ្វើទំនាក់ទំនងផ្លូវការណ៍ជាមួយ រាជវង្សសុង (Song Dynasy) រហូតដល់ឆ្នាំ ១១២៨ នៃគ.សករាជ អធិរាជចិនបានប្រគល់សេចក្តីថ្លៃថ្នូរដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ដល់ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ដោយចាត់ទុកព្រះអង្គជា "ជាស្ដេចខ្លាំងពូកែ នៃអាណាចក្រក្នុងតំបន់" ទំនាក់ទំនងការទូត របស់រដ្ឋទាំងពីរ ត្រូវបានលើកយកមកត្រួតពិនិត្យ និង ពិភាគ្សា ផ្អែកលើពាណិជ្ជកម្ម ផងដែរ ។ ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ ដែលជាស្តេចខ្មែរដ៏អស្ចារ្យបំផុត បានចាប់ផ្តើមវាយលុកជាបន្តបន្ទាប់ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋប្រទេសជិតខាង ដែលបានបង្កើនអំណាចខ្មែរយ៉ាងខ្លាំងក្លានៅក្នុងតំបន់ ។<ref> Robert Karr McCabe (1967) [https://books.google.com/books/about/Storm_Over_Asia.html?id=UFg_AAAAMAAJ Storm Over Asia: China and Southeast Asia: Thrust and Response], Publisher: New American Library, Original from the University of Michigan p.225 </ref> <ref> George Cœdès (1983) [https://books.google.com/books/about/The_Making_of_South_East_Asia.html?id=qgrAFlAC4-QC The Making of South East Asia], Edition illustrated, reprint, Publisher: University of California Press p.268 [[ISBN]]: 0520050614, 9780520050617 </ref> == វាយប្រហារ អាណាចក្រ ដាយវៀត == '''Attack on the Dai Viet Kingdom''' គ.សករាជ ១១២៧ ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ បានបញ្ជារឱ្យកងទ័ពចំនួន ២០០០០ (២មុឺននាក់) បើការវាយប្រហារ ឈ្លានពានទៅលើ អាណាចក្រ ដាយវៀត (Dai Viet) ដែលគ្រប់គ្រងដោយ រាជវង្សលី នាម លី តានតុង (Ly Than Tong) ប៉ុន្តែត្រូវបានច្រានមកវិញដោយមេទ័ព របស់ដាយវៀតនាម លី កុងបិញ (Ly Cong Binh) ។ ទោះជាមិនបានលទ្ធផល ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ បានបន្តសកម្មភាពលើកទ័ពទៅវាយប្រហារ ពួកដាយវៀតជាលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំ ១១៣២ នៃគ.សករាជ ប៉ុន្តែនៅតែមិនទទួលបានជោគជ័យ ដូចនេះ ព្រះអង្គបានផ្លាសប្ដូរគោលដៅ ទៅវាយយក អាណាចក្រចាម្ប៉ា តែម្ដង និង រឹបយកចាម្ប៉ាបានទាំងស្រុងក្នុងឆ្នាំ ១១៤៥ នៃគ.សករាជ ។<ref> John Powell, Christina J. Moose, Rowena Wildin (2001) [https://books.google.com/books/about/Magill_s_Guide_to_Military_History_Jap_P.html?id=dRcZAQAAIAAJ Magill's Guide to Military History: Jap-Pel], Publisher: Salem Press, Original from the University of California p.1176 [[ISBN]]: 0893560170, 9780893560171 </ref> <ref> George Cœdès; (1983) [https://www.worldcat.org/title/making-of-south-east-asia/oclc/1280947989 The Making of South East Asia], Translated by H.M. Wright, Publisher: Berkeley : University of California Press p.268 OCLC Number: 1280947989 </ref> == ការសញ្ជ័យ យកចាម្ប៉ា == '''Conquest of Champa''' ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ បានលើកទ័ពឈ្លានពានយកអាណាចក្រចាម្ប៉ា ចាប់ពីឆ្នាំ ១១៣៩ រហូតដល់ឆ្នាំ ១១៤៥ នៃគ.សករាជ ទ្រង់បានបានបញ្ជូនសំពៅចម្បាំងចំនួន ៧០០ គ្រឿងវាយយករាជធានីធំ "វិជ័យ" (Vijaya) គ្រប់គ្រងដោយស្ដេចចាម្ប៉ានាម "ជ័យឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣" (Jaya Indravarman III) ក្រោយពេលព្រះអង្គ ទទួលបានជ័យជំនះនេះ ទ្រង់បានបញ្ជូនប្អូនថ្លៃរបស់ទ្រង់ព្រះនាម "ហរិទេវៈ" (Harideva) ដាក់ឱ្យគ្រប់គ្រងក្នុងតំបន់នេះ ដោយរៀបចំ ឱ្យកាន់កាប់រាជធានីវិជ័យនេះឡើងវិញ (បច្ចុប្បន្នវៀតណាមហៅ បិញឌិញ "Binh-Dinh) ប៉ុន្តែក្រោយមក ស្ដេចចាម មួយអង្គផ្សេងទៀតនាម "ជ័យហរិវរ្ម័ន" (Jaya Harivarman) បានបះបោរប្រឆាំង និង ហរិទេវៈ ហើយបានបំផ្លិចបំផ្លាញ ទីក្រុងវិជ័យ ដែលជារាជធានីធំរបស់ចាម្ប៉ា ទាំងស្រុងតែម្ដងក្នុងឆ្នាំ ១១៤៩ នៃគ.សករាជ ។<ref> Manomohan Ghosh (1968) [https://books.google.com/books/about/A_History_of_Cambodia.html?id=e7huAAAAMAAJ A History of Cambodia: From the Earliest Times to the End of the French Protectorate], Publisher: Calcutta Oriental Book Agency, Original from the University of Michigan p.304 </ref> <ref> International Commission for a History of the Scientific and Cultural Development of Mankind (1963) [https://books.google.com/books/about/History_of_Mankind_cultural_and_Scientif.html?id=J5cIAQAAIAAJ History of Mankind: cultural and Scientific Development, Volume 3], Publisher: Harper & Row, Original from the University of California, [[ISBN]]: 0060146222, 9780060146221 </ref> == ស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យ == '''Great architecture''' [[File:Image-Angkor Wat from north pond 2.JPG|thumb|The Great Architecture Angkor Wat 12th Century.]] ស្ថាបត្យកម្មដ៏អស្ចារ្យ របស់ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ ដែលបានសាងសង់សំណង់ដ៏ធំសម្បើមនោះគឺ "[[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត]] ដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើង ចន្លោះឆ្នាំ ១១២២ ដល់ឆ្នាំ ១១៥០ នៃគ.សករាជ ហើយក៏ជា អច្ឆរិយវត្ថុដ៏អស្ចារ្យមួយរបស់ពិភពលោកផងដែរ ដែល សាងសង់ក្នុងសតវត្សទី១២ ដើម្បីបូជាឧទ្ទិសថ្វាយ [[ព្រះវិស្ណុ]] ផងដែរ ។ ប្រាង្គក្រពុំរាង្គជាផ្កាឈូកទាំងប្រាំនៅលើកំពូលប្រាសាទអង្គរវត្តតំណាងឱ្យកំពូលភ្នំព្រះសុមេរុ ដែលជាលំនៅដ្ឋានរបស់ពួកទេវៈ គ្រប់ប៉ម និង ខ្សែរបន្ទាត់ របស់ប្រាសាទ ដែលបញ្ចូលគ្នា បង្កើតចេញជារូបរាង្គសត្វអណ្ដើក ឈ្មោះកុមិ ដែលជា [[អវតារ]] របស់ព្រះវិស្ណុ ដែលបានបែងភាគនិមិត្តកាយ ជាសត្វអណ្ដើកដើម្បីទ្រភ្នំព្រះសុមេរុ មិនឱ្យបាក់ស្រុតចូលទៅក្មុងទឹក ក្នុងខ្សែររឿងទេវៈកថា កូរសមុទ្រទឹកដោះ របស់សាសនាហិណ្ឌូ ដូចនេះហើយប្រាសាទ អង្គរវត្ត គឺជា សំណង់ប្រាសាទសាសនា ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក ។ ប្រាសាទ អង្គរវត្ត មានកម្ពស់ ៣ជាន់ ដែលតំណាងឱ្យ ឋានទាំង៣ គឺ ឋាននរក ឋានមនុស្ស និង ឋានសួគ៌ ហើយសំណង់ប្រាសាទ អង្គរវត្ត ត្រូវបានសាងសង់ អស់រយៈពេល ២៨ឆ្នាំ គិតត្រឹម រជ្ជកាលគ្រងរាជរបស់ព្រះអង្គ ។<ref> Elliot Tepper, Canadian Asian Studies Association (1980) [https://books.google.com/books/about/Southeast_Asian_Exodus.html?id=Uce6AAAAIAAJ Southeast Asian Exodus: From Tradition to Resettlement : Understanding Refugees from Laos, Kampuchea and Vietnam in Canada], Publisher: Canadian Asian Studies Association p.230 [[ISBN]]: 0920296084, 9780920296080 </ref> == សិល្បៈគុនខ្មែរ == '''Khmer Martial Arts''' [[File:Angkor Wat-Sued-Galerie-Huldigungszug-12-2007-gje.jpg|thumb|Procession of Suryavarman II Angkor Wat 12th century.]] ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ ព្រះអង្គត្រូវបានពិពណ៌នាថា ជាស្ដេច នៃឬសគល់ សិល្បៈគុនខ្មែរ ដែលបង្កើតច្បាប់កងទ័ព និង បានបែងចែកកងទ័ពជាច្រើនក្រុម ដូជា៖ ទ័ពថ្មើជើង ទ័ពលំពែង ទ័ពសេះ ទ័ពដំរី និង ទ័ពព្រួញ តាមការសន្និដ្ឋាន ព្រះអង្គមានកងទ័ពប្រមាណជា ២០,០០០០ (២សែននាក់) ជាចំនួនទ័ព ដ៏ធំសម្បើមមួយ នៅក្នុតំបន់ ដែលធ្វើឱ្យព្រះអង្គអាចពង្រីកវិសាលភាពទឹកដីបានធំទូលាយ ជាមួយនិង ទ័ពដំរី ដ៏ច្រើនមហិមារ ប្រមាណជា ១០០០០ (១មុឺនក្បាល) ក្នុងរជ្ជកាលគ្រងរាជរបស់ព្រះអង្គ ។<ref> American Philosophical Society (1951) [https://books.google.com/books/about/Transactions_of_the_American_Philosophic.html?id=Ca1fOjZSCugC Transactions of the American Philosophical Society], Publisher: The Society, Original from the University of Michigan p.295 </ref> ដោយសារតែ សិល្បៈគុនខ្មែរ បានដាក់បញ្ចូលក្នុងច្បាប់កងទ័ព របស់ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ ទើបធ្វើឱ្យប្រទេសដែលព្រះអង្គបានគ្រប់គ្រងក្លាយជា ប្រទេស មហាអាណាចក្រមួយក្នុងតំបន់ ដែលគេគ្រប់គ្នាស្គាល់ថា [[ចក្រភពខ្មែរ]] (Khmer Empire) ដែលត្រួតត្រា [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ដីគោកមួយភាគធំ ដែលគេស្គាល់ថាជាសម័យកាលដ៏មានឥទ្ធិពលនិងខ្លាំងពូកែរបស់ប្រជារាស្ត្រខ្មែនាសម័យកាល ចក្រភពអង្គរ ដោយការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គ ដែលលាតសន្ធឹងលើ [[ប្រទេសឡាវ]] [[ប្រទេសថៃ]] ផ្នែកខ្លះនៃ [[ប្រទេសវៀតណាម]] និង [[ប្រទេសភូមា]] វិសាលភាពទឹកដីរបស់ព្រះអង្គ មានព្រំប្រទល់ខាង​ជើង​ទល់​នឹង​នគរចិន និង គ្របដណ្ដប់លើរដ្ឋមននៅ ហិរបុញ្ជ័យ (Haripunjaya) ព្រំប្រទល់ខាងលិច ទល់និងនគរភូមា រហូត​ដល់​ឈូង​សមុទ្រ​បានឌុង នាឧបទ្វីបម៉ាឡេ ​ព្រំប្រទល់​ខាង​កើតឈៀងខាងជើង ទល់​នឹងនគរអណ្ណាម នៃអាណាចក្រដាយវៀត ​ព្រំប្រទល់​ខាង​កើតទល់និងសមុទ្រចិនខាងត្បូង គ្រប់ដណ្ដប់លើរដ្ឋចាម៉្បា ។<ref> Daniel George Edward Hall (1960) [https://books.google.com/books/about/A_History_of_South_east_Asia.html?id=Xy0KAQAAIAAJ A History of South-east Asia], Publisher: Macmillan, Original from the University of California p.807 </ref> === គុនខ្មែរ ល្បុក្កតោ === '''Bokator Martial Arts''' គុនខ្មែរ [[ល្បុក្កតោ]] ត្រូវបានជឿជាក់ថា ជាសិល្បៈក្បាច់គុនបុរាណខ្មែរ ដែលបង្កើតឡើងដោយ ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ ដែលបង្កើតឱ្យមានច្បាប់កងទ័ព និង ក្បួនពិជ័យសង្គ្រាម ដែលផ្សារភ្ជាប់ទៅនិងរឿងទេវៈកថា របស់ សាសនាហិណ្ឌូ ដែលពណ៌នាអំពី អាវតា [[ព្រះវិស្ណុ]] ក្រឡាខ្លួនជា នរ:សិង្ហ (Narasimha Narayana) ដែលមានក្បាលជា សត្វតោ ដងខ្លួនជាមនុស្ស ដែលបានប្រយុទគ្នាជាមួយនិង អាសុរា នាម "ហិរណយក្សសិបុ" (Hiranyakashipu) ដោយភាពស្មោះត្រង់និងការគោរពដល់សាសនា [[ព្រះសិវៈ]] "ហិរណយក្សសិបុ" ត្រូវបានប្រទានពរ ពីទេព ព្រះសិវៈ ផ្ទាល់ ដែលទទួលបានពរទាំង១០ប្រការ ដូចជា ៖ [[File:Labokator sculpture Angkor wall.jpg|thumb|Labokator sculpture from Angkor wall, Bokator is considered to be the master of Khmer martial arts , which is believed to have originated in the Khmer dynasty of King Suryavarman II.]] ១.មិនអាចសម្លាប់នៅទីណាណាទាំងអស់ <br/> (Can not kill anywhere.) ២.មិនអាចសម្លាប់នៅពេលព្រឹក <br/> (Can not kill in the morning) ៣.មិនអាចសម្លាប់នៅពេលថ្ងៃ <br/> (Can not kill at noon) ៤.មិនអាចសម្លាប់នៅពេលយប់ <br/> (Can not kill at night) ៥.មិនអាចសម្លាប់នៅក្រោមដី <br/> (Can not kill underground) ៦.មិនអាចសម្លាប់នៅក្នុងទឹក <br/> (Can not kill in water) ៧.មិនអាចសម្លាប់នៅលំហអាកាស <br/> (Can not kill in space) ៨.មិនអាចសម្លាប់ដោយភ្លើង <br/> (Cannot be killed by fire) ៩.មិនអាចសម្លាប់ នៅក្នុងនិងក្រៅ កន្លែងស្នាក់នៅណាទាំងអស់ <br/> (Cannot kill inside and outside any accommodation) ១០.មិនអាចសម្លាប់ដោយអវុធណាទាំងអស់នៅក្នុងចក្រវាឡ ។ <br/> (Can not be killed by all weapons in the universe.) ប៉ុន្តែក្រោយមក "ហិរណយក្សសិបុ" នៅតែអាចស្លាប់ ដោយ [[អវតារ]] [[ព្រះវិស្ណុ]] នាម "នរៈសិង្ហ" ដែលមានរាង្គកាយពាក់កណ្ដាលជាសត្វ និងពាក់កណ្ដាលជាមនុស្ស សម្លាប់ដោយប្រើ ក្រចកមុតស្រួត ត្រង់ពាក់កណ្ដាលមាត់ទ្វារ ចំពេលព្រះអាទិត្យលិចបាត់អស់ពាក់កណ្ដាល ប្រហែលភាពអស្ចារ្យនៃសាច់រឿងនេះហើយទើបសិល្បៈគុនខ្មែរត្រូវបានដាក់ឈ្មោះថា "[[ល្បុក្កតោ]]" ការវាយសម្រុកដូចសត្វតោ ដែលបានដកស្រង់ចេញពីទេវៈកថាដ៏អស្ចារ្យនេះ ។<ref> Pang Khat Royal Library of Cambodia (1941) [https://www.worldcat.org/title/magguddesk-nagar/oclc/23578724 Magguddesk nagar], Publisher: Bhnaṃ beñ : Roṅ Bumb Braḥ Rāja Draby, 2484 OCLC Number: 23578724 </ref> == ស្ថាបត្យកម្ម​ដែលទ្រង់បានកសាង == * [[ប្រាសាទ បន្ទាយសម្រែ]] * [[ប្រាសាទ អង្គរវត្ត]] ឆ្នាំ ១១២២ នៃគ.សករាជ * [[ប្រាសាទ វត្តភូ]] (បច្ចុប្បន្ន:[[ប្រទេសឡាវ]]) * [[ប្រាសាទ ព្រះវិហារ]] * [[ប្រាសាទ ព្រះពិធូរ]] * [[ប្រាសាទ ចៅសាយទេវតា]] * [[ប្រាសាទ ធម្មនន្ទ]] * [[ប្រាសាទ កេតុមាលា]] ឬ ប្រាសាទ បឹងមាលា * [[ប្រាសាទ ភ្នំរូង]] (បច្ចុប្បន្ន: [[ប្រទេសថៃ]]) * [[ប្រាសាទ ព្រះប៉ាលីល័យ]] (Preah Palilay) == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១១៥០)''}} {{Succession box|before= [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១]]|title=[[ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''១១១៣-១១៥០'''|after=[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 3brwmbzs815wzuscwh29oehfgnbvqqx 0 37942 334851 293579 2026-05-01T00:34:29Z Tookai1 46281 334851 wikitext text/x-wiki {{Good article}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #005A92;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Ta Som (9720723534).jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" |Ta Som temple, ancient Angkor area. Reign of Jayavarman VII, enlarged by Indravarman II, late 12th to 13th century AD. |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១២១៥ ([[ចក្រភពខ្មែរ]]) |- style="vertical-align:center;" |'''បិតា''' | [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] |- style="vertical-align:center;" |'''មាតា''' | [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] |- style="vertical-align:center;" |'''មហេសី''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ១២១៥ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័នទេវរាជ |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ជ័យវរ្ម័នទី៨]] |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ១២៤៣ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' | * [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] * [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] [[ហិនយាន]] |} '''ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Indravarman II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១២៤៣) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១២១៥-១២៤៣)<ref> American Philosophical Society (1951) [https://books.google.com/books/about/The_Com%C3%A9die_Fran%C3%A7aise_1701_1774_Plays.html?id=S-yUfF8dmx8C The Comédie Française, 1701-1774: Plays, Actors, Spectators, Finances], Publisher: American Philosophical Society, Original from The Ohio State University p.295 </ref> ក្រោយគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ក្នុងឆ្នាំ ១២១៥ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មាន ព្រះបរមនាមថា '''"វ្រះបាទឝ្រីឦន្ទ្រវម៌្មទេវរាជ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទស្រីឥន្ទ្រវ្ម័នទេវរាជ" ព្រះអង្គជាបុត្ររបស់ [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ដែលមានមាតាព្រះនាម ជ័យរាជទេវី ។ នៅក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គចក្រភពអង្គរបានធ្លាក់ចុះអំណាចជាខ្លាំង និងបានបណ្ដាលឱ្យក្រុមកុលសម្ព័ន និង រដ្ឋចំនុះជាច្រើនបានងើបបះបោរប្រកាសឯករាជប្រទេសផ្ដាច់ទឹកដីចេញពីកម្ពុជា បន្ទាប់ពី ចក្រភព [[ម៉ុងហ្គោលី|ម៉ុងហ្គោល]] នៃរាជវង្សយ័ន (Yuan dynasty) បាតវាទីអាសុីភាគខាងត្បូង ជាមួយនិងកងទ័ពចន្លោះពី ៤៥០,០០០ (៤៥មុឺននាក់) ទៅ ៦០០,០០០ (៦០មុឺននាក់) ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្ដេច "ហ្សង់សុីខាន់" (Genghis Khan) ក្នុងឆ្នាំ ១២២០ នៃគ.សករាជ ។<ref> George Coedès (1975) [https://books.google.com/books/about/The_Indianized_States_of_Southeast_Asia.html?id=iDyJBFTdiwoC The Indianized States of Southeast Asia], Editor: Walter F. Vella, Translated by Sue Brown Cowing, Publisher: University of Hawaii p.424 [[ISBN]]: 082480368X, 9780824803681 </ref> == ការប្រកាសឯករាជចាម្ប៉ា == '''Champa Independence Declaration''' យោងតាមកំណត់ត្រាសិលាចរឹកនៅផានរាំង "Phan Rang" (C4/1220), តំបន់ញ៉ាត្រាង "Nha Trang" (C30B4) បានព៌ណនាអំពីព្រឹត្តិការនៃការធ្វើចម្បាំងរវាងចក្រភពខ្មែរ និង អាណាចក្រចម្ប៉ា បានអូសបន្លាយអស់រយៈពេល ៣២ឆ្នាំ ក្រោយការសោយទីវង្គត់របស់ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ដែលជាស្ដេចសឹកចម្បាំងរបស់ [[ចក្រភពខ្មែរ]] បានធ្វើឱ្យអំណាចខ្មែរក្នុងតំបន់ធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ដែលជាបុត្រទ្រង់ ដូចនេះហើយប្រទេសចម្ប៉ា ដែលមានស្ដេចថ្មីគ្រប់គ្រងព្រះនាម "បរមស្វរៈវរ្ម័នទេវៈ" បានប្រកាសឯករាជ្យចម្ប៉ាក្នុងឆ្នាំ ១២២៦ នៃគ.សករាជ ។<ref> Andrew David Hardy, Mauro Cucarzi, Patrizia Zolese (2009) [https://books.google.com/books/about/Champa_and_the_Archaeology_of_M%E1%BB%B9_S%C6%A1n.html?id=fj8l8v_yP5oC Champa and the Archaeology of Mỹ Sơn (Vietnam)], Contributor: École française d'Extrême-Orient, Publisher: National University of Singapore Press p.440 [[ISBN]]: 9971694514, 9789971694517 </ref> == ហរិបុញ្ជ័យ ផ្ដាច់ចេញពីចក្រភពខ្មែរ == '''Haripunjaya detached from the Khmer Empire''' អំឡុងពេលដែលកងទ័ព ម៉ុងហ្គោល វាទីអាសុីភាគខាងត្បូងនៅ "ណានចាវ" (Nanzhao) (Nan Chao) ការរត់គេចពីសង្គ្រាម និង ការប្រមូលផ្ដុំកុលសម្ព័ននៅ ហរិបុញ្ជ័យ ដែលជារដ្ឋចំនុះនៃ [[ចក្រភពខ្មែរ]] បានប្រកាសផ្ដាច់ខ្លួនចេញពីចក្រភពខ្មែរ ដោយមិនបញ្ជូនសួយសាអាករមកកាន់ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ទៀតនោះទេ ជាងនេះទៅទៀត ក្រុមកុលសម្ព័នទាំងនោះ បានបង្កើតរាជធានីធំរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា "ឈៀងម៉ៃ" (Chiang Mai) ក្នុងឆ្នាំ ១២២៩ នៃគ.សករាជ ។ ទោះជារដ្ឋថ្មីនេះលែងចំនុះឱ្យ ចក្រភពខ្មែរ ពិតមែន ប៉ុន្តែមិនមានសញ្ញាណណាមួយ អំពីការប្រកាសឯករាជប្រទេសនោះទេ ត្បិតរដ្ឋចំនុះមួយនេះនៅមានការព្រួយបារម្ភខ្លាចចក្រភពខ្មែរលើកទ័ពទៅបង្ក្រាបផងដែរ ។<ref> D. J. M. Tate (1971) [https://www.worldcat.org/title/The-making-of-modern-South-East-Asia/oclc/221348 The Making of Modern South-East Asia: The European conquest], Publisher: Oxford University Press, Original from the University of Michigan p.618 [[ISBN]]: 0195803329, 9780195803327 </ref> == ការប្រកាសឯករាជសុខោទ័យ == '''Sukhothai Independence Declaration''' អំឡុងពេលដែលកងទ័ព ម៉ុងហ្គោល វាតទីអាសុីភាគខាងត្បូងយ៉ាងខ្លាំងខ្លា នាស.វទី១៣ ជនជាតិតៃ ដែលរស់នៅភាគខាងជើង [[ចក្រភពខ្មែរ]] បានធ្វើចំណាកស្រុក ពីការរត់គេចពីសង្គ្រាម បានប្រមូលផ្ដុំគ្នា មករស់នៅតាមដងទន្លេមេណាម (Menam River) ហើយប្រកាសរដ្ឋឯករាជ សុខោទ័យ (Sokhothai) ក្នុងឆ្នាំ ១២៣៨ នៃគ.សករាជ ក្រោមការដឹកនាំរបស់របស់ស្ដេច "ស្រីឥន្ទ្រទិត្យ" (Sri Inthrathit) ស្របពេលដែលព្រះបាទ ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ជាប់ធ្វើចម្បាំងនិងពួកចាម្ប៉ា ។<ref> Manomohan Ghosh (1968) [https://www.worldcat.org/title/A-history-of-Cambodia-from-the-earliest-time-to-the-end-of-the-French-Protectorate/oclc/179987 A history of Cambodia from the earliest time to the end of the French Protectorate], Publisher: Calcutta Oriental Book Agency, Original from the University of Michigan p.304 </ref> == ការប្រកាសឯករាជលប់បុរី == '''Lopburi Independence Declaration''' ការធ្លាក់ចុះនៅអំណាចយោធា របស់ចក្រភពខ្មែរ បានបន្តឱ្យក្រុមកុលសម្ព័នជាច្រើនបានធ្វើការប្រមូលផ្ដុំគ្នា បង្កើតរដ្ឋឯករាជជាបន្តបន្ទាប់ក្នុងនោះជនជាតិមនបានប្រកាសរដ្ឋឯករាជរបស់ខ្លួន លប់បុរី (Lopburi) ក្នុងឆ្នាំ ១២៣៩ នៃគ.សករាជ ដើម្បីផ្ដាច់ចេញពីការគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពខ្មែរ ដែលពីមុនជាដែនដី ល្វោបុរៈ (Lavopura) ដែលជារដ្ឋចំនុះ នៃចក្រភពខ្មែរ ក្រោយមករដ្ឋលប់បុរីនេះ ត្រូវបានពួកសៀម នៃអាណាចក្រសុខោទ័យ ចូលមកឈ្លានលេបយកទាំងស្រុងក្នុងឆ្នាំ ១២៥៩ នៃគ.សករាជ ។<ref> Nicholas Tarling (1999) [https://books.google.com/books/about/The_Cambridge_History_of_Southeast_Asia.html?id=0b-6wpalR40C The Cambridge history of Southeast Asia], Publisher: Cambridge University Press, p.380 [[ISBN]]: 0521663695, 9780521663694 </ref> <ref> David L. Snellgrove (2000) [https://books.google.com/books/about/Asian_Commitment.html?id=nBtuAAAAMAAJ Asian Commitment: Travels and Studies in the Indian Sub-continent and South-East Asia], Publisher: Orchid Press, Original from the University of Michigan p.587 [[ISBN]]: 9748299317, 9789748299310 </ref> == ចក្រភពខ្មែរក្នុងរជ្ជកាល ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ == '''Khmer Empire during the reign of Indravarman II''' ចក្រភពខ្មែរបានស្គាល់ភាពចុះខ្សោយរបស់ខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងរជ្ជកាលស្ដេច ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ដែលបានទទួលយកនូវបរិបទថ្មីនៃពុទ្ធសាសនា ហិនយាន (Buddha Hinayana) នៃលទ្ធិថេរវាទ (Theravada) ក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គ តាមរយៈការបង្កើតនូវព្រះវិហារនិងចម្លាក់បដិមារព្រះពុទ្ធជាច្រើនសម្រាប់គាំទ្រដល់វិស័យសាសនាផងដែរ ដោយសារតែទំនោលចិត្តរបស់ទ្រង់គោរពប្រតិបត្តិនូវពុទ្ធសាសនាបានយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន ដូចនេះទ្រង់ប្រហែលជាបានបញ្ឈប់នូវចិត្តគំនិតក្នុងសកម្មភាពវាតទីពង្រីកទឹកដីជាបន្តទៀត ដោយបែបនេះហើយ ទើបមិនមានការពង្រឹងអំណាចយោធាក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអង្គនោះទេ ការចុះខ្សោយនូវសមត្ថភាពយោធារបស់ចក្រភពអង្គរដែលឈរជើងយ៉ាងរឹងមាំអស់រយៈពេលជាង ៦០០ឆ្នាំ ក្នុងភូមិភាគអាសុីអាគ្នេយ៍នេះ ក៏ត្រូវបានមកដល់ទីនៃចុងបញ្ចប់របស់ខ្លួនផងដែរ ជាចុងក្រោយព្រះបាទ ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ បានយាងសោយទីវង្គត់ក្នុងឆ្នាំ ១២៤៣ នៃគ.សករាជ មិនមានកំណត់ត្រាអំពីបុត្ររបស់ទ្រង់ក្នុងការឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះអង្គនោះទេ គេដឹងត្រឹមថាក្មួយរបស់ទ្រង់គឺ ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៨]] បានឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះអង្គផងដែរ ។<ref> Adhir Chakravarti (1982) [https://books.google.com/books/about/Royal_Succession_in_Ancient_Cambodia.html?id=j-JBAAAAYAAJ Royal Succession in Ancient Cambodia], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of Virginia p.119 </ref> <ref> MBN International (2007) [https://books.google.com/books/about/Who_s_Who_the_Most_Influential_People_in.html?id=5GK7AAAAIAAJ Who's Who, the Most Influential People in Cambodia], Publisher: MBN International in partnership with Promo-Khmer, Original from the University of California p.116 [[ISBN]]: 9995066009, 9789995066000 </ref> == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * '''[[រាជានិយមកម្ពុជា]]''' == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១២៤៣)''}} {{Succession box|before= [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]]|title=[[ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''១២១៥–១២៤៣'''|after=[[ជ័យវរ្ម័នទី៨]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 3b4y0acqo7ppnsdai0ml9hnmuthcfxv 0 38597 334832 329927 2026-04-30T19:49:01Z Tookai1 46281 334832 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #645394;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> រាមាធិបតីទី៤ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[ឯកសារ:Ang Duong (cropped).jpg|alt=ព្រះបាទអង្គដួង|312x312ភីកសែល]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៨៤១-១៨៥៩ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' | ១៨៤១ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យកាលឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតីអង្គឌួង |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | សម្ដេច ព្រះបរមកោដ្ឋ |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[នរោត្ដម]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | ១៧៩៦ |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | អង្គទ្រីម៉ាល់ (១៨៣១) <br> អង្គអ៊ូ (១៨៣៣) <br> [[អង្គច្រលឹង]] (១៨៣៤) <br> អង្គសរ (១៨៤១) <br> អង្គភឹម (១៨៤២) <br> អង្គកំប្លាង (១៨៤៩) |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ១៨៦០ |- |បិតា |អង្គអេង |- |មាតា |[[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |ពុទ្ធសាសនា និកាយថេរវាទ (Buddha Theravada) <br> ព្រហ្មញ្ញសាសានា |} '''រាមាធិបតីទី៤''' ឬ '''[[អង្គឌួង]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Reamea Thipadei IV) or (Ang Duong) (ប្រ.ស|គ.ស ១៧៩៦-១៨៦០) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៨៤១-១៨៥៩) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២៣៨៩ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៨៤៥ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៧៦៨ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះហរិរក្សរាមាឥស្សរាធិបតីអង្គឌួង''' ទ្រង់ជាបុត្រាពៅ នៃព្រះរាមាធិបតី [[អង្គអេង]] ហើយទ្រង់ឡើងសោយរាជដោយមានការជ្រោមជ្រែងគាំទ្រពីសំណាក់ពួកសៀមផងដែរ ។<ref> George Cœdès (1983) [https://books.google.com.kh/books?id=qgrAFlAC4-QC&num=9&redir_esc=y The Making of South East Asia], Publisher: University of California Press p.268 [[ISBN]]: 0520050614, 9780520050617 </ref> == កម្ពុជាក្រោមគំនាបសៀម == '''Cambodia under Siam pressure''' ព្រះអង្គឌួងដែលបានឡើងសោយរាជផ្លូវការណ៍នៅកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៨៤៥ ព្រះអង្គបាននាំយកស្ថាបត្យកម្ម ទំនៀមទម្លាប់សៀម ចូលមកក្នុងព្រះបរមរាជវាំងឧដុង្គ ហើយភាសាសៀមត្រូវបានក្រសួងព្រះបរមរាជវាំងលើកជាភាសាថ្នាក់ខ្ពស់ផងដែរ ដើម្បីឱ្យមន្ត្រីខាងសៀមឃើញថាកម្ពុជាគឺស្ថិតនៅជាចំណុះនគរសៀម ព្រះអង្គឌួងការដែលសោយរាជនៅកម្ពុជាទ្រង់ស្ទើរតែមិនអាចនិយាយភាសាខ្មែរបាននោះទេ ។ គ.សករាជ ១៨៤៧ មន្ត្រីទ័ពសៀមនាម ព្យាបឌិន (Pya Bodin) បានដកកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងឧដុង្គដែលមានចំនួនជាង ៦,០០០ (៦ពាន់នាក់) ឱ្យត្រឡប់ទៅកាន់ប្រទេសសៀមវិញ ក្រោយពេលកម្ពុជាយល់ព្រមថ្វាយនូវសួយសាអាករទៅកាន់នគរសៀម ។ ក្រោយការចាកចេញរបស់មន្ត្រីទ័ពកំពូលរបស់សៀម ព្រះអង្គឌួងបានរៀនភាសាខ្មែរឡើងវិញផងដែរ ទោះជាមន្ត្រីទ័ពសៀមចាកចេញក៏ពិតមែនប៉ុន្តែក៏នៅមានមន្ត្រីសៀម និង ពួកចារកិច្ចសៀមជាច្រើនទៀតនៅចាំផ្ដល់នូវពត៌មានផ្សេងៗទៅកាន់ស្ដេចសៀម ហើយក៏មានមន្ត្រីខ្មែរមួយចំនួនរណបសៀមដើម្បីផលប្រយោជន៍ផងដែរ ។ ព្រះបាទអង្គឌួង ទ្រង់មានមហេសី ១អង្គ ស្នំឯក១អង្គ ស្នំឯករង ៣អង្គ និង មានអ្នកម្នាងចំនួន ៣០០ អង្គ ដែលអ្នកម្នាងទាំងអស់នោះត្រូវបាននាំចូលមកថ្វាយចំពោះព្រះមហាក្សត្រ ដោយក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេដែលមានមុខតំណែងជាមន្ត្រីផ្សេងៗ ។ ដើម្បីបម្រើឱ្យការដោះដូរទំនិញ ព្រះអង្គឌួង បានសម្រេចបោះនូវរូបបិយវត្ថុរបស់ជាតិ ដែលមានទម្រង់ជាប្រាក់កាស ដែលមានរូបសត្វហង្ស និង ម្ខាងទៀតជារូប ប្រាសាទ ដែលរូបបិយវត្ថុនេះត្រូវដាក់ឱ្យចរាចរណ៍នៅអំឡុងខែសីហា ឆ្នាំ ១៨៤៧ រូបិយវត្ថុនោះត្រូវបានហៅថា ប្រាក់ណែន ។<ref> Centre national de la recherche scientifique (France) (1872) [https://www.google.com.kh/books/edition/Journal_asiatique/6-WNc19MHuIC?hl=en Journal asiatique], Publisher: Société asiatique. Original from the University of Michigan p.113 </ref> <ref> American Numismatic Society (1907- ) (1974) [https://books.google.com.kh/books?id=Hb1WAAAAIAAJ&num=9&redir_esc=y Museum Notes, Issues 19-20], Publisher: American Numismatic Society, Original from the University of California p.42 </ref> == ការរើខ្លួនពីឥទ្ធិពលសៀម == '''Moving from Siam influence''' ព្រះបាទអង្គឌួងអំឡុងពេលទ្រង់គង់នៅក្រុងធន់បុរី ([[បាងកក]]) ទ្រង់បានមើលឃើញពីការរីកចំរើនរបស់នគរសៀម ដោយការការដោះដូរទំនិញតាមរយៈទូកសំពៅក្នុងការដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវទឹក ហើយទ្រង់បានមើលឃើញពីសក្ដានុពលសេដ្ឋកិច្ចនៃកំពង់ផែក្រុងធន់បុរីផងដែរ ដែលពោពេញទៅដោយទំនិញរបស់ពួកបរទេសលោកខាងលិច ដូចនេះហើយក្នុងឆ្នាំ ១៨៤៩ ព្រះអង្គឌួង ទ្រង់បានសំរេចសាងសង់ផ្លូវចំនួនពីរ ដែលចាប់ត្រួសត្រាយសាងសង់ ពីក្រុងឧដុង្គ ទៅ [[ខេត្តកំពត]] និង ចេញពីតំបន់ [[ភ្នំពេញ]] ទៅច្រកសមុទ្រ កំពង់សោម ផងដែរ ដើម្បីសំរេចបានការតភ្ជាប់ផ្លូវលំហូរសេដ្ឋកិច្ចក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ។ ការធ្វើផ្លូវលំហូរសេដ្ឋកិច្ចនេះត្រូវបានដឹងដល់ពួកមន្ត្រីចារកិច្ចនគរសៀម ដូចនេះពួកចារកិច្ចសៀមបានបញ្ចូនរបាយការណ៍អំពីរឿងនេះ ទៅកាន់ស្ដេចសៀម រាមាទី៣ ដូចនេះហើយស្ដេចសៀមបានបញ្ជូន មន្ត្រីទ័ព ព្យាបដិន ឱ្យត្រឡប់មកកម្ពុជាម្ដងទៀតដើម្បីឃ្លាំមើលអំពីរឿងនេះ ។ ព្រះបាទអង្គឌួង ក្រោយពេលដឹងថាសៀមបញ្ជូនមន្ត្រីអង្កេតការរឿងនេះ នោះប្រាកដណាស់សៀមនិងជំទាស់ ដើម្បីកុំឱ្យកម្ពុជាមានឱ្យកាសធ្វើពាណិជ្ជកម្មនិង ពួកលោកខាងលិច ដូចនេះហើយ ព្រះបាទអង្គឌួង បានបិតបាំងអំពីរឿងនេះ ចំណែកឯភាគីសៀមនៅតែបន្តតាមដាន និង សង្ស័យអំពីបញ្ហានេះ ។ រយៈពេលអស់ជាច្រើនខែ ដែលកម្ពុជាមិនមានសកម្មភាពសាងសង់ផ្លូវលំហូរសេដ្ឋកិច្ចទាល់តែសោះ មន្ត្រីទ័ពសៀម ព្យាបដិន បានត្រឡប់ទៅវិញ ប៉ុន្តែពួកគេបានសុំយកបុត្ររបស់ព្រះអង្គឌួងមួយចំនួនយកទៅសិក្សានៅឯធន់បុរី ដែលមើលទៅឃើញថាពួកសៀមយកចិត្តទុកដាក់ និងធ្វើល្អជាមួយកម្ពុជាណាស់ ប៉ុន្តែធាតុពិត បុត្ររបស់ព្រះអង្គឌួងត្រូវជាប់ជាចំណាត់ខ្មាំងបន្តទៀត ដើម្បីកុំឱ្យកម្ពុជាមានការងាករេចេញពីសៀម ក្រោយពេលមន្ត្រីទ័ពសៀមចាកចេញពីកម្ពុជា ព្រះបាទអង្គឌួង បានមានព្រះតម្រិះឃើញថា បើបណ្ដោយឱ្យមន្ត្រីចារកិច្ចសៀមធ្វើព្យុះភ្លៀងក្នុងកិច្ចការនយោបាយនគរកម្ពុជាទៀតមិនកើតទេ ដូចនេះ ព្រះអង្គឌួង បានបង្កើតលេះនិងការចោទប្ដឹងតាមរយៈអ្នកម្នាងសៀមរបស់ព្រះអង្គ ដើម្បីរឹបអូសអំណាចមន្ត្រីសៀមក្នុងជួរមន្ត្រីរាជការកម្ពុជា ក្រោយពេលព្រះអង្គឌួងរឹបអូសដកដំណែងមន្ត្រីសៀម ក្នុងជួរមន្ត្រីរាជការកម្ពុជារួចហើយ ព្រះអង្គឌួងបានសាងសង់ផ្លូវលំហូរសេដ្ឋកិច្ចក្នុងឆ្នាំ ១៨៥០ ដើម្បីរើខ្លួនចេញពីឥទ្ធិពលសៀម ។<ref> Tham (Seong Chee) (1981) [https://www.google.com.kh/books/edition/Essays_on_Literature_and_Society_in_Sout/h6SOvP6FLskC?hl=en Essays on Literature and Society in Southeast Asia Political and Sociological Perspectives], Publisher: Singapore University Press p.360 [[ISBN]]: 9789971690366, 9971690365 </ref> <ref> Société Asiatique (1872) [https://www.google.com.kh/books/edition/Journal_asiatique/YbtUAAAAcAAJ?hl=en&gl=KH&kptab=publisherseries Journal asiatique ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux · Volume 20], Publisher: Soc. Original from:the Bavarian State Library </ref> == ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយពួកអុឺរ៉ុប == '''Trade with Europeans''' ការរងគំនាបសេដ្ឋកិច្ចពីប្រទេសជិតខាង តាមរយៈការបាត់បង់កំពង់ផែសំខាន់ៗ ២ របស់កម្ពុជា គឺកំពង់ផែអូកែវ (Óc Eo) ដែលស្ថិតនៅ [[ខេត្តពាម]] (Hà Tiên) ដែលជាអតីតទឹកដីរបស់កម្ពុជា ដែលបាត់បង់ទៅអណ្ណាមក្នុងឆ្នាំ ១៧៥៨ ក្នុងរាជព្រះនរាយ៍រាជា [[អង្គតន់ទី២]] បន្ទាប់ពីអណ្ណាមចូលច្បាំងដណ្ដើមយកពី ក្រុមគ្រួសារម៉ក់កូវ (Mac Cuu Family) ដែលចូលកាន់កាប់ខេត្តពាម របស់កម្ពុជាពីឆ្នាំ ១៧០៥ រហូតដល់ ១៧៥៨ ដែលមានរយៈពេល ៥៣ឆ្នាំ ។ កំពង់ផែសំខាន់មួយទៀតរបស់កម្ពុជា គឺកំពង់ផែក្រុងព្រៃនគរ ដែលបាត់បង់ទៅអណ្ណាម ក្នុងឆ្នាំ ១៦៩៨ ក្នុងរាជ [[ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៣)|ព្រះជ័យជេស្ឋាទី៣]] នៃ រជ្ជកាលទី៣ ការបាត់បង់នេះដោយសារតែ ចៅហ្វាយខេត្តកម្ពុជា នាម "អមនរិន្ទ" បានក្បត់ និង ព្រះរាជាកម្ពុជា ហើយ បានកាត់យកក្រុងព្រៃនគរមួយកំណាត់ទៀតទៅភ្ជាប់ និង តំបន់យ៉ាដិញរបស់អណ្ណាម ដូចនេះហើយព្រះចៅអណ្ណាម ក៏ផ្លាសប្ដូរឈ្មោះ យ៉ាឌិញ ឱ្យទៅជា ក្រុងសាយហ្គន (Saigon) ក្នុងឆ្នាំ ១៦៩៨ នៃគ.សករាជ ។ ក្រោយពេលព្រះអង្គឌួង ធ្វើផ្លូវលំហូរសេដ្ឋកិច្ចពីក្រុងឧដុង្គ ទៅខេត្តកំពត និង ពីភ្នំពេញ ទៅច្រកសមុទ្រកំពង់សោមរួចមក ការមកដល់នៅសំពៅឈ្មួញពួកអុឺរ៉ុប ដែលធ្វើដំណើរតាមដងទន្លេមេគង្គក្រោម បានមកដល់ក្រុងឧដុង្គ ដែលមានការទួលរាក់ទាក់ពីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ក្រុមឈ្មួញសំពៅ ដែលមានកាប់ពីទែនក្រុម ជាជនជាតិស្កុតលែន បានត្អូញត្អែរពីការលំបាករបស់ពួកគេ តាមរយៈការបកប្រែពីនាវិករបស់ពួកគេ ដែលជាជនជាតិសៀម ។ ក្រុមឈ្មួញសំពៅ បានត្អូញត្អែរ អំពីកង្វះខាតរបស់កម្ពុជា ក្នុងការគាំពារពួកគេ ពីការប៉ុនប៉នប្លន់ទំនិញតាមរយៈក្រុមចោរសមុទ្រ បន្ថែមលើបញ្ហាផ្សេងៗទៀត ដែលកម្ពុជាមានកង្វះខាតលំនៅដ្ឋានល្អៗសម្រាប់ក្រុមឈ្មួញផ្សេងៗទៀត ដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្ដុកស្ដម្ភ ។ ព្រះអង្គឌួង ទ្រង់សណ្ដាប់ពាក្យត្អូញត្អែរ របស់ក្រុមឈ្មួញសំពៅ ដោយការយកចិត្តទុកដាក់ ហើយទ្រង់បានដាក់បញ្ជារ ឱ្យមន្ត្រីក្រោមឱវាទ លើកកម្ពស់ ការធ្វើពាណិជ្ជម្មកម្ម ជាមួយពួកអុឺរ៉ុប ផងដែរ ។<ref> Tham (Seong Chee) (1981) [https://www.google.com.kh/books/edition/Essays_on_Literature_and_Society_in_Sout/h6SOvP6FLskC?hl=en Essays on Literature and Society in Southeast Asia Political and Sociological Perspectives], Publisher: Singapore University Press p.360 [[ISBN]]: 9789971690366, 9971690365 </ref> == បំរាមការជក់អាភៀន == '''Prohibition of opium smoking''' ទោះបីជាកម្ពុជាបាត់បង់កំពង់ផែសំខាន់ៗ ចំនួ២ ក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែកម្ពុជា នៅមានកំពង់ផែសំខាន់មួយទៀតនៅដែនដីកម្ពុជាក្រោមនោះ គឺកំពង់ផែ [[ខេត្តព្រែកឬស្សី]] (Can Tho) ដែលមានក្រុមទូកដឹកទំនិញ ចិន-យួន ជាច្រើនប្រកប របររកសុីជួញដូរនៅទីនេះ ក្នុងនោះមានទំនិញមួយប្រភេទ ដែលមានការនាំចូលច្រើនតាមរយៈសំពៅរបស់ពួកអុឺរ៉ុប សៀម និង សិង្ហបុរី នោះគឺទំនិញថ្នាំជក់ប្រភេទហេរ៉ូអុីន ដែលពួកគេយកមកច្នៃជាអាភៀន រយៈពេលត្រឹមតែ ២ឆ្នាំ ប៉ុនណោះការនាំចូលអាភៀនមានចំនួនច្រើនលើសលប់ដែលគិតចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៥០ ដល់ឆ្នាំ ១៨៥២ ការនាំចូលអាភៀនទាំងនេះបានធ្វើឱ្យប្រជាជនក្នុងតំបន់ ទាំងប្រជាជនខ្មែរ និង ប្រជាជនបរទេស ចាប់ផ្ដើមជក់ញៀនពាសពេញតំបន់ដែលធ្វើឱ្យតំបន់កំពង់ផែព្រែកឬស្សីទាំងមូល មិនអាចគ្រប់គ្រងបានក្នុងដែនអាជ្ញាធរកម្ពុជា ដែលមានន័យថារដ្ឋបាលកណ្ដាលកម្ពុជា មិនអាចគ្រប់គ្រងពួកគេបាន ។ ព្រះបាទអង្គឌួង ដោយមើលឃើញពីផលលំបាក និង ផលប៉ះពាល់ពីការជក់អាភៀន របស់ប្រជាជនរបស់ព្រះអង្គ ទ្រង់បានដាក់ចេញនូវសេចក្ដីបំរាម ហាមប្រជាជននៃកម្ពុជាទាំងអស់ ទិញនិងប្រើប្រាសអាភៀន ដោយអ្នកណាមួយបំពានបំរាមនេះ ត្រូវវាយហ្នឹងរំព័តខ្សែរតី ហើយត្រូវយកទៅឃុំឃាំងដើម្បីផ្ដាច់អាភៀន ។ រយៈពេលត្រឹមតែ ១ឆ្នាំ ប៉ុនណោះ ពីកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង របស់ព្រះបាទអង្គឌួង ក្នុងការទប់ស្កាត់ការប្រើប្រាសអាភៀននៅកម្ពុជា បានទាំងស្រុងក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៣ ។<ref> Gregor Muller (2006) [https://www.google.com.kh/books/edition/Colonial_Cambodia_s_Bad_Frenchmen/o8N_AgAAQBAJ?hl=en Colonial Cambodia's 'Bad Frenchmen' The Rise of French Rule and the Life of Thomas Caraman, 1840-87], Publisher: Taylor & Francis p.312 [[ISBN]]: 9781134253715, 1134253710 </ref> == ការចាប់ផ្ដើមទំនាក់ទំនងកម្ពុជា-បារាំង == '''The beginning of Cambodian-French relations''' បុព្វហេតុដែលកងកម្លាំងបារាំងមកដល់ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន គឺនៅពេលដែលស្ដេចអណ្ណាមចុងក្រោយ ព្រះនាមធីវទ្រី (Thieu Tri) ត្រូវបានមន្ត្រីទ័ពយួនធ្វើឃាតក្នុងរាជដំណាក់ ស្ដេចអណ្ណាមថ្មី ព្រះនាម "ធុយដុក" (Tự Đức) ដែលជាជនជាតិយួនភាគខាងជើង បានឡើងមកគ្រប់គ្រងនគរអណ្ណាមហើយគោលនយោបាយ ស្ដេចធុយដុក គឺកំទេចរាល់ការជ្រៀតចូលណាមួយពីឥទ្ធិពលបរទេសមកក្នុងសង្គមអណ្ណាម ដូចនេះ បុព្វជិត អ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនាកាតុលិក ដែលជាជនជាតិបារាំងត្រូវបានកាប់សម្លាប់ជាបន្តបន្ទាប់ ដែលការកាប់សម្លាប់នេះត្រូវបានប្រព្រឹត្តឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៥ ដែលនេះជាព្រឹត្តិការណ៍ នៃការប្រឆាំងឥទ្ធិពលសាសនាកាតុលិកដ៏ធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអណ្ណាម (Anti-Catholicism persecution) ហើយនេះក៏ជាមូលហេតុដ៏ចម្បងដែលអធិរាជបារាំងងៀកមកចាប់អារម្មណ៍លើបញ្ហានេះ ។<ref> Kenneth Scott Latourette (1944) [https://books.google.com.kh/books?id=uI3YAAAAMAAJ&num=9&redir_esc=y “A” History of Expansion of Christianity: “The” great century : in Northern Africa and Asia ; A.D. 1800 - A.D. 1914, Volume 6], Publisher: Harper & Brothers Publ., Original from the University of Michigan p.502 </ref> === ការមកដល់របស់បារាំងនៅកម្ពុជា ១៨៥៦ === '''French arrival in Cambodia 1856''' ក្រោយពេលមានការសម្លាប់រង្គាលនូវបុព្វជិតអ្នកកាន់គ្រឹះសាសនា នៅអណ្ណាម អធិរាជបារាំង ណាប៉ូឡេអុងទី៣ (Napoleon III) បានបញ្ជូនបេសកទូតបារាំងលោក ឆាឡេស ឌី ម៉ុងទីញី (Charles de Montigny) ឱ្យមកអង្កេតមើលពីបញ្ហានេះ លោកម៉ុងទីញី បានធ្វើដំណើរចេញពីដែនកោះ សិង្ហបុរី ហើយមកដល់កម្ពុជានៅអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៥៦ លោកបានចូលកប៉ាល់មកសំចតនៅក្នុង [[ខេត្តកំពត]] ។ ការមកដល់យ៉ាងកម្ររបស់បេសកទូតបារាំងរូបនេះបានធ្វើឱ្យព្រះអង្គឌួង មានចិត្តខ្វាយខ្វល់ជាខ្លាំង ព្រោះទ្រង់មានបំណងចង់ចងសម្ព័នមិត្តជាមួយនិងបារាំងផងដែរ ដូចនេះហើយ ព្រះអង្គឌួងបានសរសេរសារលិខិតមួយច្បាប់ ដាក់ជូនអធិរាជបារាំងណាប៉ូឡេអុងទី៣ តាមរយៈការបកប្រែនៃបុព្វជិតបារាំងគឺលោក "ហ្សង់គ្ល័រឌីមុីស" (Jean-Claude Miche) ប៉ុន្តែលោក ឌីម៉ុងទីញី មិនបានយកសេចក្ដីព្រៀងច្បាប់នេះដាក់ជូនអធិរាជបារាំងនោះទេ ដែលធ្វើឱ្យបេសកកម្មនេះត្រូវបរាជ័យ ហើយកម្ពុជាបាត់បង់ឱ្យកាសចងសម្ព័នមិត្តជាមួយនិងបារាំងក្នុងការយកបារាំងធ្វើជាខ្នងបង្អែកផងដែរ ។<ref> Roger M. Smith (1965) [https://books.google.com.kh/books?id=g_5AAAAAIAAJ&num=9&redir_esc=y Cambodia's Foreign Policy], Publisher: Cornell University Press p.273 </ref> == ការបះបោររបស់ចាម ១៨៥៨ == '''Cham Rebellion 1858''' * ព្រះអង្គឌួងភៀសព្រះកាយទៅសៀមអំឡុងពេល ពួកចាមបះបោរ គ.សករាជ ១៨៥៨ * King Ang Duong fled to Siam during the Cham rebellion in 1858 ក្រោយពេលស្ដេចអណ្ណាមសម្លាប់រង្គាលអ្នកបុព្វជិតគ្រឹស្តសាសនា អធិរាជបារាំងបានបញ្ជារឱ្យលោក ឧត្តមសេនីយ៍ អ៊ែកនេស ឌូដាត ដឺឡាក្រេ (Ernest Doudart de Lagrée) ឱ្យដកកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនដែលកំពុងធ្វើសង្គ្រាមអាភៀននៅឯប្រទេសចិនភាគខាត្បូង លើកមកច្បាំងនិងអណ្ណាមផងដែរ ។ កងនាវាចម្បាំងចំនួន ១៣គ្រឿង របស់បារាំង និង កងកម្លាំងរបស់អេស្ប៉ាញ បានវាយចូលកាន់កាប់កំពង់ផែតួរ៉ាណ (Tourane) (បច្ចុប្បន្ន: ទីក្រុងដាណាង) (Danang city) ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៨ នៃគ.សករាជ ។<ref> United States. Department of State (1929) [https://books.google.com.kh/books?id=Z3efAAAAMAAJ&num=9&redir_esc=y Department of State Publication, Issue 8955], Publisher: U.S. Government Printing Office, 1990 Original from the University of Michigan </ref> ក្នុងអំឡុងខែកញ្ញា គ.សករាជ ១៨៥៨ ជនជាតិចាម បានប្រមូលផ្ដុំគ្នាបះបោរ និង ព្រះរាជាកម្ពុជា ដោយពួកគេបានវាយចូលកាន់កាប់ [[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ]] , [[ខេត្តកំពង់ចាម]], ស្រុកសំបូរ [[ខេត្តក្រចេះ]], រកាពោ និង ប្រាំភូមិ ហើយជនជាតិចាមទាំងនោះមានបំណងចង់វាយចូលកាន់កាប់រាជធានីឧដុង្គផងដែរ ដូចនេះហើយដើម្បីសុវត្ថិភាពព្រះរាជាក្រុមមន្ត្រីបានជម្លៀស ព្រះអង្គឌួង ភៀសព្រះកាយទៅកាន់ប្រទេសសៀម ។ មន្ត្រីទ័ពកម្ពុជាបានដឹកនាំកម្លាំងប្រមាណជា ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ទៅបង្ក្រាបការបះបោររបស់ពួកចាមទាំងអស់នេះរហូតទទួលបានជោគជ័យ ក្រុមមន្ត្រីទ័ពកម្ពុជាបានថ្វាយសារលិខិតទៅព្រះអង្គឌួង ដើម្បីឱ្យទ្រង់សម្រេចព្រះទ័យ តើគួរសម្លាប់ជនជាតិចាមទាំងអស់នៅកម្ពុជា ឬ ទុកជីវិតឱ្យពួកគេ ? ដោយសេចក្ដីសណ្ដោសប្រណី ព្រះអង្គឌួង ចេញបញ្ជារឱ្យប្រហារជីវិតតែអ្នកដឹកនាំបះបោរប៉ុនណោះ ដោយរក្សាជីវិតជនជាតិចាមឱ្យរស់នៅកម្ពុជាបន្ត ហើយជនជាតិចាមត្រូវចាត់តំណាងម្នាក់ មកថ្វាយសារតាំងដល់ព្រះមហាក្សត្រក្នុងព្រះរាជវាំងជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដើម្បីសម្ដែងការគោរពស្មោះស្ម័គចំពោះក្សត្រកម្ពុជា ។ <ref> Arthur J. Dommen (2002) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Indochinese_Experience_of_the_French/MauWlUjuWNsC?hl=en The Indochinese Experience of the French and the Americans Nationalism and Communism in Cambodia, Laos, and Vietnam], Publisher: Indiana University Press p.1,192 [[ISBN]]: 9780253109255, 0253109256 </ref> == បារាំង​ចូលកាន់កាប់​ក្រុង​សៃហ្គន ១៨៥៩ == '''French occupy Saigon 1859''' គ.សករាជ ១៨៥៩ កងនាវាចម្បាំងរបស់បារាំង ចំនួន ៤៥០គ្រឿង ជាមួយនិងកងទ័ពបារាំង ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) បានមកដល់អណ្ណាមភាគខាងត្បូង និង បានវាយចូលទីក្រុងសៃហ្គន នៅថ្ងៃទី២ ខែកុម្ភៈ ហើយកងទ័ពអណ្ណាមចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) បានចូលច្បាំងនិងកងទ័ពបារាំង ដើម្បីការពារទីក្រុង ចំណែកឯភាគីកម្ពុជា បានបញ្ជូនកងទ័ពប្រមាណជា ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ចូលទៅជួយបារាំង ដើម្បីដណ្ដើមយកទីក្រុងសៃហ្គន សង្គ្រាមបានអូសបន្លាយអស់ ២សប្ដាហ៍ នៅទីបំផុតបារាំងបានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គនទាំងស្រុង នៅថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៥៩ កងទ័ពអណ្ណាម ៥មុឺននាក់ ត្រូវបានសម្លាប់ចោលទាំងស្រុង ។ ក្រោយពេលកម្ពុជាចូលទៅជួយបារាំងយកឈ្នះទៅលើអណ្ណាម បារាំងបានសន្យានិងកម្ពុជា និង ធ្វើអន្តរាគមន៍ដើម្បីឱ្យភាគីសៀម ដោះលែងព្រះអង្គឌួង និង ញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គឱ្យត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ អំឡុងពេលដែល ព្រះអង្គឌួង ភៀសព្រះកាយទៅសៀមនាពេលដែលពួកចាមធ្វើការបះបោរ សៀមបានបង្ខាំងព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាមិនឱ្យត្រឡប់មកវិញនោះទេ ។<ref> Purcell (1965) [https://www.google.com.kh/books/edition/South_East_Asia_Since_1800/Wmk0z8P2ZvwC?hl=en South East Asia Since 1800], Publisher: Cambridge University Press p.238 [[ISBN]]: 9780521060073, 0521060079 </ref> == សង្គ្រាមរវាងបារាំង-អេស្ប៉ាញ ទល់និង សៀម ១៨៥៩ == '''Franco-Spanish War against Siam 1859''' បុព្វហេតុដែលមានសង្គ្រាមរវាងបារាំង-អេស្ប៉ាញ ទល់និង សៀម កើតឡើងគឺនៅពេលដែលមានការប្រកួតប្រជែងភូមិសាស្ត្រនយោបាយរវាងប្រទេសចក្រពត្តិពីរនោះគឺបារាំងនិង អង់គ្លេស ។ ដែលនៅឆ្នាំ ១៨៥៥ ស្តេចសៀម រាមាទី៤ ដែលមានព្រះនាមហៅក្រៅថា មងឃុត (Mongkut) និង បេសកជនអង់គ្លេស និង ជាអភិបាលក្រុងហុងកុង លោក ចន ប៊ូរីង "Sir John Bowring" បានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាពាណិជ្ជកម្មជាមួយគ្នា ។ ឯកសារនេះ ដែលបើកឱ្យសៀមយ៉ាងមានប្រសិទ្ធភាពចំពោះលទ្ធភាពនៃសកម្មភាពពាណិជ្ជកម្មរបស់អង់គ្លេស និង ការមិនយកពន្ធលើពាណិជ្ជកម្មធ្ងន់ៗរបស់អង់គ្លេសផងដែរ ប្រហែលជាអ្វីដែលសំខាន់បំផុតនោះគឺថា ការទទួលយកសន្ធិសញ្ញានេះបានទទួលស្គាល់យ៉ាងច្បាស់នូវអំណាចរបស់អង់គ្លេសនៅក្នុងតំបន់ ។ ក្រោយបារាំងយកឈ្នះសង្គ្រាមជាមួយអណ្ណាម បារាំងបានចូលទៅដាក់ពាណិជ្ជនៅទឹកដីភាគកើតប្រទេសសៀមផងដែរ ប៉ុន្តែភាគីអង់គ្លេសមិនពេញចិត្តនោះទេដោយបង្ខំឱ្យសៀមបណ្ដេញបារាំងចេញ សៀមបានរឹបអូសទំនេញបារាំងនៅ ខេត្តចន្ទបុរី (Chanthaburi) ដែលធ្វើឱ្យបារាំងមិនសប្បាយចិត្តនោះទេក៏បើកការវាយប្រហារទៅលើសៀមនៅអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ1859 ហើយសម្ព័នមិត្តបារាំងគឺ អេសស្ប៉ាញ បានចូលច្បាំងនិងសៀមផងដែរ អំឡុងពេលប៉ះទង្គិចគ្នារវាងសៀម និង បារាំង ភាគីអង់គ្លេស បានចូលទៅសម្របសម្រួលហើយធ្វើការចរចារជាមួយបារាំង ដោយបារាំងបានបង្ខំឱ្យសៀមដោះលែងព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា និង ក្រុមគ្រួសារញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គឌួង ឱ្យត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ តាមការសន្យារវាងបារាំងនិងកម្ពុជា អំឡុងពេលដែលកម្ពុជាចូលទៅជួយបារាំងធ្វើសង្គ្រាមទល់និងអណ្ណាម ។<ref> Charles Eugene Little (1967) [https://www.google.com.kh/books/edition/Cyclopedia_of_Classified_Dates_with_an_E/SRtGAQAAMAAJ?hl=en Cyclopedia of Classified Dates with an Exhaustive Index], Publisher: Gale Research Company Original from The Ohio State University p.1,454 [[ISBN]]: 9780810333345, 0810333341 </ref> == ចំណារពន្យល់ == មូលហេតុដែលក្រុមប្រវត្តិវិទូរកម្ពុជាផ្លាសប្ដូរការសរសេរ ពីអង្គដួង ទៅជា អង្គឌួង == ឯកសារយោង == fr9lfi2126s7wwlz4s6hb0c6gdwnpye 0 38608 334870 332123 2026-05-01T07:48:05Z Tookai1 46281 334870 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ធម្មរាជាទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៧៦-១៤៨៦ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៤៦៩ <br/> លើកទី២ - ១៤៧៦ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center; |'''ក្សត្រមុន''' | [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីសុគន្ធបទ]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |មហេសី |ទេវីលក្ខណ៌ |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' |[[ស្រីសុគន្ធបទ]] <br> [[ចន្ទរាជា]] |- |បិតា |ពញាយ៉ាត |- |មាតា |កេសរ |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៤៨៦ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ធម្មរាជាទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Dhamma Reachea II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៨៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៧៦-១៤៨៦) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី៤ របស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិលើកទី២ក្នុងឆ្នាំជូត ត្រីស័ក ព.សករាជ ២០២០ ត្រូវនឹង គ.សករាជ ១៤៧៦ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៩៩ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី"''' មុនពេលព្រះអង្គសោយរាជជាលើកទី២ ទ្រង់បានរត់គេចខ្លួនពីការតាមសម្លាប់របស់ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦១ នៃគ.សករាជ នៅពេលដែលទ្រង់បានផ្ញើសារលិខិតអំពីរាជប្រហារនេះទៅកាន់ [[ស្រីរាជា]] ទ្រង់ត្រូវបានពលសេនាប្រមាណជា ៥០០នាក់ វាយរំដោះខ្លួនចេញពីរាជវាំងចតុមុខ (បច្ចុប្បន្ន: [[ភ្នំពេញ]]) និង បាននាំយកគ្រឿងសោយរាជទាំង៥ រត់ទៅជាមួយផងដែរ ហើយទ្រង់បានទៅបង្កើតតំបន់អប្បគម៍ នៅសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ស្ពឺ]]) និងបានយកតំបន់នោះឈរជើង ជាមូលដ្ឋានទ័ពនៅទីនោះ ដើម្បីតតាំងក្នុងជម្លោះរាជវង្សនេះ ក្រោយមក ក្រុមគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានជម្រុញឱ្យព្រះអង្គ ប្រកាសសោយរាជ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៩ នៃគ.សករាជ ក្រោយការឡើងសោយរាជរបស់ ស្រីសុរិយោទ័យ មួយឆ្នាំ ដែលធ្វើឡើងនៅរាជធានី ទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៨ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' [[File:Cambodia Map 1476-1486.jpg|thumb|Cambodia Map during the reign of Dhamma Reachea II, 1476-1486.]] ធម្មរាជាទី២ មានបិតាព្រះនាម [[ពញ្ញាយ៉ាត]] និង មានមាតាព្រះនាម បុទមកេសរ ហើយព្រះអង្គមានបុត្រ២អង្គ បុត្រទី១ ព្រះនាម "[[ស្រីសុគន្ធបទ]]" និង បុត្រទី២ ព្រះនាម "[[ចន្ទរាជា]]" ហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជជាលើកទី២ បន្តពី [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៦ នៃគ.សករាជ ក្រោយពេលជម្លោះរាជវង្សត្រីភាគីត្រូវបានបិទបញ្ចប់ផងដែរ ។ ដើម្បីរក្សាតុល្យភាពអំណាចរបស់ទ្រង់ ព្រះអង្គបានដាក់នគរកម្ពុជា ស្ថិតក្រោមចំនុះ [[សៀម|នគរសៀម]] ដោយទ្រង់បានបញ្ជូននូវសួយសាអាករ ជាច្រើនសន្ធឹកថ្វាយទៅព្រះរាជាសៀម ដង្វាយរួមមាន៖ ព្រះមកុដមាស១ ព្រះសង្វារមាសពាក់ឆៀង ៣ខ្សែរ ព្រះសុពណ៌បាតមាស (ស្បែកជើងមាស) មួយសម្រាប់ ស្វេតច្ឆ័ត្រ១ ព្រះខ័នមាសដងខ្លី១ដើម ជាមួយនិងស្រោមដាវមាស ប្រាក់សុទ្ធ ៣ហាប ស្មើនិង ១៨០គីឡូ ដំរីមានភ្លុក ៦ក្បាល សេះចម្បាំង ២០០ក្បាល ក្រណាត់សូត្រ ១០ហឹប កប្បាស៥ហាប មានន័យថា គ្រឿងសំលី ស្មើនិង ៣០០គីឡូ សំពត់ហូល ៣០០កី ក្នុង១កី ស្មើ១៥ម៉ែត្រ គ្រែសូត្រ ១០០គ្រឿង (គ្រែសូត្រ មានន័យថា កន្លែងអង្គុយមានថ្នាក់សម្រាប់ពួកមន្ត្រី) គ្រឿងត្បូង ១០០ ថ្មកែវ ២០០ដុំ ។ ដូចនេះ ព្រះធម្មរាជាទី២ បានគ្រប់គ្រងទឹកដីរបស់ទ្រង់ ភាគខាងលិច ចាប់ពី [[បាត់ដំបង]] មង្គលបុរី (បច្ចុប្បន្ន: [[បន្ទាយមានជ័យ]]) មហានគរ ដល់ភាគខាងជើង សុរិន្ទ ម្លូព្រៃ ទន្លេរពៅ ប៉ាក់សេ ទៅទល់និងព្រំប្រទល់ [[ឡាវ|នគរឡាវ]] ភាគឦសាន ចាប់ពី [[ស្ទឹងត្រែង]] [[មណ្ឌលគិរី]] [[ខេត្តរតនគិរី|រតនៈគិរី]] ទៅទល់និងព្រំប្រទល់ [[អណ្ណាម|នគរអណ្ណាម]] ខាងកើតដល់ [[កំពង់ស្រកាត្រី]] ចុះមកផ្នែកខាងក្រោម ដល់ [[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ស្រុកទឹកខ្មៅ]] ទៅទល់និង [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == បាតុភូតរញ្ជួយដី គ.សករាជ ១៤៧៨ == '''Earthquake phenomenon AD 1478''' ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៨ នៃគ.សករាជ អំឡុងពេលដែល ព្រះធម្មរាជាទី២ ធ្វើពិធីដំឡើងស័ក្ដិមន្ត្រីក្នុងព្រះបរមរាជវាំង នាទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) មានបាតុភូត រញ្ជួយដី បានកើតឡើងចំនួន ៥លើកស្រាលៗ ធ្វើឱ្យស្ដេច មន្ត្រី និង ប្រជារាស្ត្រក្នុងតំបន់ មានការភ្ញាក់ផ្អើលផងដែរ បាតុភូត រញ្ជួយដីនេះ មិនមានផលប៉ះពាល់អ្វីកើតឡើងក្នុងព្រះនគរនោះទេ គ្រាន់តែបាតុភូត ដ៏កម្រនេះ ត្រូវបានក្រុមមន្ត្រីក្នុងរាជវាំង ធ្វើកំណត់ត្រាទុកប៉ុនណោះ ។ ការធ្វើពិធីដំឡើងស័ក្ដិមន្ត្រីបានបន្តរហូតដល់ចប់ពិធី នៅក្មុងពិធីដំឡើងស័ក្ដិនេះ ទ្រង់ត្រាសបង្គាប់ ឱ្យដំឡើងស័ក្ដិដល់ចៅហ្វាយស្រុកចំនួន ៥នាក់ ដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិ ១០ ហូពាន់ ដែលមានន័យថា មន្ត្រីដែលកាន់សិទ្ធកងទ័ព លើសពី ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ជំនឿលើពុទ្ធសាសនា និកាយ ហិនយាន == '''Belief in Hinayana Buddhism''' ធម្មរាជាទី២ ទ្រង់មានជំនឿ ពុទ្ធសាសនា និកាយ ហិនយាន​ ទ្រង់ទំនុកបម្រុង ព្រះពុទ្ធសាសនាបានយ៉ាងល្អ ទ្រង់ប្រោសព្រះរាជទានរង្វាន់ដល់អស់មុខមន្ត្រី ឱ្យឡើងយសសក្ដិ ទ្រង់ប្រណីដល់ សមណៈជីព្រាហ្មណ៍ ទាំងបណ្ដាប្រជានុរាស្ត្រ ឱ្យយបានសុខក្សេមក្សាន្ត ទ្រង់មានព្រះទ័យ ប្រកាន់នូវទសពិធរាជធម៌ ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាយព្រះរាជទ្រព្យ សង់សាលាឆាន់ សម្រាប់ព្រះសង្គសម្រាប់ព្រះសង្ឃ និង សាងសង់នូវកុដិស្នាក់អាស្រ័យដល់ព្រះសង្ឃក្នុងវត្តអារាមផងដែរ និង ជម្រុញឳ្យមានការសិក្សារៀនសូត្រស្រាវជ្រាវ ទៅលើផ្នែក បកប្រែភាសាបាលី ផងដែរ ។ ហើយព្រះអង្គបានលើកលែង យកពន្ធរាជការ និង ពន្ធព្រះរាជធានី រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ក្នុងការគ្រងរាជរបស់ព្រះអង្គជាឆ្នាំ ដែលពលរដ្ឋ មានសុខសន្តិភាព និង មិនមានសង្គ្រាមបន្តទៀតនោះទេ ។ ព្រះធម្មរាជាទី២ ដែលព្រះរាជា យកចិត្តទុកដាក់ទៅលើសាសនា ព្រះពុទ្ធជាខ្លាំង ព្រះអង្គបានបួសរយៈពេល បីថ្ងៃ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៥ នៃគ.សករាជ ក្នុងអំឡុងពេលដែលព្រះអង្គបួស ព្រះអង្គបានធ្វើពិធី ដង្ហែរ ព្រះបរមសារីរិកធាតុ (ឆ្អឹង) របស់ [[ស្រីរាជា]] និង [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលសុំបានពីស្ដេចសៀមមកវិញ យកមកតម្កល់ក្នុងចេតិយមួយ និង ធ្វើពិធី សូត្រមន្តធម្មទាន ឆ្លងចេតិយនោះផងដែរ ទ្រង់បរិច្ចាគព្រះរាជទ្រព្យ ដោយព្រះរាជសទ្ធានូវ វេរភូមិ២១ ស្រែ២១ ខ្ញុំប្រុស២១នាក់ ខ្ញុំស្រី២១នាក់ រទេះគោ២១​នឹម រទេះក្របី២១នឹម សេះ២១ក្បាល ដំរី២១ក្បាល និងគ្រឿងប្រគំផ្សេងៗ ថ្វាយទុកជាទាសាទាសី ឱ្យរក្សាព្រះចេតិយ ព្រះវិហារ សីមា សម្រាប់បោសច្រាសសំអាតជាប្រចាំ ។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ព្រះអង្គបានប្រឈួនឈឺធ្ងន់ ហើយក៏សោយព្រះទីវង្គត់ នូវក្នុងរាជធានីទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៦ នៃគ.សករាជ ព្រះបរមវង្សា នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រី លើកព្រះសពតម្កល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋស្រេច ទើបអញ្ជើញ [[ស្រីសុគន្ធបទ|ព្រះស្រីសុគន្ធបទ]] ជាព្រះរាជបុត្រាច្បង ឱ្យឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិបន្តពីបិតារបស់ទ្រង់ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ តាមរយៈឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ 1991 និង 2001 មានការសរសេរបំភ្លៃថា ព្រះធម្មរាជាទី២ គឺជាបុត្ររបស់អ្នកម្នាងសុីសាង៉ាម ដែលជាជាតិសាសន៍សៀម ប៉ុន្តែទោះជាមានការសរសេរបំភ្លៃយ៉ាងណា អ្នកនិពន្ធបានធ្វេសប្រហេសរឿងមួយ គឺមិនអាចបំភ្លៃពេលវេលា នៃ ការបំលាសទីរបស់ ព្រះបរមរាជាទី១ ឬ ពញ្ញាយ៉ាត បាននោះទេ តាមរយៈទឡ្ហីករណ៍ នៃការសិក្សារបស់ក្រុមបុរាណាចារ្យ ដែលពណ៌នា អំពីព្រះពញ្ញាយ៉ាត បានលើកទ័ពទៅបណ្ដេញសៀមចេញពីទឹកដីអង្គរ និងបានយកសុីសាង៉ាម ធ្វើជាស្នំឯក ដែលជាឋានៈនៃលំដាប់រងទី២ បន្ទាប់ពីឋានៈព្រះមហេសី នៅក្នុងពេលដែលពញ្ញយ៉ាត មានទំនាក់ក្នុងពេលវេលា នៃព្រឹត្តិការណ៍ទី២ ហើយធម្មរាជា ប្រសូត្រនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី៣ តើធម្មរាជាទី២ ក្លាយជាកូន សុីសាង៉ាម ដោយវិធីណា ? ឬ មួយអ្នកសរសេរបំភ្លៃចង់មានន័យថា សុីសាង៉ាម ប្រើពិធីពន្យាកំណើត ? នៅមានចំនុចមួយទៀត ដែលព្រះស្រីរាជា ជាបុត្រទី២ កើតក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី២ ហេតុម្ដេច បានមានម្ដាយ បទុមកេសរ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី៣ នៃទំនាក់ទំនង នៅចតុមុខ ? នេះជាព្រឹត្តិការណ៍បំលាសទីរបស់ ពញ្ញាយ៉ាត ក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ 1969 ពញ្ញាយ៉ាតរត់ភៀសខ្លួនពីក្រុងអង្គរ មកទួលបាសាន បន្ទាប់មកបង្ករទ័ពទៅបណ្ដេញសៀមរំដោះក្រុងអង្គរ ក្រោយមកចាកចោលក្រុងអង្គរ មកទួលបាសានម្ដងទៀត ទួលបាសានជួបទឹកជំនន់ធំនាឆ្នាំរោង ទើបរើរាជធានីមកចតុមុខ មានទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកម្នាងទី៣ នៃកំណើតធម្មរាជា ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥០៤)''}} {{Succession box|before= [[ស្រីសុរិយោទ័យ]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៤៨៦-១៥០៤'''|after=[[ស្រីសុគន្ធបទ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == conqz5outgti5tw2l75x3gugxsvze61 0 42767 334858 334745 2026-05-01T05:09:46Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334858 wikitext text/x-wiki {{merge|ប៉ាពួញ៉ូហ្គីណេ}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ | native_name = {{nobold|Independen Stet bilong Papua Niugini {{small|([[ភាសាតុកពីស៊ីន]])}}<br/>Independen Stet bilong Papua Niu Gini {{small|([[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]])}}}} | common_name = Papua New Guinea | image_flag = Flag of Papua New Guinea.svg | image_symbol = National emblem of Papua New Guinea.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករប៉ាពួនូវែលគីនេ|វរលញ្ឆករជាតិ]] | symbol_width = 125px | national_motto = ‘[[ឯកភាពក្នុងភាពចម្រុះ]]’ | national_anthem = "''[[ងើបឡើង ឱកូនៗទាំងអស់|O Arise, All Your Sons]]''"<br/>("ងើបឡើង ឱកូនៗទាំងអស់")<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:O Arise, All You Sons (instrumental).ogg]]</div> | royal_anthem = "[[ព្រះជាម្ចាស់ជួយព្រះមហាក្សត្រ]]"<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Michael |title=Lokal Musik: Lingua Franca Song and Identity in Papua New Guinea |date=1993 |publisher=Cultural Studies Division, National Research Institute |isbn=978-9980-68-019-8 |page=37 |url=https://books.google.com/books?id=W6afAAAAMAAJ&q=%22god+save+the+queen%22 |language=en}}</ref><div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:United States Navy Band - God Save the King.oga]]</div> | image_map = Papua New Guinea on the globe (Southeast Asia centered).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសប៉ាពួនូវែលគីនេ (ក្រហម) នៅលើភូគោល | official_languages = {{unbulleted list |[[ភាសាអង់គ្លេស]] |[[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]] |[[ភាសាសញ្ញាប៉ាពួនូវែលគីនេ]] |[[ភាសាតុកពីស៊ីន]] }} | languages2_type = ភាសាក្នុងស្រុក | languages2 = [[ភាសានៃប៉ាពួនូវែលគីនេ|៨៥១ ភាសា]] | ethnic_groups = [[ជនជាតិដើមនៃនូវែលគីនេ|ប៉ាពួ]] | religion = {{unbulleted list |៩៥.៥% [[គ្រិស្តសាសនា]] |—៦៤.៣% [[លទ្ធិប្រូតេស្តង់]] |—២៦.០% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|លទ្ធិកាតូលិក]] |—៥.២% និកាយផ្សេងៗទៀត |៣.១% មិនបញ្ជាក់ |១.៤% [[សាសនានៅប៉ាពួនូវែលគីនេ|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] ឬគ្មានជំនឿសាសនា }} | religion_year = ២០១១ | religion_ref = <ref>{{cite web |last1=Koloma. Kele |first1=Roko. Hajily |title=PAPUA NEW GUINEA 2011 NATIONAL REPORT-NATIONAL STATISTICAL OFFICE |url=http://sdd.spc.int/en/resources/document-library?view=preview&format=raw&fileId=218 |website=sdd.spc.int |access-date=2021-11-19 |archivedate=2017-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170812174041/http://sdd.spc.int/en/resources/document-library?view=preview&format=raw&fileId=218 |url-status=dead }}</ref> | capital_type = រាជធានី | capital = [[ព័រម៉ូរែសប៊ី]] | coordinates = {{Coord|09|28|44|S|147|08|58|E|type:city}} | largest_city = capital | government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] អាស្រ័យ[[ប្រព័ន្ធសភា|សភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] | leader_title1 = [[ព្រះមហាក្សត្រប៉ាពួនូវែលគីនេ|ព្រះមហាក្សត្រ]] | leader_name1 = [[ឆាលស៍ទី ៣]] | leader_title2 = [[អគ្គទេសាភិបាលប៉ាពួនូវែលគីនេ|អគ្គទេសាភិបាល]] | leader_name2 = [[បប ដាដាយ]] | leader_title3 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីប៉ាពួនូវែលគីនេ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name3 = [[ជេមស៍ ម៉ារ៉ាពេ]] | legislature = [[សភាជាតិប៉ាពួនូវែលគីនេ|សភាជាតិ]] | sovereignty_type = ទទួលឯករាជ្យពី | sovereignty_note = [[អូស្ត្រាលី]] | established_event2 = [[សេចក្តីសម្រេចប៉ាពួនូវែលគីនេឆ្នាំ១៩៤៩]] | established_date2 = ១ កក្កដា ១៩៤៩ | established_event3 = [[សេចក្តីសម្រេចឯករាជ្យភាពប៉ាពួនូវែលគីនេឆ្នាំ១៩៧៥|ប្រកាស និងទទួលស្គាល់]] | established_date3 = ១៦ កញ្ញា ១៩៧៥ | area_rank = ទី៥៤ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៤៦២,៨៤០ | percent_water = ២ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៨,៩៣៥,០០០ | population_estimate_year = ២០២០ | population_estimate_rank = ទី៩៨ | population_census = ៧,២៧៥,៣២៤<ref>{{Cite web |url=https://www.nso.gov.pg/index.php/document-library?view=download&fileId=65 |title=Archived copy |access-date=19 វិច្ឆិកា 2021 |archive-date=6 កញ្ញា 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906090745/https://www.nso.gov.pg/index.php/document-library?view=download&fileId=65 |url-status=dead |archivedate=2015-09-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906090745/https://www.nso.gov.pg/index.php/document-library?view=download&fileId=65 }}</ref> | population_census_year = ២០១១ | population_density_km2 = ១៥ | population_density_rank = ទី២០១ | GDP_PPP_year = ២០១៩ | GDP_PPP = ៣២.៣៨២ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=41&pr.y=13&sy=2015&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=853&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2018|publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=IMF.org |access-date=19 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី១២៤ | GDP_PPP_per_capita = ៣,៧៦៤ ដុល្លារ<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = ២១.៥៤៣ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = ទី១១០ | GDP_nominal_year = ២០១៩ | GDP_nominal_per_capita = ២,៥០៤ ដុល្លារ<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini_year = ២០០៩ | Gini_change = <!--increase/derease/steady--> | Gini = 41.9 <!--អនុញ្ញាតតែលេខឡាតាំងប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_ref = <ref name="gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PG |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]] |website=data.worldbank.org |access-date=19 វិច្ឆិកា 2021 |archivedate=2019-04-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190407160303/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI%3Flocations%3DPG |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase<!--increase/derease/steady--> | HDI = 0.555 <!--អនុញ្ញាតតែលេខឡាតាំងប៉ុណ្ណោះ--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=19 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> | HDI_rank = ទី១៥៥ | currency = [[គីណាប៉ាពួនូវែលគីនេ|គីណា]] | currency_code = PGK | time_zone = [[ម៉ោងស្តង់ដាអូស្ត្រាលីខាងកើត|AEST]] | utc_offset = +១០, +១១ | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | drives_on = ឆ្វេង | cctld = [[.pg]] | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាពួនូវែលគីនេ|+៦៧៥]] }} '''ប្រទេសប៉ាពួនូវែលគីនេ''' ([[ភាសាតុកពីស៊ីន]]៖ ''Papua Niugini'', [[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ]]៖ ''Papua Niu Gini'') ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''រដ្ឋឯករាជ្យប៉ាពួនូវែលគីនេ''' គឺជា​ប្រទេស​មួយ​ស្ថិតនៅក្នុងទ្វីប[[​អូសេអានី]] ដោយគ្របដណ្តប់លើដីប៉ែក​ខាង​កើត​នៃ​កោះ[[នូវែលគីនេ]] និង​នៅលើកោះមួយចំនួននៃតំបន់[[មេឡាណេស៊ី]] (ពោលជាតំបន់​មួយ​នៅភាគនិរតី[[មហាសមុទ្រ​ប៉ាស៊ីហ្វិក]] និងភាគ​ខាង​ជើង​ប្រទេស​អូស្ត្រាលី)។ វាមានរាជធានីឈ្មោះ [[ព័រម៉ូរែសប៊ី]] ដែលស្ថិតនៅឯឆ្នេរសមុទ្រភាគអាគ្នេយ៍។ វាគឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសកោះ|ប្រទេសកោះធំជាងគេទីបី]]នៅលើពិភពលោកដែលមានផ្ទៃដីសរុប ៤៦២,៨៤០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ ភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះគឺ [[ភាសាតុកពីសុីន]] [[ភាសាហ៊ីរីម៉ូទូ|ហ៊ីរីម៉ូទូ]] [[ភាសាសញ្ញាប៉ាពួនូវែលគីនេ|ភាសាសញ្ញា]] និង[[ភាសាអង់គ្លេស]] ហើយវាមានប្រជាជនចំនួន ៨ លាននាក់។ ប៉ាពួញូនូវែលគីនេជាប្រទេសមួយដែលមានវប្បធម៌ចម្រុះបំផុតនៅលើពិភពលោក និងសំបូរទៅដោយគ្រាមភាសាចំនួន ២៤៨ ភាសា។ ប៉ាពួនូវែលគីនេបានទទួលឯករាជ្យពីប្រទេស[[អូស្ត្រាលី]]នៅពីថ្ងៃទី១៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧៥។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាពួនូវែលគីនេ}} {{ផ្នែកទទេ}} == ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|ភូមិសាស្ត្រប៉ាពួនូវែលគីនេ}} {{ផ្នែកទទេ}} == សេដ្ឋកិច្ច == {{Main|សេដ្ឋកិច្ចប៉ាពួនូវែលគីនេ}} {{ផ្នែកទទេ}} == មើលផងដែរ == *[[នូវែលគីនេខាងលិច]] *[[អូសេអានី]] *[[ជម្លោះប៉ាពួ]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}}{{ប្រទេស និងដែនដីនៅអូសេអានី}}{{stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាពួនូវែលគីនេ| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអូស្ត្រាឡាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅមេឡាណេស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដីកោះ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:នូវែលគីនេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអូសេអានី]] 7hczb8bufcvueayucmwybjh7xzqzylh 0 42836 334840 310781 2026-04-30T20:45:47Z Tookai1 46281 334840 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #005A92;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Le Bakong, temple-montagne (Angkor) (6960127287).jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | Le Bakong est le temple-montagne d'Etat du Roi Indravarman 1er (877-889). |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ៨៧៧-៨៨៩​ ([[ចក្រភពខ្មែរ]]) |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ៨៧៧ <ref> Ramesh Chandra Majumdar (1944) [https://books.google.com.kh/books?id=8xZXAAAAMAAJ&q=Indravarman+throne&dq=Indravarman+throne&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjdwYWw9u7wAhXcyIsBHYYDBkoQ6AEwAHoECAMQAw Hindu Colonies in the Far East], Publisher: General printers & publishers limited, Original from the University of Michigan p.242 </ref> |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញ ស្រិន្ទ្រវរ្ម័នទេវៈ |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះបាទឥសីស្វារៈលោក |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[យសោវរ្ម័នទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | កៅណ្ឌិន្យ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ៨៩០ (ជន្មាយុ) មិនមានកំណត់ត្រា |- |ភរិយា |[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] |- |បុត្រ | - [[ជយទេវី (អង្គរ)|ជ័យទេវី]] - [[យសោវរ្ម័នទី១]] - [[មហេន្ទ្រទេវី|មហិន្ទ្រទេវី]] |- |បិតា |[[ប្ឫថិវេន្ទ្រវម៌្ម|ប្រថិវិន្ទ្រវរ្ម័ន]] |- |មាតា |[[ប្ឫថិវេន្ទ្រទេវី|ប្រថិវិន្ទ្រទេវី]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ហិណ្ឌូសាសនា]] លទ្ធិ [[ព្រះវិស្ណុ]] និយម [[ព្រះសិវៈ]]និយម និង ​ឥសីនិយម |} '''ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១''' ([[អង់គ្លេស]]: Indravaraman I) ([[សំស្ក្រឹត]]: Indravarman I) (ប្រ.ស|គ.ស 000-៨៩០) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៨៧៧-៨៨៩) ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា '''"ធូលីវ្រះបាទ ធូលិជេងវ្រះកម្រតេង អញឝ្រិន្ទ្រវម៌្មទេវ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញ ស្រិន្ទ្រវរ្ម័នទេវៈ" ដែលមានរាជធានីឈ្មោះ "ហៈរិហៈរាល័យ" (Kh-pronoun: Hariharealay) &(Foreingners text: Hariharālaya) នៅតំបន់រលួស [[ខេត្តសៀមរាប]] ។ <ref> Gurcharn Singh Sandhu (2000) [https://books.google.com.kh/books?id=0yXcAAAAMAAJ&q=Indravarman+I+throne&dq=Indravarman+I+throne&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwik0ZGT-O7wAhWNdd4KHQfUBv8Q6AEwAnoECAYQAw A Military History of Ancient India], Publisher: Vision Books, Original from the University of Michigan p.540 [[ISBN]]: 8170943752 </ref> ព្រះបាទ ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ ត្រូវជាបងប្អូនជីដូនមួយនិងព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] ផងដែរ ជាចុងក្រោយនៃ ស.វទី៩ ដែលទ្រង់បានប្រគល់រាជសម្បត្តិរបស់ទ្រង់ទៅកូនរបស់ខ្លួនព្រះនាម "[[យសោវរ្ម័នទី១]]" ក្នុងឆ្នាំ ៨៨៩ នៃគ.ស ហើយជាពេលដែលកូនរបស់ទ្រង់បានស្ថាបនាទីក្រុង[[អង្គរធំ]]ឡើង នៃឬសគល់ ក្នុងការបង្កើតចក្រភពអង្គរនាដើម ស.វទី១០ ដែលជាសម័យកាលដ៏មានឥទ្ធិពលមួយរបស់ជាតិសាសន៍ខ្មែរ នាភូមិភាគអាសុីគ្នេយ៍នេះ ។ <ref> Deane H. Dickason (1937) [https://books.google.com.kh/books?id=d5uHBqUMQcIC&q=Indravarman+I+Cousins&dq=Indravarman+I+Cousins&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj9qZ7euO_wAhXLUN4KHTqyCUYQ6AEwCXoECAcQAw Wondrous Angkor], Publisher: Kelly & Walsh, Original from the University of Michigan p.147 </ref> == កំណត់ត្រាសិលាចរឹក == នេះបើយោងតាមកំណត់ត្រាសិលាចរឹក [[ប្រាសាទព្រះគោ]] (K.713) ត្រូវនិង "ស.ក" (Saka.801) បានឧទ្ទិសប៉មរបស់ប្រាសាទនេះនៅថ្ងៃទី ២៩ ខែមករា ឆ្នាំ ៨៨០ នៃគ.សករាជ ឧទ្ទិសដល់បុព្វបុរស ចំនួន3អង្គ ដែលជាញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គ ដែលបានយាងសោយព្រះទីវង្គត់កន្លងទៅ ដែលប្រាង្គកណ្ដាលរបស់ប្រាសាទ ឧទ្ទិស​ជូនចំពោះ ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី២]] និង មហេសីរបស់ទ្រង់ ព្រះនាម "ធរណីន្ទ្រទេវី" សិលាចរឹក (K.320a) ចំណែកប្រាង្គប្រាសាទខាងជើង ឧទ្ទិស​ជូនចំពោះ ព្រះបាទ រុទ្រវរ្ម័ន និង មហេសីរបស់ទ្រង់ ព្រះនាម​ [[រាជេន្ទ្រទេវី]] ក្នុងសិលាចរឹក (K.318a) និងប្រាង្គប្រាសាទខាងត្បូង ឧទ្ទិស​ជូន បិតារបស់ទ្រង់ព្រះនាម "ព្រឹទ្ធិវរ្ម័ន" និង មាតារបស់ទ្រង់ ព្រះនាម "ព្រឹទ្វិទេវី" ក្នុងសិលាចរឹក (K.315a) & (K.713b) ។ <ref> Claudius Madrolle (1989) [https://books.google.com.kh/books?id=Y8JNAAAAMAAJ&q=indravarman+i+880&dq=indravarman+i+880&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjVy4fpwu_wAhWQyosBHUj5C5IQ6AEwA3oECAsQAw To Angkor], Publisher: Hachette, Original from the University of Michigan p.90 </ref> <ref> Michael S. Falser (2006) [https://books.google.com.kh/books?id=-4rWAAAAMAAJ&q=indravarman+i+880&dq=indravarman+i+880&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjVy4fpwu_wAhWQyosBHUj5C5IQ6AEwBHoECAkQAw The Pre-Angkorian Temple of Preah Ko: A Sourcebook of the History, Construction and Ornamentation of the Preah Ko Style], Publisher: White Lotus Press, Original from the University of Michigan p.187 [[ISBN]]: 9744800852 </ref> == ស្ថាបត្យកម្ម​ដែលទ្រង់បានកសាង == * [[ប្រាសាទព្រះគោ]] (879 A.D) * [[ប្រាសាទបាគង]] (881 A.D) * [[បារាយណ៍ឥន្ទ្រតៈដាក]] ឬ ហៅថា [[បារាយណ៍ខាងត្បូង]] ។ == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០-៨៩០)''}} {{Succession box|before= [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]]|title=[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''៨៧៧–៨៨៩'''|after=[[យសោវរ្ម័នទី១]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == l54ac2kujhqwjv9urjc9larxes0kb0h 0 42933 334842 291426 2026-04-30T21:01:35Z Tookai1 46281 334842 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #005A92;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ហស៌វរ្ម័នទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Cambodia, Koh Ker-Khleang style - Four-Armed Standing Tantric Male Divinity - 1997.18 - Cleveland Museum of Art.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | Cambodia, Koh Ker-Khleang style - Four-Armed Standing Tantric Male Divinity - 1997.18 - Cleveland Museum of Art. |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ៩៤២-៩៤៤ ([[ចក្រភពខ្មែរ]]) |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ៩៤២ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ស្រីហស៌វរ្ម័នទេវរាជ |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ជ័យវរ្ម័នទី៤]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | កៅណ្ឌិន្យ (អំបូរខ្មែរជ្វា) |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ៩៤៤ (ជន្មាយុ) មិនមានកំណត់ត្រា |- |បិតា |ជ័យវរ្ម័នទី៤ |- |មាតា |[[ជយទេវី (អង្គរ)|ជយទេវី]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ហិណ្ឌូសាសនា]] លទ្ធិ [[ព្រះវិស្ណុ]] [[ព្រះព្រហ្ម]] [[ព្រះសិវៈ]] និយម |} '''ហស៌វរ្ម័នទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Harshavarman II) (Kh-pronoun: Horsvaraman I) (ហស៌ = ញញឹម) ("ហស៌" » "Hors" mean of Cambodia royal word: Smile ) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-៩៤៤) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៩៤២-៩៤៤) ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា '''"វ្រះបាទធូលីជេងវ្រះកម្រតេងអញឝ្រីហឝ៌វម្ម៌ទេវរាជ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញស្រីហស៌វរ្ម័នទេវរាជ" ហស៌វរ្ម័នទី២ ត្រូវបានគេឱ្យនិយមន័យថា ស្ដេចនៃស្នាមញញឹមទី២ ដែលទ្រង់ត្រូវជារាជបុត្រច្បង របស់ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៤]] និង ត្រូវជាព្រះរាមរបស់ព្រះបាទ [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] ។ <ref> Phanindra Nath Bose (1927) [https://books.google.com.kh/books?id=ispOAAAAMAAJ&q=Harshavarman+II&dq=Harshavarman+II&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiWjtGJtKHxAhVHzzgGHfoLD3YQ6AEwAHoECAQQAw The Hindu Colony of Cambodia (Asian Library.)], Publisher: Theosophical Publishing House, Original from the University of Michigan p.410 </ref> <ref> Charles Higham (2002) [https://books.google.com.kh/books?id=lxQuAQAAIAAJ&q=Harshavarman+II&dq=Harshavarman+II&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiHxd39uaHxAhU_wTgGHaKzCkk4ChDoATAEegQICRAD Early Cultures of Mainland Southeast Asia], Publisher: Art Media Resources p.375 [[ISBN]]: 1588860280 </ref> == ចម្បាំងនៅរាជធានី កោះកេរ្តិ៍ == ក្រោយពីព្រះបាទ "ហស៌វរ្ម័នទី២" ទើបតែសោយរាជបានពីរ ឆ្នាំ ក្នុងឆ្នាំ ៩៤៤ នៃគ.​សករាជ កងទ័ពនៃរាជវង្ស "សៃលេន្ត្រៈ" ([[អង់គ្លេស]]: Sailendra) នៅឯជ្រោយម៉ាឡាយូ នៃឧបទ្វីបម៉េឡេ ([[អង់គ្លេស]]: Malay Peninsula) បានលើកទ័ព​សំពៅបរបញ្ច្រាសទន្លេមេគង្គ វាយចូល [[រាជធានីកោះកេរ្តិ៍​]] ហើយចាប់បានព្រះបាទ "ហស៌វរ្ម័នទី២" យកទ្រង់ទៅកាត់ក្បាលនៅក្រុង "ស្រីវិជ័យ" ([[អង់គ្លេស]]: Srivijaya) និងប្រកាសជាអាណាចក្រថ្មីគឺ "អាណាចក្រចូឡា" ([[អង់គ្លេស]]: Chola dynasty) និងបានគ្រប់គ្រងរាជធានីកោះកេរ្តិ៍ អស់រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ទើបព្រះបាទ [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]​ ដែលត្រូវជា​ព្រះអនុជរបស់ទ្រង់បណ្ដេញ ទ័ពចូឡា ឱ្យដកត្រឡប់ទៅវិញក្នុងឆ្នាំ ៩៤៧ នៃគ.សករាជ និងបានប្រកាសរាជសម្បត្តិគ្រងរាជក្នុងពេលនោះ ។ <ref> Jan M. Pluvier (1995) [https://books.google.com.kh/books?id=gzRtAAAAMAAJ&q=Chola+dynasty+koh+ker+Khmer&dq=Chola+dynasty+koh+ker+Khmer&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjdjIn3w6HxAhXtwosBHZN1AjsQ6AEwAnoECAoQAw Historical Atlas of South-East Asia ], Publisher: E.J. Brill, Original from the University of Michigan p.147 [[ISBN]]: 9004102388 </ref> == កំណត់ត្រា == យោងតាមកំណត់ត្រា របស់ក្រុមប្រវត្តិវិទូរជាច្រើន សុទ្ធតែ​បានលើកឡើងដូចគ្នាថា ពួកគេមិនបានដឹងអ្វីច្រើនពីព្រះបាទ "[[ហស៌វរ្ម័នទី២]]" ឡើយ ហើយតាមការសង្កេតនៅរូបចម្លាក់មួយចំនួន ដែលប្រទះឃើញនៅឧបទ្វីប ម៉ាឡេ ([[អង់គ្លេស]]: Malay Peninsula) វាមានភាពដូចគ្នាទៅនិងរូបចម្លាក់នៃរចនាបថ នៅក្រុមប្រាសាទនា [[រាជធានី​កោះកេរ្តិ៍]] ។​ == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០-៩៤៤)''}} {{Succession box|before= [[ជ័យវរ្ម័នទី៤]]|title=[[ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''៩៤២–៩៤៤'''|after=[[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == izy9a2c2iynfk5ifv8gkv6nqd30izx5 0 42979 334843 310071 2026-04-30T21:05:28Z Tookai1 46281 334843 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #005A92;" colspan="2"| រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២ |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Banteay Srei 67.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | [[ប្រាសាទ បន្ទាយស្រី]] សាងសង់ដោយព្រះបាទ [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២|រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២]] (គ.ស ៩៦៥-៩៦៧) |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ៩៤៤-៩៦៨ ([[ចក្រភពខ្មែរ]]) |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ៩៤៧ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះគម្ដែងអញ ស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈ |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | បរមសិវៈលោក​កា <ref> Christopher Pym (1968) [https://books.google.com.kh/books?id=hZJOAAAAMAAJ&q=rajendravarman+ii+death+name&dq=rajendravarman+ii+death+name&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjOr9je29vxAhVhwTgGHdBQCQgQ6AEwBHoECAkQAw The Ancient Civilization of Angkor Volume 858 of A Mentor book Great Collections Microfilming Project: John M. Echols Collection], Publisher: New American Library, Original from the University of Michigan p.224 [[ISBN]]: 0451608585 </ref> |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ហស៌វម៌្មទេវៈទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ជ័យវរ្ម័នទី៥|ជ័យវម៌្មទេវៈទី៥]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | កៅណ្ឌិន្យ (អំបូរខ្មែរ) |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ៩៦៨ (ជន្មាយុ) មិនមានកំណត់ត្រា |- |មហេសី |ប្រាណ |- |បុត្រ |[[ជ័យវរ្ម័នទី៥]] |- |បិតា |[[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|មហេន្ទ្រវរ្ម័ន]] |- |មាតា |[[មហេន្ទ្រទេវី]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ហិណ្ឌូសាសនា]] លទ្ធិ [[ព្រះវិស្ណុ]] [[ព្រះព្រហ្ម]] [[ព្រះសិវៈ]] និយម |} '''រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Rajendravarman II) (Kh-pronoun: Reajendra Varaman II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-៩៦៨) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ៩៤៤-៩៦៨) ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជជាផ្លូវការ​ណ៍ ឆ្នាំ៩៤៧ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា '''"ព្រះគម្ដែងអញស្រីរាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈ"''' តាមពង្សសាវតា ព្រះអង្គត្រូវជាប្អូនបង្កើត ព្រះបាទ [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ស្រីហស៌វម៌្មទេវៈទី២]] ដែលត្រូវបានកងទ័ពចូឡា ([[អង់គ្លេស]]: Chola dynasty) វាយចូលកាន់កាប់ [[រាជធានីកោះកេរ្តិ៍]] អស់រយៈពេល ​៣ឆ្នាំ ចាប់ពីឆ្នាំ ៩៤៤ ដល់ឆ្នាំ ៩៤៧ នៃគ.សករាជ ទើបព្រះបាទ [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២|រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២]] លើកទ័ពមកបណ្ដេញ ចាមចូឡា ឱ្យដកត្រឡប់ទៅវិញ ។ <ref> George B. Walker (1955) [https://books.google.com.kh/books?id=WQFwAAAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+944&dq=Rajendravarman+II+944&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjp_5LikNHxAhV9wjgGHbznAXQQ6AEwAHoECAsQAw Angkor Empire], Publisher: Signet Press, Original from the University of Michigan p.132 </ref> == ការវិលត្រឡប់មកយសោធរៈបុរៈវិញ == ក្រោយពេលព្រះបាទ "រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២" លើកទ័ពបណ្ដេញចាមចូឡា ឱ្យដកត្រឡប់ទៅវិញក្នុងឆ្នាំ ៩៤៧ នៃគ.សករាជ រយៈពេល ៣ឆ្នាំបន្ទាប់ ក្នុងឆ្នាំ ៩៥០ នៃគ.សករាជ ព្រះអង្គ​សំរេចចិត្តផ្លាសរាជធានីត្រឡប់ទៅ "យសោធរបូរ" វិញ និងបានសាងសង់សំណង់ស្ថាប័ត្យកម្មជាច្រើនឡើងវិញក្នុងតំបន់នោះ មានដូចជា៖ [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] [[ប្រាសាទប្រែរូប]]...ល.។ <ref> Henri Parmentier (1959) [https://books.google.com.kh/books?id=pZbpAAAAMAAJ&q=rajendravarman+ii+back+to+angkor&dq=rajendravarman+ii+back+to+angkor&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjqhZvQ69HxAhWdxjgGHfA6B-IQ6AEwCHoECAsQAw Henri Parmentier's Guide to Angkor], Publisher: A. Portail, Original from the University of Michigan p.220 </ref> <ref> Daniel George Edward Hall (1961) [https://books.google.com.kh/books?id=5lV85XuvoZ4C&q=rajendravarman+ii+back+to+angkor&dq=rajendravarman+ii+back+to+angkor&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjqhZvQ69HxAhWdxjgGHfA6B-IQ6AEwAnoECAUQAw A History of South-East Asia], Publisher: Macmillan, Original from the University of California p.807 </ref> ក្រោយពីព្រះអង្គគ្រងរាជសម្បត្តិ ក្នុងឆ្នាំ ៩៥០ នៃគ.សករាជ ដដែល ព្រះបាទ រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២ ដែលជាស្ដេចសឹកសង្គ្រាមយ៉ាងខ្លាំងពូកែ បានវាយប្រយុទ្ធតទល់និងពួកចាម្ប៉ា ដែលជាចាមម៉ាឡេ បានវាយសងសឹកសង្គ្រប់យ៉ាងខ្លាំងក្លា ជួសព្រះរាមរបស់ខ្លួនគឺព្រះបាទ [[ហស៌វរ្ម័នទី២|ហស៌វម៌្មទេវៈទី២]] ដែលត្រូវបានកងទ័ពចាម នៃឧបទ្វីបម៉ាឡេ ([[អង់គ្លេស]]: Malay Peninsula) ចាប់យកជាឈ្លើយសឹករួចធ្វើឃាតនៅទីនោះ សង្គ្រាមរយៈពេល ២ឆ្នាំ កងទ័ព​ចាមម៉ាឡេបានចុះទន់ខ្សោយ ព្រះបាទ រាជេន្វម៌្មទេវៈទី២​ ក៏បានឡោមព័ទរឹបយករាជធានី "ស្រីវិជ័យ" ([[អង់គ្លេស]]: Srivijaya) បានទាំងស្រុងក្នុងឆ្នាំ ៩៥២ នៃគ​.សករាជ ។ <ref> George Coedes (1948) [https://www.jstor.org/stable/2049727 The Hinduized States of Southeast Asia: A Review], Publisher: Association for Asian Studies p.376-393 </ref> == សិល្បៈ​ក្បាច់លម្អ == '''Rajendravarman II Art Ornament''' [[File:Banteay Srei 65a.jpg|thumb|left|Banteay Srei art ornament, Ravana Divide 10 heads and 20 arms and shake Mount Kailash in the story of Mahabharata in 10th century.]] សិល្បៈចម្លាក់​ក្បាច់​លម្អ​នៃស្ថាប័ត្យកម្មខ្មែរ​ក្នុងរាជព្រះបាទ​"រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២" ដែលបានរចនាចម្លាក់ បង្ហាញ​​ដូចផ្ទាំងគំនូរផុសបែប (3D) ដែលពណ៌នាអំពី​ ខ្សែររឿងទេវៈកថាជាច្រើនដូចជា៖ ​[[មហាភារតៈ]] [[រាមកេរ្តិ៍]] អវតារនរៈសិង្ហ និងខ្សែររឿងទេពទេវៈកថា ជាច្រើនផ្សេងទៀត ដែលមើលទៅប្រកបដោយភាពរស់រវើក ក្នុងរចនាបថ (Style) នៃស្ថាប័ត្យកម្មរបស់ព្រះអង្គដែលត្រូវបានអ្នកប្រវត្តិវិទូរជាច្រើនលើកយកមកសិក្សាអំពី ចម្លាក់ក្បាច់រចនាតែងលម្អប្រាសាទរបស់ព្រះអង្គក្នុងបែបបទស្ថាប័ត្យកម្ម ។ <ref> Martin Polkinghorne (2008) [https://www.jstor.org/stable/43486571 Khmer decorative lintels and the allocation of artistic labour], Publisher: École française d’Extrême-Orient p.21-35 </ref> == រចនាបថនៃស្ថាប័ត្យកម្ម == '''Architectural style''' [[File:Banteay Srei 32a.jpg|thumb|[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] គ្រិស្ដសករាជ ៩៦៧]] រចនាបថនៃស្ថាប័ត្យកម្ម ក្នុងរាជព្រះបាទ ​"រាជេន្ទ្រវម៌្មទេវៈទី២" ត្រូវបានគេជឿថាជា ស្ថាបត្យកម្ម​ខ្ពង់ខ្ពស់មួយ ដែលត្រូវបានប្រើប្រាសនូវប្រភេទថ្មភក់ពណ៌ផ្កាឈូក ([[អង់គ្លេស]]:Pink sandstone) ដ៏កម្រ ក្នុងសំណង់ស្ថាប័ត្យកម្មរបស់ព្រះអង្គ ដែលត្រូវបានតុបតែងយ៉ាងល្អិតល្អន់បំផុត ។ <ref> National Geographic Society (U.S.) (1960) [https://books.google.com.kh/books?id=ym8vAAAAYAAJ&q=Rajendravarman+II+architecture+pink+sandstone&dq=Rajendravarman+II+architecture+pink+sandstone&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjAzeuK6djxAhUxEnAKHQBjDqkQ6AEwBHoECAgQAw National Geographic, Volume 117], Publisher: National Geographic Society, Original from Cornell University. </ref> ស្ថាបត្យកម្ម​ប្រាសាទដ៏មនោរម្យដែលមានភាពទាក់ទាញដោយថ្មភក់ពណ៌ផ្កាឈូ រកឃើញដោយព្រាហ្មណ៍​បាគូប្រចាំរាជវាំងនាម "យជ្ញវរាហៈ" ([[អង់គ្លេស]]: Yajnavaraha) ដែលត្រូវជាចៅព្រះបាទ "[[ហស៌វរ្ម័នទី១|ហស៌វម៌្មទេវៈទី១]]" ដែលនាំយកប្រភេទថ្មពណ៌ផ្កាឈូកមកសាងសង់សំណង់[[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] ដែលជាប្រាសាទមានរចនាបថដ៏ល្អឯក ។ <ref> Charles Higham (2004) [https://books.google.com.kh/books?id=AKzqy2_RSq4C&dq=rajendravarman+ii+pink+sandstone&source=gbs_navlinks_s The Civilization of Angkor], Publisher: University of California Press p.192 [[ISBN]]: 0520242181 </ref> == ស្ថាបត្យកម្ម​ដែលទ្រង់បានកសាង == * [[ប្រាសាទមេបុណ្យខាងកើត]] គ.សករាជ 952 AD.<ref> Contributor: 東南アジア史学会 (1971) [https://books.google.com.kh/books?id=-4QdAQAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+952&dq=Rajendravarman+II+952&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi4uPfT3dPxAhUtzjgGHTHUCZM4FBDoATABegQIChAD 東南アジア, 歴史と文化, Volumes 1-6], Publisher: 平凡社, Original from the University of Wisconsin - Madison. </ref> * [[ប្រាសាទបាទជុំ]] គ.សករាជ 953 AD. ស្នាដៃស្ថាប័ត្យកម្ម ដោយព្រះគ្រូ "កវិន្ទ្រារិមថន" ([[អង់គ្លេស]]: Kavindrarimthana) <ref> Vittorio Roveda (2005) [https://books.google.com.kh/books?id=tv7VAAAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+temple+built&dq=Rajendravarman+II+temple+built&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjiuYO_4NjxAhXyQfUHHXJjD5gQ6AEwAHoECAQQAw Images of the Gods: Khmer Mythology in Cambodia, Thailand and Laos], Publisher: River Books, Original from the University of Michigan p.536 [[ISBN]]: 9749863038 </ref> * [[ប្រាសាទប្រែរូប]] គ.សករាជ 961 AD.<ref> Martin Lerner (1994) [https://books.google.com.kh/books?id=2BjWAAAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+pre+rup+961&dq=Rajendravarman+II+pre+rup+961&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjTt7713djxAhWTN94KHU9BA4wQ6AEwAXoECAsQAw Ancient Khmer Sculpture], Publisher: Chinese Porcelain Company, Original from the University of Michigan p.67 </ref> * [[ប្រាសាទបន្ទាយស្រី]] គ.សករាជ 967 AD.<ref> Phnom Penh (Cambodia). Musée national du Cambodia, Madeleine Giteau (1966) [https://books.google.com.kh/books?id=8hfWAAAAMAAJ&q=Rajendravarman+II+banteay+srei&dq=Rajendravarman+II+banteay+srei&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwikiLaB59jxAhVHAd4KHWZbDY84FBDoATAAegQICRAD Guide du Musée national de Phnom-Penh, Volume 1], Publisher: Office national de tourisme, Original from the University of Michigan p.278 </ref> == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០-៩៦៨)''}} {{Succession box|before= [[ហស៌វម៌្មទេវៈទី២]]|title=[[ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''៩៤៤–៩៦៨'''|after=[[ជ័យវម៌្មទេវៈទី៥]]}} {{S-end}} == ឯកសារ​យោង == ct2gu3suqdelbfsnzb2253yh1pyvuq9 0 43154 334853 333945 2026-05-01T01:11:46Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334853 wikitext text/x-wiki {{Infobox militant organization |name = តាលីបង់ |native_name = طالبان |native_name_lang = ps |war = {{plainlist| * [[ជម្លោះអាហ្វហ្កានីស្ថាន|សង្គ្រាមនៅអាហ្វកានីស្ថាន]] * [[សង្គ្រាមប្រឆាំងភេរវកម្ម]]}} |image = Flag of Taliban.svg{{!}}border |image_size = 300px |image_alt = The Shahada written in black on a white background. |caption = ទង់តាលីបង់ ដែលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានតំណាងជា[[ទង់ជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថាន|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន |founders = {{plainlist| * [[ម៉ូហាម៉ាដ អូម៉ារ]] * [[អាប់ឌុល ហ្កានី បារ៉ាដារ]] }} | leader1_title = [[មេដឹកនាំកំពូលអាហ្វហ្កានីស្ថាន|មេដឹកនាំកំពូល]] |leader1_name = {{plainlist| * [[ម៉ូហាម៉ាដ អូម៉ារ]] (១៩៩៤–២០១៣) * [[អាក់តារ ម៉ាន់សួរ]] (២០១៥–២០១៦) * [[ហៃបាទូឡា អាហ៊ុងហ្សាដា]] (២០១៦–បច្ចុប្បន្ន) }} | leader2_title = ស្ថាប័នអភិបាល | leader2_name = [[ក្រុមប្រឹក្សាថ្នាក់ដឹកនាំនៃអាហ្វហ្កានីស្ថាន|ក្រុមប្រឹក្សាថ្នាក់ដឹកនាំ]] | clans = ភាគច្រើនជា[[ជនជាតិប៉ាស្តុន]]<ref name="Giustozzi">{{cite book|last=Giustozzi|first=Antonio|title=Decoding the new Taliban: insights from the Afghan field|year=2009|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-70112-9|page=[https://archive.org/details/decodingnewtalib00anto/page/249 249]|url=https://archive.org/details/decodingnewtalib00anto/page/249}}</ref><ref name="Clements0">{{cite book|last=Clements|first=Frank A.|title=Conflict in Afghanistan: An Encyclopedia (Roots of Modern Conflict)|year=2003|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-402-8|page=219}}</ref> ភាគតិចជា [[ជនជាតិតាជិក]] និង[[ជនជាតិអ៊ូសបេក]]<ref>{{Cite web|last=Bezhan|first=Frud|title=Ethnic Minorities Are Fueling the Taliban's Expansion in Afghanistan|url=https://foreignpolicy.com/2016/06/15/ethnic-minorities-are-fueling-the-talibans-expansion-in-afghanistan/|access-date=13 October 2021|website=Foreign Policy|date=15 June 2016 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan/|title=The Non-Pashtun Taleban of the North: A case study from Badakhshan – Afghanistan Analysts Network|website=www.Afghanistan-Analysts.org|date=3 មករា 2017|access-date=23 សីហា 2021}}</ref> | ideology = {{ubl|class=nowrap| |[[មូលដ្ឋាននិយមឥស្លាម]]<ref name="auto1">{{cite journal|title=Islamism and Totalitarianism: Similarities and Differences|first=Michael|last=Whine|date=1 September 2001|journal=Totalitarian Movements and Political Religions|volume=2|issue=2|pages=54–72|doi=10.1080/714005450}}</ref><ref name="auto2">Deobandi Islam: The Religion of the Taliban U. S. Navy Chaplain Corps, 15 October 2001</ref><ref name=Stanford/><ref name="Turbulent">{{cite book|last1=Ogata|first1=Sadako N.|title=The Turbulent Decade: Confronting the Refugee Crises of the 1990s|date=2005|publisher=W. W. Norton & Company|page=[https://archive.org/details/turbulentdecade00sada/page/286 286]|url=https://archive.org/details/turbulentdecade00sada|url-access=registration|isbn=978-0-393-05773-7}}</ref><ref name="Melissa">{{cite news|last1=McNamara|first1=Melissa|title=The Taliban In Afghanistan|url=http://www.cbsnews.com/news/the-taliban-in-afghanistan/|access-date=24 សីហា 2021|agency=CBS|date=31 សីហា 2006}}</ref> |[[ឌីអូបង់ឌីនិយមជីហាដ]]<ref name="auto2"/><ref name="Maley2-14">{{cite book|last=Maley|first=William|title=Fundamentalism Reborn? Afghanistan and the Taliban|year=2001|publisher=C Hurst & Co|isbn=978-1-85065-360-8|page=14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e0895|title=Taliban - Oxford Islamic Studies Online|website=www.oxfordislamicstudies.com|access-date=2021-08-23|archivedate=2014-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812202550/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e0895|url-status=dead}}</ref> |[[ជាតិនិយមអាហ្វហ្កាន]]<ref>{{Cite journal|title=The Combined and Uneven Development of Afghan Nationalism|year=2016|doi=10.1111/sena.12206|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/sena.12206|last1=Gopal|first1=Anand|journal=Studies in Ethnicity and Nationalism|volume=16|issue=3|pages=478–492}}</ref> |[[បាស្តុនវ៉ាលី]]<ref>Rashid, ''Taliban'' (2000)</ref><ref>{{cite web |url=http://csis.org/blog/why-are-customary-pashtun-laws-and-ethics-causes-concern |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109110349/http://csis.org/blog/why-are-customary-pashtun-laws-and-ethics-causes-concern |archive-date=9 វិច្ឆិកា 2010 |title=Why are Customary Pashtun Laws and Ethics Causes for Concern? &#124; Center for Strategic and International Studies |publisher=Csis.org |date=19 តុលា 2010 |access-date=23 សីហា 2021 |url-status=dead |archivedate=2010-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101109110349/http://csis.org/blog/why-are-customary-pashtun-laws-and-ethics-causes-concern }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cf2r.org/fr/tribune-libre/understanding-taliban-through-the-prism-of-pashtunwali-code.php |title=Understanding taliban through the prism of Pashtunwali code |publisher=CF2R |date=30 វិច្ឆិកា 2013 |access-date=23 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810020924/http://www.cf2r.org/fr/tribune-libre/understanding-taliban-through-the-prism-of-pashtunwali-code.php |archive-date=10 សីហា 2014 }}</ref> |[[ប្រពៃណីអភិរក្សនិយម]]<ref>{{cite web |first=Barbara |last=D. Metcalf |title="Traditionalist" Islamic Activism: Deoband, Tablighis, and Talibs |url=https://items.ssrc.org/after-september-11/traditionalist-islamic-activism-deoband-tablighis-and-talibs/ |publisher=Social Science Research Council |access-date=13 October 2023}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Michal Onderčo |title=How fundamentalists rule a country Traditionalism and modernity in the Taliban's rule |journal=Slovenská politologická revue |date=2008 |volume=3 |pages=154–158 |url=https://sjps.fsvucm.sk/Articles/08_3_8.pdf}}</ref> }} |active = {{plainlist| * ១៩៩៤–១៩៩៦ (កងជីវពល) * ១៩៩៦–២០០១ ([[អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន (១៩៩៦–២០០១)|រដ្ឋាភិបាលលើកទីមួយ]]) * ២០០២–២០២១ ([[កុបកម្មតាលីបង់|កុបកម្ម]]) * ២០២១–បច្ចុប្បន្ន ([[អាហ្វហ្កានីស្ថាន|រដ្ឋាភិបាលលើកទីពីរ]])}} |headquarters = [[កាន់ដាហារ]] (១៩៩៤–២០០១, ២០២១–បច្ចុប្បន្ន) |area = អាហ្វហ្កានីស្ថាន |size = '''កម្លាំងស្នូល''' {{plainlist| * ៤៥,០០០ (ឆ្នាំ២០០១)<ref>{{cite web |url=http://usgovinfo.about.com/library/weekly/aa092801a.htm |title=Taliban and the Northern Alliance |work=US Gov Info |publisher=About.com |access-date=23 សីហា 2021 |archivedate=2016-01-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160101184625/http://usgovinfo.about.com/library/weekly/aa092801a.htm |url-status=dead }}</ref> * ១១,០០០ (ឆ្នាំ២០០៨)<ref>[http://www.mcclatchydc.com/2008/09/10/52244/911-seven-years-later-us-safe.html 9/11 seven years later: US 'safe,' South Asia in turmoil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110234907/http://www.mcclatchydc.com/2008/09/10/52244/911-seven-years-later-us-safe.html |date=10 មករា 2015 }}. Retrieved 23 សីហា 2021.</ref> * ៣៦,០០០ (ឆ្នាំ២០១០)<ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article7047321.ece |location=London |work=The Times |title=MajorGeneral Richard Barrons puts Taleban fighter numbers at 36000 |date=3 មីនា 2010 |first1=Fiona |last1=Hamilton |first2=Sam |last2=Coates |first3=Michael |last3=Savage |access-date=2021-08-23 |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629112437/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/afghanistan/article7047321.ece |url-status=dead }}</ref> * ៦០,០០០ (ឆ្នាំ២០១៤)<ref>{{cite web |url=http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html |title=Despite Massive Taliban Death Toll No Drop in Insurgency |work=Voice of America |publisher=Akmal Dawi |access-date=23 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160703023519/http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html |archive-date=3 កក្កដា 2016 }}</ref> * ៦០,០០០ (ឆ្នាំ២០១៧; មិនរាប់ចំនួនកងជីវពលប្រមាណ ៩០,០០០ នាក់ និងកងកម្លាំងគាំទ្រប្រមាណ ៥០,០០០ នាក់ទៀត)<ref name="2021number">{{Cite web|date=14 មករា 2021|title=Afghanistan's Security Forces Versus the Taliban: A Net Assessment|url=https://ctc.usma.edu/afghanistans-security-forces-versus-the-taliban-a-net-assessment/|access-date=14 កក្កដា 2021|website=Combating Terrorism Center at West Point|archivedate=2021-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210815115043/https://ctc.usma.edu/afghanistans-security-forces-versus-the-taliban-a-net-assessment/|url-status=dead}}</ref> * ៧៥,០០០ (ឆ្នាំ២០២១)<ref>{{cite web |url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/07/08/remarks-by-president-biden-on-the-drawdown-of-u-s-forces-in-afghanistan/ |title=Remarks by President Biden on the Drawdown of U.S. Forces in Afghanistan |work=The White House |access-date=23 សីហា 2021 |date=8 កក្កដា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210708214308/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/07/08/remarks-by-president-biden-on-the-drawdown-of-u-s-forces-in-afghanistan/ |archive-date=8 កក្កដា 2021 |archivedate=2021-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210708214308/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/07/08/remarks-by-president-biden-on-the-drawdown-of-u-s-forces-in-afghanistan/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2021/08/14/us/politics/afghanistan-biden.html |title=Taliban Sweep in Afghanistan Follows Years of U.S. Miscalculations |work=The New York Times |access-date=23 សីហា 2021 |date=14 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817131719/https://www.nytimes.com/2021/08/14/us/politics/afghanistan-biden.html |archive-date=17 សីហា 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/news/world/taliban-s-afghanistan-takeover-raises-big-questions-u-s-security-n1276911 |title=Taliban's Afghanistan takeover raises big questions for U.S. security chiefs |work=NBC News |access-date=23 សីហា 2021 |date=16 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816215247if_/https://www.nbcnews.com/news/world/taliban-s-afghanistan-takeover-raises-big-questions-u-s-security-n1276911 |archive-date=16 សីហា 2021}}</ref>}} | allies = '''អនុក្រុម''' * [[បណ្តាញហាក់កានី]] * [[រណសិរ្សយោធាតូរ៉ាបូរ៉ា]] (ពីឆ្នាំ២០១៦)<ref>Roggio, Bill, "[http://www.longwarjournal.org/archives/2016/08/influential-taliban-commander-pledges-to-new-emir.php Influential Taliban commander pledges to new emir]", ''The Long War Journal'', 22 August 2016.</ref> * [[អ៊ីម៉ាំប៊ូការីចាម៉ាត]] (ពីឆ្នាំ២០១៧) '''សម្ព័ន្ធមិត្តជារដ្ឋ''' {{plainlist| * {{flag|កាតា}}(ចោទដោយអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត តែសាមីខ្លួនបដិសេដ, [[តាលីបង់នៅកាតា|ទីកន្លែងនៃការចរចាររកសន្តិភាព]])<ref>{{cite web|title=Qatar's Dirty Hands|url=http://www.nationalreview.com/article/450093/qatar-supports-islamists-threatens-american-middle-east-allies|date=3 សីហា 2017|work=National Review}}</ref><ref name="Scroll"/> * {{flag|ចិន}} <small>(ចោទដោយអាមេរិក តែសាមីខ្លួនបដិសេដ)</small><ref>ប្រភពមួយចំនួន៖ *{{cite web |title=From Taliban to Hezbollah, China is empowering Islamists around the world |url=https://tfiglobalnews.com/2021/09/26/from-taliban-to-hezbollah-china-is-empowering-islamists-around-the-world/ |website=TFI global news |date=26 September 2021 |access-date=14 October 2023}} *{{cite news |title=China offered Afghan militants bounties to attack US soldiers: reports |url=https://www.dw.com/en/china-offered-afghan-militants-bounties-to-attack-us-soldiers-reports/a-56103735 |work=Deutsche Welle |date=31 December 2020}} *{{cite web |last1=Gittleson |first1=Ben |title=US investigating unconfirmed intel that China offered bounties on American troops |url=https://abc7news.com/us-investigating-unconfirmed-intel-that-china-offered-bounties-on-american-troops/9234125/ |website=ABC7 San Francisco |date=1 January 2021}}</ref> * {{flag|ប៉ាគីស្ថាន}} <small>(ត្រូវបានចោទ តែសមីខ្លួនបដិសេដ)</small><ref>{{cite web|url=http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/367|title=The Taliban – Mapping Militant Organizations|website=web.stanford.edu|access-date=23 សីហា 2021}}</ref> * {{flag|រុស្ស៊ី}} <small>(ត្រូវបានចោទ តែសាមីខ្លួនបដិសេដ)</small><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41842285|title=Is Russia arming the Afghan Taliban?|work=BBC News|date=មេសា 2018}}</ref> * {{flag|អ៊ីរ៉ង់}} <small>(ត្រូវបានចោទ តែសាមីខ្លួនបដិសេដ)</small><ref>ប្រភពមួយចំនួន៖ *{{cite news|work=Middle East Institute|title=Iranian Support for Taliban Alarms Afghan Officials|date=9 មករា 2017|url=https://www.mei.edu/publications/iranian-support-taliban-alarms-afghan-officials}} *{{cite web| title =Iran Backs Taliban With Cash and Arms| url =https://www.wsj.com/articles/iran-backs-taliban-with-cash-and-arms-1434065528| website = The Wall Street Journal | date = 11 មិថុនា 2015| access-date = 23 សីហា 2021}} *{{cite web |last1=Patrikarakos |first1=David |title=Iran is an immediate winner of the Taliban takeover {{!}} The Spectator |url=https://www.spectator.co.uk/article/iran-is-an-immediate-winner-of-the-taliban-takeover |website=www.spectator.co.uk |date=25 August 2021}} *{{cite web |last1=Salahuddin |first1=Syed |title=Iran funding Taliban to affect US military presence in Afghanistan, say police and lawmakers |url=https://www.arabnews.com/node/1310541/world |website=Arab News |date=27 May 2018}} *{{cite web |last1=Siddique |first1=Abubakar |last2=Shayan |first2=Noorullah |title=Mounting Afghan Ire Over Iran's Support For Taliban |url=https://gandhara.rferl.org/a/afghanistan-iran-taliban-support/28651070.html |website=RFE/RL |date=31 July 2017}} *{{Cite web |last=Kugelman |first=Michael |title=What Was Mullah Mansour Doing in Iran? |url=https://foreignpolicy.com/2016/05/27/mullah-mansour-iran-afghanistan-taliban-drone/ |website=Foreign Policy|date=27 May 2016 }}</ref> * {{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} <small>(ត្រូវបានចោទ តែសាមីខ្លួនបដិសេដ)</small><ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2017/09/whats-behind-saudi-arabias-turn-away-from-the-taliban/|title=What's Behind Saudi Arabia's Turn Away From the Taliban?|first=Samuel Ramani, The|last=Diplomat|website=The Diplomat}}</ref><ref name="Scroll">{{cite web|url=https://scroll.in/article/862284/why-did-saudi-arabia-and-qatar-allies-of-the-us-continue-to-fund-the-taliban-after-the-2001-war|title=Why did Saudi Arabia and Qatar, allies of the US, continue to fund the Taliban after the 2001 war?|work=scroll.in|access-date=23 សីហា 2021}}</ref> * {{flag|តួកមេនីស្ថាន}} <small>(ត្រឹមឆ្នាំ២០០១)</small><ref name="Stratfor">{{cite web|url=https://worldview.stratfor.com/article/turkmenistan-takes-chance-taliban|title=Turkmenistan Takes a Chance on the Taliban|website=Stratfor|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208215217/https://worldview.stratfor.com/article/turkmenistan-takes-chance-taliban|archive-date=8 ធ្នូ 2019}}</ref> * {{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} <small>(ត្រឹមឆ្នាំ២០០១)</small><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=diJSFBiOMjUC&pg=PA55 |title=Terrorism and Global Disorder – Adrian Guelke – Google Libros |date= 25 សីហា 2006|access-date=23 សីហា 2021|isbn=9781850438038 |last1=Guelke |first1=Adrian }}</ref> * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}}<br /><small>(ផ្ដល់ការគាំទ្រខ្លះនៅក្នុង [[ជម្លោះតាលីបង់-រដ្ឋឥស្លាម|សង្គ្រាមប្រឆាំងក្រុមអាយស៊ីស]])</small><ref>ប្រភពមួយចំនួន៖ *{{cite news |title=Taliban fought IS with 'limited' US military support, US general reveals |url=https://www.france24.com/en/20200310-taliban-fought-is-with-limited-us-military-support-us-general-reveals |publisher=France 24 |date=10 March 2020}} *{{cite news |last1=Sisk |first1=Richard |title=US Has Given 'Limited Support' to Taliban in ISIS Fight, General Says |url=https://www.military.com/daily-news/2020/03/11/us-has-given-limited-support-taliban-isis-fight-general-says.html |publisher=Military.com |date=11 March 2020}} *{{Cite web| url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/u-s-retaliates-against-isis-drone-strike-afghanistan-n1277844 |last1=Clark |first1=Dartunorro |last2=Da Silva |first2=Chantal |author-link2=Chantal Da Silva |last3=Kube |first3=Courtney |website=NBC News |title=2 High Profile ISIS Targets Killed in US Drone Strike in Afghanistan, Pentagon Says |date=28 August 2021 |access-date=30 August 2021}} *{{Cite web| url=https://edition.cnn.com/2021/08/29/asia/afghanistan-kabul-evacuation-intl/index.html |last1=Liebermann |first1=Oren |last2=Sidhu |first2=Sandi |last3=Smith-Spark |first3=Laura |last4=Vandoorne |first4=Saskya |last5=Paton Walsh |first5=Nick |website=CNN |title=Nine Family Members, Including Children, Killed in US Strike in Kabul Targeting Suspected IS-K Suicide Bomber, Relative Says |date=30 August 2021 |access-date=30 August 2021}}</ref> '''សម្ព័ន្ធមិត្តមិនមែនជារដ្ឋ''' {{plainlist| * {{flagicon image|Flag of al-Qassam Brigades.svg}} [[ហាម៉ាស់]]<ref>{{cite news |author1=Ali M Latifi |title=Afghanistan: Taliban uses Hamas meeting to send a message to the Muslim world |url=https://www.middleeasteye.net/news/afghanistan-taliban-hamas-meeting-send-message-muslim-world |publisher=Middle East Eye |date=28 October 2022}}</ref><ref>{{Cite news |date=October 7, 2023 |title=Pakistan, Afghanistan show support to Palestine, calls for "cessation of hostilities" |newspaper=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-afghanistan-show-support-to-palestine-calls-for-cessation-of-hostilities/articleshow/104245296.cms?from=mdr%5C |access-date=October 14, 2023 |archive-date=October 7, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007183550/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-afghanistan-show-support-to-palestine-calls-for-cessation-of-hostilities/articleshow/104245296.cms?from=mdr%5C |url-status=live}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Hezbi Islami Gulbuddin.svg}} [[គណបក្សឥស្លាមគូលប៊ូដង់]]<ref>{{cite news|title=Afghan militant fighters 'may join Islamic State'|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-29009125 |work=BBC News|date=2 កញ្ញា 2014|access-date=23 សីហា 2021}}</ref> <small>(សាមីខ្លួនបានបដិសេដពីឆ្នាំ២០១៦ ដល់ឆ្នាំ២០២១,<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/09/afghanistan-ghani-hekmatyar-sign-peace-deal-160929092524754.html |title=Afghanistan: Ghani, Hekmatyar sign peace deal|publisher=Al Jazeera|date=29 កញ្ញា 2016}}</ref> ចេញគាំទ្រពីឆ្នាំ២០២១)</small><ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/isis-violence-dents-taliban-claims-of-safer-afghanistan-2604986|title=ISIS Violence Dents Taliban Claims Of Safer Afghanistan|date=9 November 2021|work=NDTV.com}}</ref> * {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[ចលនាឥស្លាមអ៊ូសបេគីស្ថាន]] <small>(ក្រុមបក្សពួកប្រឆាំង [[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|ISIL]])</small><ref>{{cite web|url=https://m.dw.com/en/why-central-asian-states-want-peace-with-the-taliban/a-43150911|title=Why Central Asian states want peace with the Taliban|date=27 មីនា 2018|work=DW News}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/06/islamic-movement-of-uzbekistan-faction-emerges-after-groups-collapse.php|title=Islamic Movement of Uzbekistan faction emerges after group's collapse|work=Long War Journal|first1=Bill|last1=Roggio|first2=Caleb|last2=Weiss|date=14 មិថុនា 2016|access-date=23 សីហា 2021}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[អាល់កៃដា]] <small>(បដិសេដដោយតាលីបង់)</small><ref>{{Cite web |title=Taliban denies knowledge of al-Zawahiri's presence in Kabul, with some members blaming its Haqqani faction |date=4 August 2022 |url=https://www.cbsnews.com/news/ayman-al-zawahiri-killed-taliban-say-they-didnt-know-al-qaeda-leader-was-in-kabul/ |access-date=2023-10-14 |publisher=CBS news}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[ចាម៉ាតអាន់សារូលឡា]]<ref name="autoQTQ">{{Cite web|url=https://www.khabaronline.ir/news/1654401/طالبان-تاجیکستان-اعلام-موجودیت-کرد/|title=(ជាភាសាពែរ្ស) طالبان تاجیکستان اعلام موجودیت کرد! - خبرآنلاین|website=www.khabaronline.ir|access-date=2022-08-02}}</ref> <small>(បដិសេដដោយតាលីបង់)</small><ref>{{Cite web |title=Tajikistan Faces Threat from Tajik Taliban |url=https://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13750-tajikistan-faces-threat-from-tajik-taliban.html |access-date=2023-10-14 |website=www.cacianalyst.org }}</ref> * {{flagicon image|Jaishi-e-Mohammed.svg}} [[ចាអ៊ីស-អ៊ឺ-ម៉ូហាម៉េដ]]<ref name="youtube.com" /> <small>(បដិសេដដោយតាលីបង់)</small><ref>{{Cite web |title=The Curious Case of Masood Azhar's Disappearance |url=https://thediplomat.com/2022/09/the-curious-case-of-masood-azhars-disappearance/ |access-date=2023-10-14 |publisher=The diplomat }}</ref><ref>{{Cite web |title=Taliban's Retort To Pakistan: Jaish Chief Masood Azhar With You, Not Us |url=https://www.ndtv.com/world-news/jaish-e-mohammad-chief-masood-azhar-is-in-pakistan-claims-taliban-3345617 |access-date=2023-10-14 |website=NDTV.com}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of Tehrik-i-Taliban.svg}} [[តាលីបង់ប៉ាគីស្ថាន|ចលនាតាលីបង់នៅប៉ាគីស្ថាន]] <small>(បដិសេដដោយតាលីបង់)</small><ref>{{Cite web|title=Afghan Taliban reject TTP claim of being a 'branch of IEA'|url=https://www.dawn.com/news/1663185|date=11 December 2021|access-date=14 October 2023}}{{Cite web|title=Afghan Taliban deny TTP part of movement, call on group to seek peace with Pakistan|url=https://www.arabnews.pk/node/1984501/pakistan|date=11 December 2021}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[សហភាពជីហាដឥស្លាម]] }}}} |opponents = '''សត្រូវជារដ្ឋ និងអន្តររដ្ឋាភិបាល''' {{plainlist| * {{flagicon image|Flag of Afghanistan (1992–2001).svg}} [[រដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (១៩៩៤–២០០២) * {{flagicon image|NATO flag.svg}} [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|ណាតូ]] ([[សង្គ្រាមនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន (២០០១–២០២១)|២០០១–២០២១]])<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2012/12/20121224051624851.html |title=Taliban attack NATO base in Afghanistan – Central & South Asia |publisher=Al Jazeera English |access-date=23 សីហា 2021}}</ref> * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} ([[សង្គ្រាមនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន (២០០១–២០២១)|២០០១–២០២១]]) * {{flagicon image|Flag of Afghanistan (2004–2021, variant).svg}} [[រដ្ឋអន្តរកាលឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (២០០២–២០០៤) * {{flagicon image|Flag of Afghanistan (2013–2021).svg}} [[សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន|សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន]] (២០០៤–២០២១)<ref>{{Cite news |title=Rare look at Afghan National Army's Taliban fight |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-25922743 |access-date=31 សីហា 2021}}</ref> }} '''សត្រូវជាបក្សសម្ព័ន្ធ''' {{plainlist| * {{flagicon image|Flag of the National Resistance Front of Afghanistan.svg}} [[រណសិរ្សតស៊ូជាតិអាហ្វហ្កានីស្ថាន]] * {{flagicon image|Flag of Afghanistan (2013–2021).svg}} [[រណសិរ្សសេរីភាពអាហ្វហ្កានីស្ថាន]] * {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[រដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ាក់ និងឡេវ៉ាន – ខេត្តកូរ៉ាសាន|រដ្ឋឥស្លាម–ខេត្តកូរ៉ាសាន]]<ref>{{cite web|title=ISIS reportedly moves into Afghanistan, is even fighting Taliban |url=http://seattletimes.com/html/nationworld/2025445123_apxafghanistanislamicstate.html |date=12 មករា 2015 |access-date=23 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213191753/http://seattletimes.com/html/nationworld/2025445123_apxafghanistanislamicstate.html |archive-date=13 កុម្ភៈ 2015 }}</ref><ref>{{cite web| title =ISIS, Taliban announced Jihad against each other| url =http://www.khaama.com/isis-taliban-announced-jihad-against-each-other-3206| website = Khaama Press| date = 20 មេសា 2015| access-date = 23 មេសា 2015}}</ref><ref>{{cite web| title =Taliban leader: allegiance to ISIS 'haram'| url =http://rudaw.net/english/middleeast/130420151| website = Rudaw| date = 13 មេសា 2015| access-date = 23 សីហា 2021 }}</ref> * {{flagicon image|Islamic State flag.svg}} [[ចលនាឥស្លាមអ៊ូសបេគីស្ថាន]] <small>(បក្សសម្ព័ន្ធរបស់ [[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន|ISIL]])</small><ref>{{cite web|url=https://www.militarytimes.com/news/pentagon-congress/2019/05/05/taliban-say-gap-narrowing-in-talks-with-us-over-afghanistan-troop-withdrawal/|title=Taliban say gap narrowing in talks with US over Afghanistan troop withdrawal|date=5 ឧសភា 2019|work=Military Times}}</ref> * {{flagicon image|Flag of Al Qaeda.svg}} [[ហ្វីដីយម៉ាហាស]] }} | battles = * [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអាហ្វហ្កានីស្ថាន (១៩៩២–១៩៩៦)]] * [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងតាជីគីស្ថាន]] (១៩៩២–១៩៩៧)<ref name="google">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hLi9oJMT5B8C&pg=PA96|title=Tajikistan in the New Central Asia|isbn=9781845112936|access-date=23 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160116011515/https://books.google.com/books?id=hLi9oJMT5B8C&pg=PA96|archive-date=16 មករា 2016|last1=Jonson|first1=Lena|date=25 សីហា 2006}}</ref> * [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអាហ្វហ្កានីស្ថាន (១៩៩៦–២០០១)]] * [[សង្គ្រាមនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន (២០០១–២០២១)]] ** [[ការវាយលុករបស់តាលីបង់ (២០២១)]] * [[ជម្លោះតាលីបង់–រដ្ឋឥស្លាម]] (២០១៥–បច្ចុប្បន្ន) }} '''តាលីបង់''' ([[អក្សរឡាតាំង]]៖ Taliban; [[ភាសាបាស្តូ]]៖ طالبان‎, ប្រែមកថា 'និស្សិត')<ref>{{Cite web|title=Definition of TALIBAN|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Taliban|access-date=23 សីហា 2021|website=www.merriam-webster.com}}</ref> គឺជាចលនានយោបាយសាសនា[[ឌីអូបង់ឌី]][[ឥស្លាមនិយម|និយមឥស្លាម]] និងជាអង្គការសកម្មប្រយុទ្ធមួយនៅប្រទេស[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]។ ក្រុមនេះបានគ្រប់គ្រងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានប្រមាណបីភាគបួន[[អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន (១៩៩៦–២០០១)|ពីឆ្នាំ១៩៩៦ រហូតដល់ឆ្នាំ២០០១]] មុនពេលត្រូវបានផ្តួលរំលំតាមរយៈ[[ការឈ្លានពានរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើអាហ្វហ្កានីស្ថាន|ការឈ្លានពានពីសហរដ្ឋអាមេរិក]]។ ក្រោយពីមានការតស៊ូបះបោរអស់រយៈពេលជិត ២០ ឆ្នាំ តាលីបង់ក៏បានវាយដណ្តើមយករដ្ឋធានី[[កាប៊ុល]]មកវិញនៅថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ ពោលគឺបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងបរទេសចម្រុះភាគច្រើនបានដកខ្លួនចេញពីអាហ្វហ្កានីស្ថាន ដែលនាំឱ្យតាលីបង់អាចឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសទាំងមូលបានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី រដ្ឋាភិបាលតាលីបង់មិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយប្រទេសណាមួយឡើយ។ រដ្ឋាភិបាលខ្លួន​ត្រូវ​បានមនុស្សជាច្រើន​រិះ​គន់​អំពីរឿងរឹតបន្តឹង[[សិទ្ធិមនុស្សនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន|សិទ្ធិ​សេរីភាព​មនុស្ស​នៅក្នុង​ប្រទេស]] រួម​មាន​សិទ្ធិ​នារី និង​ស្ត្រី​ក្នុង​ការ​ប្រកបរបរ​ការងារផ្សេងៗ និង​ការ​ទទួល​បាន​[[ការអប់រំនៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន|ការ​អប់រំ]]ជាដើម។<ref>{{Cite news |date=2022-12-20 |title=Afghanistan: Taliban ban women from universities amid condemnation |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-64045497 |access-date=2023-10-15}}</ref> តាលីបង់បានលេចរូបរាងឡើងជាលើកដំបូងនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៤ ហើយបានក្លាយជាក្រុមបក្សសម្ព័ន្ធដ៏សំខាន់មួយនាអំឡុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩២–១៩៩៦)|សម័យសង្គ្រាមស៊ីវិលអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]<ref>{{cite web|title=The Taliban|url=http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/367|website=Mapping Militant Organizations|publisher=Stanford University|access-date=23 សីហា 2021}}</ref> និងមានសមាជិកភាគច្រើនជានិស្សិត[[ជនជាតិប៉ាស្តុន]]មកពីភាគខាងត្បូងនិងខាងកើតនៃប្រទេសដោយពួកគេសុទ្ធតែធ្លាប់បានទទួលការអប់រំនៅតាម[[សាលាប្រពៃណីឥស្លាម]]។<ref name="Raja2016">{{cite book|author=Masood Ashraf Raja|title=The Religious Right and the Talibanization of America|url=https://books.google.com/books?id=lusgDAAAQBAJ&pg=PA16|date=6 ឧសភា 2016|publisher=Springer|isbn=978-1-137-58490-8|pages=16–}}</ref> នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ម៉ូហាម៉ាដ អូមារ]] ចលនាមួយនេះបានរីករាលដាលទៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានរហូតទាន់តែអាចវាយដណ្តើមយកអំណាចបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ និងបានគ្រប់គ្រងលើទឹកដីប្រមាណបីភាគបួននៅក្រោមរបបថ្មីមួយដែលគេតែងស្គាល់ថា [[អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន (១៩៩៦–២០០១)|អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថានលើកទីមួយ]]។ រដ្ឋាភិបាលតាលីបង់នាពេលនោះត្រូវបានប្រឆាំងដោយកងជីវពលមួយក្រុមហៅ [[សម្ព័ន្ធភាពខាងជើង]] ខណៈដែលក្រុមមួយនេះបានកាន់កាប់ផ្នែកខ្លះនៃភាគឦសានប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន និងត្រូវជាក្រុមដែលគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់នៃរបប[[រដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]។ ក្រុមតាលីបង់បានគ្រប់គ្រងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានមួយភាគធំរហូតដល់ត្រូវបាន[[ការឈ្លានពានរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើអាហ្វហ្កានីស្ថាន|ផ្ដួលរំលំដោយសហរដ្ឋអាមេរិក]]នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០១។ ក្រោយពីត្រូវបានផ្ដួលរំលំទៅបាត់ សមាជិកតាលីបង់ជាច្រើនបាននាំគ្នាភៀសខ្លួនរត់ទៅប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]ដែលមានព្រំដែនជាប់អាហ្វហ្កានីស្ថាននោះ។ ភ្លាមៗ ក្រុមតាលីបង់បានប្រជុំគ្នាបង្កើតចេញជា[[កុបកម្មតាលីបង់|ចលនាបះបោរ]]ប្រឆាំងនឹង[[សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន|សាធារណរដ្ឋឥស្លាមអាហ្វហ្កានីស្ថាន]]ដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងព្រមទាំង[[កងកម្លាំងជំនួយសន្តិសុខអន្តរជាតិ]]ដែលគាំទ្រដោយ[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|ណាតូ]]។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០០២ សមាជិកនិរទេសនៃតាលីបង់បានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាថ្នាក់ដឹកនាំ]]ឡើង ដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុង[[គ្វេទតា]]ក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ហៃបាទូឡា អាហ៊ុងហ្សាដា]] តាលីបង់បានបើក[[ការវាយលុករបស់តាលីបង់ (២០២១)|ប្រតិបត្តិការយោធា]]នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ដែលឈានដល់[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងកាប៊ុល (២០២១)|ការដួលរលំនៃទីក្រុងកាប៊ុល]]នៅថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ និងនាំឱ្យតាលីបង់បានកាន់កាប់ប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថានឡើងវិញ។ សាធារណរដ្ឋ​ឥស្លាម​ត្រូវ​បាន​រំលាយ ហើយ​របប​អេមីរ៉ាតឥស្លាម​ត្រូវ​បាន​ស្ដារ​ឡើង​វិញ។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩៦ រហូតដល់ឆ្នាំ២០០១ ក្រុមតាលីបង់បានត្រួតត្រាលើទឹកដីប្រមាណបីភាគបួននៃប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានទាំងមូលហើយបានអនុវត្តច្បាប់ឥស្លាមដ៏តឹងរឹងដែលគេតែងនិយមហៅថា"[[សារីយ៉ា]]" (شَرِيعَة‎)។ ==ឈ្មោះ== {{ផ្នែកទទេ}} ==ផ្ទៃរឿង== ===អន្តរាគមន៍របស់សូវៀតក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៧៨–១៩៩២)=== [[File:Reagan sitting with people from the Afghanistan-Pakistan region in February 1983.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[រ៉ូណល់ វីហ្កេន|រ៉ូណាល់ រីហ្កេន]]នៅក្នុងជំនួបជាមួយថ្នាក់ដឹកនាំកំពូលរបស់ក្រុម[[មូចាហ៊ីឌីន (អាហ្វកានីស្ថាន)|មូចាហ៊ីឌីន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៣]] បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមនៅអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៧៨–បច្ចុប្បន្ន)|សូវៀតបានចូលឈ្លានពាននិងកាន់កាប់ប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩]] ចលនា[[មូចាហ៊ីឌីន (អាហ្វកានីស្ថាន)|មូចាហ៊ីឌីន]]ក៏បានបង្កើតឡើងដើម្បីធ្វើសកម្មភាពប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងសូវៀត។ មេដឹកនាំមូលដ្ឋានក្រុមតាលីបង់ស្ទើរទាំងអស់គឺសុទ្ធតែធ្លាប់បានបម្រើការឱ្យចលនាមូចាហ៊ីឌីននៅអំឡុងសង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វកានីស្ថាន។<ref>{{cite web |title=(អង់គ្លេស) Afghanistan: Political Parties and Insurgent Groups 1978-2001 |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1154721/1226_1369733568_ppig1.pdf |website=ecoi.net |publisher=[[Refugee Review Tribunal|Australian Refugee Review Tribunal]] |access-date=23 សីហា 2021 |pages=18–19 |date=7 មីនា 2013 }}</ref> [[ប្រធានាធិបតីប៉ាគីស្ថាន]]នាពេលនោះគឺលោក[[មហាម៉ាដ ស៊ា-អ៊ូល-ហាក់]]បានកើតការព្រួយបារម្ភខ្លាចសហភាពសូវៀតបន្តវាយចូលប្រទេសរបស់ខ្លួនទៀតដូច្នេះហើយ មហាម៉ាដក៏បញ្ជូនឧត្តមសេនីយ៍របស់លោកមួយរូបទៅប្រទេស[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]]ដើម្បីឃោសនានិងប្រមូលសម្លេងគាំទ្រឱ្យចលនាតស៊ូប្រឆាំងសូវៀតនៅឯអាហ្វកានីស្ថាន។ មិនយូរប៉ុន្មាន រដ្ឋាភិបាលអារ៉ាប៊ីសាអូឌីតរួមជាមួយ[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល]]របស់អាមេរិកក៏ផ្តល់ជំនួយជាថវិកានិងគ្រឿងសព្វាវុធទៅឱ្យចលនាមូហាហ៊ីឌីនតាមរយៈ[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍អន្តរសេវាកម្ម]] (ISI) របស់ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។<ref name="Price">{{cite web |title=Pakistan: A Plethora of Problems |url=http://globalsecuritystudies.com/Price%20Pakistan.pdf |access-date=23 សីហា 2021 |work=Global Security Studies, Winter 2012, Volume 3, Issue 1, by Colin Price, School of Graduate and Continuing Studies in Diplomacy |location=Norwich University, Northfield, VT. |archivedate=2020-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200324175909/http://globalsecuritystudies.com/Price%20Pakistan.pdf |url-status=dead }}</ref> ក្នុងទស្សវត្តរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ទាហានអាហ្វកានីស្ថានជាង ៩០,០០០ នាក់ត្រូវបានទទួលការហ្វឹកហ្វឺនពី ISI ដោយនៅក្នុងនោះក៏មាន[[មហាម៉ាដ អូម៉ារ]]ផងដែរ។<ref name="Price"/> ===សង្គ្រាមស៊ីវិលអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩២–១៩៩៦)=== {{See also|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩២–១៩៩៦)}} នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩២ បន្ទាប់ពីរបបកុម្មុយនិស្តដែលគាំទ្រដោយសូវៀតបានផ្តួលរំលំរួច គណបក្សនយោបាយអាហ្វកានីស្ថានជាច្រើនបានយល់ស្របលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងប៉េស្សាវ៉ារ]]ហើយបានរួមគ្នាតែងតាំង[[រដ្ឋឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន|រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន]]មួយសម្រាប់អន្តរកាលឆ្ពោះទៅរកសន្តិភាព។ បក្សពួកភាគច្រើនក្នុងចលនាមូហាហ៊ីឌីនមិនបានចូលរួមក្នុងអន្តរកាលនេះទេ។ វិបត្តិនយោបាយបានផុសចេញឡើងភ្លាមៗនៅអាហ្វកានីស្ថានបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នបានបង្កើតឡើងមក នេះគឺដោយសារតែការចង់ដណ្តើមអំណាចគ្នាកាន់កាប់រវាងបក្សពួកនយោបាយដែលយល់ស្របពីមុនៗ។<ref name="photius, peshawar">[https://photius.com/countries/afghanistan/government/afghanistan_government_the_peshawar_accord~72.html 'The Peshawar Accord, 25 April 1992']. Website photius.com. Text from 1997, purportedly sourced on The Library of Congress Country Studies (USA) and CIA World Factbook. Retrieved 22 December 2017.</ref> [[គណបក្សឥស្លាមគូលប៊ូដង់]]ដែលជាបក្សពួកសមាជិកនៅក្នុងចលនាមូហាហ៊ីឌីន មិនបានចេញទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នថ្មីទេហើយនៅអំឡុងខែមេសា ក្រុមមួយនេះបានសម្រុកចូលរដ្ឋធានីកាប៊ុលដើម្បីដណ្តើមអំណាចកាន់កាប់ផ្ទាល់ខ្លួនដែលជាហេតុនាំឱ្យ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩២–១៩៩៦)|សង្គ្រាមស៊ីវិលថ្មី]]ផ្ទុះឡើង។ នៅខែឧសភា បក្សពួកមួយនេះបានចាប់ផ្តើមបើកការវាយប្រហារលើកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៅទីក្រុងកាប៊ុល។<ref name="Human Rights Watch (4)"/> ប្រតិបត្តិការរបស់ក្រុមនេះត្រូវបានទទួលការគាំទ្រពី ISI របស់ប្រទេសប៉ាគីស្ថានទាំងជំនួយថវិកានិងយោធា។<ref name="Neamatollah Nojumi">{{cite book| last =Neamatollah Nojumi | title =The Rise of the Taliban in Afghanistan: Mass Mobilization, Civil War, and the Future of the Region|edition=2002 1st | publisher = Palgrave, New York }}</ref> ដោយមើលឃើញផលប្រយោជន៍ច្រើន ប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]]បានឆ្លៀតឱកាសចូលគាំទ្រកងកម្លាំង[[គណបក្សរួបរួមឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន|បក្សរួបរួមឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន]]ខណៈដែល[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]]បានផ្តល់ការគាំទ្រដល់[[អង្គការដាវ៉ារឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន|សហភាពឥស្លាមដើម្បីរំដោះអាហ្វកានីស្ថាន]]។<ref name = "Human Rights Watch (4)">{{cite web| url =https://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands | title = Blood-Stained Hands, Past Atrocities in Kabul and Afghanistan's Legacy of Impunity | publisher = [[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]}}</ref><ref name="Amin Saikal">{{cite book| last =Amin Saikal | author-link = Amin Saikal| title =Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival| year =2006 | edition = 1st | page= 352| publisher = I.B. Tauris & Co | location = London New York | isbn = 978-1-85043-437-5}}</ref><ref name="Roy Gutman">Gutman, Roy (2008): ''How We Missed the Story: Osama Bin Laden, the Taliban and the Hijacking of Afghanistan'', Endowment of the United States Institute of Peace, 1st ed., Washington DC.</ref> ជម្លោះរវាងបក្សពួកទាំងអស់នេះបានអូសទាញអាហ្វកានីស្ថានឱ្យធ្លាក់ចូលកាន់តែជ្រៅបន្ថែមទៀតទៅក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមស៊ីវិល។ [[File:Aerial view of a section of Kandahar in 2013.jpg|thumb|បក្សតាលីបង់បានលេចចេញឡើងនៅផ្នែកខាងត្បូងនៃទីក្រុង[[កាន់ដាហារ]]នៅអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៤]] បទឈប់បាញ់ទាំងឡាយដែលត្រូវចរចាគ្នារួចបានចូលជាធរមានបានរយៈពេលតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះមុននឹងត្រូវផ្ទុះជម្លោះថ្មីម្តងហើយម្តងទៀត។<ref name="Human Rights Watch (4)"/> ទោះជាជម្លោះបានរុញបន្តទៅក្តីប៉ុន្តែផ្នែកខ្លះនៃប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានមិនបានទទួលផងប៉ះពាល់អ្វីធំដុំច្រើននោះទេដូចជានៅតំបន់ដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋមន្ត្រីម៉ាស៊ូដនិងទីក្រុងហេរ៉ាដជាដើម។{{citation needed}} ចំណែកឯទឹកដីភាគខាងត្បូងវិញគឺមិនស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់បក្សពួកសង្គ្រាមណាមួយឡើយដោយទឹកដីទាំងនោះត្រូវជាកម្មសិទ្ធិរបស់មេដឹកនាំតាមតំបន់នីមួយៗ។ ទីបំផុត ក្រុមតាលីបង់ក៏បានលេចរូបរាងឡើងនៅចុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៤ ដោយបានអះអាងថាខ្លួននឹងរំដោះប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានចេញពីអំពើពុករលួយនិងភាពចលាចលដែលកំពុងបង្កឡើងដោយបក្សពួកផ្សេងៗរួចបើបានជោគជ័យ ខ្លួននឹងបង្កើតចេញជារបបថ្មីដែលមានសាសនាឥស្លាមជាគ្រឹះ។{{citation needed}} ==ប្រវត្តិ== {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រតាលីបង់}} ===១៩៩៤=== {{Further|[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩២–១៩៩៦)]]}} តាលីបង់គឺជាចលនារបស់និស្សិតសាសនា (តាលីប) មកពីតំបន់[[ជនជាតិប៉ាស្តុន|ប៉ាស្តុន]]នៃភាគខាងកើតនិងខាងត្បូងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន ពួកគេគឺសុទ្ធតែធ្លាប់ទទួលបានការអប់រំនៅតាមសាលាប្រពៃណីសាសនាឥស្លាមនៅក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។<ref name="massacreMazar, II">{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm#P81_13959 |title=Afghanistan: The massacre in Mazar-i Sharif. (Chapter II: Background) |publisher=[[Human Rights Watch]]|date=វិច្ឆិកា 1998| access-date=24 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102042606/http://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm |archive-date=2 វិច្ឆិកា 2008}}</ref> ចលនាតាលីបង់ក៏មានសមាជិកដើមកំណើត[[ជនជាតិតាជិក|តាជិក]]និង[[ជនជាតិអ៊ូសបេក|អ៊ូសបេក]]ដែរហើយពួកគេបាន"ដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងកំណើនប្រជាប្រិយភាពនិងភាពជោគជ័យរបស់តាលីបង់"។<ref>Alex Strick van Linschoten and Felix Kuehn, ''An Enemy We Created: The Myth of the Taliban-Al Qaeda Merger in Afghanistan'', Oxford University Press (2012), p. 122</ref> ====ការអប់រំនិងហេតុផល==== នៅអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៤ [[មហាម៉ាដ អូម៉ារ]]និងនិស្សិតរបស់លោកចំនួន ៥០ នាក់បានសម្រេចបង្កើតចលនាតាលីបង់ឡើងនៅទីក្រុង[[កាន់ដាហារ]]។<ref name=Stanford/><ref name="Matinuddin, Kamal 1999 pp.25">Matinuddin, Kamal, ''The Taliban Phenomenon, Afghanistan 1994–1997'', [[Oxford University Press]], (1999), pp. 25–26</ref><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=25}}</ref> មូលហេតុក្រោយការបង្កើតចលនានេះគឺដោយសារគាត់មិនសប្បាយចិត្តដែលច្បាប់[[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាម]]មិនត្រូវបានតម្លើងជាច្បាប់កំពូលនៅអាហ្វកានីស្ថានបន្ទាប់ពីបានផ្តួលរំលំរបបកុម្មុយនិស្តរួចហើយឥឡូវនេះ លោកជាមួយនឹងគ្នីគ្នាលោកបានសន្យាថានឹងកម្ចាត់មេដឹកនាំចលនាផ្សេងៗនិងឧក្រិដ្ឋជនទាំងប៉ុន្មានចេញពីអាហ្វកានីស្ថានទាំងអស់។<ref name=Stanford>[http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/367 'The Taliban']. ''Mapping Militant Organizations.'' Stanford University. Updated 15 July 2016. Retrieved 24 September 2017.</ref> ច្រើនខែក្រោយមក ចំនួនសមាជិកនៃចលនារបស់អូម៉ារបានកើនដល់ ១៥,០០០ នាក់ដែលភាគច្រើនជាជនភៀសខ្លួនមកពីសាលាសាសនាឥស្លាមនៅប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]។ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីជួយចលនាបះបោរប្រឆាំងនឹងសូវៀត រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបានផ្តល់សៀវភៅសិក្សាជាសម្ងាត់ដោយលើកកម្ពស់ការបង្រៀនសាសនាឥស្លាមបែកសកម្មប្រយុទ្ធនិងរួមបញ្ចូលរូបភាពនៃអាវុធនិងទាហានដើម្បីបណ្តុះកុមារឱ្យស្អប់ជនឈ្លានពានបរទេស។ ក្រុមតាលីបង់បានយកសៀវភៅអាមេរិកទាំងនោះមកសិក្សាប៉ុន្តែបានគូសមុខមនុស្សក្នុងសៀវភៅនោះចោលដោយរក្សាតាមគោលការណ៍ដ៏តឹងរឹងរបស់ពួកគេ។ [[ទីភ្ញាក់ងារដើម្បីការអភិវឌ្ឍអន្តរជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក]]បានចំណាយប្រាក់រាប់លានដុល្លារទៅ[[សាកលវិទ្យាល័យណេប្រាស្កា]]នៅរដ្ឋ[[អូម៉ាហា]]នាអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៨០ ដើម្បីបោះពុម្ភសៀវភៅសិក្សាបន្ថែមជាភាសាក្នុងស្រុករបស់អាហ្វកានីស្ថាន។<ref>Washington Post, 23 មីនា 2002, "[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2002/03/23/from-us-the-abcs-of-jihad/d079075a-3ed3-4030-9a96-0d48f6355e54/?noredirect=on From U.S., the ABC's of Jihad]"</ref> ក្រុមតាលីបង់ដំបូងបានផ្តាច់ជ្ញារចិត្តបន្តប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនព្រោះតែពួកគេមើលឃើញទុក្ខសោករបស់ប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថានដែលពួកគេជឿថាបណ្តាលមកពីភាពលោភលន់ចង់បានអំណាចរវាងក្រុមបក្សពួកនយោបាយផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេសនិងដោយមិនប្រកាន់ខ្ជាប់ក្រមសីលធម៌សាសនាឥស្លាម។<ref name=Stanford/><ref name="Turbulent"/><ref name="Melissa"/> ====អន្តរាគមន៍របស់ប៉ាគីស្ថាន==== ប្រភពមួយចំនួនបានថ្លែងថាប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]បានលូកដៃចូលធ្វើអន្តរាគមន៍នៅអំឡុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩៤ ដើម្បី"បង្កើត"ក្រុមតាលីបង់ឡើង។<ref>{{cite book|last=Shaffer|first=Brenda|title=The Limits of Culture: Islam and Foreign Policy|url=https://books.google.com/books?id=uEOd-cDWVwQC&pg=PA267|year=2006|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-19529-4|page=267}}</ref> [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍អន្តរសេវា]]របស់ប៉ាគីស្ថាន (ISI) មានទំនោរគាំទ្រតាលីបង់ខ្លាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ ដោយសង្ឃឹមថាអំណាចគ្រប់គ្រងថ្មីមួយនេះនឹងផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់ខ្លួននាពេលខាងមុខ។<ref name=Stanford/> ទោះជាតាលីបង់បានទទួលជំនួយហិរញ្ញវត្ថុពីប៉ាគីស្ថាននៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ក្តីហើយទោះបីជា"ប៉ាគីស្ថានបានខំប្រឹងគាំទ្រចលនាតាលីបង់ពីឆាក់ដំបូងក៏ដោយក៏ទំនាក់ទំនងរវាងបក្សពួកទាំងពីរនូវតែមានភាពផុយស្រួយនិងមានគោលដៅខុសៗពីគ្នា។ ISI និងប៉ាគីស្ថានមានគោលបំណងចង់គ្រប់គ្រងប្រើប្រាស់ចលនានេះខណៈដែលថ្នាក់ដឹកនាំតាលីបង់កំពុងរកផែនការនិងល្បិចដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការប្រកបដោយឯករាជ្យភាពផងនិងទទួលបានការគាំទ្រផង"។ អ្នកគាំទ្រតាលីបង់ធំជាងគេនៅប្រទេសប៉ាគីស្ថានគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ណាស៊ីរូឡា បាបារ]]ដោយលោកជឿថាតាលីបង់អាហ្វកានីស្ថានអាចជាចំណុចនយោបាយភូមិសាស្ត្រដ៏សំខាន់និងដោយសារក្រុមនេះជា"ក្រុមតំណាង[[ឌីអូបង់ឌីនិយម]]ដែលអាចដើរតួជាគូប្រជែងនឹងឥទ្ធិពល[[វ៉ាហាប៊ីនិយម|វ៉ាហាប៊ីយ៉ា]]ដែលកំពុងរីករាលដាលនៅក្នុងតំបន់"។<ref>Alex Strick van Linschoten and Felix Kuehn, ''An Enemy We Created: The Myth of the Taliban-Al Qaeda Merger in Afghanistan'', Oxford University Press (2012), pp. 121–122</ref> ====ការឡើងត្រួតត្រាទីក្រុងកាន់ដាហារ==== នៅថ្ងៃទី៣ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៤ តាលីបង់បានធ្វើការវាយប្រហាររួចកាន់កាប់ទីក្រុងកាន់ដាហារ។<ref name=Stanford/> មុនថ្ងៃទី៤ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩៥ តាលីបង់បានគ្រប់គ្រង[[ខេត្តនៃអាហ្វកានីស្ថាន|ខេត្ត]]ចំនួន ១២។<ref name=Stanford/> ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនៅតាមតំបន់ភាគច្រើនបានសុំទទួលចុះចាញ់ដោយមិនប្រើកម្លាំងតបតវិញទេ។ មេបញ្ជាការរបស់អូម៉ារខ្លះធ្លាប់ជាអតីតមេបញ្ជាការយោធាខ្នាតតូចនិងខ្លះទៀតជាគ្រូបង្រៀន[[ម៉ាដ្រាសា]] (សាលាឬវិទ្យាស្ថានអប់រំសាសនាទាំងឡាយនៅក្នុងវប្បធម៌ឥស្លាម)។<ref name=Felbab-Brow>{{cite book|last=Felbab-Brow |first=Vanda|title=Shooting up: counterinsurgency and the war on drugs|year=2010|publisher=Brookings Institution Press |isbn=978-0-8157-0328-0|page=122}}</ref><ref name = "Rashid 2000 27–29">{{Harvnb|Rashid|2000|pp=27–29}}.</ref><ref name="Human Rights Watch (5)"/><ref name="Harvnb|Rashid|2000|p=29">{{Harvnb |Rashid|2000|p=29}}</ref>{{sfn|Goodson|2002|p=114}} នេះជាដំណាក់កាលមួយដែលប្រជាប្រិយភាពរបស់ក្រុមតាលីបង់បានលេចឡើងព្រោះក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមនេះ៖ អំពើពុករលួយត្រូវបានទាត់ចោល សណ្តាប់ធ្នាប់សង្គមត្រូវបានស្តារឡើងវិញ ផ្លូវនិងបរិវេណរបស់តាលីបង់មានសុវត្ថិភាពជាងមុន។<ref name=Stanford/> ===១៩៩៥–កញ្ញា ១៩៩៦=== [[File:Afghanistan politisch 1996.png|thumb|ផែនទីនយោបាយប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាននៅចុងឆ្នាំ១៩៩៦ ក្រោយពីតាលីបង់បានដណ្តើមកាន់កាប់រដ្ឋធានីកាប៊ុល]] ដើម្បីបង្កើនការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនលើប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន ក្រុមតាលីបង់បានចាប់ផ្តើមពង្រីកអំណាចនិងឥទ្ធិពលពីក្រៅមូលដ្ឋានកាន់ដាហារដោយវាតទីយកទឹកដីជិតខាងបន្តិចម្តងៗ។ នៅដើមឆ្នាំ១៩៩៥ ចលនាតាលីបង់បានឆ្ពោះសម្រុកទៅរដ្ឋធានី[[កាប៊ុល]]ប៉ុន្តែត្រូវទទួលបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងដៃកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលនៃ[[រដ្ឋឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន]]។ ខណៈពេលកំពុងដកថយចេញពីកាប៊ុល ក្រុមតាលីបង់បានធ្វើការបាញ់ប្រហារមកលើទីក្រុង<ref name="amnesty.org">Amnesty International. "Document – Afghanistan: further information on fear for safety and new concern: deliberate and arbitrary killings: civilians in Kabul". 16 វិច្ឆិកា 1995 Accessed at [https://www.amnesty.org/en/documents/asa11/015/1995/en/ Amnesty.org]</ref>ដែលបណ្តាលឱ្យស្លាប់ជនស៊ីវិលមួយចំនួន។ បណ្តាញសារព័ត៌មានបានចាប់ផ្តើមផ្សព្វផ្សាយនៅអំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៥ ថាក្រោយពីសកម្មភាពបាញ់ប្រហារ ក្រុមតាលីបង់បានបាត់បង់នូវសេចក្តីគោរពនិងជំនឿពីសំណាក់ប្រជាពលរដ្ឋហើយត្រូវបានប្រជាពលរដ្ឋមើលឃើញថាជា បក្សពួកយោធាដែល"ស្រេកឃ្លានអំណាច"មួយទៀតប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web|url=https://www.refworld.org/docid/3ae6ad3ac.html|title=Refworld &#124; Afghanistan: Background information on the Taliban movement|first=United Nations High Commissioner for|last=Refugees|website=Refworld}}</ref> ក្រោយពីបានទទួលបរាជ័យជាច្រើនលើកមក ទីបំផុតតាលីបង់ក៏បានទទួលជោគជ័យម្តងទៀតដោយបានចូលកាន់កាប់ភាគខាងលិចនៃទីក្រុង[[ហេរ៉ាដ]]នៅថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៥។ បន្ទាប់ពីមានការចោទប្រកាន់ពីរដ្ឋាភិបាលអាហ្វកានីស្ថានថាប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានកំពុងជួយក្រុមតាលីបង់ ក្រុមមនុស្សមួយហ្វូងធំបានសម្រុកទៅបាតុកម្មនិងបំផ្លិចបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិសាធារណៈរបស់ស្ថានទូតប៉ាគីស្ថានក្នុងទីក្រុងកាប៊ុល។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=f5wcH0abSQcC&pg=PA8|title = A Political Chronology of Central, South and East Asia|isbn = 9781135356804|last1 = Publications|first1 = Europa|date = 2 កញ្ញា 2003}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៦ នៅពេលដែលតាលីបង់កំពុងត្រៀមប្រតិបត្តិការវាយប្រហារដ៏ធំមួយ មេបញ្ជាការនៃកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលអាហ្វកានីស្ថានបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងប្រឆាំងតាលីបង់ដកថយចេញពីទីក្រុងឆ្ពោះទៅភាគឥសាន្តនៃជួរភ្នំ[[ហិណ្ឌូឃូស]]វិញ។ ការធ្វើបែបនេះក៏ព្រោះតែខ្លាចមានករណីស្លាប់ជនស៊ីវិលបន្តទៀត ជាពិសេសគឺការប្រយុទ្ធគ្នាតាមទីប្រជុំជននេះឯង។ ចលនាតាលីបង់បានចូលក្នុងទីក្រុងកាប៊ុលនៅថ្ងៃទី២៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៦ រួចបានសម្រេចប្រកាសបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីដែលគេតែងស្គាល់ថា[[តាលីបង់#អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន|អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន]]។ ក្រុមអ្នកវិភាគបាននិយាយថាតាលីបង់នាពេលនោះគឺកំពុងតែវិវត្តទៅជាចលនាអាយ៉ងសម្រាប់បម្រើផលប្រយោជន៍តំបន់របស់ប្រទេសប៉ាគីស្ថានហើយ។<ref name="Amin Saikal"/><ref name="Human Rights Watch (5)">{{cite web|url=https://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm#P81_13959 |title=II. Background |publisher=Human Rights Watch |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102042606/http://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm |archive-date=2 November 2008 |work=Reports 1998, Afghan }}</ref><ref name="amnesty.org"/><ref name="George Washington University">{{cite web|year=2007 |url =http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm#17 |title =Documents Detail Years of Pakistani Support for Taliban, Extremists | publisher = [[George Washington University]]}}</ref><ref>Coll, ''Ghost Wars'' (New York: Penguin, 2005), 14.</ref><ref>{{cite web|url=http://departments.kings.edu/womens_history/taliba.html|title=The Taliban|last=Marcin|first=Gary|year=1998|publisher=[[King's College (Pennsylvania)|King's College]]|access-date=24 សីហា 2021}}</ref> ===អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩៦–២០០១)=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩៦–២០០១)|អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន}} គោលដៅយោធារបស់តាលីបង់នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៩៦–២០០១ គឺស្តារសណ្តាប់ធ្នាប់សង្គមនិងយោធាតាមសម័យ[[អាប់ឌួរ រ៉ាម៉ាន់ ខាន់|អាប់ឌួរ រ៉ាម៉ាន់]]ដោយបង្កើតរដ្ឋដែលមាន[[ជនជាតិប៉ាស្តុន]]កាន់កាប់នៅតំបន់ភាគខាងជើងឡើងវិញ។<ref name="B.G. Williams">{{cite book |url=http://www.brianglynwilliams.com/pdfs/20150423092736793.pdf|author=[[Brian Glyn Williams|B.G. Williams]] 12 May 2013|title=work|publisher=published by [[Routledge]] – [[Taylor & Francis]] group|access-date=25 សីហា 2021}}</ref> តាលីបង់មានបំណងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលឥស្លាមតាមរយៈច្បាប់និងសណ្តាប់ធ្នាប់ដោយផ្អែកលើច្បាប់មូលដ្ឋាន''[[សារីយ៉ា]]'' ស្របតាមសាលាហានាហ្វីនៃយុត្តាធិការសាសនាឥស្លាមនិងបញ្ញត្តិសាសនារបស់អូម៉ារលើទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានទាំងមូល។ ត្រឹមឆ្នាំ១៩៩៨ រដ្ឋាភិបាលតាលីបង់បានត្រួតត្រាលើទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានប្រមាណ ៩០%។<ref name=Stanford/> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០០ [[សេចក្តីសម្រេច ១៣៣៣ នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានប្រកាសថាប្រជាពលរដ្ឋអាហ្វកានីស្ថានកំពុងត្រូវការជំនួយមនុស្សធម៌ជាបន្ទាន់ហើយបានថ្កោលទោសសកម្មភាពរបស់តាលីបង់ក្នុងការប្រើប្រាស់ទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានសម្រាប់បណ្តុះបណ្តាលហ្វឹកហ្វឺន"ក្រុមភេវរករ"និងបូករួមទាំងការផ្តល់ទីជម្រកសុវត្ថិភាពដល់[[អូសាម៉ា ប៊ីន ឡាឌែន]] ហើយជាលទ្ធផល ក្រុមប្រឹក្សាបានចេញសំណើដាក់ទណ្ឌកម្មធ្ងន់ធ្ងរលើចលនាតាលីបង់។<ref>[https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N00/806/62/DOC/N0080662.DOC UNSC Resolution 1333, 19 December 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224154825/https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N00/806/62/DOC/N0080662.DOC |date=24 កុម្ភៈ 2021 }} (sanctions against Taliban territory). Retrieved 25 សីហា 2021.</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០០១ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]រួមជាមួយនឹងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនបានវាយចូលឈ្លានពានអាហ្វកានីស្ថាននិងបានទម្លាក់តាលីបង់ចេញពីអំណាច។ ថ្នាក់ដឹកនាំតាលីបង់បានរត់ភៀសខ្លួនទៅប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។<ref name=Stanford/> ====អាហ្វកានីស្ថានក្រោមការដឹកនាំរបស់តាលីបង់==== តាលីបង់បានឡើងកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ១៩៩៦ ពោលគឺខណៈដែលសេដ្ឋកិច្ចនិងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរបស់ប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយ[[ជម្លោះនៅអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៧៨–បច្ចុប្បន្ន)|សឹកសង្គ្រាមអស់រយៈពេលជាង ២០ ឆ្នាំ]]កន្លងមក។ កង្វះទឹកស្អាតនិងភ្លើងអគ្គិសនី ស្បៀងអាហារ ផ្ទះសម្បែង និងរបស់ផ្សេងៗទៀតគឺជាបញ្ហាដែលមិនងាយដោះស្រាយដោយស្រួលៗនោះឡើយសម្រាប់ពួកតាលីបង់។ លើសពីនេះ រចនាសម្ព័ន្ធត្រកូលនិងគ្រួសារដែលផ្តល់ឱ្យអាហ្វកានីស្ថាននូវសំណាញ់សុវត្ថិភាពសង្គមនិងសេដ្ឋកិច្ចក៏ត្រូវបានទទួលរងខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរផងដែរ។ អត្រាមរណៈទារកនៅអាហ្វកានីស្ថាននាពេលនោះគឺខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក។ មួយភាគបួននៃកុមារទាំងអស់បានស្លាប់មុនពេលពួកគេឈានចូលដល់អាយុ ៥ ឆ្នាំដែលត្រូវជាអត្រាខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងចំណោមប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍លើពិភពលោក។<ref name="rashid 107"/><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=126}}.</ref><ref> UNCP Country Development Indicators, 1995.</ref> អង្គការសប្បុរសធម៌ឬអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល (NGO) បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងជួយផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងអាហារ ការងារ ការស្តារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងការផ្តល់សេវាកម្មផ្សេងៗទៀតជូនប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថានប៉ុន្តែក្រុមតាលីបង់វិញបានកើតការសង្ស័យយ៉ាងខ្លះចំពោះ"ជំនួយ"ដែលអង្គការទាំងនោះផ្តល់ឱ្យ។ ដោយមានករណីស្លាប់ជាងមួយលាននាក់ដោយសារតែសង្គ្រាម ចំនួនស្ត្រីមេម៉ាយនៅតាមគ្រួសារនីមួយៗបានកើនឈានដល់ ៩៨,០០០ នាក់គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៩៨។ នៅកាប៊ុលវិញ ផ្នែកជាច្រើននៃទីក្រុងនេះត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញពីរុក្កែរ មីស៊ីល ឬអាវុធបំផ្ទុះផ្សេងៗ ហើយប្រជាជនប្រមាណ ១.២ លាននាក់បានទទួលផលប្រយោជន៍ពីជំនួយរបស់អង្គការបរទេស។ សង្គ្រាមស៊ីវិលនិងការភៀសខ្លួននូវតែបន្តកើតមាននៅក្នុងរបបរបស់តាលីបង់។ តំបន់ទីប្រជុំជនខ្លះដូចជាហេរ៉ាដ និងមាហ្សាត្រូវឆ្លងកាត់ការជម្លៀសប្រជាជនប្រមាណបីភាគបួននៃប្រជាជនមួយលាននាក់ដោយតាលីបង់ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះទីកន្លែងបម្រើសេវាកម្មនៅតាមទីប្រជុំជនទាំងនោះត្រូវបានក្រុមតាលីបង់ដុតបំផ្លាញដោយពួកគេគិតថាវាជាទីផ្តល់ប្រយោជន៍ដល់សត្រូវរបស់ខ្លួន។<ref>{{Cite journal|title=Quoting the ICRC |journal=History Compass |volume=3 |pages = **|publisher=Blackwell-synergy.com |date=2005|doi=10.1111/j.1478-0542.2005.00141.x |last1=Nichols |first1=Robert }}</ref><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=72}}.</ref><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|pp=64, 78}}.</ref> អ្នកធ្វើសេចក្តីសម្រេចរបស់តាលីបង់ពោលគឺលោកអូម៉ារផ្ទាល់បានកម្រចេញមុខមកនិយាយដោយផ្ទាល់ជាមួយជនបរទេសដែលមិនមែនជាជនមូស្លីមណាស់ ដូចនេះ បុគ្គលផ្តល់ជំនួយត្រូវដោះស្រាយជាមួយអន្តរការីដែលការយល់ព្រមនិងកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ច្រាស។<ref name="rashid 101-102"/><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=65}}.</ref> អសប បានសម្រេចចិត្តបង្កើនចំនួនបុគ្គលិកស្ត្រីមូស្លីមដើម្បីបំពេញតម្រូវការរបស់តាលីបង់បន្ទាប់មកក្រុមតាលីបង់បានតម្រូវឱ្យបុគ្គលិក អសប ដែលជាស្ត្រីមូស្លីមទាំងអស់ត្រូវធ្វើដំណើរចូលអាហ្វកានីស្ថានដើម្បីធ្វើពិធីចូលជា[[ម៉ារាំ]] (បុគ្គលម្នាក់នៅក្នុងគ្រួសារដែលមិនអាចរៀបការបានឡើយ)។<ref name=taliban71>{{Harvnb|Rashid|2000|p=71}}.</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៨ តាលីបង់បានសម្រេចបិទការិយាល័យ NGO នៅកាប៊ុលដោយបង្ខំបន្ទាប់ពីអង្គការទាំងនោះបានបដិសេដមិនផ្លាស់ប្តូរចេញពីទីកន្លែងដែលត្រូវទម្លាក់គ្រាប់បែកទៅអតីតមហាវិទ្យាល័យពហុបច្ចេកទេសមួយកន្លែងតាមបញ្ជា។<ref name=bmj> [http://www.bmj.com/cgi/content/full/317/7155/369/a Aid agencies pull out of Kabul] The building had neither electricity or running water.</ref> មួយខែក្រោយមក ការិយាល័យ សបអ ក៏បានបិទទ្វាលែងដំណើរការ។<ref name=rashid,71>{{Harvnb|Rashid|2000|pp=71–72}}.</ref> តម្លៃស្បៀងអាហារកាន់តែកើនឡើងនិងស្ថានភាពកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺន រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងផែនការលោកការី ឌីន មហាម៉ាដបានពន្យល់ថាការបាត់បង់ជំនួយមនុស្សធម៌នេះមិនមានអ្វីខុសពីពេលកាលមានជំនួយអ្វីទេ៖ {{Quote|យើងជាមូស្លីមជឿថាព្រះជាម្ចាស់ដែលមានអំណាចចេស្តានឹងចិញ្ចឹមថែរក្សាមនុស្សគ្រប់គ្នាតាមមធ្យោបាយមួយឬផ្សេងទៀត។ ប្រសិនបើអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលបរទេសចាកចេញនោះ វាគឺជាការសម្រេចចិត្តរបស់ពួកគេ។ ពួកយើងមិនបានបណ្តេញគេចេញឯណា។<ref>[[Agence France-Presse]], "Taliban reject warnings of aid pull-out", 1998-07-16.</ref>}} អង្គការមួយចំនួននៅកាន់ដាហារមិនបានទទួលរងផលប៉ះពាល់អ្វីនោះទេហើយបានបន្តប្រតិបត្តិការរបស់ពួកគេដូចធម្មតា។ ====មុខងារយោធាប៉ាគីស្ថានអំឡុងរបបតាលីបង់==== [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍អន្តរសេវាកម្ម]]នៃប្រទេសប៉ាគីស្ថាន (ISI) បានដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងដំណើរបង្កើតចលនាតាលីបង់ឡើងនៅឆ្នាំ១៩៩៤។ ISI បានប្រើតាលីបង់ដើម្បីបង្កើតរបបមួយនៅអាហ្វកានីស្ថានដែលនឹងបង្កើតផលចំណេញនិងផលប្រយោជន៍ដល់ប៉ាគីស្ថានពិសេសគឺឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេនៅក្នុងតំបន់។ បន្ទាប់ពីបានបង្កើតចលនាតាលីបង់ឡើងមក ISI និងយោធាប៉ាគីស្ថានតែងតែផ្តល់ជំនួញនិងការគាំទ្រផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ ភស្តុភារ និងយោធា។{{refn|បើយោងទៅតាមប្រភពមួយចំនួនចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៤ មក។<ref name="Giraldo">{{Cite book |last=Giraldo |first=Jeanne K. |url=https://archive.org/details/terrorismfinanci00haro |title=Terrorism Financing and State Responses: A Comparative Perspective |publisher=Stanford University Press |year=2007 |isbn=978-0-8047-5566-5 |page=[https://archive.org/details/terrorismfinanci00haro/page/96 96] |url-access=registration}}</ref><ref name=Shaffer2>{{cite book|last=Shaffer|first=Brenda|title=The Limits of Culture: Islam and Foreign Policy|year=2006|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-69321-9|page=[https://archive.org/details/limitsofculturei0000unse/page/267 267]|quote=Pakistani involvement in creating the movement is seen as central|url=https://archive.org/details/limitsofculturei0000unse/page/267}}</ref><ref name="Forsythe3">{{cite book|last=Forsythe|first=David P.|title=Encyclopedia of human rights|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533402-9|page=2|edition=Volume 1|quote=In 1994 the Taliban was created, funded and inspired by Pakistan}}</ref><ref name="Hall Gardner">{{cite book|last=Gardner|first=Hall|author-link=Hall Gardner|title=American global strategy and the 'war on terrorism'|year=2007|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-7094-0|page=59}}</ref><ref name=Jones>{{cite book|last=Jones|first=Owen Bennett|title=Pakistan: eye of the storm|year=2003|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-10147-8|page =240}}</ref><ref name=Randal>{{cite book|last=Randal|first=Jonathan|title=Osama: The Making of a Terrorist|year=2005|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84511-117-5|page=26|quote=Pakistan had all but invented the Taliban, the so-called Koranic students}}</ref><ref name=Peiman>{{cite book|last=Peiman|first=Hooman|title=Falling Terrorism and Rising Conflicts|year=2003|publisher=Greenwood|isbn=978-0-275-97857-0|page=14|quote=Pakistan was the main supporter of the Taliban since its military intelligence, the Inter-Services Intelligence (ISI) formed the group in 1994}}</ref><ref name=Hilali>{{cite book|last=Hilali|first=A. Z.|title=US-Pakistan relationship: Soviet invasion of Afghanistan|year=2005|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-4220-6|page=248}}</ref><ref name=Rumer>{{cite book|last=Rumer|first=Boris Z.|title=Central Asia: a gathering storm?|year=2002|publisher=M. E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0866-6|page=103}}</ref><ref name=Pape>{{cite book|last=Pape|first=Robert A|title=Cutting the Fuse: The Explosion of Global Suicide Terrorism and How to Stop It|year=2010|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-64560-5|pages=140–141}}</ref><ref name=Harf>{{cite book|last=Harf|first=James E.|title=The Unfolding Legacy of 9/11|year=2004|publisher=University Press of America|isbn=978-0-7618-3009-2|page=122|author2=Mark Owen Lombard }}</ref><ref name=Hinnells>{{cite book|last=Hinnells|first=John R.|title=Religion and violence in South Asia: theory and practice|year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-37290-9|page=154}}</ref><ref name=Boase>{{cite book|last=Boase|first=Roger|title=Islam and Global Dialogue: Religious Pluralism and the Pursuit of Peace|year=2010|publisher=Ashgate|isbn=978-1-4094-0344-9|page=85|quote=Pakistan's Inter-Services Intelligence agency used the students from these madrassas, the Taliban, to create a favourable regime in Afghanistan}}</ref><ref name=Armajani-48>{{cite book|last=Armajani|first=Jon|title=Modern Islamist Movements: History, Religion, and Politics|year=2012|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-4051-1742-5|page=48}}</ref><ref name=Bayo>{{cite book|last=Bayo|first=Ronald H.|title=Multicultural America: An Encyclopedia of the Newest Americans|year=2011|publisher=Greenwood|isbn=978-0-313-35786-2|page=8}}</ref>{{sfn|Goodson|2002|p=111}}}} បើយោងទៅតាមអ្នកជំនាញជនជាតិប៉ាគីស្ថានម្នាក់ឈ្មោះ[[អាម៉េដ រ៉ាស៊ីត]]បានឱ្យដឹងថា"នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៤ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៩ ទាហានយោធាប៉ាគីស្ថានពីប្រមាណ ៨០,០០០ ទៅ ១០០,០០០ នាក់បានហ្វឹងហ្វាត់និងប្រយុទ្ធឱ្យខាងតាលីបង់នៅក្នុងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន"។ លោកពីទ័រ ថមសុនបានបញ្ជាក់ថារហូតត្រឹមព្រឹត្តិការណ៍ ៩/១១ យោធាប៉ាគីស្ថាននិងមន្រ្តី ISI រួមជាមួយនឹងបុគ្គលិកកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៉ាគីស្ថានរាប់ពាន់នាក់បានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមនៅអាហ្វកានីស្ថាន។<ref name=Maley>{{cite book|last=Maley|first=William|title=The Afghanistan wars|year=2009|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-21313-5|page=288}}</ref><ref name=Tomsen-322>{{cite book|last=Tomsen|first=Peter|title=Wars of Afghanistan|year=2011|publisher=PublicAffairs|isbn=978-1-58648-763-8|page=322}}</ref> យោងតាមប្រភពអន្តរជាតិមួយចំនួននៅអំឡុងឆ្នាំ២០០១ បានឱ្យដឹងថា ទាហានប៉ាគីស្ថានប្រមាណ ២៨,០០០–៣០,០០០ នាក់រួមជាមួយយុទ្ធជនតាលីបង់ប្រមាណ ១៤,០០០–១៥,០០០ នាក់និងជនសកម្មប្រយុទ្ធ[[អាល់កៃដា]]ប្រមាណ ២,០០០–៣,០០០ នាក់បានរួមប្រយុទ្ធជាមួយគ្នាប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប្រឆាំងតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថាន។ ប្រធានាធិបតីប៉ាគីស្ថាននាពេលនោះគឺលោក[[ពែវ៉េស មូសារ៉ាហ្វ]] (ហើយក៏ជាមេបញ្ជាការកងទ័ពប៉ាគីស្ថានផងដែរ) គឺជាអ្នកដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះសេចក្តីសម្រេចបញ្ជូនទាហានប៉ាគីស្ថានរាប់ពាន់នាក់ទៅប្រយុទ្ធខាងក្រុមតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថាន។ ក្នុងចំណោមជនជាតិប៉ាគីស្ថានប្រមាណ ២៨,០០០ នាក់ដែលកំពុងប្រយុទ្ធនៅអាហ្វកានីស្ថាន មាន ៨,០០០ នាក់ជាសកម្មប្រយុទ្ធដែលត្រូវបានកេណ្ឌជ្រើសរើសក្នុងម៉ាដ្រាសាដើម្បីយកទៅបំពេញជួរកងទ័ពតាលីបង់។ ឯកសារឆ្នាំ១៩៩៨ ដោយ[[ក្រសួងរដ្ឋនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រសួងរដ្ឋអាមេរិក]]បានបញ្ជាក់ថា យុទ្ធជនតាលីបង់ពីប្រមាណ ២០% ទៅ ៤០% គឺមានដើមកំណើតមកពីប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។{{refn|<ref name="Ahmed Rashid/The Telegraph" /><ref name="Webster University Press Book">{{Cite book |last=Marcela Grad |title=Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader |publisher=Webster University Press |edition=March 1, 2009 |page=310}}</ref><ref name="George Washington University"/><ref name="Human Rights Watch-PST-no-quote">{{cite news | url =https://www.hrw.org/reports/2001/afghan2/Afghan0701-02.htm | title = Pakistan's support of the Taliban | publisher = Human Rights Watch | year=2000}}</ref><ref name="Edward Girardet">{{cite book | last = Edward Girardet| title =Killing the Cranes: A Reporter's Journey Through Three Decades of War in Afghanistan |edition=3 August 2011 |page=416 | publisher = Chelsea Green Publishing}}</ref><ref name="Rashid 2000 91">{{Harvnb|Rashid|2000|p=91}}</ref><ref name = "National Geographic">{{cite web | year = 2007 |url = https://www.youtube.com/watch?v=xpQI6HKV-ZY |title = Inside the Taliban| publisher = [[National Geographic Society]]}}</ref>}} នៅថ្ងៃទី១ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៧ តាលីបង់បានបើកការវាយប្រហារលើស៊ែប៊ឺហ្កានដែលជាមូលដ្ឋានយោធាដ៏សំខាន់មួយកន្លែងរបស់កងកម្លាំងប្រឆាំង។ មេមូលដ្ឋាននោះគឺលោកឌូស្តុមបាននិយាយឱ្យដឹងថា មូលហេតុដែលការវាយប្រហារនេះប្រកបទៅដោយជោគជ័យគឺដោយសារតែមានកងកុម្ម៉ង់ដូប៉ាគីស្ថានចំនួន ១,៥០០ នាក់បានចូលរួមហើយកម្លាំងទ័ពអាកាសប៉ាគីស្ថានក៏បានផ្តល់ជំនួយគាំទ្រផងដែរ។<ref name=Clements2>{{cite book|last=Clements|first=Frank|title=Conflict in Afghanistan: a historical encyclopedia|year=2003|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-402-8|page=54}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩៨ អ៊ីរ៉ង់បានចោទប្រកាន់ប៉ាគីស្ថានថាបានបញ្ជូនកងកម្លាំងអាកាសរបស់ខ្លួនទៅទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅទីក្រុងមួយឈ្មោះ[[ម៉ាស្សា-អ៊ី-សារីហ្វ]]និងថែមទាំងបានចោទដោយផ្ទាល់លើកងទ័ពប៉ាគីស្ថានពី"បទឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមនៅក្រុងបាមីយ៉ាន"។ នៅឆ្នាំដដែរនោះ ប្រទេសរុស្ស៊ីបាននិយាយថា ប៉ាគីស្ថានគឺត្រូវមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះ"ការពង្រឹងយោធា"របស់ពួកតាលីបង់នៅភាគខាងជើងអាហ្វកានីស្ថានដោយបញ្ជូនកងទ័ពប៉ាគីស្ថានមួយចំនួនធំដោយក្នុងនោះមានមួយចំនួនត្រូវបានចាប់ខ្លួនជាបន្តបន្ទាប់ដោយរណសិរ្សរួបរួមប្រឆាំងតាលីបង់។<ref name="Washington Post (2)">{{cite news| url = https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/34079877.html?dids=34079877:34079877&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+16%2C+1998&author=Pamela+Constable&pub=The+Washington+Post&desc=Afghanistan%3A+Arena+for+a+New+Rivalry&pqatl=google| title = Afghanistan: Arena for a New Rivalry| last = Constable| first = Pamela| work = The Washington Post| date = 16 កញ្ញា 1998| access-date = 2021-08-25| archive-date = 2013-02-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20130223032559/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/34079877.html?dids=34079877:34079877&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+16,+1998&author=Pamela+Constable&pub=The+Washington+Post&desc=Afghanistan:+Arena+for+a+New+Rivalry&pqatl=google| url-status = dead}}</ref><ref name="Press Trust of India">{{cite news | url = http://www.expressindia.com/ie/daily/19980812/22450054.html | title = Pak involved in Taliban offensive – Russia | newspaper = Express India | year = 1998 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050128030041/http://www.expressindia.com/ie/daily/19980812/22450054.html | archive-date = 28 មករា 2005 }}</ref> នៅអំឡុងឆ្នាំ២០០០ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានដាក់ទណ្ឌកម្មហាមឃាត់ជំនួយផ្នែកយោធាដល់ក្រុមតាលីបង់ដោយមន្ត្រីអង្គការសហប្រជាជាតិបានសម្តៅលើប្រទេសប៉ាគីស្ថានផ្ទាល់។ អគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិបានរិះគន់ប៉ាគីស្ថានយ៉ាងច្បាស់ចំពោះសកម្មភាពគាំទ្រផ្នែកយោធារបស់ពួកគេហើយក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខបានបញ្ជាក់ទៀតថា "ខ្លួនពិតជាមានការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរបាយការណ៍ពាក់ព័ន្ធនឹងចំនួនទាហានខាងក្រុមតាលីបង់រាប់ពាន់នាក់ដែលមិនមែនជាជនជាតិអាហ្វកានីស្ថាន"។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០១ ប្រទេសមួយចំនួនរួមទាំងសហរដ្ឋអាមេរិកបានចោទប៉ាគីស្ថានថាបានរំលោភលើទណ្ឌកម្មរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិដោយប៉ាគីស្ថាននូវតែបន្តផ្តល់ជំនួយយោធានិងហិរញ្ញវត្ថុដល់តាលីបង់។ នៅឆ្នាំ១៩៩៧ ក្នុងប្រតិបត្តិការចូលកាន់កាប់ទីក្រុងកាប៊ុល ប៉ាគីស្ថានបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ៣០ លានដុល្លារសម្រាប់ជំនួយយោធានិង ១០ លានដុល្លារទៀតសម្រាប់ប្រាក់ឈ្នួលរដ្ឋាភិបាល។.<ref name="UN">{{cite news | url =https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml | title = អាហ្វកានីស្ថាន & អង្គការសហប្រជាជាតិ (អង់គ្លេស)| publisher = [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] | year=2012}}</ref><ref name="Washington Times (2)">{{cite news | url = http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=WT&p_theme=wt&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0ED02FA7F968789D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | title = U.S. presses for bin Laden's ejection | work = [[The Washington Times]] | year = 2001 | access-date = 2021-08-26 | archive-date = 2013-05-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130511185904/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=WT&p_theme=wt&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0ED02FA7F968789D&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM | url-status = dead }}</ref><ref name=Byman>{{cite book|last=Byman|first=Daniel|title=Deadly connections: states that sponsor terrorism|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-83973-0|page=195}}</ref> នៅអំឡុងឆ្នាំ២០០០ [[សេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់]]អង់គ្លេស (MI6) បានរាយការណ៍ថា ISI បានដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មនៅក្នុងជំរុំហ្វឹកហ្វឺនអាល់កៃដានៅលើទឹកដីអាហ្វកានីស្ថាន។ ISI បានជួយសាងសង់ជំរុំហ្វឹកហ្វឺនទាំងនោះសម្រាប់ទាំងតាលីបង់និងអាល់កៃដា។ ពីឆ្នាំ១៩៩៦ ដល់ឆ្នាំ២០០១ ប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានបានក្លាយជាសប្បុកលាក់ខ្លួនរបស់ក្រុមអាល់កៃដា។<ref name=Atkins>{{cite book|last=Atkins|first=Stephen E.|title=The 9/11 Encyclopedia|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-921-9|page=540}}</ref><ref name=Litwak>{{cite book|last=Litwak|first=Robert|title=Regime change: U.S. strategy through the prism of 9/11|year=2007|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-8642-3|page=[https://archive.org/details/regimechange00robe/page/309 309]|url=https://archive.org/details/regimechange00robe/page/309}}</ref><ref name=McGrath>{{cite book|last=McGrath|first=Kevin|title=Confronting Al-Qaeda|year=2011|publisher=Naval Institute Press|isbn=978-1-59114-503-5|page=138}}</ref><ref name="Daily Times">{{cite web|year=2008 |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\08\31\story_31-8-2008_pg3_4 |title=Book review: The inside track on Afghan wars by Khaled Ahmed |work=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022195043/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C08%5C31%5Cstory_31-8-2008_pg3_4 |archive-date=22 តុលា 2013}}</ref><ref name=autogenerated3>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc&feature=search |title=Brigade 055 |publisher=CNN |archive-url=https://web.archive.org/web/20150719190619/https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc&feature=search |archive-date=19 កក្កដា 2015 }}</ref> ====ចលនាតស៊ូប្រឆាំងតាលីបង់ក្រោមបញ្ជាការម៉ាស៊ូដ==== [[File:Afghanistan politisch 2000.png|thumb|ផែនទីនយោបាយ[[អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន|អាហ្វកានីស្ថានក្រោមរបបតាលីបង់]]នៅដើមឆ្នាំ២០០០]] នៅចុងឆ្នាំ១៩៩៦ លោក[[អាម៉ាដ សា ម៉ាស៊ូដ]]និងលោក[[អាប់ឌុល រ៉ាស៊ីត ដូស្តុម]]បានបង្កើតរណសិរ្សរួបរួមមួយឡើង (ឬអាចហៅថា[[សម្ព័ន្ធមិត្តខាងជើង]]) ដើម្បីប្រឆាំងនឹងពួកតាលីបង់។ អ្នកនយោបាយនិងអ្នកការទូតសំខាន់ៗនៃរណសិរ្សនេះមាន៖ លោក[[អាប់ឌុល រ៉ាហ៊ីម ហ្កាហ្វ័រហ្សៃ]] លោក[[អាប់ឌូឡា អាប់ឌូឡា]] និង[[ម៉ាស៊ូដ កាលីលី]]។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩៦ ពោលគឺក្រោយការចូលកាន់កាប់ទីក្រុងកាប៊ុលដោយតាលីបង់រហូតដល់ឆ្នាំ២០០១ រណសិរ្សរួបរួមរបស់ម៉ាស៊ូដបានត្រួតត្រាលើខេត្តចំនួនដប់ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថានសរុប។ បន្ទាប់ពីប្រយុទ្ធគ្នាអស់រយៈពេលយ៉ាងយូរ ទីបំផុតកងកម្លាំងរបស់ដូស្តុមក៏ត្រូវបានទទួលចុះចាញ់នៅឆ្នាំ១៩៩៨។ ក្រោមមក ដាស្តុមក៏បានភៀសខ្លួនទៅបរទេសដោយបន្សល់ទុកលោកម៉ាស៊ូដជាមេដឹកនាំប្រឆាំងតាលីបង់តែមួយគត់នៅអាហ្វកានីស្ថាន។ ប្រជាពលរដ្ឋដែលរស់នៅក្នុងទឹកដីក្រោមម៉ាស៊ូដគឺមានសេរីភាពច្រើនជាងអ្នកដែលនៅក្នុងទឹកដីតាលីបង់។ អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្សបានថ្លែងថា ករណីរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅតាមទឹកដីដែលគ្រប់គ្រងដោយកងកម្លាំងរបស់ម៉ាស៊ូដគឺមានកម្រិតទាបបំផុតពីដើមរហូតដល់ចប់។ មនុស្សចំនួនពី ៤០០,០០០ ទៅមួយលាននាក់បានរត់ភៀសខ្លួនមករស់នៅក្នុងទឹកដីម៉ាស៊ូដ។<ref name="National Geographic" /><ref name="Human Rights Watch-backgrounder-2001">{{cite web |year=2001|url =https://www.hrw.org/backgrounder/asia/afghan-bck1005.htm#uf |title = Human Rights Watch Backgrounder, October 2001| publisher = [[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]}}</ref><ref>{{cite web |year=2007 |url=http://channel.nationalgeographic.com/episode/inside-the-taliban-3274/Overview |title=Inside the Taliban |publisher=[[National Geographic Society]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813110219/http://channel.nationalgeographic.com/episode/inside-the-taliban-3274/Overview |archive-date=13 សីហា 2011 |access-date=2021-08-26 |archivedate=2011-08-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813110219/http://channel.nationalgeographic.com/episode/inside-the-taliban-3274/Overview }}</ref> នៅដើមឆ្នាំ២០០១ លោកម៉ាស៊ូដរួមជាមួយមេដឹកនាំក្រុមជនជាតិនៅអាហ្វកានីស្ថានបានថ្លែងទៅ[[សភាអឺរ៉ុប]]នៅឯទីក្រុង[[ព្រុចសែល]]ដោយសុំឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិផ្តល់ជំនួយមនុស្សធម៌ដល់ប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថាន។ លោកបានបញ្ជាក់ថា តាលីបង់និងអាល់កៃដាបានណែនាំ"ការយល់ឃើញខុសឆ្គងយ៉ាងជ្រាលជ្រៅចំពោះសាសនាឥស្លាម" ហើយបើគ្មានការគាំទ្រពីប៉ាគីស្ថាននិងប៊ីនឡាដិនទេ ពួកតាលីបង់នឹងមិនអាចទ្រទ្រង់យុទ្ធនាការយោធារបស់ពួកគេរហូតដល់ទៅរយៈពេលមួយឆ្នាំឯណោះ។ នៅដំណើរទស្សនកិច្ចនៅឯអឺរ៉ុបនេះ លោកបានបន្តថ្លែងទៀតថាក្រុមស៊ើបការណ៍សម្ងាត់របស់លោកបានប្រមូលព័ត៌មានទាក់ទងនឹងផែនការវាយប្រហារជាទ្រង់ទ្រាយធំនៅលើទឹកដីអាមេរិកនាពេលខាងមុខនេះ។ ប្រធានសភាអឺរ៉ុបគឺលោកស្រី[[នីកូល ហ្វុនតេន]]បានសម្តៅទៅលោម៉ាស៊ូដថាជា"បង្គោលនៃសេរីភាពនៅអាហ្វកានីស្ថាន"។<ref name="EU Parliament (2)">{{cite web|year=2001 |url=https://www.youtube.com/watch?v=e1iCsEnXdIw |title=Massoud in the European Parliament 2001 |publisher=EU media |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610222028/https://www.youtube.com/watch?v=e1iCsEnXdIw |archive-date=10 មិថុនា 2015 }}</ref><ref name="EU Parliament">{{cite web |year=2001|url =https://www.youtube.com/watch?v=t78N6Q5VD60 |title = Massoud in the European Parliament 2001| publisher =EU media}}</ref><ref name="gwu.edu">Defense Intelligence Agency (2001) report [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB97/tal32.pdf GWU.edu]</ref><ref>{{cite web|author="" |url=https://www.youtube.com/watch?v=t78N6Q5VD60 |title=សូមមើលវីដេអូ |publisher=យូធូប |date=5 មីនា 2001 |access-date=26 សីហា 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០១ លោកម៉ាស៊ូដបានធ្លាក់ខ្លួនជាជនរងគ្រោះនៅក្នុងការវាយប្រហារបែបអត្តឃាតកម្មមួយដោយជនជាតិអារ៉ាប់ចំនួនពីររូបដែលបន្លំខ្លួនធ្វើជាអ្នកសារព័ត៌មាន។ ម៉ាស៊ូដដែលធ្លាប់បានជៀសផុតពីការប៉ុនប៉ងធ្វើឃាតរាប់មិនអស់ក្នុងរយៈពេល ២៦ ឆ្នាំកន្លងមកបានទទួលអនិច្ចកម្មនៅក្នុងឧទ្ធម្ភាគចក្រខណៈកំពុងដឹកគាត់ទៅកាន់មន្ទីរពេទ្យ។<ref name="Roy Gutman"/><ref name="Steve Coll: Ghost Wars">{{Cite book |last=Steve Coll |title=Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001 |publisher=Penguin Press HC |edition=23 February 2004 |page=558 |author-link=Steve Coll}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2001/09/10/world/taliban-foe-hurt-and-aide-killed-by-bomb.html |title=Taliban Foe Hurt and Aide Killed by Bomb |location=Afghanistan |work=The New York Times |date=10 កញ្ញា 2001 |access-date=26 សីហា 2021}}</ref><ref>{{cite news|last=Burns |first=John F. |url=https://www.nytimes.com/2002/09/09/world/threats-responses-assassination-afghans-too-mark-day-disaster-hero-was-lost.html |title=Threats and responses: assassination; Afghans, Too, Mark a Day of Disaster: A Hero Was Lost |location=Afghanistan |work=The New York Times |date=9 កញ្ញា 2002 |access-date=26 សីហា 2021}}</ref> ឃាតកម្មលោកម៉ាស៊ូដត្រូវបានគេជឿថាមានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹង[[ការវាយប្រហារនៃទី១១ ខែកញ្ញាឆ្នាំ 2001|ព្រឹត្តិកាណ៍ ១១ កញ្ញា]]ដែលកើតឡើងនៅលើទឹកដីអាមេរិកដោយបានសម្លាប់មនុស្សជិត ៣,០០០ នាក់ហើយវាហាក់ដូចជាការវាយប្រហារភេរវកម្មដែលលោកម៉ាស៊ូដធ្លាប់បានព្រមាននៅក្នុងសុន្ទរកថារបស់លោកទៅកាន់សភាអឺរ៉ុបកាលពីប៉ុន្មានខែមុន។ លោកចនអូនីលគឺជាអ្នកជំនាញប្រឆាំងភេរវកម្មនិងជាជំនួយការនាយក[[ការិយាល័យសហព័ន្ធស៊ើបអង្កេត]] (FBI) រហូតដល់ចុងឆ្នាំ២០០១។ លោកបានចូលនិវត្តន៍ពី FBI និងត្រូវបានគេផ្តល់ជូនតំណែងជានាយកសន្តិសុខនៅឯ[[មជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក (១៩៧៣–២០០១)|មជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTC)។ គាត់បានទទួលមុខងារដែលផ្តល់ឱ្យនោះរយៈពេលពីរសប្តាហ៍មុនព្រឹត្តិការណ៍ ១១ កញ្ញា។ លោកអូនីលបានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០១ នៅពេលប៉មភាគខាងត្បូងបានដួលរលំចុះមកដី។<ref>{{cite news|last=Boettcher|first=Mike|url=http://edition.cnn.com/2003/US/11/06/massoud.cable/index.html |title=How much did Afghan leader know?|publisher=CNN|date=6 វិច្ឆិកា 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20080820231434/http://www.cnn.com/2003/US/11/06/massoud.cable/index.html|archive-date=20 សីហា 2008}}</ref><ref name="PBS">{{cite web |year=2002 |url =https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/knew/etc/script.html|title=The Man Who Knew |publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]}}</ref> ក្រោយព្រឹត្តិការណ៍ ១១ កញ្ញា កងទ័ពរណសិរ្សរួបរួមរបស់លោកម៉ាស៊ូដរួមជាមួយនឹងកងកម្លាំងថ្មីរបស់លោកដាស្តុមបានទម្លាក់ក្រុមតាលីបង់ចេញពីអំណាចដោយមានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក។ គេបានសម្តៅលើយុទ្ធនាការយោធានេះថា"[[ប្រតិបត្តិការទ្រាំទ្រសេរីភាព]]"។ ចាប់ពីខែតុលា ដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០១ រណសិរ្សរួបរួមបានគ្រប់គ្រងទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានភាគច្រើនហើយបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នមួយក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកហាមីដ កាហ្សៃ។ ===ការទម្លាក់តាលីបង់ចេញពីអំណាចនិងជម្លោះជាបន្តបន្ទាប់=== {{Main|សង្គ្រាមនៅអាហ្វកានីស្ថាន (២០០០–២០២១)}} ====ផ្ទៃរឿង==== [[File:Taliban-Torkham-2001.jpg|thumb|ឆ្មាំព្រំដែនតាលីបង់នៅអំឡុងឆ្នាំ២០០១]] នៅថ្ងៃទី២០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០១ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ចច វ៉ឃ័រប៉ូស|ចច ប៊ូស]]បានថ្លែងទៅកាន់សម័យប្រជុំសភារួមស្តីបន្ទោសអាល់កៃដាចំពោះការវាយប្រហារកាលពីថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា ដោយបញ្ជាក់ថា"ថ្នាក់ដឹកនាំអាល់កៃដាគឺមានឥទ្ធិពលខ្លាំងក្លានៅអាហ្វកានីស្ថានហើយពួកគេថែមទាំងគាំទ្ររបបតាលីបង់នៅក្នុងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានផងដែរ"។ លោកបាននិយាយថា"យើងបានថ្កោលទោសក្រុមតាលីបង់"..."នៅយប់នេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទាមទារឱ្យតាលីបង់នូវចំណុចដូចតទៅ (ហើយអាមេរិកមិនបើកចំហចំពោះការចរចាឬការពិភាក្សាណានោះឡើយ)"៖<ref>{{Cite news |date=21 កញ្ញា 2001 |title=Transcript of President Bush's address |publisher=CNN |url=http://archives.cnn.com/2001/US/09/20/gen.bush.transcript/ |access-date=27 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819021954/http://archives.cnn.com/2001/US/09/20/gen.bush.transcript/ |archive-date=19 សីហា 2010}}</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/specials/attacked/transcripts/bushaddress_092001.html Text: President Bush Addresses the Nation] វ៉ាស៊ីនតោនប៉ុស្តិ៍, 20 កញ្ញា 2017។</ref> ១. ប្រគល់ខ្លួនមេដឹកនាំអាល់កៃដាទាំងអស់ឱ្យមកអាមេរិក ២. ដោះលែងជនបរទេសទាំងអស់ដែលបានជាប់ពន្ធនាគារដោយភាពអយុត្តិធម៌ ៣. ការពារអ្នកសារព័ត៌មាន អ្នកការទូត និងកម្មករជំនួយ ៤. បិទជំរុំហ្វឹកហ្វឺនភេរវករជាបន្ទាន់ ៥. ប្រគល់រាល់ភេរវករនិងអ្នកគាំទ្រពួកគេទៅឱ្យអាជ្ញាធរសមស្រប ៦. ផ្តល់ឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកនូវសិទ្ធិពេញលេញក្នុងការចុះត្រួតពិនិត្យជំរុំហ្វឹកហ្វឺនភេរវករទាំងនោះ។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្ញើលិខិតទៅសហគមន៍អន្តរជាតិឱ្យចូលគាំទ្រយុទ្ធនាការយោធាដើម្បីផ្តួលរំលំរបបតាលីបង់។ អង្គការសហប្រជាជាតិបានចេញសេចក្តីសម្រេចចំនួនពីរស្តីពីភេរវកម្មក្រោយពីព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា។ សេចក្តីសម្រេចទាំងពីរនោះបានអំពាវនាវដល់រដ្ឋទាំងអស់ឱ្យ"បង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនិងការអនុវត្តឱ្យបានពេញលេញនូវអនុសញ្ញាអន្តរជាតិពាក់ព័ន្ធនឹងភេរវកម្ម" និងបានផ្តល់អនុសាសន៍ឯកភាពគ្នាសម្រាប់ប្រទេសទាំងអស់។<ref>[[:en:United Nations Security Council Resolution 1368|United Nations S.C. Res. 1368, 12 September 2001]]</ref><ref>[[:en:United Nations Security Council Resolution 1373|S.C. Res. 1373, 28 September 2001]]</ref> យោងតាមការស្រាវជ្រាវសង្ខេបដោយ[[បណ្ណាល័យសភាសាមញ្ញជន]]៖ ថ្វីបើ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (UNSC) មិនអនុញ្ញាតឱ្យមានយុទ្ធនាការយោធាដឹកនាំដោយអាមេរិកក៏ដោយក៏ត្រូវបាន"គេយល់ថាវាជាទម្រង់នៃការការពារខ្លួនឯងពីភេវរកម្មដោយស្របច្បាប់ក្រោមធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ" ហើយទីបំផុត ក្រុមប្រឹក្សាក៏បាន"ផ្តល់សិទ្ធិឱ្យអនុវត្តប្រតិបត្តិការយោធាភ្លាមៗដើម្បីរក្សាស្ថិរភាពប្រទេសនិងពិភពលោក"។<ref name="UK">{{Cite news |last=Smith and Thorp |first=Ben and Arabella |date=26 កុម្ភៈ 2010 |title=The legal basis for the invasion of Afghanistan |publisher=House of Commons Library |agency=International Affairs and Defence Section |url=http://www.parliament.uk/briefing-papers/SN05340.pdf}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០១ ណាតូបានអនុម័តយុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានដោយអះអាងថាវាជាការការពារខ្លួនឯងពីការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធបរទេស។<ref>{{Cite web |date=12 កញ្ញា 2001 |title=Statement by the North Atlantic Council, September 12, 2001, in Press Release 124. |url=https://www.nato.int/docu/pr/2001/p01-124e.htm |publisher=NATO}}</ref> ឯកអគ្គរដ្ឋទូតតាលីបង់ប្រចាំប្រទេសប៉ាគីស្ថានលោកអាប់ឌុល សាឡិម ហ្សាអ៊ីហ្វបានឆ្លើយតបនឹងឱសានវាទនោះដោយទាមទារឱ្យមាន"ភស្តុតាងច្បាស់លាស់"ថាប៊ីនឡាដិនបានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងការវាយប្រហារនោះឬអត់ ហើយបានបន្តបញ្ជាក់ថា"ជំហររបស់យើងគឺថាប្រសិនបើអាមេរិកមានភស្តុតាង ពួកគេគួរតែបង្ហាញវា"។ លើសពីនេះ តាលីបង់បានទាមទារឱ្យរឿងក្តីជំនុំជម្រះទាំងអស់លើប៊ិនឡាដិនគួរតែធ្វើឡើងនៅក្នុងតុលាការប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន។ ហ្សាអ៊ីហ្វក៏បានអះអាងផងដែរថា"ជនជាតិជីហ្វចំនួន ៤,០០០ នាក់ដែលធ្វើការនៅឯមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មបានដឹងមុនអំពីផែនការភេវរកម្មនោះហើយ'ពួកគេបាននាំគ្នាអវត្តមានអស់នៅចំថ្ងៃនោះ'"។ ការឆ្លើយតបនេះជាទូទៅត្រូវបានគេច្រានចោលថាជាយុទ្ធសាស្ត្រពន្យារពេលបេសកកម្មណាតូច្រើនជាជាងការព្យាយាមសហការជាមួយឱសានវាទ។<ref name="ReferenceA">Burns, John F. "[https://nytimes.com/2001/09/18/continuous/18CND-PAK.html?pagewanted=all Pakistan Says Taliban Demands Evidence That Bin Laden Is Tied to Attacks]". ''The New York Times''. 18 September 2001</ref><ref name="ReferenceB">"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1556919.stm US resolute on Bin Laden hunt]</ref><ref name="ReferenceC">Jones, Gary and Francis, Wayne. "[http://www.thefreelibrary.com/WAR+ON+TERROR%3A+MUSLIM+ANGER+-+If+America+wants+war,+it+will+happen....-a078505711 WAR ON TERROR: MUSLIM ANGER]". ''The Mirror''. 22 September 2001</ref><ref>{{Cite news |date=5 តុលា 2001 |title=Taliban 'will try Bin Laden if US provides evidence' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/05/afghanistan.terrorism}}</ref><ref>"[http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0110/01/tl.00.html America Speaks Out: What's the Next Threat?]" ''TalkBack Live''. CNN. 1 October 2001</ref><ref>Helen, Kennedy. "Taliban Mock U.S., Say They're Hiding Osama Warn Washington To Rethink Assault". Daily News. 1 October 2001</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកញ្ញា [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]និង[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]]បានដកសេចក្តីទទួលស្គាល់ក្រុមតាលីបង់ថាជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់នៃប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានដោយបន្សល់ទុកឱ្យប៉ាគីស្ថានជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលនូវមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយតាលីបង់។ នៅថ្ងៃទី៤ ខែតុលា ពួកតាលីបង់បានយល់ព្រមបញ្ជូនប៊ិនឡាដិនទៅប្រទេសប៉ាគីស្ថានដើម្បីធ្វើការជំនុំជម្រះនៅសាលាក្តីអន្តរជាតិដែលដំណើរការតាមច្បាប់ឥស្លាម''សារីយ៉ា''ប៉ុន្តែប៉ាគីស្ថានបានដកខ្លួនចេញដោយអះអាងថាខ្លួនមិនអាចធានានូវសុវត្ថិភាពរបស់គាត់បានទេ។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឯកអគ្គរដ្ឋទូតតាលីបង់ប្រចាំប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានស្នើឱ្យមានការឃុំខ្លួនប៊ិនឡាដិននិងកាត់ទោសគាត់ក្រោមច្បាប់ឥស្លាមប្រសិនបើអាមេរិកធ្វើសំណើផ្លូវការនិងបង្ហាញភស្តុតាងដល់តាលីបង់។<ref>{{Cite web |date=8 តុលា 2001 |title=Briefing 05: The Smoking Gun |url=http://www.j-n-v.org/AW_briefings/ARROW_briefing005.htm |access-date=27 សីហា 2021 |publisher=J-n-v.org |archive-date=2011-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225052439/http://www.j-n-v.org/AW_briefings/ARROW_briefing005.htm |url-status=dead |archivedate=2011-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110225052439/http://www.j-n-v.org/AW_briefings/ARROW_briefing005.htm }}</ref><ref>Bishop, P., [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1358464/Pakistan-blocks-bin-Laden-trial.html Pakistan blocks bin Laden trial], ''The Daily Telegraph'', 4 October 2001. Also known in print as "Pakistan halts secret plan for bin Laden trial".</ref><ref>{{Cite news |date=7 តុលា 2001 |title=Taliban offers to try bin Laden in an Islamic court |publisher=CNN |url=http://edition.cnn.com/2001/US/10/07/ret.us.taliban/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040614003300/http://www.cnn.com/2001/US/10/07/ret.us.taliban/ |archive-date=14 មិថុនា 2004}}</ref> ====ប្រតិបត្តិការឈ្លានពាន==== [[File:SF Sgt Mario Vigil with SF and NA forces west of Konduz in November 2001.jpg|thumb|ក្រុមតាលីបង់ត្រូវបានដកចេញពីអំណាចនៅខែតុលា ឆ្នាំ២០០១ ដោយកងកម្លាំងរបស់[[សម្ព័ន្ធភាពខាងជើង|រណសិរ្សរួបរួមឥស្លាម]] (សម្ព័ន្ធភាពខាងជើង) ជាមួយនឹងជំនួយពី[[កងកម្លាំងប្រតិបត្តិការពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រតិបត្តិការពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[កងកម្លាំងជើងអាកាសសហរដ្ឋអាមេរិក|កងកម្លាំងជើងអាកាសអាមេរិក]]]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០១ សហរដ្ឋអាមេរិកដែលមានជំនួយពីអង់គ្លេស កាណាដា និងបណ្តាប្រទេសណាតូមួយចំនួនទៀតបានរួមគ្នាផ្តួចផ្តើមសកម្មភាពយោធាទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើពួកតាលីបង់និងជំរុំអាល់កៃដា។<ref>{{Cite news |date=7 តុលា 2001 |title=Afghanistan wakes after night of intense bombings. CNN: October 7, 2001 |publisher=CNN |url=http://edition.cnn.com/2001/US/10/07/gen.america.under.attack/ |access-date=27 សីហា 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pike |first=John |title=Operation Enduring Freedom |url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/enduring-freedom.htm |access-date=27 សីហា 2021 |publisher=Globalsecurity.org}}</ref> គោលដៅចម្បងនៃប្រតិបត្តិការយោធានេះគឺដើម្បីដកក្រុមតាលីបង់ចេញពីអំណាចនិងការពារប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានកុំឱ្យធ្លាក់ជាមូលដ្ឋានប្រតិបត្តិការរបស់ក្រុមភេវរករ។<ref>{{Cite web |last=Pike |first=John |date=7 តុលា 2001 |title=Intentions of U.S. military operation |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2001/10/mil-011007-usia01.htm |access-date=27 សីហា 2021 |publisher=Globalsecurity.org}}</ref> [[អង្គភាពសកម្មភាពពិសេស]] (SAD) របស់ CIA គឺជាកងកម្លាំងអាមេរិកដំបូងដែលត្រូវបានបញ្ជូនចូលប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន (ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់របស់ប្រទេសផ្សេងៗបានធ្វើប្រតិបត្តិការក្រោមឈ្មោះ SAD)។ ពួកគេបានចូលរួមជួបជាមួយរណសិរ្សរួបរួមអាហ្វកានីស្ថាន ([[សម្ព័ន្ធភាពខាងជើង]]) ដើម្បីត្រៀមខ្លួនធ្វើប្រតិបត្តិការនៅពេល[[កងកម្លាំងប្រតិបត្តិការពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]មកចុះដល់។ នៅពេលក្រុមប្រតិបត្តិការពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានចុះមកដល់ទឹកដីអាហ្វកានីស្ថាន កងកម្លាំងទាំងអស់ក៏បានរួបរួមគ្នាចេញទៅទម្លាក់តាលីបង់ចេញពីអំណាចដោយមានករណីរងរបួសតិចតួចបំផុតនិងដោយមិនចាំបាច់ប្រើប្រាស់កម្លាំងមូលដ្ឋានជើងគោកអន្តរជាតិអ្វីនោះទេ។ [[ដឹវ៉ាស៊ីនតោនប៉ុស្តិ៍|កាសែតវ៉ាស៊ីនតោនប៉ុស្តិ៍]]បានបញ្ជាក់នៅក្នុងវិចារណកថារបស់ចន ឡឺម៉ានក្នុងឆ្នាំ ២០០៦ ថា៖ {{Quote|អ្វីដែលធ្វើឱ្យយុទ្ធនាការអាហ្វកានីស្ថានក្លាយជាចំណុចដ៏អស្ចារ្យនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាអាមេរិកគឺថាវាត្រូវចូលរួមដោយកងកម្លាំងប្រតិបត្តិការពិសេសពីសេវាកម្លាំងទាំងអស់រួមជាមួយកម្លាំងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់កងទ័ពជើងទឹកនិងអាកាសដែលប្រតិបត្តិដោយសម្ព័ន្ធភាពអាហ្វកានីស្ថានខាងជើងនិង CIA។ ហើយមិនចាំបាច់បញ្ជូនកងទ័ពឬកងម៉ារីនអ្វីធំដុំនោះទេ។<ref>{{Cite news |last=Lehman |first=John |date=31 សីហា 2008 |title=We're Not Winning This War |work=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/30/AR2006083002730.html |access-date=27 សីហា 2021}}</ref>}} នៅថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ក្រុមតាលីបង់បានស្នើឱ្យមានការពិភាក្សាអំពីការប្រគល់ខ្លួនលោកអូសាម៉ាប៊ីនឡាដិនទៅឱ្យប្រទេសអព្យាក្រឹតជាថ្នូរនឹងការបញ្ឈប់យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកប៉ុន្តែលុះត្រាតែតាលីបង់អាចរកឃើញភស្តុតាងថាប៊ិនឡាដិនបានចូលរួមក្នុងបេសកកម្មភេវរករ ៩/១១ សិន។<ref>{{Cite news |date=14 តុលា 2001 |title=Taliban offers to hand bin Laden to a neutral nation for trial |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/waronterror/story/0,1361,573975,00.html |access-date=27 សីហា 2021}}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា អាមេរិកបានច្រានចោលសំណើមួយនេះរួចបន្តប្រតិបត្តិការយោធារបស់ពួកគេ។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០១ មុនពេលចូលកាន់កាប់ទីក្រុងឃុនឌូស ថ្នាក់ដឹកនាំនិងយុទ្ធជនតាលីបង់ អាល់កៃដា ភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍អន្តរសេវា និងអ្នកគាំទ្រតាលីបង់ជាច្រើននាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីទីក្រុងដោយអាកាសយានភណ្ឌប៉ាគីស្ថានទៅមូលដ្ឋានកងកម្លាំងជើងអាកាសប៉ាគីស្ថាននៅឯភាគខាងជើងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។<ref name="cnn">{{Cite news |last=Ratnescar |first=Romesh |date=10 តុលា 2002 |title=Afghanistan: One year on |work=Time |url=http://edition.cnn.com/2002/ALLPOLITICS/10/10/timep.afghanistan.year.later.tm/index.html |access-date=27 សីហា 2021}}</ref><ref name="www_msnbc_com11">{{Cite web |last=Moran |first=Michael |date=29 វិច្ឆិកា 2001 |title=The 'airlift of evil' |url=http://www.nbcnews.com/id/3340165 |access-date=27 សីហា 2021 |publisher=[[NBC News]]}}</ref><ref name="express">{{Cite web |last=[[Press Trust of India]] |date=24 មករា 2002 |title=India protests airlift of Pakistani fighters from Kunduz |url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=6813 |access-date=27 សីហា 2021 |website=[[The Indian Express]] |archivedate=2013-05-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513112554/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=6813 |url-status=dead }}</ref><ref name="news_bbc_co_uk12">{{Cite news |last=George |first=Marcus |date=26 November 2001 |title=Kunduz celebrates end of siege |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1677157.stm |access-date=27 សីហា 2021}}</ref><ref name="descent">{{Cite book |last=Rashid |first=Ahmed |url=https://archive.org/details/descentintochaos00rash |title=Descent into Chaos: The United States and the Failure of Nation Building in Pakistan, Afghanistan, and Central Asia |publisher=[[Viking Press]] |year=2008 |isbn=978-0-670-01970-0 |location=[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]}}</ref> នៅយប់ថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ក្រុមតាលីបង់បានដកថយចេញពីទីក្រុងកាប៊ុលតាមភាគខាងត្បូង។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ពួកគេបានដោះលែងបុគ្គលិកជំនួយលោកខាងលិចចំនួន ៨ នាក់បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងនោះជាប់ឃុំឃាំងអស់រយៈពេលជាងបីខែ។ មកដល់ថ្ងៃទី១៣ ខែវិច្ឆិកា ក្រុមតាលីបង់បានដកថយចេញពីទីក្រុងកាប៊ុលនិង[[ចាឡាឡាបាដ]]ទាំងស្រុង។ ទីបំផុតនៅដើមខែធ្នូ ក្រុមតាលីបង់បានបោះបង់ចោលទីក្រុងកាន់ដាហារដែលជាមូលដ្ឋានចុងក្រោយរបស់ពួកគេប៉ុន្តែមិនបានប្រកាស់ចុះចាញ់ទេ។{{citation needed}} ===ដំណើរផុសឡើងវិញក្រោយឆ្នាំ២០០១=== {{Main|កុបកម្មតាលីបង់}} {{Further|សង្គ្រាមនៅអាហ្វកានីស្ថាន (២០០១–២០២១)}} ក្រោយពីព្រឹត្តិការណ៍ ៩/១១ ប៉ាគីស្ថានត្រូវបានគេបន្តចោទប្រកាន់ថានូវតែបន្តគាំទ្រក្រុមតាលីបង់ប៉ុន្តែខ្លួនបានបដិសេដ។<ref name="Barnes">{{Cite news |last1=Barnes |first1=Julian E. |last2=Rosenberg |first2=Matthew |last3=Habib Khan Totakhil |date=5 October 2010 |title=Pakistan Urges On Taliban |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704689804575536241251361592}}</ref><ref name="CQ Researcher">{{Cite book |last=Researcher |first=CQ |title=Issues in Terrorism and Homeland Security: Selections From CQ Researcher |publisher=Sage |year=2010 |isbn=978-1-4129-9201-5 |page=196}}</ref> [[File:Neotaliban insurgency 2002-2006 en.png|thumb|ផែនទីសកម្មភាពកុបកម្មតាលីបង់នៅរវាងឆ្នាំ២០០២ ដល់ឆ្នាំ២០០៦]] នៅខែឧសភា និងមិថុនា ឆ្នាំ២០០៣ មន្ត្រីកំពូលតាលីបង់បានប្រកាសថា ក្រុមតាលីបង់បានប្រមូលផ្តុំគ្នាឡើងវិញនិងបានត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេចសម្រាប់ធ្វើសង្គ្រាមដើម្បីបណ្តេញកងកម្លាំងអាមេរិកចេញពីអាហ្វកានីស្ថាន។<ref name="CSMontorTalibanResurge">{{Cite news |last=Tohid, Owias |last2=Baldauf, Scott |date=8 ឧសភា 2003 |title=Taliban appears to be regrouped and well-funded |work=[[Christian Science Monitor]] |url=http://www.csmonitor.com/2003/0508/p01s02-wosc.html |access-date=27 សីហា 2021}}</ref><ref name="Chr.June2003">{{Cite web |last=Tohid, Owias |date=27 មិថុនា 2003 |title=Taliban regroups&nbsp;– on the road |url=http://www.csmonitor.com/2003/0627/p06s01-wosc.html?related |access-date=27 សីហា 2021 |website=[[Christian Science Monitor]]}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ២០០៤ មេដឹកនាំតាលីបង់ដែលកំពុងលាក់ខ្លួនគឺលោក[[ម៉ូហាម៉ាដ អូម៉ារ]]បានប្រកាសថាកម្លាំងខ្លួននឹងបន្តកុបកម្មប្រឆាំងនឹង"អាមេរិកនិងអាយ៉ងរបស់វា" (ពោលគឺកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលអាហ្វកានីស្ថាន) ដើម្បី"ដណ្តើមអធិបតេយ្យភាពនៃប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានមកវិញ"។<ref name="NYTNov2004">{{Cite news |last=Gall |first=Carlotta |date=13 វិច្ឆិកា 2004 |title=Asia: Afghanistan: Taliban Leader Vows Return |work=The New York Times |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F05E5DB173FF930A25752C1A9629C8B63 |access-date=27 សីហា 2021}}</ref> អាមេរិកបានទទួលរងនូវករណីគំរាមកំហែងជាច្រើនពីតាលីបង់នៅតាមទីជនបទដូចកាលនៅថ្ងៃទី៦ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០០៦ មានរថយន្តយោធាអាមេរិកមួយគ្រឿងនៅទីក្រុងកាប៊ុលត្រូវដាច់ហ្វ្រាំងហើយបានបន្តជ្រុលទៅបុករថយន្តស៊ីវិលចំនួន ១២ គ្រឿងទៀតដែលបណ្តាលឱ្យស្លាប់មនុស្សម្នាក់និងរបួសប្រាំមួយនាក់។ ហ្វូងមនុស្សនៅជុំវិញក៏កើតការខឹងសម្បារហើយកុបកម្មមួយបានផ្ទុះឡើងពេញមួយថ្ងៃដោយជាលទ្ធផល មនុស្សស្លាប់បន្ថែមចំនួន ២០ នាក់និងរបួសចំនួន ១៦០ នាក់។ នៅអំឡុងពេលបាតុកម្មនិងភាពចលាចលនោះ គេបានឮសម្លេងស្នូលគ្រាប់កាំភ្លើងបាញ់ចេញពីហ្វូងមនុស្សប្រមាណ ៤០០ នាក់ហើយដូច្នេះ កងទ័ពអាមេរិកក៏បាន"ប្រើប្រាស់កាំភ្លើង"របស់ពួកគេដោយបានអះអាងថា"វាគឺជាការការពារខ្លួនប៉ុណ្ណោះ"។ បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍នេះ អរិភាពនៃជនបរទេសក៏បានកើនឡើងលើសដើម នេះប្រហែលមកពីសកម្មភាពវាយប្រហារតាមអាកាសដោយអាមេរិកពីមួយសប្តាហ៍មុននៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានដែលបានធ្វើឱ្យបាត់បង់ជីវិតជនស៊ីវិលសរុប ៣០ នាក់ដោយទាហានអាមេរិកនាពេលនោះគិតថាយុទ្ធជនតាលីបង់បានចូលជ្រកកោននៅតាមគេហដ្ឋានស៊ីវិលទាំងនោះ។<ref>{{Cite web |date=29 ឧសភា 2006 |title=npr: Truck Accident Sparks Riots in Afghanistan |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5437226 |access-date=27 សីហា 2021}}</ref><ref>{{Cite news |last=Constable |first=Pamela |date=1 មិថុនា 2006 |title=U.S. troops fired at mob after Kabul accident |page=1 |work=The Washington Post |location=Washington |url=http://www.spokesman.com/stories/2006/jun/01/us-troops-fired-at-mob-after-kabul-accident/ |access-date=27 សីហា 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៩ មេបញ្ជាការប្រតិបត្តិការអាមេរិកនៅអាហ្វកានីស្ថានគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍ស្តានលី ម៉ាកគ្រីស្តាល់ និងមន្រ្តីផ្សេងទៀតបានរាយការណ៍ថាថ្នាក់ដឹកនាំតាលីបង់គឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងក្រុងកេតា ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។<ref name="The New York Times" /> ដល់ឆ្នាំ២០០៩ តាលីបង់បានបើកប្រតិបត្តិការយោធាដ៏ធំមួយឈ្មោះថា[[អាល់ហ្វាត]] (الفتح) ជាពាក្យដក់ស្រង់ចេញពីគម្ពីរកូអានមានន័យថា"ជ័យជម្នះ"។<ref>{{Cite news |last=Harnden |first=Toby |date=11 ធ្នូ 2010 |title=Man on a mission. US defence Secretary Robert Gates is still hungry for the fight in Afghanistan |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/8196392/Man-on-a-mission-US-defence-secretary-Robert-Gates-is-still-hungry-for-the-fight-in-Afghanistan.html}}</ref><ref>{{Cite news |last=Gall |first=Carlotta |title=Taliban |work=The New York Times |url=http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/organizations/t/taliban/index.html?inline=nyt-org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Empowering "Soft" Taliban Over "Hard" Taliban: Pakistan's Counter-Terrorism Strategy by Sadia Sulaiman |url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2374331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080820025723/http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2374331 |archive-date=20 សីហា 2008}}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៩ [[អេស៊ាថែមស៍អនឡាញ]]បានរាយការណ៍ថា ពួកតាលីបង់បានផ្តល់ឱ្យអាមេរិកនូវការធានាស្របច្បាប់ថាខ្លួននឹងមិនប្រើប្រាស់ទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានសម្រាប់រៀបចំផែនការឬប្រតិបត្តិការវាយប្រហារលើប្រទេសណាទៀតឡើយប៉ុន្តែអាមេរិកមិនបានផ្តល់ចម្លើយតបវិញទេ។<ref name="×.com" /> គិតត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៦ [[ថែមស៍ (ទស្សនាវដ្តី)|ទស្សនាវដ្តីថែមស៍]]បានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា ទឹកដីប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន ២០% គឺកំពុងស្ថិតនៅក្នុងដៃក្រុមតាលីបង់ដោយខេត្តចុងខាងត្បូងបង្អស់ឈ្មោះ[[ខេត្តហែលម៉ាន|ហែលម៉ាន]]ជាបន្ទាយមូលដ្ឋានរបស់ពួកគេ។<ref name="timeJuly2016">{{Cite magazine |date=18 July 2016 |title=When War Is Just Another Day in Afghanistan |url=http://time.com/4402071/afghanistan-war-everyday/ |magazine=Time |access-date=30 សីហា 2021}}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៦ ឧត្តមសេនីយ៍លោកនីកូលសុនបានថ្លែងប្រាប់ថាទឹកដី ១០% ប៉ុណ្ណោះដែលស្ថិតនៅក្រោមតាលីបង់ខណៈដែលទឹកដី ២៦% ទៀតជាទឹកដីជម្លោះរវាងរដ្ឋាភិបាលអាហ្វកានីស្ថាននិងចលនាកុបកម្មតូចៗដទៃទៀត។<ref name="cnnDec2016">{{Cite web |date=9 ធ្នូ 2016 |title=Carter visits Afghanistan as Obama plans handoff of 15-year war |url=http://edition.cnn.com/2016/12/09/politics/ash-carter-afghanistan-visit/index.html |access-date=30 សីហា 2021 |publisher=CNN}}</ref> [[File:Secretary Pompeo Meets with the Taliban Negotiation Team (50632321483).jpg|thumb|អ្នកតំណាងអាមេរិក (ឆ្វេង) នៅក្នុងជំនួបជាមួយគណៈប្រតិភូតាលីបង់នៅទីក្រុង[[ដូហា]] ប្រទេសកាតា, ២១ វិច្ឆិកា ២០២០]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៥ តាលីបង់បានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ៥០ នាក់នៅឯទីក្រុងកាប៊ុលដោយការបំផ្ទុះគ្រាប់បែក។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០១៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានថ្លែងសុន្ទរកដៀលត្មះក្រុមតាលីបង់ ក្រោយមក អ្នកនាំពាក្យតាលីបង់បានចេញតបមកវិញថាពួកគេនឹងបន្តប្រយុទ្ធដើម្បីរំដោះអាហ្វកានីស្ថានពី"អាមេរិកដែលជាអ្នកឈ្លានពាន"។<ref name="cnn24Aug">[http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html "Trump calls out Pakistan, India as he pledges to 'fight to win' in Afghanistan"]. CNN, 24 សីហា 2017។ ដកស្រង់នៅថ្ងៃ 25 កញ្ញា 2017</ref> នៅឆ្នាំ២០២០ [[រដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន]] (ISIL) បានបាត់បង់ទឹកដីរបស់ខ្លួនស្ទើរទាំងអស់ហើយសកម្មភាពភេរវកម្មរបស់ពួកគេក៏កាន់តែថយចុះដែរ។ ដូចនេះ [[វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចនិងសន្តិភាព]]នៅប្រទេសអូស្ត្រាលីបានចាត់ទុកតាលីបង់ជាក្រុមភេវរករដ៏គ្រោះថ្នាក់បំផុតនៅលើពិភពលោក ជាពិសេសគឺសកម្មភាពយុទ្ធនាការយោធាថ្មីៗរបស់ក្រុមនេះ។<ref>{{Cite news |year=2020 |title=ISIL is no longer the world's deadliest terrorist group |work=Vision of Humanity |publisher=[[Institute for Economics & Peace]] |url=https://www.visionofhumanity.org/isil-is-no-longer-the-worlds-deadliest-terrorist-group/ |access-date=30 សីហា 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២០ មានសេចក្តីរាយការណ៍ថាកូនប្រុសរបស់មូលឡាអូម៉ារឈ្មោះ[[ម៉ូហាម៉ាដ យ៉ាកូប]]បានក្លាយជាមេដឹកនាំតាលីបង់ម្នាក់។<ref>O'Donnell, Lynn, and Mirwais Khan (29 May 2020). [https://foreignpolicy.com/2020/05/29/taliban-leadership-disarray-coronavirus-covid-peace-talks/ "Taliban Leadership in Disarray on Verge of Peace Talks."] ''[[Foreign Policy]]''. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 30 សីហា 2021.</ref> វាត្រូវបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់បន្ថែមនៅថ្ងៃទី៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២០ ថាលោកយ៉ាកូបបានក្លាយជាប្រធានគណៈកម្មការយោធាតាលីបង់ដែលធ្វើឱ្យលោកក្លាយជាមេបញ្ជាការយោធានៃចលនាបះបោរនៅអាហ្វកានីស្ថាន។<ref>Ben Farmer (7 May 2020), [https://www.telegraph.co.uk/news/2020/05/07/taliban-founders-son-appointed-military-chief-insurgents/ "Taliban founder's son appointed military chief of insurgents"], ''The Telegraph''. ដកស្រង់នៅថ្ងៃទី 30 សីហា 2021.</ref> ===ឆ្នាំ២០២១ និងការឡើងកាន់អំណាចជាថ្មី=== {{main|ការវាយបករបស់តាលីបង់ឆ្នាំ២០២១|ការដួលរលំនៃទីក្រុងកាប៊ុល (២០២១)}} នៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ២០២១ តាលីបង់បានបើកការវាយលុកជាលក្ខណៈទ្រង់ទ្រាយធំបន្ទាប់ពីអាមេរិកបានប្រកាសដកទ័ពចេញពីអាហ្វកានីស្ថានហើយគិតត្រឹមថ្ងៃទី២៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ តាលីបង់បានត្រួតត្រាលើទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានជាងពាក់កណ្តាល។<ref name="Taliban Consolidation and Foothold">{{Cite news |last=Stewart |first=Idrees |date=21 កក្កដា 2021 |title=Taliban Consolidation and Foothold |agency=Reuters |publisher=Reuters, Asia Pacific |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/half-all-afghan-district-centers-under-taliban-control-us-general-2021-07-21/ |access-date=30 សីហា 2021 |ref=Milley said more than 200 of the 419 district centers were under Taliban control. Last month, he had said the Taliban controlled 81 district centers in Afghanistan.}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Roggio |first=Bill |date=9 កក្កដា 2021 |title=Taliban squeezes Afghan government by seizing key border towns |publisher=FDD's Long War Journal |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2021/07/taliban-squeezes-afghan-government-by-seizing-key-border-towns.php |access-date=30 សីហា 2021}}</ref> គិតត្រឹមពាក់កណ្តាលខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ តាលីបង់បានចូលគ្រប់គ្រងទីក្រុងសំខាន់ៗស្ទើរទាំងអស់និងរួមទាំងរដ្ឋធានីកាប៊ុលផងដែរដោយក្នុងនោះ ក្រុមតាលីបង់បានចូលកាន់កាប់វិមានប្រធានាធិបតីក្រោយពីប្រធានាធិបតីអាហ្វកានីស្ថាននាពេលនោះគឺលោក[[អាស្រាហ្វ ហ្កានី]]បានរត់ភៀសខ្លួនទៅអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម។<ref>{{Cite web |last=Santora |first=Marc |last2=Rosenberg |first2=Matthew |last3=Nossiter |first3=Adam |date=2021-08-18 |title=(អង់គ្លេស) The Afghan president who fled the country is now in the U.A.E. |url=https://www.nytimes.com/2021/08/18/world/asia/ashraf-ghani-uae-afghanistan.html |access-date=2021-08-30 |website=The New York Times }}</ref><ref>{{Cite web |title=(អង់គ្លេស) 'We failed in politics': Exiled Afghan president refuses to blame military |url=https://www.nbcnews.com/video/exiled-afghan-president-ghani-releases-video-message-from-uae-118981701935 |access-date=2021-08-30 |publisher=NBC News }}</ref> ការសុំសិទ្ធិជ្រកកោនរបស់លោកហ្កានីត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយក្រសួងការបរទេសនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនៅថ្ងៃទី១៨ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite web |title=Statement on President Ashraf Ghani |url=https://www.mofaic.gov.ae/en/mediahub/news/2021/8/18/18-08-2021-uae-statement |access-date=2021-08-30 |website=mofaic.gov.ae}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-19 |title=(អង់គ្លេស) Afghan president latest leader on the run to turn up in UAE |url=https://apnews.com/article/europe-middle-east-39610b0102a926c1a573da3d6feb0eea |access-date=2021-08-30 |website=AP NEWS }}</ref> កងកម្លាំងអាហ្វកានីស្ថានដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានក្រោមបញ្ជាការរបស់លោក[[អាមរូឡា សាឡេ]] និង[[អាម៉េដ ម៉ាស៊ូដ]]បាននាំគ្នារត់ទៅតំបន់បាញស៊ួរដើម្បីបង្កើតចលនាបះបោរថ្មីប្រឆាំងនឹងតាលីបង់។<ref>{{Cite news |last=Kramer |first=Andrew E. |date=2021-08-18 |title=(អង់គ្លេស) Leaders in Afghanistan's Panjshir Valley defy the Taliban and demand an inclusive government. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/08/18/world/asia/taliban-panjshir-valley.html |access-date=2021-08-30 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |title=(អង់គ្លេស) Leadership |url=http://www.northernallianceaf.ga/leadership |access-date=30 សីហា 2021 |website=Northern Alliance: Fighting for a Free Afghanistan |publisher=Friends of the Northern Alliance }}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-18 |title=(អង់គ្លេស) 'Panjshir stands strong': Afghanistan's last holdout against the Taliban |url=http://www.theguardian.com/world/2021/aug/18/panjshir-stands-strong-afghanistans-last-holdout-against-the-taliban |access-date=2021-08-30 |website=The Guardian }}</ref> ==មនោគមវិជ្ជា== មនោគមវិជ្ជារបស់តាលីបង់ត្រូវបានគេលើកឡើងមកថាជា"ទម្រង់នវានុវត្តន៍នៃសារីយ៉ាដែលរួមបញ្ចូលក្រមរដ្ឋប្បវេណីកុលសម្ព័ន្ធប៉ាស្តុន"<ref name="Muslim World 2004">{{Cite book |last=Martin |first=Richard C. |url=https://books.google.com/books?id=TTUOAQAAMAAJ |title=Encyclopedia of Islam and the Muslim World |date=2004 |publisher=Macmillan Reference USA |isbn=978-0-02-865605-2}}</ref> ឬហៅថា[[បាស្តុនវ៉ាលី]]ជាមួយនឹងលទ្ធិ[[ឌីអូបានឌី]]ជ្រុលនិយម។<ref>{{Harvnb|Rashid|2000|pp=132, 139}}.</ref> ពួកតាលីបង់ធ្លាប់បាននិយាយថាគោលដៅរបស់ពួកគេគឺស្តារសន្តិភាពនិងសន្តិសុខនៅអាហ្វកានីស្ថានដោយតម្រូវឱ្យទាហានបស្ចឹមលោកទាំងប៉ុន្មានចុះចេញពីមាតុប្រទេសរួចពួកគេនឹងប្រកាន់អនុវត្តច្បាប់សារីយ៉ាពេលបានឡើងកាន់អំណាច។<ref>{{Cite news |date=15 August 2021 |title=Who are the Taliban? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11451718}}</ref><ref>{{Cite web |title=Interview with Taliban Spokesperson |url=https://fas.org/irp/world/para/docs/taliban2.htm |website=fas.org |access-date=2021-08-30 |archivedate=2021-08-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813021609/https://fas.org/irp/world/para/docs/taliban2.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Does the Taliban Want? &#124; Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/event/what-does-taliban-want |website=wilsoncenter.org}}</ref> ពួកតាលីបង់បានអនុវត្តមនោគមន៍វិជ្ជាខ្លួនយ៉ាងម៉ឹងម៉ាតនៅតាមទីប្រជុំជនធំៗដូចជា ហេរ៉ាដ កាប៊ុល និងកាន់ដាហារជាដើម។ ប៉ុន្តែ នៅតំបន់ជនបទវិញគឺមិនសូវមានការគ្រប់គ្រងពេញលេញនោះទេដូច្នេះពួកគេបានជម្រុញឱ្យអនុវត្តប្រព័ន្ធ[[ជាហ្កា]] (សភាភូមិ) ពោលគឺតាលីបង់មិនដែលបានអនុវត្តមនោគមវិជ្ជាដ៏តឹងរឹងរបស់ខ្លួននៅតំបន់ជនបទឡើយ។<ref>Griffiths 227.</ref> ===(ឌីអូបង់ឌី) ក្បួនខ្នាតឥស្លាម=== [[File:Darul Uloom Deoband.jpg|thumb|left|[[វិហារដារុលអ៊ូលូមឌីអូបង់]]នៅអុត្តាប្រដែស ប្រទេសឥណ្ឌា, ជាកន្លែងដែលចលនាឌីអូបង់ឌីលេចចេញដំបូង]] របបតាលីបង់បានអនុវត្តច្បាប់សារីយ៉ាដោយអនុលោមទៅតាម[[សាលាហាណាហ្វីនៃយុត្តាធិការឥស្លាម]]និងច្បាប់សាសនារបស់មូលឡាអូម៉ារ។ តាលីបង់បានហាមឃាត់ការបរិភោគសាច់ជ្រូកនិងគ្រឿងស្រវឹង ការប្រើប្រាស់ប្រភេទបច្ចេកវិទ្យាទំនើបៗដូចជា តន្ត្រី ទូរទស្សន៍ ខ្សែភាពយន្ត អន្តរជាល ហាមឃាត់ទម្រង់ប្រភេទសិល្បៈមួយចំនួនដូចជាវិចិត្រកម្មនិងសិល្បៈថតរូប ការចូលរួមក្នុងវិស័យកីឡាដូចជាបាល់ទាត់ឬល្បែងអុក សកម្មភាពកម្សាន្តដូចជាការបង្ហោះខ្លែង និងការរក្សាសត្វព្រាបឬសត្វចិញ្ចឹមដទៃទៀតក៏ត្រូវបានហាមឃាត់ដែរ ហើយបើយោងតាមវិន័យតាលីបង់ សត្វស្លាបទាំងនោះគឺត្រូវតែសម្លាប់ចោល។ រោងកុនត្រូវបានបិទនិងកែប្រែទៅជាវិហារសាសនា។ ការប្រារព្ធពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មីតាមលោកខាងលិចនិងអ៊ីរ៉ង់ក៏ត្រូវបានហាមឃាត់ដែរ។ ការថតរូបនិងការបង្ហាញឬចែករំលែករូបភាពគឺត្រូវបានហាមឃាត់ព្រោះវាត្រូវបានក្រុមតាលីបង់ចាត់ទុកថាជាទម្រង់នៃសរណវត្ថុបូជា។ ស្ត្រីត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យចេញធ្វើការហើយយុវតីឬក្មេងស្រីគឺមិនឱ្យចុះឈ្មោះរៀនតាមសាលាឬសាកលវិទ្យាល័យណាមួយឡើយ ពេលចេញទៅទីសាធារណៈ មនុស្សស្រីត្រូវតែមានមនុស្សប្រុសដែលជាសាច់ញាតិឬសមាជិកគ្រួសារនៅអមដំណើរជានិច្ច។ អ្នកដែលរំលោភលើច្បាប់និងវិន័យទាំងអស់នេះនឹងត្រូវទទួលទោសទណ្ឌកម្ម។ បុរសត្រូវបានណែនាំឱ្យរក្សាពុកចង្ការនិងមិនត្រូវកោរចោលទេហើយត្រូវតែពាក់ឈ្នួតពេលចេញទៅទីសាធារណៈ។<ref name="cr">{{Cite web |date=4 March 2002 |title=US Country Report on Human Rights Practices – Afghanistan 2001 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2001/sa/8222.htm |access-date=30 សីហា 2021 |publisher=State.gov}}</ref> ការលេងល្បែងស៊ីសងត្រូវបានហាមឃាត់ជាដាច់ខាតហើយអ្នកប្រព្រឹត្តិអំពើឆក់ប្លន់គឺត្រូវបានចាប់ដាក់ទណ្ឌកម្មដោយកាត់ដៃឬជើងចោល។ នៅឆ្នាំ២០០០ មេដឹកនាំតាលីបង់គឺមូលឡាអូម៉ារបានចេញហាមឃាត់វប្បកម្មអាភៀននិងការជួញដូរគ្រឿងញៀនផ្សេងៗនៅលើទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានជាផ្លូវការ។<ref name="drugpolicy2005">{{Cite journal |last=Farrell |first=Graham |last2=Thorne |first2=John |date=March 2005 |title=Where Have All the Flowers Gone?: Evaluation of the Taliban Crackdown Against Opium Poppy Cultivation in Afghanistan |url=https://www.researchgate.net/publication/28576871 |journal=[[International Journal of Drug Policy]] |publisher=[[Elsevier]] |volume=16 |issue=2 |pages=81–91 |doi=10.1016/j.drugpo.2004.07.007 |via=[[ResearchGate]]}}</ref><ref name="Maziyar2019">{{Cite book |last=Ghiabi |first=Maziyar |title=Drugs Politics: Managing Disorder in the Islamic Republic of Iran |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2019 |isbn=978-1-108-47545-7 |location=[[Cambridge]] |pages=101–102 |chapter=Crisis as an Idiom for Reforms |lccn=2019001098 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HoOWDwAAQBAJ&pg=PA101}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០១ ផលិតផលអាភៀនត្រូវបានធ្លាក់ចុះ ៩៩%។<ref name="drugpolicy2005" /><ref name="Maziyar2019" /><ref>{{Cite web |title=Afghanistan, Opium and the Taliban |url=http://opioids.com/afghanistan/index.html |access-date=30 សីហា 2021 |archivedate=2001-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20011108055954/http://opioids.com/afghanistan/index.html |url-status=dead }}</ref> នៅក្រោមរបបតាលីបង់ អ្នកប្រើប្រាស់ឬជួញដូរគ្រឿងញៀនគឺត្រូវទទួលទោសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ នៅក្នុងរបបតាលីបង់ គេមិនអនុញ្ញាតឱ្យនរណាកាន់និកាយស៊ីអ៊ីតនោះទេហើយបើចាប់បាននឹងត្រូវតែទទួលទោស។ និកាយស៊ីអ៊ីត (ឬ''ស៊ីយ៉ា'') នៅអាហ្វកានីស្ថានគឺភាគច្រើនត្រូវបានកាន់ដោយក្រុម[[ជនជាតិហាសារ៉ា]]ដែលស្មើនឹង ១០% នៃប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថានសរុប។ ដោយសារការរឹតបន្តឹងបែបនេះ អ្នកកាន់និកាយស៊ីអ៊ីតមួយចំនួនបានចេញមុខមកប្រឆាំងនឹងតាលីបង់ដូចជាលោកតា[[អ៊ូស្តាដ មហាម៉ាដ អាក់បារី]]ជាដើម។<ref>{{Cite book |last=Alikuzei |first=Hamid Wahed |title=A Concise History of Afghanistan in 25 Volumes |volume=1 |page=529}}</ref> ប៉ុន្តែនៅក្នុងពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ក្រុមតាលីបង់បានផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈរបស់ខ្លួនលើអ្នកកាន់និកាយស៊ីអ៊ីតដោយបានតែងតាំងបព្វជិតនិកាយស៊ីអ៊ីតមួយចំនួនជាអភិបាលតំបន់ និងអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិហាសារ៉ាចូលធ្វើយុទ្ធជនប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងក្រុម ISIL។<ref>{{Cite web |date=28 ឧសភា 2020 |title=Why Are the Taliban Wooing a Persecuted Afghanistan Minority Group? |url=https://thediplomat.com/2020/05/why-are-the-taliban-wooing-a-persecuted-afghanistan-minority-group/ |website=[[The Diplomat]]}}</ref> ក្រៅពីអ្នកកាន់និកាយស៊ីអ៊ីត តាលីបង់ក៏បានរើសអើងលើក្រុមអ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនាផងដែរ។<ref>{{Cite web |last=SPIEGEL |first=Matthias Gebauer, DER |title=Christians in Afghanistan: A Community of Faith and Fear |url=https://www.spiegel.de/international/christians-in-afghanistan-a-community-of-faith-and-fear-a-408781.html |access-date=30 សីហា 2021 |website=Der Spiegel}}</ref> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០០១ រដ្ឋាភិបាលតាលីបង់បានប្រកាសឱ្យព្រហ្មញ្ញសាសនិកនៅអាហ្វកានីស្ថានចូលពាក់សញ្ញាសម្គាល់សាសនារបស់ខ្លួន អ្នកវិភាគបរទេសបានប្រៀបធៀបទង្វើនេះទៅនឹង[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|របបណាស៊ីនៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់]]។<ref name="wired.com">[[Associated Press]] (22 May 2001). [https://www.wired.com/2001/05/taliban-to-enforce-hindu-badges/ "Taliban to Enforce Hindu 'Badges.'"] ''[[Wired (magazine)|Wired]]''. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 22 កក្កដា 2020។</ref> ខុសពីអង្គការនយោបាយសាសនាឥស្លាមដទៃៗ តាលីបង់មិនមែនជាក្រុមបក្សពួក[[ចលនាសាឡាហ្វី|សាឡាហ្វី]]ទេ។ ប្រទេសអារ៉ាប់ធំៗមួយចំនួនបាននាំយកសាលាម៉ាដ្រាសាសាឡាហ្វីមកអាហ្វកានីស្ថាននៅអំឡុងសម័យសង្គ្រាមសូវៀតក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ក៏ប៉ុន្តែថ្នាក់ដឹកនាំឌីអូបង់ឌីរបស់តាលីបង់បានគាបសង្កត់លើចលនាសាឡាហ្វីនៅអាហ្វកានីស្ថានបន្ទាប់ពីបានឡើងកាន់កាប់អំណាចដំបូងក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០។ បន្ទាប់ពីត្រូវទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ តាលីបង់បានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយចលនាសាឡាហ្វីដើម្បីប្រឆាំងនឹងអាមេរិកប៉ុន្តែយូរៗទៅ ក្រុមសាឡាហ្វីនៅក្នុងជួរដឹកនាំនិងជួរយោធាតាលីបង់ក៏ត្រូវបានទម្លាក់ទៅកាន់តំណែងទាបៗបំផុត។<ref>{{Cite web |title=Islamic State Khorasan Province's Peshawar Seminary Attack and War Against Afghan Taliban Hanafis |url=https://jamestown.org/program/islamic-state-khorasan-provinces-peshawar-seminary-attack-and-war-against-afghan-taliban-hanafis/ |access-date=2021-08-30 |website=Jamestown}}</ref> តាលីបង់មិនចូលចិត្តជជែកវែកញែកអំពីគោលលទ្ធិជាមួយក្រុមមូស្លីមដទៃផ្សេងទៀតឡើយ។ "តាលីបង់គឺមិនអនុញ្ញាតឱ្យសូម្បីតែអ្នកសារព័ត៌មានមូស្លីមសួរសំណួរអំពីបញ្ញត្តិរបស់ពួកគេឬពិភាក្សាអំពីការយល់ដឹងពីគម្ពីរកូអានឡើយ"។<ref name="rashid 107">{{Harvnb|Rashid|2000|p=107}}.</ref> តាលីបង់ជាពិសេសមូលឡាអូម៉ារបានជឿថាសុបិន្តអាចជានិមិត្តសញ្ញាតំណាងឱ្យលក្ខណ៍ពិត។<ref>Roy, Olivier, ''Globalized Islam'', Columbia University Press, 2004, p. 239.</ref><ref>{{cite book|author-link=Steve Coll|last=Coll|first=Steve|title=[[Ghost Wars|Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001]]|publisher=[[Penguin Group]]|year=2004|isbn=9781594200076|pages=288-289}}</ref> ===ឥទ្ធិពលវប្បធម៌ប៉ាស្តុន=== តាលីបង់តែងតែប្រើច្បាប់រដ្ឋប្បវេណីកុលសម្ព័ន្ធប៉ាស្តុនហៅថា[[ប៉ាស្តុនវ៉ាលី]]នៅក្នុងសេចក្តីសម្រេចដោះស្រាយបញ្ហាសង្គមណាមួយ។ ការអនុវត្តបែបនេះត្រូវបានគេមើលឃើញដូចក្នុងករណីការបែងចែកមរតកអញ្ចឹងដោយគេតម្រូវឱ្យគ្រួសារប៉ាស្តុនបែងចែកដំណែលមរតកស្មើៗគ្នាទៅឱ្យកូនប្រុសទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានទោះបីជាក្នុងគម្ពីកូអានបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថាកូនស្រីត្រូវទទួលបានចំណែកកូនប្រុសពាក់កណ្តាលក្តី។<ref>{{Cite web |title=Peoples and Ethnic Groups – Pashtunwali: The Code |url=http://uwf.edu/atcdev/afghanistan/people/Lesson6Pastunwali.html |website=uwf.edu |access-date=2021-08-31 |archive-date=2019-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191104024914/http://uwf.edu/atcdev/Afghanistan/People/Lesson6Pastunwali.html |url-status=dead |archivedate=2019-11-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191104024914/http://uwf.edu/atcdev/Afghanistan/People/Lesson6Pastunwali.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=<?php echo $header ?> |url=http://www.lubnaa.com/article.php?id=301 |access-date=31 សីហា 2021 |website=Lubnaa.com |archive-date=2015-09-10 |archive-url=https://archive.is/20150910150230/http://www.lubnaa.com/article.php?id=301 |url-status=dead |archivedate=2015-09-10 |archiveurl=https://archive.is/20150910150230/http://www.lubnaa.com/article.php?id=301 }}</ref> យោងតាមអាលី ចាឡាលី៖ "តាលីបង់បានទទួលការគាំទ្រយ៉ាងពេញលេញពីជនជាតិប៉ាស្តុនទូទាំងប្រទេសដោយពួកគេគិតថាចលនាតាលីបង់អាចស្តារវប្បធម៌ខ្លួនឡើងជាវប្បធម៌ផ្តាច់មុខនៅក្នុងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន។ សម្បីតែបញ្ញវន្តដើមកំណើតប៉ាស្តុនមួយចំនួននៅលោកខាងលិចក៏បានសម្តែងនូវការគាំទ្រដល់ចលនាតាលីបង់ដែរទោះបីជាបញ្ញវន្តទាំងនោះមានគោលគំនិតខុសពីតាលីបង់ក្តី។<ref>{{Cite web |title=Foreign Military Studies Office, "Whither the Taliban?" by Mr. Ali A. Jalali and Mr. Lester W. Grau |url=https://fas.org/irp/world/para/docs/990306-taliban.htm |access-date=31 សីហា 2021 |publisher=Fas.org |archivedate=2021-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411073214/https://fas.org/irp/world/para/docs/990306-taliban.htm |url-status=dead }}</ref> ==ថ្នាក់ដឹកនាំ និងអង្គការ== ===ថ្នាក់ដឹកនាំបច្ចុប្បន្ន=== គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ សមាជិកកំពូលនៃក្រុមតាលីបង់មាន៖<ref>https://www.abc.net.au/news/2021-08-20/who-are-leaders-taliban-afghanistan/100390308</ref> *[[ហ៊ីបាទូឡា អាឃុនហ្សាដា]], ជាមេដឹកនាំកំពូលតាលីបង់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៦ ហើយត្រូវជាវិជ្ជាករសាសនាម្នាក់មកពីខេត្តកាន់ដាហារ។ *មូលឡា[[អាប់ឌុល ហ្កានី បារ៉ាដារ]], ជាសហស្ថាបនិកនៃចលនាមួយនេះ។ មានដើមកំណើតមកពីខេត្តអ៊ូរូសហ្កាន លោកត្រូវបានគេចាប់ឃុំឃាំងនៅប្រទេសប៉ាគីស្ថានមុននឹងត្រូវអាមេរិកស្នើឱ្យដោះលែងវិញ។ *មូលឡា[[មហាម៉ាដ យ៉ាកូប]], ជាកូនប្រុសនៃស្ថាបនិកមហាម៉ាដ អូម៉ារនិងសព្វថ្ងៃជាមេដឹកនាំប្រតិបត្តិការយោធាតាលីបង់។ *[[ស៊ីរ៉ាជូដឌីន ហាក់កានី]], ជាមេដឹកនាំនៃ[[បណ្តាញហាក់កានី]]ដែលភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយក្រុម[[អាល់កៃដា]]។ លោកមាននាទីត្រួតពិនិត្យសម្បត្តិហិរញ្ញវត្ថុនិងយោធារបស់ក្រុមនេះនៅរវាងព្រំដែនអាហ្វកានីស្ថាន-ប៉ាគីស្ថាន។ *[[ហ្ស៊ារ មហាម៉ាដ អាប់បាស ស្តានីកហ្សៃ]], អតីតប្រមុខការិយាល័យនយោបាយតាលីបង់ប្រចាំទីក្រុងដូហា។ មានកំណើតមកពីខេត្តឡូហ្ការ គាត់ទទួលបានសញ្ញាប័ត្រអនុបណ្ឌិតពីសាកលវិទ្យាល័យនិងទទួលបានការបណ្តុះបណ្តាលជាកម្មាភិបាលនៅសាលាបណ្ឌិតសភាយោធាឥណ្ឌា។ *[[អាប់ឌុល ហាឃីម អ៊ីស្សាកហ្សៃ]], ប្រធានអ្នកចរចានៃការិយាល័យនយោបាយតាលីបង់នៅទីក្រុងដូហា ហើយជាប្រមុខដឹកនាំក្រុមប្រឹក្សាសាសនារបស់ក្រុមនេះ។ *[[ស៊ូហែល សាហ៊ីន]], អ្នកនាំពាក្យការិយាល័យនយោបាយតាលីបង់នៅទីក្រុងដូហា។ បានទទួលការអប់រំនៅឯសាកលវិទ្យាល័យមួយក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថាន លោកជានិពន្ធនាយកផ្នែកភាសាអង់គ្លេសនៃកាសែត[[កាប៊ុលថែមស៍]]ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ និងធ្លាប់បានបម្រើការជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតរងប្រចាំប្រទេសប៉ាគីស្ថាននាពេលនោះផងដែរ។ *[[សាប៊ីហ៊ូឡា មូចាហីដ]], អ្នកនាំពាក្យឱ្យក្រុមតាលីបង់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ លោកបានបង្ហាញខ្លួនជាសាធារណៈជាលើកដំបូងបន្ទាប់ពីតាលីបង់បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងកាប៊ុលនៅក្នុងឆ្នាំ២០២១។ ===ទស្សនៈទូទៅ=== {{See also|បញ្ជីរាយនាមមេដឹកនាំតាលីបង់}} មុនឆ្នាំ២០១៣ [[មហាម៉ាដ អូម៉ារ|មូលឡាមហាម៉ាដ អូម៉ារ]]គឺជាមេដឹកនាំកំពូលនៃចលនាតាលីបង់។ លោក[[អាក់តារ ម៉ាន់សួរ]]ត្រូវបានគេជ្រើសរើសជាអ្នកបន្តតំណែងជំនួសមហាម៉ាដនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥។<ref name="Mansoor-elected">* {{cite news| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/144382.stm | title=Analysis: Who are the Taleban? | date=20 ធ្នូ 2000 | work=BBC News}} * {{Cite web |title=From the article on the Taliban in Oxford Islamic Studies Online |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2325?_hi=34&_pos=4 |access-date=31 សីហា 2021 |publisher=Oxford Islamic Studies}} * [https://www.bbc.com/news/world-asia-33721074 Mullah Omar: Taliban choose deputy Mansour as successor], BBC News, 30 កក្កដា 2015</ref> មួយឆ្នាំក្រោយមកពោលគឺនៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៦ ម៉ាន់សួរត្រូវបានសម្លាប់ដោយយន្តហោះគ្មានអ្នកបើក (ដ្រូន) របស់អាមេរិក បន្ទាប់មកលោក[[ហ៊ីបាទូឡា អាឃុនហ្សាដា]]ក៏បានឡើងកាន់អំណាចបន្តជាមេដឹកនាំនៅក្នុងឆ្នាំដដែរ។<ref name="Akhundzada">{{Cite web |date=26 ឧសភា 2015 |title=Afghan Taliban announce successor to Mullah Mansour |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-36375975 |access-date=31 សីហា 2021 |website=BBC News}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០១ តាលីបង់បានត្រួតត្រាលើទឹកដីអាហ្វកានីស្ថាន ៨៥% ដោយភាគច្រើនជាទីក្រុងនិងយន្តបថធំៗ។ នៅក្នុងនោះ កុលសម្ព័ន្ធ[[ខាន់ (គោរមងារ)|ខាន់]] និងស្តេចត្រាញ់មានការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់តាមទីប្រជុំជន ភូមិ និងតំបន់ជនបទផ្សេងៗ។<ref>Griffiths 226.</ref> [[File:Taliban-herat-2001 retouched.jpg|upright|thumb|left|កម្លាំងប៉ូលីសតាលីបង់កំពុងចុះល្បាតនៅតាមផ្លូវក្នុងទីក្រុង[[ហេរ៉ាដ]]]] អ្នកវិភាគលោករ៉ាស៊ីដបានថ្លែងថារដ្ឋាភិបាលតាលីបង់ជា"សង្គមសម្ងាត់មួយដែលដឹកនាំដោយអ្នកក្រុងកាន់ហាដារ...អាថ៌កំបាំង សម្ងាត់ និងបែបផ្តាច់ការ។<ref name="Rashid 2000 98" /> តាលីបង់គឺមិនដែលធ្វើការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសគណបក្សឬមេដឹកនាំនោះទេដោយអ្នកនាំពាក្យរបស់ក្រុមនេះបានពន្យល់ថា៖ {{Quote|ច្បាប់''[[សារីយ៉ា]]''គឺមិនអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើនយោបាយឬមានវត្តមានគណបក្សនយោបាយបានឡើយ។ នោះហើយជាមូលហេតុដែលយើងមិនផ្តល់ប្រាក់ខែដល់មន្រ្តីឬទាហានរបស់យើង ពួកយើងគ្រាន់តែផ្តល់ស្បៀងអាហារ សម្លៀកបំពាក់ ស្បែកជើង និងគ្រឿងអាវុធជាការគ្រប់គ្រាន់។ យើងចង់រស់នៅដូចក្នុងជីវិតព្យាការីដែលទ្រង់បានរស់នៅកាលពី ១៤០០ ឆ្នាំមុនហើយជីហាដគឺជាសិទ្ធិរបស់យើង។ យើងចង់បង្កើតសម័យដែលមានលក្ខណៈដូចសម័យព្យាការីឡើងវិញហើយយើងគ្រាន់តែអនុវត្តនូវអ្វីៗដែលប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថានចង់បានក្នុងរយៈពេល ១៤ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=43}} Interview with Mullah Wakil, March 1996</ref>}} តាលីបង់បានធ្វើសេចក្តីសម្រេចរបស់ពួកគេដោយផ្អែកលើក្រុមប្រឹក្សាកុលសម្ព័ន្ធបាស្តុន (ជាហ្កា) រួមជាមួយនឹងអ្វីដែលពួកគេជឿថាជាគំរូឥស្លាមដំបូងៗ។ ការពិភាក្សាត្រូវបានបន្តដោយការចរចាមតិឯកច្ឆន្ទដោយក្រុម"អ្នកជឿ"។<ref name="Rashid 2000 95">{{Harvnb|Rashid|2000|p=95}}.</ref> មុននឹងដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុងកាប៊ុលនៅឆ្នាំ១៩៩៦ តាលីបង់បានធ្វើការពិភាក្សាគ្នាអំពីជំហរពួកគេដោយដកខ្លួនចេញនៅពេលដែលរដ្ឋាភិបាល"ឥស្លាមល្អ"មួយបានឡើងកាន់អំណាចនិងនៅពេលដែលច្បាប់និងសណ្តាប់ធ្នាប់ត្រូវបានស្តារឡើងវិញ។ នៅពេលអំណាចរបស់តាលីបង់កាន់តែកើនឡើង រាល់សេចក្តីសម្រេចត្រូវបានធ្វើឡើងដោយមូលឡាអូម៉ារដោយមិនពិគ្រោះជាមួយជាហ្កាឬផ្នែកពិគ្រោះផ្សេងទៀតនៃប្រទេសនោះទេ។ លោកបានធ្វើទស្សនកិច្ចនៅរដ្ឋធានីកាប៊ុលតែពីរដងប៉ុណ្ណោះក្នុងអំឡុងពេលកាន់អំណាច។ ជំនួសឱ្យការបោះឆ្នោតដោយភាពស្របច្បាប់ មេដឹកនាំរបស់ពួកគេបានធ្វើសច្ចាប្រណិធាន ("បាយ៉ា") ទៅវិញដោយនេះគឺជាការយកតម្រាប់តាមព្យាការីនិង[[កាលីហ្វ]]បួនរូបដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ តាលីបង់មានភាពស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការចែករំលែកអំណាចហើយក្រុមពួកគេពោលគឺជនជាតិបាស្តុនបានគ្របដណ្តប់លើជួរតំណែងរដ្ឋាភិបាលភាគច្រើន។ ដូច្នេះ ថ្នាក់ដឹកនាំបាស្តុនគឺមានទំនួលខុសត្រូវលើការគ្រប់គ្រងជនជាតិអាហ្វកានីស្ថានប្រមាណ ៦០% ដែលមានដើមកំណើតមកពីក្រុមជនជាតិដទៃទៀត។ តែទោះជាយ៉ាងណា ជនជាតិបាស្តុននូវតែរក្សាជំហរជាក្រុមផ្តាច់មុខនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុកមានដូចជាក្រុមប្រឹក្សាទីក្រុងកាប៊ុល<ref name="Rashid 2000 98">{{Harvnb|Rashid|2000|p=98}}.</ref> ឬហេរ៉ាដជាដើម<ref name="rashid 39-40">{{Harvnb|Rashid|2000|pp=39–40}}.</ref>ដោយតំណែងនយោបាយស្ទើរទាំងអស់ត្រូវបានធ្លាក់ក្នុងដៃជនជាតិបាស្តុន។ ក្រុមអ្នកវិភាគបាននិយាយថា"កង្វះអ្នកតំណាងមូលដ្ឋានក្នុងរដ្ឋបាលទីប្រជុំជនបានធ្វើឱ្យតាលីបង់លេចចេញជាកម្លាំងកាន់កាប់មួយ"។<ref name="rashid 101-102" /> ===អង្គការនិងរដ្ឋាភិបាល=== រដ្ឋាភិបាលតាលីបង់បានអនុលោមទៅតាមអភិបាលកិច្ចរបស់មូស្លីមសម័យដើមពោលគឺអវត្តមាននៃស្ថាប័នរដ្ឋឬក៏"វិធីសាស្រ្តសម្រាប់បញ្ជានិងការត្រួតពិនិត្យ"។ ក្នុងមួយរយៈពេលក្តោបក្តាប់អំណាចពីឆ្នាំ១៩៩៦ ដល់ឆ្នាំ២០០១ ក្រុមតាលីបង់គឺមិនដែលបានចេញសេចក្តីប្រកាសព័ត៌មាន សេចក្តីថ្លែងការណ៍ គោលនយោបាយ ឬធ្វើសន្និសីទកាសែតជាប្រចាំនោះឡើយ។ ពិភពខាងក្រៅនិងប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថានភាគច្រើនមិនដឹងថាមេដឹកនាំរបស់ពួកគេមានមុខដូចម្តេចផងព្រោះថាការថតរូបត្រូវបានហាមឃាត់។<ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=5}}.</ref> រដ្ឋមន្រ្តីខុទ្ទកាល័យនិងអ្នកតំណាងរាស្ត្រច្រើនមានគោរមងារជា"មូលឡា"ហើយសុទ្ធតែជាបុគ្គលដែលធ្លាប់ទទួលបាន"ការអប់រំតាម[[ម៉ាដ្រាសា]]"។ បុគ្គលមួយចំនួនមិនត្រឹមតែកាន់តំណែងជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងសុខាភិបាលនិងទេសាភិបាលធនាគាររដ្ឋប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែពួកគេនូវតែរក្សាតំណែងមុនៗរបស់ខ្លួនពោលគឺមេបញ្ជាការយោធា ហើយពេលខ្លះបុគ្គលទាំងនេះត្រូវអវត្តមានពីតំណែងរដ្ឋបាលដើម្បីចេញទៅប្រយុទ្ធនៅពេលចាំបាច់។<ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=100}}.</ref> នៅថ្នាក់ជាតិ "ការិយលេខនុការជាន់ខ្ពស់តាជិក អ៊ូបេស និងហាសារ៉ា"ត្រូវបានជំនួសដោយក្រុមបាស្តុនទាំងស្រុងទោះបីជាអ្នកខ្លះមិនមានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់ក្តី។ ជាលទ្ធផល ក្រសួង"ធំៗត្រូវផ្អាកដំណើរការជាបណ្តោះអាសន្នឬខ្លះជាអចិន្ត្រៃយ៍តែម្តង"នៅរយៈពេលពីរបីឆ្នាំក្រោយការចាត់តាំង។<ref name="rashid 101-102">{{Harvnb|Rashid|2000|pp=101–102}}.</ref> ==ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ== នៅក្នុងអំឡុងកាន់អំណាច (១៩៩៦–២០០១) របបតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថានដែលគេតែងស្គាល់ថា[[អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន]]បានទទួលភាពទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិពីប្រជាជាតិបរទេសចំនួនតែបីប៉ុណ្ណោះដូចជា៖ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម ប៉ាគីស្ថាន និងអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត។ ប្រទេសនិងអង្គការដទៃទៀតភាគច្រើនរួមទាំងអង្គការសហប្រជាជាតិផងបានទទួលស្គាល់តែរដ្ឋាភិបាលនៃ[[រដ្ឋឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថាន]] (១៩៩២-២០០២) ជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះរបស់អាហ្វកានីស្ថាន។ ទាក់ទងនឹងទំនាក់ទំនងជាមួយពិភពលោកទាំងមូល អេមីរ៉ាតឥស្លាមអាហ្វកានីស្ថានរបស់តាលីបង់បានប្រកាន់យកគោលនយោបាយ[[ឯកោនិយម]]ដោយនិយាយថា"តាលីបង់ជឿជាក់លើគោលការណ៍មិនជ្រៀតជ្រែកក្នុងកិច្ចការរបស់ប្រទេសផ្សេងៗនិងដូចគ្នាគឺមិនចង់បានការជ្រៀតជ្រែកពីខាងក្រៅនៅក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងរបស់ប្រទេសខ្លួននោះទេ"។{{sfn|Matinuddin|1999|page=42}} ===ប្រទេស=== ====កាណាដា==== ប្រទេសកាណាដាបានប្រកាសចាត់ទុកតាលីបង់ថាជាក្រុមភេវរករ។<ref name="Terror2021"/> ====ចិន==== យោងតាមលោកម៉ាឡេក សេទីសដែលជាទីប្រឹក្សាទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃក្រសួងការបរទេសអាហ្វកានីស្ថានបានឱ្យដឹងថា ប្រទេសចិនបានគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះទាំងផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុនិងនយោបាយ។<ref>{{Cite web |title=ICS- Institute of Chinese Studies : China's Role in Afghan-Taliban Peace Talks: Afghan Perspectives |url=https://www.icsin.org/publications/chinas-role-in-afghan-taliban-peace-talks-afghan-perspectives |access-date=1 កញ្ញា 2021 |website=icsin.org}}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសនៃក្រុងប៉េកាំងក៏មិនបានបដិសេដសកម្មភាពទំនាក់ទំនងខ្លួនជាមួយរបបតាលីបង់ដែរ។<ref>{{Cite web |title=China courted Afghan Taliban in secret meetings |url=https://www.ft.com/content/66b0906a-993d-11e8-9702-5946bae86e6d |website=Financial Times}}</ref> ====ឥណ្ឌា==== ប្រទេសឥណ្ឌាមិនបានទទួលស្គាល់របបតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថាននោះទេតែផ្ទុយទៅវិញ ឥណ្ឌាបានគាំទ្រនិងរក្សាទំនាក់ទំនងយុទ្ធសាស្ត្រនិងយោធាយ៉ាងជិតស្និទជាមួយសត្រូវតាលីបង់ទៅវិញគឺចលនា[[សម្ព័ន្ធភាពខាងជើង]]។ ឥណ្ឌាគឺជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏ជិតស្និទ្ធបំផុតមួយរបស់អតីតប្រធានាធិបតីអាហ្វកានីស្ថានគឺលោក[[មហាម៉ាដ ណាជីប៊ុលឡា]]ហើយឥណ្ឌាបានថ្កោលទោសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរចំពោះការកាត់ទោសប្រហារជីវិតសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនជាសាធារណៈដោយតាលីបង់។ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធមួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅប៉ាគីស្ថាននិងតំបន់កាស្មៀត្រូវបានគេគិតថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយតាលីបង់ដោយក្រុមនេះបានជាប់ពាក់ព័ន្ធជាប្រវត្តិសាស្ត្រនៅក្នុងជម្លោះកាស្មៀហើយវាបានដាក់គោលដៅប្រឆាំងតែកងកម្លាំងសន្តិសុខឥណ្ឌាតែមួយគត់។<ref>{{Cite web |date=1 July 1999 |title=Massoud joins hands with India |url=http://www.rawa.org/massoud.htm |access-date=1 កញ្ញា 2021 |publisher=Rawa.org |archivedate=17 សីហា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817172524/http://www.rawa.org/massoud.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |last=Cohen |first=Stephen P. |url=https://books.google.com/books?id=sOTZqI5zREoC&pg=PA248 |title=India: Emerging Power |publisher=Brookings Institution Press |year=2004 |isbn=978-0-8157-9839-2 |page=248}}</ref><ref name="Pigott 54">Pigott, Peter. [https://archive.org/details/canadainafghanis0000pigo/page/54 ''Canada in Afghanistan: The War So Far''.] Toronto: Dundurn Press Ltd, 2007. {{ISBN|1-55002-674-7}}, {{ISBN|978-1-55002-674-0}}. P. 54.</ref><ref>{{Cite news |last=Gall |first=Carlotta |date=21 January 2007 |title=At Border, Signs of Pakistani Role in Taliban Surge |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/21/world/asia/21quetta.html |access-date=1 កញ្ញា 2021}}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៩ ជើងហោះហើរលេខ ៨១៤ របស់ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ឥណ្ឌាដែលធ្វើដំណើរពីក្រុង[[កណ្ឋមណ្ឌូ]]ទៅដេលីត្រូវបានអ្នកដំណើរមួយក្រុមលួចប្លន់យកទៅកាន់ដាហារ។ តាលីបង់បានចល័តកងជីវពលរបស់ខ្លួនទៅក្បែរកន្លែងចុះចតយន្តហោះនោះដោយដើម្បីការពារតំបន់ចតយន្តហោះនោះពីការវាយលុករបស់[[កងកម្លាំងពិសេសឥណ្ឌា]]ហើយថែមទាំងបានពន្យារការចរចារវាងឥណ្ឌានិងក្រុមចោរប្លន់នោះអស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ។ ក្រោយបន្តិចមក កាសែត[[ដឹញូវយ៉កថែមស៍|ញូវយ៉កថែមស៍]]បានរាយការណ៍ថា ក្រុមចោរប្លន់នោះអាចមានទំនាក់ទំនងអ្វីមួយជាមួយតាលីបង់។ ជាថ្នូរនិងការដោះលែងយន្តហោះ ឥណ្ឌាបានសម្រេចដោះលែងពួកសកម្មប្រយុទ្ធចំនួនបីនាក់។ ក្រុមតាលីបង់បានផ្តល់សិទ្ធិឆ្លងកាត់ដោយសុវត្ថិភាពដល់ក្រុមចោរប្លន់និងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធដែលត្រូវបានដោះលែងទាំងនោះ។<ref>{{Cite web |title=Bombay terrorist reveals links with IC 814 hijackers |url=http://www.rediff.com/news/2001/dec/07ter.htm |access-date=1 កញ្ញា 2021 |publisher=Rediff.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 August 2005 |title=India reaches out to Afghanistan |url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GH30Df01.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20051104091145/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GH30Df01.html |archive-date=4 វិច្ឆិកា 2005 |access-date=1 កញ្ញា 2021 |website=Asia Times |archivedate=4 វិច្ឆិកា 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051104091145/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GH30Df01.html |url-status=dead }}</ref> ក្រោយពីករណីប្លន់យន្តហោះនេះ ឥណ្ឌាបានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ខ្លួនក្នុងការគាំទ្រក្រុមប្រឆាំងតាលីបង់ដោយផ្តល់អាវុធជាឃ្លាំងៗតាមរយៈទីក្រុង[[ឌូសង់បេ]] ប្រទេស[[តាជីគីស្ថាន]]។ ឥណ្ឌាក៏បានផ្តល់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្ររយៈកម្ពស់ខ្ពស់ (សម្ភារៈសម្រាប់ប្រយុទ្ធលើភ្នំ) ឧទ្ធម្ភាគច្រក អ្នកបច្ចេកទេស និងក្រុមវេជ្ជសាស្ត្រជាដើម។ យោងទៅតាមរបាយការណ៍មួយបានឱ្យដឹងថា យោធាឥណ្ឌាបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ៧០ លានដុល្លារអាមេរិកដើម្បីគាំទ្រកងកម្លាំងប្រឆាំងតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថានហើយក្នុងនោះលុយ ៨ លានដុល្លារត្រូវបានចំណាយលើគ្រឿងសព្វាវុធរយៈពេលកម្ពស់ខ្ពស់។ គម្រោងស្ថាបនាស្តារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញនៅអាហ្វកានីស្ថានក្នុងឆ្នាំ២០០១ បានធ្វើឱ្យឥណ្ឌាក្លាយជាប្រទេសម្ចាស់ជំនួយធំបំផុតនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{Cite web |last=Gishkori |first=Zahid |date=24 March 2011 |title=Terrorism threat in India during World Cup |url=http://tribune.com.pk/story/137011/terrorism-threat-in-india-during-world-cup-malik |access-date=2 កញ្ញា 2021 |work=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 March 2011 |title=Taliban trying to enter India: Malik |url=http://www.thenews.com.pk/NewsDetail.aspx?ID=13081 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111224080448/http://www.thenews.com.pk/NewsDetail.aspx?ID=13081 |archive-date=24 ធ្នូ 2011 |access-date=2 កញ្ញា 2021 |website=The News |archivedate=24 ធ្នូ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111224080448/http://www.thenews.com.pk/NewsDetail.aspx?ID=13081 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=24 March 2011 |title=Terrorist plotting World Cup attack nabbed: Rehman Malik |work=[[The Times of India]] |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-24/pakistan/29182326_1_rehman-malik-terrorist-attack-pakistan-interior-minister |access-date=2 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://archive.today/20120714223335/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-24/pakistan/29182326_1_rehman-malik-terrorist-attack-pakistan-interior-minister |archive-date=14 July 2012}}</ref><ref>{{Cite news |date=31 March 2009 |title=India forced to reassess Taliban threat |work=[[The Times of India]] |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-31/india/28010241_1_pakistan-army-taliban-threat-quetta-shura |access-date=2 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://archive.today/20120707012818/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-31/india/28010241_1_pakistan-army-taliban-threat-quetta-shura |archive-date=7 July 2012}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១២ តាលីបង់បាននិយាយថាពួកគេចង់បង្កើតទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយប្រទេសឥណ្ឌាហើយបានសម្តែងការកោតសរសើរទៅឥណ្ឌាដែលប្រឆាំងនឹងការអំពាវនាវរបស់អាមេរិកឱ្យមានការចូលរួមផ្នែកយោធាបន្ថែមទៀតនៅអាហ្វកានីស្ថាន។<ref>{{Cite news |last=PTI |date=17 June 2012 |title=Taliban praises India for resisting U.S. pressure on Afghanistan |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/international/taliban-praises-india-for-resisting-us-pressure-on-afghanistan/article3539512.ece |access-date=2 កញ្ញា 2021 |issn=0971-751X}}</ref> ====អ៊ីរ៉ង់==== ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានក្លាយជាសត្រូវតាលីបង់តាំងពីពេលដំបូងមកម្លេះពោលគឺនៅពេលដែលតាលីបង់បានបើកការវាយប្រហារលើក្រុង[[ម៉ាហ្សាអ៊ីសារីហ្វ]]ដោយតាលីបង់បានសម្លាប់អ្នកការទូតអ៊ីរ៉ង់ចំនួន ១១ នាក់និងមន្ត្រីស៊ើបការណ៍នៅឯស្ថានកុងស៊ុលអ៊ីរ៉ង់។នៅក្នុងវិបត្តិជាបន្តបន្ទាប់រវាងអ៊ីរ៉ង់និងតាលីបង់ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់បានសម្រេចប្រមូលកងទ័ពនិយ័តរហូតដល់ ២០០,០០០ នាក់រួចបញ្ជូនទៅព្រំដែនអាហ្វកានីស្ថាន-អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite web |last=Pike |first=John |date=15 September 1998 |title=Iranian-Afghan tensions |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/1998/09/wwwh8915.html |access-date=2 កញ្ញា 2021 |publisher=Globalsecurity.org}}</ref> ចុងក្រោយ សង្គ្រាមរវាងក្រុមទាំងពីរក៏ត្រូវបានបញ្ចៀស។ មន្ត្រីយោធាអាមេរិកជាន់ខ្ពស់មួយចំនួនជឿថា[[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]របស់អ៊ីរ៉ង់បានចូលរួមគាំទ្រក្រុមតាលីបង់ក្នុងកម្រិតខ្ពស់នៅអំឡុងទសវត្សរ៍ដំបូងនៃសតវត្សទី២១។ របាយការណ៍ដែលរដ្ឋ[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|ណាតូ]]ចោទប្រកាន់អ៊ីរ៉ង់ថាបានផ្គត់ផ្គង់និងបណ្តុះបណ្តាលក្រុមបះបោរតាលីបង់ខ្លះបានចាប់ផ្តើមលេចឡើងពីឆ្នាំ២០០៤/២០០៥។<ref>{{Cite web |last=Jha |first=Lalit K |date=2011-03-16 |title=Concern in US over increasing Iranian activity in Afghanistan |url=http://www.pajhwok.com/en/2011/03/16/concern-us-over-increasing-iranian-activity-afghanistan |access-date=2021-09-02 |publisher=[[Pajhwok Afghan News]] (PAN) |archive-date=2018-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701222314/https://www.pajhwok.com/en/2011/03/16/concern-us-over-increasing-iranian-activity-afghanistan |url-status=dead |archivedate=2018-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180701222314/https://www.pajhwok.com/en/2011/03/16/concern-us-over-increasing-iranian-activity-afghanistan }}</ref> មានប្រភពជាច្រើនដែលបានបញ្ជាក់ពីទំនាក់ទំនងរវាងតាលីបង់និងអ៊ីរ៉ង់ក្នុងអំឡុងទស្សវត្តរ៍ឆ្នាំ២០១០។ ក្នុងនោះមានដូចជាការផ្លាស់ប្តូរថ្នាក់ដឹកនាំរបស់ក្រុមតាលីបង់ដោយលោកអាក់តារ ម៉ានស៊ួរក្នុងគោលបំណងបង្កើនទំនាក់ទំនងល្អជាមួយអ៊ីរ៉ង់។<ref name="mansouriran">{{Cite web |last=Kugelman |first=Michael |title=What Was Mullah Mansour Doing in Iran? |url=https://foreignpolicy.com/2016/05/27/mullah-mansour-iran-afghanistan-taliban-drone/ |website=Foreign Policy}}</ref> ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយគាំទ្រអ៊ីរ៉ង់ក៏បានរាយការណ៍ផងដែរថាតាលីបង់បានអនុញ្ញាតឱ្យយុទ្ធជនអាសារ៉ាចូលបម្រើក្នុងជួរបក្សរបស់គេ។<ref>{{Cite web |date=4 October 2016 |title=Shi'ite Hazara gunmen join the Taliban |url=https://mobile.almasdarnews.com/article/shiite-hazara-gunmen-join-taliban/ |access-date=2 កញ្ញា 2021 |archive-date=27 មីនា 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327094319/https://mobile.almasdarnews.com/article/shiite-hazara-gunmen-join-taliban/ |url-status=dead |archivedate=27 មីនា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327094319/https://mobile.almasdarnews.com/article/shiite-hazara-gunmen-join-taliban/ }}</ref> ក្រុមតាលីបង់បានថ្កោលទោសការវាយប្រហាររបស់ ISIS មកលើជនជាតិភាគតិចហាសារ៉ា។<ref>{{Cite web |last=AFP |date=7 September 2015 |title=Afghan Taliban take apparent dig at IS over Hazara killings |url=https://www.dawn.com/news/1205456}}</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០១៩ កាសែត[[ដឹវ៉ាស៊ីនតោនប៉ុស្តិ៍]]បានរាយការណ៍ថា"ទំនាក់ទំនងរបស់អ៊ីរ៉ង់ជាមួយតាលីបង់ឥឡូវនេះបានគ្របដណ្តប់លើវិស័យសេដ្ឋកិច្ច សន្តិសុខ និងនយោបាយហើយទំនងជានឹងកើនឡើងបន្តទៀត"។<ref>{{Cite news |last=Tabatabai |first=Ariane M. |date=9 August 2019 |title=Iran's cooperation with the Taliban could affect talks on U.S. withdrawal from Afghanistan |work=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2019/08/09/irans-cooperation-with-taliban-could-affect-talks-us-withdrawal-afghanistan/}}</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០២០ មន្រ្តីស៊ើបការសម្ងាត់របស់អាមេរិកបានប៉ាន់ប្រមាណថា នៅឆ្នាំ២០១៩ អ៊ីរ៉ង់បានស្នើរដល់ក្រុមបណ្តាញហាក់កានីឱ្យតាមសម្លាប់សមាជិកសេវាកម្មបរទេសមួយចំនួន ក្នុងនោះក៏មានជនជាតិអាមេរិកនៅអាហ្វកានីស្ថានផងដែរ។<ref name="cnn-taliban">{{Cite news |date=17 August 2020 |title=US intelligence indicates Iran paid bounties to Taliban for targeting American troops in Afghanistan |publisher=CNN |url=https://edition.cnn.com/2020/08/17/politics/iran-taliban-bounties-us-intelligence/index.html}}</ref> ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការអាមេរិកបានបន្តកំណត់ថាអ៊ីរ៉ង់គឺជាអ្នកគាំទ្រក្រុមតាលីបង់ក្នុងការវាយប្រហារលើអាកាសយានដ្ឋានបាក្រាមនៅឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite news |date=17 August 2020 |title=Iran reportedly paid bounties to Afghan group for attacks on Americans |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/aug/17/iran-bounties-us-troops-afghanistan-taliban}}</ref> យោងតាមសារព័ត៌មាន CNN បានឱ្យដឹងថា រដ្ឋបាលរបស់លោកប្រធានាធិបតីដូណាល់ត្រាំគឺមិនដែលនិយាយពីការជាប់ពាក់ព័ន្ធរបស់អ៊ីរ៉ង់ចំពោះការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ អតីតមន្រ្តីរដ្ឋបាលនេះបាននិយាយថា វាមានទំនាក់ទំនងជាមួយអាទិកម្មនៃកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពនិងការដកទ័ពចេញពីអាហ្វកានីស្ថាន។<ref name="cnn-taliban" /> នៅខែមករា ឆ្នាំ២០២០ តាលីបង់បានថ្កោលទោសអាមេរិកលើការសម្លាប់មេបញ្ជាការកងកម្លាំងឃុតស៍របស់អ៊ីរ៉ង់គឺលោក[[កាស្សេម សូឡៃមេនី]]ហើយបានសរសើរលោកសាឡៃមេនីថាជា"អ្នកចម្បាំងដ៏អស្ចារ្យ"។<ref>{{Cite web |date=5 January 2020 |title=Taliban condemn killing of Iran's Qassem Soleimani |url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2020/01/05/Taliban-condemn-killing-of-Iran-s-Qassem-Soleimani-.html |publisher=Al Arabiya}}</ref> នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០២១ អ៊ីរ៉ង់បានសម្រេចបិទស្ថានទូតនិងស្ថានកុងស៊ុលរបស់ខ្លួនបន្ទាប់ពីតាលីបង់បានវាយដណ្តើមរដ្ឋធានីកាប៊ុល។<ref>{{Cite web |last=Presse |first=AFP-Agence France |title=Iran Reduces Number Of Diplomats In Afghanistan |url=https://www.barrons.com/news/iran-reduces-number-of-diplomats-in-afghanistan-01629056708 |website=barrons.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 July 2021 |title=Iran closes consulate in Mazar-i-Sharif, Afghanistan |url=https://www.tehrantimes.com/news/462728/Iran-closes-consulate-in-Mazar-i-Sharif-Afghanistan |website=Tehran Times |access-date=2 កញ្ញា 2021 |archivedate=16 សីហា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210816031228/https://www.tehrantimes.com/news/462728/Iran-closes-consulate-in-Mazar-i-Sharif-Afghanistan |url-status=dead }}</ref> ====ប៉ាគីស្ថាន==== [[ហ្វាសាល-អ៊ួរ-រ៉េម៉ាន]]គឺជាមេដឹកនាំនៃគណបក្សឥស្លាម (ឌីអូបានឌី) នៅប្រទេសប៉ាគីស្ថាននិងធ្លាប់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់លោកស្រី[[បេណាហ្សៀរ ប៊ូតូ]]ដែលកាលនុះជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេសប៉ាគីស្ថានពីឆ្នាំ១៩៩៣ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៦។ ដោយហេតុនេះហើយបានជារ៉េម៉ានមានឥទ្ធិពលខ្លាំងនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលប៉ាគីស្ថាននិងអាចបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយយោធាប៉ាគីស្ថានដើម្បីផ្តល់ជំនួយដល់ក្រុមតាលីបង់។<ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=26}}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩៤ [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍អន្តរសេវា]] (ISI) នៃប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានចាប់ផ្តើមលូកដៃចូលក្នុងជម្លោះអាហ្វកានីស្ថានរហូតទាន់តែតាលីបង់បានឡើងកាន់កាប់ទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានស្ទើរទាំងអស់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦។<ref name=Stanford/><ref name="telegraphgodfathers">{{Cite news |last=West |first=Julian |date=23 September 2001 |title=Pakistan's godfathers of the Taliban hold the key to the hunt for Bin Laden |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/pakistan/1341405/Pakistans-godfathers-of-the-Taliban-hold-the-key-to-hunt-for-bin-Laden.html}}</ref><ref name="nytinterview">{{Cite news |last=Gall |first=Carlotta |date=3 March 2010 |title=Former Pakistani officer embodies policy puzzle |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2010/03/04/world/asia/04imam.html}}</ref><ref name="Sky">{{Cite journal |last=Waldman |first=Matt |date=June 2010 |title=The Sun in the Sky: The Relationship between Pakistan's ISI and Afghan Insurgents |url=http://english.aljazeera.net/mritems/Documents/2010/6/13/20106138531279734lse-isi-taliban.pdf |journal=Crisis States Working Papers |publisher=Crisis States Research Centre, [[London School of Economics]] and Political Science |issue=series no.2, no. 18 |page=3}}</ref> បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានចូលកាន់កាប់ប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាននៅចុងឆ្នាំ២០០១ មានគេអះអាងថាថ្នាក់ដឹកនាំតាលីបង់បានរត់ទៅជ្រកកោននៅឯប្រទេសប៉ាគីស្ថានហើយបន្ទាប់មកពួកគេបានប្រជុំគ្នាឡើងវិញដើម្បីរៀបចំផែនការធ្វើកុបកម្មប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលអាហ្វកានីស្ថានថ្មីដែលមានអាមេរិកនៅពីក្រោយ។<ref name="The New York Times">{{Cite news |last=Gall |first=Carlotta |date=21 January 2007 |title=At Border, Signs of Pakistani Role in Taliban Surge |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/01/21/world/asia/21quetta.html?pagewanted=print}}</ref> មន្រ្តីអាហ្វកានីស្ថានបានចេញសេចក្តីបញ្ជាក់អំពីការជាប់ពាក់ព័ន្ធរបស់ ISI នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារដោយតាលីបង់មកលើស្ថានទូតឥណ្ឌាកាលពីខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៨។ មន្រ្តីអាមេរិកជាច្រើនបានចោទប្រកាន់ ISI ថាបានគាំទ្រក្រុមភេរវករដោយក្នុងនោះមានរួមទាំងក្រុមតាលីបង់ផងដែរ។ នៅឆ្នាំ២០១១ ប្រធានសហប្រធានសេនាធិការអាមេរិកឧត្តមនាវីទោម៉ៃក៍ មូលឡិនបានហៅ[[បណ្តាញហាក់កានី]] (កូនក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់តាលីបង់) ថាជា"ដៃដែលប្រឡូកប្រឡាក់របស់ប៉ាគីស្ថាន"។<ref name="longwarjournal1">{{Cite web |last=Joscelyn |first=Thomas |date=22 September 2011 |title=Admiral Mullen: Pakistani ISI sponsoring Haqqani attacks |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2011/09/admiral_mullen_pakis.php |access-date=3 កញ្ញា 2021 |website=The Long War Journal}}</ref><ref name="autogenerated5">{{Cite web |title=The ISI and Terrorism: Behind the Accusations – Council on Foreign Relations |url=http://www.cfr.org/pakistan/isi-terrorism-behind-accusations/p11644 |access-date=3 កញ្ញា 2021 |publisher=Cfr.org |archive-date=2017-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516054435/http://www.cfr.org/pakistan/isi-terrorism-behind-accusations/p11644 |url-status=dead |archivedate=2017-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170516054435/http://www.cfr.org/pakistan/isi-terrorism-behind-accusations/p11644 }}</ref> រហូតដល់ឆ្នាំ២០១១ ប៉ាគីស្ថានគឺតែងតែបដិសេធយ៉ាងដាច់ខាត់រាល់នូវការចោទប្រកាន់ពីទំនាក់ទំនងរបស់ខ្លួនជាមួយតាលីបង់។<ref name="Pakdenies">{{Cite news |last=Chris Allbritton |date=27 October 2011 |title=Pakistan strongly denied Thursday a BBC report that alleged the Pakistani military, along with its intelligence arm, supplied and protected the Afghan Taliban and al Qaeda. |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-taliban-bbc-idUSTRE79Q7V420111027 |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref><ref name="Pak-US alliance">{{Cite news |last=Shuja |first=Nawaz |date=14 November 2007 |title=The US-Pakistan Roller Coaster Relationship |work=HuffPost |url=https://www.huffingtonpost.com/shuja-nawaz/the-uspakistan-roller-coa_b_72605.html |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref><ref name="US-Pak strained alliance">{{Cite news |last=Jayshree Bajoria |title=The Strained U.S.-Pakistan Alliance |url=http://www.cfr.org/pakistan/strained-us-pakistan-alliance/p23210 |access-date=3 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211223803/http://www.cfr.org/pakistan/strained-us-pakistan-alliance/p23210 |archive-date=11 កុម្ភៈ 2011}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 May 2011 |title=U.S.-Pakistan relations: An unhappy alliance |work=Los Angeles Times |url=https://articles.latimes.com/2011/may/07/opinion/la-ed-pakistan-20110507 |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=23 September 2011 |title=Pakistan warns U.S. it may lose key ally |url=http://www.macleans.ca/2011/09/23/pakistan-warns-u-s-it-may-lose-key-ally/ |magazine=Maclean's |access-date=3 កញ្ញា 2021 |archive-date=20 មិថុនា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620070013/http://www2.macleans.ca/2011/09/23/pakistan-warns-u-s-it-may-lose-key-ally/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 September 2011 |title=The World Today – Pakistan denies terror links |url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2011/s3324076.htm |access-date=3 កញ្ញា 2021 |publisher=Australian Broadcasting Corporation}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ កងទ័ពប៉ាគីស្ថានបានចាប់ផ្តើមប្រតិបត្តិការ"ហ្សាប-អ៊ី-អាសប៍"នៅតំបន់វ៉ាហ្ស៊ីរីស្ថានខាងជើងដើម្បីបណ្តេញនិងកម្ចាស់ពួកតាលីបង់ពីប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការនេះ គេបានរាយការណ៍ថាក្រុមភេរវករចំនួន ៣២៧ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងកន្លែងលាក់ខ្លួនចំនួន ៤៥ កន្លែង ហើយរោងចក្រផលិតគ្រាប់បែកពីរកន្លែងត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុងទីភ្នាក់ងារវ៉ាហ្សីរីស្ថានខាងជើងខណៈប្រតិបត្តិការកំពុងតែបន្ត។<ref>{{Cite web |date=15 June 2014 |title=Pakistan army launches operation 'Zarb-e-Azb' in North Waziristan |url=http://www.thenews.com.pk/article-150841-Pakistan-army-launches-operation-Zarb-e-Azb-in-North-Waziristan |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719004559/http://www.thenews.com.pk/article-150841-Pakistan-army-launches-operation-Zarb-e-Azb-in-North-Waziristan |archive-date=19 កក្កដា 2014 |access-date=3 កញ្ញា 2021 |work=The News International |archivedate=19 កក្កដា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719004559/http://www.thenews.com.pk/article-150841-Pakistan-army-launches-operation-Zarb-e-Azb-in-North-Waziristan |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |last=Jon Boone in Islamabad |title=Pakistan begins long-awaited offensive to root out militants from border region |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2014/jun/15/pakistan-offensive-militants-north-waziristan |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Imaduddin |date=26 June 2014 |title=327 terrorists killed, 45 hideouts destroyed during Zarb-e-Azb operation: DG ISPR |url=http://www.brecorder.com/top-news/1-front-top-news/181271-327-terrorists-killed-45-hideouts-destroyed-during-zarb-e-azb-operation-dg-ispr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140627045737/http://www.brecorder.com/top-news/1-front-top-news/181271-327-terrorists-killed-45-hideouts-destroyed-during-zarb-e-azb-operation-dg-ispr.html |archive-date=27 មិថុនា 2014 |access-date=3 កញ្ញា 2021 |work=Business Recorder}}</ref> ====អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត==== អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតធ្លាប់បានត្រូវគេចោទប្រកាន់ថាបានគាំទ្រក្រុមតាលីបង់។<ref>{{Cite news |date=12 June 2016 |title=Saudis Bankroll Taliban, Even as King Officially Supports Afghan Government |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/12/06/world/asia/saudi-arabia-afghanistan.html}}</ref> នៅអំឡុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៩ ខ្សែទូរលេខទៅបុគ្គលិកក្រសួងការបរទេសអាមេរិក (ត្រូវបានបែកចេញជាសាធារណៈនៅឆ្នាំបន្ទាប់) រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិកលោកស្រី[[ហ៊ីលឡារី គ្លីនតុន]]បានជំរុញឱ្យអ្នកការទូតអាមេរិកបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីរារាំងដំណើរថវិកាពីរដ្ឋឈូងសមុទ្រអារ៉ាប់ពីការចូលទៅក្នុងដៃភេរវករនៅប៉ាគីស្ថាននិងអាហ្វកានីស្ថានដោយសរសេរថា"ម្ចាស់ជំនួយជាច្រើននៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺជាប្រភពដ៏សំខាន់បំផុតនៃការផ្តល់មូលនិធិដល់ក្រុមភេរវករស៊ុននីនៅទូទាំងពិភពលោក" ហើយលោកស្រីបានបន្ថែមទៀតថា"ត្រូវការសកម្មភាពបន្ថែមទៀតព្រោះថាអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតគឺនូវតែជាមូលដ្ឋានគាំទ្រហិរញ្ញវត្ថុដ៏សំខាន់សម្រាប់ក្រុមអាល់កៃដា តាលីបង់ និងក្រុមភេរវករផ្សេងៗទៀត"។<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |date=5 December 2010 |title=WikiLeaks cables portray Saudi Arabia as a cash machine for terrorists |work=[[The Guardian]] |location=London |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/05/wikileaks-cables-saudi-terrorist-funding |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215023137/https://www.theguardian.com/world/2010/dec/05/wikileaks-cables-saudi-terrorist-funding |archive-date=15 ធ្នូ 2016}}</ref> ====តួកគី==== តួកគីបានចាត់ទុកក្រុមតាលីបង់ជាអង្គការភេវរករ។<ref>{{Cite journal |last1=Sönmez |first1=Göktuğ |last2=Bozbaş |first2=Gökhan |last3=Konuşul |first3=Serhat |date=27 December 2020 |title=(ភាសាតួកគី) AFGAN TALİBANI: DÜNÜ, BUGÜNÜ VE YARINI |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/neusbf/743916 |journal=Necmettin Erbakan Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi |volume=2 |issue=2 |pages=59–77 |issn=2667-8063 |accessdate=3 កញ្ញា 2021 |archive-date=16 សីហា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816141251/https://dergipark.org.tr/tr/pub/neusbf/743916 |dead-url=yes }}</ref> ចំពេលដែលអាមេរិកបានដកទ័ពរបស់ខ្លួនចេញពីអាហ្វកានីស្ថាននៅឆ្នាំ២០២១ ប្រធានាធិបតីតួកគីលោក[[រ៉េស៊ីប តាយីប អ៊ែរដូហ្កាន]]បានថ្លែងអំឡុងកិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូនៅទីក្រុងព្រុចសែលនាថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ថា៖ តួកគីមានឆន្ទៈក្នុងការធានាការពារ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិហាមីដ កាហ្សៃ]]នៃទីក្រុងកាប៊ុលព្រោះវាបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការរក្សាស្ថិរភាពនិងវត្តមានអន្តរជាតិនៅប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន។ ដោយឮបែបនេះ ក្រុមតាលីបង់បានឆ្លើយតបវិញដោយព្រមានតួកគីថានឹងទទួល"ផលវិបាកធ្ងន់ធ្ងរ" ប្រសិនបើយោធារបស់តួកគីនូវតែបន្តវត្តមាននៅប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានខណៈដែលកងកម្លាំងបរទេសផ្សេងៗទៀតបានដកចេញអស់។<ref>{{Cite web |last=Welle (www.dw.com) |first=Deutsche |title=Afghanistan: Can Turkey tame the Taliban? {{!}} DW {{!}} 12 July 2021 |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-can-turkey-tame-the-taliban/a-58210630 |access-date=3 កញ្ញា 2021 |publisher=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cite web |title=Erdogan Pushes for Turkish Role in Afghanistan after US Leaves {{!}} Voice of America – English |url=https://www.voanews.com/middle-east/erdogan-pushes-turkish-role-afghanistan-after-us-leaves |access-date=3 កញ្ញា 2021 |publisher=Voice of America}}</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ [[ហ្សាប៊ីអុលឡា មូចាហ៊ីដ]]ដែលជាអ្នកនាំពាក្យរបស់ក្រុមតាលីបង់បាននិយាយថា តាលីបង់ចង់បង្កើត"ទំនាក់ទំនងការទូតធម្មតា"ជាមួយរដ្ឋាភិបាលតួកគីប៉ុន្តែនឹងចាត់ទុកកងកម្លាំងតួកគីជាសត្រូវត្រួតត្រាប្រសិនបើពួកគេនៅតែបន្តមាននៅលើទឹកដីខ្លួនក្រោយយុទ្ធនាការដកថយបានបញ្ចប់។<ref>{{Cite web |date=20 July 2021 |title=Turkey should send engineers not troops to Afghanistan, Taliban spokesperson says |url=https://www.middleeastmonitor.com/20210720-turkey-should-send-engineers-not-troops-to-afghanistan-taliban-spokesperson-says/ |access-date=3 កញ្ញា 2021 |website=Middle East Monitor}}</ref> ====កាតា==== នៅឆ្នាំ២០១៣ បន្ទាប់ពីទទួលបានការយល់ព្រមពីអាមេរិកនិងអាហ្វកានីស្ថាន កាតាក៏បានអនុញ្ញាតឱ្យតាលីបង់បង្កើតការិយាល័យនយោបាយនិងការទូតនៅក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួន។<ref name="aa.com,8Jul17">[http://aa.com.tr/en/middle-east/saudi-envoy-criticizes-qatari-backing-of-afghan-taliban/879503 'Saudi envoy criticizes Qatari backing of Afghan Taliban']. aa.com.tr, 8 July 2017. Retrieved 6 November 2017.</ref><ref>{{Cite news |last=Siegel |first=Robert |date=23 December 2013 |title=How Tiny Qatar 'Punches Above Its Weight' |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2013/12/20/255748469/how-tiny-qatar-punches-above-its-weight}}</ref> ទាំងនេះត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងគោលបំណងជួយសម្រួលដល់កិច្ចចរចាសន្តិភាពនិងដោយសារមានការគាំទ្រពីប្រទេសដទៃទៀត។<ref name=ft,4Oct17/><ref name=aa.com,8Jul17/> កាសែត[[ហ្វាយណិនស៊លថែមស៍]] (''Financial Tines'') បានសរសេរថា តាមរយៈការិយាល័យនៅប្រទេសកាតា កិច្ចប្រជុំជាច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងរវាងតាលីបង់និងប្រទេសនិងអង្គការជាច្រើនរួមទាំងក្រសួងការបរទេសអាមេរិក អង្គការសហប្រជាជាតិ ជប៉ុន រដ្ឋាភិបាលអឺរ៉ុបមួយចំនួន និងអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀតដោយពួកគេទាំងអស់បានព្យាយាមជំរុញគំនិតនៃកិច្ចចរចាសន្តិភាព។<ref name="ft,4Oct17">{{Cite news |last=Ahmed Rashid |first=Ahmed |date=4 October 2017 |title=Why closing the Taliban's Qatar office would be an erro |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/7bcd4e5e-a832-11e7-ab66-21cc87a2edde |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៧ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតដែលកំពុងមានជម្លោះធ្ងន់ធ្ងរជាមួយកាតាបានចោទកាតាថាបានគាំទ្រភេរវកម្មរួមទាំងតាលីបង់ជា"ភេរវករប្រដាប់អាវុធ"ដោយគ្មានអំណះអំណាង។<ref name=aa.com,8Jul17/> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៧ ទាំងប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអាហ្វកានីស្ថានបានទាមទារឱ្យកាតាបិទការិយាល័យរបស់តាលីបង់។<ref>{{Cite web |title=Closing the Taliban's Office in Qatar Would Be a Historic Mistake |url=https://www.defenseone.com/ideas/2017/10/closing-talibans-office-qatar-would-be-historic-mistake/141477/ |access-date=3 កញ្ញា 2021 |website=Defense One}}</ref> ប៉ុន្តែនៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២០ កាតាបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសម្របសម្រួល[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងដូហាឆ្នាំ២០២០|កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងដូហា]]រវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងតាលីបង់។ យោងតាមកិច្ចព្រមព្រៀង ក្រុមតាលីបង់នឹងកាត់ផ្តាច់រាល់ទំនាក់ទំនងរបស់ខ្លួនជាមួយអាល់កៃដានិងចាប់ផ្តើមកិច្ចចរចាសន្តិភាពជាមួយរដ្ឋាភិបាលអាហ្វកានីស្ថាន។ ជាថ្នូរ សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងចាប់ផ្តើមដកកងទ័ពរបស់ខ្លួនចេញ។<ref>{{Cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |last2=Sabbagh |first2=Dan |last3=Makoii |first3=Akhtar Mohammad |last4=Borger |first4=Julian |date=29 February 2020 |title=US and Taliban sign deal to withdraw American troops from Afghanistan |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/29/us-taliban-sign-peace-agreement-afghanistan-war |access-date=3 កញ្ញា 2021 |issn=0261-3077}}</ref> ====រុស្ស៊ី==== រុស្ស៊ីត្រូវបានអ្នកនយោបាយមួយចំនួនចោទប្រកាន់ថាបានគាំទ្រកងយោធាតាលីបង់។<ref>{{Cite web |last=Rasmussen |first=Sune Engel |date=22 October 2017 |title=Russia accused of supplying Taliban as power shifts create strange bedfellows |url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/22/russia-supplying-taliban-afghanistan |website=The Guardian}}</ref> សព្វថ្ងៃគ្មានភស្តុតាងជាសាធារណៈណាដែលអាចបញ្ជាក់ពីការគាំទ្ររបស់រុស្ស៊ីចំពោះក្រុមតាលីបង់ឡើយប៉ុន្តែអ្នកជំនាញឯករាជ្យខ្លះនូវតែមានការសង្ស័យថារុស្ស៊ីបានគាំទ្រក្រុមតាលីបង់តាមមធ្យោបាយណាមួយ។<ref name="theatlantic.com">{{Cite magazine |last=Calamur |first=Krishnadev |date=25 August 2017 |title=Is Russia Really Arming the Taliban? |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2017/08/russia-taliban-weapons/537807/ |magazine=[[The Atlantic]] |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref> យោងទៅតាមសារព័ត៌មាន BBC បានឱ្យដឹងថាប្រទេសរុស្ស៊ី"មានការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងចំពោះកំណើននៃមូលដ្ឋាននិយមឥស្លាមនៅក្នុងតំបន់ដែលកំពុងរីករាលដាលសម្តៅមកទិសរបស់ខ្លួនហើយរុស្ស៊ីមើលឃើញថាតាលីបង់អាចជាដំណោះស្រាយសម្រាប់បញ្ហានេះ"។<ref>{{Cite news |last=Marcus |first=Jonathan |date=29 June 2020 |title=What's going on between Russia, US and Afghanistan? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53220163}}</ref> នៅខែកុម្ភៈ និងម្តងទៀតនៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៩ គណៈប្រតិភូមន្រ្តីតាលីបង់និងអ្នកនយោបាយជាន់ខ្ពស់អាហ្វកានីស្ថានបានជួបប្រជុំគ្នានៅទីក្រុងម៉ូស្គូដើម្បីរៀបចំកិច្ចចរចាសន្តិភាពអាហ្វកានីស្ថានថ្មីមួយទៀត។<ref>{{Cite news |last1=Higgins |first1=Andrew |last2=Mashal |first2=Mujib |date=6 February 2019 |title=Taliban Peace Talks in Moscow End With Hope the U.S. Exits, if Not Too Quickly |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/02/06/world/asia/taliban-afghanistan-peace-talks-moscow.html}}</ref><ref>{{Cite news |date=30 May 2019 |title=Taliban says progress made at Afghan talks in Moscow |publisher=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/05/taliban-progress-afghan-talks-moscow-190530072213758.html}}</ref> សារព័ត៌មាន ''Reuters'' បានរាយការណ៍ថា"មន្រ្តីរុស្ស៊ីក៏ដូចជាមេដឹកនាំសាសនាផងសុទ្ធតែបានស្នើសុំឱ្យមានបទឈប់បាញ់"។<ref>{{Cite news |last=Rodionov |first=Maxim |date=30 May 2019 |title=Taliban say progress made at Afghan talks in Moscow but no breakthrough |work=Reuters |url=https://uk.reuters.com/article/uk-afghanistan-taliban-russia/taliban-say-progress-made-at-afghan-talks-in-moscow-but-no-breakthrough-idUKKCN1T00YL |access-date=3 កញ្ញា 2021 |archive-date=8 មីនា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308114723/https://www.reuters.com/article/uk-afghanistan-taliban-russia/taliban-say-progress-made-at-afghan-talks-in-moscow-but-no-breakthrough-idUKKCN1T00YL?edition-redirect=uk |url-status=dead }}</ref> នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០ មន្ត្រីស៊ើបការណ៍អាមេរិកបានប៉ាន់ប្រមាណដោយប្រាកដថាទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍[[នាយកដ្ឋានស៊ើបការណ៍ជាន់ខ្ពស់|រុស្ស៊ី]]មិនបានផ្តល់រង្វាន់អ្វីទៅឱ្យតាលីបង់សម្រាប់ការសម្លាប់កងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តនៅអាហ្វកានីស្ថានណាមួយឡើយ។<ref>{{Cite news |date=3 July 2020 |title=New Administration Memo Seeks to Foster Doubts About Suspected Russian Bounties |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/07/03/us/politics/memo-russian-bounties.html}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 May 2020 |title=Why we need a little skepticism, and more evidence, on Russian bounties |work=The Hill |url=https://thehill.com/opinion/national-security/505804-why-we-need-a-little-skepticism-and-more-evidence-on-russian}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 July 2020 |title=Top Pentagon officials say Russian bounty program not corroborated |publisher=ABC News |url=https://abcnews.go.com/Politics/top-pentagon-officials-russian-bounty-program-corroborated/story?id=71694167}}</ref> ====សហរាជាណាចក្រ==== បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍ថ្ងៃ ៩/១១ អង់គ្លេសបានបង្កកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់តាលីបង់នៅប្រទេសខ្លួនប្រមាណជិត ២០០ លានដុល្លារនៅដើមខែតុលា ឆ្នាំ២០០១។ រាជាណាចក្ររួមក៏បានគាំទ្រសេចក្តីសម្រេចរបស់អាមេរិកក្នុងការដកតាលីបង់ចេញពីឆាកនយោបាយនិងយោធាផងដែរ។<ref>{{Cite web |title=AM Archive – UK freezes $200 million worth of Taliban assets |url=http://www.abc.net.au/am/stories/s380395.htm |access-date=3 កញ្ញា 2021 |publisher=Australian Broadcasting Corporation}}</ref><ref>{{Cite book |last=Clements |first=Frank |url=https://books.google.com/books?id=bv4hzxpo424C&pg=PA154 |title=Conflict in Afghanistan: A Historical Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=978-1-85109-402-8 |page=154}}</ref> អសប បានឯកភាពថាណាតូនឹងធ្វើសកម្មភាពជំនួសខ្លួនដោយផ្តោតលើប្រតិបត្តិការប្រឆាំងភេរវកម្មនៅអាហ្វកានីស្ថានបន្ទាប់ពីក្រុមតាលីបង់ត្រូវបាន"បរាជ័យ"។ សហរាជាណាចក្រធ្លាប់បានទទួលខុសត្រូវលើប្រតិបត្តិការនៅខេត្តហែលម៉ានដែលជាខេត្តមានផលិតកម្មដំណាំអាភៀនដ៏ធំមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានដោយអង់គ្លេសបានដាក់ពង្រាយកងទ័ពនៅទីនោះនៅពាក់កណ្តាលឆ្នាំ២០០៦ ហើយបានប្រឈមនឹងកម្លាំងតស៊ូតាលីបង់ជារឿយៗដោយសង្ស័យថាក្រុមនេះបានចូលមកក្នុងទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានតាមប្រទេសប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite news |date=21 June 2008 |title=General Sir Michael Jackson: We must maintain our will in Afghanistan |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/onthefrontline/2171923/General-Sir-Michael-Jackson-We-must-maintain-our-will-in-Afghanistan.html |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref> នៅអំឡុងឆ្នាំ២០០៨ រដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានប្រកាសផែនការបង់ប្រាក់ដល់យុទ្ធជនតាលីបង់ក្នុងគោលបំណងបញ្ចុះបញ្ចូលអ្នកទាំងនោះឱ្យផ្លាស់ប្តូរភាគីឬទម្លាក់អាវុធចុះ។ នៅឆ្នាំជាបន្តបន្ទាប់ អង់គ្លេសបានគាំទ្រការបើកការចរចាជាមួយតាលីបង់។<ref>{{Cite news |last=Meo |first=Nick |date=9 August 2008 |title=British cash to buy off Taliban 'goes to farmers' |work=The Daily Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/2529278/British-cash-to-buy-off-Taliban-goes-to-farmers.html |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref><ref>{{Cite news |date=23 January 2008 |title=UK news |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/uk/feedarticle/8628150 |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref> ====សហរដ្ឋអាមេរិក==== [[File:Secretary Pompeo Meets With the Taliban Delegation (50333305012).jpg|thumb|រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិកលោក[[ម៉ៃក៍ ប៉ុមប៉េអូ]]នៅក្នុងជំនួបជាមួយគណៈប្រតិភូតាលីបង់នៅទីក្រុងដូហា ប្រទេសកាតាក្នុងថ្ងៃទី១២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២០]] សហរដ្ឋអាមេរិកគឺមិនដែលទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលតាលីបង់នៅប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានឡើយ។ លោកអាម៉េដ រ៉ាស៊ីតបានបញ្ជាក់ថាសហរដ្ឋអាមេរិកធ្លាប់គាំទ្រក្រុមតាលីបង់ដោយប្រយោលតាមរយៈសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនគឺប៉ាគីស្ថាននៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៩៤ និងឆ្នាំ១៩៩៦ ដោយទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនចាត់ទុកក្រុមតាលីបង់ជាអ្នកប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់ ប្រឆាំងនិកាយស៊ីអ៊ីត និងអាចជាមិត្តដ៏ល្អរបស់លោកខាងលិច។ ម្យ៉ាងទៀតទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានសង្ឃឹមថាតាលីបង់នឹងគាំទ្រផែនការអភិវឌ្ឍន៍ដែលបានគ្រោងទុកដោយក្រុមហ៊ុនប្រេងកាត[[យូនីកាល]] (''Unical'') ដែលមានមូលដ្ឋាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ ឧទាហរណ៍ ពេលពួកតាលីបង់បានកាន់កាប់ទីក្រុងហេរ៉ាដនៅឆ្នាំ១៩៩៥ និងបានបណ្តេញក្មេងស្រីរាប់ពាន់នាក់ចេញពីសាលារៀនប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកមិនបានខ្ចីប្រតិកម្មអ្វីនោះទេ។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៩៧ ទើបអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពន្លាតខ្លួនឆ្ងាយពីពួកតាលីបង់បន្តិចម្តងៗហើយក្រុមហ៊ុនប្រេងកាតយូនីកាលនោះក៏បានដកខ្លួនចេញពីការចរចាលើផែនការសាងសង់បំពង់បង្ហូរប្រេងពីអាស៊ីកណ្តាលដែរ។<ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=176}}.</ref><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|pp=175–8}}.</ref><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=177}}.</ref><ref>{{Cite news |date=10 December 1997 |title=US pledges support for Afghan oil pipeline if Taliban makes peace |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/west_asia/38115.stm |access-date=3 កញ្ញា 2021}}</ref> មួយថ្ងៃមុនពេលក្រុមតាលីបង់ចូលកាន់កាប់ទីក្រុងមាសារនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៨ គ្នីគ្នារបស់ប៊ិនឡាដិនបានបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅស្ថានទូតអាមេរិកចំនួនពីរកន្លែងនៅទ្វីបអាហ្វ្រិកដោយសម្លាប់មនុស្ស ចំនួន ២២៤ នាក់និងរបួស ៤,៥០០ នាក់ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិអាហ្វ្រិក។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានឆ្លើយតបដោយបាញ់មីស៊ីលឆ្លងទ្វីបសម្តៅលើជំរុំភេរវករសង្ស័យនៅអាហ្វកានីស្ថានដោយបានសម្លាប់មនុស្សជាង ២០ នាក់ប៉ុន្តែវាមិនបានប៉ះចំប៊ីនឡាដិនឬសមាជិកអាល់កៃដាធំៗនោះទេ។ លោកអូម៉ារបានថ្កោលទោសនូវសកម្មភាពវាយប្រហារមីស៊ីលរបស់អាមេរិកនិងរួមទាំងប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]]ផងដែរ។ អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបានបណ្តេញប្រេសិតតាលីបង់ចេញពីទឹកដីខ្លួនដោយសារតែតាលីបង់បានបដិសេធមិនប្រគល់ខ្លួនប៊ិនឡាដិននិងបន្ទាប់ពីអូម៉ារត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាបានប្រមាថគ្រួសាររាជវង្សអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត។ នៅពាក់កណ្តាលខែតុលា ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆន្ទក្នុងការហាមឃាត់ការហោះហើរយន្តហោះពាណិជ្ជកម្មទៅនិងមកពីអាហ្វកានីស្ថាននិងបង្កកគណនីធនាគារអាហ្វកានីស្ថាននៅទូទាំងពិភពលោក។<ref>Reuters, "Taliban blame Clinton scam for attacks", 21 August 1998.</ref><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|pp=138, 231}}.</ref><ref>{{Harvnb|Rashid|2000|p=78}}.</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០០៩ អាមេរិកបានកែប្រែយុទ្ធសាស្ត្រប្រឆាំងកុបកម្មនៅអាហ្វកានីស្ថានដោយប្រកាសពីផែនការប្រគល់ប្រាក់ជាច្រើនឱ្យយុទ្ធជនតាលីបង់ប្រសិនបើពួកគេផ្លាស់ប្តូរភាគី។<ref>{{Cite news |date=29 October 2009 |title=U.S. set to pay Taliban members to switch sides |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2009/POLITICS/10/28/afghanistan.taliban.pay/index.html |access-date=4 កញ្ញា 2021}}</ref> [[File:GIs burn a house described as a Taliban safehouse.jpg|thumb|upright|ទាហានអាមេរិកកំពុងដុតកន្លែងលាក់ខ្លួនសង្ស័យរបស់តាលីបង់]] នៅខែ ធ្នូ ឆ្នាំ២០០៩ [[អេស៊ាថែមស៍អនឡាញ]]បានរាយការណ៍ថាតាលីបង់បានធានាដល់អាមេរិកដោយផ្លូវច្បាប់ថាពួកគេនឹងឈុំប្រើប្រាស់ទឹកដីអាហ្វកានីស្ថានសម្រាប់ធ្វើការវាយប្រហារគ្រប់រូបភាពលើប្រទេសដទៃទៀតហើយ ប៉ុន្តែអាមេរិកមិនបានផ្តល់ការឆ្លើយតបជាផ្លូវការអ្វីនោះទេ។<ref name="×.com">{{Cite web |date=17 December 2009 |title=South Asia news, business and economy from India and Pakistan |url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KL17Df02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091219213931/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KL17Df02.html |archive-date=19 ធ្នូ 2009 |access-date=4 កញ្ញា 2021 |website=Asia Times |archivedate=10 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://archive.is/20100210020736/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KL17Df02.html |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែធ្នូ មន្រ្តីអាមេរិកបានបង្ហាញថាពួកគេមិនទាន់ច្រានចោលការចរចាជាមួយតាលីបង់ទេ។ ជាច្រើនថ្ងៃក្រោយមក មានសេចក្តីរាយការណ៍ថាហ្គេតស៍ដែលជាមន្ត្រីអាមេរិកម្នាក់អាចផ្តើមការសម្រុះសម្រួលជាមួយតាលីបង់បានប៉ុន្តែសម្រាប់ក្រុមអាល់កៃដាគឺមិនអាចទៅរួចទេ។ ជាងនេះទៅទៀត លោកបាននិយាយបន្តថាការសម្រុះសម្រួលគ្នានេះនឹងអាចបញ្ចប់ជម្លោះនយោបាយ និងសង្គ្រាមជារួម។ ប៉ុន្តែលោកបាននិយាយថាការសម្រុះសម្រួលនោះត្រូវស្ថិតនៅក្រោមលក្ខខណ្ឌរបស់រដ្ឋាភិបាលអាហ្វកានីស្ថានហើយថាតាលីបង់ត្រូវតែទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាពរបស់រដ្ឋាភិបាល។<ref>{{Cite news |last=Homan |first=Timothy R. |date=6 December 2009 |title=Talks With Taliban Not Ruled Out, U.S. Officials Say (Update1) |publisher=Bloomberg L.P. |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aUO6eLdxBxqo&pos=9 |access-date=4 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |archive-date=13 មិថុនា 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 September 2001 |title=Pentagon sees reconciliation with Taliban |work=Stuff (company) |agency=Reuters |url=http://www.stuff.co.nz/world/666993 |access-date=4 កញ្ញា 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២០ រដ្ឋបាលត្រាំបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពតាមលក្ខខណ្ឌជាមួយតាលីបង់<ref>{{Cite journal |last=Basit |first=Abdul |date=June 2020 |title=The US-Taliban Deal and Expected US Exit from Afghanistan: Impact on South Asian Militant Landscape |journal=Counter Terrorist Trends and Analyses |location=[[Nanyang Technological University]], Singapore |publisher=[[S. Rajaratnam School of International Studies|International Centre for Political Violence and Terrorism Research]] |volume=12 |issue=4 |pages=8–14 |jstor=26918076}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rai |first=Manish |date=21 March 2020 |title=U.S.-Taliban Deal: India should Chalk-out a New Strategy |url=https://opedcolumn.news.blog/2020/03/21/us-taliban-deal-india-should-chalk-out-a-new-strategy/ |website=OpedColumn.News.Blog}}</ref>ដោយបានអំពាវនាវឱ្យមានការដកកងទ័ពបរទេសក្នុងរយៈពេល ១៤ ខែប្រសិនបើតាលីបង់អាចគោរពតាមលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀងនោះ។<ref>{{Cite news |last=George |first=Susannah |date=29 February 2020 |title=U.S. signs peace deal with Taliban agreeing to full withdrawal of American troops from Afghanistan |work=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/afghanistan-us-taliban-peace-deal-signing/2020/02/29/b952fb04-5a67-11ea-8efd-0f904bdd8057_story.html}}</ref><ref>{{Cite news |last1=McLaughlin |first1=Elizabeth |last2=Martinez |first2=Luis |last3=Finnegan |first3=Conor |date=27 May 2020 |title=Trump says 'it is time' for US troops to exit Afghanistan, undermining agreement with Taliban |publisher=ABC News |url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-time-us-troops-exit-afghanistan-undermining-agreement/story?id=70908619}}</ref> នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពរបស់ខ្លួនបន្តិចម្តងៗទៅតាមសេចក្តីយល់ព្រមក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពជាមួយតាលីបង់។<ref>{{Cite web |title=U.S. begins troop withdrawal from Afghanistan, official says |url=https://www.politico.com/news/2020/03/09/us-begins-troop-withdrawal-from-afghanistan-official-says-124368 |access-date=4 កញ្ញា 2021 |website=Politico |agency=Associated Press}}</ref> ===ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ=== ====អាល់កៃដា==== [[File:Hamid Mir interviewing Osama bin Laden.jpg|thumb|អ្នកសារព័ត៌មានជនជាតិប៉ាគីស្ថានម្នាក់កំពុងធ្វើបទសម្ភាសន៍ជាមួយមេដឹកនាំអាល់កៃដា[[អូសាម៉ា ប៊ីន ឡាឌែន]]នៅក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន, ប្រហែលឆ្នាំ១៩៩៧ ឬ ១៩៩៨]] នៅឆ្នាំ១៩៩៦ ប៊ីនឡាដិនបានផ្លាស់ទីលំនៅពីប្រទេសស៊ូដង់មកក្នុងអាហ្វកានីស្ថាន។ គាត់បានមកក្នុងអាហ្វកានីស្ថានដោយគ្មានការអញ្ជើញអ្វីឡើយដែលជាហេតុនាំអូម៉ារដំបូងរាងខឹងបន្តិចព្រោះថាអាល់កៃដាបានផ្តើមប្រកាសសង្រ្គាមនិងប្រឆាំងនឹងពលរដ្ឋនៃប្រទេសទីបីពីទឹកដីរបស់ខ្លួនប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងក្រុមទាំងពីរបានកើតមានភាពល្អប្រសើរឡើងរហូតទាន់តែដល់ចំណុចដែលអូម៉ារបានរិះគុណភាគីគាំទ្រក្រុមលោកពោលគឺប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតបន្ទាប់ពីសាអ៊ូឌីតបានស្នើឱ្យតាលីបង់ប្រគល់ខ្លួនប៊ីនឡាដិន។<ref>{{Harvnb|Wright|2006|pp=246–247, 287–288}}.</ref><ref>{{Harvnb|Wright|2006|pp=288–289}}.</ref> ពីឆ្នាំ១៩៩៦ ដល់ឆ្នាំ២០០១ អង្គការរបស់អូសាម៉ាប៊ីនឡាដិននិងចលនាអៃម៉ាន់អាល់ហ្សាវ៉ាហ៊ីរីបានក្លាយជារដ្ឋបំពួនមួយនៅក្នុងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាន។ កាសែតអង់គ្លេស ''The Telegraph'' បានបញ្ជាក់នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០១ ថា ជនជាតិអារ៉ាប់ចំនួន ២,៥០០ នាក់ក្រោមបញ្ជាការរបស់ប៊ីនឡាដិនបានកំពុងប្រយុទ្ធឱ្យក្រុមតាលីបង់។<ref name="Ahmed Rashid/The Telegraph">{{Cite news |date=11 September 2001 |title=Afghanistan resistance leader feared dead in blast |publisher=Ahmed Rashid in the Telegraph |location=London |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html}}</ref> ទំនាក់ទំនងតាលីបង់-អាល់កៃដាក៏ត្រូវបានពង្រឹងបន្ថែមបន្ទាប់ពីការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍រវាងកូនប្រុសម្នាក់របស់ប៊ីនឡាដិននិងកូនស្រីរបស់មូលឡាអូម៉ារ។ អង្គការរបស់ប៊ីនឡាដិនត្រូវបានគេចោទថាអាចជាប្រភពហិរញ្ញវត្ថុដ៏សំខាន់មួយរបស់តាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថាន។<ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.lebarmy.gov.lb/article.asp?ln=en&id=1328 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070311034029/http://www.lebarmy.gov.lb/article.asp?ln=en&id=1328%23 |archive-date=11 មីនា 2007 |access-date=4 កញ្ញា 2021 |archivedate=2007-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311034029/http://www.lebarmy.gov.lb/article.asp?ln=en&id=1328%23 |url-status=dead }}, archived from [http://www.lebarmy.gov.lb/article.asp?ln=en&id=1328 the original] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060818155310/http://www.lebarmy.gov.lb/article.asp?ln=en&id=1328 |date=18 August 2006 }} នៅថ្ងៃ 11 មីនា 2011.</ref><ref>[[Lawrence Wright]] claims bin Laden was almost completely broke at this time, cut off from his family income, and fleeced by the Sudanese.{{Harvnb|Wright|2006|pp=222–223}}.</ref> បន្ទាប់ពីការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅស្ថានទូតអាមេរិកក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិកនៃឆ្នាំ១៩៩៨ ប៊ីនឡាដិននិងសមាជិកអាល់កៃដាជាច្រើននាក់ត្រូវបានរងការចោទប្រកាន់នៅតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអាមេរិក។ តាលីបង់បានបដិសេធសំណើធ្វើបត្យាប័នពីសហរដ្ឋអាមេរិកដោយអះអាងថាប៊ីនឡាដិន"បានបាត់ខ្លួន" ឬក៏វ៉ាស៊ីនតោន"មិនអាចផ្តល់ភស្តុតាងជាក់លាក់ណាមួយ"ដែលថាប៊ីនឡាដិនបានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងសកម្មភាពភេរវកម្មនោះហើយបានបន្ថែមទៀតថា"ដោយគ្មានភស្តុតាងណាមួយ ប៊ីនឡាដិនគឺជាបុរសម្នាក់ដែលគ្មានបាប...គាត់គឺជាមនុស្សសេរី"។<ref>{{Cite web |title=Indictments |url=http://fl1.findlaw.com/news.findlaw.com/hdocs/docs/binladen/usbinladen1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324205702/http://fl1.findlaw.com/news.findlaw.com/hdocs/docs/binladen/usbinladen1.pdf |archive-date=24 មីនា 2012 |access-date=4 កញ្ញា 2021}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 February 1999 |title=Taliban confirms bin Laden is missing |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/meast/9902/13/afghan.binladen.02/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023230303/http://www.cnn.com/WORLD/meast/9902/13/afghan.binladen.02/index.html |archive-date=23 តុលា 2008}}</ref><ref name="CBS21Oct01">{{Cite news |date=21 September 2001 |title=Taliban Won't Turn Over Bin Laden |publisher=[[CBS News]] |url=http://www.cbsnews.com/stories/2001/09/11/world/main310852.shtml |access-date=4 កញ្ញា 2021}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 November 1998 |title=Osama bin Laden 'innocent' |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/217947.stm |access-date=4 កញ្ញា 2021}}</ref> យោងតាមលោកប៊ីនឡាដិន ក្រុមតាលីបង់គឺមិនបានជាប់ពាក់ព័ន្ធអ្វីនៅក្នុងការវាយប្រហារថ្ងៃ ១១ កញ្ញានោះទេដោយលោកបានបញ្ជាក់នៅក្នុងខ្សែអាត់មួយផ្ញើទៅសារព័ត៌មាន ''Al Jazeera''៖ "ខ្ញុំគឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវ...ប្រជាជនអាហ្វកានីស្ថាននិងរដ្ឋាភិបាលពួកគេគឺមិនដឹងអ្វីទាំងអស់អំពីព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះ"។<ref>{{Cite news |last=Sedarat |first=Firouz |date=29 November 2007 |title=Bin Laden urges Europe to quit Afghanistan |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/uk-binladen-europe-idUKL2912911920071129 |access-date=4 កញ្ញា 2021}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ២០០៨ ពួកតាលីបង់បានកំពុងចរចាដើម្បីផ្តាច់រាល់ទំនាក់ទំនងទាំងអស់ដែលខ្លួនមានជាមួយអាល់កៃដា។<ref>{{Cite news |title=Sources: Taliban split with al Qaeda, seek peace |publisher=CNN |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/10/06/afghan.saudi.talks/?iref=mpstoryview |archive-url=https://web.archive.org/web/20040805103333/http://www.cnn.com/2001/LAW/02/14/embassy.bombing.02/index.html |archive-date=5 សីហា 2004}}</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១២ មេបញ្ជាការតាលីបង់ជាន់ខ្ពស់អនាមិកម្នាក់បានបញ្ជាក់ថា"ប្រជាជនរបស់យើងបានចាត់ទុកអាល់កៃដាជារោគរាតត្បាតដែលបានបញ្ជូនមកពីស្ថានសួគ៌។ អ្នកខ្លះថែមទាំងសន្និដ្ឋានទៀតថាអាល់កៃដាគឺជាក្រុមស៊ើបការណ៍របស់អាមេរិក។ ដើមឡើយ តាលីបង់យើងជាក្រុមឆោតនិងសូវមិនអើពើពីរឿងនយោបាយទេហើយបានស្វាគមន៍ក្រុមអាល់កៃដាចូលមកក្នុងផ្ទះរបស់យើងដោយមិនគិតគូរបានច្បាស់លាស់ ហើយអាល់កៃដាបានរំលោភលើបដិសណ្ឋារកិច្ចរបស់យើងពីពេលនោះមក"។ លោកបានបន្តអះអាងទៀតថាប្រហែល ៧០% នៃសមាជិកតាលីបង់គឺមិនពេញចិត្តនឹងអាល់កៃដាទេ នេះមានន័យថាក្រុមតាលីបង់គ្រាន់តែសម្តែងចូលចិត្តអាល់កៃដាប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |date=2 May 2012 |title=Taliban Commander Says Taliban Cannot Win Afghan War: Report – ABC News |url=https://abcnews.go.com/Blotter/taliban-commander-taliban-win-afghan-war-report/story?id=16753203 |access-date=4 កញ្ញា 2021|publisher=ABC News}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=11 July 2012 |title=Preview: Michael Semple interviews a senior member of the Taliban |url=http://www.newstatesman.com/politics/politics/2012/07/preview-michael-semple-interviews-senior-member-taliban |magazine=New Statesman |access-date=4 កញ្ញា 2021}}</ref> ====រដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន==== {{See also|ជម្លោះតាលីបង់–រដ្ឋឥស្លាមនៅអាហ្វកានីស្ថាន}} តាលីបង់មានទំនាក់ទំនងអវិជ្ជមានជាមួយក្រុមរដ្ឋឥស្លាមអ៊ីរ៉ាក់និងឡេវ៉ាន–ខេត្តកូរ៉ាសាន អាយស៊ីស (ISIS) បានចាប់ផ្តើមយ៉ាងសកម្មក្នុងការជ្រើសរើសអ្នករត់ចោលជួរក្រុមតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថានជាពិសេសក្នុងចំណោមអ្នកដែលមិនពេញចិត្តនឹងមេដឹកនាំរបស់ពួកគេឬខ្វះភាពជោគជ័យក្នុងសមរភូមិ។ នេះបានជំរុញឱ្យមេដឹកនាំតាលីបង់ជាន់ខ្ពស់ម្នាក់គឺលោកអាក់តារ ម៉ាន់សួរសរសេរសំបុត្រមួយផ្ញើទៅអាប៊ូបាកគ៍ អាល់បាកដាឌីដោយសុំឱ្យបញ្ឈប់សកម្មភាពកេណ្ឌបុគ្គលនៅអាហ្វកានីស្ថានហើយអះអាងថាសង្គ្រាមនៅអាហ្វកានីស្ថានគួរតែស្ថិតនៅក្រោមភាពដឹកនាំរបស់តាលីបង់។<ref>{{Cite web |date=16 June 2015 |title=Taliban urge Islamic State to stop 'interference' in Afghanistan |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-islamicstate-idUSKBN0OW19220150616 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128061552/http://www.reuters.com/article/us-afghanistan-islamicstate-idUSKBN0OW19220150616 |archive-date=28 មករា 2016 |access-date=4 កញ្ញា 2021 |work=Reuters}}</ref> តែយ៉ាងណាក៏ដោយ ការប្រយុទ្ធគ្នារវាងក្រុមទាំងពីរបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងខេត្តណានហ្ការហារហើយគិតត្រឹមខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៥ ISIL បានដណ្តើមទឹកដីមួយភាគតូចនៅអាហ្វកានីស្ថានជាលើកដំបូង។<ref name="turfwar">{{Cite news |title=Exclusive: In turf war with Afghan Taliban, Islamic State loyalists gain ground |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-islamic-state-idUSKCN0P91EN20150629 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002110043/http://www.reuters.com/article/2015/06/29/us-afghanistan-islamic-state-idUSKCN0P91EN20150629 |archive-date=2 តុលា 2015 |access-date=4 កញ្ញា 2021 |work=Reuters|date=29 June 2015 |last1=Shalizi |first1=Hamid }}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥ ISIL បានបណ្តេញក្រុមតាលីបង់ចេញពីតំបន់មួយចំនួនបន្ថែមទៀតនៅក្នុងខេត្តណានហ្ការហារបន្ទាប់ពីបានប្រយុទ្ធគ្នាអស់ជាច្រើនខែ។<ref>{{Cite web |date=27 September 2015 |title=IS Loyalists Kill 3 Police in First Attack on Afghan Forces |url=https://www.nytimes.com/aponline/2015/09/27/world/asia/ap-as-afghanistan.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005164444/http://www.nytimes.com/aponline/2015/09/27/world/asia/ap-as-afghanistan.html?_r=0 |archive-date=5 តុលា 2015 |access-date=4 កញ្ញា 2021 |agency=Associated Press}}</ref> នៅខែមេសា ឆ្នាំ២០១៦ តាលីបង់បានរាយការណ៍ថាមេដឹកនាំជាន់ខ្ពស់និងថ្នាក់កណ្តាលមួយចំនួននៃវីឡាយ៉ាកូរ៉ាសាននៅក្នុងខេត្តណានហ្ការហារបានរត់ចោលក្រុម ISIL របស់ពួកគេហើយមកសន្យាភាពស្មោះត្រង់នឹងមេដឹកនាំតាលីបង់អាក់តា ម៉ាន់សួរ។ អ្នករត់ចោលជួរទាំងនោះរួមមានសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាល ក្រុមប្រឹក្សាតុលាការ និងក្រុមប្រឹក្សាអ្នកទោសព្រមទាំងមេបញ្ជាការនិងយុទ្ធជនមួយចំនួន។<ref>{{Cite news |last=Roggio |first=Bill |author-link=Bill Roggio |date=11 April 2016 |title=Senior Islamic State Khorasan leaders defect to Taliban |work=The Long War Journal |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2016/04/senior-islamic-state-khorasan-leaders-defect-to-taliban.php |access-date=4 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412043823/http://www.longwarjournal.org/archives/2016/04/senior-islamic-state-khorasan-leaders-defect-to-taliban.php |archive-date=12 មេសា 2016}}</ref> ====តាលីបង់នៅប៉ាគីស្ថាន==== មុនពេលចលនាតាលីបង់នៅប៉ាគីស្ថានត្រូវបានបង្កើតឡើង យុទ្ធជននិងថ្នាក់ដឹកនាំរបស់ពួកគេប្រមាណ ៨,០០០ នាក់បានតស៊ូប្រយុទ្ធជាមួយរដ្ឋាភិបាលតាលីបង់នៅក្នុងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថាននៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៦–២០០១ ហើយនិងសង្គ្រាមបន្ទាប់ពីរវាងឆ្នាំ២០០១–២០២១។<ref name="Ahmed Rashid/The Telegraph" /> សមាជិកពួកគេភាគច្រើនជាជនជាតិប៉ាគីស្ថានហើយបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលតាលីបង់ត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចក្នុងឆ្នាំ២០០១ ក្រុមនេះបាននាំគ្នារត់ភៀសខ្លួនទៅស្រុកកំណើតពួកគេវិញ។ នៅឆ្នាំ២០០៧ ចលនាតាលីបង់នៅប៉ាគីស្ថាន (តារីគ-អ៊ី-តាលីបង់ ឬអក្សរកាត់ឡាតាំងថា TTP)<ref name="aspi ">{{Cite web |date=16 August 2021 |title=After the fall of Kabul, what's next for Afghanistan? |url=https://www.aspistrategist.org.au/after-the-fall-of-kabul-whats-next-for-afghanistan/ |website=The Strategist}}</ref> ក៏បានបង្កើតឡើងដោយមានការដឹកនាំពីលោក[[បៃទុលឡា ម៉េស៊ូដ]]។ ក្រុមនេះមានគោលដៅចង់ឡើងគ្រប់គ្រង[[តំបន់កុលសម្ព័ន្ធអភិបាលសហព័ន្ធ]]របស់ប៉ាគីស្ថាន។ ក្រុមតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថានមិនបានទទួលស្គាល់ក្រុមនេះតាំងពីដំបូងមកម្លេះពោលគឺបន្ទាប់ពី TTP បានបើកការវាយប្រហារលើកងកម្លាំងប៉ូលីសនិងទាហានប៉ាគីស្ថាន។<ref name="Tighe-Katz">{{Cite news |last1=Tighe |first1=Paul |last2=Katz |first2=Ian |date=10 August 2009 |title=Pakistan Challenges Taliban to Show Leader Mehsud Still Alive |publisher=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=akFq_Knl5Gd0 |access-date=5 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://archive.today/20120720134650/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=akFq_Knl5Gd0 |archive-date=20 កក្កដា 2012}}</ref><ref name=scott/><ref name=sanctionsunc/> ទោះជាមានឈ្មោះនិងមនោគមវិជ្ជាដូចគ្នាមែនប៉ុន្តែក្រុមទាំងពីរនេះមានប្រវត្តិសាស្ត្រ គោលដៅ និងថ្នាក់ដឹកនាំខុសដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។<ref name="scott">{{Cite news |last=Shane |first=Scott |date=22 October 2009 |title=Insurgents Share a Name, but Pursue Different Goals |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/10/23/world/asia/23taliban.html |access-date=5 កញ្ញា 2021}}</ref> តាលីបង់អាហ្វកានីស្ថានគឺតែងតែបដិសេដរាល់ទំនាក់ទំនងទាំងឡាយជាមួយ TTP។ អ្នកនាំពាក្យតាលីបង់បាននិយាយប្រាប់កាសែតញូវយ៉កថែមស៍ថា៖ {{Quote|ពួកយើងគឺមិនមានទំនាក់ទំនងអ្វីជាមួយគ្នាដូចដែលយើងធ្លាប់បានអះអាងពីមុនៗអញ្ចឹង...ក្នុងនាមជាមូស្លីមដូចគ្នាគឺយើងមានចិត្តអាណិតអាសូរដល់ពួកគេប៉ុន្តែក្រៅពីនេះយើងមិនមានអ្វីដូចគ្នាឡើយ។<ref name="gall2009327">{{Cite news |last1=Gall |first1=Carlotta |author-link=Carlotta Gall |last2=Khan |first2=Ismail |last3=Shah |first3=Pir Zubair |author-link3=Pir Zubair Shah |last4=Shah |first4=Taimoor |date=2009-03-26 |title=Pakistani and Afghan Taliban Unify in Face of US Influx |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/27/world/asia/27taliban.html |access-date=2021-09-05}}</ref>}} ពីមុនៗមក បស្ចឹមលោកតែងតែចោទប្រកាន់និងចង្អុលថាតាលីបង់បានទទួលជំនួយពីប្រទេសប៉ាគីស្ថានហើយរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ការចោទប្រកាន់នេះនូវតែបន្តមានដដែរ។ ថ្នាក់ដឹកនាំតាលីបង់ជាច្រើនបានរត់ភៀសខ្លួនទៅប៉ាគីស្ថានបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលពួកគេត្រូវផ្តួលរំលំ។ នៅឆ្នាំ២០០៦ [[ចាឡាលូដិន ហាក់កានី]]ត្រូវបានចោទប្រកាន់ដោយមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់នៃទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍អន្តេសេវាថាជា"កូនក្រុមរបស់ប៉ាគីស្ថាន"។ ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានចេញបដិសេធអំពីទំនាក់ទំនងជាមួយហាក់កានីឬក្រុមភេរវករផ្សេងៗទៀត។ មេដឹកនាំហាក់កានីផ្ទាល់ក៏បានបដិសេធថាខ្លួនមិនមានទំនាក់ទំនងអ្វីជាមួយប៉ាគីស្ថានដែរ។<ref name="Webster University Press Book" /><ref name="nytimes 2008-09-09">[https://www.nytimes.com/2008/09/09/world/asia/09iht-09pstan.15996896.html US attack on Taliban kills 23 in Pakistan], ''[[The New York Times]]'', 9 September 2008</ref><ref name="George Washington University" /><ref name="autogenerated4">[https://www.nytimes.com/2008/09/09/world/asia/09iht-09pstan.15996896.html U.S. attack on Taliban kills 23 in Pakistan], ''[[The New York Times]]'', 9 September 2008</ref><ref name="newser1">{{Cite web |last=Spak |first=Kevin |date=3 October 2011 |title=Haqqani Denies Link With Pakistan – And insists it didn't assassinate peace envoy Burhanuddin Rabbani |url=http://www.newser.com/story/130046/haqqani-denies-link-with-pakistan.html |access-date=5 កញ្ញា 2021 |publisher=Newser.com}}</ref><ref name="armytimes1">{{Cite web |title=Haqqani denies links to Pakistani government |url=http://www.armytimes.com/news/2011/10/ap-haqqani-denies-links-pakistani-government-100311/ |archive-url=https://archive.today/20130117093139/http://www.armytimes.com/news/2011/10/ap-haqqani-denies-links-pakistani-government-100311/ |archive-date=17 មករា 2013 |access-date=5 កញ្ញា 2021 |website=Army Times |archivedate=2013-01-17 |archiveurl=https://archive.today/20130117093139/http://www.armytimes.com/news/2011/10/ap-haqqani-denies-links-pakistani-government-100311/ |url-status=dead }}</ref><ref name="windsorstar1">{{Cite news |last=Mullen |first=Mike |date=30 September 2011 |title=Pakistan denies links to Haqqani network |publisher=Windsorstar.com |agency=Reuters |url=http://www2.canada.com/windsorstar/news/story.html?id=3d2d9649-7d20-47c9-9aaf-0330abc741a4 |access-date=5 កញ្ញា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002215555/http://www2.canada.com/windsorstar/news/story.html?id=3d2d9649-7d20-47c9-9aaf-0330abc741a4 |archive-date=2 តុលា 2013}}</ref><ref name="tribune1">{{Cite news |title=Haqqani network denies links to ISI: BBC |work=The Express Tribune |agency=Agence France-Presse |url=http://tribune.com.pk/story/265783/haqqanis-deny-killing-afghan-peace-envoy-bbc/ |access-date=5 កញ្ញា 2021}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ២០០៨ និងដើមឆ្នាំ២០០៩ មេដឹកនាំតាលីបង់អាហ្វកានីស្ថានគឺមូលឡាអូម៉ារបានស្នើតេរីគអ៊ីតាលីបង់ប៉ាគីស្ថានឱ្យឈប់ដំណើរប្រតិបត្តិការពួកគេនៅក្នុងប្រទេសប៉ាគីស្ថានហើយមកផ្តោតជាមួយអង្គការតែមួយដើម្បីតតាំងជាមួយ[[កងទ័ពជាតិអាហ្វកានីស្ថាន]]និងកងកម្លាំងបរទេសផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេសអាហ្វកានីស្ថានវិញ។<ref name=gall2009327/> ចលនាតាលីបង់នៅអាហ្វកានីស្ថានត្រូវបានអង្គការសហប្រជាជាតិថ្កោលទោសសម្រាប់សកម្មភាពវាយប្រហារបែបភេវរកម្មនៅប៉ាគីស្ថាននិងការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅថែមស៍ស្វែរនៃទីក្រុងញូវយ៉ក។<ref name="sanctionsunc">[http://www.rediff.com/news/report/unsc-slaps-sanctions-on-pakistani-taliban/20110730.htm UNSC slaps sanctions on Pakistani Taliban], 30 July 2011, Rediff.com</ref> ==មើលផងដែរ== *[[ប្រវត្តិសាស្ត្រអាហ្វកានីស្ថាន (១៩៩២–បច្ចុបន្ន)]] *[[បណ្តាញហាក់កានី]] *[[អាល់កៃដា]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេស== ''សម្គាល់''៖ '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin}} * {{Citation |last=Matinuddin |first=Kamal |title=The Taliban Phenomenon: Afghanistan 1994–1997 |url=https://books.google.com/books?id=BIyVMkjat2MC |year=1999 |place=Karachi |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-579274-2 |author-link=Kamal Matinuddin }} *{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |title=The looming tower : Al-Qaeda and the road to 9/11 |date=2006 |isbn=978-0-375-41486-2 |location=New York}} ==អានបន្ថែម== * {{Citation |last1=Jackson |first1=Ashley |title=Insurgent Bureaucracy: How the Taliban Makes Policy |date=November 2019 |url=https://www.usip.org/sites/default/files/2019-11/pw_153-insurgent_bureaucracy_how_the_taliban_makes_policy.pdf |work=Peaceworks |volume=153 |pages=C1-44 |place=Washington, D.C. |publisher=[[United States Institute of Peace]] |isbn=978-1-60127-789-3 |access-date=26 March 2020 |last2=Amiri |first2=Rahmatullah |archivedate=17 សីហា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817172337/https://www.usip.org/sites/default/files/2019-11/pw_153-insurgent_bureaucracy_how_the_taliban_makes_policy.pdf |deadurl=yes }} * {{Citation |last=Moj |first=Muhammad |title=The Deoband Madrassah Movement: Countercultural Trends and Tendencies |url=https://books.google.com/books?id=mbm2BgAAQBAJ |year=2015 |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-78308-389-3 }} * [https://web.archive.org/web/20141029205631/http://www.icct.nl/publications/icct-papers/afghan-women-and-the-taliban-an-exploratory-assessment "Afghan Women and the Taliban: An Exploratory Assessment" (International Centre for Counter-Terrorism – The Hague 2014)] {{refend}} ==តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ== * {{Cite web|date=16 ធ្នូ 2012|title=(ភាសាខ្មែរ) Who are the Talibans? – តើពួកតាលីបង់ជានរណា?|url=https://www.rfi.fr/km/asia/who-are-taliban|access-date=23 សីហា 2021|website=RFI Khmer}} [[Category:តាលីបង់]] [[Category:ក្រុមភេវរករ]] [[Category:រដ្ឋាភិបាលអាហ្វកានីស្ថាន]] lg7gmmkpebdana4mdl3ghj9xbybjaz9 0 43370 334852 304560 2026-05-01T00:41:56Z Tookai1 46281 334852 wikitext text/x-wiki {{Good article}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #005A92;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ជ័យវរ្ម័នទី៩ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៣២៧-១៣៣៦ <br> ([[ចក្រភពខ្មែរ]]) |- style="vertical-align:center;" |'''បិតា''' | ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣ |- style="vertical-align:center;" |'''មាតា''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''មហេសី''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ១៣២៧ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទបរមបរពិត្រជ័យវរ្ម័នស្វរៈ |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | បរមស្វរៈ |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[បរមនិពាន្វបទ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ១៣៣៦ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |ហិណ្ឌូសាសនា |} '''ជ័យវរ្ម័នទី៩''' ឬ '''[[បរមបរពិត្រ]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Jayavarman IX) or (Borom Borpit) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៣៣៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៣២៧-១៣៣៦) ក្រោយគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ក្នុងឆ្នាំ ១៣២៧ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មាន ព្រះបរមនាមថា '''"ព្រះបាទបរមបរពិត្រជ័យវរ្ម័នស្វរៈ"''' ព្រះអង្គជារាជវង្សចុងក្រោយនៃរាជវង្សអង្គរ ដែលមិនមានបុត្រឡើងសោយរាជបន្តនោះទេ ប៉ុន្តែទំនងជាមានសាច់ញាតិនៃរាជវង្សរបស់ព្រះអង្គបានឡើងគ្រងរាជបន្ត ដែលមាននាមថា [[បរមនិពាន្វបទ]] ដែលត្រូវបានក្រុមមន្ត្រី និង ប្រជានុរាស្ត្រ ជម្រុញឱ្យឡើងគ្រងរាជអំឡុងពេលដែលចក្រភពអង្គរចុះទន់ខ្សោយ ដោយការបះបោរជាច្រើនរបស់ពួកស្ដេចត្រាញ់ក្នុងតំបន់ ។<ref> Société asiatique (Paris, France) (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique], Contributor: Centre national de la recherche scientifique (France), Publisher: Société asiatique., Original from National Library of the Netherlands </ref> == ការវាយប្រហារ អាណាចក្រសុខោទ័យ == '''Attack on Sukhothai''' ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៩ ត្រូវបានក្រុមចារកិច្ចសៀម ដែលដឹកនាំដោយ ពញ្ញារោង ឬ ព្រះរោង (Phra Ruang) ចូលមកលួចធ្វើឃាតចំនួនពីរលើក ដោយការធ្វើឃាតលើកទី១ បានធ្វើឡើងនៅក្រៅព្រះរាជវាំង និង ការលួចធ្វើឃាតលើកទី២ ធ្វើឡើងនៅក្នុងព្រះរាជវាំង តែពួកសៀមមិនទទួលបានជោគជ័យនោះទេ ព្រោះត្រូវបានកងពារព្រះមហាក្សត្រ ការពារយ៉ាងតឹងរឹងបំផុត ដោយសេចក្ដីបារម្ភនេះ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៩ បានបញ្ជារឱ្យលើកទ័ពឆ្នើមចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) ទៅវាយប្រហារអាណាចក្រ [[សុខោទ័យ]] ដឹកនាំដោយមេទ័ពនាម តេជោដំឌិន (Techo Dom Din) ក្នុងឆ្នាំ ១៣៣០ នៃគ.សករាជ ដោយពញ្ញារោង មិនអាចទប់ទល់បាន ក៏បានស្នើសុំផ្អាកចម្បាំងដើម្បីចរចារ ដោយពញ្ញារោង សន្យាថា នឹងចុះចូលជាមួយនគរកម្ពុជា ពញ្ញារោងបានរៀបចំនូវគ្រឿងដង្វាយជាស្បៀងអាហារជាច្រើន ដល់ តេជោដំឌិន និង ពួកកងទ័ព ដោយសេចក្ដីអំណរនេះ កងទ័ពខ្មែរបានជុំគ្នាផឹកសុីយ៉ាងសប្បាយ ពញ្ញារោង ដោយសើបការណ៍ដឹងថា កងទ័ពខ្មែររវល់ផឹកសុីភ្លេចខ្លួន ខ្វះការប្រុងប្រយ័ត្ន ក៏ចាត់ឱ្យកងទ័ព ឡោមព័ទ្ធបន្ទាយទ័ពខ្មែរ ហើយប្រើប្រួញភ្លើងបាញ់ដុតសម្លាប់កងទ័ពខ្មែរ ស្លាប់ស្ទើរគ្មានសល់ ក្រោយទទួលបានជ័យជំនះ ពញ្ញារោង បានឡើងសោយរាជជាស្ដេចសៀម នៃអាណាចក្រសុខោទ័យ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "ចន្ទ្រាធិបតី" (Chantra Thibodi) ចាប់ពីពេលនោះហើយដែលពួកសៀមមិនបញ្ជូនដង្វាយសួយសារអាករ មកថ្វាយស្ដេចខ្មែរទៀតនោះទេ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref>​ == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == ការសន្និដ្ឋាន ប្រវត្តិសាស្ត្រ == '''Historical Conclusions''' ក្រុមប្រវត្តិទូជាច្រើន បានយកមរណៈនាម បរមស្វរៈ ដែលសេសសល់នៃសិលាចរិក មកសម្គាល់ជាព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៩ ហើយមានកំណត់ត្រាតិចតួចមែនទែនអំពីរទ្រង់ តាមការសន្និដ្ឋា ប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលត្រូវនិង សម័យកាល នៃអាណាចក្រសុខោទ័យ របស់សៀម រឿងមួយក្នុងចំណោមរឿងដែលល្បីជាងគេ គឺរឿងល្ខោនព្រះរោង ឆ្នាំ 1917 និពន្ធដោយស្ដេចថៃ (រាមាទី 6) Vajiravudh ដែលបានពន្យល់អំពីអំណាចអរូបីថាជាទង្វើនៃប្រាជ្ញាដ៏អស្ចារ្យរបស់ ព្រះរោង (Phra Ruang) ដែលមានការសុីចង្វាក់គ្នាជាខ្លាំង ទៅនិងរឿងព្រេងរបស់កម្ពុជា គឺរឿងតេជោដំឌិន (Techo Dom Din) ការផ្ទៀងផ្ទាត់ទៅលើដំណើរដើមទងសាច់រឿង ដែលរួមបញ្ចូលនូវព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្តពិតនេះ សាច់រឿងទាំងពីរ គឺស្ថិតក្នុងភាពសុីចង្វាក់គ្នាជាមួយស្ដេចកម្ពុជា ព្រះនាម បរមបរពិត្រ ដែលស្ថិតក្នុងកំណត់ត្រាពង្សាវតារ របស់កម្ពុជា ដែលធ្វើការកត់ត្រាទៅលើស្ដេចសៀមនាម ពញ្ញារោង ឬ ព្រះរោង នេះឯង។<ref> Eleanor Cowles Gellhorn (1965) [https://books.google.com/books/about/McKay_s_Guide_to_the_Far_East_and_Hawaii.html?id=6nIdAAAAMAAJ McKay's Guide to the Far East and Hawaii], Publisher: D. McKay Company, Original from the University of Michigan p.455 </ref> == មើលផងដែរ == * '''[[រាជានិយមកម្ពុជា]]''' == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៣៣៦)''}} {{Succession box|before= [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤]]|title=[[ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''១៣២៧–១៣៣៦'''|after=[[បរមនិពាន្វបទ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == acbb523cv5pxuhes0hd8fz704v3327q 0 44630 334845 334101 2026-04-30T23:36:52Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334845 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}}{{ការបកប្រែរដុប}} {| class="infobox" |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សហស្សវត្សរ៍]]''' |[[សហវត្សរ៍ទី ៣]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សតវត្ស]]''' |[[សតវត្សទី ២១]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|ទសវត្សរ៍]]''' |[[ទសវត្សរ៍ ២០២០|ឆ្នាំ ២០២០]] |- |'''[[បញ្ជីឆ្នាំ|ឆ្នាំ]]''' |គ.ស. ២០២១ |} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" ! colspan="2" style="background: #ABCDEF;" |ឆ្នាំ ២០២១ ក្នុង​ប្រតិទិន​ផ្សេងៗ |- |'''[[ពុទ្ធសករាជ]]''' |២៥៦៥ |- style="vertical-align:top;" |'''[[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន]]''' |២០២១ ''MMXXI'' |- |'''[[Ab urbe condita]]''' |២៧៧៤ |- |'''[[ប្រតិទិនអាមេនី]]''' |១៤៧០ ԹՎ ՌՆՀ |- |'''[[ប្រតិទិនអាសស៊ើរ]]''' |៦៧៧១ |- |'''[[ប្រតិទិនបាហៃ]]''' |១៧៧–១៧៨ |- |'''[[ប្រតិទិនសាកាបាលី]]''' |១៩៤២–១៩៤៣ |- |'''[[ប្រតិទិនបេងហ្គាល់]]''' |១៤២៨ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ឺរប៊ឺរ]]''' |២៩៧១ |- |'''[[ឆ្នាំនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ស្តេចអង់គ្លេស|ឆ្នាំរជ្ជកាលរបស់អង់គ្លេស]]''' |៦៩ [[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាបិតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ|Eliz. ២]] – ៧០ [[សម្តេចព្រះរាជិនីនាថអេលីហ្សាបិតទី ២ នៃសហរាជាណាចក្រ|Eliz. ២]] |- |'''[[ប្រតិទិនភូមា]]''' |១៣៨៣ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ីហ្សីនទីន]]''' |៧៥២៩–៧៥៣០ |- |'''[[ប្រតិទិនចិន]]''' |庚子年 <small>([[ជូត]]ធាតុដែក)</small> ៤៧១៧ ឬ ៤៦៥៧  ''— ដល់ —'' 辛丑年 <small>([[ឆ្លូវ]]ធាតុដែក)</small> ៤៧១៨ ឬ ៤៦៥៨ |- |'''[[ប្រតិទិនកូបទិក]]''' |១៧៣៧–១៧៣៨ |- |'''[[ប្រតិទិនឌីសកូរឌៀន]]''' |៣១៨៧ |- |'''[[ប្រតិទិនអេត្យូពី]]''' |២០១៣–២០១៤ |- |'''[[ប្រតិទិនហេព្រើរ]]''' |៥៧៨១–៥៧៨២ |- |'''[[ប្រតិទិនហិណ្ឌូ]]''' |២០៧៧–២០៧៨ <small>([[វិក្រមសម្វត]])</small> ១៩៤២–១៩៤៣ <small>([[ប្រតិទិនជាតិឥណ្ឌា|សកសម្វត]])</small> ៥១២១–៥១២២ <small>([[កលិយុគ]])</small> |- |'''[[ប្រតិទិនហូឡូសេន]]''' |១២០២១ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីកបូ]]''' |១០២១–២០២២ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីរ៉ង់]]''' |១៣៩៩–១៤០០ |- |'''[[ប្រតិទិនឥស្លាម]]''' |១៤៤២–១៤៤៣ |- |'''[[ប្រតិទិនជប៉ុន]]''' |[[រេវ៉ា|សករាជរេវ៉ា ៣]] <small>(令和３年)</small> |- |'''[[ប្រតិទិនជ្វា]]''' |១៩៥៤–១៩៥៥ |- |'''[[ប្រតិទិនជូឆេ]]''' |១១០ |- |'''[[ប្រតិទិនជូលៀន]]''' |ហ្គ្រេហ្គោរៀនដក ១៣ ថ្ងៃ |- |'''[[ប្រតិទិនកូរ៉េ]]''' |៤៣៥៤ |- |'''[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រតិទិនមីនគួ]]''' |ROC ១១០ <small>民國110年</small> |- |'''[[ប្រតិទិននានក្សាហី]]''' |៥៥៣ |- |'''[[ប្រតិទិនសុរិយគតិថៃ]]''' |២៥៦៤ |- |'''[[ប្រតិទិនទីបេ]]''' |阳金鼠年 <small>(ជួតឈ្មោលធាតុដែក)</small> ២១៤៧ ឬ ១៧៦៦ ឬ ៩៩៤    ''— ដល់ —'' 阴金牛年 <small>(ឆ្លូវញីធាតុដែក)</small> ២១៤៨ ឬ ១៧៦៧ ឬ ៩៩៥ |- |[[ម៉ោងយូនីក|'''ម៉ោងយូនីក''']] |១៦០៩៤៥៩២០០ – ១៦៤០៩៩៥១៩៩ |} '''គ.ស. ២០២១''' ត្រូវ​នឹង ព.ស. ២៥៦៥ ជា[[ឆ្នាំធម្មតាចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃសុក្រ]]នៅក្នុង[[ប្រតិទិនគ្រីកូរី|ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន]] និងជា * ឆ្នាំ[[ឆ្លូវ]] ត្រីសក ចុល្លសករាជ ១៣៨៣ (ថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ជាថ្ងៃថ្លើងសក) * ឆ្នាំទី ២ របស់[[ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០]], ឆ្នាំទី ២១ របស់[[សតវត្សទី ២១]] និងឆ្នាំទី ២១ របស់[[សហវត្សរ៍ទី ៣]] * '''ឆ្នាំអន្តរជាតិនៃសន្តិភាព និងទំនុកចិត្ត'''<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/en/A/RES/73/338|title=International Year of Peace and Trust|last=|first=|date=|website=United Nations|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-02-15}}</ref> '''ឆ្នាំសេដ្ឋកិច្ចច្នៃប្រឌិតសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពសកល'''<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/A/RES/74/198|title=International Year of Creative Economy for Sustainable Development|last=|first=|date=|website=United Nations|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-02-15}}</ref> '''ឆ្នាំអន្តរជាតិនៃផ្លែឈើ និងបន្លែ'''<ref>{{Cite web|url=https://undocs.org/A/RES/74/244|title=International Year of Fruits and Vegetables|last=|first=|date=|website=United Nations|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-02-15}}</ref> និង '''ឆ្នាំការលុបបំបាត់ពលកម្មកុមារ'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_713925/lang--en/index.htm|title=2021 declared International Year for the Elimination of Child Labour|website=International Labour Organization|language=en|access-date=November 27, 2020}}</ref> ប្រកាសដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] == មេដឹកនាំកម្ពុជា == {{ដើមចំបង|បញ្ជីមេដឹកនាំបរទេស ឆ្នាំ ២០២១}} * '''ព្រះមហាក្សត្រ''': [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី]] (១៤ តុលា គ.ស. ២០០៤ – បច្ចុប្បន្ន) * '''នាយករដ្ឋមន្ត្រី''': [[ហ៊ុន សែន|សម្តេចអគ្គមហាសេនាបតីតេជោ ហ៊ុន សែន]] (៣០ វិច្ឆិកា គ.ស. ១៩៩៨ – បច្ចុប្បន្ន) == ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ == === មករា === * [[១ មករា]] – [[តំបន់ពាណិជ្ជកម្មសេរីទ្វីបអាហ្រ្វិក]]ចូលជាធរមាន<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/economy/2021/1/1/after-months-of-covid-delays-african-free-trade-bloc-launches|title=After months of COVID delays, African free trade bloc launches|publisher=Al Jazeera|date=1 January 2021|access-date=3 January 2021}}</ref> * [[៤ មករា]] – [[ព្រំដែនកាតា-អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត|ព្រំដែន]]​រវាង​[[កាតា]] និង​[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]]​បើក​ឡើងវិញ<ref>{{cite web|last1=Salem|first1=Mostafa|last2=Alam|first2=Hande Atay|date=5 January 2021|title=Saudi Arabia and Qatar agree to reopen airspace and maritime borders|url=https://edition.cnn.com/2021/01/04/world/qatar-and-saudi-arabia-reopen-airspace-intl/index.html|publisher=CNN}}</ref> * [[៦ មករា]] – អ្នកគាំទ្[[បញ្ចីរាយនាមប្រធានាធីបតីនៅសហរដ្ឋអាមេរិច|រប្រធានាធិបតី]] [[ដូណាល់ ត្រាំ]] ដែលកំពុងចាកចេញ វាយប្រហារវិមាន[[កាពីតូលសហរដ្ឋអាមេរិក|សភាសហរដ្ឋអាមេរិក]] ការរំខានដល់ការបញ្ជាក់នៃ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ ២០២០|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ ២០២០]] និងបង្ខំឱ្យ[[សភាសហរដ្ឋអាមេរិក|សភា]]ជម្លៀសចេញ ទាំង ៥​ នាក់​បាន​ស្លាប់​ក្នុង​ការ​បះបោរ រួម​មាន​មន្ត្រី​ប៉ូលិស​ម្នាក់ និង​ស្ត្រី​ម្នាក់​ដែល​ត្រូវ​គេ​បាញ់​សម្លាប់​នៅ​ក្នុង​អគារ​កាពីតូល<ref>{{cite news|last1=Diaz|first1=Jaclyn|last2=Chappell|first2=Bill|last3=Moore|first3=Elena|date=7 January 2021|title=Police Confirm Death Of Officer Injured During Attack On Capitol|newspaper=NPR|publisher=National Public Radio, Inc.|url=https://www.npr.org/sections/insurrection-at-the-capitol/2021/01/07/954333542/police-confirm-death-of-officer-injured-during-attack-on-capitol|access-date=8 January 2021}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជា[[ភេរវកម្មក្នុងស្រុកនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ការវាយប្រហារភេរវកម្ម]]ក្នុងស្រុក និងទាញ[[ប្រតិកម្មអន្តរជាតិចំពោះការវាយប្រហារឆ្នាំ ២០២១ របស់សហរដ្ឋអាមេរិក|ការថ្កោលទោសអន្តរជាតិ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/jan/06/trump-blows-up-us-democracy-the-world-watches-on-in-horror|title=World leaders react with horror to 'disgraceful' storming of US Capitol|website=The Guardian|date=7 January 2021|access-date=7 January 2021}}</ref> * [[១០ មករា]] – [[គីម ជុងអ៊ុន|គីម ចុងអ៊ុន]] ត្រូវបានជ្រើសរើសជា[[អគ្គលេខាបក្សពលករកូរ៉េ|អគ្គលេខាធិការ]]នៃ[[គណបក្សពលករកូរ៉េ|គណបក្សពលករ]]ដែលកំពុងកាន់អំណាចនៃប្រទេសកូរ៉េ ទទួល​មរតក​ពី​ឪពុក​របស់​លោក[[គីម ចុងអ៊ីល]]ដែល​បាន​ទទួល​មរណភាព​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១១ * [[១៣ មករា]] – នៅ[[លីយ៉ុង]] ប្រទេស[[បារាំង]] [[ការប្តូរសរីរាង្គ|ការ​ប្តូរ]]​ដៃ​និង​ស្មា​លើក​ដំបូង​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​លើ​អ្នកជំងឺ​ជនជាតិ​អ៊ី​ស្លង់​នៅ​មន្ទីរពេទ្យអេឌូអាដ ហឺរីយ៉ូត<ref>{{Cite web|title=Double greffe des bras et des épaules à Lyon, une première mondiale|url=https://www.sciencesetavenir.fr/sante/os-et-muscles/double-greffe-du-bras-et-des-epaules-a-lyon-une-premiere-mondiale_150843|date=15 January 2021|access-date=24 January 2021|website=Sciences et Avenir|language=fr}}</ref> * [[១៤ មករា]] – [[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូហ្គងដា ឆ្នាំ ២០២១|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០២១ របស់អ៊ូហ្គង់ដា]]ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង<ref>{{Cite news|author=Reuters Staff|date=2020-06-17|title=Uganda to hold elections in early 2021, campaign rallies banned|language=ja|work=Reuters|url=https://jp.reuters.com/article/us-health-coronavirus-uganda-election-idUSKBN23N24K|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{Cite news|last=Biryabarema|first=Elias|date=2020-07-21|title=Uganda's Museveni seeks re-election to extend rule to four decades|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-uganda-politics-idUSKCN24M0YH|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{Cite news|author=Reuters Staff|date=2021-01-17|title=Uganda's Museveni wins sixth term, rival alleges fraud|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/uk-uganda-election-idUSKBN29M04E|access-date=2021-06-05}}</ref> * [[១៥ មករា]] ** [[បក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនឡាវ]]បានជ្រើសរើសលោក[[ថងលូន ស៊ីស៊ូលីត]]ក្នុងនាមជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនឡាវ|អគ្គលេខាធិការ]]ថ្មីរបស់ខ្លួន ជំនួសតំណែងលោក[[ប៊ុនយ៉ាំង វ៉រ៉ាជីត]]ដែលចូលនិវត្តន៍ លោកថងលូនត្រូវបានជ្រើសរើសសម្រាប់អាណត្តិ ៥ ឆ្នាំជាមេដឹកនាំកំពូលនៅក្នុងប្រទេស[[ឡាវ]]<ref>{{cite news|date=15 January 2021|title=Laos Communist Party names PM Thongloun as new leader|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-laos-politics/laos-communist-party-names-pm-thongloun-as-new-leader-idUSKBN29K0YU|access-date=15 January 2021}}</ref> ** [[ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]: ចំនួនអ្នកស្លាប់ទូទាំងពិភពលោកដោយសារកូវីដ-១៩ ឡើងដល់ ២ លាននាក់<ref>{{cite web|date=15 January 2021|title=COVID-19: Global coronavirus deaths pass two million - just over a year since outbreak began|url=https://news.sky.com/story/covid-19-global-coronavirus-deaths-pass-two-million-just-over-a-year-since-outbreak-began-12188462|access-date=15 January 2021|publisher=Sky News}}</ref> * [[២០ មករា]] – លោកចូ បៃដិន បានសម្ពោធជា[[បញ្ចីរាយនាមប្រធានាធីបតីនៅសហរដ្ឋអាមេរិច|ប្រធានាធិបតី]]ទី ៤៦ នៃសហរដ្ឋអាមេរិក<ref>{{Cite web|title=59th Inaugural Ceremonies|url=https://www.inaugural.senate.gov/59th-inaugural-ceremonies/|access-date=10 November 2020|website=The Joint Congressional Committee on Inaugural Ceremonies}}</ref> * [[២២ មករា]] – [[សន្ធិសញ្ញាស្តីពីការហាមឃាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] កិច្ចព្រមព្រៀង​អន្តរជាតិ​ដំបូង​ដែល​ត្រូវ​បាន​ចង​ច្បាប់​ដើម្បី​ហាមប្រាម​អាវុធ​នុយក្លេអ៊ែរ​យ៉ាង​ទូលំទូលាយ ចូលជាធរមាន<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2021/01/1082702|title=Guterres hails entry into force of treaty banning nuclear weapons|date=22 January 2021|website=UN News}}</ref> * [[២៤ មករា]] – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្គាល់ឆ្នាំ ២០២១]]: ប្រធានាធិបតីដែលកំពុងកាន់អំណាចលោក[[ម៉ាសេឡូ រេបេលូ ដឺ សូសា]] ត្រូវបានជ្រើសរើសឡើងវិញ<ref>{{cite news|date=25 January 2021|title=President Rebelo de Sousa wins landslide reelection in Portugal|work=Politico|url=https://www.politico.eu/article/president-rebelo-de-sousa-wins-landslide-re-election-in-portugal/|access-date=27 January 2021}}</ref> * [[២៦ មករា]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួន​ករណី​ឆ្លង COVID-19 ដែល​បាន​បញ្ជាក់​មាន​លើស​ពី ១០០ លាន​នាក់​នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក<ref>{{cite news|date=26 January 2021|title=COVID-19: 100 million coronavirus cases recorded worldwide - a year after virus first officially diagnosed|work=Sky News|url=https://news.sky.com/story/covid-19-100-million-coronavirus-cases-recorded-worldwide-a-year-after-virus-first-officially-diagnosed-12191487|access-date=27 January 2021}}</ref> * [[២៩ មករា]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: សហភាពអឺរ៉ុបបានអំពាវនាវដល់[[ពិធីសារអៀរឡង់ខាងជើង|មាត្រា ១៦ នៃពិធីសារអៀរឡង់ខាងជើង]] បន្ទាប់ពីមានជម្លោះជុំវិញការផ្គត់ផ្គង់[[វ៉ាក់សាំងកូវីដ​ ១៩|វ៉ាក់សាំង COVID-19]] មុនពេលបដិសេធការសម្រេចចិត្ត<ref>{{cite news|date=31 January 2021|title=What is Article 16 and why did the EU make a U-turn after triggering it?|agency=Sky News|url=https://news.sky.com/story/what-is-article-16-and-why-did-the-eu-make-a-u-turn-after-triggering-it-12202915|access-date=2 February 2021}}</ref> * [[៣១ មករា]] – លោក[[ង្វៀន ហ៊្វូចុង]] ​បាន​ជ្រើសរើស​ឡើង​វិញ​សម្រាប់​អាណត្តិ​ទី​បី​រយៈពេល​ប្រាំ​ឆ្នាំ​ជា​[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|អគ្គលេខាធិការ​បក្ស​កុម្មុយនិស្ត​វៀតណាម]]<ref>{{cite news|title=Vietnam ruling Communist Party chief Trong re-elected for third term|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-vietnam-politics-congress/vietnam-ruling-communist-party-chief-trong-re-elected-for-third-term-idUSKBN2A005T|access-date=31 January 2021}}</ref> === កុម្ភៈ === [[ឯកសារ:2021_Myanmar_Protest_in_Hleden.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ការ​តវ៉ា​ក្នុង​ប្រទេស​មីយ៉ាន់ម៉ា​បន្ទាប់​ពី​រដ្ឋ​ប្រហារ]] * [[១ កុម្ភៈ]] ** [[រដ្ឋប្រហារមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២១|រដ្ឋប្រហារ]]​នៅ​[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]​ដក​លោកស្រី​[[អ៊ុងសានស៊ូជី]]ចេញពី​អំណាច និងស្ដារការគ្រប់គ្រងរបស់[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធមីយ៉ាន់ម៉ា|យោធា]] ដែលនាំឲ្យមាន[[ការតវ៉ារបស់មីយ៉ាន់ម៉ា ឆ្នាំ ២០២១|បាតុកម្មរីករាលដាលនៅទូទាំងប្រទេស]]<ref>{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2021/03/1088822|title=Myanmar: 'Significant action' needed by Security Council to prevent 'bloodbath'|publisher=United Nations News|date=31 March 2021|website=news.un.org|access-date=24 មករា 2022|archivedate=2 មេសា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210402160847/https://news.un.org/en/story/2021/03/1088822|url-status=dead}}</ref><ref name="un-children">{{cite web|url=https://news.un.org/en/story/2021/04/1088952|title=Stop 'widespread violence' against children in Myanmar, UN officials urge|publisher=United Nations News|date=2 April 2021|website=news.un.org|access-date=24 មករា 2022|archivedate=7 មេសា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210407220919/https://news.un.org/en/story/2021/04/1088952|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Military takes control of Myanmar; Suu Kyi reported detained|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/reports-military-coup-myanmar-suu-kyi-detained-75602314|website=ABC|access-date=1 February 2021|date=1 February 2021}}</ref> ** [[កូសូវ៉ូ]] បង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតជាផ្លូវការជាមួយអ៊ីស្រាអែល និងប្រកាស​គម្រោង​[[ស្ថានភាពក្រុងយេរូសាឡឹម|បើក​ស្ថានទូត]]​នៅ​ក្រុង​[[​យេរូសាឡឹម|យេរូសាឡឹម]]<ref>{{cite news|date=1 February 2021|title=Kosovo Formally Establishes Ties With Israel, To Open Embassy In Jerusalem|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|url=https://www.rferl.org/a/kosovo-formally-establishes-ties-with-israel-to-open-embassy-in-jerusalem/31079492.html|access-date=3 February 2021}}</ref> ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួន[[វ៉ាក់សាំងកូវីដ​ ១៩|វ៉ាក់សាំង]]ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងទូទាំងពិភពលោកលើសពី ១០០ លាន<ref>{{cite news|date=2 February 2021|title=Covid-19 Vaccinations Surpass 100 Million Doses Worldwide|newspaper=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/graphics/covid-vaccine-tracker-global-distribution/|access-date=1 February 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=More than 100 million people vaccinated globally|url=https://www.rte.ie/news/2021/0202/1194498-covid19-world/|website=RTÉ|access-date=2 February 2021|date=2 February 2021}}</ref> * [[៤ កុម្ភៈ]] – លោកប្រធានាធិបតី[[ចូ បៃដិន]]ប្រកាសថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងឈប់ផ្តល់អាវុធដល់[[អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត]] និង[[សហព័ន្ធ​អារ៉ាប់រួម|អារ៉ាប់រួម]] (UAE) សម្រាប់[[អន្តរាគមន៍​ដឹកនាំ​ដោយ​អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត​នៅ​យេម៉ែន|ប្រើប្រាស់]]ក្នុង[[សង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន (ឆ្នាំ ២០១៤–បច្ចុប្បន្ន)|សង្គ្រាមស៊ីវិលយេម៉ែន]]<ref>{{Cite web|last=Doucet|first=Lyse|date=|title=Yemen war: Joe Biden ends support for operations in foreign policy reset|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-55941588|access-date=4 February 2021|website=}}</ref> * [[៩ កុម្ភៈ]] ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ការស៊ើបអង្កេតរួមគ្នារបស់[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]-ប្រទេស[[ជំងឺរាតត្បាត COVID-19 នៅចិនដីគោក|ចិន]] ទៅលើប្រភពនៃការផ្ទុះឡើងនៃមេរោគនេះបានបញ្ចប់ អ្នកស៊ើបអង្កេតចាត់ទុកការលេចធ្លាយមន្ទីរពិសោធន៍[[អ៊ូហាន]]ថា "មិនទំនងទាល់តែសោះ" ជាមួយនឹង "អាងស្តុកទឹកធម្មជាតិ" នៅក្នុងសត្វ[[ប្រចៀវ]]គឺជាប្រភពទំនងកាន់តែច្រើន<ref>{{cite news|date=9 February 2021|title=Covid: WHO says 'extremely unlikely' virus leaked from lab in China|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-55996728|access-date=9 February 2021}}</ref> ** យានអវកាស ''Hope'' ដែលមិនទាន់បង្ហោះរបស់សហព័ន្ធអារ៉ាប់រួមក្លាយជាបេសកកម្មដំបូងគេរបស់[[ពិភពអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] ដែលបានចូលគន្លងតារាវិថីជុំវិញ[[ភពអង្គារ]]ដោយជោគជ័យ<ref>{{cite news|date=9 February 2021|title=Emirates Mars Mission: Hope spacecraft enters orbit|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-55998848|access-date=9 February 2021}}</ref> * [[១៣ កុម្ភៈ|១៣]]-[[១៧ កុម្ភៈ]] – [[ព្យុះរដូវរងានៅអាមេរិកខាងជើងថ្ងៃទី ១៣-១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២១|ព្យុះរដូវរងាដ៏ធំ]]មួយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ 136 នាក់ និងបណ្តាលឱ្យដាច់ចរន្តអគ្គីសនីជាង 9.9 លាននាក់នៅក្នុង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]<ref>{{Cite news|date=21 February 2021|title=58 people died in last week's frigid weather. Some of them were just trying to stay warm.|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2021/02/18/winter-storm-deaths/}}</ref> * [[១៨ កុម្ភៈ]] – បេសកកម្ម​នៅ​[[ភព​អង្គារ​ឆ្នាំ ២០២០]] របស់ [[ណាសា|NASA]] (មានយន្តហោះដ្រូន Perseverance rover និងឧទ្ធម្ភាគចក្រ Ingenuity) បាន​ចុះ​ចត​លើ​[[ភព​ព្រះអង្គារ​|ភព​ព្រះអង្គារ]]​នៅរណ្ដៅភ្នំភ្លើង[[ជេហ្សេរ៉ូ]] បន្ទាប់ពីប្រាំពីរខែនៃការធ្វើដំណើរ<ref>{{Cite web|last=mars.nasa.gov|title=Mars 2020 Perseverance Rover|url=https://mars.nasa.gov/mars2020/|access-date=18 February 2021|website=mars.nasa.gov}}</ref> * [[១៩ កុម្ភៈ]] – សហរដ្ឋ​អាមេរិក​ចូល​រួម​ជា​ផ្លូវ​ការ​ក្នុង​[[កិច្ច​ព្រម​ព្រៀង​ទីក្រុង​ប៉ារីស]] ១០៧ ថ្ងៃបន្ទាប់ពីការចាកចេញ<ref>{{cite news|date=19 February 2021|title=US makes official return to Paris climate pact|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/feb/19/us-official-return-paris-climate-pact|access-date=19 February 2021}}</ref> * [[២០ កុម្ភៈ]] – [[ការផ្ទុះជំងឺ H5N8​ នៅឆ្នាំ ២០២០-២១]]: បុគ្គល ៧ នាក់បានធ្វើតេស្តវិជ្ជមានចំពោះជំងឺផ្តាសាយបក្សី [[មេរោគគ្រុនផ្តាសាយ A ប្រភេទរង H5N8|H5N8]] នៅកសិដ្ឋានបសុបក្សីមួយនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសរុស្ស៊ី ក្លាយជាករណីដំបូងគេបង្អស់របស់មនុស្ស<ref>{{Cite web|date=20 February 2021|title=Russia reports first human cases of H5N8 bird flu|url=https://bnonews.com/index.php/2021/02/russia-first-human-cases-of-h5n8-bird-flu/|access-date=20 February 2021|website=BNO News}}</ref> * [[២២ កុម្ភៈ]] ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: សហរដ្ឋ​អាមេរិក​ក្លាយ​ជា​ប្រទេស​ដំបូង​គេ​ដែល​មាន​អ្នក​ស្លាប់​លើស​ពី ៥០ ម៉ឺន​នាក់​ដោយសារ​មេរោគ​នេះ<ref>{{Cite news|date=22 February 2021|title=Half a million dead in US, confirming virus's tragic reach|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/us-deaths-over-500k-coronavirus-acab3cc916330a3f068b7589350a18cd|access-date=22 February 2021}}</ref> ** លោក[[លូកា អាតតាណាស៊ីអូ]] ឯកអគ្គរដ្ឋទូតអ៊ីតាលីប្រចាំសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ ត្រូវបាន[[ការសម្លាប់របស់លោកលូកា អាតតាណាស៊ីអូ|សម្លាប់]]នៅជិត[[ហ្គោម៉ា]]<ref>{{Cite web|date=2021-02-22|title=Italian ambassador killed in DR Congo attack|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-56151600|access-date=2021-08-06|website=BBC News|language=en-GB}}</ref> * [[២៤ កុម្ភៈ]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: គំនិតផ្តួចផ្តើមចែករំលែកវ៉ាក់សាំង [[កូវ៉ាក្ស|COVAX]] ផ្តល់វ៉ាក់សាំងដំបូងរបស់ខ្លួន ផ្តល់ថ្នាំចំនួន ៦ សែនដល់បុគ្គលិកថែទាំសុខភាពនៅប្រទេស[[ហ្គាណា]]<ref>{{Cite news|date=24 February 2021|title=Covid: WHO scheme Covax delivers first vaccines|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-56180161|access-date=24 February 2021}}</ref> * [[២៥ កុម្ភៈ]] ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួនអ្នកស្លាប់ទូទាំងពិភពលោកដោយសារ COVID-19 កើនលើស ២.៥ លាននាក់<ref>{{Cite news|date=26 February 2021|title=Worldwide coronavirus deaths top 2.5 million|work=South China Morning Post|url=https://www.scmp.com/news/world/article/3123189/worldwide-coronavirus-deaths-top-25-million|access-date=26 February 2021}}</ref> ** យោធា[[អាមេនី]] អំពាវនាវឱ្យលោក[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអាមេនី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] [[នីកូល ផាស៊ីនហាន]] លាលែងពីតំណែង លោកផាស៊ីនហានចោទ​យោធា​ថា​[[វិបត្តិនយោបាយអាមេនីឆ្នាំ ២០២១|ប៉ុនប៉ង​ធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ]]<ref>{{Cite web|last=Child|first=David|date=25 February 2021|title=Protests rock Armenia as PM slams 'coup' attempt: Live updates|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/25/armenia-pm-accuses-top-military-of-coup-attempt-live-updates|website=[[Al Jazeera]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=25 February 2021|title=Armenia PM Nikol Pashinyan accuses army of attempted coup|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-56194421|website=[[BBC]]}}</ref> === មីនា === * [[៦ មីនា]] – [[សម្ដេចប៉ាបហ្វ្រង់ស័រ]][[ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់សម្ដេចប៉ាបហ្វ្រង់ស័រទៅកាន់ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ ២០២១|ជួបជាមួយ]] [[ម៉ាចា|មហាអាយ៉ាតូឡា]] [[អាលី អាល ស៊ីស្តានី]] នៅ[[ណាចាហ្វ]] ប្រទេស[[អ៊ីរ៉ាក់]] ​ជា​ជំនួប​លើក​ដំបូង​មិន​ធ្លាប់​មាន​រវាង​[[សម្ដេចប៉ាប|សម្តេច​ប៉ាប]] និង​មហា​អាយ៉ាតូឡា<ref>{{cite news|date=6 March 2021|title=Pope, top Iraq Shiite cleric deliver message of coexistence|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/middle-east-islamic-state-group-ali-al-sistani-pope-francis-iraq-f95098b179f6a82157e87a7cb6cc0c3d|access-date=13 March 2021}}</ref> * [[១៥ មីនា|១៥]] - [[១៧ មីនា]] – [[ការបោះឆ្នោតទូទៅរបស់ប្រទេសហូឡង់ឆ្នាំ ២០២១|ការ​បោះឆ្នោត​ទូទៅ​របស់​ហូឡង់]]​សម្រាប់​[[សភាតំណាងរាស្រ្ត (ហូឡង់)|សភា​តំណាង​ប្រទេស​ហូឡង់]]​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ<ref>{{Cite web|title=Tweede Kamerverkiezingen 2021|url=https://www.parlement.com/id/vl4ai9zklwpy/tweede_kamerverkiezingen_2021|access-date=2021-03-18|website=www.parlement.com|language=nl}}</ref> * [[១៩ មីនា]] – [[កូរ៉េខាងជើង]]​[[ទំនាក់ទំនងម៉ាឡេស៊ី-កូរ៉េខាងជើង|ផ្តាច់ចំណង​ការទូត]]​ជាមួយ​[[​ម៉ាឡេស៊ី|ម៉ាឡេស៊ី]] ដោយសារ​ពលរដ្ឋ​ខ្លួន​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​បត្យាប័ន​ទៅ​សហរដ្ឋអាមេរិក ដើម្បី​ប្រឈម​នឹង​ការចោទប្រកាន់​ពី​ការ​លាង​លុយ អាជ្ញាធរម៉ាឡេស៊ីបញ្ជាឱ្យមន្ត្រីកូរ៉េខាងជើងចាកចេញពីប្រទេសក្នុងរយៈពេល ៤៨ ម៉ោង<ref>{{cite web|title=N Korea to cut ties with Malaysia over US extradition ruling|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/3/19/n-korea-to-cut-ties-with-malaysia-over-us-extradition-ruling|access-date=15 April 2021}}</ref> * [[២០ មីនា]] – [[ប្រធានាធិបតីទួរគី]]លោក[[រេចិប តៃយីប អ៊ែរដូអាន់]] ប្រកាសដកប្រទេសរបស់លោកចេញពី[[អនុសញ្ញាអ៊ីស្តង់ប៊ុល|អនុសញ្ញាទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុល]] ប្រទេសដំបូងគេដែលធ្វើដូច្នេះ<ref>{{Cite web|date=19 March 2021|title=CUMHURBAŞKANI KARARI 3718|url=https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/03/20210320-49.pdf|access-date=20 March 2021|website=Official Gazette of Turkey|language=tr}}</ref> * [[២១ មីនា]] – [[ការប៉ះទង្គិចអាពូរ៉េឆ្នាំ​ ២០២១|ការប៉ះទង្គិច]]គ្នានៅ[[អាពូរេ]]រវាងក្រុមអ្នកប្រឆាំង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធបដិវត្តន៍នៃកូឡុំប៊ី]] (FARC) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិបូលីវ៉ារៀនៃប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវេណេស៊ុយអេឡា]] បណ្តាលអោយមនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ៨ នាក់រងរបួស ព្រម​ទាំង​ជម្លៀស​ជនជាតិ​វេណេស៊ុយអេឡា​ចំនួន ៤ ពាន់​នាក់<ref>{{cite news|date=27 March 2021|title=Venezuela says six members of 'armed groups' killed near Colombia|agency=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/3/27/venezuela-says-six-members-of-armed-groups-killed-near-colombia-border}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-03-26|title=Reportan nuevo enfrentamiento armado en Apure este viernes|url=https://www.elnacional.com/venezuela/videos-reportan-nuevo-enfrentamiento-armado-en-apure-que-genera-nuevos-desplazamientos-forzados/|access-date=2021-03-27|website=[[El Nacional (Venezuela)|El Nacional]]}}</ref> * [[២៣ មីនា]] ** [[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិរបស់អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ ២០២១|ការបោះឆ្នោតទូទៅរបស់អ៊ីស្រាអែល]] ប្រព្រឹត្តទៅ ការបោះឆ្នោតនេសសិត (Knesset) ទីបួនក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំ<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2021/03/23/world/israel-live-election|title=Israel Election Live Updates: Polls to Close Soon|work=[[The New York Times]]|date=March 23, 2021}}</ref> ** ''[[អេវ័រ ហ្គីវេន]] (Ever given)'' កប៉ាល់កុងតឺន័រដ៏ធំបំផុតមួយក្នុងពិភពលោក [[ការស្ទះប្រឡាយស៊ុយអេឆ្នាំ ២០២១|ហូរច្រោះ]] និងរាំងស្ទះ[[ប្រឡាយស៊ុយអេ]] រំខានដល់ពាណិជ្ជកម្មសកល<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-56522178|title=Suez Canal: Owner of cargo ship blocking waterway apologises|publisher=BBC News|date=March 25, 2021|access-date=March 25, 2021}}</ref> កប៉ាល់ត្រូវបានដោះលែងនៅថ្ងៃទី ២៩ ខែមីនា<ref>{{Cite news|date=2021-03-29|title=Suez Canal: Giant ship blocking Suez Canal finally freed|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-56567985|access-date=2021-03-29}}</ref> * [[២៥ មីនា]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួន[[វ៉ាក់សាំងកូវីដ ១៩|វ៉ាក់សាំង]]ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងទូទាំងពិភពលោកលើសពី ៥០០ លាន<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2021/world/covid-vaccinations-tracker.html|title=Tracking Coronavirus Vaccinations Around the World|access-date=9 March 2021|date=9 March 2021|work=The New York Times}}</ref> === មេសា === * [[២ មេសា]] – រុស្ស៊ី​ព្រមាន​[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អូតង់]]​មិន​ឲ្យ​បញ្ជូន​ទ័ព​ទៅ​ជួយ​អ៊ុយក្រែន ចំពេល​មាន​សេចក្តីរាយការណ៍​អំពី​ការ​បង្កើត​[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរុស្ស៊ី|យោធា​រុស្ស៊ី]]​ដ៏​ធំ​មួយ​នៅ​ព្រំដែន​របស់ខ្លួន<ref>{{cite web|title=Kremlin says that any NATO troop deployment to Ukraine would raise tensions|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-russia-kremlin/kremlin-says-that-any-nato-troop-deployment-to-ukraine-would-raise-tensions-idUSKBN2BP0O6|website=reuters.com|date=April 2, 2021|access-date=April 3, 2021}}</ref> * [[៤ មេសា]] ** [[ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្គារីឆ្នាំ ២០២១]] ប្រព្រឹត្តទៅ<ref>{{Cite web|last=Андонова|first=Здравка|date=2021-01-14|title=Президентът насрочи парламентарните избори на 4 април|url=https://www.dnevnik.bg/politika/2021/01/14/4163573_prezidentut_nasrochi_izborite_na_4_april/|access-date=2021-04-05|website=Dnevnik|language=bg}}</ref> ** មនុស្សជាង 270 នាក់បានស្លាប់នៅក្នុងប្រទេស[[ឥណ្ឌូនេស៊ី]] និង[[ទីម័រខាងកើត]] បន្ទាប់ពី[[ព្យុះស៊ីក្លូនសេរ៉ូចា]]វាយប្រហារ[[នូសាតិនហ្គារ៉ាភាគខាងកើត]] និងកោះ[[ទីម័រ]]<ref>{{cite web|title=Korban tewas siklon tropis Seroja jadi 167 orang|url=https://www.aa.com.tr/id/nasional/korban-tewas-siklon-tropis-seroja-jadi-167-orang-/2203664|publisher=Anadolu Agency|language=ID|access-date=4 April 2021}}</ref> * [[៩ មេសា]] – សហគ្រាសរដ្ឋ[[រ៉ូសកូសម៉ូស]]ចាប់ផ្តើមបេសកកម្ម [[Soyuz MS-18]] ដឹក ៣ [[Expedition 65]] សមាជិកនាវិកទៅកាន់[[ស្ថានីយអវកាសអន្តរជាតិ]]<ref>{{cite web|last1=Harwood|first1=William|title=Soyuz launch kicks off series of launches and landings for space station crew rotation|url=https://www.cbsnews.com/news/soyuz-launch-astronauts-space-station-crew-rotation/|website=[[CBS News]]|access-date=May 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508005615/https://www.cbsnews.com/news/soyuz-launch-astronauts-space-station-crew-rotation/|archive-date=May 8, 2021|date=April 9, 2021|quote=NASA astronaut Mark Vande Hei and two cosmonauts blasted off from Kazakhstan Friday...|url-status=live}}</ref> * [[១១ មេសា]] ** ប្រទេស[[ប៉េរូ]] រៀបចំ[[ការបោះឆ្នោតទូទៅប៉េរូឆ្នាំ ២០២១|ការបោះឆ្នោតទូទៅ]]ជាមួយលោក[[ប៉េដ្រូ កាស្ទីឡូ]] និង[[គណបក្សសេរីប៉េរូ]]សេរីនិយមឆ្វេងនិយមឈ្នះការបោះឆ្នោតយ៉ាងជិតស្និទមិនគួរឱ្យជឿ<ref>{{cite web|url=https://www.as-coa.org/articles/explainer-perus-2021-general-elections|title=Explainer: Peru's 2021 General Elections|work=[[Americas Society|AS/]] [[Council of the Americas|COA]]|access-date=12 April 2021|date=6 April 2021}}</ref> ** អ៊ីរ៉ង់​ចោទ​អ៊ីស្រាអែល​ពី​​ «​ភេរវកម្ម​នុយក្លេអ៊ែរ» និងប្តេជ្ញាសងសឹកបន្ទាប់ពីការផ្ទុះដ៏ធំមួយបំផ្លាញប្រព័ន្ធថាមពលខាងក្នុងរបស់[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|រោងចក្រចម្រាញ់សារធាតុអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមណាតានហ្ស៍]]<ref>{{cite web|title=Iran vows revenge for 'Israeli' attack on Natanz nuclear site|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-56715520|website=bbc.co.uk|date=April 12, 2021|access-date=April 12, 2021}}</ref> ** លោក[[ហ៊ីដិគិ ម៉ាត្ស៊ឹយ៉ាម៉ា]]ឈ្នះការប្រកួត[[ម៉ាស្ទ័រធួរណាម៉េនត៍ឆ្នាំ ២០២១]] ក្លាយជាបុរសដំបូងគេមកពីប្រទេសជប៉ុនដែលឈ្នះជើងឯកវាយកូនហ្គោលធំ<ref>{{Cite web|last=Fields|first=Bill|date=11 April 2021|title=Matsuyama Carves His Place in History|url=https://www.masters.com/en_US/news/articles/2021-04-11/matsuyama_carves_his_place_in_history.html|access-date=23 May 2021|website=Masters.com}}</ref> * [[១៣ មេសា]] ** [[រដ្ឋាភិបាលជប៉ុន]]យល់ព្រម[[ការបោះចោលទឹកវិទ្យុសកម្មនៃរោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរហ្វឹគឹស្ស៊ិម៉ា ដៃអ៊ិឈិ]]ចូលទៅក្នុងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកក្នុងរយៈពេល ៣០ ឆ្នាំ ដោយមានការគាំទ្រយ៉ាងពេញទំហឹងពី[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] ការ​សម្រេច​ចិត្ត​នេះ​គឺ​ប្រឆាំង​ដោយ​ប្រទេស​ចិន កូរ៉េ​ខាង​ត្បូង និង​តៃវ៉ាន់<ref>{{cite web|title=China, Taiwan, S.Korea oppose Japan's plan to release Fukushima water into ocean|url=https://www.nationthailand.com/news/30404865|website=The Nation Thailand|date=April 14, 2021|access-date=April 14, 2021}}</ref> ** [[វ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩ របស់ចនសុនអែនដ៍ចនសុន|វ៉ាក់សាំង Janssen COVID-19]] ត្រូវបានផ្អាក ដោយសារការបង្កកំណកឈាមដ៏កម្ម<ref>{{Cite web|date=April 13, 2021|title=Johnson & Johnson vaccine paused over rare blood clots|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-56733715|website=BBC News}}</ref> * [[១៥ មេសា]] – អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រកាសថាពួកគេបានចាក់បញ្ចូលកោសិកាដើមរបស់[[មនុស្ស]]ដោយជោគជ័យទៅក្នុងអំប្រ៊ីយ៉ុងរបស់ស្វា បង្កើត[[គីមេរ៉ា]]-អំប្រ៊ីយ៉ុង<ref>{{Cite news|date=15 April 2021|title=Human cells grown in monkey embryos spark ethical debate|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-56767517|access-date=2021-04-16}}</ref> * [[១៧ មេសា]] ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួនអ្នកស្លាប់ទូទាំងពិភពលោកដោយសារកូវីដ-១៩ កើនលើស ៣ លាននាក់<ref>{{cite web|title=Covid-19 deaths pass three million worldwide|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-56783878|website=BBC News|date=April 17, 2021|access-date=April 17, 2021}}</ref> ** [[រដ្ឋាភិបាលឆេក]]បានសន្និដ្ឋានថា [[នាយកសំខាន់នៃអគ្គសេនាធិការនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|GRU]] រុស្ស៊ីជាអ្នកទទួលខុសត្រូវចំពោះ[[ការផ្ទុះឃ្លាំងអាវុធវឺរបេទីសឆ្នាំ​ ២០១៤|ការផ្ទុះឃ្លាំងអាវុធចំនួនពីរ]]នៅ[[វឺរបេទីស]]ក្នុងឆ្នាំ ២០១៤ អ្នកការទូតរុស្សី១៨នាក់ និងអ្នកស៊ើបការដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ត្រូវបានបណ្តេញចេញជាបន្តបន្ទាប់<ref>{{Cite web|last=televize|first=Česká|title=Do výbuchu ve Vrběticích byli zapojení ruští agenti, oznámil Babiš. Česko jich osmnáct vyhostí|url=https://ct24.ceskatelevize.cz/domaci/3299339-do-vybuchu-municniho-arealu-ve-vrbeticich-byly-podle-zjisteni-ceskych-bezpecnostnich|access-date=2021-05-08|website=ČT24 - Česká televize|language=cs}}</ref> ** បេសកកម្ម [[Soyuz MS-17]] បានបញ្ចប់ ការបញ្ជូននាវិកបីនាក់របស់ [[Expedition 64]] មក[[ផែនដី]]វិញពី[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]]<ref>{{cite web|last1=Strickland|first1=Ashley|title=NASA astronaut Kate Rubins and two Russian cosmonauts have landed back on Earth|url=https://edition.cnn.com/2021/04/16/world/nasa-space-station-crew-landing-scn/index.html|website=[[CNN]]|access-date=May 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508005716/https://edition.cnn.com/2021/04/16/world/nasa-space-station-crew-landing-scn/index.html|archive-date=May 8, 2021|date=April 17, 2021|quote=Russian cosmonauts Sergey Ryzhikov and Sergey Kud-Sverchkov and NASA astronaut Kate Rubins ended their 185-day mission on the space station Friday. Their departure in the Soyuz MS-17 spacecraft aired live on NASA's TV channel and website.|url-status=live}}</ref> * [[១៨ មេសា]] ** ក្លឹបបាល់ទាត់ចំនួន ១២ រួមទាំង៣នាក់មកពី[[ឡាលីហ្គា]] និងក្លឹបនាំមុខគេមកពី[[ព្រីមៀរលីគ]]និង[[សេរីអា]] យល់​ព្រម​ចូល​រួម​[[​លីគ​កំពូល​អឺរ៉ុប|លីគ​កំពូល​អឺរ៉ុប]]​ផ្តាច់​ព្រ័ត្រ​ថ្មី ជំរុញឱ្យមានការថ្កោលទោសអន្តរជាតិ<ref>{{cite web|title=European Super League: Premier League's big six agree to join new league|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/56795811|website=BBC News|date=April 18, 2021|access-date=April 19, 2021}}</ref> ពីរថ្ងៃក្រោយមក បន្ទាប់ពីការតវ៉ាដ៏ធំពីសំណាក់អ្នកគាំទ្រ ក្លឹបនិងអ្នកនយោបាយផ្សេងទៀត [[ម៉ែនឈេស្ទ័រស៊ីទី F.C.|ម៉ែនឈេស្ទ័រស៊ីទី]]ដកខ្លួនចេញពីលីគ; នេះជំរុញឱ្យក្លឹប Premier League ដែលនៅសល់ទាំងអស់ និងបីផ្សេងទៀតធ្វើដូចគ្នា<ref>{{cite web|title=Man City withdraw|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/56823501|website=BBC Sport|date=April 20, 2021|access-date=April 20, 2021}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកាប៊ូវើរឌីឆ្នាំ ២០២១]] ប្រព្រឹត្តទៅ<ref>{{cite web|url=https://www.africanews.com/2021/04/18/cape-vede-votes-in-election-that-could-see-first-female-prime-minister/|title=Cape Verde votes in election that could see first female prime minister|website=Africanews|date=18 April 2021}}</ref> * [[១៩ មេសា]] ** ឧទ្ធម្ភាគចក្រ''[[អ៊ីនជេនូអ៊ីទី]]''របស់ ផ្នែករបស់បេសកកម្ម [[Mars 2020]] អនុវត្តការហោះហើរថាមពលលើកដំបូងនៅលើភពមួយផ្សេងទៀតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ<ref name="NY Times 19/04/2021">{{cite news|last1=Chang|first1=Kenneth|date=19 April 2021|title=Live Updates: NASA Waits for Results From Mars Helicopter's First Flight|website=New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/04/19/science/nasa-mars-helicopter.html|url-access=limited|access-date=19 April 2021|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/04/19/science/nasa-mars-helicopter.html|archive-date=2021-12-28}}{{cbignore}}</ref><ref name="Tech_Demo">{{cite web|title=Mars Helicopter Tech Demo|work=Watch Online|publisher=[[NASA]]|date=April 18, 2021|url=https://mars.nasa.gov/technology/helicopter/#Watch-Online|access-date=2021-04-18}}</ref> ** [[រ៉ាអ៊ូល កាស្ត្រូ]] លាលែងពីតំណែង[[លេខាទីមួយរបស់គណបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា|លេខាទី១]] របស់[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា|បក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា]] បញ្ចប់ការគ្រប់គ្រងជាង ៦២ ឆ្នាំដោយ[[ហ្វីឌែល កាស្ត្រូ|បងប្អូនកាស្ត្រូ]]ក្នុងប្រទេសគុយបា<ref>{{cite web|url=https://www.ap.org/live-and-location-services/events/raul-castro-cuba|title=Raul Castro expected to step down|website=[[Associated Press]]|agency=Associated Press|access-date=17 November 2020|archivedate=3 មីនា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210303092516/https://www.ap.org/live-and-location-services/events/raul-castro-cuba|url-status=dead}}</ref> * [[២០ មេសា]] – ប្រធានាធិបតី[[ឆាដ]] [[អ៊ីឌ្រីស ដេប៊ី]] ត្រូវ​បាន​សម្លាប់​នៅ​ក្នុង​[[ការវាយលុករបស់ឆាដខាងជើងឆ្នាំ ២០២១|ការ​ប៉ះ​ទង្គិច​ជាមួយ​នឹង​កង​កម្លាំង​ឧទ្ទាម]]​បន្ទាប់​ពី​កាន់​អំណាច​បាន​៣០​ឆ្នាំ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆាដឆ្នាំ ២០១៨|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ត្រូវបានព្យួរ ហើយ[[ក្រុមប្រឹក្សាយោធាអន្តរកាល (ឆាដ)|ក្រុមប្រឹក្សាយោធាអន្តរកាល]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីគ្រប់គ្រងប្រទេសសម្រាប់រយៈពេល១៨ខែ<ref>{{Cite news|date=20 April 2021|title=Chad's President Idriss Déby dies 'in clashes with rebels'|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-56815708|access-date=2021-04-20}}</ref> * [[២១ មេសា]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ជាមួយនឹងចំនួនករណីសកលខិតជិតដល់កំពូលទីពីរ ប្រទេសឥណ្ឌារាយការណ៍ពីការឆ្លងចំនួន ៣១៥,០០០ ក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោង ចំនួនសរុបមួយថ្ងៃខ្ពស់បំផុតត្រូវបានកត់ត្រាគ្រប់ទីកន្លែងក្នុងពិភពលោករហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន<ref>{{cite web|title=Covid: India sees world's highest daily cases amid oxygen shortage|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-56826645|website=BBC News|date=April 22, 2021|access-date=April 22, 2021}}</ref> * [[២២ មេសា]] – មេដឹកនាំពិភពលោកប្រារព្ធ[[ទិវាផែនដី]]ដោយធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះកិច្ចប្រជុំកំពូលនិម្មិតស្តីពី[[ការ​ឡើង​កំ​ដៅ​ភព​ផែនដី|ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ]] ក្នុងអំឡុងពេលដែលគោលដៅមានមហិច្ឆតាបន្ថែមទៀតសម្រាប់ការកាត់បន្ថយ[[ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់]]ត្រូវបានស្នើឡើង រួមទាំងការកាត់បន្ថយ ៤០% នៅឆ្នាំ ២០៣០ សម្រាប់សហរដ្ឋអាមេរិក<ref>{{cite web|title=Biden: This will be 'decisive decade' for tackling climate change|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-56837927|website=BBC News|date=April 22, 2021|access-date=April 22, 2021}}</ref> * [[២៣ មេសា]] ** [[ស្ពេសអិច|SpaceX]] ចាប់ផ្តើមបេសកកម្ម [[ស្ពេសអិចគ្រូវធូ|Crew-2]] ដឹកសមាជិកនាវិកបួននាក់របស់ [[Expedition 65]] និង [[Expedition 66|66]] ទៅកាន់ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិនៅលើនាវា [[SpaceX Dragon 2|Crew Dragon]] ''[[Crew Dragon Endeavour|Endeavour]]''<ref>{{cite news|last1=Davenport|first1=Christian|date=April 23, 2021|title=SpaceX launches NASA's Crew-2 to orbit, its third human spaceflight in less than a year|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2021/04/23/spacex-launches-nasas-crew-2-orbit-its-third-human-spaceflight-less-than-year/|url-status=live|access-date=May 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508005834/https://www.washingtonpost.com/technology/2021/04/23/spacex-launches-nasas-crew-2-orbit-its-third-human-spaceflight-less-than-year/|archive-date=May 8, 2021|quote=SpaceX successfully launched another crew of astronauts to the International Space Station in a predawn liftoff Friday [...] beginning a day-long journey to the space station, where the crew of four astronauts will join seven others now aboard the orbiting laboratory.}}</ref> ** [[សហភាពសហព័ន្ធបាល់ទាត់អឺរ៉ុប]]ប្រកាសថា ដោយសារកង្វះការធានាទាក់ទងនឹងអ្នកទស្សនា ដែលបណ្តាលមកពីជំងឺរាតត្បាត COVID-19 [[កីឡដ្ឋានអាវីវ៉ា]]ក្នុងទីក្រុង[[ដាប់លីន]] អៀរឡង់​នឹង​ត្រូវ​ដក​ចេញ​ពី​ការ​ធ្វើ​ជា​ម្ចាស់​ផ្ទះ​សម្រាប់​ការ​ប្រកួត UEFA Euro 2020<ref>{{Cite web|date=23 April 2021|title=Change of venues for some UEFA EURO 2020 matches announced|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/news/0268-121bc78c82d5-1ba16401b4f0-1000/|website=UEFA}}</ref> * [[២៤ មេសា]] ** បន្ទាប់ពីកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងស្វែងរក និងជួយសង្គ្រោះអន្តរជាតិ កងទ័ពជើងទឹកឥណ្ឌូនេស៊ីរាយការណ៍ពីការលិចនាវា [[KRI Nanggala (402)|KRI ''Nanggala'']] ជាមួយនាវិក ៥៣ នាក់ ការបាត់បង់ជីវិតដ៏ធំបំផុតនៅលើនាវាមុជទឹកចាប់តាំងពីឆ្នាំ [[នាវាមុជទឹកចិន ៣៦១|២០០៣]]<ref>{{cite web|title=Indonesian submarine sank off Bali, navy says|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-56871694|website=BBC News|date=April 24, 2021|access-date=April 24, 2021}}</ref> ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួនវ៉ាក់សាំងដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងទូទាំងពិភពលោកលើសពី ១ ពាន់លាន ពាក់កណ្តាលនៃកម្រិតថ្នាំទាំងនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងក្នុងប្រទេសតែបីប៉ុណ្ណោះ (សហរដ្ឋអាមេរិក ចិន និងឥណ្ឌា)<ref>{{cite web|title=1bn COVID jabs given globally – but over half in just 3 countries|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/4/24/billion-coronavirus-vaccine-doses-administered-globally|website=Al Jazeera|access-date=25 April 2021}}</ref> * [[២៥ មេសា]] – [[អាល់បានី]]រៀបចំការ[[ការបោះឆ្នោតសភាអាល់បានីឆ្នាំ ២០២១|បោះឆ្នោតសភា]]<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/4/25/exit-polls-suggest-tight-race-in-albanias-parliamentary-election|title=Exit polls suggest tight race in Albania's parliamentary election|date=25 April 2021|access-date=26 April 2021|work=Al Jazeera}}</ref><ref>{{cite web|title=Exit Polls Show Tight Race in Albania's Parliamentary Vote|url=https://balkaninsight.com/2021/04/25/exit-polls-show-tight-race-in-albanias-parliamentary-vote/|date=25 April 2021|access-date=26 April 2021|work=[[Balkan Insight]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.osce.org/odihr/elections/albania/478999|title=Parliamentary Elections, 25 April 2021|access-date=26 April 2021|work=[[Organization for Security and Co-operation in Europe|OSCE]]}}</ref> * [[២៨ មេសា]] ** យ៉ាងហោចណាស់មនុស្ស ៥៥ នាក់បានស្លាប់ និងជិត ៥០,០០០ នាក់ទៀតត្រូវបានផ្លាស់ទីលំនៅនៅក្នុង[[ការ​ប៉ះ​ទង្គិច​រវាង​កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន-តាហ្ស៊ីគីស្ថានឆ្នាំ ២០២១|ការប៉ះទង្គិចដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ]]នៅ[[អាស៊ីកណ្តាល]] បន្ទាប់ពីជម្លោះព្រំដែនរវាង[[កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន]]និង[[តាហ្ស៊ីគីស្ថាន]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/death-toll-rises-to-55-from-kyrgyz-tajik-border-clashes/2230340|title=Death toll rises to 55 from Kyrgyz-Tajik border clashes|website=www.aa.com.tr|author=Bahtiyar Abdülkerimov|date=May 5, 2021|access-date=May 9, 2021}}</ref> ** សហភាពអឺរ៉ុបអនុម័តលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្ម និងសហប្រតិបត្តិការសហភាពអឺរ៉ុប-សហរាជាណាចក្រ]] គ្រប់គ្រងទំនាក់ទំនងរវាង[[សហភាពអឺរ៉ុប]]និង[[សហរាជាណាចក្រ]]បន្ទាប់ពី[[ប្រែក្ស៊ីត]]<ref>{{cite web|title=Brexit: European Parliament backs UK trade deal|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-56899831|website=BBC News|date=April 28, 2021|access-date=April 28, 2021}}</ref> ** ក្រុមអ្នកតវ៉ាបាន[[ការតវ៉ារបស់កូឡុំប៊ីឆ្នាំ ២០២១|ប្រមូលផ្តុំគ្នា]]នៅក្នុងទីក្រុងធំៗរបស់ប្រទេស[[កូឡុំប៊ី]] ប្រឆាំងនឹងការដំឡើងពន្ធ និងកំណែទម្រង់ថែទាំសុខភាពដែលស្នើឡើងដោយ[[ប្រធានាធិបតីកូឡុំប៊ី|ប្រធានាធិបតី]] [[អ៊ីវ៉ាន ឌូកេ ម៉ាហ្គេស]] បណ្តាលឱ្យមានអំពើហឹង្សារបស់ប៉ូលីស និងការស្លាប់របស់បាតុកររាប់សិបនាក់ ដែលត្រូវបានថ្កោលទោសដោយ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] និង[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/05/10/americas/colombia-protests-pandemic-police-intl-latam/index.html|title=Analysis: In Colombia's protests, pandemic pressures collide with an existential reckoning for police|first=Analysis by Stefano|last=Pozzebon|website=CNN}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/global-development/2021/may/04/colombia-protests-violence-deaths-missing-un|title=UN condemns violent repression of Colombia protests after at least 18 die|date=4 May 2021|website=The Guardian}}</ref> * [[២៩ មេសា]] ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួន​ករណី​ឆ្លង COVID-19 ដែល​បាន​បញ្ជាក់​មាន​លើស​ពី ១៥០ លាន​នាក់​នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក.<ref>{{cite web|url=https://medicalxpress.com/news/2021-04-worldwide-covid-cases-million.html|title=Worldwide COVID-19 cases pass 150 million|date=30 April 2021|access-date=30 April 2021|work=Medical Press}}</ref> ** [[រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិន|រដ្ឋបាល​លំហ​ជាតិ​ចិន]]​បាន​ចាប់ផ្តើម​ដំណើរការ​ម៉ូឌុល​ទីមួយ​នៃ​[[ស្ថានីយ​អវកាសធានហ្គង]]របស់ខ្លួន មានឈ្មោះថា ''[[ម៉ូឌុលស្នូលធានហឺ|ធានហឺ]]'' ចាប់ផ្តើមកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរយៈពេល ២ ឆ្នាំដើម្បីសាងសង់ស្ថានីយ៍នៅក្នុងគន្លង<ref>{{cite web|title=China launches first module of new space station|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-56924370|website=[[BBC News]]|access-date=May 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508002009/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-56924370|archive-date=May 8, 2021|date=April 29, 2021|quote=China has launched a key module of a new permanent space station, the latest in Beijing's increasingly ambitious space programme. The Tianhe module - which contains living quarters for crew members - was launched from the Wenchang Space Launch Centre on a Long March-5B rocket. [...] Beijing plans to have at least 10 more similar launches, carrying all the additional equipment into orbit, before the completion of the station next year.|url-status=live}}</ref> === ឧសភា === * [[២ ឧសភា]] – បេសកកម្ម [[SpaceX Crew-1]] បានបញ្ចប់ ការបញ្ជូនសមាជិកនាវិកបួននាក់របស់ [[Expedition 64]] និង [[Expedition 65|65]] មកផែនដីវិញពីស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិនៅលើ Crew Dragon Resilience<ref>{{cite web|last1=Chang|first1=Kenneth|title=SpaceX Makes First Nighttime Splash Down With Astronauts Since 1968|url=https://www.nytimes.com/2021/05/02/science/spacex-nasa-landing.html|website=[[The New York Times]]|access-date=May 8, 2021|archive-url=https://archive.today/20210502090520/https://www.nytimes.com/2021/05/02/science/spacex-nasa-landing.html|archive-date=2 May 2021|date=May 2, 2021|quote=Half a year ago, a SpaceX rocket lifted off with the four astronauts — three from NASA, one from Japan’s space agency — who were sitting inside one of the company’s Crew Dragon capsules. On Sunday, the same capsule, named Resilience, safely returned to Earth, just before 3 a.m. Eastern time.|url-status=live}}</ref> * [[៥ ឧសភា]] – [[SpaceX]] បានជោគជ័យហោះហើរ ចុះចត និងយកគំរូដើម [[SpaceX Starship|Starship]] មកវិញជាលើកដំបូង បន្ទាប់​ពី​ការ​ព្យាយាម​លើក​មុន​មិន​បាន​ជោគជ័យ​ចំនួន​បួន<ref>{{cite web|last1=Roulette|first1=Joey|url=https://www.theverge.com/2021/5/5/22421845/spacex-starship-sn15-successful-landing|title=SpaceX successfully landed a Starship prototype for the first time|website=[[The Verge]]|access-date=May 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507040645/https://www.theverge.com/2021/5/5/22421845/spacex-starship-sn15-successful-landing|archive-date=7 May 2021|date=May 5, 2021|quote=SpaceX launched a high-altitude Starship prototype rocket and successfully landed it for the first time on Wednesday, overcoming a key challenge in Elon Musk’s whirlwind quest to build a fully reusable Mars rocket.|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Gorman|first1=Steve|title=SpaceX Starship rocket prototype achieves first safe landing|url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/spacex-starship-rocket-prototype-achieves-first-safe-landing-2021-05-06/|website=[[Reuters]]|access-date=May 8, 2021|archive-url=https://archive.today/20210508005128/https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/spacex-starship-rocket-prototype-achieves-first-safe-landing-2021-05-06/|archive-date=8 May 2021|date=May 5, 2021|quote=SpaceX achieved the first successful touchdown of its prototype Starship rocket during the latest test flight of the next-generation launch vehicle in south Texas on Wednesday, after four previous landing attempts ended in explosions.|url-status=live}}</ref> * [[៧ ឧសភា]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]ផ្តល់បញ្ជីប្រើប្រាស់បន្ទាន់ដល់[[វ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩ BIBP-CorV របស់ស៊ីណូហ្វាម]] វ៉ាក់សាំងមិនមែនលោកខាងលិចដំបូងគេដែលត្រូវបានអនុញ្ញាត<ref>{{cite press release|title=WHO lists additional COVID-19 vaccine for emergency use and issues interim policy recommendations|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|date=7 May 2021|url=https://www.who.int/news/item/07-05-2021-who-lists-additional-covid-19-vaccine-for-emergency-use-and-issues-interim-policy-recommendations|access-date=7 May 2021}}</ref> * [[១១ ឧសភា]] – [[វិបត្តិអ៊ីស្រាអែល-ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ ២០២១]]: អ៊ីស្រាអែលវាយលុកតំបន់[[ដែនជ្រោយកាសា]] ជាមួយនឹង[[វិបត្តិអ៊ីស្រាអែល-ប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ ២០២១|ការវាយប្រហារតាមអាកាស]] ខណៈដែលក្រុម[[ហាម៉ាស់]]បង្កើនការបាញ់រ៉ុក្កែត<ref>{{Cite news|last1=Kingsley|first1=Patrick|last2=Kershner|first2=Isabel|date=2021-05-11|title=Israel Hits Gaza With Airstrikes as Hamas Increases Rocket Fire|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/05/11/world/middleeast/israel-gaza-airstrikes.html|url-access=limited|access-date=2021-05-11|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/05/11/world/middleeast/israel-gaza-airstrikes.html|archive-date=2021-12-28|issn=0362-4331}}{{cbignore}}</ref> រឿង​នេះ​កើត​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​អ៊ីស្រាអែល​ចាប់​ផ្តើម​ផ្លាស់​ប្តូរ​[[ជនជាតិ​ប៉ាឡេស្ទីន]]នៅក្នុងសង្កាត់[[សែខយ៉ារ៉ា]]នៃក្រុង[[យេរូសាឡឹមខាងកើត]]<ref>{{Cite web|date=2021-05-10|title=East Jerusalem's Sheikh Jarrah becomes emblem of Palestinian struggle|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/east-jerusalems-sheikh-jarrah-becomes-emblem-palestinian-struggle-2021-05-10/|access-date=2021-05-19|website=Reuters}}</ref> * [[១៤ ឧសភា]] – [[រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិន]] ចុះចតយាន [[Zhurong]] របស់ខ្លួននៅ Utopia Planitia នៅលើភពអង្គារ ធ្វើឱ្យចិនក្លាយជាប្រទេសទីបួនដែលបានចុះចតយានអវកាសនៅលើភពផែនដី ហើយមានតែទីពីរប៉ុណ្ណោះដែលបានចុះចតយានអវកាស<ref>{{Cite news|date=2021-05-15|title=China lands its Zhurong rover on Mars|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-57122914|access-date=2021-05-15}}</ref><ref>{{cite web|title=China lands its Zhurong rover on Mars|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-57122914|website=[[BBC News]]|access-date=May 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515015422/https://www.bbc.com/news/science-environment-57122914|archive-date=May 15, 2021|date=May 15, 2021|quote=China has successfully landed a spacecraft on Mars, state media announced early on Saturday. The six-wheeled Zhurong robot was targeting Utopia Planitia...|url-status=live}}</ref> * [[១៥​ ឧសភា]] – ការប្រយុទ្ធគ្នារវាងកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែល និងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីន នៅតែបន្តកើនឡើង ខណៈ​ចំនួន​អ្នក​ស្លាប់​កើន​លើស​​ ១៥០​ នាក់ ការវាយប្រហារតាមអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែល បំផ្លាញអគារការិយាល័យខ្ពស់មួយនៅ[[ដែនជ្រោយកាសា|ហ្គាហ្សា]] កាន់កាប់ដោយ[[សមាគមន៍សារព័ត៌មាន]] [[អាល់យ៉ាហ្ស៊ីរ៉ា]] និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយផ្សេងទៀត<ref>{{Cite news|date=2021-05-16|title=Israel Gaza conflict: Netanyahu vows to continue strikes|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-57131272|access-date=2021-05-16}}</ref> * [[១៧ ឧសភា]] – [[ឌីស្កូវើរី|ឌីស្កូវើរី Inc.]] យល់ព្រមទិញក្រុមហ៊ុនប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ[[វ័រនើរមេឌា]] និងក្រុមហ៊ុនបុត្រសម្ព័ន្ធទាំងអស់របស់ខ្លួនពី [[AT&T]] ក្នុងតម្លៃ ៤៣ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក​ ការរួមបញ្ចូលគ្នានេះត្រូវបានកំណត់ថានឹងបញ្ចប់នៅឆ្នាំបន្ទាប់<ref name=":1">{{Cite web|last1=Kovach|first1=Steve|last2=Meredith|first2=Sam|date=2021-05-17|title=AT&T announces $43 billion deal to merge WarnerMedia with Discovery|url=https://www.cnbc.com/2021/05/17/att-to-combine-warnermedia-and-discovery-assets-to-create-a-new-standalone-company.html|access-date=2021-05-17|website=CNBC|language=en}}</ref> * [[១៨ ឧសភា]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ឥណ្ឌារាយការណ៍ថាមានអ្នកស្លាប់ជាង ៤,៥០០ នាក់ក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោង ចំនួនអ្នកស្លាប់ក្នុងមួយថ្ងៃខ្ពស់បំផុតដែលបានកត់ត្រានៅក្នុងប្រទេសណាមួយ<ref>{{cite web|title=Covid News: India Reports Highest Daily Death Toll of Any Country|url=https://www.nytimes.com/live/2021/05/18/world/covid-vaccine-coronavirus-mask|website=NYTimes|date=April 18, 2021}}</ref> * [[១៨ ឧសភា|១៨]]–[[២២ ឧសភា]] – [[ការប្រលងចម្រៀងអឺរ៉ូវីសន់ឆ្នាំ ២០២១]] ធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[រ៉តធឺរដាម]] ប្រទេសហូឡង់ បន្ទាប់ពីការលុបចោល[[ការប្រលងចម្រៀងអឺរ៉ូវីសន់ឆ្នាំ ២០២០|ការប្រកួតឆ្នាំ ២០២០]] ដោយសារជំងឺរាតត្បាត COVID-19<ref>{{Cite news|date=16 May 2020|title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021|newspaper=Eurovision.tv|publisher=Eurovision Song Contest|url=https://www.eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021|access-date=29 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dates for Eurovision 2021 announced|url=https://www.eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced|date=15 June 2020|publisher=Eurovision Song Contest|access-date=15 June 2020}}</ref>​ ការប្រលងឆ្នាំ ២០២១ ត្រូវបានឈ្នះដោយអ្នកចូលសញ្ជាតិ[[អ៊ីតាលី]] ក្រុម[[ម៉ូណេស្គីន]] ជាមួយនឹងបទចម្រៀង "Zitti e buoni"<ref>{{Cite web|title=Congratulations ITALY: Måneskin win Eurovision Song Contest 2021|url=https://eurovision.tv/story/congratulations-italy-maneskin-win-eurovision-2021|date=22 May 2021|publisher=Eurovision Song Contest|access-date=22 May 2021}}</ref> * [[២០ ឧសភា]] – បន្ទាប់​ពី​សម្ពាធ​អន្តរជាតិ ហើយ​មនុស្ស​ជិត ២៥០​នាក់​ស្លាប់ អ៊ីស្រាអែលយល់ព្រមលើកិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់ដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះជាមួយពួកសកម្មប្រយុទ្ធនៅ[[ដែនជ្រោយកាសា]] មានប្រសិទ្ធិភាពនៅថ្ងៃបន្ទាប់នៅម៉ោង ២:០០ ម៉ោងក្នុងស្រុក<ref>{{Cite news|date=2021-05-20|title=Israel approves Gaza ceasefire to halt 11-day conflict|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2021/may/20/israels-security-cabinet-approves-gaza-ceasefire-reports|access-date=2021-05-20}}</ref> * [[២៣ ឧសភា]] – [[Ryanair ជើងហោះហើរលេខ ៤៩៧៨]] ត្រូវបានបង្ខំឱ្យចុះចតដោយអាជ្ញាធរបេឡារុស្សដើម្បីឃុំខ្លួនអ្នកកាសែតប្រឆាំងលោក[[រ៉ូម៉ាំង ប៉្រូតាសេវីច]]<ref>{{Cite news|date=2021-06-04|title=Belarus Ryanair flight diverted: Passengers describe panic on board|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-57180275}}</ref> * [[២៤ ឧសភា]] – [[រដ្ឋប្រហារម៉ាលីឆ្នាំ២០២១|រដ្ឋប្រហារ]]​នៅ​ប្រទេស​[[​ម៉ាលី|ម៉ាលី]] ដក​ប្រធានាធិបតី​បណ្តោះអាសន្ន លោក[[បា អិនដោ]]និង​នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ស្តីទីលោក[[ម៉ុកតា អួន]]​ដពីអំណាច និងស្ដារការគ្រប់គ្រងដោយយោធា ដែលនាំឱ្យប្រទេសត្រូវបានព្យួរពី[[សហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចនៃរដ្ឋអាហ្វ្រិកខាងលិច]]និង[[សហភាពអាហ្វ្រិក]] ក៏ដូចជាបារាំងផ្អាកប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេស<ref name="MSAU">{{Cite news|date=June 2, 2021|title=Mali suspended from African Union, threatened with sanctions|website=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/2/mali-suspended-from-african-union-after-second-coup-in-9-months|access-date=June 2, 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Mali President, PM Resign After Arrest, Confirming 2nd Coup in 9 Months|url=https://www.voanews.com/africa/mali-president-pm-resign-after-arrest-confirming-2nd-coup-9-months|publisher=VOA News|access-date=29 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529190248/https://www.voanews.com/africa/mali-president-pm-resign-after-arrest-confirming-2nd-coup-9-months|archive-date=29 May 2021|date=26 May 2021|url-status=live}}</ref> * [[២៦ ឧសភា]] ** ក្រុមហ៊ុន[[ក្រុមហ៊ុនប្រេងស៊េល|ស៊េល]]ក្លាយ​ជា​ក្រុមហ៊ុន​ដំបូង​គេ​ដែល​មាន​កាតព្វកិច្ច​ស្រប​ច្បាប់​ដើម្បី​តម្រឹម​ការ​បំភាយ​កាបូន​របស់​ខ្លួនជាមួយនឹង[[កិច្ចព្រមព្រៀងប៉ារីស|កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]] បន្ទាប់ពីការកាត់ក្តីរបស់តុលាការនៅប្រទេសហូឡង់<ref>{{Cite news|date=2021-05-27|title=Shell: Netherlands court orders oil giant to cut emissions|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-57257982|access-date=2021-05-28}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីស៊ីរីឆ្នាំ២០២១]]​ ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង<ref>{{cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/26/c_139970582.htm|title=Presidential election kicks off in Syria|date=May 26, 2021|website=[[Xinhua News Agency]]|access-date=June 20, 2021|archivedate=កញ្ញា 26, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230926081208/http://www.xinhuanet.com/english/2021-05/26/c_139970582.htm|url-status=dead}}</ref> * [[២៩ ឧសភា]] – [[ក្លិបបាល់ទាត់ឆេលស៊ី]]បាន​យក​ឈ្នះ​ក្លឹបបាល់ទាត់​អង់គ្លេស[[ក្លឹបបាល់ទាត់មែនឆេស្ទ័រស៊ីទី|មែនឆេស្ទ័រស៊ីទី]] ក្នុង​[[វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រយូហ្វាឆេមពៀនលីកឆ្នាំ២០២១|លទ្ធផល]] ១-០ ដើម្បី​លើក​ពាន[[យូហ្វាឆេមពៀនលីកឆ្នាំ២០២០-២០២១|យូហ្វាឆេមពៀនលីក]]ជា​លើក​ទី​ពីរ<ref>{{cite news|date=29 May 2021|title=Man. City 0–1 Chelsea: Havertz gives Blues second Champions League triumph|website=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0269-12650cedca55-37515f69768e-1000/|access-date=29 May 2021}}</ref> * [[៣០ ឧសភា]] – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិស៊ីបឆ្នាំ២០២១]] ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង<ref>{{Cite web|title=ΒΟΥΛΕΥΤΙΚΕΣ ΕΚΛΟΓΕΣ 2021|url=http://www.dmrid.gov.cy/dmrid/research.nsf/home/home?opendocument|access-date=2022-03-03|website=www.dmrid.gov.cy|language=el}}</ref><ref>{{Cite web|title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Cypriot House of Representatives Elections 2021|url=https://www.electionguide.org/elections/id/3638/|access-date=2022-03-03|website=www.electionguide.org}}</ref> === មិថុនា === * [[២ មិថុនា]] – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ ២០២១]] ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង និងឈ្នះដោយលោក[[អ៊ីសាក ហេហ្សុក]]<ref>{{cite web|title=Isaac Herzog Wins Israeli Presidential Election, Defeating Miriam Peretz|url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-isaac-herzog-wins-israeli-presidential-election-defeating-miriam-peretz-1.9867198|access-date=8 June 2021|work=Haaretz|date=2 June 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Isaac Herzog elected Israel's 11th president, with 87 votes of Knesset's 120|url=https://www.timesofisrael.com/isaac-herzog-elected-israels-11th-president-with-87-votes-of-knessets-120/|work=The Times of Israel|date=2 June 2021|access-date=8 June 2021}}</ref> ដើម្បីដកលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[បេនចាមីន នេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] ចេញពីអំណាច លោក[[ណាហ្វតាលី បេនណេត]] យល់ព្រមបង្កើតក្រុមចម្រុះជាមួយក្រុមប្រឆាំងអ៊ីស្រាអែលជា[[រដ្ឋាភិបាលបង្វិល]]ដែលនឹងចូលជាធរមានបន្ទាប់ពីដប់មួយថ្ងៃ<ref>{{cite news|last1=Kingsley|first1=Patrick|date=2 June 2021|title=Live Updates: Netanyahu Faces Ouster as Foes Reach Deal for New Government|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/live/2021/06/02/world/israel-government-netanyahu-bennett|access-date=13 June 2021}}</ref> * [[៥ មិថុនា]] – [[ក្រុម ៧|G7]] យល់ស្របលើ[[អត្រាពន្ធសាជីវកម្មអប្បបរមាជាសកល|អត្រាពន្ធសាជីវកម្មអប្បបរមា]]ជាសកល ១៥% ដែលមានបំណងទប់ស្កាត់[[ការគេចពន្ធ|ការគេច]]វេសពីប្រទេសចម្រុះជាតិសាសន៍ធំៗមួយចំនួនរបស់ពិភពលោក<ref>{{Cite news|date=2021-06-05|title=G7: Rich nations back deal to tax multinationals|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-57368247|access-date=2021-06-05}}</ref> * [[៧ មិថុនា]] – យានអវកាស [[Juno]] ធ្វើ​ការហោះហើរ​តែមួយ​គត់​របស់​ព្រះច័ន្ទ[[ហ្គានីមេដ (ព្រះ​ច័ន្ទ)|ហ្គានីមេដ]]របស់​ភពព្រហស្បតិ៍ ការហោះហើរលើកដំបូងរបស់ព្រះច័ន្ទដោយយានអវកាសណាមួយក្នុងរយៈពេលជាង ២០ ឆ្នាំ<ref>{{cite web|last1=Agle|first1=D.C.|last2=Fox|first2=Karen|last3=Johnson|first3=Alana|last4=Schmid|first4=Deb|title=NASA's Juno to Get a Close Look at Jupiter's Moon Ganymede|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-juno-to-get-a-close-look-at-jupiter-s-moon-ganymede|website=[[NASA]]|access-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603202011/https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-juno-to-get-a-close-look-at-jupiter-s-moon-ganymede/|archive-date=3 June 2021|date=3 June 2021|quote=On Monday, June 7 [...] NASA’s Juno spacecraft will come within 645 miles (1,038 kilometers) of the surface of Jupiter’s largest moon, Ganymede. The flyby will be the closest a spacecraft has come to the solar system’s largest natural satellite since NASA’s Galileo spacecraft made its penultimate close approach back on May 20, 2000.|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Berger|first1=Eric|title=NASA extends Juno, turning spacecraft into an Io, Europa, and Ganymede explorer|url=https://arstechnica.com/science/2021/01/nasa-extends-missions-to-jupiter-and-mars-expect-lots-of-jovian-moon-flybys/|website=[[Ars Technica]]|access-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603202029/https://arstechnica.com/science/2021/01/nasa-extends-missions-to-jupiter-and-mars-expect-lots-of-jovian-moon-flybys/|archive-date=3 June 2021|date=12 January 2021|quote=As part of a research plan submitted by Scott Bolton, Juno's principal investigator, the spacecraft will fly to within 1,000km of the surface of Ganymede...|url-status=live}}</ref> * [[៩ មិថុនា]] ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីម៉ុងហ្គោលីឆ្នាំ ២០២១]] ត្រូវបានប្រារព្ធឡើង<ref>{{cite web|title=Former Mongolian Prime Minister Ukhnaa Khurelsukh wins presidency|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/9/former-mongolian-prime-minister-khurelsukh-wins-presidency|work=Al Jazeera|date=9 June 2021|access-date=9 June 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Mongolia votes for new president amid COVID-19 campaign curbs|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/mongolia-votes-new-president-amid-covid-19-campaign-curbs-2021-06-08/|work=Reuters|date=8 June 2021|access-date=9 June 2021}}</ref> ** [[សភានីតិបញ្ញត្តិនៃអែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]អនុម័តច្បាប់ដើម្បីអនុម័ត[[ប៊ីតខោយន៍]] (Bitcoin) ជា[[ការដេញថ្លៃស្របច្បាប់]]នៅក្នុងប្រទេស ក្លាយជាប្រទេសដំបូងគេដែលទទួលយករូបិយប័ណ្ណគ្រីបតូ រួមជាមួយប្រាក់[[ដុល្លារ​អាមេរិក|ដុល្លារអាមេរិក]]<ref name="btcsalvador32">{{Cite news|last=Jagtiani|first=Sunil|date=9 June 2021|title=El Salvador President Says Nation Adopts Bitcoin as Legal Tender|newspaper=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-06-09/el-salvador-president-says-nation-adopts-bitcoin-as-legal-tender|access-date=2021-06-09}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ostroff|first=Caitlin|date=2021-06-09|title=El Salvador Becomes First Country to Approve Bitcoin as Legal Tender|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/articles/el-salvador-becomes-first-country-to-approve-bitcoin-as-legal-tender-11623234476|access-date=2021-06-09|issn=}}</ref> * [[១០ មិថុនា]] – [[សូរ្យគ្រាសជារង្វង់ថ្ងៃទី១០ មិថុនា ឆ្នាំ២០២១|សូរ្យគ្រាស]]ជារង្វង់អាចមើលឃើញពីប្រទេស[[កាណាដា]] [[ហ្គ្រីនឡែន]] [[ប៉ូល​ខាងជើង]] និង[[រុស្ស៊ីចុងបូព៌ា]]<ref>{{Cite web|title=NASA - Annular Solar Eclipse of 2021 June 10|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20210610|access-date=3 August 2020|website=eclipse.gsfc.nasa.gov|archivedate=13 កញ្ញា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200913083028/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsearch/SEsearchmap.php?Ecl=20210610|url-status=dead}}</ref> * [[១១ មិថុនា]] – [[១១ កក្កដា]] – [[ជើងឯកបាល់ទាត់អឺរ៉ុប UEFA ឆ្នាំ ២០២០]] រៀបចំឡើងដោយប្រទេសចំនួន ១១ ផ្សេងៗគ្នា<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2020/2024447_fr.pdf|title=Full Time Summary – Turkey v Italy|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=11 June 2021|access-date=11 June 2021}}</ref> ហើយ​ត្រូវ​បាន​[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអ៊ីតាលី|អ៊ីតាលី]]​ឈ្នះ​បន្ទាប់​ពី​យក​ឈ្នះ​[[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]​ដោយ​បាល់​ប៉េណាល់ទី<ref>{{cite web|title=Euro 2020: Fans' despair as England lose to Italy in final|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-57800036|website=BBC News|date=July 12, 2021|access-date=July 12, 2021}}</ref> * [[១១ មិថុនា]] – [[១៣ មិថុនា]] – មេដឹកនាំពិភពលោកជួបប្រជុំគ្នាក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូល G7 លើកទី៤៧]] រៀបចំដោយសហរាជាណាចក្រ ជាមួយនឹងប្រធានបទនៃការពិភាក្សា រួមទាំង[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាត COVID-19]] [[ការ​ឡើង​កំ​ដៅ​ភព​ផែនដី]] និងការយកពន្ធសាជីវកម្មនៃពហុជាតិសាសន៍<ref>{{cite web|title=Biden and world leaders meet at 2021 G7 summit|url=https://edition.cnn.com/world/live-news/biden-g7-summit-updates-intl-06-11-2021/|work=CNN|date=11 June 2021|access-date=11 June 2021}}</ref> * [[១២ មិថុនា]] – [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិអាល់ហ្សេរីឆ្នាំ ២០២១]] ត្រូវ​បាន​ប្រារព្ធ​ឡើងដើម្បី​ជ្រើសរើស​អាសនៈ​ទាំង ៤០៧ នៅក្នុង[[រដ្ឋសភាជាតិប្រជាជន]]<ref>{{cite web|last=AfricaNews|date=2021-06-15|title=Algeria's ruling party wins legislative elections|url=https://www.africanews.com/2021/06/15/algeria-s-ruling-party-wins-legislative-elections/|access-date=2022-03-03|website=Africanews|language=en}}</ref> * [[១៣ មិថុនា]] – [[១០ កក្កដា]] – [[កូប៉ាអាមេរិកាឆ្នាំ ២០២១]] រៀបចំ​ដោយ​ប្រទេស​ប្រេស៊ីល ដែល​រៀបចំ​ដោយ​បិទទ្វារ<ref>{{cite web|url=https://copaamerica.com/en/|title=CONMEBOL Copa America 2021|work=CONMEBOL.com|publisher=Confederación Americana de Fútbol|date=13 June 2021|access-date=13 June 2021}}</ref> និង[[កូប៉ាអាមេរិកាឆ្នាំ ២០២១​ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ|ឈ្នះ]]ដោយអាហ្សង់ទីន * [[១៣ មិថុនា]] – លោក[[បេនចាមីន នេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] នាយក​រដ្ឋមន្ត្រី​ដែល​កាន់​អំណាច​យូរ​បំផុត​របស់​អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបោះឆ្នោតចេញពីតំណែង; លោក[[ណាហ្វតាលី បេនណេត]] និងលោក[[យ៉ាអ៊ីរ ឡាពីដ]] ស្បថចូលកាន់តំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល និងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលជំនួស]]​ រៀងៗខ្លួន<ref>{{cite news|date=13 June 2021|title=Netanyahu out as new Israeli government approved|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-57462470|access-date=13 June 2021}}</ref> * [[១៧ មិថុនា]] – [[រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិន]]បញ្ជូនអវកាសយានិកបីនាក់ដំបូងរបស់ខ្លួនទៅកាន់កាប់[[ស្ថានីយអវកាសធានហ្គង]] ស្ថានីយ៍អវកាសដំបូងរបស់ប្រទេស<ref>{{cite news|date=17 June 2021|title=China space station: Shenzhou-12 delivers first crew to Tianhe module|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-57504052|access-date=17 June 2021}}</ref> * [[១៨ មិថុនា]] – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ ២០២១]] ត្រូវ​បាន​ប្រារព្ធ​ឡើង{{cn|date=February 2022}} * [[២០ មិថុនា]] ** ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ប្រេស៊ីលក្លាយជាប្រទេសទីពីរដែលមានអ្នកស្លាប់លើសពីកន្លះលាននាក់ដោយសារវីរុសនេះ<ref>{{cite news|date=20 June 2021|title=Covid: Brazil hits 500,000 deaths amid 'critical' situation|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-57541794|access-date=20 June 2021}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាអាមេនីឆ្នាំ ២០២១]]: នាយករដ្ឋមន្ត្រីស្តីទី [[នីកូល ប៉ាស៊ីនយ៉ាន]] ឈ្នះការបោះឆ្នោតដ៏ខ្ជាប់ខ្ជួនរបស់ប្រទេស ជាមួយនឹងភាគី[[កិច្ចសន្យាស៊ីវិល (អាមេនី)|កិច្ចសន្យាស៊ីវិល]]របស់គាត់ទទួលបាន ៥៤% នៃសម្លេងឆ្នោត<ref>{{cite news|date=21 June 2021|title=Armenia election: PM Nikol Pashinyan wins post-war poll|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-57549208|access-date=21 June 2021}}</ref> * [[២៣ មិថុនា]]– [[ការប្រកួតជើងឯកពិភពលោក ICC ឆ្នាំ ២០២១ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ]]: នូវែលសេឡង់ឈ្នះជើងឯកការប្រកួតជើងឯកពិភពលោក ICC ឆ្នាំ ២០១៩-២០២១<ref>{{cite news|title=World Test Championship final: New Zealand beat India on sixth day to become world champions|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/57581441|access-date=23 June 2021}}</ref> * [[២៤ មិថុនា]] – [[ការដួលរលំខុនដូសឺហ្វសាយដ៍]]: ផ្នែកមួយនៃអគារ[[ខុនដូ]]ឆេមផ្លេនសៅថ៍ថាវវ័របានដួលរលំនៅក្នុង[[សឺហ្វសាយដ៍, រដ្ឋផ្លរីដា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] បណ្តាលឲ្យមនុស្ស ៩៨នាក់ស្លាប់<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/local/community/miami-dade/miami-beach/article253036578.html|title=Police identify final missing victim from Surfside condo collapse, which killed 98|last=Hanks|first=Douglas|date=26 July 2021|website=Miami Herald|access-date=26 July 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Alfonso III|first1=Fernando|last2=Chowdhury|first2=Maureen|last3=Rahim|first3=Zamira|last4=Elassar|first4=Alaa|date=2021-06-26|title=June 26, 2021 Florida building collapse news|url=https://www.cnn.com/us/live-news/miami-florida-building-collapse-06-26-21-intl/index.html|access-date=2021-07-14|website=CNN}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Martínez|first1=Andrés R.|last2=Morales|first2=Christina|last3=Medina|first3=Eduardo|last4=Robertson|first4=Campbell|date=2021-06-28|title=11 People Confirmed Dead in Florida Condo Collapse|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/live/2021/06/28/us/building-collapse-miami-beach|access-date=2021-06-29|issn=0362-4331}}</ref> អ្នកនៅរស់រានមានជីវិតម្នាក់ត្រូវបានទាញចេញពីការបាក់បែក ខណៈដែល 35 នាក់ផ្សេងទៀតត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្នែកដែលមិនទាន់ដួលរលំនៃអគារ<ref>{{Cite web|date=2021-06-24|title=Condo Collapse: 'We Pulled 35 Occupants That Were Trapped; Rescue Operation Ongoing,' Miami-Dade Fire Rescue Officials|url=https://miami.cbslocal.com/2021/06/24/condo-collapse-we-pulled-35-occupants-that-were-trapped-assistant-fire-chief-raide-jadallah/|access-date=2021-06-29|website=CBS Miami}}</ref> * [[២៨ មិថុនា]] – [[សង្គ្រាមទីហ្គ្រាយ]]: [[កងកម្លាំងការពារទីហ្គ្រាយ]]ដណ្តើមកាន់កាប់[[មេកេឡេ]] រដ្ឋធានីរបស់ទីហ្គ្រាយភ្លាមៗបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលអេត្យូពីប្រកាសបទឈប់បាញ់<ref>{{cite web|date=29 June 2021|title=Ethiopia's Tigray conflict: Street celebrations as rebels seize capital|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-57645282|access-date=29 June 2021|publisher=bbc}}</ref> * [[២៩ មិថុនា]] – ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩: ចំនួន[[វ៉ាក់សាំងកូវីដ-១៩|វ៉ាក់សាំង]]ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងទូទាំងពិភពលោកលើសពី ៣ ពាន់លាន<ref>{{cite web|title=World passes three billion vaccine mark in race to contain Covid|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210629-world-passes-three-billion-vaccine-mark-in-race-to-contain-covid|website=France 24|date=29 June 2021|access-date=29 June 2021}}</ref> === កក្កដា === [[ឯកសារ:Drones_durante_a_abertura_das_Olimpíadas_de_Tóquio.jpg|រូបភាពតូច|កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២០នៅតូក្យូ ប្រទេសេជប៉ុន ប្រារព្ធឡើងជាមួយនឹងពិធីសារជំងឺកូវីដដ៏តឹងរឹង]] * [[៣ កក្កដា]] – [[ភ្លើងឆេះព្រៃ]]ជាង ១៣០ បញ្ឆេះដោយ[[ផ្លេតបន្ទោរ|រន្ទះ]]បាញ់ ឆេះ​ពេញ​[[កាណាដា​ខាង​លិច​|កាណាដា​ខាង​លិច]]​បន្ទាប់​ពី​[[រលកកំដៅនៅអាមេរិកខាងជើងឆ្នាំ ២០២១|រលក​កំដៅ]]​បំបែក​ឯតទគ្គកម្ម​នៅ​អាមេរិក​ខាង​ជើង​ដែល​បណ្តាល​ឱ្យ​មនុស្ស​ស្លាប់​ជាង​៦០០​នាក់<ref>{{Cite news|date=2021-07-03|title=Canada heatwave: Lightning triggers wildfires in British Columbia|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-57703853|access-date=2021-07-03}}</ref><ref>{{Cite web|last=Harvey|first=Sarah|date=2021-07-03|title=Canada heatwave: Lightning strikes trigger British Columbia wildfires|url=https://www.standard.co.uk/news/world/canada-heatwave-lightning-strikes-british-columbia-wildfires-b943934.html|access-date=2021-07-14|website=www.standard.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web|last=Langton|first=Kaisha|date=2021-07-03|title=Canada fires: 125 wildfires rage across Canada - evacuation orders as 450 hectares ablaze|url=https://www.express.co.uk/news/world/1457780/Canada-wildfires-map-today-spread-of-wildfire-british-columbia-fires-latest-EVG|access-date=2021-07-03|website=Express.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web|last=Warburton|first=Moira|date=2021-07-02|editor-last=Thomas|editor-first=Denny|editor2-last=Gregorio|editor2-first=David|title=Western Canada lightning strikes up tenfold, stoking fires|url=https://www.reuters.com/world/americas/western-canada-lightning-strikes-up-tenfold-stoking-fires-2021-07-02/|access-date=2021-07-14|website=Reuters}}</ref> * [[៥ កក្កដា]] – ទាហាន​អាហ្វហ្គានីស្ថាន​ជាង​ ១,០០០ នាក់​បាន​ភៀស​ខ្លួន​ទៅ​កាន់​ប្រទេស​[[តាជីគីស្ថាន]]​ជិត​ខាង ក្រោយ​[[ការវាយលុករបស់តាលីបង់ឆ្នាំ ២០២១|ការ​ប៉ះ​ទង្គិច]]​ជាមួយ​ពួក​សកម្មប្រយុទ្ធ​តាលីបង់<ref>{{Cite news|date=2021-07-05|title=Afghanistan: Soldiers flee to Tajikistan after militant clashes|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-57720103|access-date=2021-07-05}}</ref> * [[៧ កក្កដា]] – [[ការធ្វើឃាតរបស់លោកចូវេណេល ម៉ូអ៊ីស]]: លោក[[ចូវេណេល ម៉ូអ៊ីស]] ប្រធានាធិបតីហៃទី​ត្រូវ​បាន​គេ​បាញ់​សម្លាប់​នៅ​ម៉ោង ១ រំលង​អធ្រាត្រ​ម៉ោង​ក្នុង​ស្រុក​នៅ​ក្នុង​ផ្ទះ​របស់​គាត់ ជំទាវទីមួយលោកស្រី[[ម៉ាទីន ម៉ូអ៊ីស]] រងរបួស និងបញ្ជូនទៅមន្ទីរពេទ្យ<ref>{{Cite news|date=2021-07-07|title=Haiti President Jovenel Moïse killed in attack at home|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-57750358|access-date=2021-07-07}}</ref> * [[៨ កក្កដា]] – [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជម្ងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]]: ចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយសារកូវីដ-១៩ កើនលើស ៤លាននាក់<ref>{{cite web|title=The world's known Covid death toll passes four million.|url=https://www.nytimes.com/2021/07/08/world/covid-death-toll-four-million.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/07/08/world/covid-death-toll-four-million.html|archive-date=2021-12-28|url-access=limited|website=[[The New York Times]]|date=July 8, 2021|access-date=July 8, 2021}}{{cbignore}}</ref> * [[១០ កក្កដា]]–[[១ សីហា]] – [[ខនកាខេហ្វហ្គោលដ៍ខាប់ ២០២១]]​ (2021 CONCACAF Gold Cup) ត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុង ហើយ[[ខនកាខេហ្វហ្គោលដ៍ខាប់ ២០២១ វគ្គផ្តាច់ព្រ័ត្រ|ត្រូវបានឈ្នះ]]ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក<ref>{{Cite web|title=Concacaf announces host cities and stadiums for 2021 Gold Cup|date=22 April 2021|url=https://www.concacaf.com/gold-cup/article/concacaf-announces-host-cities-and-stadiums-for-2021-gold-cup/|publisher=CONCACAF|access-date=22 April 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2021/aug/01/gold-cup-final-usa-mexico-miles-robinson-goal|title=Miles Robinson's last-gasp header lifts USA over Mexico in Gold Cup final|date=2 August 2021|work=Guardian|access-date=3 August 2021}}</ref> * [[១១ កក្កដា]] ** [[ជនជាតិគុយបា]]រាប់ពាន់នាក់ ពួកគេភាគច្រើននៅក្មេង ចូលរួម[[ការ​តវ៉ា​របស់​គុយបាឆ្នាំ២០២១|ការតវ៉ាប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដ៏កម្រមួយ]]នៅ[[សានអង់តូនីអូដឺឡូសបាញ៉ូស]]ដើម្បីប្រឆាំងទៅនឹងការកើនឡើងនៃកង្វះខាតស្បៀងអាហារ និងថ្នាំពេទ្យ ដែលបណ្តាលមកពីការរាតត្បាតនៃ[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩ នៅគុយបា|ជំងឺកូវីដ-១៩]]<ref>{{Cite web|title=Thousands join rare anti-government protests in Cuba|date=11 July 2021|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210711-thousands-join-rare-anti-government-protests-in-cuba|publisher=France 24|access-date=14 July 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hundreds of Protesters Take To Miami Streets As Mayor Asks For U.S. Led Intervention in Cuba|url=https://www.nbcmiami.com/news/hundreds-of-protesters-take-to-miami-streets-as-mayor-asks-for-u-s-led-intervention-in-cuba/2492603/|publisher=NBC6|date=11 July 2021|access-date=14 July 2021}}</ref> ** ប្រទេស[[ម៉ុលដាវី]]រៀបចំ[[ការបោះឆ្នោតសភាម៉ុលដាវីឆ្នាំ ២០២១|ការបោះឆ្នោតសភា]] ជាមួយ[[គណបក្សសកម្មភាពនិងសាមគ្គីភាព]] (គ.ស.ស., PAS) ទទួលបានអាសនៈភាគច្រើន<ref>{{cite news|last=Rosca|first=Matei|date=12 July 2021|title=Moldova on pro-EU course after elections|newspaper=[[Politico]]|url=https://www.politico.eu/article/moldova-pro-eu-election-center-right-pas-parliament/}}</ref> ** ប្រទេសប៊ុលហ្គារីរៀបចំ[[ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្គារី|ការបោះឆ្នោតសភា]] ជាមួយ[[គណបក្សមានមនុស្សបែបនេះ]] (គ.ម.ប., ITN) នាំមុខ<ref>{{Cite news|date=2021-07-11|title=Voters apathetic in Bulgaria's early parliamentary election|work=San Antionio Express-News|url=https://www.mysanantonio.com/news/article/Bulgarians-elect-new-parliament-amid-corruption-16306749.php|url-status=dead|access-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715102955/https://www.mysanantonio.com/news/article/Bulgarians-elect-new-parliament-amid-corruption-16306749.php|archive-date=July 15, 2021}}</ref> * [[១២ កក្កដា]] – [[ទឹកជំនន់នៅអឺរ៉ុប ឆ្នាំ ២០២១]]: ភ្លៀង​ធ្លាក់​ខ្លាំង​បង្ក​ទឹក​ជំនន់​នៅ​តំបន់​ព្រំដែន​អាល្លឺម៉ង់ និង​បែលហ្ស៊ិក បណ្តាលឲ្យមនុស្សស្លាប់ ២២៩នាក់ រួមទាំង ១៨៤ នៅប្រទេសអាឡឺម៉ង់ ៤២ នាក់​នៅ​ប្រទេស​បែលហ្ស៊ិក ដោយ​មនុស្ស ១ នាក់​នៅ​បាត់​ខ្លួន​នៅ​ទីនោះ<ref name="bbf">{{Cite news|date=2021-07-16|title=Germany floods: At least 80 people die, houndreds are unaccounted for|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-57858829|access-date=2021-07-16}}</ref> និង ២ នាក់​នៅ​ប្រទេស​រ៉ូម៉ានី<ref>{{cite web|url=https://www.hotnews.ro/stiri-esential-24928707-bilantul-inundatiilor-din-romania-bode-2-persoane-murit-iar-81-persoane-fost-evacuate-fost-afectate-80-localitati-din-20-judete.htm|title=Bilanțul inundațiilor din România. Bode: Două persoane au murit, iar alte 81 au fost evacuate / Au fost afectate 80 de localități din 20 de județe|work=HotNews.ro|last=O.|first=N.|date=20 July 2021}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍​នេះ​ត្រូវ​បាន​កំណត់​ថា​ជា​ការ​ធ្លាក់​[[ជេតស្ទ្រីម]]បណ្តាលមកពី[[ការ​ឡើង​កំ​ដៅ​ភព​ផែនដី|ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ]]<ref name="bbf" /> * [[១៣ កក្កដា]] – បន្ទាប់​ពី​[[តុលាការ​កំពូល​របស់នេប៉ាល់|តុលាការ​កំពូល]]​បាន​ប្រកាស​ថា​ការ​កាន់​អំណាច​របស់​លោក​មិន​ស្រប​តាម​រដ្ឋធម្មនុញ្ លោក[[ខេ. ភី.​ អូលី]]ត្រូវបានបន្តដោយលោក[[សេរ ពហាទុរ ទេឧព្វា]] (សេរ បាហាឌូរ ដេអ៊ូបា) ជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនេប៉ាល់]]ទី ៤៣<ref>{{Cite web|title=देउवा प्रधानमन्त्री नियुक्त, सपथको तयारी|url=https://www.setopati.com/politics/243073/|access-date=2021-07-13|website=Setopati|language=Nepali|archivedate=2021-10-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027220534/https://www.setopati.com/politics/243073/|url-status=dead}}</ref> * [[១៨ កក្កដា]] – [[គម្រោងភេហ្គាស៊ុស|ការស៊ើបអង្កេតអន្តរជាតិ]]បង្ហាញថា[[កម្មវិធីចារកម្ម]] (Spyware) លក់ដោយ [[ក្រុម NSO]] របស់អ៊ីស្រាអែលំពោះរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗគ្នា ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ដើម្បីកំណត់គោលដៅប្រមុខរដ្ឋ យ៉ាងយូរជាមួយសកម្មជនរាប់ពាន់នាក់ អ្នកកាសែត និងអ្នកប្រឆាំងជុំវិញពិភពលោក<ref>{{cite web|title=Pegasus: Spyware sold to governments 'targets activists'|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-57881364|website=BBC News|date=July 19, 2021|access-date=July 19, 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Revealed: leak uncovers global abuse of cyber-surveillance weapon|url=https://www.theguardian.com/world/2021/jul/18/revealed-leak-uncovers-global-abuse-of-cyber-surveillance-weapon-nso-group-pegasus|website=The Guardian|date=July 18, 2021|access-date=July 19, 2021}}</ref> * [[១៩ កក្កដា]] ** ក្រុមហ៊ុន[[ប្ល៊ូអូរីជីន]]ធ្វើ[[Blue Origin NS-16|ការហោះហើរសាកល្បងមនុស្សដំបូង]]ដោយជោគជ័យ ជាមួយនឹងរ៉ុក្កែត[[ញូវស៊ែផាដ]] (New Shepard) ដែលអាចប្រើឡើងវិញបានបញ្ជូនសមាជិកនាវិកបួននាក់ទៅកាន់លំហ: ស្ថាបនិកគឺលោក[[ហ្ស៊ីហ្វ បេហ្សុស]] បងប្រុសរបស់លោកហ្ស៊ីហ្វគឺម៉ាក [[អូរីវឺរ ដេម៉េន]] អាយុ ១៨ ឆ្នាំ (ដែល​ក្លាយ​ជា​មនុស្ស​ក្មេង​បំផុត​ដែល​បាន​ទៅ​ក្នុង​លំហ) និងអ្នកបើកយន្តហោះអាយុ ៨២ ឆ្នាំ និងសមាជិករបស់[[មឺរឃូរី ១៣]] (Mercury 13) គឺលោក[[វ៉ាល់លី ហ្វានក៍]] (ដែល​ក្លាយ​ជា​មនុស្ស​ចាស់​បំផុត​ដែល​បាន​ទៅ​ក្នុង​លំហ)<ref>{{cite web|title=Jeff Bezos launches to space aboard New Shepard rocket ship|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-57849364|website=BBC News|date=July 20, 2021|access-date=July 20, 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Replay - New Shepard First Human Flight|url=https://www.youtube.com/watch?v=tMHhXzpwupU|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/tMHhXzpwupU|archive-date=2021-12-11|url-status=live|website=YouTube|date=July 20, 2021|access-date=July 20, 2021}}{{cbignore}}</ref> ** គ្រូ​សាលា​ឆ្វេងនិយម​លោក[[ប៉េដ្រូ កាស្ទីឡូ]]ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ជាក់​ថា​ជា​[[​ប្រធានាធិបតី​ប៉េរូ​|ប្រធានាធិបតី​ប៉េរូ]]​ជាង​មួយ​ខែបន្ទាប់ពី[[ការបោះឆ្នោតសកលប៉េរូឆ្នាំ ២០២១]]<ref>{{Cite news|last1=Taj|first1=Mitra|last2=Turkewitz|first2=Julie|date=20 July 2021|title=Pedro Castillo, Leftist Political Outsider, Wins Peru Presidency|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/07/19/world/americas/peru-election-pedro-castillo.html|url-access=limited|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/07/19/world/americas/peru-election-pedro-castillo.html|archive-date=2021-12-28}}{{cbignore}}</ref> ** ថ្ងៃនៃពិធីបុណ្យ[[ហាច់]]: ស្ត្រីត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យចូលរួមដោយគ្មានអាណាព្យាបាលបុរស (''ម៉េរ៉េម'') ប្រសិនបើពួកគេចូលទៅក្នុងក្រុមដែលគួរឱ្យទុកចិត្ត<ref>{{cite news|author=AFP|date=2021-07-20|title=In Mecca, Women Take Part in Hajj as 'Guardian' Rule Dropped|publisher=[[VOA]]|url=https://www.voanews.com/middle-east/mecca-women-take-part-hajj-guardian-rule-dropped|access-date=2021-07-20}}</ref> * [[២១ កក្កដា]] – [[គណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]]ផ្តល់រង្វាន់ដល់[[ប៊្រីសបែន]]នូវសិទ្ធិធ្វើម្ចាស់ផ្ទះ[[អូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ ២០៣២]]<ref>{{Cite web|date=2021-07-21|title=IOC elects Brisbane 2032 as Olympic and Paralympic host - Olympic News|url=https://olympics.com/ioc/news/ioc-elects-brisbane-2032-as-olympic-and-paralympic-host|access-date=2021-07-21|website=International Olympic Committee|language=en}}</ref> * [[២៣ កក្កដា]]–[[៨ សីហា]] – [[កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ២០២០|កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ ២០២០]] ធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[តូក្យូ]] ប្រទេសជប៉ុន ដើមឡើយគេគ្រោងធ្វើនៅថ្ងៃទី ២៤ ខែកក្កដា ដល់ថ្ងៃទី ៩ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២០ ប៉ុន្តែត្រូវបានពន្យារពេល ដោយសារ[[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩|ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ-១៩]]<ref>{{cite web|title=Tokyo Olympics and Paralympics: New dates confirmed for 2021|url=https://www.bbc.com/sport/olympics/52091224|website=BBC Sport|access-date=31 March 2020|date=30 March 2020}}</ref> * [[២៣ កក្កដា]] – សាលាឧទ្ធរណ៍នៃប្រទេសសាម័របានចាត់ទុកការស្បថចូលកាន់តំណែងរបស់លោកស្រី[[ហ្វីអាមេ ណាអូមី ម៉ាតាអាហ្វា]] និងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកស្រីជារដ្ឋធម្មនុញ្ញ បញ្ចប់[[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញសាម័រឆ្នាំ ២០២១|វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរយៈពេលបីខែ]]<ref name="SOResolved">{{cite web|url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/87898|title=F.A.S.T. declared new Government as appeal upheld|publisher=Samoa Observer|author=Lanuola Tusani Tupufia - Ah Tong|date=23 July 2021|access-date=23 July 2021}}</ref> * [[២៥ កក្កដា]] – ប្រធានាធិបតី[[ទុយនីស៊ី]] លោក[[កាអ៊ីស សៃអ៊ីដ]]ចូល[[វិបត្តិនយោបាយទុយនីស៊ីឆ្នាំ ២០២១-២០២២|កាន់អំណាច]]ជាផ្លូវការក្នុងប្រទេស ព្យួរ[[សភាតំណាងរាស្រ្ដប្រជាជន|សភា]] និងបណ្តេញ[[ហ៊ីជេម មេជីជី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]<ref>{{cite web|title=Tunisia's PM sacked after violent Covid protests|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-57958555|website=BBC Sport|access-date=27 July 2021|date=26 July 2020}}</ref> * [[២៨ កក្កដា]] – ការសង្កេតដោយផ្ទាល់ជាលើកដំបូងរបស់[[ពន្លឺ]]ពីខាងក្រោយ[[ប្រហោងខ្មៅ]]ត្រូវបានរាយការណ៍ បញ្ជាក់ទ្រឹស្តីរបស់អែងស្តែងនៃ[[ទំនាក់ទំនងទូទៅ]]<ref>{{cite news|date=28 July 2021|title=Astronomers detect light behind black hole for first time|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/science/2021/jul/28/astronomers-detect-light-behind-black-hole-for-first-time|access-date=29 July 2021}}</ref><ref>{{cite news|date=28 July 2021|title=Stanford astrophysicists report first detection of light from behind a black hole|work=Stanford|url=https://news.stanford.edu/2021/07/28/first-detection-light-behind-black-hole/|access-date=29 July 2021}}</ref> * [[២៩ កក្កដា]] ** មន្ទីរពិសោធន៍ ''Nauka'' របស់[[រ៉ូសខូសម៉ូស]]ចូលចតជាមួយ[[ស្ថានីយ៍អវកាសអន្តរជាតិ]] បន្ទាប់ពីការអភិវឌ្ឍន៍រយៈពេលដប់ប្រាំពីរឆ្នាំ និងការបាញ់បង្ហោះនៅថ្ងៃទី 21 ខែកក្កដា ប៉ុន្មានម៉ោងបន្ទាប់ពីការចត ដំណើរការខុសប្រក្រតីនៃម៉ាស៊ីនរុញរបស់វាបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ការគ្រប់គ្រងបណ្តោះអាសន្ននៃស្ថានីយ៍ បង្វិលវារហូតដល់ ៤៥ ដឺក្រេពី[[ការគ្រប់គ្រងអាកប្បកិរិយា|ឥរិយាបថគន្លង]]ធម្មតា<ref>{{Cite news|date=2021-07-30|title=Russian module mishap destabilises International Space Station|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58021394|access-date=2021-08-01}}</ref> ** នាវាដឹកប្រេង [[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រអូម៉ង់ខែកក្កដាឆ្នាំ២០២១|Mercer Street]] ត្រូវបានវាយប្រហារនៅឆ្នេរសមុទ្រ[[អូម៉ង់]]<ref>{{Cite web|title=UK and US blame Iran for oil tanker attack which killed Briton|url=https://news.sky.com/story/uk-and-us-blame-iran-for-oil-tanker-attack-which-killed-briton-12370157|access-date=2021-08-01|website=Sky News|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Iran blamed as two killed in strike on Israeli-managed ship|url=https://www.jpost.com/breaking-news/israeli-ship-attacked-in-gulf-of-oman-report-675389|access-date=2021-08-01|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|language=en-US}}</ref> === សីហា === * [[August 3]] ** The oil tanker ''[[Asphalt Princess]]'' is [[August 2021 Gulf of Oman incident|hijacked]] off the coast of the [[United Arab Emirates]].<ref>{{Cite news|date=2021-08-03|title=MV Asphalt Princess: Ship hijacked off UAE ordered to sail to Iran|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-58078506|access-date=2021-08-03}}</ref> ** [[2021 Greece wildfires|Wildfires in Greece]] begin.<ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2021/aug/07/uk-sends-firefighters-to-greece-to-help-the-battle-against-wildfires|title=UK sends firefighters to Greece to help the battle against wildfires|date=7 August 2021|website=the Guardian}}</ref> * [[August 4]] ** [[2020 Summer Olympics]]: Belarusian sprinter [[Krystsina Tsimanouskaya]] is given [[political asylum]] in Poland through a [[humanitarian visa]] after attempts by the [[Belarus Olympic Committee]] to [[Belarus 2020 Summer Olympics scandal|repatriate her against her will]].<ref>{{cite web|date=2021-08-04|title=Belarus sprinter leaves Tokyo on flight to Vienna after seeking refuge|url=http://www.theguardian.com/world/2021/aug/04/belarus-sprinter-krystsina-tsimanouskaya-poland|access-date=2021-08-04|website=The Guardian}}</ref> ** COVID-19 pandemic: The number of confirmed COVID-19 cases surpasses 200 million worldwide.<ref>{{cite web|date=2021-08-04|title=Covid cases surpass 200 million around the globe as delta variant spreads|url=https://www.nbcnews.com/news/world/covid-cases-surpass-200-million-around-globe-delta-variant-spreads-n1275980|access-date=2021-08-06|website=NBC}}</ref> * [[August 5]] – [[Tigray War]]: The [[Tigray Defense Forces]] seize the [[World Heritage Site|UNESCO World Heritage Site]] of [[Lalibela]].<ref>{{cite web|date=5 August 2021|title=Lalibela: Ethiopia's Tigray rebels take Unesco world heritage town|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-58101912|access-date=6 August 2021|publisher=BBC}}</ref> * [[August 9]] – The [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] releases the first part of its [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]], which concludes that the effects of human-caused [[climate change]] are now "widespread, rapid, and intensifying".<ref>{{cite web|date=9 August 2021|title=Climate change: IPCC report is 'code red for humanity'|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-58130705|access-date=9 August 2021|publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite web|date=9 August 2021|title=Major climate changes inevitable and irreversible – IPCC's starkest warning yet|url=https://www.theguardian.com/science/2021/aug/09/humans-have-caused-unprecedented-and-irreversible-change-to-climate-scientists-warn|access-date=9 August 2021|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|date=9 August 2021|title=Climate change widespread, rapid, and intensifying – IPCC|url=https://www.ipcc.ch/2021/08/09/ar6-wg1-20210809-pr/|access-date=9 August 2021|publisher=IPCC}}</ref> * [[August 12]] – The [[2021 Zambian general election]] is held.<ref>{{cite news|author=Farai Mutsaka|date=14 August 2021|title=Celebrations as Zambian opposition candidate leads in count|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/world/early-election-results-show-zambian-opposition-leader-ahead/2021/08/14/0baba694-fcec-11eb-911c-524bc8b68f17_story.html|access-date=14 August 2021}}{{Dead link|date=February 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.voanews.com/africa/zambians-await-vote-results-after-massive-turnout|title=Zambians Await Vote Results After Massive Turnout|date=13 August 2021|access-date=14 August 2021|work=[[Voice of America|VOA]]|author=Peter Clottey}}</ref> * [[August 14]] – [[2021 Haiti earthquake|A 7.2-magnitude earthquake]] strikes Haiti, killing more than 2,100 people.<ref>{{cite web|date=14 August 2021|title=High casualties feared as 7.2-magnitude earthquake strikes near Haiti|url=https://apnews.com/article/caribbean-haiti-7dd9920a35433df7d1f18ad2599d94f1|access-date=19 August 2021|publisher=APnews}}</ref> * [[August 15]] – [[2021 Taliban offensive]]: The Taliban [[Fall of Kabul (2021)|capture Kabul]]; the Afghan government surrenders to the Taliban.<ref>{{Cite web|last=Latifi|first=Ali M.|title='At the gates': Taliban ready to take Afghan capital|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/15/taliban-enter-kabul-from-all-sides|access-date=2021-08-15|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> * [[August 24]]–[[September 5]] – The [[2020 Summer Paralympics]] were held in [[Tokyo]], Japan. They were originally scheduled for 25 August–6 September 2020, but were postponed due to the [[COVID-19 pandemic]].<ref>{{Cite web|date=2021-08-16|title=Tokyo 2020 Paralympics briefing: two more weeks of glory and despair|url=http://www.theguardian.com/sport/2021/aug/16/tokyo-2020-paralympics-briefing-intercalated-email|access-date=2021-08-30|website=the Guardian|language=en}}</ref> * [[August 26]] – [[2021 Kabul airport attack]]: At least 182 people are killed, including 13 U.S. service members, in a suicide bomb attack at Kabul airport.<ref>{{Cite web|title=Afghanistan live news: explosion outside Kabul airport amid 'most hectic, dangerous phase' of evacuations {{!}} Afghanistan {{!}} The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/live/2021/aug/26/afghanistan-live-news-updates-evacuation-refugees-taliban-kabul-airport-latest|access-date=2021-08-26|website=amp.theguardian.com}}</ref><ref>{{cite web|date=26 August 2021|title=Civilians and US troops among dozens killed in Kabul|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-58279900|access-date=26 August 2021|publisher=BBC}}</ref> * [[August 27]] – The United States launches an [[airstrike]] killing the [[Islamic State of Iraq and the Levant – Khorasan Province|Islamic State]] member who is believed to have planned the [[2021 Kabul airport attack|Kabul airport bombings]].<ref>{{cite web|title=US airstrike targets Islamic State member in Afghanistan|url=https://apnews.com/article/asia-pacific-evacuations-kabul-islamic-state-group-7f146c8ae5d9e9ab225025527e421226|website=AP News|date=27 August 2021|publisher=[[AP News]]|access-date=28 August 2021}}</ref> * [[August 29]] – [[Hurricane Ida]] strikes [[New Orleans]], Louisiana, USA.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldvision.org/disaster-relief-news-stories/2021-hurricane-ida-facts|title=2021 Hurricane Ida: Facts, FAQs, and how to help|date=23 September 2021}}</ref> * [[August 30]] ** The [[UN Environment Programme]] announces that [[leaded petrol]] in road vehicles has been phased out globally, a hundred years after its introduction.<ref>{{cite web|title=Highly polluting leaded petrol now eradicated from the world, says UN|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-58388810|website=BBC News|date=31 August 2021|access-date=31 August 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Inside the 20-year campaign to rid the world of leaded fuel|url=https://www.unep.org/news-and-stories/story/inside-20-year-campaign-rid-world-leaded-fuel|website=UN Environment Programme|date=30 August 2021|access-date=30 August 2021}}</ref> ** The United States withdraws its last remaining troops from [[Kabul International Airport|Hamid Karzai International Airport]], [[Kabul]], ending 20 years of [[War in Afghanistan (2001–2021)|operations in Afghanistan]].<ref>{{cite web|title=After 20 years, last US flight departs Kabul, leaving Afghanistan to its fate|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/aug/30/pentagon-kabul-drone-strike-islamic-state|website=The Guardian|date=31 August 2021|access-date=31 August 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Afghanistan: Last US military flight departs ending America's longest war|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-58390085|website=BBC News|date=31 August 2021|access-date=31 August 2021}}</ref> === កញ្ញា === * [[September 5]] – [[2021 Guinean coup d'état]]: Guinea's President [[Alpha Condé]] is detained by an elite military unit led by a former French legionnaire, [[Mamady Doumbouya|Lt. Col. Mamady Doumbouya]], claiming to have seized power.<ref>{{Cite news|date=5 September 2021|title=Guinea coup attempt: Soldiers claim to seize power from Alpha Condé|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-58453778|access-date=5 September 2021}}</ref> * [[September 7]] – [[El Salvador]] becomes the first country in the world to accept [[Bitcoin]] as an official [[currency]].<ref>{{Cite news|date=6 September 2021|title=Fear and excitement in El Salvador as Bitcoin becomes legal tender|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-58473260|access-date=6 September 2021}}</ref> * [[September 13]] ** [[Prime Minister of Malaysia|Prime Minister]] [[Ismail Sabri Yaakob]] and [[Anwar Ibrahim]], the leader of the main Malaysian opposition coalition [[Pakatan Harapan]], sign a [[confidence and supply]] agreement ending the [[2020–21 Malaysian political crisis|18-month political crisis]] that has led to the fall of two successive governments in Malaysia.<ref>{{cite web|last=<!--Not stated-->|date=14 September 2021|title=Govt, PH sign historic MoU on political stability, transformation|url=https://www.thesundaily.my/local/govt-ph-sign-historic-mou-on-political-stability-transformation-BA8332838|url-status=dead|access-date=13 September 2021|website=[[The Sun (Malaysia)|The Sun]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210914023905/https://www.thesundaily.my/local/govt-ph-sign-historic-mou-on-political-stability-transformation-BA8332838|archive-date=September 14, 2021|archivedate=14 កញ្ញា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210914023905/https://www.thesundaily.my/local/govt-ph-sign-historic-mou-on-political-stability-transformation-BA8332838}}</ref> ** The [[2021 Norwegian parliamentary election]] is held.<ref>{{cite web|last=Norwell|first=Frazer|date=2021-09-13|title=As it happened: 'We did it' – Norway's left-wing opposition triumphs in general election|url=https://www.thelocal.no/20210913/live-norway-set-to-announce-results-of-2021-election/|access-date=16 September 2021|website=The Local Norway}}</ref> * [[September 14]] ** [[North Korea]] demonstrates two short-range ballistic missiles that land just outside Japan's territorial waters; and then only hours later [[South Korea]] demonstrates its first submarine-launched ballistic missile.<ref>{{Cite news|date=15 September 2021|title=North and South Korea test ballistic missiles hours apart|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-58554326|access-date=16 September 2021}}</ref> ** The [[2021–22 UEFA Europa Conference League|inaugural season]] of the [[UEFA Europa Conference League]], the third tier of [[UEFA competitions|European club football]], kicks off with Israeli club [[Maccabi Tel Aviv F.C.|Maccabi Tel Aviv]] winning 4–1 against Armenian club [[FC Alashkert]].<ref>{{cite web|title=Embalo scores in Alashkert FC's defeat to Maccabi Tel Aviv|url=https://www.goal.com/en-gh/news/embalo-scores-in-alashkert-fcs-defeat-to-maccabi-tel-aviv/5ba194pym7en1jx3q6uzczqpo|date=14 September 2021|access-date=15 November 2021|work=[[Goal (website)|Goal]]}}</ref> * [[September 15]] ** [[AUKUS]]: A trilateral security pact between Australia, the United Kingdom, and the United States is formed, to counter the influence of China. This includes enabling Australia to build its first [[Nuclear submarine|nuclear-powered submarine]] fleet.<ref>{{Cite news|date=16 September 2021|title=US, UK and Australia forge military alliance to counter China|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2021/sep/15/australia-nuclear-powered-submarines-us-uk-security-partnership-aukus|access-date=16 September 2021}}</ref> ** Several ministers of the Argentine president [[Alberto Fernández]]'s cabinet resign after the government's defeat in the primary elections, triggering a political crisis in the country.<ref>{{cite news|date=15 September 2021|title=Argentina Cabinet Revolt Puts Fernandez in Political Crisis|newspaper=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-09-15/argentina-cabinet-revolt-adds-political-pressure-on-fernandez|access-date=21 September 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=Argentina's president reshuffles cabinet after political crisis: official|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210918-argentina-s-president-reshuffles-cabinet-after-political-crisis-official|website=France 24|access-date=21 September 2021|date=18 September 2021}}</ref> * [[September 16]] – [[Inspiration4]], launched by [[SpaceX]], becomes the first all-civilian spaceflight, carrying a four-person crew on a three-day orbit of the Earth.<ref>{{Cite news|date=16 September 2021|title=SpaceX makes history with first all-civilian spaceflight|work=NBC News|url=https://www.nbcnews.com/science/space/spacex-makes-history-first-civilian-spaceflight-rcna2027|access-date=16 September 2021}}</ref> * [[September 19]] – The [[2021 Russian legislative election]] is held, with the [[United Russia]] party winning nearly 50% of the vote.<ref>{{Cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2021/09/19/as-it-happened-russia-votes-a75070|title=As it Happened: Russia Votes|first=The Moscow|last=Times|date=19 September 2021|website=The Moscow Times}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Osborn|first1=Andrew|last2=Nikolskaya|first2=Polina|date=20 September 2021|title=Rivals allege mass fraud as Russian pro-Putin party wins big majority|newspaper=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/pro-putin-party-heads-russian-election-win-after-navalny-clampdown-2021-09-19/|via=www.reuters.com}}</ref> * [[September 20]] – The [[2021 Canadian federal election]] is held, with [[Justin Trudeau]] and the [[Liberal Party of Canada|Liberal Party]] retaining a [[minority government]].<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2021/sep/21/canada-general-election-2021-full-results|title=Canada election 2021: full results|date=21 September 2021|website=the Guardian}}</ref> * [[September 25]] – The [[2021 Icelandic parliamentary election]] is held.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/9/25/iceland-votes-as-government-hangs-by-a-thread|title=Iceland votes amid splintered political landscape|work=[[Al Jazeera]]|date=25 September 2021|access-date=25 September 2021}}</ref> * [[September 26]] – The [[2021 German federal election]] is held, with the [[Social Democratic Party of Germany|Social Democratic Party]] beating out the [[CDU/CSU]] coalition.<ref>{{cite web|title=German election results show Angela Merkel's party losing ground. But the far-right lost more.|url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/german-election-results-show-angela-merkel-s-party-losing-ground-ncna1280190|date=27 September 2021|access-date=27 September 2021|author=Andelman, David|work=[[NBC News]]}}</ref><ref>{{cite web|title=Uncertain start to post-Merkel era after close German vote|url=https://apnews.com/article/business-elections-germany-economy-national-elections-45048b76c22aee85ba7888ae03034283|date=26 September 2021|access-date=27 September 2021|work=[[Associated Press]]|author=Moulson, Geir}}</ref> === តុលា === * [[October 1]] – The [[Expo 2020|2020 World Expo]] in [[Dubai]] begins. Its opening was originally scheduled for 20 October 2020 but was delayed due to the [[COVID-19 pandemic]].<ref>{{cite web|title=Dubai Expo confirms new dates: 1 October 2021 until 31 March 2022|url=https://www.khaleejtimes.com/coronavirus-pandemic/expo-2020-dubai-dates-set-to-be-postponed|access-date=14 May 2020|publisher=Khaleej Times|archive-date=4 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200504180053/https://www.khaleejtimes.com/coronavirus-pandemic/expo-2020-dubai-dates-set-to-be-postponed|url-status=dead|archivedate=4 ឧសភា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200504180053/https://www.khaleejtimes.com/coronavirus-pandemic/expo-2020-dubai-dates-set-to-be-postponed}}</ref> * [[October 3]] – The [[International Consortium of Investigative Journalists]] and assorted media partners publish a set of 11.9 million documents leaked from 14 financial services companies known as the [[Pandora Papers]], revealing offshore financial activities that involve multiple current and former world leaders.<ref>{{Cite news|date=2021-10-03|title=Pandora Papers: Secret wealth and dealings of world leaders exposed|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-58780465|access-date=2021-10-03}}</ref> * [[October 4]] – [[Fumio Kishida]] becomes the 100th [[Prime Minister of Japan]], succeeding [[Yoshihide Suga]].<ref>{{cite web|title=Japan's new PM Fumio Kishida unveils Cabinet|url=https://www.channelnewsasia.com/asia/fumio-kishida-japan-new-pm-cabinet-2219431|website=CNA|access-date=5 October 2021|date=4 October 2021|archive-date=October 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005102805/https://www.channelnewsasia.com/asia/fumio-kishida-japan-new-pm-cabinet-2219431|url-status=dead|archivedate=5 តុលា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211005102805/https://www.channelnewsasia.com/asia/fumio-kishida-japan-new-pm-cabinet-2219431}}</ref> * [[October 5]] – [[Roscosmos]] launches the [[Soyuz MS-19]] mission, which carries an [[Expedition 66]] crewmember and two [[Channel One Russia]] personnel to the [[International Space Station]]. The two Channel One crew will perform [[principal photography]] on the film ''Vyzov'' aboard the station.<ref>{{cite web|last1=Quine|first1=Tony|title=Russia to select actress for Soyuz mission in May|url=https://spacenews.com/russia-to-select-actress-for-soyuz-mission-in-may/|website=[[SpaceNews]]|access-date=3 June 2021|archive-url=https://archive.today/20210603211949/https://spacenews.com/russia-to-select-actress-for-soyuz-mission-in-may/|archive-date=3 June 2021|date=27 May 2021|quote=This unusual spaceflight will be connected to the filming of the movie “Vyzov” (“The Challenge”) [...] Pavel Vlasov, head of the Yuri Gagarin Cosmonaut Training Center, has previously stated that Soyuz MS-19 will launch on Sept. 20 [...] However, other sources still give a projected launch date of Oct. 5.|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=McHugh|first1=Erin|title=Russia announces team for movie to be made on International Space Station|url=https://www.wkyc.com/article/news/nation-world/russia-movie-international-space-station/507-5abf8299-f8c8-46c3-ba7e-b8d7e7a3fb6c|website=[[WKYC|WKYC Studios]]|access-date=3 June 2021|archive-url=https://archive.today/20210603212249/https://www.wkyc.com/article/news/nation-world/russia-movie-international-space-station/507-5abf8299-f8c8-46c3-ba7e-b8d7e7a3fb6c|archive-date=3 June 2021|date=17 May 2021|quote=Russia said its film crew will take up two of the three seats aboard the October 5th launch of Russia’s Soyuz MS-19 spacecraft.|url-status=dead|archivedate=3 មិថុនា 2021|archiveurl=https://archive.today/20210603212249/https://www.wkyc.com/article/news/nation-world/russia-movie-international-space-station/507-5abf8299-f8c8-46c3-ba7e-b8d7e7a3fb6c}}</ref> * [[October 6]]–[[October 10|10]] – The [[2021 UEFA Nations League Finals]] is held in Italy, and is won by [[France national football team|France]]. They were originally scheduled for 2–6 June 2021, but were moved following the rescheduling of [[UEFA Euro 2020]] to June and July 2021 due to the [[COVID-19 pandemic]].<ref>{{cite news|date=17 March 2020|title=Resolution of the European football family on a coordinated response to the impact of the COVID-19 on competitions|website=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|url=https://www.uefa.com/insideuefa/news/newsid=2641077.html|access-date=17 March 2020}}</ref> * [[October 6]] – The [[World Health Organization]] endorses the first [[RTS,S|malaria vaccine]].<ref>{{Cite news|date=2021-10-06|title=WHO endorses use of world's first malaria vaccine in Africa|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/oct/06/who-endorses-use-of-worlds-first-malaria-vaccine-in-africa|access-date=2021-10-07}}</ref> * [[October 8]]–[[October 9|9]] – The [[2021 Czech legislative election]] is held, with the main opposition coalition alliance of [[Spolu (Czech Republic)|SPOLU]] and [[Pirates and Mayors]] gaining a legislative majority.<ref>{{Cite web|last=televize|first=Česká|title=Volby 2021|url=https://ct24.ceskatelevize.cz/volby|access-date=2021-10-09|website=ČT24 - Česká televize|language=cs}}</ref><ref>[https://ct24.ceskatelevize.cz/domaci/3397166-zive-spolu-a-pirati-se-starosty-podepisuji-vladni-koalicni-dohodu Lídři SPOLU a Pirátů se Starosty podepsali koaliční smlouvu. Fiala očekává, že Babišova vláda podá demisi koncem týdne]. 8.11.2021. [[ČT24]].</ref> * [[October 9]] – [[Sebastian Kurz]] announces his resignation as [[Chancellor of Austria]] as a result of a [[Kurz corruption probe|corruption probe]] launched against him.<ref>{{cite web|last1=Doherty|first1=Erin|title=Austrian Chancellor Sebastian Kurz resigns amid corruption allegations|url=https://www.axios.com/austrian-chancellor-sebastian-kurz-resigns-f160d239-0cf8-431e-8c2f-92485d6012e7.html|website=Axios|date=October 9, 2021|access-date=9 October 2021|archivedate=28 មីនា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220328084723/https://www.axios.com/austrian-chancellor-sebastian-kurz-resigns-f160d239-0cf8-431e-8c2f-92485d6012e7.html|url-status=dead}}</ref> * [[October 16]] – The [[Lucy (spacecraft)|Lucy spacecraft]] is launched by NASA, the first mission to explore the [[Jupiter trojan|Trojan asteroids]].<ref>{{Cite news|date=2021-10-16|title=Nasa's Lucy mission will seek out Solar System 'fossils'|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-58927969|access-date=2021-10-16}}</ref> * [[October 17]] – [[November 14]] – The [[2021 ICC Men's T20 World Cup]] is held in the [[United Arab Emirates]] and [[Oman]], and [[2021 ICC Men's T20 World Cup Final|is won]] by [[Australia national cricket team|Australia]].<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/2350367|title=Marsh and Warner take Australia to T20 World Cup glory|work=International Cricket Council|access-date=14 November 2021}}</ref> * [[October 23]] – Colombia's most wanted drug lord, [[Dario Antonio Úsuga]], whose [[Clan del Golfo|Gulf Clan]] controls many smuggling routes into the US and other countries, is captured by Colombia's armed forces.<ref>{{Cite news|date=2021-10-24|title=Colombia's most wanted drug lord Otoniel captured|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-59026214|access-date=2021-10-24}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-10-24|title=Colombia captures its 'most-feared' drug lord Dairo Antonio Usuga|work=CNN|url=https://edition.cnn.com/2021/10/24/americas/colombia-drug-lord-otoniel-intl-hnk/index.html|access-date=2021-10-24}}</ref> * [[October 24]] – The [[2021 Uzbek presidential election]] is held.<ref>{{cite web|title=Uzbekistan's incumbent leader wins 2nd term in office|url=https://www.westport-news.com/news/article/Uzbekistan-s-incumbent-leader-wins-2nd-term-in-16561263.php|access-date=14 November 2021|date=25 October 2021|work=[[Westport News]]|archive-date=November 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114235248/https://www.westport-news.com/news/article/Uzbekistan-s-incumbent-leader-wins-2nd-term-in-16561263.php|url-status=dead|archivedate=14 វិច្ឆិកា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211114235248/https://www.westport-news.com/news/article/Uzbekistan-s-incumbent-leader-wins-2nd-term-in-16561263.php}}</ref> * [[October 25]] – The [[Sudan|Sudanese]] [[Sudanese Armed Forces|military]] launches a [[October 2021 Sudanese coup d'état|coup]] against the [[Government of Sudan|government]]. Prime Minister [[Abdalla Hamdok]] is placed under house arrest. President [[Abdel Fattah al-Burhan]] declares a state of emergency and announces the dissolution of the government.<ref>{{Cite news|date=2021-10-25|title=Sudan's military takes power in coup, arrests prime minister|work=AP|url=https://apnews.com/article/middle-east-africa-sudan-arrests-omar-al-bashir-c8d027c0a9e250fcb5a595bdc987d282|access-date=2021-10-25}}</ref> * [[October 31]] ** The [[2021 Japanese general election]] is held, with [[Fumio Kishida]] and the [[Liberal Democratic Party (Japan)|Liberal Democratic Party]] along with its coalition partner [[Komeito]] retaining a majority government.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-59110828|title=Japan election: PM Fumio Kishida declares victory for ruling LDP|work=[[BBC News]]|date=1 November 2021|access-date=5 November 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-votes-test-new-pm-kishida-political-stability-2021-10-30/|title=Japan's Kishida defies expectations as ruling LDP easily keeps majority|work=[[Reuters]]|date=31 October 2021|access-date=5 November 2021}}</ref> ** [[October 31]] – [[November 13]] – The [[2021 United Nations Climate Change Conference]] is held, after being postponed in 2020 due to [[COVID-19 pandemic|COVID-19]].<ref>{{Cite web|title=Glasgow Climate Change Conference|url=https://unfccc.int/process-and-meetings/conferences/glasgow-climate-change-conference|website=[[United Nations Framework Convention on Climate Change]]}}</ref> A deal is agreed by world leaders, which includes a "phasedown" of unabated [[coal power]], a 30% cut in [[methane emissions]] by 2030, plans for a halt to [[deforestation]] by 2030, and increased financial support for developing countries.<ref>{{cite news|date=14 November 2021|title=What is COP26 and what has been agreed at Glasgow climate conference?|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-56901261|access-date=14 November 2021}}</ref><ref>{{cite news|date=13 November 2021|title=COP26 Reaches Consensus on Key Actions to Address Climate Change|work=UN|url=https://unfccc.int/news/cop26-reaches-consensus-on-key-actions-to-address-climate-change|access-date=14 November 2021}}</ref> === វិច្ឆិកា === * [[November 1]] – COVID-19 pandemic: The number of recorded deaths from COVID-19 surpasses 5 million.<ref>{{cite web|title=The world has recorded 5 million COVID-19 deaths, but the real toll is likely more than double that|url=https://www.abc.net.au/news/2021-11-01/five-million-covid19-deaths-but-real-toll-hidden/100568156|website=abc.net.au|date=November 1, 2021|access-date=November 1, 2021}}</ref> * [[November 3]] – COVID-19 pandemic: The [[World Health Organization]] gives emergency use listing to the [[Covaxin|Covaxin COVID-19 vaccine]], the third non–Western vaccine to be authorized.<ref>{{cite news|date=3 November 2021|title=India's first homegrown COVID-19 shot wins WHO emergency use listing|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/india/whos-advisory-group-recommends-emergency-listing-indias-first-homegrown-covid-19-2021-11-03/}}</ref><ref name="WHO PR 20211103">{{cite press release|title=WHO issues emergency use listing for eighth COVID-19 vaccine|website=[[World Health Organization]] (WHO)|url=https://www.who.int/news/item/03-11-2021-who-issues-emergency-use-listing-for-eighth-covid-19-vaccine|access-date=3 November 2021}}</ref> * [[November 11]] – [[SpaceX]] launches the [[SpaceX Crew-3|Crew-3]] mission, carrying four [[Expedition 66]] crew members to the [[International Space Station]].<ref>{{cite web|last1=Beasley|first1=Courtney|last2=Finch|first2=Josh|last3=Schierholz|first3=Stephanie|title=Kayla Barron Joins NASA's SpaceX Crew-3 Mission to Space Station|url=https://www.nasa.gov/press-release/kayla-barron-joins-nasa-s-spacex-crew-3-mission-to-space-station|website=[[NASA]]|access-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603213719/https://www.nasa.gov/press-release/kayla-barron-joins-nasa-s-spacex-crew-3-mission-to-space-station/|archive-date=3 June 2021|date=18 May 2021|quote=...SpaceX Crew-3 mission to the International Space Station, which is targeted to launch as early as Oct. 23. [...] When Barron, Chari, Marshburn, and Maurer arrive at the orbiting laboratory, they will become expedition crew members for the duration of their six-month science mission.|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Bartels|first1=Meghan|title=NASA, SpaceX target Oct. 23 for Crew-3 astronaut launch|url=https://www.space.com/spacex-nasa-crew-3-astronaut-launch-date|website=[[Space.com]]|access-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603213749/https://www.space.com/spacex-nasa-crew-3-astronaut-launch-date|archive-date=3 June 2021|date=2 April 2021|quote=NASA and SpaceX have announced that the pair's autumn mission to send four astronauts to the International Space Station will launch no earlier than Oct. 23. [...] In conjunction with the Oct. 23 launch window for Crew-3, Crew-2 will return to Earth no earlier than Oct. 31, giving the two cohorts about a week of overlap to transition the space station safely to its next residents.|url-status=live}}</ref> * [[November 14]] ** Unprecedented rain caused by an [[atmospheric river]] bring [[November 2021 Pacific Northwest floods|a series of floods]] to the [[Pacific Northwest]].<ref name="Baker17Nov">{{cite news|last=Baker|first=Rafferty|date=November 17, 2021|title=Trucking industry working to get around catastrophic B.C. highway closures|newspaper=[[CBC News]]|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/bc-landslides-trucking-alternative-routes-1.6251759|accessdate=November 17, 2021}}</ref> ** The [[2021 Argentine legislative election]] is held.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/americas/argentines-vote-midterm-trial-by-fire-president-fernandez-2021-11-14/|title=Argentina's Peronists on the ropes after bruising midterm defeat|work=[[Reuters]]|date=15 November 2021|access-date=15 November 2021}}</ref> ** The [[2021 Bulgarian general election]] is held.<ref>{{cite web|title=New centrist party wins Bulgarian election, could end months of deadlock|url=https://www.reuters.com/world/europe/new-centrist-party-poised-win-bulgarias-election-partial-results-show-2021-11-15/|date=15 November 2021|access-date=15 November 2021|work=[[Reuters]]}}</ref> * [[November 16]] – Russia draws international condemnation following an [[anti-satellite weapon]] test that creates a cloud of [[space debris]], threatening the [[International Space Station]].<ref>{{cite web|title=Russian anti-satellite missile test draws condemnation|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-59299101|website=BBC News|date=November 16, 2021|access-date=November 16, 2021}}</ref> * [[November 21]] – The [[2021 Chilean general election]] is held.<ref>{{Cite web|url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/2064_B.htm|title=IPU PARLINE database: CHILE (Senado), Electoral system|website=archive.ipu.org}}</ref> * [[November 23]] – [[2021 Bulgaria bus crash|A bus crashes]] in [[Pernik Province]], [[Bulgaria]], killing 46 [[North Macedonia|Macedonian]] [[Tourism in Turkey|tourists]] returning from Istanbul.<ref>{{Cite web|title=Bulgaria bus crash: Children among at least 46 killed|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-59383852|date=23 November 2021|access-date=20 December 2021|website=BBC}}</ref> * [[November 24]] ** NASA launches the [[Double Asteroid Redirection Test]] (DART), the first attempt to deflect an [[asteroid]] for the purpose of learning how to protect Earth.<ref>{{cite web|title=Nasa Dart asteroid spacecraft: Mission to smack Dimorphos space rock launches|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-59327293|website=BBC News|date=November 24, 2021|access-date=November 24, 2021}}</ref> ** [[Magdalena Andersson]] [[2021 Swedish government formation|resigns]] as [[Prime Minister of Sweden|Prime Minister-elect]] of Sweden hours after the [[Riksdag]] voted her in as Sweden's first female Prime Minister. She was due to take office on 26 November.<ref>{{cite news|last1=Nyheter|first1=S. V. T.|date=24 November 2021|title=Detta händer nu i regeringsfrågan|newspaper=SVT Nyheter|url=https://www.svt.se/nyheter/inrikes/detta-hander-nu-1|access-date=26 November 2021}}</ref> Instead, she takes office on 30 November.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-59459733|title=Magdalena Andersson: Sweden's first female PM returns after resignation|publisher=BBC|language=English|date=30 November 2021|accessdate=30 November 2021}}</ref> * [[November 25]] – COVID-19 pandemic: The [[United Kingdom]] becomes the fourth country to surpass 10 million COVID-19 cases after the [[United States]], [[India]] and [[Brazil]].<ref>{{Cite web|url=https://news.sky.com/story/covid-19-total-number-of-cases-in-uk-passes-10-million-since-start-of-pandemic-12478490|title=COVID-19: Total number of cases in UK passes 10 million since start of pandemic}}</ref> * [[November 26]] – COVID-19 pandemic: The [[World Health Organization]] convenes an emergency meeting in [[Geneva]] amid concerns over [[SARS-CoV-2 Omicron variant|Omicron]], a highly mutated [[Variants of SARS-CoV-2#Alerts for further monitoring (WHO)|variant of COVID-19]] first identified in [[COVID-19 pandemic in South Africa|South Africa]] that appears more infectious than [[SARS-CoV-2 Delta variant|Delta]].<ref>{{cite web|title=WHO to assess new highly mutated Covid-19 variant as countries ramp up health checks|url=https://www.theguardian.com/world/2021/nov/26/who-to-assess-new-highly-mutated-covid-19-variant-as-countries-ramp-up-health-checks|website=The Guardian|date=November 26, 2021|access-date=November 26, 2021}}</ref> * [[November 30]] ** [[Barbados]] becomes a [[Republicanism in Barbados|republic]] on its 55th anniversary of independence while remaining a member of the [[Commonwealth of Nations]].<ref>{{Cite web|last=Davies|first=Caroline|title=Queen congratulates Barbados as it becomes a republic|url=https://www.theguardian.com/world/2021/nov/30/queen-congratulates-barbados-as-it-becomes-a-republic|access-date=2021-11-30|website=The Guardian|date=30 November 2021}}</ref> ** [[November 30]] – [[December 18]] – The [[2021 FIFA Arab Cup]] is held in [[Qatar]], and [[2021 FIFA Arab Cup Final|is won]] by [[Algeria national football team|Algeria]].<ref>{{Cite web|title=Algeria beat Tunisia to win FIFA Arab Cup 2021|url=https://www.aljazeera.com/sports/2021/12/18/algeria-beat-tunisia-to-win-fifa-arab-cup-2021|date=18 December 2021|access-date=18 December 2021|website=Al Jazeera}}</ref> === ធ្នូ === * [[December 4]] – The [[2021 Gambian presidential election]] is held and incumbent [[President of the Gambia|president]] [[Adama Barrow]] is reelected.{{cn|date=February 2022}} * [[December 6]] ** The [[United States]] announces a diplomatic boycott of the [[2022 Winter Olympics]] in [[Beijing]] in response to China's human rights record.<ref>{{cite web|last1=Finn|first1=Teaganne|title=White House announces diplomatic boycott of Beijing Winter Olympics over human rights concerns|url=https://www.nbcnews.com/politics/white-house/white-house-announces-diplomatic-boycott-beijing-winter-olympics-over-human-n1285419|website=NBC News|access-date=6 December 2021}}</ref> [[Canada]], the [[United Kingdom]], and [[Australia]] join shortly after. ** COVID-19 pandemic: The [[United States]] becomes the first country to surpass 50 million COVID-19 cases.<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/us-records-50-million-covid-cases-rcna8377|title=U.S. records over 50 million Covid cases|date=13 December 2021|work=[[ABC News]]|access-date=24 December 2021}}</ref><ref>{{cite web|title=U.S. Hits 50 Million Covid Infections—Here's Where Cases Are Surging|url=https://www.forbes.com/sites/carlieporterfield/2021/12/14/us-hits-50-million-covid-infections---heres-where-cases-are-surging/?sh=5c15e10236f6|date=14 December 2021|access-date=24 December 2021|work=[[Forbes]]}}</ref> * [[December 9]] ** [[Chiapas truck crash|A truck crash]] in [[Chiapas]], [[Mexico]], kills 55 migrants who were being [[People smuggling|smuggled]] in it from [[Guatemala]] through Mexico to [[Mexico–United States border|its border with the United States]].<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/10/xxx-3|title=Dozens of Central American migrants killed in Mexico crash|date=10 December 2021|work=[[Al Jazeera]]}}</ref> ** [[December 9]]–[[December 10|10]] – The [[Summit for Democracy]], a virtual summit, is hosted by the United States "to renew democracy at home and confront autocracies abroad".<ref>{{Cite web|title=The Summit for Democracy—American Leadership or Photo Op?|url=https://www.heritage.org/global-politics/event/the-summit-democracy-american-leadership-or-photo-op|access-date=2021-11-05|website=The Heritage Foundation|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Toosi|first=Nahal|title=An 'Illustrative Menu of Options': Biden's big democracy summit is a grab bag of vague ideas|url=https://www.politico.com/news/2021/11/04/biden-democracy-summit-technology-519530|access-date=2021-11-05|website=POLITICO|language=en}}</ref> * [[December 12]] ** The [[2021 New Caledonian independence referendum]] is held.<ref>{{cite news|last=Fisher|first=Denise|date=22 October 2021|title=New Caledonian independence leaders challenge France over final referendum date|newspaper=The Strategist|url=https://www.aspistrategist.org.au/new-caledonian-independence-leaders-challenge-france-over-final-referendum-date/}}</ref> ** COVID-19 pandemic: [[Russia]] becomes the fifth country to surpass 10 million COVID-19 cases after the [[United States]], [[India]], [[Brazil]] and the [[United Kingdom]].<ref>{{cite web|title=Russia's registered COVID-19 cases surpass 10 million|url=https://www.channelnewsasia.com/world/russia-registered-covid-19-cases-10-million-2374866|date=12 December 2021|work=[[CNA (TV network)|Channel News Asia]]|access-date=13 មីនា 2022|archivedate=5 មីនា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220305085605/https://www.channelnewsasia.com/world/russia-registered-covid-19-cases-10-million-2374866|url-status=dead}}</ref> * [[December 17]] – [[COVID-19 pandemic]]: The [[World Health Organization]] gives emergency use listing to the [[Novavax COVID-19 vaccine]].<ref name="WHO PR 20211217">{{cite press release|title=WHO lists 9th COVID-19 vaccine for emergency use with aim to increase access to vaccination in lower-income countries|website=[[World Health Organization]] (WHO)|url=https://www.who.int/news/item/17-12-2021-who-lists-9th-covid-19-vaccine-for-emergency-use-with-aim-to-increase-access-to-vaccination-in-lower-income-countries|access-date=17 December 2021}}</ref> * [[December 19]] ** The [[2021 Hong Kong legislative election]], originally scheduled for 6 September 2020 but postponed due to the [[COVID-19 pandemic]], is held.<ref>{{cite web|url=https://www.voanews.com/a/east-asia-pacific_hong-kongs-delayed-legislative-elections-set-december/6204550.html|title=Hong Kong's Delayed Legislative Elections Set for December|website=VOANEWS|date=19 November 2021}}</ref> ** The second round of the [[2021 Chilean general election|2021 Chilean presidential election]] is held; leftist candidate [[Gabriel Boric]] is elected [[President of Chile|President]].<ref>{{cite web|last1=Slattery|first1=Gram|last2=Ramos Miranda|first2=Natalia A.|title=Chile headed for divisive election run-off as far-right surges|url=https://www.reuters.com/world/americas/chileans-head-polls-with-two-radically-different-visions-ballot-2021-11-21/|website=Reuters|access-date=23 December 2021|date=22 November 2021}}</ref><ref>{{cite news|date=December 20, 2021|title=Leftist Gabriel Boric to become Chile's youngest ever president|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-59715941|access-date=29 December 2021}}</ref> * [[December 25]] – [[NASA]], [[European Space Agency|ESA]], the [[Canadian Space Agency]] and the [[Space Telescope Science Institute]] launch the [[James Webb Space Telescope]], the successor of the [[Hubble Space Telescope]].<ref>{{Cite web|title=The Launch - Webb/NASA|url=https://jwst.nasa.gov/content/about/launch.html|access-date=22 December 2021|website=NASA}}</ref> == ថ្ងៃខួបកំណើត == {{Further|ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលដែលកើតនៅឆ្នាំ ​២០២១}} * [[៤ មិថុនា]] – លីលីបេត ម៉ៅថ៍បែត្តិន-វិនដ៍ស័រ<ref>{{Cite web|date=6 June 2021|title=Prince Harry and Meghan announce birth of baby girl|url=https://www.bbc.com/news/uk-57378117|access-date=6 June 2021|website=BBC News}}</ref> == ថ្ងៃ​មរណភាព == {{Further|ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលដែលស្លាប់នៅឆ្នាំ ២០២១}}{{ដើមចំបង|បុគ្គលដែលស្លាប់នៅឆ្នាំ ២០២១}}<!-- Only people who have significant international notability should be listed. --> === មករា === * [[៥ មករា]] – [[កូលីន បេល]] (Colin Bell) កីឡាករបាល់ទាត់អង់គ្លេស (កើត [[២៦ កុម្ភៈ]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៣|ឆ្នាំ]]​ [[ឆ្នាំ ១៩៤៦|១៩៤៦]])<ref>{{Cite web|last=Pollard|first=Rob|date=|title=Colin Bell: 1946-2021|url=https://www.mancity.com/news/mens/colin-bell-khaldoon-al-mubarak-63745469|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-07|website=Manchester City FC|language=en}}</ref> * [[១១ មករា]] – [[សេលដូន អាឌែលសុន]] (Sheldon Adelson) អ្នកជំនួញជនជាតិអាមេរិក (កើត [[៤ សីហា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៣|ឆ្នាំ​ ១៩៣៣]])<ref>{{Cite news|last=Frazier|first=Donald|title=Sheldon Adelson, casino magnate who influenced policy from D.C. to Jerusalem, dies at 87|language=en-US|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/sheldon-adelson-casino-magnate-who-influenced-policy-from-dc-to-jerusalem-dies-at-87/2021/01/12/639974ec-54d8-11eb-a931-5b162d0d033d_story.html|date=January 12, 2021|access-date=January 12, 2021|issn=0190-8286|archive-date=January 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112144216/https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/sheldon-adelson-casino-magnate-who-influenced-policy-from-dc-to-jerusalem-dies-at-87/2021/01/12/639974ec-54d8-11eb-a931-5b162d0d033d_story.html|url-status=live}}</ref> * [[២០ មករា]] – [[មីរ៉ា ហ្វូឡាន]] (Mira Furlan) តារាសម្ដែងនិងអ្នកចម្រៀងក្រូអាត (កើត [[៧ កញ្ញា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥៥]])<ref>{{Cite web|last=Stedman|first=Alex|last2=Stedman|first2=Alex|date=2021-01-22|title=Mira Furlan, ‘Babylon 5’ and ‘Lost’ Actress, Dies at 65|url=https://variety.com/2021/tv/news/mira-furlan-dead-babylon-5-lost-1234890117/|access-date=2021-01-22|website=Variety|language=en-US}}</ref> * [[២៣ មករា]] – [[ឡារី ឃីង]] (Larry King) ពិធីករ​ទូរទស្សន៍អាមេរិក (កើត [[១៩ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៣]])<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/01/23/us/larry-king-dies-trnd/index.html|title=Larry King, legendary talk show host, dies at 87|last1=Kludt|first1=Tom|last2=Parks|first2=Brad|website=CNN|date=January 23, 2021|accessdate=January 23, 2021}}</ref> === កុម្ភៈ === * [[៥ កុម្ភៈ]] – [[គ្រីស្តូហ្វឺរ ផ្លាំម៉ឺរ]] (Christopher Plummer) តារាសម្ដែងកាណាដា (កើត [[១៣ ធ្នូ]] [[ឆ្នាំ ១៩២៩]])<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/02/05/entertainment/christopher-plummer/index.html|title=Christopher Plummer, Oscar winner and star of 'The Sound of Music,' dead at 91|website=CNN|date=February 5, 2021|accessdate=February 6, 2021}}</ref> * [[៩ កុម្ភៈ]] – [[ឈីក កូរៀ]] (Chick Corea) អ្នកលេងព្យ៉ាណូចាហ្សអាមេរិក (កើត [[១២ មិថុនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤១]])<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/chick-corea-obit-1127283/|title=Chick Corea, Jazz Pianist Who Expanded the Possibilities of the Genre, Dead at 79|author=Shteamer, Hank|website=[[Rolling Stone]]|date=February 11, 2021|accessdate=February 13, 2021}}</ref> * [[១០ កុម្ភៈ]] – [[ឡារី ហ្វ្លីនត៍]] (Larry Flynt) អ្នកវាយអត្ថបទអាជីវកម្មអាមេរិក (កើត [[១ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤២]])<ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2021/02/10/966559853/larry-flynt-porn-mogul-and-hustler-founder-dies-at-78|title=Larry Flynt, Porn Mogul And 'Hustler' Founder, Dies At 78|work=[[NPR]]|date=February 10, 2021|accessdate=February 10, 2021|last=Ulaby|first=Neda}}</ref> * [[២៧ កុម្ភៈ]] – [[អិង ម៉ានតាត]] (吴孟达, Ng Man-tat) តារាសម្ដែងហុងកុង (កើត [[២ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥២]])<ref>{{cite web|url=https://thestandard.co/breaking-ng-man-tat-passed-away-by-liver-cancer/|title=BREAKING: อู๋ม่งต๊ะ นักแสดงชื่อดังชาวฮ่องกง เสียชีวิตด้วยโรคมะเร็งตับ ในวัย 70 ปี|website=The Standard|date=February 27, 2021|accessdate=February 27, 2021}}</ref> === មីនា === * [[១០ មីនា]] ** [[អាលី ម៉ាឌី មូហាំម៉ាដ]] (Ali Mahdi Muhammad, Cali Mahdi Maxamed) ប្រធានាធិបតីសូម៉ាលីទី ៤ (កើត [[១ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៩]])<ref>{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/somalia-3-days-of-mourning-after-death-of-ex-president/2172231|title=Somalia: 3 days of mourning after death of ex-president|author=Dhaysane, Mohammed|website=Anadolu Agency|date=March 11, 2021|accessdate=March 12, 2021}}</ref> ** [[ម៉ានូអែល សាថឺរនីណូ ដា កូស្តា]] (Manuel Saturnino da Costa) នាយករដ្ឋមន្ត្រីហ្គីណេ-ប៊ីសទី ៦ (កើត [[២៩ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤២]])<ref>{{cite web|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/rest-of-africa/guinea-bissau-s-former-pm-manuel-costa-dies-aged-78-3319586|title=Guinea Bissau's former PM Manuel Costa dies, aged 78|author=Vieira, Arnaldi|website=The East African|date=March 11, 2021|accessdate=March 12, 2021|archivedate=មីនា 12, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210312105824/https://www.theeastafrican.co.ke/tea/rest-of-africa/guinea-bissau-s-former-pm-manuel-costa-dies-aged-78-3319586|url-status=dead}}</ref> * [[១២ មីនា]] – [[ហ្គូដវីល ស្វេលីទីនី|សម្តេចព្រះរាជាធិបតីហ្គូដវីល ស្វេលីទីនី កាបេគូហ្ស៊ូលូ]] (Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu) ព្រះមហាក្សត្រនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រហ្សូលូ]] (ប្រសូត [[១៤ កក្កដា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៨]])<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2021/03/12/world/africa/king-zwelithini-dead.html|title=Goodwill Zwelithini ka Bhekuzulu, King of the Zulu Nation, Dies at 72|author=Chutel, Lynsey|website=The New York Times|date=March 12, 2021|accessdate=March 14, 2021}}</ref> * [[១៣ មីនា]] – [[ម៉ាវីន ហាកឡឺ]] (Marvelous Marvin Hagler) អ្នកប្រដាល់អាមេរិក (កើត [[២៣ ឧសភា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥៤]])<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/03/13/sport/marvin-hagler-boxing-obit-spt/index.html|title=Former boxing champion 'Marvelous' Marvin Hagler dies at 66|author1=De la Fuente, Homero|author2=Caldwell, Travis|website=CNN|date=March 14, 2021|accessdate=March 14, 2021}}</ref> * [[១៧ មីនា]] – [[ចន ម៉ាហ្គូហ្វូលី]] (John Magufuli) ប្រធានាធិបតីតង់ហ្សានីទី ៥ (កើត [[២៩ តុលា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥៩]]) === មេសា === * [[៩ មេសា]] – [[ព្រះអង្គម្ចាស់ភីលីព ឌុកនៃអេឌីនបឺក]] (Prince Philip, Duke of Edinburgh) (ប្រសូត [[១០ មិថុនា]] [[ឆ្នាំ ១៩២១]])<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/04/09/uk/prince-philip-dies-gbr-intl/index.html|title=Prince Philip, husband of Britain's Queen Elizabeth, dead at 99|website=CNN|author1=Foster, Max|author2=Said-Moorhouse, Lauren|date=April 9, 2021|accessdate=April 9, 2021}}</ref> * [[១៩ មេសា]] ** [[វ៉លធឺរ ម៉ុងដាល]] (Walter Mondale) [[អនុប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិក]]ទី ៤២ (កើត [[៥ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩២៨]])<ref>[https://www.cnn.com/2021/04/19/politics/walter-mondale-dead/index.html Walter 'Fritz' Mondale, former vice president under Jimmy Carter, dead at 93]</ref> ** [[ជីម ស្ទីនម៉ាន់]] (Jim Steinman) អ្នកនិពន្ធ និងផលិតតន្ត្រីអាមេរិក (កើត [[១ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៧]])<ref>[https://www.tmz.com/2021/04/20/rock-legend-jim-steinman-dead-dies-meat-loaf/ Rock Legend Jim Steinman Dead at 73]</ref> * [[២០ មេសា]] – [[អ៊ីឌ្រីស ឌេប៊ី]] (Idriss Déby) ប្រធានាធិបទីឆាដទី ៦ (កើត [[១៨ មិថុនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥២]])<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/chad-president-idriss-deby-has-died-says-army-spokesman-2021-04-20/ Chad President Idriss Deby dies on front lines, says army spokesman]</ref> * [[២៨ មេសា]] – [[ម៉ៃឃើល ខូលលីនស៍]] (Michael Collins) អ្នកអវកាសអាមេរិក (កើត [[៣១ តុលា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣០]]) === ឧសភា === * [[៨ ឧសភា]] – [[ហេលម៉ុត ជេន]] (Helmut Jahn) ស្ថាបត្យករអាឡឺម៉ង់-អាមេរិក (កើត [[៤ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤០]])<ref>[https://www.chicagotribune.com/news/breaking/ct-helmut-jahnfamed-architect-dies-20210509-t4co2a6zd5fxzfiyon2hvcud24-story.html Famed architect Helmut Jahn struck by two vehicles, killed while riding bicycle near St. Charles]</ref> * [[២៣ ឧសភា]] – [[ប៉ូឡូ ម៉ែនដេស ដា រ៉ូឆា]] (Paulo Mendes da Rocha) ស្ថាបត្យករប្រេស៊ីល (កើត [[២៥ តុលា]] [[ឆ្នាំ ១៩២៨]])<ref>{{Cite web|url=https://www1.folha.uol.com.br/ilustrada/2021/05/morre-paulo-mendes-da-rocha-o-ultimo-gigante-da-arquitetura-brasileira.shtml|title=Paulo Mendes da Rocha (1928 - 2021) - Morre Paulo Mendes da Rocha, o último gigante da arquitetura brasileira|date=23 May 2021|website=Folha de S.Paulo}}</ref> === មិថុនា === * [[១ មិថុនា]] – [[ព្រះអង្គម្ចាស់អាមេដេអូ ឌុកទី ៥ នៃអូស្តា]] (Prince Amedeo, Duke of Aosta) (ប្រសូត [[២៧ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៣]])<ref>[https://www.lastampa.it/cronaca/2021/06/01/news/lutto-in-casa-savoia-e-morto-il-principe-amedeo-duca-d-aosta-1.40339611 Lutto in casa Savoia: è morto il principe Amedeo Duca d'Aosta] {{in lang|it}}</ref> * [[៦ មិថុនា]] – [[អេអ៊ីឈី ណិហ្គីស៊ី]] (根岸 英一, Ei-ichi Negishi) អ្នកគីមីវិទ្យាជប៉ុន (កើត [[១៤ កក្កដា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៥]])<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/ei-ichi-negishi-dead/2021/06/14/e869eb06-cd1a-11eb-8014-2f3926ca24d9_story.html|title=Ei-ichi Negishi, Nobel-winning chemist who made ‘art in a test tube,’ dies at 85|author=Smith, Harrison|website=Washington Post|date=June 15, 2021|accessdate=June 17, 2021}}</ref> * [[១០ មិថុនា]] – [[ឌីងកូ សិង្ហ]] (Dingko Singh) អ្នកប្រដាល់ស្ម័គ្រចិត្តឥណ្ឌា (កើត [[១ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩៧៩]])<ref>{{Cite web|title=Indian Asian Games gold medallist Dingko Singh dies aged 42|url=https://www.connectedtoindia.com/indian-asian-games-gold-medallist-dingko-singh-dies-aged-42-9221.html|access-date=2021-06-10|website=www.connectedtoindia.com|archivedate=2021-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210610094052/https://www.connectedtoindia.com/indian-asian-games-gold-medallist-dingko-singh-dies-aged-42-9221.html|url-status=dead}}</ref> * [[២០ មិថុនា]] – [[លូអ៊ីស ដេល សូល]] (Luis del Sol) កីឡាករបាល់ទាត់អេស្ប៉ាញ (កើត [[៦ មេសា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៥]])<ref>{{Cite web|url=https://www.marca.com/futbol/betis/2021/06/20/60cf764de2704e064a8b45c9.html|title=Muere Luis del Sol, leyenda del Betis|date=20 June 2021|website=MARCA}}</ref> * [[២៤ មិថុនា]] – [[បេនីកណូ អាគីណូទី ៣]] (Benigno Aquino III) ប្រធានាធិបតីទី ១៥ នៃប្រទេសហ្វីលីពីន (កើត [[៨ កុម្ភៈ]] [[ឆ្នាំ ១៩៦០]])<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2021/06/23/asia/philippines-benigno-noynoy-aquino-dies-intl-hnk/index.html|title=Former Philippine President Benigno Aquino dies age 61|author1=Regan, Helen|author2=Thornton, Chandler|website=CNN|date=June 24, 2021|accessdate=June 24, 2021}}</ref> * [[២៩ មិថុនា]] – [[ដូណាល់ រ៉ាម្សហ្វេលដ៍]] (Donald Rumsfeld) អ្នកនយោបាយអាមេរិក (កើត [[៩ កក្កដា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣២]])<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/06/30/us/politics/donald-rumsfeld-dead.html|title=Donald Rumsfeld, Defense Secretary Under 2 Presidents, Is Dead at 88|last=McFadden|first=Robert D.|date=June 30, 2021|accessdate=June 30, 2021|work=[[The New York Times]]|archive-date=June 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630194022/https://www.nytimes.com/2021/06/30/us/politics/donald-rumsfeld-dead.html|url-status=live}}</ref> === កក្កដា === * [[៧ កក្កដា]] – [[ចូវេណេល ម៉ូអ៊ីស]] (Jovenel Moïse) ប្រធានាធិបតីហៃទី (កើត [[២៦ មិថុនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៦៨]])<ref>[https://www.france24.com/fr/info-en-continu/20210707-haïti-le-président-jovenel-moïse-assassiné-dans-la-nuit-dans-sa-résidence-privée-cabinet-du-premier-ministre Haïti : le président Jovenel Moïse assassiné dans la nuit dans sa résidence privée] {{in lang|fr}}</ref> * [[១២ កក្កដា]] – [[ផូល អ័រដូហ្វ]] (Paul Orndorff) អ្នកចំបាប់អាជីពអាមេរិក (កើត [[២៩ តុលា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៩]]) * [[១៥ កក្កដា]] – [[ដានីស ស៊ីដឌីគី]] (Danish Siddiqui) អ្នកថតរូបសារព័ត៌មានឥណ្ឌា (កើត [[១៩ ឧសភា]] [[ឆ្នាំ ១៩៨៣]]) * [[២៦ កក្កដា]] – [[ចូអ៊ី ជ័រឌីសុន]] (Joey Jordison) តន្ត្រីករអាមេរិក (កើត [[២៦ មេសា]] [[ឆ្នាំ ១៩៧៥]])<ref>{{cite news|last=Atkinson|first=Kate|date=July 27, 2021|title=Ex-Slipknot Drummer Joey Jordison Dies at 46|url=https://www.billboard.com/articles/news/obituary/9606945/joey-jordison-dead-slipknot-drummer/|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=July 27, 2021}}</ref> === សីហា === * [[១៥ សីហា]] – [[ហ្គ្រេដ ម្ញូល័រ]]‎ (Gerd Müller) កីឡាករបាល់ទាត់អាឡឺម៉ង់ (កើត [[៣ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៥]])<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/gerd-muller-death-bayern-munich-germany-b1902889.html|title=Germany and Bayern Munich legend Gerd Muller dies aged 75|author=Rathborn, Jack|website=The Independent|date=August 15, 2021|accessdate=August 15, 2021}}</ref>‎ * [[២១ សីហា]] – [[ព្រះនាងម៉ារីគីនស្គីនៃលីចតេនស្ទីន]] (Countess Marie Kinsky of Wchinitz and Tettau) (ប្រសូត [[១៤ មេសា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤០]])<ref>{{cite web|url=https://www.tatler.com/article/princess-marie-of-liechtenstein-dies-aged-81-obituary|title=Princess Marie of Liechtenstein has died aged 81|author=Coke, Hope|website=Tatler|date=August 24, 2021|accessdate=August 25, 2021}}</ref> * [[២៩ សីហា]] ** [[អេដ អាសនើរ]] (Ed Asner) តារាសម្តែងអាមេរិក (កើត [[១៥ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩២៩]])<ref>[https://variety.com/2021/tv/news/ed-asner-dead-lou-grant-1235051373/ Ed Asner, Emmy-Winning ‘Lou Grant’ Star, Dies at 91]</ref> ** [[ហ្សាក់ រ៉ូហ្គឺ]] (Jacques Rogge) [[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអូឡាំពិកអន្តរជាតិ]]ទី ៨ (កើត [[២ ឧសភា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤២]])<ref>[https://www.sail-world.com/news/241104/Former-IOC-President-Jacques-Rogge-passes-away IOC announces passing of former IOC President Jacques Rogge]</ref> === កញ្ញា === * [[១០ កញ្ញា]] – [[ចូជឺ សង់ប៉ាយយ៉ូ]] (Jorge Sampaio) ប្រធានាធិបតីទី ១៨ នៃប្រទេសព័រទុយហ្គាល់ (កើត [[១៨ កញ្ញា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៩]])<ref>[https://www.reuters.com/article/us-portugal-sampaio/jorge-sampaio-who-showed-teeth-in-portuguese-presidential-powers-dies-at-81-idUSKBN2G60Q6 Jorge Sampaio, who showed teeth in Portuguese presidential powers, dies at 81]</ref> * [[១៧ កញ្ញា]] – [[អាប់ដេឡាហ្ស៊ីស ប៊ូទេហ្វ្លីកា]] (Abdelaziz Bouteflika) ប្រធានាធិបតីទី ៧ នៃប្រទេសអាល់ហ្សេរី (កើត [[២ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៧]])<ref>[https://www.reuters.com/world/algerias-former-president-bouteflika-dies-84-2021-09-17/ Algeria's former President Bouteflika dies at 84]</ref> === តុលា === * [[៩ តុលា]] – [[អាបូលហាសាន បានីសាដ្រ]] (Abolhassan Banisadr) ប្រធានាធិបតីទី ១ នៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ (កើត [[២២ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៣]])<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/former-iranian-president-bani-sadr-dies-paris-2021-10-09/|title=Former Iranian President Bani-Sadr dies in Paris|date=9 October 2021|work=Reuters|accessdate=9 October 2021}}</ref> * [[១៥ តុលា]] – [[ដាវិដ អាម៉េស]] (David Amess) សមាជិក[[សភាសហរាជាណាចក្រ​|សភាសហរាជាណាចក្រ]]​ (កើត [[២៦ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥២]])<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-58930593|title=Sir David Amess: Conservative MP stabbed to death|website=BBC|date=October 16, 2021|accessdate=October 16, 2021}}</ref> * [[១៨ តុលា]] – [[កូលីន ផូវេល]] (Colin Powell) អ្នកនយោបាយអាមេរិក (កើត [[៥ មេសា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៧]])<ref>[https://edition.cnn.com/2021/10/18/politics/colin-powell-dies/index.html Colin Powell, military leader and first Black US secretary of state, dies after complications from Covid-19]</ref> * [[២៦ តុលា]] – [[រ៉ូ ថែអ៊ូ]] (노태우, Roh Tae-woo) ប្រធានាធិបតីទី ៦ នៃប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង (កើត [[៤ ធ្នូ]] [[ឆ្នាំ ១៩៣២]])<ref>[https://www.reuters.com/world/asia-pacific/south-koreas-former-president-roh-tae-woo-dies-88-yonhap-2021-10-26/ South Korea's former president Roh Tae-woo dies at 88 - hospital]</ref> * [[២៩ តុលា]] – [[ពូនីត រាជកុមារ]] (Puneeth Rajkumar) អ្នកចម្រៀងនិងតារាសម្តែងឥណ្ឌា (កើត [[១៧ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៧៥]])<ref>{{Cite news|date=2021-10-29|title=Puneeth Rajkumar: Indian film star dies age 46|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-59090072|access-date=2021-10-30}}</ref> === វិច្ឆិកា === * [[១១ វិច្ឆិកា]] – [[ហ្វ្រេឌឺរីក វីលឹម ដឺ ក្លែក]] (F. W. de Klerk) ប្រធានាធិបតីទី ៧ នៃប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូងសហភាពអាហ្វ្រិកខាងត្បូង (កើត [[១៨ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៦]])<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/breaking-former-president-fw-de-klerk-85-has-died-20211111|title=BREAKING &#124; Former president FW de Klerk, 85, has died|first=Pieter du|last=Toit|website=News24}}</ref> * [[២៣ វិច្ឆិកា]] – [[ឆន ឌូហ្វាន់]] (전두환, Chun Doo-hwan) ប្រធានាធិបតីទី ៥ នៃប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង (កើត [[១៨ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣១]])<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/former-south-korean-military-dictator-chun-doo-hwan-dies-90-2021-11-23/|title=Former South Korean military dictator Chun Doo-hwan dies at 90|author=Hyonhee Shin|website=Reuters|date=23 November 2021|language=en|access-date=23 November 2021}}</ref> * [[២៨ វិច្ឆិកា]] ** សម្តេចក្រុមព្រះ[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ]] នាយករដ្ឋមន្ត្រីទី ៣១ នៃប្រទេសកម្ពុជា (ប្រសូត [[២ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩៤៤]])<ref>[https://www.reuters.com/world/asia-pacific/former-cambodian-prime-minister-prince-norodom-ranariddh-has-died-information-2021-11-28/ Former Cambodian prime minister Prince Norodom Ranariddh has died - information minister]</ref> ** [[វឺជីល អែបឡូហ៍]] (Virgil Abloh) អ្នករចនាម៉ូដ និងអ្នកជំនួញអាមេរិក (កើត [[៣០ កញ្ញា]] [[ឆ្នាំ ១៩៨០]])<ref>{{Cite news|last=Friedman|first=Vanessa|date=2021-11-28|title=Virgil Abloh, Bold Designer of Men’s Wear, Dies at 41|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/11/28/style/virgil-abloh-dead.html|access-date=2021-11-28|issn=0362-4331}}</ref> === ធ្នូ === * [[៥ ធ្នូ]] – [[បូប ដូល]] (Bob Dole) អ្នកនយោបាយ មេធាវី និងអតីតយុទ្ធជនអាមេិក (កើត [[២២ កក្កដា]] [[ឆ្នាំ ១៩២៣]])<ref name="Watson">{{cite news|title=Bob Dole to lie in state in the Capitol on Thursday|url=https://www.cbsnews.com/news/bob-dole-lie-in-state-capitol-thursday/|publisher=[[CBS News]]|date=December 7, 2021|access-date=December 7, 2021|language=en-US|last=Watson|first=Kathryn}}</ref> * [[៨ ធ្នូ]] – [[ប៊ីពីន រ៉ាវ៉ាត់]] (Bipin Rawat) ឧត្តមសេនីយ៍ផ្កាយបួននៃកងទ័ពឥណ្ឌា (កើត [[១៦ មីនា]] [[ឆ្នាំ ១៩៥៨]])<ref>{{Cite news|date=8 December 2021|title=Bipin Rawat: India's top general dies in helicopter crash|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-59576082|access-date=8 December 2021}}</ref> * [[១៨ ធ្នូ]] – [[រីឆាត រ៉ូជ័រ]] (Richard Rogers) ស្ថាបត្យករអង់គ្លេស (កើត [[២៣ កក្កដា]] [[ឆ្នាំ ១៩៣៣]])<ref>{{cite news|title=Richard Rogers, Architect Behind Landmark Pompidou Center, Dies at 88|url=https://www.nytimes.com/2021/12/18/arts/design/richard-rogers-dead.html|access-date=19 December 2021|work=The New York Times|date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218231543/https://www.nytimes.com/2021/12/18/arts/design/richard-rogers-dead.html|url-status=live}}</ref> * [[២៥ ធ្នូ]] – [[វ៉េន ធីបោដ]] (Wayne Thiebaud) សិល្បករអាមេរិក (កើត [[១៥ វិច្ឆិកា]] [[ឆ្នាំ ១៩២០]])<ref>{{Cite news|last=Kimmelman|first=Michael|date=2021-12-26|title=Wayne Thiebaud, Playful Painter of the Everyday, Dies at 101|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/12/26/obituaries/wayne-thiebaud-dead.html|access-date=2021-12-26|issn=0362-4331}}</ref> * [[៣១ ធ្នូ]] – [[បេតធី វ៉ាយថ៍]] (Betty White) តារាសម្តែងអាមេរិក (កើត [[១៧ មករា]] [[ឆ្នាំ ១៩២២]]) == រង្វាន់ណូបែល == {{empty section|date=មករា ២០២២}} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ ២០២១]] ngt25g1t4kfn4toisws9pnac6ut1srl 0 44729 334847 291436 2026-05-01T00:18:59Z Tookai1 46281 334847 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #005A92;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Cambodian - Naga-Protected Buddha - Walters 542730.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" |Cambodian Naga Protected Buddha 12th century of Dharanindravarman I |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១១០៧-១១១៣ ([[ចក្រភពខ្មែរ]]) |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ១១០៧ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |ព្រះកម្រតែងអញ អញស្រីធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទេវៈ |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | បរមនិកលពត៌ |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[សូរ្យវរ្ម័នទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​អង្គរ អំបូរខ្មែរលើ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ១១១៣ (ជន្មាយុ)​ មិនមានកំណត់ត្រា |- |បិតា |[[ហិរណ្យវរ្ម័ន|ហិរញ្យវរ្ម័ន]] |- |មាតា |[[ហិរណ្យលក្ឝ្មី|ហិរញ្យលក្ស្មី]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] ​[[មហាយាន]] និង [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា​]] |} '''ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១''' ([[អង់គ្លេស]]: Dharanindravarman I) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-១១១៣) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១០៧-១១១៣) ទ្រង់គឺជា ក្សត្រដែលសោយរាជ្យបន្តពីព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]] ។ ព្រះអង្គបានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងឆ្នាំ ១១០៧ នៃគ.សករាជ ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិគ្រងរាជទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា '''"វ្រះបាទ ធូលីជេងវ្រះកម្រតេងអញ អញឝ្រីធរណីន្ទ្រវម្ម៌ទេវ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះកម្រតែងអញ អញស្រីធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទេវៈ" ។ ការសោយរាជ្យរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានជម្រុញដោយ មហេសីរបស់ទ្រង់ ព្រះនាម "វិជ័យឥន្ទ្រលក្សស្មី" (Vijayendralakshmi) ដែលជាអតីត មហេសី ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៦ ដូចនេះប្រហែលជាព្រះអង្គ សោយរាជ្យសម្បត្តិដោយការជ្រែករាជ ។ <ref> George Coedès (1975) [https://books.google.com/books/about/The_Indianized_States_of_Southeast_Asia.html?id=iDyJBFTdiwoC The Indianized States of Southeast Asia], Translated by Sue Brown Cowing, Publisher: University of Hawaii Press p.424 [[ISBN]]: 082480368X </ref> == កំណត់ត្រាសិលាចារឹក == យោងតាមកំណត់ត្រា​សិលាចរឹក ប្រាសាទ ភ្នំសណ្ដក (Phnom Sandork Temple) ព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១ ត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីរនៃគ្រួសាររាជវង្សអង្គរ នៅក្នុងទីសក្ការៈនេះ ដោយអំណោយទានពី "នរពឥន្ទ្ររាមា" ដែលត្រូវ ជាសាច់ញាតិរបស់ព្រះអង្គ ហើយទីសក្ការៈនេះ មានចម្ងាយ ៧៥ គីឡូម៉ែត្រ ខាងជើងភាគខាងកើត អង្គរ ។ ទីកន្លែង ដែលចុះបញ្ជីរគ្រួសាររាជវង្សអង្គរ ត្រូវបានគេស្គាល់ថា សិវៈបុរៈ (Shivapura) ដែលតម្កល់នៅលើកំពូល នៃទីធ្លាខាងលើ ផ្នែកខាងកើត ជញ្ជាំង នៃគូបរៈ (Gopura) ដែលមានវិមាត្រ ៦០ x ៤០ ម៉ែត្រ ។ មានការចុះបញ្ជីរនៃគ្រួសាររាជវង្ស នៅទីសក្ការៈនេះផងដែរ ដូជា៖ រាជវង្ស [[យសោវរ្ម័នទី១]], [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]] និង [[សូរ្យវរ្ម័នទី២]] ។<ref> Charles Higham (2004) [https://books.google.com/books/about/The_Civilization_of_Angkor.html?id=AKzqy2_RSq4C The Civilization of Angkor], Publisher: University of California Press p.192 [[ISBN]]: 0520242181, 9780520242180 </ref> == ការដណ្ដើមរាជ == '''Royal takeover''' ជាការពិតណាស់ ការដណ្ដើមរាជ របស់ព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១ វាជារឿងដ៏ពិបាកមួយ ព្រោះគូប្រជែងរបស់ទ្រង់គឺជាសាច់ញាតិរបស់ព្រះអង្គគឺ ព្រះបាទ [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]] ដែលត្រូវជាប្អូនប្រុសបង្កើតរបស់ព្រះអង្គ ដែលមានព្រះមាតាតែមួយព្រះនាម "ហិរណយៈលក្សស្មី" (Hiranyalaksmi) ទោះជាយ៉ាងនេះក្ដី រាជសម្បត្តិនៅអង្គរត្រូវបានព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១ សញ្ច័យយកមកគ្រប់គ្រងក្នុងការដណ្ដើមរាជនេះផងដែរ ។ ជាចុងក្រោយ ការសោយរាជរបស់ព្រះអង្គនៅអង្គរត្រូវបានដណ្ដើមដោយនតា (ក្មួយ) របស់ព្រះអង្គគឺព្រះបាទ [[សូរ្យវរ្ម័នទី២]] ដែលបានលើកទ័ពពី មហិធរៈបុរៈ មកដណ្តើមយករាជ្យសម្បត្តិរបស់ទ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ ១១១៣ នៃគ.សករាជ ។<ref> Asiatic Society (Calcutta, India) (1982) [https://books.google.com/books/about/Asiatic_Society_Monograph_Series.html?id=3TlRAQAAIAAJ Asiatic Society Monograph Series, Volume 26], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of California </ref> <ref> Adhir Chakravarti (1982) [https://books.google.com/books/about/Royal_Succession_in_Ancient_Cambodia.html?id=j-JBAAAAYAAJ Royal Succession in Ancient Cambodia], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of Virginia p.119 </ref> == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១១១៣)''}} {{Succession box|before= [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]]|title=[[ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''១១០៧-១១១៣'''|after=[[សូរ្យវរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 92ym0dlap3dow16envfrdhhf0k3lw3e 0 47607 334868 328291 2026-05-01T07:43:27Z Tookai1 46281 334868 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> នរាយណ៍រាមា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៣៣-១៤៣៧ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​១៤៣៣ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលចតុមុខ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះនរាយណ៍ រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[បរមរាជាទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីរាជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' |មិនមានកំំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៤៣៧ |- |បិតា |ពញាយ៉ាត |- |មាតា |បទុមបុផ្ផា |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] និកាយ [[មហាយាន]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> លទ្ធិ​ជំនឿ ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''នរាយណ៍រាមា''' ([[អង់គ្លេស]]: Noreay Reamea) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៣៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៣៣-១៤៣៧) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រច្បងរបស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិក្នុងឆ្នាំឆ្លូវ ឆស័ក ព.សករាជ ១៩៧៧ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៤៣៣ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះនរាយណ៍ រាមាធិបតី"''' អំឡុងពេលសោយរាជ ទ្រង់បានចាត់ឱ្យគេសាងសង់ ចេតិយមួយយ៉ាងធំ នៅលើ [[វត្តភ្នំដូនពេញ]] ដើម្បីតម្កល់អដ្ឋិធាតុ បិតារបស់ខ្លួន ពញ្ញាយ៉ាត ផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ប្រវត្តិឈ្មោះ ភ្នំពេញ == '''History of Phnom Penh''' អំឡុងពេលដែល ព្រះនរាយណ៍រាមា សាងសង់បញ្ចប់ ព្រះចេតិយបិតា [[ពញ្ញាយ៉ាត]] លើកំពូលភ្នំ ជាប់ វត្តដូនពេញ រួចមក ព្រះអង្គបានធ្វីពិធីបុណ្យឆ្លង ព្រះចេតិយបិតា អស់រយៈពេល ៧ថ្ងៃ ទើបសំ្ររេចប្ដូរឈ្មោះ ក្រុងចតុមុខ ទៅជា [[ក្រុងភ្នំពេញ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៤ នៃគ.សករាជ ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះលោកយាយ ដូនពេញ ដែលសាងសង់ វត្តភ្នំនេះឡើង ក្នុងឆ្នាំ ១៣៧២ នៃគ.សករាជ មុនពេល ព្រះបរមរាជាទី១ ផ្លាសរាជធានីពីបន្ទាយទួលបាសាន ស្រុកស្រីសន្ធរ ទៅ បង្កើតក្រុងចតុមុខ ទៅទៀត រីឯ វត្តដូនពេញ ត្រូវបានអ្នកស្រុកហៅថា [[វត្តភ្នំដូនពេញ]] និង ប្រែមកហៅកាត់ៗថា [[វត្តភ្នំ]] មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ក្នុងរាជស្ដេច នរាយណ៍រាមា == ក្នុងរាជស្ដេច នរាយណ៍រាមា មិនមានព្រឹត្តការណ៍ នៃការផ្ទុះសង្គ្រាមនោះទេ ប៉ុន្តែក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គ ទ្រង់មិនសូវខ្វល់ពីកិច្ចការនយោបាយជាតិនោះទេ ទ្រង់ចូលចិត្តដើរលេងកំសាន្ត ដូចនេះហើយធ្វើឱ្យក្រុមមន្ត្រីក្នុងរាជវាំងមិនពេញចិត្ត ព្រះអង្គនោះទេ ក្រោយមកព្រះអង្គសោយទីវង្គត់ ដោយមិនដឹងពីមូលហេតុពិតប្រាកដនោះទេ ដោយគេអាចសន្និដ្ឋានថា ព្រះអង្គអាចសោយទីវង្គត់ដោយរោគប្រឈួន ឬ ទំនងអាចសោយទីវង្គត់ ដោយការដណ្ដើមរាជ ពីប្អូនរបស់ខ្លួនគឺ [[ស្រីរាជា|ព្រះស្រីរាជា]] ដែលត្រូវបានក្រុមមន្ត្រីលើកឱ្យសោយរាជបន្តពី [[នរាយណ៍រាមា|ព្រះនរាយណ៍រាមា]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៧ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៤៣៧)''}} {{Succession box|before= [[បរមរាជាទី១]]|title=[[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]]|years='''១៤៣៣-១៤៣៧'''|after=[[ស្រីរាជា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == kqezyybyjkp6uktmcngm3rk79vcgp0q 0 48443 334849 299159 2026-05-01T00:29:15Z Tookai1 46281 334849 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #005A92;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Clevelandart 1940.53.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" |Dharanindravarman II, sculpture of Hindu religion 12th century. |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១១៥០-១១៦០ ([[ចក្រភពខ្មែរ]]) |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ១១៥០ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |ព្រះបាទមហាធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទេវៈ |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | បរមសកលបទ |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[សូរ្យវរ្ម័នទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[យសោវរ្ម័នទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​មហិធរៈបុរៈ អំបូរខ្មែរលើ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ១១៦០ (ជន្មាយុ)​ មិនមានកំណត់ត្រា |- |មហេសី |'''[[ជយរាជចូឌាមណី]]''' |- |បុត្រ |[[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] |- |បិតា |[[មហិធរាទិត្យ|មហីធរាទិត្យ]] |- |មាតា |[[រាជបតីន្ទ្រលក្ស្មី|រាជបទិន្ទ្រលក្ស្មី]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' | * [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា​]] * ពុទ្ធសាសនា មហាយាន |} '''ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Dharanindravarman II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-១១៦០) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១៥០-១១៦០) ក្រោយគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ក្នុងឆ្នាំ ១១៥០ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មាន ព្រះបរមនាមថា '''"វ្រះបាទធូលីជេងវ្រះមហាធរណីន្ទ្រវម៌្មទេវ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះមហាធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទេវៈ" ។ ព្រះអង្គបានរៀបអភិសេក និង បុត្រីរបស់ [[ហស៌វរ្ម័នទី៣]] ដែលមានព្រះនាមថា "សុដាមណី" និង មានព្រះរាជបុត្រមួយព្រះអង្គ ព្រះនាម "ជ័យវរធន់" បុត្ររបស់ទ្រង់នេះហើយ ដែលបានឡើងគ្រងរាជក្នុងចម្បាំងរំដោះទឹកដីពីពួកចាម្ប៉ា ដែលទ្រង់មានព្រះនាមក្នុងរាជថា [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ។<ref> George Coedès (1975) [https://books.google.com/books/about/The_Indianized_States_of_Southeast_Asia.html?id=iDyJBFTdiwoC The Indianized States of Southeast Asia], Editor: Walter F. Vella, Translated by Sue Brown Cowing, Publisher: University of Hawaii Press p.424 [[ISBN]]: 082480368X, 9780824803681 </ref> == កំណត់ត្រាសិលាចរឹក == នេះបើយោងតាមកំណត់ត្រាសិលាចរឹក ប្រាសាទភំ្នរូង នាប្រទេសថៃ បានកត់ត្រាអំពីព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ដែលរៀបរាប់ខ្លះៗអំពីពង្សាវតាររបស់ទ្រង់ ដែលមកពីរាជវង្ស មហិធរៈបុរៈ (Mahidharapura) ដែលមានបិតាព្រះនាម មហិធរៈទិត្យៈ (Mahidharadidya) និង មាតាព្រះនាម រាជព័ទឥន្ទ្រលក្ខស្មី (Rājapatindralaksmi) ដែលបានរៀបអភិសេកនិងគ្នាក្នុងគ្រួសារ "ស្រីសុវីរៈវត្តី" ។<ref> Adhir Chakravarti (1982) [https://www.worldcat.org/title/Royal-succession-in-ancient-Cambodia/oclc/10064283 Royal Succession in Ancient Cambodia], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of Virginia p.119 </ref> <ref> Asiatic Society (Kolkata, India) (1953) [https://www.worldcat.org/title/Asiatic-Society-monograph-series/oclc/213809587 Asiatic Society Monograph Series, Volume 26], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of California </ref> យោងតាមកំណត់ត្រាសិលាចរឹក ប្រាសាទ តាព្រហ្ម ព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២ បានយាងសោយទីវង្គត់ ក្នុងរវាងគ.សករាជ ១១៦០ ដែលមានមរណៈនាមថា បរមសកលបទ ហើយអ្នកដែលឡើងគ្រងរាជបន្តពីទ្រង់មិនមែនជា បុត្ររបស់ទ្រង់នោះទេ គឺព្រះបាទ [[យសោវរ្ម័នទី២]] ដែលមានទំនាក់ទំនងជាសាច់ញាតិរបស់ទ្រង់ ដែលជាព្រះភាតា ត្រូវជាបងប្អូនជីដូនមួយដែលបានឡើងគ្រងរាជបន្តពីព្រះអង្គ ដោយការធ្វើរាជប្រហារ ។<ref> American Philosophical Society, Jay I. Kislak Collection (Library of Congress) (1951) [https://www.worldcat.org/title/Transactions-of-the-American-Philosophical-Society/oclc/2382293 Transactions of the American Philosophical Society, Volume 41], Publisher: American Philosophical Society, Philadelphia Original from the University of Michigan ISSN: 0065-9746, 2325-9264 </ref> == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១១៦០)''}} {{Succession box|before= [[សូរ្យវរ្ម័នទី២]]|title=[[ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''១១៥០-១១៦០'''|after=[[យសោវរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == dtsmiwynvwr901diy5f6vu4hjhrt57l 334850 334849 2026-05-01T00:30:58Z Tookai1 46281 334850 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #005A92;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Clevelandart 1940.53.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" |Dharanindravarman II, sculpture of Hindu religion 12th century. |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១១៥០-១១៦០ ([[ចក្រភពខ្មែរ]]) |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ១១៥០ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |ព្រះបាទមហាធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទេវៈ |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | បរមសកលបទ |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[សូរ្យវរ្ម័នទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[យសោវរ្ម័នទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​មហិធរៈបុរៈ អំបូរខ្មែរលើ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត់''' | ១១៦០ (ជន្មាយុ)​ មិនមានកំណត់ត្រា |- |មហេសី |[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] |- |បុត្រ |[[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] |- |បិតា |[[មហិធរាទិត្យ|មហីធរាទិត្យ]] |- |មាតា |[[រាជបតីន្ទ្រលក្ស្មី|រាជបទិន្ទ្រលក្ស្មី]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' | * [[ព្រហ្មញ្ញសាសនា​]] * ពុទ្ធសាសនា មហាយាន |} '''ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Dharanindravarman II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០-១១៦០) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១៥០-១១៦០) ក្រោយគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ក្នុងឆ្នាំ ១១៥០ នៃគ.សករាជ ទ្រង់មាន ព្រះបរមនាមថា '''"វ្រះបាទធូលីជេងវ្រះមហាធរណីន្ទ្រវម៌្មទេវ"''' ប្រែជាខេមរៈភាសា "ព្រះបាទដែនដីខាងជើង ព្រះមហាធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទេវៈ" ។ ព្រះអង្គបានរៀបអភិសេក និង បុត្រីរបស់ [[ហស៌វរ្ម័នទី៣]] ដែលមានព្រះនាមថា "សុដាមណី" និង មានព្រះរាជបុត្រមួយព្រះអង្គ ព្រះនាម "ជ័យវរធន់" បុត្ររបស់ទ្រង់នេះហើយ ដែលបានឡើងគ្រងរាជក្នុងចម្បាំងរំដោះទឹកដីពីពួកចាម្ប៉ា ដែលទ្រង់មានព្រះនាមក្នុងរាជថា [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] ។<ref> George Coedès (1975) [https://books.google.com/books/about/The_Indianized_States_of_Southeast_Asia.html?id=iDyJBFTdiwoC The Indianized States of Southeast Asia], Editor: Walter F. Vella, Translated by Sue Brown Cowing, Publisher: University of Hawaii Press p.424 [[ISBN]]: 082480368X, 9780824803681 </ref> == កំណត់ត្រាសិលាចរឹក == នេះបើយោងតាមកំណត់ត្រាសិលាចរឹក ប្រាសាទភំ្នរូង នាប្រទេសថៃ បានកត់ត្រាអំពីព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២ ដែលរៀបរាប់ខ្លះៗអំពីពង្សាវតាររបស់ទ្រង់ ដែលមកពីរាជវង្ស មហិធរៈបុរៈ (Mahidharapura) ដែលមានបិតាព្រះនាម មហិធរៈទិត្យៈ (Mahidharadidya) និង មាតាព្រះនាម រាជព័ទឥន្ទ្រលក្ខស្មី (Rājapatindralaksmi) ដែលបានរៀបអភិសេកនិងគ្នាក្នុងគ្រួសារ "ស្រីសុវីរៈវត្តី" ។<ref> Adhir Chakravarti (1982) [https://www.worldcat.org/title/Royal-succession-in-ancient-Cambodia/oclc/10064283 Royal Succession in Ancient Cambodia], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of Virginia p.119 </ref> <ref> Asiatic Society (Kolkata, India) (1953) [https://www.worldcat.org/title/Asiatic-Society-monograph-series/oclc/213809587 Asiatic Society Monograph Series, Volume 26], Publisher: Asiatic Society, Original from the University of California </ref> យោងតាមកំណត់ត្រាសិលាចរឹក ប្រាសាទ តាព្រហ្ម ព្រះបាទ ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២ បានយាងសោយទីវង្គត់ ក្នុងរវាងគ.សករាជ ១១៦០ ដែលមានមរណៈនាមថា បរមសកលបទ ហើយអ្នកដែលឡើងគ្រងរាជបន្តពីទ្រង់មិនមែនជា បុត្ររបស់ទ្រង់នោះទេ គឺព្រះបាទ [[យសោវរ្ម័នទី២]] ដែលមានទំនាក់ទំនងជាសាច់ញាតិរបស់ទ្រង់ ដែលជាព្រះភាតា ត្រូវជាបងប្អូនជីដូនមួយដែលបានឡើងគ្រងរាជបន្តពីព្រះអង្គ ដោយការធ្វើរាជប្រហារ ។<ref> American Philosophical Society, Jay I. Kislak Collection (Library of Congress) (1951) [https://www.worldcat.org/title/Transactions-of-the-American-Philosophical-Society/oclc/2382293 Transactions of the American Philosophical Society, Volume 41], Publisher: American Philosophical Society, Philadelphia Original from the University of Michigan ISSN: 0065-9746, 2325-9264 </ref> == សេចក្ដីជំរាប == មានមតិរបស់លោកបណ្ឌិតផ្នែកសិលាចរិកមួយ លើកឡើងថា «វម៌្ម» មាននៅលើសិលាចារឹកភាសាខ្មែរយ៉ាងច្រើន អ្នកប្រាជ្ញបារាំងបានអានថា varmma ដែរ។ ប៉ុន្តែ នៅពេលគេបកប្រែ ឬពន្យល់ជា ភាសាបារាំង គេសរសេរជា varman វម៌ន/ វរ្ម័ន វិញ។ បើយើងលើកតម្កើងឯកសារក្នុងស្រុក ហេតុអ្វីបានមិនគាំទ្រ សំណេររបស់ដូនតាថា «...វម៌្ម»? ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានក្រុមសិក្សាពាក្យសំស្ក្រឹត ជាន់ខ្ពស់ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ យកមកប្រើ ជាឈ្មោះផ្លូវការណ៍ នៃការសិក្សាទូទៅ ដោយទទួលស្គាល់ដោយក្រុម ប្រវិត្តវិទូខ្មែរជាន់ខ្ពស់ របស់សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École Française d'Extrême-Orient) ដែលហៅកាត់ថា (E.F.E.O) ដែលយកលំនាំតាមឈ្មោះព្រះបាទនរោត្តម ដែលមានព្រះនាមសរសេរថា "នរោត្ដមវរ្ម័ន" ដែលសរសេរឡើងក្នុងឆ្នាំ 1903 ដោយបែបនេះហើយទើបពាក្យ (វរ្ម័ន) មានប្រើប្រាសរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ដែលមានសរសេរក្នុងក្រាំងសៀវភៅនានា ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ ដោយសម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ គួរបញ្ចាក់ផងដែរថា មុនការចេះអានសំស្ក្រឹតរបស់លោកបណ្ឌិត កម្ពុជាមានក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់នៃភាសាសំស្ក្រឹតរួចទៅហើយ ម៉្យាងវិញទៀត អ្នកសិក្សាជន់ខ្ពស់ពីមុនៗ មានដូចជា៖ ក្រុមជំុនំទំនៀមទម្លាប់ខ្មែរ នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ លោក កេងវ៉ាន់សាក់, លោក ត្រឹងងា ដែលសុទ្ធតែជាអ្នកសឹក្សាជាន់ខ្ពស់ មិនដែលតិះទាន និងលើកការអនុម័ត សំរេចការយល់ឃើញណាមួយ ដោយមិនមានការបោះឆ្នោតឯកភាព ក្នុងអង្គប្រជុំនៃបណ្ឌិតសភាអក្សរសាស្ត្ររបស់កម្ពុជានោះទេ ។<ref> Prasoersūrisǎkti (Jum Mau) (Ukñā.) (1947) [https://books.google.com/books/about/Eka_Sahasrar%C4%81tr%C4%AB.html?id=SzXRAAAAMAAJ Eka Sahasrarātrī: muay bǎn muay yáp, Volume 12], Contributors: Cambodia. Bibliothèque Royale, Cambodia. Institut Bouddhique, Publisher: Cambodia Royal Library, Original from the University of Michigan </ref> '''ដូចនេះ ៖''' ប្រហែលជាលោក បណ្ឌិតមានការយល់ច្រឡំ រវាងការប្រើតួអក្សរ សំស្ក្រឹត និង តួអក្សរខ្មែរ បញ្ចុប្បន្ន ដែលមានន័យថា បើលោកបណ្ឌិត ចង់ឱ្យមានការប្រើពាក្យ (វម្ម៌) ជាពាក្យប្រើប្រាសទូទៅផ្លូវការណ៍ លោកបណ្ឌិត ត្រូវស្នើសុំសភាអក្សរសាស្ត្រជាតិកម្ពុជា លប់អក្សរក្រមកម្ពុជា ដែលមានព្យញ្ជនៈ ៣៣តួ ពី ក ដល់ អ និង ស្រៈ ទាំងអស់ចេញ ពីកម្មវិធីសិក្សារបស់រដ្ឋជាមុនសិន បន្ទាប់មកត្រូវស្នើសុំអង្គព្រះមហាក្សត្រ និង នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា ទាត់ចោលនូវស្នាដៃរបស់អ្នកចងក្រងពីមុន ជាមុនសិន ទើបលោកបណ្ឌិតអាចយក ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យសំស្ក្រឹតទាំងអស់ មកជំនួស ព្យញ្ជនៈ និង ស្រៈ នៃពាក្យ ខេមរៈភាសាបាន ហើយលោកបណ្ឌិត ត្រូវពន្យល់ពីរបៀបប្រកបពាក្យចំនួនរាប់លាន ដែលបានចងក្រងដោយ សម្ដេចសង្ឃរាជជួនណាត ក្នុងទម្រង់ជាសំស្ក្រឹត បន្ទាប់មក លោកបណ្ឌិត ត្រូវបង្កើតការប្រកបទាក់ទង និង ពាក្យចំនួនរាប់លានទៀត នៃក្រុមពាក្យរបស់ជនជាតិភាគតិចកម្ពុជា ដែលមានដូចជា៖ កួយ ភ្នង ចារាយ ល-។ មានសព្វគ្រប់ដូចការរៀបរាប់ខាងលើនេះហើយ ទើបលោកបណ្ឌិតអាចធ្វើការផ្លាសប្ដូរ នូវអ្វីដែលលោកបណ្ឌិតយល់ឃើញនេះ ។ បុរាណាចារ្យ លោកតែងលើកឡើងនៃពាក្យមួយថា (ពេក) ។ == ចំណារពន្យល់ == សិក្សាពាក្យ (វម្ម៌) ដែលជាពាក្យដើមនៃសិលាចរឹកសំស្ក្រឹត ដែលត្រូវបានប្រែសម្រួលជាពាក្យ (វរ្ម័ន) ដោយក្រុមសិក្សាជាន់ខ្ពស់ភាសាសំស្ក្រឹត នៃក្រុមបុរាណាចារ្យ ក្នុងរាជព្រះបាទនរោត្ដម ហើយក្រុមប្រវត្តិវិទូបារាំងបានយកទៅប្រែជាភាសាបារាំងនៃពាក្យ Varman ។ ហេតុអ្វីត្រូវហៅពាក្យ វម្ម៌ នេះថា (វ-ម័ន) ពីព្រោះពាក្យនេះត្រូវបានក្រុមបេសកជនចិន ហៅស្ដេចខ្មែរ ជំនាន់នគរភ្នំ នៃកន្ទុយពាក្យ ម្ម៌ នេះហៅថា "ម័ន" តាំងពីស.វទី៣ ឬ ស.វទី៥ មកម៉្លេះ ចំណែកឯជើងព្យញ្ជនៈ ម "្ម" គ្រាន់តែរបៀបដែលគេសរសេរដើម្បីសង្កត់ពាក្យទាញសូរសម្លេងប៉ុនណោះ ដោយពាក្យថ្មីៗ កាន់តែកើតឡើងច្រើនឡើងៗ តាមរយៈការមកដល់របស់ពួកអុឺរ៉ុប ដូចនេះកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវធ្វើបដិវឌ្ឍន៍អក្សរខ្មែរ ដើម្បីឱ្យមានភាពងាយស្រួលក្នុងការប្រកប និង ការអាន ។ ហេតុអ្វីពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" នៅចន្លោះកណ្ដាល ពីព្រោះ ព្យញ្ជនៈ វ និងចាប់ទាញយក ព្យញ្ជនៈ ន យកមកប្រកបចូលគ្នា ហៅថា (វ៉ន) ម័ ដូចនេះហើយ ក្រុមសិក្សាអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ ត្រូវបន្ថែម ព្យញ្ជនៈ "រ" ដើម្បីបំបែកការទាញប្រកប ។ រហូតដល់ពាក្យ (វរ្ម័ន) ត្រូវបានប្រើប្រាសជាងមួយរយឆ្នាំ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១១៦០)''}} {{Succession box|before= [[សូរ្យវរ្ម័នទី២]]|title=[[ចក្រភពខ្មែរ]]|years='''១១៥០-១១៦០'''|after=[[យសោវរ្ម័នទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 2v3scgragdb3q0sgx98cwmq46h2gt0e 0 48869 334855 294750 2026-05-01T02:21:42Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334855 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | birth_name = Trygve Halvdan Lie | nationality = [[Norwegians|Norwegian]] | image = Trygve Lie 1938.jpg | caption = Trygve Lie in 1938 | office = [[Secretary-General of the United Nations]] | termstart = 2 February 1946 | termend = 25 September 1963 | predecessor = [[Gladwyn Jebb]] (acting) | successor = [[Dag Hammarskjöld]] | office2 = [[Minister of Foreign Affairs (Norway)|Minister of Foreign Affairs]] | termstart2 = 19 November 1940 | termend2 = 2 February 1946 | primeminister2 = [[Johan Nygaardsvold]]<br />[[Einar Gerhardsen]] | predecessor2 = [[Halvdan Koht]] | successor2 = [[Halvard Lange]] | term_end6 = 20 March 1935 | term_end5 = 1 July 1939 | birth_date = {{birth date|1896|7|16|df=y}} | birth_place = [[Oslo|Kristiania]], [[Union between Sweden and Norway|Sweden–Norway]] (now Oslo, [[Norway]]) | death_date = {{death date and age|1968|12|30|1896|7|16|df=yes}} | death_place = [[Geilo]], [[Buskerud]], [[Norway]] | spouse = {{marriage|Hjørdis Jørgensen|1921|1960|end=d.}} | children = 3 | party = [[Labour Party (Norway)|Labour]] | vicepresident = | signature = Trygve Lie Signature.svg }} '''ទ្រីកវ៉េ ហាល់្វដាន លី''' ( ថ្ងៃទី១៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៩៦ ដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៨) គឺជាអ្នកនយោបាយ[[ជនជាតិន័រវេស|ន័រវេស]] អ្នកដឹកនាំការងារ មន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល និងជាអ្នកនិពន្ធ។ លោកបានបម្រើការជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសន័រវេសក្នុងអំឡុងពេលឆ្នាំដ៏សំខាន់នៃ[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រីរបស់ Nygaardsvold|រដ្ឋាភិបាលន័រវេសដែលកំពុងនិរទេសខ្លួន]] នៅ[[ឡុងដ៍|ទីក្រុងឡុងដ៍]] ពីឆ្នាំ១៩៤០ ដល់ឆ្នាំ១៩៤៥ ។ ពីឆ្នាំ១៩៤៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៥២ លោកគឺជា[[អគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិ|អគ្គលេខាធិការទីមួយ]]នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ។ <ref>[https://web.archive.org/web/20110719034952/http://www.sjomannskirken.no/about-the-gallery/about-the-trygve-lie-gallery/about-trygve-lie "About Trygve Lie"] (Trygve Lie Gallery)</ref> == ជីវិតដំបូង == លោក កើតនៅ[[គ្រីស្ទៀនៀ]] (ឥឡូវ អូស្លូ) នៅថ្ងៃទី១៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៩៦។ <ref name="Husen">{{Cite book|date=2010|title=The Encyclopedia of the Korean War: A Political, Social, and Military History|page=504-506|isbn=978-1851098491}}</ref> ឪពុករបស់គាត់ ជាងឈើ ម៉ាទីន លី បានចាកចេញពីគ្រួសារទៅធ្វើចំណាកស្រុកទៅ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ក្នុងឆ្នាំំំំ២១៩០១៩១ ហើយគេមិនដែលលឺពីគេទៀតទេ។ លោក ធំឡើងនៅក្រោមលក្ខខណ្ឌក្រីក្ររួមគ្នាជាមួយម្តាយរបស់លោកហ៊ុលដា និងបងស្រីម្នាក់ដែលមានអាយុ ៦ ឆ្នាំនៅពេលនោះ។ ម្តាយ​របស់​លោកបានបើកផ្ទះសំណាក់ និង​ហាង​កាហ្វេ​នៅ[[ហ្គ្រូដ]] ក្នុង​ទីក្រុងអូស្លូ ។ លោក បានចូលរួមជាមួយ[[គណបក្សការងារន័រវេស|គណបក្សការងារ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩១១ ហើយត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថាជាលេខាជាតិរបស់គណបក្សភ្លាមៗបន្ទាប់ពីទទួលបាន[[Cand.jur.|សញ្ញាប័ត្រច្បាប់]] របស់លោកពី[[សាកលវិទ្យាល័យអូស្លូ]] ក្នុងឆ្នាំ១៩១៩។ លោក គឺជានិពន្ធនាយករបស់ ''[[Det 20de Aarhundre]]'' ('សតវត្សន៍ទី២០') ពីឆ្នាំ១៩១៩ ដល់ឆ្នាំ១៩២១។ ពីឆ្នាំ១៩២២ ដល់ឆ្នាំ១៩៣៥ គាត់គឺជាអ្នកប្រឹក្សាច្បាប់សម្រាប់សហជីពជាតិរបស់កម្មករ (ដាក់ឈ្មោះថា[[សហភាពសហជីពន័រវេស|សហព័ន្ធសហជីពន័រវេស]] ពីឆ្នាំ១៩៥៧)។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ គាត់ទទួលបានកេរ្តិ៍ឈ្មោះក្នុងការដោះស្រាយវិវាទទាន់ពេល និងនាំយកសំណុំរឿងសាកល្បងនៅចំពោះមុខតុលាការ។ <ref name="Husen"/> គាត់បានធ្វើជាប្រធាន[[Arbeidernes Idrettsforbund|សហព័ន្ធកីឡាន័រវេស]] ពីឆ្នាំ១៩៣១ ដល់ឆ្នាំ១៩៣៥។ <ref>{{Cite web |url=http://biography.yourdictionary.com/trygve-halvdan-lie |title=''Trygve Halvdan Lie'' (LoveToKnow, Corp) |access-date=2023-04-06 |archivedate=2011-04-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110404164452/http://biography.yourdictionary.com/trygve-halvdan-lie |url-status=dead }}</ref> == ឯកសារយោង == qnn680fm32budpbn7h4o21tegc939e2 0 50297 334873 334561 2026-05-01T07:55:52Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334873 wikitext text/x-wiki {{Short description|Traditional rite in some Asian countries}} {{Infobox holiday | holiday_name = Royal Ploughing Ceremony | type = Asian | image = Royal ploughing ceremony day 23.jpg | caption = Royal Ploughing Ceremony in Thailand, 2019 | official_name = {{indented plainlist| * {{lang|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}} {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} (Thailand) * {{lang|si|වප් මඟුල්}} {{transliteration|si|Vap Magula}} (Sri Lanka)<ref>[http://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/buddhist-religious-year Buddhist Religious Year]</ref> * {{lang|ta|பொன்னேர் உழுதல்}} {{transliteration|ta|Ponner Uzhuthal}} ([[Tamil Nadu]], India – ploughing with the golden plough)<ref> * {{lang|km|ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល}} {{transliteration|km|UNGEGN|Preăh Réach Pĭthi Chrát Preăh Neăngkoăl}} (Cambodia) [https://ta.wikipedia.org/s/ahd பொன்னேர் உழுதல்] (in Tamil)</ref>}} | nickname = {{hlist|The Ploughing Festival|Farmer's Day}} | observedby = [[Demographics of Cambodia|Cambodians]], [[Thai people|Thais]], and [[Demographics of Sri Lanka|Sri Lankans]] | longtype = {{ubl|National holiday (Cambodia, Thailand)|Regional festival (Sri Lanka)}} | significance = Beginning of the rice-growing season | date = 4th day of the 6th lunar month's waning&nbsp;moon (Cambodia)<ref>{{cite web|url=http://www.tourismcambodia.org/news/index.php?view=detail&nw=7|title=The Royal Ploughing Ceremony 2011|work=Tourism Cambodia|publisher=Ministry of Tourism, Cambodia|access-date=18 July 2011}}</ref>}} '''Royal Ploughing Ceremony''' ({{langx|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}, {{langx|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}, {{transliteration|km|UNGEGN|Preăh Réach Pĭthi Chrát Preăh Neăngkoăl}}; {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}}; {{langx|si|වප් මඟුල්}}, {{transliteration|si|Vap Magula}}), {langx|km|ព្រះរាជពិធីបុណ្យច្រត់ព្រះនង្គ័ល}} also known as '''The Ploughing Festival''', is an ancient royal rite held in many Asian countries to mark the traditional beginning of the [[rice]] growing season. The royal ploughing ceremony, called {{transliteration|my|Lehtun Mingala}} ({{lang|my|လယ်ထွန်မင်္ဂလာ}}, {{IPA|my|lɛ̀tʰʊ̀ɰ̃ mɪ̀ɰ̃ɡəlà|pron}}) or {{transliteration|my|Mingala Ledaw}} ({{lang|my|မင်္ဂလာလယ်တော်}}), was also practiced in pre-colonial Burma until 1885, when the [[Konbaung dynasty|monarchy]] was abolished. == ប្រពៃណីមុនសម័យរាមកេរ្តិ៍ == នៅក្នុងកំណែផ្សេងៗនៃរឿង [[រាមាយណៈ|រាមកេរ្តិ៍]] (Ramayana), នាង [[សីតា]] ដែលជាតួឯកស្រីបានលេចចេញពីដីដែលបានភ្ជួររាស់ក្នុងទម្រង់ជាទារក នៅពេលដែលព្រះបាទ [[ជនក]] ជាស្តេចនៃនគរ [[វិទេហៈ]] ភ្ជួរស្រែនៅក្នុងព្រះរាជពិធី។ នេះគឺជាកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងបំផុតទាក់ទងនឹងពិធីសាសនាកសិកម្មនេះ។ ប្រពៃណីនេះគឺជាពិធីសាសនាកសិកម្មទូទាំងតំបន់ [[មហាឥណ្ឌា]] (Greater India)។ == អាស៊ីអាគ្នេយ៍ == === ប្រទេសថៃ === នៅក្នុងប្រទេសថៃ ឈ្មោះទូទៅនៃព្រះរាជពិធីនេះគឺ {{tlit|th|RTGS|Raek Na Khwan}} ({{lang|th|แรกนาขวัญ}}) ដែលមានន័យចំៗថា "ការចាប់ផ្តើមដ៏មានសិរីមង្គលនៃរដូវដាំដុះស្រូវ"។ ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានគេហៅជាផ្លូវការថា {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ({{lang|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}) ដែលមានន័យចំៗថា "ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លដែលជាការកត់សម្គាល់នូវការចាប់ផ្តើមដ៏មានសិរីមង្គលនៃរដូវដាំដុះស្រូវ"។<ref>{{cite web|title=Royal Institute Dictionary 1999 |url=https://dictionary.orst.go.th/|publisher=Royal Institute of Thailand |date=2026 |access-date=2026-04-17 |location=Bangkok |language=th |quote=แรกนา, แรกนาขวัญ น. ชื่อพิธีเริ่มไถนา, ถ้าทําเป็นทางราชการ เรียกว่า พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ, แต่โดยทั่วไปมักเรียกว่า พระราชพิธีแรกนา หรือ พระราชพิธีแรกนาขวัญ }}</ref> ព្រះរាជពិធី {{tlit|th|RTGS|Raek Na Khwan}} នេះមានប្រភពដើមមកពីសាសនាហិណ្ឌូ។ ប្រទេសថៃក៏ប្រារព្ធពិធីខាងព្រះពុទ្ធសាសនាមួយផ្សេងទៀតដែលហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|พืชมงคล}}) ដែលមានន័យចំៗថា "សិរីមង្គលសម្រាប់ដំណាំ"។ ព្រះរាជពិធីនេះហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|พระราชพิธีพืชมงคล}})។<ref>{{cite web |title=Royal Institute Dictionary 1999 |url=http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp |publisher=Royal Institute of Thailand |date=2007 |access-date=2014-05-09 |location=Bangkok |language=th |quote=พืชมงคล [พืดชะ, พืด] น. ชื่อพระราชพิธีที่พระสงฆ์สวดเพื่อความเจริญของพืชพันธุ์ธัญญาหาร เรียกว่า พระราชพิธีพืชมงคล เป็นพระราชพิธีที่ทำก่อนพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ซึ่งเป็นพิธีพราหมณ์. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303000030/http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp |archive-date=2009-03-03 |archivedate=2009-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303000030/http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp }}</ref> ការបកប្រែជាផ្លូវការនៃ {{transliteration|th|Phuetcha Mongkhon}} គឺ "ពិធីបុណ្យច្រូតកាត់ (Harvest Festival)"។<ref name="harvest">{{cite journal | script-title=th:ประกาศสำนักคณะรัฐมนตรี เรื่อง กำหนดเวลาทำงานและวันหยุดราชการ (ฉบับที่ 11) พ.ศ. 2500 |trans-title=Announcement of the Office of the Prime Minister on Determination of Working Hours and Public Holidays (No. 11), BE 2500 (1957) | url = http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2500/D/088/2466.PDF | archive-url = https://web.archive.org/web/20140512231221/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2500/D/088/2466.PDF | url-status = dead | archive-date = May 12, 2014 | date = 1957-10-15 | access-date = 2014-05-09 | language = th | location = Bangkok | publisher = Cabinet Secretary | volume= 74, Part 88 | page = 2466 | journal = Government Gazette }}</ref> ព្រះបាទ [[មង្កុដ]] (Mongkut) (រាមាទី៤) បានបញ្ចូលព្រះរាជពិធីទាំងព្រះពុទ្ធសាសនា និងហិណ្ឌូសាសនាទៅជាព្រះរាជពិធីតែមួយហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ({{lang|th|พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}})។ ផ្នែកព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង [[ព្រះបរមរាជវាំងថៃ|ព្រះបរមរាជវាំង]] (Grand Palace) ជាមុនសិន ហើយបន្ទាប់មកផ្នែកហិណ្ឌូសាសនាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឯ [[សានមហ្លួង]] (Sanam Luang), [[ទីក្រុងបាងកក]]។<ref>{{cite web | script-title = th:ประวัติพระราชพิธีมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ | trans-title = History of the Royal Ploughing Ceremony | url = http://www.moac.go.th/ewt_news.php?nid=8822 | publisher = Ministry of Agriculture and Cooperatives | date = n.d. | access-date = 2014-05-09 | language = th }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ក្រដាសប្រាក់ស៊េរីទី២ ដែលបានបោះពុម្ពដំបូងក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[វជិរាវុធ]] (Vajiravudh) (រាមាទី៦) និងបន្តរហូតដល់រជ្ជកាលព្រះបាទ [[ប្រជាធិប៉ុក]] (Prajadhipok) (រាមាទី៧) មានរូបភាពព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លនៅផ្នែកខាងខ្នងនៃក្រដាសប្រាក់ទាំងប្រាំមួយប្រភេទ។<ref>{{cite web |url= http://www.bot.or.th/English/Banknotes/HistoryANdSeriesOfBanknotes/Pages/Banknote_Series02.aspx |title= Banknotes, Series 2 |date= February 23, 2012 |work= Banknotes > History and Series of Banknotes > |publisher= [[Bank of Thailand]] |quote= The design was printed on both sides.... |access-date= មេសា 16, 2026 |archivedate= កក្កដា 4, 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120704102039/http://www.bot.or.th/English/Banknotes/HistoryANdSeriesOfBanknotes/Pages/Banknote_Series02.aspx |url-status= dead }}</ref> ព្រះបាទរាមាទី៧ បានបញ្ឈប់ការអនុវត្តនេះនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩២០។ ពិធីនេះត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ដោយព្រះបាទ [[ភូមិបុលអតុល្យតេជៈ]] (Bhumibol Adulyadej) (រាមាទី៩)។<ref>[http://www.tatnews.org/events/events/2007/may/3173.asp Ancient rituals for a bountiful harvest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927061957/http://www.tatnews.org/events/events/2007/may/3173.asp |date=2007-09-27 }}, TAT News, retrieved 2007-5-10</ref><ref>[http://etna.mcot.net/query.php?nid=29321 Abundant crops expected in Thailand in 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041031212605/http://etna.mcot.net/query.php?nid=29321 |date=2004-10-31 }}, Thai News Agency, MCOT, 2007-5-10</ref> ទាំងនៅក្នុង [[ប្រទេសកម្ពុជា]] និង [[ប្រទេសថៃ]] ព្រះរាជពិធីនេះជាទូទៅត្រូវបានធ្វើជាអធិបតីដោយព្រះមហាក្សត្រ ឬតំណាងដែលត្រូវបានចាត់តាំង។ ជួនកាល ព្រះមហាក្សត្រយាងចូលរួមដោយផ្ទាល់នៅក្នុងព្រះរាជពិធី ហើយទ្រង់ជាអ្នកកាន់នង្គ័លដើរតាមពីក្រោយគោដោយផ្ទាល់។ បច្ចុប្បន្ន ថ្ងៃដែលត្រូវប្រារព្ធព្រះរាជពិធី {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ត្រូវបានហៅថា ថ្ងៃ {{transliteration|th|Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|วันพืชมงคล}}, {{transliteration|th|RTGS|Wan Phuetcha Mongkhon}})។ ថ្ងៃនេះជាថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈតាំងពីឆ្នាំ ១៩៥៧ មកម៉្លេះ។<ref name="harvest" /> === ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា === [[File:Saya Chone's "Royal Ploughing Ceremony".png|thumb|គំនូរឆ្នាំ ១៩០៧ បង្ហាញពីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា]] [[File:Bodleian Library MS. Burm. a. 6. Parabeik illustrating royal pastimes 01-02.jpg|thumbnail|right|ព្រះមហាក្សត្រិយានីនៃភូមាទតមើលពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លដែលមានគោពីរ។ ថតចម្លងពីគំនូរពណ៌ទឹករបស់ភូមានៅសតវត្សទី១៨]] [[ពង្សាវតារភូមា]] តាមប្រពៃណីបានកំណត់ថាការចាប់ផ្តើមនៃពិធីនេះធ្វើឡើងនៅចុងទសវត្សរ៍ ៥០០ នៃគ.ស កំឡុងសម័យ [[រាជវង្សបាកាន]] (Pagan dynasty) នៅពេលដែលវាត្រូវបានប្រារព្ធឡើងដោយព្រះបាទ Htuntaik, Htunpyit និង Htunchit ដែលព្រះនាមរបស់ព្រះអង្គទាំងឡាយមានពាក្យថា 'htun' ឬ 'នង្គ័ល'។<ref name="mmp" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពិធីដ៏មានតម្លៃថ្លៃនេះមិនត្រូវបានធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំទេ ហើយក៏មិនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយគ្រប់ព្រះមហាក្សត្រទាំងអស់ដែរ។<ref name="mmp" /> ក្នុងអំឡុងពេលនៃពិធីនេះ ព្រះមហាក្សត្របានភ្ជួររាស់នៅលើទីធ្លាដែលបានកំណត់ជាពិសេសនៅខាងក្រៅព្រះបរមរាជវាំងដែលហៅថា {{transliteration|my|ledawgyi}} ({{lang|my|လယ်တော်ကြီး}}) ជាមួយគោពណ៌សដែលត្រូវបានតុបតែងដោយមាស និងប្រាក់ អមដោយព្រះអង្គម្ចាស់ និងមន្ត្រីរាជការ ដែលប្តូរវេនគ្នាភ្ជួរស្រែជាកិច្ចពិធី។<ref name="ss">{{cite book|last=Hardiman|first=John Percy|title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States|publisher=Government of Burma|year=1900|volume=2|pages=101}}</ref> ខណៈពេលដែលការភ្ជួររាស់កំពុងដំណើរការ សាសនាចារ្យ [[ព្រាហ្មណ៍]] បានបួងសួង និងថ្វាយដង្វាយដល់ទេវតាហិណ្ឌូទាំង១៥ ខណៈដែលក្រុមអ្នកថែរក្សា និងបូជាអ្នកតា ({{lang|my|နတ်ဆရာ, နတ်အုပ်, နတ်စော}}) បានអញ្ជើញ [[អ្នកតាភូមា (nat)|អ្នកតា]] ធំៗទាំង៣៧ (វិញ្ញាណម្ចាស់ស្រុក)។<ref name="ss" /> ពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លគឺជាពិធីសាសនាមួយដើម្បីបួងសួងសុំទឹកភ្លៀងពីទេវតា Moe Khaung Kyawzwa ({{lang|my|မိုးခေါင်ကျော်စွာ}}) ដើម្បីធានាបាននូវទិន្នផលល្អសម្រាប់នគរ ហើយវាក៏ជាវិធីមួយសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រដើម្បីបង្ហាញអង្គទ្រង់ជាស្តេចកសិករ ({{lang|my|တောင်သူကြီးမင်း}}) ដល់ប្រជារាស្ត្រផងដែរ។<ref name="mmp" /> === ប្រទេសកម្ពុជា === ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លគឺជាពិធីសាសនារាជវាំងដ៏ចំណាស់មួយដែលត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្រោមព្រះរាជធិបតីភាពរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីប្រកាសពីការមកដល់នៃរដូវដាំដុះស្រូវ និងព្យាករណ៍ពីទិន្នផលដំណាំនៃរដូវកាលខាងមុខ។<ref name=":0">{{Cite web|title=Royal Ploughing Ceremony cancelled|url=https://www.khmertimeskh.com/712206/royal-ploughing-ceremony-cancelled/|date=2020-04-12|website=Khmer Times|language=en-US|access-date=2020-05-03}}</ref> ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានស្គាល់ថាជា {{transliteration|km|UNGEGN|Preăh Réach Pĭthi Chrát Preăh Neăngkoăl}} ({{lang|km|ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល}}) ដែលផ្សំឡើងពីពាក្យ [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] ({{transliteration|km|UNGEGN|ព្រះ}}: ឋានន្តរស័ក្តិសក្តិសិទ្ធិ ឬរាជវាំង, {{transliteration|km|ច្រត់}}: សង្កត់ ឬភ្ជួរ) និងពាក្យ [[ភាសាបាលី|បាលី]]-[[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]]។ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លអាចត្រូវបានតាមដានត្រលប់ទៅសម័យ [[ហ្វូណន]] (សតវត្សទី១-ទី៦) និងត្រូវបាននាំយកមកពីប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ។ ព្រះរាជពិធីនេះក៏បានលេចឡើងនៅក្នុង [[រាមកេរ្តិ៍]] ដែលជាកំណែរឿងរាមាយណៈឥណ្ឌារបស់ខ្មែរ និងនៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ព្រះពុទ្ធសាសនាមួយចំនួនទៀតផងដែរ។<ref name=":1">{{Cite web|title=ប្រវត្តិនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល {{!}} Grand News|url=https://grandnewsasia.com/detail/96260/ |language=en-US |access-date=2020-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119221856/https://grandnewsasia.com/detail/96260/ |archive-date=19 January 2022}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|title=History of the Royal Ploughing Ceremony|url=https://www.khmertimeskh.com/56223/history-of-the-royal-ploughing-ceremony/|date=2015-05-05|website=Khmer Times|language=en-US|access-date=2020-05-03}}</ref> នៅ [[អង្គរបុរី និងភ្នំដា|អង្គរបុរី]] (អតីតរាជធានីនៃអាណាចក្រហ្វូណន) រូបចម្លាក់ [[ពលរាម]] (Balarama) កាន់នង្គ័លដែលមានអាយុកាលតាំងពីសតវត្សទី៦ ត្រូវបានរកឃើញ។ រូបចម្លាក់ទេវតានេះត្រូវបានឆ្លាក់ឡើងសម្រាប់ពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាភស្តុតាងដំបូងបំផុតទាក់ទងនឹងព្រះរាជពិធីនេះ។<ref name=":1" /> ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លត្រូវបានចាត់ទុកថាជាព្រះរាជពិធីមួយក្នុងចំណោមព្រះរាជពិធី [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] ដ៏សំខាន់បំផុត និងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។<ref name=":2" /> ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លនៅកម្ពុជាឆ្នាំ ២០២០ ត្រូវបានគ្រោងនឹងធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី ១០ ខែឧសភា ប៉ុន្តែត្រូវបានពន្យារពេលជាវិធានការការពារការរីករាលដាលនៃជំងឺកូវីដ១៩ នៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។<ref name=":0" /> == កាលបរិច្ឆេទ == កាលបរិច្ឆេទប្រពៃណីនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា គឺនៅដើមរដូវ [[បុណ្យចូលវស្សា|ចូលវស្សា]] នៅក្នុង [[ប្រតិទិនប្រពៃណីភូមា|ខែវ៉ាសូ (Waso) របស់ភូមា]] (ខែមិថុនា ដល់កក្កដា)។<ref>{{cite book |title=Burma under British rule--and before |last=Nisbet |first=John |year=1901 |publisher=University of Michigan Press |pages=333 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃទី ១២ ខែឧសភា នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងនៅថ្ងៃទី ១១ ខែឧសភា នៅក្នុងប្រទេសថៃ។ កាលបរិច្ឆេទជាទូទៅគឺនៅក្នុងខែឧសភា ប៉ុន្តែមានការប្រែប្រួលដោយសារវាត្រូវបានកំណត់ដោយ ''[[ហោរាសាស្ត្រ]]'' ({{langx|km|ហោរាសាស្រ្ត}}, {{transliteration|km|UNGEGN|hourasastr}}; {{langx|th|โหราศาสตร์}}, {{transliteration|th|RTGS|horasat}})។ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ព្រះរាជពិធី និងថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃចន្ទ ទី ១៣ ខែឧសភា។<ref>{{cite web|title=Royal Ploughing Ceremony - Chiang Mai Best|date=7 May 2013|url=http://chiangmaibest.com/royal-ploughing-ceremony/|access-date=13 May 2013|archivedate=30 វិច្ឆិកា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130104718/http://chiangmaibest.com/royal-ploughing-ceremony/|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ព្រះរាជពិធីនេះភាគច្រើនត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃអង្គារ ឬថ្ងៃសៅរ៍។ នៅក្នុងប្រទេសថៃ កាលបរិច្ឆេទ និងពេលវេលាពិតប្រាកដសម្រាប់ព្រឹត្តិការណ៍ប្រចាំឆ្នាំនេះត្រូវបានកំណត់ជារៀងរាល់ឆ្នាំដោយព្រាហ្មណ៍ព្រះរាជវាំង។ ការអនុវត្តនេះត្រូវបានបញ្ឈប់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩២០ ហើយត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញដោយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៩៦០។ ប្រសិនបើភ្លៀងមិនធ្លាក់បន្ទាប់ពីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លទេ ពិធីសុំទឹកភ្លៀងផ្សេងៗទៀតត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅប្រទេសកម្ពុជា ថៃ និងមីយ៉ាន់ម៉ា ដូចជាពិធីហែឆ្មា ''[[Hae Nang Maew]]'' ដើម្បីបួងសួងសុំទឹកភ្លៀងក្នុងករណីមានគ្រោះរាំងស្ងួត។<ref>{{Cite web |last=Daovisith |first=Douangbouppha |date=2023-10-15 |title=Preserving Rain Traditions in Southeast Asia |url=https://theaseanmagazine.asean.org/article/preserving-rain-traditions-in-southeast-asia/ |access-date=2024-04-30 |website=The ASEAN Magazine |language=en-US}}</ref> == ពិធីសាសនា == នៅក្នុងព្រះរាជពិធីនេះ [[គោ]] ឧសភរាជចំនួនពីរត្រូវបានទឹមនឹង [[នង្គ័ល]] ឈើ ហើយពួកវាភ្ជួររាស់ជារងនៅលើទីធ្លាប្រារព្ធពិធី ខណៈដែលគ្រាប់ពូជស្រូវត្រូវបានសាបព្រោះដោយ [[ព្រាហ្មណ៍]] រាជវាំង។ បន្ទាប់ពីការភ្ជួររាស់ គោត្រូវបានគេផ្តល់ឱ្យនូវចានអាហារ ដែលមានដូចជា ស្រូវ, [[ពោត]], [[សណ្តែកខៀវ]], [[ល្ង]], [[ស្មៅ]] កាត់ស្រស់ៗ, ទឹក និង [[ស្រាស]]។ អាស្រ័យលើអ្វីដែលគោបរិភោគ [[ហោរា]] និង [[ព្រាហ្មណ៍]] រាជវាំង ធ្វើការទស្សន៍ទាយថាតើរដូវដាំដុះខាងមុខនឹងទទួលបានទិន្នផលល្អ ឬអត់។ ព្រះរាជពិធីនេះមានឫសគល់ចេញពីជំនឿ [[ព្រាហ្មណ៍សាសនា]] ហើយត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីធានាបាននូវការប្រមូលផលល្អ។ ក្នុងករណីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា វាក៏អាចមានទំនាក់ទំនងនឹងព្រះពុទ្ធសាសនាផងដែរ។ នៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រពៃណីនៃពុទ្ធប្បវត្តិ ព្រះអង្គម្ចាស់ [[ព្រះពុទ្ធគោតម|សិទ្ធត្ថគោតម]] កាលនៅជាទារក បានបង្ហាញបដិហារ្យដំបូងរបស់ព្រះអង្គក្នុងអំឡុងពេលព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល ដោយទ្រង់បានគង់សមាធិនៅក្រោមដើម [[ជម្ពូព្រឹក្ស]] ({{lang|my|ဇမ္ဗုသပြေ}}) ដែលជាការបង្ហាញពីធម្មជាតិដ៏អស្ចារ្យរបស់ព្រះអង្គតាំងពីវ័យកុមារ។<ref name="mmp">{{cite journal|last=Khin Maung Nyunt |date=July 1997 |title=Lehtun Mingala (The Royal Ploughing Ceremony) |journal=Myanmar Perspectives |volume=3 |issue=7 |url=http://www.myanmar.com/gov/perspec/97July/min7-97.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/19991006060331/http://www.myanmar.com/gov/perspec/97July/min7-97.html |archive-date=October 6, 1999 }}</ref> == ពិធីស្រដៀងគ្នានៅប្រទេសជប៉ុន == ភារកិច្ចមួយក្នុងចំណោមភារកិច្ចរបស់ [[អធិរាជជប៉ុន]] ក្នុងនាមជាប្រធានសង្ឃសាសនា [[សាសនាស៊ីនតូ|ស៊ីនតូ]] គឺការដាំគ្រាប់ពូជស្រូវដំបូងតាមបែបពិធីសាសនានៅក្នុងវាលស្រែមួយដែលស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណ [[ព្រះបរមរាជវាំងតូក្យូ]]។ ព្រះអង្គក៏ជាអ្នកដែលអនុវត្តការប្រមូលផលដំបូងតាមបែបពិធីសាសនាផងដែរ។<ref>{{cite web |url=http://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ |title=Gohan: Standard White Rice |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814191429/https://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ |url-status=dead |archive-date=2016-08-14 |access-date=2026-04-16 |archivedate=2016-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160814191429/https://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://spice.stanford.edu/docs/145 |title=Rice: It's More Than Food In Japan |access-date=2012-10-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627093430/http://spice.stanford.edu/docs/145 |archive-date=2012-06-27 |archivedate=2012-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120627093430/http://spice.stanford.edu/docs/145 }}</ref> ==References== {{reflist}} 7sj5kdckhe3tw30idp5sboke80396tj 0 52803 334854 326242 2026-05-01T01:13:24Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334854 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស|conventional_long_name=តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ|name={{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; | title = {{nobold|''(in other official languages)''}} | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[French language|French]]: |data1={{Lang|fr|Cour pénale internationale}} | rowclass2 = mergedrow |label2=[[Arabic language|Arabic]]:|data2={{Lang|ar|المحكمة الجنائية الدولية}} | rowclass3 = mergedrow |label3=[[Chinese language|Chinese]]: |data3={{Lang|zh|国际刑事法院}} | rowclass4 = mergedrow |label4=[[Russian language|Russian]]: |data4={{Lang|ru|Международный уголовный суд}} | rowclass5 = mergedrow |label5=[[Spanish language|Spanish]]: |data5={{Lang|es|Corte Penal Internacional}} }} }}|symbol_type=និមិត្តសញ្ញាផ្លូវការ|image_symbol=International Criminal Court logo.svg{{!}}class=skin-invert|symbol_width=100px|image_map=International Criminal Court – State Parties.svg|image_map_size=320px|map_caption=<div style="text-align:left">{{legend|#00AA00|[[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court| រដ្ឋភាគីនៃតុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]]}}</div>|org_type=|membership_type=[[States parties to the Rome Statute of the International Criminal Court| រដ្ឋសមាជិក]]|membership=១២៥ (ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤)|admin_center_type=រដ្ឋបាល|admin_center=[[ទីក្រុងឡាអេ]], ហូឡង់|languages_type=[[ភាសាការងារ]]s|languages={{ubl|[[English language|អង់គ្លេស]]|[[French language|បារាំង]]}}|languages2_type=[[ភាសាផ្លូវការ]]s<ref name="aiiclanguages">{{cite web |url=http://aiic.net/page/1660 |title=The International Criminal Court: An Introduction |access-date=25 November 2012 |quote=ភាសាផ្លូវការរបស់ ICC គឺភាសាអារ៉ាប់ ចិន អង់គ្លេស បារាំង រុស្ស៊ី និងអេស្ប៉ាញ ហើយភាសាដែលកំពុងធ្វើការគឺភាសាអង់គ្លេស និងបារាំង។ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130303010710/http://aiic.net/page/1660 |archive-date=3 March 2013 |archivedate=3 មីនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130303010710/http://aiic.net/page/1660 |url-status=dead }}</ref>|languages2={{collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal |title=6 languages |[[Arabic language|អារ៉ាប់]] |[[Chinese language|ចិន]] | [[English language|អង់គ្លេស]] |[[French language|បារាំង]] |[[Russian language|រុស្សី]] |[[Spanish language|អេស្បាញ]] }}|leader_title1=[[#Presidency| ប្រធាន]]|leader_name1=[[Tomoko Akane]]|leader_title2=[[#Presidency| អនុប្រធានទី១]]|leader_name2=[[Rosario Salvatore Aitala]]|leader_title3=[[#Presidency| អនុប្រធានទីពីរ]]|leader_name3=[[Reine Alapini-Gansou]]|leader_title4=[[#Office of the Prosecutor| ព្រះរាជអាជ្ញា]]|leader_name4=[[Karim Ahmad Khan]]|leader_title5=[[#Registry| អត្រានុកូលដ្ឋាន]]|leader_name5=[[Osvaldo Zavala Giler]]|established_event1={{nowrap|[[រដ្ឋរ៉ូម]] បានអនុម័ត}}|established_date1=១៧ កក្កដា ១៩៩៨|established_event2=បានចូលជាធរមាន|established_date2=១ កក្កដា ២០០២|official_website=[https://www.icc-cpi.int/ www.icc-cpi.int]}} '''តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ''' ( '''ICC''' ) គឺជា អង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាល និង ជាតុលាការអន្តរជាតិ ដែលមានទីតាំងនៅ ទីក្រុងឡាអេ ប្រទេសហូឡង់។ ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ២០០២ ក្រោម លក្ខន្តិកៈពហុភាគី តុលាការ ICC គឺជាតុលាការអន្តរជាតិអចិន្ត្រៃយ៍ដំបូង និងតែមួយគត់ដែលមាន យុត្តាធិការ ក្នុងការកាត់ទោសបុគ្គលចំពោះ ឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ នៃ អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម និង ឧក្រិដ្ឋកម្មនៃការឈ្លានពាន ។ ICC មានគោលបំណងបំពេញបន្ថែម មិនមែនជំនួសប្រព័ន្ធតុលាការជាតិ។ វាអាចអនុវត្តយុត្តាធិការរបស់ខ្លួនបានលុះត្រាតែតុលាការជាតិមិនមានឆន្ទៈ ឬមិនអាចកាត់ទោសឧក្រិដ្ឋជន។ វាខុសពី [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]] ដែលជាស្ថាប័នរបស់ [[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] ដែលស្តាប់វិវាទរវាងរដ្ឋនានា។ ICC ជាទូទៅអាចអនុវត្តយុត្តាធិការក្នុងករណីដែលជនជាប់ចោទជាជនជាតិនៃរដ្ឋភាគី ឧក្រិដ្ឋកម្មដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់បានកើតឡើងនៅលើទឹកដីនៃរដ្ឋភាគី ឬស្ថានភាពមួយត្រូវបានបញ្ជូនទៅតុលាការដោយ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ។ គិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ ២០២៤ មានរដ្ឋភាគីចំនួន ១២៥ នៃលក្ខន្តិកៈទីក្រុងរ៉ូម ដែលត្រូវបានតំណាងនៅក្នុងស្ថាប័នគ្រប់គ្រងរបស់តុលាការ គឺសភានៃរដ្ឋភាគី។ ប្រទេសមួយចំនួន រួមទាំង [[ចិន|ប្រទេសចិន]] [[ឥណ្ឌា]] [[រុស្ស៊ី]] និង [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] មិនមែនជាភាគីនៃលក្ខន្តិកៈទីក្រុងរ៉ូម ហើយមិនទទួលស្គាល់យុត្តាធិការរបស់តុលាការនោះទេ។ ការិយាល័យ​ព្រះរាជអាជ្ញា ​បាន​បើក​ការ​ស៊ើបអង្កេត​លើ​ស្ថានភាព​ជាច្រើន​ករណី និង​បាន​ធ្វើការ​ពិនិត្យ​បឋម​ជាច្រើន​។ បុគ្គលរាប់សិបនាក់ត្រូវបានចោទប្រកាន់ រួមទាំងប្រមុខរដ្ឋ និងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ផ្សេងទៀត។ តុលាការ​បាន​ចេញ​ការ​ផ្ដន្ទាទោស​ជា​លើក​ដំបូង​ក្នុង​ឆ្នាំ ២០១២ ប្រឆាំង​នឹង​មេទ័ព​កុងហ្គោ Thomas Lubanga Dyilo ពី​បទ​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​សង្គ្រាម​ពី​ការ​ប្រើ ​ទាហាន​កុមារ ។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ តុលាការបានចេញដីកាចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន|លោក វ្ល៉ាឌីមៀ ពូទីន]] ពាក់ព័ន្ធនឹង [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន​|ការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន]] និងសម្រាប់នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល [[បេនចាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ|លោក Benjamin Netanyahu]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិ Yoav Gallant រួមជាមួយនឹងមេដឹកនាំ [[ហាម៉ាស់|ក្រុមហាម៉ាស]] ជាច្រើននាក់ ពាក់ព័ន្ធនឹង សង្រ្គាមនៅតំបន់ហ្គាហ្សា ។ ចាប់តាំងពីបង្កើតឡើងមក ICC បានប្រឈមមុខនឹងការរិះគន់យ៉ាងខ្លាំង។ អ្នកប្រឆាំង រួមទាំងមហាអំណាចធំៗដែលមិនបានចូលរួមជាមួយតុលាការ ចោទសួរពីភាពស្របច្បាប់របស់ខ្លួន ដោយលើកឡើងពីការព្រួយបារម្ភលើអធិបតេយ្យភាពជាតិ និងចោទប្រកាន់ថា ខ្លួនងាយទទួលឥទ្ធិពលនយោបាយ។ តុលាការក៏ត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទលម្អៀង និងកំណត់គោលដៅមិនសមហេតុផលចំពោះមេដឹកនាំនៅទ្វីបអាហ្រ្វិក ដែលបានជំរុញឱ្យប្រទេសអាហ្រ្វិកជាច្រើនគម្រាមកំហែង ឬផ្តួចផ្តើមការដកខ្លួនចេញពីលក្ខន្តិកៈក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០១០។ អ្នកផ្សេងទៀតបានចោទសួរពីប្រសិទ្ធភាពរបស់តុលាការ ដោយចង្អុលទៅការពឹងផ្អែកលើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរបស់រដ្ឋសម្រាប់ការចាប់ខ្លួន ការផ្តន្ទាទោសតិចតួច និងការចំណាយខ្ពស់នៃដំណើរការនីតិវិធីរបស់ខ្លួន។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Internationaler_Strafgerichtshof_Den_Haag.jpg|រូបភាពតូច|265x265ភីកសែល|បរិវេណនៃតុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិនៅទីក្រុងឡាអេ ប្រទេសហូឡង់។ ICC បានផ្លាស់ទៅអគារនេះក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០១៥។]] === ផ្ទៃខាងក្រោយ === ការបង្កើត តុលាការអន្តរជាតិ មួយដើម្បីវិនិច្ឆ័យមេដឹកនាំនយោបាយដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិត្រូវបានស្នើឡើងជាលើកដំបូងក្នុងអំឡុង សន្និសីទសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ក្នុងឆ្នាំ ១៩១៩ បន្ទាប់ពី [[សង្គ្រាមលោកលើកទី១|សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ]] ដោយ គណៈកម្មការទទួលខុសត្រូវ ។ <ref>{{Cite journal|date=January 1920|title=Commission on the Responsibility of the Authors of the War and on Enforcement of Penalties|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0002930000133482/type/journal_article|journal=American Journal of International Law|volume=14|issue=1–2|pages=95–154|doi=10.2307/2187841|issn=0002-9300|jstor=2187841|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9Awa7ghw5Q4C&pg=PA302|title=An Introduction to the International Criminal Court|date=2011-02-17|isbn=978-1-139-49660-5}}</ref> បញ្ហានេះត្រូវបានលើកឡើងម្តងទៀតនៅក្នុងសន្និសិទមួយដែលបានធ្វើឡើងនៅ ទីក្រុងហ្សឺណែវ ក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់ សម្ព័ន្ធប្រជាជាតិ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៧ ដែលនាំឱ្យមានការបញ្ចប់នៃអនុសញ្ញាទីមួយដែលចែងអំពីការបង្កើតតុលាការអន្តរជាតិអចិន្ត្រៃយ៍ដើម្បីសាកល្បងអំពើភេរវកម្មអន្តរជាតិ។ <ref>{{Cite book|title=Crime and global justice: the dynamics of international punishment|date=2018|isbn=978-1-5095-1261-4|location=Cambridge Medford (Mass.)}}</ref> អនុសញ្ញានេះត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយរដ្ឋចំនួន ១៣ ប៉ុន្តែគ្មាននរណាម្នាក់បានផ្តល់សច្ចាប័នលើវាទេ ហើយអនុសញ្ញានេះមិនដែលចូលជាធរមានឡើយ។ <ref>{{Cite journal|last=Galicki|first=Z|year=2016|title=International Law and Terrorism|journal=American Behavioral Scientist|volume=48|issue=6|pages=743–757|doi=10.1177/0002764204272576}}</ref> បន្ទាប់ពី [[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ]] មហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្ត បានបង្កើតសាលាក្តី ''អាដហុក'' ចំនួនពីរ ដើម្បីកាត់ទោសមេដឹកនាំ [[អំណាចអ័ក្ស|Axis]] ដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មសង្រ្គាម។ តុលាការយោធាអន្តរជាតិ ដែលអង្គុយនៅ ទីក្រុង Nuremberg ហើយជារឿយៗត្រូវបានគេហៅថា "ការកាត់ក្តី Nuremberg" បានកាត់ទោសមេដឹកនាំអាល្លឺម៉ង់ រួមទាំងការប្រព្រឹត្តអំពើឧក្រិដ្ឋកម្ម របស់ Nazi នៃ [[ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយូដា|ពិធីបុណ្យ Holocaust]] ខណៈដែល តុលាការយោធាអន្តរជាតិសម្រាប់ចុងបូព៌ា នៅ [[តូក្យូ|ទីក្រុងតូក្យូ]] បានកាត់ទោសមេដឹកនាំជប៉ុនពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មសង្រ្គាម និងឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ។ <ref>{{Cite journal|last=Fichtelberg|first=Aaron|date=2009|title=Fair Trials and International Courts: A Critical Evaluation of the Nuremberg Legacy|url=https://philpapers.org/rec/AARFTA|journal=Criminal Justice Ethics|volume=28|pages=5–24|doi=10.1080/07311290902831268|accessdate=2023-12-02}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៤៨ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ បានទទួលស្គាល់ជាលើកដំបូងនូវតម្រូវការសម្រាប់តុលាការអន្តរជាតិអចិន្ត្រៃយ៍ដើម្បីដោះស្រាយជាមួយនឹងអំពើឃោរឃៅនៃប្រភេទដែលត្រូវបានកាត់ទោសបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ។ <ref name="iccfact">{{Cite web |date=December 2002 |title=The International Criminal Court |url=https://www.un.org/News/facts/iccfact.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205220343/http://www.un.org/News/facts/iccfact.htm |archive-date=5 December 2006 |access-date=5 December 2006 |publisher=United Nations Department of Public Information}}</ref> តាមសំណើរបស់មហាសន្និបាត គណៈកម្មការច្បាប់អន្តរជាតិ (ILC) បានព្រាងលក្ខន្តិកៈចំនួនពីរនៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៥០ ប៉ុន្តែទាំងនេះត្រូវបានទុកក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] ដែលធ្វើឲ្យការបង្កើតតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិមានលក្ខណៈនយោបាយមិនប្រាកដប្រជា។ <ref name="Cato">{{Cite web |last=Dempsey |first=Gary T. |date=16 July 1998 |title=Reasonable Doubt: The Case Against the Proposed International Criminal Court |url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa-311es.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061228072538/http://www.cato.org/pubs/pas/pa-311es.html |archive-date=28 December 2006 |access-date=31 December 2006 |publisher=[[Cato Institute]]}}</ref> Benjamin B. Ferencz ដែលជាអ្នកស៊ើបអង្កេត ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្រ្គាមរបស់ណាស៊ី បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី ២ និងជាប្រធានរដ្ឋអាជ្ញាសម្រាប់ កងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិក នៅឯ ការកាត់ក្តី Einsatzgruppen បានក្លាយជាអ្នកតស៊ូមតិក្នុងការបង្កើត [[នីតិរដ្ឋ|នីតិ]] អន្តរជាតិ និងតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ។ នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ ''ដែលកំណត់ការឈ្លានពានអន្តរជាតិ: ការស្វែងរកសន្តិភាពពិភពលោក'' (១៩៧៥) គាត់បានតស៊ូមតិសម្រាប់ការបង្កើតតុលាការបែបនេះ។ <ref>{{Cite web |date=9 January 2008 |title=Benjamin B Ferencz, Biography |url=http://www.benferencz.org/bio.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080109011136/http://www.benferencz.org/bio.html |archive-date=9 January 2008 |access-date=1 March 2011 |archivedate=9 មករា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080109011136/http://www.benferencz.org/bio.html |url-status=dead }}</ref> អ្នកគាំទ្រឈានមុខគេម្នាក់ទៀតគឺ លោក Robert Kurt Woetzel សាស្ត្រាចារ្យជនជាតិអាឡឺម៉ង់ខាងច្បាប់អន្តរជាតិ ដែលបានសហការកែសម្រួល ''ឆ្ពោះទៅកាន់តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិដែលអាចធ្វើទៅបាន'' ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧០ និងបានបង្កើតមូលនិធិសម្រាប់ការបង្កើតតុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិក្នុងឆ្នាំ ១៩៧១។ <ref>{{Cite journal|last=Ferencz|first=Benjamin B.|date=January 1972|editor-last=Stone|editor-first=Julius|editor2-last=Woetzel|editor2-first=Robert K.|title=Toward a Feasible International Criminal Court|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0002930000148201/type/journal_article|journal=American Journal of International Law|location=Geneva|publisher=World Peace Through Law Center|volume=66|issue=1|pages=213–215|doi=10.2307/2198479|issn=0002-9300|jstor=2198479|url-access=subscription}}</ref> === សំណើផ្លូវការ និងការបង្កើត === នៅខែមិថុនាឆ្នាំ ១៩៨៩ នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃទ្រីនីដាដនិងតូបាហ្គោ ANR Robinson បានរស់ឡើងវិញនូវគំនិតនៃតុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិអចិន្រ្តៃយ៍ដោយស្នើឱ្យបង្កើតតុលាការដើម្បីដោះស្រាយ ការជួញដូរគ្រឿងញៀនខុសច្បាប់ ។ <ref name="Cato"/> <ref>{{Cite web |date=20 June 2006 |title=Election of Mr Arthur N.R. Robinson to the Board of Directors of the Victims Trust Fund |url=http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details%26id%3D152%26l%3Den.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927003646/http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details%26id%3D152%26l%3Den.html |archive-date=27 September 2007 |access-date=3 May 2007 |website=International Criminal Court |archivedate=27 កញ្ញា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927003646/http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details%26id%3D152%26l%3Den.html |url-status=dead }}</ref> ជាការឆ្លើយតប មហាសន្និបាតបានប្រគល់ភារកិច្ចឱ្យ ILC ជាថ្មីម្ដងទៀត រៀបចំលក្ខន្តិកៈសម្រាប់តុលាការអចិន្ត្រៃយ៍។ <ref name="ICCHistory">{{Cite web |title=History of the ICC |url=https://www.iccnow.org/index.html%3Fmod=icchistory.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070307195635/http://www.iccnow.org/?mod=icchistory |archive-date=7 March 2007 |access-date=4 June 2012 |publisher=Coalition for the International Criminal Court}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://www.cambridge.org/core/books/states-of-justice/A919F84A580AB04F29B51817ECB8A192|title=States of Justice: The Politics of the International Criminal Court|date=2020|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-48877-8|location=Cambridge}}</ref> ខណៈពេលដែលការងារបានចាប់ផ្តើមលើសេចក្តីព្រាងច្បាប់នេះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] បានបង្កើតសាលាក្តី ''ពិសេស'' ចំនួនពីរនៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០៖ តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិសម្រាប់អតីតប្រទេសយូហ្គោស្លាវី ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងអំពើឃោរឃៅទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានប្រព្រឹត្តដោយកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធក្នុងអំឡុង សង្គ្រាមយូហ្គោស្លាវី និង តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិសម្រាប់ប្រទេសរវ៉ាន់ដា ដែល ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៩ ។ ការ​បង្កើត​សាលាក្តី​ទាំងនេះ​បាន​គូសបញ្ជាក់​បន្ថែម​ទៀត​ចំពោះ​តម្រូវការ​ជាច្រើន​សម្រាប់​តុលាការ​ព្រហ្មទណ្ឌ​អន្តរជាតិ​អចិន្ត្រៃយ៍។ <ref name="ICCHistory"/> <ref>{{Cite book|title=Building the international criminal court|date=2008|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=978-0-521-87312-3|location=New York, NY}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៤ ILC បានបង្ហាញសេចក្តីព្រាងលក្ខន្តិកៈចុងក្រោយរបស់ខ្លួនសម្រាប់តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិទៅកាន់មហាសន្និបាត ហើយបានផ្តល់អនុសាសន៍ថា សន្និសីទត្រូវបានកោះប្រជុំដើម្បីចរចាសន្ធិសញ្ញាដែលនឹងបម្រើជាលក្ខន្តិកៈរបស់តុលាការ។ <ref>{{Cite web |title=Draft Statute for an International Criminal Court, 1994 |url=http://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft%20articles/7_4_1994.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019222229/http://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft%20articles/7_4_1994.pdf |archive-date=19 October 2013 |access-date=4 June 2012}}</ref> ដើម្បីពិចារណា <ref name=":3" /> សំខាន់ៗនៅក្នុងសេចក្តីព្រាងលក្ខន្តិកៈ មហាសន្និបាតបានបង្កើតគណៈកម្មាធិការអាដហុកស្តីពីការបង្កើតតុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ ដែលបានប្រជុំពីរដងក្នុងឆ្នាំ <ref name=":2">{{Cite web |title=Establishment of an International Criminal Court – overview |url=https://legal.un.org/icc/general/overview.htm |access-date=2024-06-20 |website=legal.un.org}}</ref> <ref name=":2" /> <ref name=":3">{{Cite web |title=ICC history |url=https://www.coalitionfortheicc.org/icc-history |access-date=2024-06-20 |website=Coalition for the International Criminal Court}}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៩៦ ដល់ឆ្នាំ ១៩៩៨ សម័យប្រជុំចំនួនប្រាំមួយនៃគណៈកម្មាធិការរៀបចំត្រូវបានធ្វើឡើងនៅ ទីស្នាក់ការអង្គការសហប្រជាជាតិ ក្នុងទីក្រុងញូវយ៉ក ក្នុងអំឡុងពេលដែលអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលបានផ្តល់ធាតុចូល និងចូលរួមកិច្ចប្រជុំក្រោមអង្គការឆ័ត្រនៃ សម្ព័ន្ធសម្រាប់តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ (CICC) ។ នៅខែមករា ឆ្នាំ ១៩៩៨ ការិយាល័យ និងអ្នកសម្របសម្រួលនៃគណៈកម្មាធិការរៀបចំបានកោះប្រជុំអន្តរសម័យនៅ Zutphen ក្នុងប្រទេសហូឡង់ ដើម្បីបង្រួបបង្រួមបច្ចេកទេស និងរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធឡើងវិញនូវអត្ថបទព្រាងទៅជាសេចក្តីព្រាង។ <ref>{{Cite journal|last=Bassiouni|first=M. Cherif|date=1999|title=Negotiating the Treaty of Rome on the Establishment of an International Criminal Court|url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1449&context=cilj|journal=Cornell International Law Journal|volume=32|issue=3 Symposium 1999|pages=444}}</ref> ទីបំផុតមហាសន្និបាតបានកោះប្រជុំសន្និសិទនៅទីក្រុងរ៉ូមក្នុងខែមិថុនាឆ្នាំ ១៩៩៨ ដោយមានគោលបំណងបញ្ចប់សន្ធិសញ្ញាដើម្បីបម្រើជាលក្ខន្តិកៈរបស់តុលាការ។ នៅថ្ងៃទី ១៧ ខែកក្កដាឆ្នាំ ១៩៩៨ លក្ខន្តិកៈទីក្រុងរ៉ូមនៃតុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ ត្រូវបានអនុម័តដោយការបោះឆ្នោត ១២០ ទល់នឹង ៧ ជាមួយនឹងប្រទេសចំនួន ២១ អនុប្បវាទ។ ប្រទេស​ចំនួន​ប្រាំពីរ​ដែល​បាន​បោះឆ្នោត​ប្រឆាំង​នឹង​សន្ធិសញ្ញា​នោះ​មាន [[ចិន|​ប្រទេស​ចិន]] [[អ៊ីរ៉ាក់]] [[អ៊ីស្រាអែល]] [[លីប៊ី|លីប៊ី កា]] [[កាតា|តា]] សហរដ្ឋអាមេរិក និង [[យេម៉ែន|​យេម៉ែន]] ។ <ref>{{Cite web |last=Scharf |first=Michael P. |date=August 1998 |title=Results of the Rome Conference for an International Criminal Court |url=http://www.asil.org/insights/insigh23.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515183257/http://www.asil.org/insights/insigh23.htm |archive-date=15 May 2012 |access-date=4 December 2006 |publisher=[[American Society of International Law]] |archivedate=15 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120515183257/http://www.asil.org/insights/insigh23.htm |url-status=dead }}</ref> == ឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបុគ្គលអាចត្រូវបានកាត់ទោស == យុត្តាធិការនៃប្រធានបទរបស់តុលាការមានន័យថាឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបុគ្គលអាចត្រូវបានកាត់ទោស។ បុគ្គលអាចត្រូវបានកាត់ទោសតែចំពោះឧក្រិដ្ឋកម្មដែលមានចែងក្នុងលក្ខន្តិកៈ។ ឧក្រិដ្ឋកម្មចម្បងត្រូវបានរាយក្នុងមាត្រា 5 នៃលក្ខន្តិកៈ ហើយបានកំណត់ក្នុងអត្ថបទក្រោយៗទៀត៖ អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ (កំណត់ក្នុងមាត្រា 6) ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ (កំណត់ក្នុងមាត្រា 7) ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម (កំណត់ក្នុងមាត្រា 8) និង ឧក្រិដ្ឋកម្មឈ្លានពាន (កំណត់ក្នុងមាត្រា 8 ''ប៊ី'' ) (ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០១៨)។ {{Rp|article 5}}លើសពីនេះ មាត្រា ៧០ កំណត់ ''បទល្មើសប្រឆាំងនឹងរដ្ឋបាលយុត្តិធម៌'' ដែលជាប្រភេទឧក្រិដ្ឋកម្មទី ៥ ដែលបុគ្គលអាចត្រូវបានកាត់ទោស។ <ref>{{Cite book|title=The International Criminal Court: elements of crimes and rules of procedure and evidence|date=2001|publisher=Transnational Publishers|isbn=978-1-57105-209-4|location=Ardsley, NY}}</ref> === ប្រល័យពូជសាសន៍ === មាត្រា 6 កំណត់ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍ថាជា "អំពើដែលបានប្រព្រឹត្តដោយចេតនា ដើម្បីបំផ្លាញ ទាំងស្រុង ឬមួយផ្នែក ក្រុមជាតិ ពូជសាសន៍ ពូជសាសន៍ ឬសាសនា"។ {{Rp|article 6}}អំពើ​ប្រល័យពូជសាសន៍​តាម​មាត្រា​៦ មាន​៥​យ៉ាង៖ {{Rp|articles 6(a)–6(e)}} # សម្លាប់សមាជិកក្រុម # បង្កគ្រោះថ្នាក់ធ្ងន់ធ្ងរដល់រាងកាយ ឬផ្លូវចិត្តដល់សមាជិកក្រុម # ការបំពានដោយចេតនាលើលក្ខខណ្ឌក្រុមនៃជីវិតដែលបានគណនាដើម្បីនាំមកនូវការបំផ្លិចបំផ្លាញរាងកាយរបស់វា។ # ការ​ដាក់​វិធានការ​ដែល​មាន​គោល​បំណង​ការពារ​ការ​កើត​ក្នុង​ក្រុម # ការផ្ទេរកុមារនៃក្រុមទៅក្រុមផ្សេងដោយបង្ខំ និយមន័យនៃឧក្រិដ្ឋកម្មទាំងនេះគឺដូចគ្នាបេះបិទទៅនឹងអ្វីដែលមាននៅក្នុង អនុសញ្ញាស្តីពីការទប់ស្កាត់ និងការដាក់ទណ្ឌកម្មនៃឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍ ឆ្នាំ ១៩៤៨ ។ === ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ === មាត្រា 7 កំណត់ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិថាជាអំពើ "ប្រព្រឹត្តជាផ្នែកមួយនៃការវាយប្រហារយ៉ាងទូលំទូលាយ ឬជាប្រព័ន្ធ សំដៅលើជនស៊ីវិលណាក៏ដោយ ដោយដឹងពីការវាយប្រហារ"។ {{Rp|article 7}}អត្ថបទរាយបញ្ជី ១៦ ដូចជាឧក្រិដ្ឋកម្មបុគ្គល៖ <ref name="Elements of Crimes">{{Cite web |year=2011 |title=Elements of Crimes |url=http://www.icc-cpi.int/nr/rdonlyres/336923d8-a6ad-40ec-ad7b-45bf9de73d56/0/elementsofcrimeseng.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140923132736/http://www.icc-cpi.int/nr/rdonlyres/336923d8-a6ad-40ec-ad7b-45bf9de73d56/0/elementsofcrimeseng.pdf |archive-date=23 September 2014 |access-date=28 September 2014 |publisher=ICC |archivedate=23 កញ្ញា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140923132736/http://www.icc-cpi.int/nr/rdonlyres/336923d8-a6ad-40ec-ad7b-45bf9de73d56/0/elementsofcrimeseng.pdf }}</ref> # Murder # Extermination # [[ទាសភាព|Enslavement]] # Deportation or forcible transfer of population<ref>{{Cite web |title=See especially paras 52–61 for discussion of the crimes of deportation and forcible transfer. |url=https://www.icc-cpi.int/CourtRecords/CR2018_04203.PDF}}</ref> # Imprisonment or other severe deprivation of physical liberty # Torture # Rape # Sexual slavery # Enforced prostitution # Forced pregnancy # Enforced sterilization # Sexual violence # Persecution # Enforced disappearance of persons # Apartheid # Other inhumane acts === ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម === # ការសម្លាប់ដោយចេតនា # ការធ្វើទារុណកម្ម # ការព្យាបាលអមនុស្សធម៌ # ការពិសោធន៍ជីវសាស្រ្ត # ដោយចេតនាបណ្តាលឱ្យមានទុក្ខធំ # ការបំផ្លាញ និងការកាន់កាប់ទ្រព្យសម្បត្តិ # សេវាកម្មគួរឱ្យទាក់ទាញនៅក្នុងកងកម្លាំងអរិភាព # ការបដិសេធការកាត់ក្តីដោយយុត្តិធម៌ # ការនិរទេស និងផ្ទេរដោយខុសច្បាប់ # ការបង្ខាំងដោយខុសច្បាប់ # ការចាប់ចំណាប់ខ្មាំង ឧក្រិដ្ឋកម្មចំនួនប្រាំពីរគឺជាការបំពានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៃមាត្រា 3 ទូទៅចំពោះអនុសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវ ហើយអនុវត្តតែចំពោះជម្លោះប្រដាប់អាវុធដែលមិនមែនជាអន្តរជាតិប៉ុណ្ណោះ៖ <ref name="Elements of Crimes"/> # ឃាតកម្ម # ការកាត់ផ្តាច់ # ការព្យាបាលដ៏ឃោរឃៅ # ការធ្វើទារុណកម្ម # ការប្រមាថលើសេចក្តីថ្លៃថ្នូរផ្ទាល់ខ្លួន # ការចាប់ចំណាប់ខ្មាំង # ការកាត់ទោស ឬការប្រតិបត្តិដោយគ្មានដំណើរការត្រឹមត្រូវ។ === ឧក្រិដ្ឋកម្មនៃការឈ្លានពាន === # ការឈ្លានពាន ឬវាយប្រហារដោយកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប្រឆាំងនឹងទឹកដី # ការកាន់កាប់ទឹកដីរបស់យោធា # ការបញ្ចូល ទឹកដី # ការទម្លាក់គ្រាប់បែក លើទឹកដី # ការប្រើប្រាស់អាវុធណាមួយប្រឆាំងនឹងទឹកដី # ការបិទ ច្រកឬឆ្នេរសមុទ្រ # វាយប្រហារលើដី សមុទ្រ ឬទ័ពអាកាស ឬកងនាវាចរសមុទ្រ និងអាកាស # ការប្រើប្រាស់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធដែលស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីនៃរដ្ឋមួយផ្សេងទៀតដោយកិច្ចព្រមព្រៀង ប៉ុន្តែផ្ទុយនឹងលក្ខខណ្ឌនៃកិច្ចព្រមព្រៀង # អនុញ្ញាតឱ្យទឹកដីត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយរដ្ឋមួយផ្សេងទៀតដើម្បីប្រព្រឹត្តអំពើឈ្លានពានប្រឆាំងនឹងរដ្ឋទីបី # ការបញ្ជូនក្រុមប្រដាប់អាវុធ ក្រុម មិនទៀងទាត់ ឬ ទាហានស៊ីឈ្នួល ដើម្បីធ្វើសកម្មភាពនៃកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] 5vb6n5r2ztewoq099sy4evkb477xa2r 0 53037 334859 328894 2026-05-01T05:20:37Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334859 wikitext text/x-wiki ប៊ុណ្ណចន្ទម៉ុល គឺជា [[នយោបាយនៅកម្ពុជា|សកម្មជននយោបាយ]] និង [[អក្សរសាស្រ្តខ្មែរ|ជាអ្នកនិពន្ធ]] ម្នាក់ដែលត្រូវបាន [[ខ្មែរក្រហម]] ប្រហារជីវិតបន្ទាប់ពីការ ដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ ។ យោង​តាម​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​នយោបាយ លោក សូរ ពង្ស ពៅ សៀវភៅ​នយោបាយ​ដែល​លក់​ដាច់​បំផុត​របស់​ចរិកខ្មែរ គឺ "ប្រហែលជាសៀវភៅដែលគេអានច្រើនជាងគេក្នុងចំណោមប្រជាជនកម្ពុជា"។ <ref>{{Cite book|last1=Stedman|first1=Stephen John|url=https://books.google.com/books?id=8Mj32gB7y3IC&dq=%22Bunchan+Mol%22&pg=PA527|title=Ending Civil Wars: The Implementation of Peace Agreements|last2=Rothchild|first2=Donald S.|last3=Rothchild|first3=Donald|last4=Cousens|first4=Elizabeth M.|date=2002|publisher=Lynne Rienner Publishers|isbn=978-1-58826-083-3|pages=511|language=en}}</ref> == ជីវប្រវត្តិ == === អ្នកទោសក្មេងជាងគេបន្ទាប់ពីបដិវត្តន៍ឆ័ត្រ === ប៊ុណ្ណចន្ទម៉ុល កើត​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩២១ ជិត [[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា|​ព្រះបរមរាជវាំង]] ជា​កូនប្រុស​ទី​៤ របស់​អភិបាល​ស្រុក [[ក្រុងតាខ្មៅ|​តា​ខ្មៅ ។]] នៅឆ្នាំ១៩៣៤ ក្នុងអាយុ១៣ឆ្នាំ លោកត្រូវបានក្រុមគ្រួសារបញ្ជូនឲ្យទៅបួសនៅ [[វត្តលង្កា]] ក្រោមព្រះចៅអធិការវត្តល្វាឯម។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៤០ លោក​បាន​ចាក​ចេញ​ពី​ព្រះសង្ឃ​មក​ចាប់​ផ្តើម​ប្រដាល់ ហើយ​បាន​ក្លាយ​ជា​អ្នក​ប្រដាល់​កំពូល​មួយ​របស់ ''[[ល្បុក្កតោ|​ល្បុក្កតោ]]'' ​ខ្មែរ។ បន្ទាប់ពីបានចូលរួមក្នុងបដិវត្តន៍ឆ័ត្រដែលដឹកនាំដោយ [[សឺង ង៉ុកថាញ់]] ប្រឆាំងនឹង [[ឡាវក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|អាណាព្យាបាលបារាំង]] នៅភ្នំពេញក្នុងឆ្នាំ ១៩៤២ គាត់គឺជាអ្នកទោសវ័យក្មេងបំផុតនៅអាយុ ២២ ឆ្នាំដែលត្រូវបានបញ្ជូនរួមជាមួយព្រះសង្ឃទាំងអស់ដូចជា [[ហែម ចៀវ]] និងសកម្មជននយោបាយដទៃទៀតទៅកាន់ ពន្ធនាគារខនសឺន ដែលដាក់ទណ្ឌិតរាប់ពាន់នាក់មកពីប្រទេសកម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម។ នៅ​ទីនោះ គាត់​បាន​ល្បីល្បាញ​ដោយ​ទទួល​បាន​ជ័យជម្នះ​ក្នុង​ការ​ប្រកួត​ប្រដាល់​សេរី​ដែល​រៀបចំ​ដោយ​វួដ​ពន្ធនាគារ។ ពួក​គេ​ត្រូវ​បាន​រំដោះ​ដោយ​កង​កម្លាំង​ជប៉ុន​នៅ​ខែ​មករា ឆ្នាំ​១៩៤៥ បន្ទាប់​ពី​លោក ហឹម ចៀវ បាន​ស្លាប់​ដោយ ​ជំងឺ​រាគ ។ <ref>{{Cite web |last=Taing |first=Rinith |date=2018-10-12 |title=Almost Forgotten: Cambodia's Anti-Colonial Nationalists |url=http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article58669 |access-date=2022-09-06 |website=Europe Solidaire Sans Frontières}}</ref> === សហស្ថាបនិកខ្មែរឥស្សរៈ និងរាជានិយម === ពេលគាត់ត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ស្មារតីជាតិនិយមរបស់គាត់មិនផ្លាស់ប្តូរទេ។ កាន់តែច្រើនវារលាក។ លោក​បាន​ចាប់​ផ្ដើម​បោះពុម្ព​កាសែត​នគរវត្ត​ម្ដង​ទៀត។ ក្រោយ​ការ​ដាក់​អាណានិគម​របស់​ជប៉ុន​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៤៥ លោក​បាន​រួម​គ្នា​បង្កើត​ចលនា [[ខ្មែរឥស្សរៈ|​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ]] ដែល​ជា​ចលនា​ប្រឆាំង​បារាំង។ ប៉ុន្តែ​ក្រោយ​មក ទាហាន​បារាំង​ចាប់​លោក សឺង ង៉ុក ថាញ់ នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៦ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​១៩៤៥ លោកបាន​ភ័យ​ខ្លាច​ដល់​អាយុ​ជីវិតដូច្នេះហើយ ប៊ុណ្ណចន្ទម៉ុល បានភៀសខ្លួនទៅរស់នៅជាមួយពូក្នុងត្រកូលប៉ុក ហើយគាត់បានរៀបការជាមួយកូនក្រមុំមកពី [[គ្រួសារអភ័យវង្ស|ផ្ទះអភ័យវង្ស]] ខេត្តបាត់ដំបង។ ទន្ទឹម​នឹង​នោះ ក្នុង​នាម​ជា​សិស្ស​នៃ​អហិង្សា លោក​បាន​បដិសេធ​នូវ​វិធីសាស្ត្រ​ទ័ពព្រៃ​របស់​ខ្មែរ​ឥស្សរៈ ហើយ​បាន​ចែក​ផ្លូវ​ជាមួយ ''​ការិយាល័យ​នយោបាយ'' ​របស់​ខ្លួន​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស។ នៅឆ្នាំ ១៩៥១ គាត់បានក្លាយជាសមាជិកនៃ គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ របស់អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី [[អៀវ កើស|អៀវកឹស]] ។ នៅពេលនោះលោក បានភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងឡើងវិញជាមួយកូនចៅរបស់ [[ឧកញ៉ាវ៉ាងជួន|ជួន]] ដែលត្រូវបានដកចេញពីរង្វង់ខាងក្នុងនៃព្រះបរមរាជវាំងដោយព្រះបាទសីហនុ។ ប្អូនស្រីរបស់គាត់ឈ្មោះ ប៊ុន ចាន់ម៉ូលី បានរៀបការជាមួយ ជួន ហូល ដែលជាឪពុក ជួន មុំ និងកម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមសំខាន់ៗផ្សេងទៀត។ ដោយមានការអាក់អន់ចិត្តនឹងក្រុមប្រឆាំងនេះ ព្រះបាទនរោត្តមសីហនុបានរំលាយសភានៅឆ្នាំ ១៩៥៣។ បន្ទាប់ពីបានជួបជាមួយព្រះសីហនុ ទោះបីជាមានការធានាពីព្រះមហាក្សត្រថាពួកគេនឹងមានសុវត្ថិភាពក៏ដោយលោក និងសមាជិកដទៃទៀតនៃគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យត្រូវបានឃោរឃៅ ដោយគប់ដុំថ្មមកលើពួកគេបណ្តាលឱ្យមានស្នាមជាំ និងរបួស។ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=M8L5AwAAQBAJ&dq=%22Bunchan+Mol%22&pg=PA71|title=Intervention and Change in Cambodia: Towards Democracy?|date=2000|isbn=978-981-230-042-3|pages=71|language=en}}</ref> === អ្នកនិពន្ធ និងជាអ្នកផ្សព្វផ្សាយមនោគមវិជ្ជាជាតិនិយម រហូតដល់ថ្ងៃចុងក្រោយនៃរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ === នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៧០ រួមជាមួយ លោក សូ ណែម អតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអប់រំជាតិនៅកម្ពុជា លោកបានដឹកនាំគណៈប្រតិភូពុទ្ធសាសនិកខ្មែរទៅប្រជុំនៅប្រទេសកូរ៉េ។ នៅទីនោះ លោក បានប្រតិកម្មឡើងវិញនូវការអំពាវនាវដែលធ្វើឡើងដោយសមាគមពុទ្ធសាសនិកកម្ពុជា ទាក់ទងនឹងការឈ្លានពានដែលប្រព្រឹត្តដោយកងកម្លាំង [[វៀតកុង]] ខាងជើងប្រឆាំងនឹងកម្ពុជា ដែលកំពុងរក្សាគោលនយោបាយអព្យាក្រឹតរហូតដល់ [[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ ១៩៧០]] ។ ក្នុងរបបសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរថ្មីលោក បានធ្វើការក្រោមការដឹកនាំរបស់ [[លន់ នល់]] ជាអនុរដ្ឋលេខាធិការផ្នែកឃោសនា និងសាសនា។ នៅឆ្នាំ ១៩៧២ គាត់បានបោះពុម្ពជីវប្រវត្តិរបស់គាត់ ''គុកនយោបាយ'' ដែលជាសៀវភៅលក់ដាច់បំផុតភ្លាមៗ។ បីខែបន្ទាប់ពីសៀវភៅនេះចេញជាលើកដំបូង ការបោះពុម្ពថ្មីមួយត្រូវបានបោះពុម្ពរួចហើយ។ <ref>{{Cite web |last=Taing |first=Rinith |date=2019-07-18 |title=The Forgotten Jailbird Champion |url=https://www.khmertimeskh.com/625612/the-forgotten-jailbird-champion/ |access-date=2022-09-06 |website=[[Khmer Times]] |language=en-US}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៧៣ គាត់បានបោះពុម្ភសៀវភៅមួយទៀតដែលជាអត្ថបទនយោបាយអំពីភាពពុកផុយនៃសីលធម៌ និងការបន្តជាថ្មីនៃតួអក្សរខ្មែរ។ ក្នុងនាមជាបញ្ញវន្តដ៏មានឥទ្ធិពលជាច្រើនក្នុងជំនាន់របស់គាត់ គាត់គឺជាមនុស្សដំបូងគេដែលត្រូវបានប្រហារជីវិតនៅខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៧៥ នៅពេលដែលខ្មែរក្រហមចូលទីក្រុងភ្នំពេញ ហើយបានដាក់របបនៃភេរវកម្ម និងការប្លន់។ == កេរដំណែល៖ កំណត់តួអក្សរខ្មែរ ==   ជីវប្រវត្តិរបស់ប៊ុណ្ណចន្ទម៉ុល ឆ្នាំ ១៩៧២ ដែលមានចំណងជើងថា ''គុកនយោបាយ'' បានក្លាយជាអក្សរសិល្ប៍បុរាណនៃប្រទេសកម្ពុជាក្រោយសង្គ្រាម។ សៀវភៅ​លក់​ដាច់​បំផុត​របស់​គាត់​ត្រូវ​បាន​តាម​ដាន​ដោយ​សៀវភៅ​មួយ​ទៀត​អំពី ''​ចរិកខ្មែរ។'' លោកចង់​បង្រួប​បង្រួម​ស្មារតី «​ខ្មែរ​កសាង​អង្គរ​» និង «​ពូជ​ខ្មែរ​អ្នក​ចម្បាំង​អង្គរ​» ដើម្បី​អនាគត​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា ដោយ​មាន​សន្តិភាព និង​វិបុលភាព​យូរអង្វែង​សម្រាប់​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ទាំងអស់​។ <ref>{{Cite web |last=Sim |first=Virak |date=2019-01-10 |title=ចរិតខ្មែរ |url=https://www.postkhmer.com/%E1%9E%9C%E1%9E%B7%E1%9E%97%E1%9E%B6%E1%9E%82%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%98/%E1%9E%85%E1%9E%9A%E1%9E%B7%E1%9E%8F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A |access-date=2022-09-06 |website=Post Khmer |language=km }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> លោក​បាន​រិះគន់​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ​ឥស្សរជន​ដូច​ជា​អភិបាល​ខេត្ត​សៀមរាប លោក ដាប ឈួន ជាដើម។ យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ អ្នក​ខ្លះ​បាន​មើល​ឃើញ​ការ​រិះគន់​របស់​លោក​ថា​ជា​ការ​ថ្កោលទោស​ចំពោះ​ចរិត​ខ្មែរ៖ «ប៊ុណ្ណចន្ទម៉ុលឆ្លុះ​បញ្ចាំង​ពី​ការ​មិន​ទុក​ចិត្ត​យ៉ាង​ជ្រៅ​ដែល​បាន​សម្គាល់​ភាព​ជា​អ្នក​ដឹក​នាំ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ»។ <ref>{{Cite book|last=Galway|first=Matthew|url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctv1k13b2n|title=The Emergence of Global Maoism: China's Red Evangelism and the Cambodian Communist Movement, 1949–1979|date=2022|isbn=978-1-5017-6184-3|pages=155–199}}</ref> លោកសោកស្ដាយចំពោះ "ធម្មជាតិដ៏ប្រសើរ និងការបែងចែកនៃចលនារំដោះជាតិខ្មែរឥស្សរៈ"។ <ref>{{Cite book|last=Stedman|first=Stephen John|url=https://books.google.com/books?id=8Mj32gB7y3IC&dq=%22Bunchan+Mol%22&pg=PA527|title=Ending Civil Wars: The Implementation of Peace Agreements|date=2002|isbn=978-1-58826-083-3|pages=527|language=en}}</ref> ដូច្នេះហើយ អ្នកខ្លះបានសន្និដ្ឋានថា មិនមានអ្វីជាក់លាក់អំពីចរិកខ្មែរនៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ ហើយថាវាគ្រាន់តែបង្ហាញពីការអន់ចិត្តរបស់គាត់ប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Cite book|last=Peou|first=Sorpong|url=https://books.google.com/books?id=M8L5AwAAQBAJ&dq=%22Bunchan+Mol%22&pg=PA71|title=Intervention and Change in Cambodia: Towards Democracy?|date=2000|isbn=978-981-230-042-3|pages=29|language=en}}</ref> [[ជាតិខ្មែរនិយម|ជាតិនិយមខ្មែរ]] របស់គាត់ក៏ត្រូវបានប្រឡាក់ដោយ មនោសញ្ចេតនាប្រឆាំងវៀតណាម យ៉ាងខ្លាំងផងដែរ។ តាម​ពិត​ទៅ លោក​បាន​ចាត់​ទុក​ថា “ ''យួន'' [យួន] បាន​គាំទ្រ [[នរោត្ដម សីហនុ|​ព្រះសីហនុ]] ដើម្បី​ដណ្តើម​យក [[កម្ពុជាក្រោម|​ទឹកដី​ខ្មែរ]] ​ដែល​នៅ​សេសសល់ និង​បំផ្លាញ​ជាតិ​ខ្មែរ”។ តួនាទីរបស់គាត់ក្នុងចលនាជាតិនិយមត្រូវបានកោតសរសើរដោយសាច់ញាតិ និងប្រវត្តិវិទូខ្មែរប៊ុនថាននៅក្នុងសៀវភៅឆ្នាំ ១៩៩៥ របស់គាត់ ''ប្រវត្តិអ្នកតស៊ូខ្មែរ'' (ប្រវត្តិវីរបុរសខ្មែរ <ref>{{Cite book|last=Keo|first=Duoung|url=https://khmerstudies.org/wp-content/uploads/2012/06/DK-Nationalism.pdf|title=Nationalism and Mass Killing. the Khmer Rouge Extreme Nationalism Against Vietnam|year=2012|location=Siem Reap|pages=5}}</ref> បន្ទាប់មក ការវិភាគរបស់គាត់អំពីអំពើពុករលួយនៃតួអក្សរខ្មែរក្នុងសម័យសង្រ្គាមស៊ីវិលកម្ពុជា និងការចាំបាច់ដើម្បីត្រឡប់ទៅរកចរិតលក្ខណៈវីរបុរសនៃអតីតកាលរបស់កម្ពុជា បានបំផុសគំនិត [[ហ៊ុន សែន|លោក ហ៊ុន សែន]] ដែលបានផ្តល់អនុសាសន៍ឱ្យបោះពុម្ពសៀវភៅនេះ ហើយអានម្តងទៀតនៅ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KykQg5RCRvYC&q=%22Bun+Chanmol%22|title=Daily Report: East Asia|date=1995|language=en}}</ref> ហើយវានៅតែបន្តជំរុញទឹកចិត្តយុវជនខ្មែរជំនាន់ក្រោយក្នុងសហវត្សទីបី។ <ref>{{Cite web |last=Thoof |first=Providence |date=2017 |title=Found My Life Goal by Tho - May 2017 Scholarship Essay |url=https://www.varsitytutors.com/scholarship_entries/tho-18292 |access-date=2022-09-06 |website=Varsity Tutors |language=en-us}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកនយោបាយខ្មែរ]] nlhhmym3zbye739jbonkcxpdlnlttqm 0 53104 334834 334518 2026-04-30T20:02:10Z Tookai1 46281 334834 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #ECAA4D;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ព្រះសុីសុវត្ថិ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Prince Sisawat.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៩០៤-១៩២៧ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' | ១៩០៤ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យកាលចតុមុខទី២ <br> សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណានិគមបារាំង |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះបរមរាជានុកោដ្ឋ |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[នរោត្តម]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | ០៧ កញ្ញា ១៨៤០ ([[បាត់ដំបង]]) |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | ២៦អង្គ - [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|មុនីវង្ស]] - [[ស៊ីសុវត្ថិ មុន្នីរ៉េត|មុនីរ៉េត]] -[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីពង្ស|មុនីពង្ស]] |- |បិតា |[[រាមាធិបតីទី៤|អង្គដួង]] |- |មាតា |[[អ្នកម៉ែនាងពៅ|ពៅ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ០៩ សីហា ១៩២៧ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |ពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ <br> ព្រហ្មញ្ញសាសនា |} '''ព្រះសុីសុវត្ថិ''' ឬ '''[[ព្រះកែវហ្វាទី៤]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Sisowath) or (Preah Keo Fa IV) (ប្រ.ស|គ.ស ១៨៤០-១៩២៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៩០៤-១៩២៧) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២៤៤៨ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៩០៤ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៨២៧ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស''' ទ្រង់ជាបុត្រ ព្រះរាមាធិបតី [[អង្គឌួង]] ហើយទ្រង់ឡើងសោយរាជដោយមានការជ្រោមជ្រែងគាំទ្រពីសំណាក់ពួកមហាអំណាចបារាំងផងដែរ ។<ref> Joseph Laffan Morse (1950) [https://www.google.com.kh/books/edition/THE_NEW_FUNK_AND_WAGNALLS_ENCYCLOPEDIA_V/dTXMgc9x2iIC?hl=en THE NEW FUNK AND WAGNALLS ENCYCLOPEDIA VOLUME 30], Publisher: Unicorn, New York Original from Funk & Wagnalls was an American publisher known for its reference works.</ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ទ្រង់ប្រសូត្រនៅថ្ងៃទី០៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៤០ នា [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ទ្រង់ជាបុត្រ ព្រះបាទអង្គឌួង ជាមួយនិងអ្នកម្នាងក្រចាប់ ទ្រង់ធំធាត់ និង បានរៀនសូត្រភាសាខ្មែរផងដែរ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៨ អំឡុងពេលពួកចាមងើបបះបោរក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ព្រះអង្គឌួង បានភៀសព្រះកាយទៅនគរសៀមជាមួយ និង ព្រះញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គ ។ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ដែលបានភៀសព្រះកាយទៅដល់នគរសៀម ទ្រង់បានបន្តការសិក្សារៀនសូត្រនៅទីក្រុងបាងកកផងដែរ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៤ ព្រះសុីសុវត្ថិ បានត្រឡប់មកដល់កម្ពុជាវិញអំឡុងពេល ដែលបារាំងបានបង្ខំឱ្យសៀមថ្វាយនូវគ្រឿងសម្រាប់ឡើងសោយរាជ្យដល់ព្រះរាជាខ្មែរវិញ ការមកដល់កម្ពុជាវិញ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានចាប់ផ្ដើមរៀនបន្ថែមភាសាបារាំងផងដែរ ហើយព្រះអង្គបានបន្តទៅសិក្សានាទីក្រុងសៃហ្គន រាជាណាចក្រអណ្ណាម ដោយសារទីនោះមានសាលាវិទ្យាល័យធំៗ ដែលសាងសង់ឡើងដោយពួកបារាំង ហើយអណ្ណាមពេលនោះស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំងផងដែរ ។ ក្រោយបញ្ចប់ការសិក្សារៀនសូត្រនៅទីក្រុងសៃហ្គន ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៧ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ហើយទ្រង់បានបើករកសុីជំនួញផ្ទាល់ខ្លួនផ្នែកកសិកម្មលើការប្រមូលផលកប្បាស ដែលផលិតជាគ្រឿងសំឡី លក់ទៅឱ្យពួកបារាំង ដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់គ្រឿងសង្ហារឹម (គ្រែពូក - កៅអីពូក) ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ទ្រង់ជាព្រះអង្គម្ចាស់ ដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្ដុកស្ដម្ភជាងគេក្នុងពេលនោះ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៤ ពួកបារាំង បានបង្ខំឱ្យព្រះបាទនរោត្តម ឡាយព្រះហស្តលេខា (សុីញេរ) ដាក់ប្រទេសកម្ពុជាស្ថិតក្រោមអាណានិគមបារាំង ដែលមានន័យថាបារាំងលែងជាអាណាព្យាបាលដូចមុនហើយ ដោយបារាំងបានក្លាយជាម្ចាស់ត្រួតត្រាលើ កម្ពុជាវិញ ពេលនោះហើយដែល ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានសម្រេចព្រះទ័យចូលរួមបម្រើវិស័យយោធា ។ ការដាក់ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង បានបណ្តាលឱ្យមានចលនាបះបោរប្រឆាំងបារាំង និង ប្រឆាំងទាំងព្រះមហាក្សត្រផងដែរ ដែលចាប់ផ្ទុះឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៥ ដល់ឆ្នាំ ១៨៨៦ ចលនាបះបោរទាំងនោះមានបំណងកំចាត់បារាំង និង កំចាត់ទាំងព្រះនរោត្តម ក្នុងចំណោមចលនាក្រុមបះបោរធំទាំងបួន មានក្រុមចលនាមួយដែលមានបក្សពួកច្រើនជាងគេ ដឹកនាំ ដោយលោក ឧកញ៉ា ក្រឡាហោមគង់ ។ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានចូលខ្លួនមកបង្ក្រាបចលនាបះបោរទាំងអស់នេះ នៅទីបំផុត ទ្រង់បានបង្ក្រាបយកឈ្នះចលនាទាំងអស់នេះ ក្នុងរយៈពេល១៨ខែ ក្រោយទទួលបានជោគជ័យ ព្រះបាទនរោត្តម បានតែងតាំងព្រះស៊ីសុវត្ថិ ជាសម្ដេចព្រះកែវហ្វា (Preah Keo Fa) ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៧ ដែលមានសិទ្ធិឈរឈ្មោះ ជ្រើសតាងសម្រាប់រាជបល្ល័ង្ក ដោយបារាំងដកហូតអំណាច ព្រះនរោត្តម ដូចនេះទ្រង់មិនមានសិទ្ធតែងតាំងតំណែង ឧភយោរាជ សម្រាប់ការស្នងរាជបល្ល័ង្កនោះទេ ដែលការឡើងសោយរាជ្យត្រូវជ្រើសតាំងដោយក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិ ។ ដូចនេះក្រោយការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទនរោត្តម ក្រុមប្រឹក្សារាជាសម្បត្តិបានជ្រើសរើសយក សម្ដេចព្រះកែហ្វាស៊ីសុវត្ថិ ជាព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ដែលត្រូវបានរាជាភិសេកឱ្យឡើងគ្រងរាជជាផ្លូវការណ៍នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩០៤ នៃគ.សករាជ ។<ref> Britannica (1983) [https://books.google.com.kh/books/about/The_New_Encyclopaedia_Britannica_Micropa.html?id=Hg88AAAAMAAJ&redir_esc=y The New Encyclopaedia Britannica: Micropaedia (10 v.)], Publisher: Encyclopaedia Britannica, Original from the University of Michigan p.1006 [[ISBN]]: 085229400X, 9780852294000 </ref> <ref> John H. Esterline, Mae H. Esterline (1990) [https://www.google.com.kh/books/edition/How_the_Dominoes_Fell/14y6AAAAIAAJ?hl=en How the Dominoes Fell Southeast Asia in Perspective], Publisher: Bloomsbury Academic Original from the University of California p.428 [[ISBN]]: 9780819179715, 081917971X </ref> == កម្ពុជាឈ្លានពានសៀម គ.សករាជ ១៩០៤ == '''Cambodia invades Siam, 1904 AD''' ក្រោយពេលព្រះបាទសុីសុវត្ថិឡើងគ្រងរាជភ្លាមទ្រង់បានធ្វើកំណែទម្រង់លើកងទ័ពកម្ពុជា ដោយចេញព្រះរាជឱង្ការ ឱ្យមន្ត្រីទ័ពទាំងអស់ហ្វឹកហ្វឺនកងទ័ពកម្ពុជា តាមរបៀបពួកបារាំងហើយព្រះអង្គបានបញ្ចេញប្រាក់ផ្ទាល់ខ្លួនក្នុងការទិញសម្ភារវុធពីបារាំងដូចជា កាំភ្លើងវែង និង កាំភ្លើងធំ ដើម្បីត្រៀមធ្វើសង្គ្រាមដណ្ដើមយកទឹកដីពីសៀមមកវិញ ក្នុងអំឡុង ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩០៤ ព្រះសុីសុវត្ថិ បានត្រាសបញ្ជារឱ្យលើកកងទ័ព ១៥០,០០០ (១៥មុឺននាក់) បើកការវាយប្រហារទៅលើពួកសៀម ដើម្បីដណ្ដើមយកខេត្តត្រាត ពីសៀមមកវិញ ដែលកម្ពុជាពេលនោះមានការចូលរួមពីកងទ័ពបារាំងចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) រយៈពេលត្រឹមតែ ២ថ្ងៃ ប៉ុនណោះ កងកម្លាំងកម្ពុជា-បារាំង បានចូលកាន់កាប់ខេត្តត្រាតទាំងមូល ក្រោយពីកំទេចទ័ពសៀមចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) នៅទីនោះ ។ កម្ពុជាបានចូលកាន់កាប់ខេត្តត្រាតអស់រយៈពេល៣ឆ្នាំ ទើបមានសន្ធិសញ្ញាដោះដូរទឹកដី រវាងបារាំង និង សៀមក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ ដែលថៃនិងប្រគល់ [[ខេត្តបាត់ដំបង]] [[សៀមរាប]] ស្វាយសុីសុផុន (បច្ចុប្បន្ន: [[បន្ទាយមានជ័យ]]) មកឱ្យកម្ពុជាវិញ ហើយបារាំងជំនួសឱ្យអាណាព្យាបាលកម្ពុជាត្រូវ ប្រគល់តំបន់ដនសៃ ខេត្តចន្ទបុរី និង ខេត្តត្រាត ទៅអោយសៀមវិញ។<ref> D. J. M. Tate (1971) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Making_of_Modern_South_East_Asia_The/46EcAAAAMAAJ?hl=en The Making of Modern South-East Asia: The European conquest], Publisher: Oxford University Press, Original from the University of Michigan p.582 </ref> <ref> E. D. Price, William Palmer, Hammond Hall, Thomas Allan Ingram (1917) [https://www.google.it.ao/books?id=m15PAAAAMAAJ&vq=%22For+every+%C2%A3100+and+also+for+any+fractional+part+of+%C2%A3100,+of%22&lr=&as_brr=0&source=gbs_navlinks_s The New Hazell Annual and Almanack Volume 32], Publisher: Oxford University Press, Original from the University of Wisconsin - Madison p.768 </ref> == ឯកសារយោង == 4urjqhfu5xvmkwyo95yiz03sgbftojy 334835 334834 2026-04-30T20:12:32Z Tookai1 46281 334835 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #ECAA4D;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ព្រះសុីសុវត្ថិ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Prince Sisawat.jpg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៩០៤-១៩២៧ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' | ១៩០៤ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យកាលចតុមុខទី២ <br> សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអណានិគមបារាំង |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' | ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះបរមរាជានុកោដ្ឋ |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[នរោត្តម]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ឧដុង្គ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | ០៧ កញ្ញា ១៨៤០ ([[បាត់ដំបង]]) |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | ២៦អង្គ - មុនីវង្ស - |- |បិតា |[[រាមាធិបតីទី៤|អង្គដួង]] |- |មាតា |[[អ្នកម៉ែនាងពៅ|ពៅ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ០៩ សីហា ១៩២៧ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |ពុទ្ធសាសនា មហានិកាយ <br> ព្រហ្មញ្ញសាសនា |} '''ព្រះសុីសុវត្ថិ''' ឬ '''[[ព្រះកែវហ្វាទី៤]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Sisowath) or (Preah Keo Fa IV) (ប្រ.ស|គ.ស ១៨៤០-១៩២៧) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៩០៤-១៩២៧) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ នៅរាជធានីឧដុង្គ ព.សករាជ ២៤៤៨ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៩០៤ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៨២៧ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ចមចក្រពង្ស''' ទ្រង់ជាបុត្រ ព្រះរាមាធិបតី [[អង្គឌួង]] ហើយទ្រង់ឡើងសោយរាជដោយមានការជ្រោមជ្រែងគាំទ្រពីសំណាក់ពួកមហាអំណាចបារាំងផងដែរ ។<ref> Joseph Laffan Morse (1950) [https://www.google.com.kh/books/edition/THE_NEW_FUNK_AND_WAGNALLS_ENCYCLOPEDIA_V/dTXMgc9x2iIC?hl=en THE NEW FUNK AND WAGNALLS ENCYCLOPEDIA VOLUME 30], Publisher: Unicorn, New York Original from Funk & Wagnalls was an American publisher known for its reference works.</ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ទ្រង់ប្រសូត្រនៅថ្ងៃទី០៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៤០ នា [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ទ្រង់ជាបុត្រ ព្រះបាទអង្គឌួង ជាមួយនិងអ្នកម្នាងក្រចាប់ ទ្រង់ធំធាត់ និង បានរៀនសូត្រភាសាខ្មែរផងដែរ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៥៨ អំឡុងពេលពួកចាមងើបបះបោរក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ព្រះអង្គឌួង បានភៀសព្រះកាយទៅនគរសៀមជាមួយ និង ព្រះញាតិវង្សរបស់ព្រះអង្គ ។ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ដែលបានភៀសព្រះកាយទៅដល់នគរសៀម ទ្រង់បានបន្តការសិក្សារៀនសូត្រនៅទីក្រុងបាងកកផងដែរ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៤ ព្រះសុីសុវត្ថិ បានត្រឡប់មកដល់កម្ពុជាវិញអំឡុងពេល ដែលបារាំងបានបង្ខំឱ្យសៀមថ្វាយនូវគ្រឿងសម្រាប់ឡើងសោយរាជ្យដល់ព្រះរាជាខ្មែរវិញ ការមកដល់កម្ពុជាវិញ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានចាប់ផ្ដើមរៀនបន្ថែមភាសាបារាំងផងដែរ ហើយព្រះអង្គបានបន្តទៅសិក្សានាទីក្រុងសៃហ្គន រាជាណាចក្រអណ្ណាម ដោយសារទីនោះមានសាលាវិទ្យាល័យធំៗ ដែលសាងសង់ឡើងដោយពួកបារាំង ហើយអណ្ណាមពេលនោះស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំងផងដែរ ។ ក្រោយបញ្ចប់ការសិក្សារៀនសូត្រនៅទីក្រុងសៃហ្គន ក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៧ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញ ហើយទ្រង់បានបើករកសុីជំនួញផ្ទាល់ខ្លួនផ្នែកកសិកម្មលើការប្រមូលផលកប្បាស ដែលផលិតជាគ្រឿងសំឡី លក់ទៅឱ្យពួកបារាំង ដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់គ្រឿងសង្ហារឹម (គ្រែពូក - កៅអីពូក) ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ទ្រង់ជាព្រះអង្គម្ចាស់ ដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្ដុកស្ដម្ភជាងគេក្នុងពេលនោះ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៤ ពួកបារាំង បានបង្ខំឱ្យព្រះបាទនរោត្តម ឡាយព្រះហស្តលេខា (សុីញេរ) ដាក់ប្រទេសកម្ពុជាស្ថិតក្រោមអាណានិគមបារាំង ដែលមានន័យថាបារាំងលែងជាអាណាព្យាបាលដូចមុនហើយ ដោយបារាំងបានក្លាយជាម្ចាស់ត្រួតត្រាលើ កម្ពុជាវិញ ពេលនោះហើយដែល ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានសម្រេចព្រះទ័យចូលរួមបម្រើវិស័យយោធា ។ ការដាក់ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមការត្រួតត្រារបស់បារាំង បានបណ្តាលឱ្យមានចលនាបះបោរប្រឆាំងបារាំង និង ប្រឆាំងទាំងព្រះមហាក្សត្រផងដែរ ដែលចាប់ផ្ទុះឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៥ ដល់ឆ្នាំ ១៨៨៦ ចលនាបះបោរទាំងនោះមានបំណងកំចាត់បារាំង និង កំចាត់ទាំងព្រះនរោត្តម ក្នុងចំណោមចលនាក្រុមបះបោរធំទាំងបួន មានក្រុមចលនាមួយដែលមានបក្សពួកច្រើនជាងគេ ដឹកនាំ ដោយលោក ឧកញ៉ា ក្រឡាហោមគង់ ។ ព្រះស៊ីសុវត្ថិ បានចូលខ្លួនមកបង្ក្រាបចលនាបះបោរទាំងអស់នេះ នៅទីបំផុត ទ្រង់បានបង្ក្រាបយកឈ្នះចលនាទាំងអស់នេះ ក្នុងរយៈពេល១៨ខែ ក្រោយទទួលបានជោគជ័យ ព្រះបាទនរោត្តម បានតែងតាំងព្រះស៊ីសុវត្ថិ ជាសម្ដេចព្រះកែវហ្វា (Preah Keo Fa) ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៧ ដែលមានសិទ្ធិឈរឈ្មោះ ជ្រើសតាងសម្រាប់រាជបល្ល័ង្ក ដោយបារាំងដកហូតអំណាច ព្រះនរោត្តម ដូចនេះទ្រង់មិនមានសិទ្ធតែងតាំងតំណែង ឧភយោរាជ សម្រាប់ការស្នងរាជបល្ល័ង្កនោះទេ ដែលការឡើងសោយរាជ្យត្រូវជ្រើសតាំងដោយក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិ ។ ដូចនេះក្រោយការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទនរោត្តម ក្រុមប្រឹក្សារាជាសម្បត្តិបានជ្រើសរើសយក សម្ដេចព្រះកែហ្វាស៊ីសុវត្ថិ ជាព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា ដែលត្រូវបានរាជាភិសេកឱ្យឡើងគ្រងរាជជាផ្លូវការណ៍នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩០៤ នៃគ.សករាជ ។<ref> Britannica (1983) [https://books.google.com.kh/books/about/The_New_Encyclopaedia_Britannica_Micropa.html?id=Hg88AAAAMAAJ&redir_esc=y The New Encyclopaedia Britannica: Micropaedia (10 v.)], Publisher: Encyclopaedia Britannica, Original from the University of Michigan p.1006 [[ISBN]]: 085229400X, 9780852294000 </ref> <ref> John H. Esterline, Mae H. Esterline (1990) [https://www.google.com.kh/books/edition/How_the_Dominoes_Fell/14y6AAAAIAAJ?hl=en How the Dominoes Fell Southeast Asia in Perspective], Publisher: Bloomsbury Academic Original from the University of California p.428 [[ISBN]]: 9780819179715, 081917971X </ref> == កម្ពុជាឈ្លានពានសៀម គ.សករាជ ១៩០៤ == '''Cambodia invades Siam, 1904 AD''' ក្រោយពេលព្រះបាទសុីសុវត្ថិឡើងគ្រងរាជភ្លាមទ្រង់បានធ្វើកំណែទម្រង់លើកងទ័ពកម្ពុជា ដោយចេញព្រះរាជឱង្ការ ឱ្យមន្ត្រីទ័ពទាំងអស់ហ្វឹកហ្វឺនកងទ័ពកម្ពុជា តាមរបៀបពួកបារាំងហើយព្រះអង្គបានបញ្ចេញប្រាក់ផ្ទាល់ខ្លួនក្នុងការទិញសម្ភារវុធពីបារាំងដូចជា កាំភ្លើងវែង និង កាំភ្លើងធំ ដើម្បីត្រៀមធ្វើសង្គ្រាមដណ្ដើមយកទឹកដីពីសៀមមកវិញ ក្នុងអំឡុង ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩០៤ ព្រះសុីសុវត្ថិ បានត្រាសបញ្ជារឱ្យលើកកងទ័ព ១៥០,០០០ (១៥មុឺននាក់) បើកការវាយប្រហារទៅលើពួកសៀម ដើម្បីដណ្ដើមយកខេត្តត្រាត ពីសៀមមកវិញ ដែលកម្ពុជាពេលនោះមានការចូលរួមពីកងទ័ពបារាំងចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) រយៈពេលត្រឹមតែ ២ថ្ងៃ ប៉ុនណោះ កងកម្លាំងកម្ពុជា-បារាំង បានចូលកាន់កាប់ខេត្តត្រាតទាំងមូល ក្រោយពីកំទេចទ័ពសៀមចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) នៅទីនោះ ។ កម្ពុជាបានចូលកាន់កាប់ខេត្តត្រាតអស់រយៈពេល៣ឆ្នាំ ទើបមានសន្ធិសញ្ញាដោះដូរទឹកដី រវាងបារាំង និង សៀមក្នុងឆ្នាំ ១៩០៧ ដែលថៃនិងប្រគល់ [[ខេត្តបាត់ដំបង]] [[សៀមរាប]] ស្វាយសុីសុផុន (បច្ចុប្បន្ន: [[បន្ទាយមានជ័យ]]) មកឱ្យកម្ពុជាវិញ ហើយបារាំងជំនួសឱ្យអាណាព្យាបាលកម្ពុជាត្រូវ ប្រគល់តំបន់ដនសៃ ខេត្តចន្ទបុរី និង ខេត្តត្រាត ទៅអោយសៀមវិញ។<ref> D. J. M. Tate (1971) [https://www.google.com.kh/books/edition/The_Making_of_Modern_South_East_Asia_The/46EcAAAAMAAJ?hl=en The Making of Modern South-East Asia: The European conquest], Publisher: Oxford University Press, Original from the University of Michigan p.582 </ref> <ref> E. D. Price, William Palmer, Hammond Hall, Thomas Allan Ingram (1917) [https://www.google.it.ao/books?id=m15PAAAAMAAJ&vq=%22For+every+%C2%A3100+and+also+for+any+fractional+part+of+%C2%A3100,+of%22&lr=&as_brr=0&source=gbs_navlinks_s The New Hazell Annual and Almanack Volume 32], Publisher: Oxford University Press, Original from the University of Wisconsin - Madison p.768 </ref> == ឯកសារយោង == fcnusw6e7cyfokl2e7b51csh0ig37q7 0 53526 334865 334559 2026-05-01T07:01:54Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334865 wikitext text/x-wiki {{Short description|Traditional rite in some Asian countries}} {{Infobox holiday | holiday_name = Royal Ploughing Ceremony | type = Asian | image = Royal ploughing ceremony day 23.jpg | caption = Royal Ploughing Ceremony in Thailand, 2019 | official_name = {{indented plainlist| * {{lang|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}} {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} (Thailand) * {{lang|si|වප් මඟුල්}} {{transliteration|si|Vap Magula}} (Sri Lanka)<ref>[http://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/buddhist-religious-year Buddhist Religious Year]</ref> * {{lang|ta|பொன்னேர் உழுதல்}} {{transliteration|ta|Ponner Uzhuthal}} ([[Tamil Nadu]], India – ploughing with the golden plough)<ref> * {{lang|km|ពិធីច្រូតកាត់}} (Cambodia) [https://ta.wikipedia.org/s/ahd பொன்னேர் உழுதல்] (in Tamil)</ref>}} | nickname = {{hlist|The Ploughing Festival|Farmer's Day}} | observedby = [[Demographics of Cambodia|Cambodians]], [[Thai people|Thais]], and [[Demographics of Sri Lanka|Sri Lankans]] | longtype = {{ubl|National holiday (Cambodia, Thailand)|Regional festival (Sri Lanka)}} | significance = Beginning of the rice-growing season | date = 4th day of the 6th lunar month's waning&nbsp;moon (Cambodia)<ref>{{cite web|url=http://www.tourismcambodia.org/news/index.php?view=detail&nw=7|title=The Royal Ploughing Ceremony 2011|work=Tourism Cambodia|publisher=Ministry of Tourism, Cambodia|access-date=18 July 2011}}</ref>}} '''Royal Ploughing Ceremony''' ({{langx|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}, {{langx|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}, {{transliteration|km|UNGEGN|Preăh Réach Pĭthi Chrát Preăh Neăngkoăl}}; {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}}; {{langx|si|වප් මඟුල්}}, {{transliteration|si|Vap Magula}}), {langx|km|ព្រះរាជពិធីបុណ្យច្រត់ព្រះនង្គ័ល}} also known as '''The Ploughing Festival''', is an ancient royal rite held in many Asian countries to mark the traditional beginning of the [[rice]] growing season. The royal ploughing ceremony, called {{transliteration|my|Lehtun Mingala}} ({{lang|my|လယ်ထွန်မင်္ဂလာ}}, {{IPA|my|lɛ̀tʰʊ̀ɰ̃ mɪ̀ɰ̃ɡəlà|pron}}) or {{transliteration|my|Mingala Ledaw}} ({{lang|my|မင်္ဂလာလယ်တော်}}), was also practiced in pre-colonial Burma until 1885, when the [[Konbaung dynasty|monarchy]] was abolished. == ប្រពៃណីមុនសម័យរាមកេរ្តិ៍ == នៅក្នុងកំណែផ្សេងៗនៃរឿង [[រាមាយណៈ|រាមកេរ្តិ៍]] (Ramayana), នាង [[សីតា]] ដែលជាតួឯកស្រីបានលេចចេញពីដីដែលបានភ្ជួររាស់ក្នុងទម្រង់ជាទារក នៅពេលដែលព្រះបាទ [[ជនក]] ជាស្តេចនៃនគរ [[វិទេហៈ]] ភ្ជួរស្រែនៅក្នុងព្រះរាជពិធី។ នេះគឺជាកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងបំផុតទាក់ទងនឹងពិធីសាសនាកសិកម្មនេះ។ ប្រពៃណីនេះគឺជាពិធីសាសនាកសិកម្មទូទាំងតំបន់ [[មហាឥណ្ឌា]] (Greater India)។ == អាស៊ីអាគ្នេយ៍ == === ប្រទេសថៃ === នៅក្នុងប្រទេសថៃ ឈ្មោះទូទៅនៃព្រះរាជពិធីនេះគឺ {{tlit|th|RTGS|Raek Na Khwan}} ({{lang|th|แรกนาขวัญ}}) ដែលមានន័យចំៗថា "ការចាប់ផ្តើមដ៏មានសិរីមង្គលនៃរដូវដាំដុះស្រូវ"។ ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានគេហៅជាផ្លូវការថា {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ({{lang|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}) ដែលមានន័យចំៗថា "ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លដែលជាការកត់សម្គាល់នូវការចាប់ផ្តើមដ៏មានសិរីមង្គលនៃរដូវដាំដុះស្រូវ"។<ref>{{cite web|title=Royal Institute Dictionary 1999 |url=https://dictionary.orst.go.th/|publisher=Royal Institute of Thailand |date=2026 |access-date=2026-04-17 |location=Bangkok |language=th |quote=แรกนา, แรกนาขวัญ น. ชื่อพิธีเริ่มไถนา, ถ้าทําเป็นทางราชการ เรียกว่า พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ, แต่โดยทั่วไปมักเรียกว่า พระราชพิธีแรกนา หรือ พระราชพิธีแรกนาขวัญ }}</ref> ព្រះរាជពិធី {{tlit|th|RTGS|Raek Na Khwan}} នេះមានប្រភពដើមមកពីសាសនាហិណ្ឌូ។ ប្រទេសថៃក៏ប្រារព្ធពិធីខាងព្រះពុទ្ធសាសនាមួយផ្សេងទៀតដែលហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|พืชมงคล}}) ដែលមានន័យចំៗថា "សិរីមង្គលសម្រាប់ដំណាំ"។ ព្រះរាជពិធីនេះហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|พระราชพิธีพืชมงคล}})។<ref>{{cite web |title=Royal Institute Dictionary 1999 |url=http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp |publisher=Royal Institute of Thailand |date=2007 |access-date=2014-05-09 |location=Bangkok |language=th |quote=พืชมงคล [พืดชะ, พืด] น. ชื่อพระราชพิธีที่พระสงฆ์สวดเพื่อความเจริญของพืชพันธุ์ธัญญาหาร เรียกว่า พระราชพิธีพืชมงคล เป็นพระราชพิธีที่ทำก่อนพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ซึ่งเป็นพิธีพราหมณ์. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303000030/http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp |archive-date=2009-03-03 |archivedate=2009-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303000030/http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp }}</ref> ការបកប្រែជាផ្លូវការនៃ {{transliteration|th|Phuetcha Mongkhon}} គឺ "ពិធីបុណ្យច្រូតកាត់ (Harvest Festival)"។<ref name="harvest">{{cite journal | script-title=th:ประกาศสำนักคณะรัฐมนตรี เรื่อง กำหนดเวลาทำงานและวันหยุดราชการ (ฉบับที่ 11) พ.ศ. 2500 |trans-title=Announcement of the Office of the Prime Minister on Determination of Working Hours and Public Holidays (No. 11), BE 2500 (1957) | url = http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2500/D/088/2466.PDF | archive-url = https://web.archive.org/web/20140512231221/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2500/D/088/2466.PDF | url-status = dead | archive-date = May 12, 2014 | date = 1957-10-15 | access-date = 2014-05-09 | language = th | location = Bangkok | publisher = Cabinet Secretary | volume= 74, Part 88 | page = 2466 | journal = Government Gazette }}</ref> ព្រះបាទ [[មង្កុដ]] (Mongkut) (រាមាទី៤) បានបញ្ចូលព្រះរាជពិធីទាំងព្រះពុទ្ធសាសនា និងហិណ្ឌូសាសនាទៅជាព្រះរាជពិធីតែមួយហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ({{lang|th|พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}})។ ផ្នែកព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង [[ព្រះបរមរាជវាំងថៃ|ព្រះបរមរាជវាំង]] (Grand Palace) ជាមុនសិន ហើយបន្ទាប់មកផ្នែកហិណ្ឌូសាសនាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឯ [[សានមហ្លួង]] (Sanam Luang), [[ទីក្រុងបាងកក]]។<ref>{{cite web | script-title = th:ประวัติพระราชพิธีมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ | trans-title = History of the Royal Ploughing Ceremony | url = http://www.moac.go.th/ewt_news.php?nid=8822 | publisher = Ministry of Agriculture and Cooperatives | date = n.d. | access-date = 2014-05-09 | language = th }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ក្រដាសប្រាក់ស៊េរីទី២ ដែលបានបោះពុម្ពដំបូងក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[វជិរាវុធ]] (Vajiravudh) (រាមាទី៦) និងបន្តរហូតដល់រជ្ជកាលព្រះបាទ [[ប្រជាធិប៉ុក]] (Prajadhipok) (រាមាទី៧) មានរូបភាពព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លនៅផ្នែកខាងខ្នងនៃក្រដាសប្រាក់ទាំងប្រាំមួយប្រភេទ។<ref>{{cite web |url= http://www.bot.or.th/English/Banknotes/HistoryANdSeriesOfBanknotes/Pages/Banknote_Series02.aspx |title= Banknotes, Series 2 |date= February 23, 2012 |work= Banknotes > History and Series of Banknotes > |publisher= [[Bank of Thailand]] |quote= The design was printed on both sides.... |access-date= មេសា 16, 2026 |archivedate= កក្កដា 4, 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120704102039/http://www.bot.or.th/English/Banknotes/HistoryANdSeriesOfBanknotes/Pages/Banknote_Series02.aspx |url-status= dead }}</ref> ព្រះបាទរាមាទី៧ បានបញ្ឈប់ការអនុវត្តនេះនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩២០។ ពិធីនេះត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ដោយព្រះបាទ [[ភូមិបុលអតុល្យតេជៈ]] (Bhumibol Adulyadej) (រាមាទី៩)។<ref>[http://www.tatnews.org/events/events/2007/may/3173.asp Ancient rituals for a bountiful harvest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927061957/http://www.tatnews.org/events/events/2007/may/3173.asp |date=2007-09-27 }}, TAT News, retrieved 2007-5-10</ref><ref>[http://etna.mcot.net/query.php?nid=29321 Abundant crops expected in Thailand in 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041031212605/http://etna.mcot.net/query.php?nid=29321 |date=2004-10-31 }}, Thai News Agency, MCOT, 2007-5-10</ref> ទាំងនៅក្នុង [[ប្រទេសកម្ពុជា]] និង [[ប្រទេសថៃ]] ព្រះរាជពិធីនេះជាទូទៅត្រូវបានធ្វើជាអធិបតីដោយព្រះមហាក្សត្រ ឬតំណាងដែលត្រូវបានចាត់តាំង។ ជួនកាល ព្រះមហាក្សត្រយាងចូលរួមដោយផ្ទាល់នៅក្នុងព្រះរាជពិធី ហើយទ្រង់ជាអ្នកកាន់នង្គ័លដើរតាមពីក្រោយគោដោយផ្ទាល់។ បច្ចុប្បន្ន ថ្ងៃដែលត្រូវប្រារព្ធព្រះរាជពិធី {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ត្រូវបានហៅថា ថ្ងៃ {{transliteration|th|Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|วันพืชมงคล}}, {{transliteration|th|RTGS|Wan Phuetcha Mongkhon}})។ ថ្ងៃនេះជាថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈតាំងពីឆ្នាំ ១៩៥៧ មកម៉្លេះ។<ref name="harvest" /> === ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា === [[File:Saya Chone's "Royal Ploughing Ceremony".png|thumb|គំនូរឆ្នាំ ១៩០៧ បង្ហាញពីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា]] [[File:Bodleian Library MS. Burm. a. 6. Parabeik illustrating royal pastimes 01-02.jpg|thumbnail|right|ព្រះមហាក្សត្រិយានីនៃភូមាទតមើលពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លដែលមានគោពីរ។ ថតចម្លងពីគំនូរពណ៌ទឹករបស់ភូមានៅសតវត្សទី១៨]] [[ពង្សាវតារភូមា]] តាមប្រពៃណីបានកំណត់ថាការចាប់ផ្តើមនៃពិធីនេះធ្វើឡើងនៅចុងទសវត្សរ៍ ៥០០ នៃគ.ស កំឡុងសម័យ [[រាជវង្សបាកាន]] (Pagan dynasty) នៅពេលដែលវាត្រូវបានប្រារព្ធឡើងដោយព្រះបាទ Htuntaik, Htunpyit និង Htunchit ដែលព្រះនាមរបស់ព្រះអង្គទាំងឡាយមានពាក្យថា 'htun' ឬ 'នង្គ័ល'។<ref name="mmp" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពិធីដ៏មានតម្លៃថ្លៃនេះមិនត្រូវបានធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំទេ ហើយក៏មិនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយគ្រប់ព្រះមហាក្សត្រទាំងអស់ដែរ។<ref name="mmp" /> ក្នុងអំឡុងពេលនៃពិធីនេះ ព្រះមហាក្សត្របានភ្ជួររាស់នៅលើទីធ្លាដែលបានកំណត់ជាពិសេសនៅខាងក្រៅព្រះបរមរាជវាំងដែលហៅថា {{transliteration|my|ledawgyi}} ({{lang|my|လယ်တော်ကြီး}}) ជាមួយគោពណ៌សដែលត្រូវបានតុបតែងដោយមាស និងប្រាក់ អមដោយព្រះអង្គម្ចាស់ និងមន្ត្រីរាជការ ដែលប្តូរវេនគ្នាភ្ជួរស្រែជាកិច្ចពិធី។<ref name="ss">{{cite book|last=Hardiman|first=John Percy|title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States|publisher=Government of Burma|year=1900|volume=2|pages=101}}</ref> ខណៈពេលដែលការភ្ជួររាស់កំពុងដំណើរការ សាសនាចារ្យ [[ព្រាហ្មណ៍]] បានបួងសួង និងថ្វាយដង្វាយដល់ទេវតាហិណ្ឌូទាំង១៥ ខណៈដែលក្រុមអ្នកថែរក្សា និងបូជាអ្នកតា ({{lang|my|နတ်ဆရာ, နတ်အုပ်, နတ်စော}}) បានអញ្ជើញ [[អ្នកតាភូមា (nat)|អ្នកតា]] ធំៗទាំង៣៧ (វិញ្ញាណម្ចាស់ស្រុក)។<ref name="ss" /> ពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លគឺជាពិធីសាសនាមួយដើម្បីបួងសួងសុំទឹកភ្លៀងពីទេវតា Moe Khaung Kyawzwa ({{lang|my|မိုးခေါင်ကျော်စွာ}}) ដើម្បីធានាបាននូវទិន្នផលល្អសម្រាប់នគរ ហើយវាក៏ជាវិធីមួយសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រដើម្បីបង្ហាញអង្គទ្រង់ជាស្តេចកសិករ ({{lang|my|တောင်သူကြီးမင်း}}) ដល់ប្រជារាស្ត្រផងដែរ។<ref name="mmp" /> === ប្រទេសកម្ពុជា === ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លគឺជាពិធីសាសនារាជវាំងដ៏ចំណាស់មួយដែលត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្រោមព្រះរាជធិបតីភាពរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីប្រកាសពីការមកដល់នៃរដូវដាំដុះស្រូវ និងព្យាករណ៍ពីទិន្នផលដំណាំនៃរដូវកាលខាងមុខ។<ref name=":0">{{Cite web|title=Royal Ploughing Ceremony cancelled|url=https://www.khmertimeskh.com/712206/royal-ploughing-ceremony-cancelled/|date=2020-04-12|website=Khmer Times|language=en-US|access-date=2020-05-03}}</ref> ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានស្គាល់ថាជា {{transliteration|km|UNGEGN|Preăh Réach Pĭthi Chrát Preăh Neăngkoăl}} ({{lang|km|ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល}}) ដែលផ្សំឡើងពីពាក្យ [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] ({{transliteration|km|UNGEGN|ព្រះ}}: ឋានន្តរស័ក្តិសក្តិសិទ្ធិ ឬរាជវាំង, {{transliteration|km|ច្រត់}}: សង្កត់ ឬភ្ជួរ) និងពាក្យ [[ភាសាបាលី|បាលី]]-[[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]]។ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លអាចត្រូវបានតាមដានត្រលប់ទៅសម័យ [[ហ្វូណន]] (សតវត្សទី១-ទី៦) និងត្រូវបាននាំយកមកពីប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ។ ព្រះរាជពិធីនេះក៏បានលេចឡើងនៅក្នុង [[រាមកេរ្តិ៍]] ដែលជាកំណែរឿងរាមាយណៈឥណ្ឌារបស់ខ្មែរ និងនៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ព្រះពុទ្ធសាសនាមួយចំនួនទៀតផងដែរ។<ref name=":1">{{Cite web|title=ប្រវត្តិនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល {{!}} Grand News|url=https://grandnewsasia.com/detail/96260/ |language=en-US |access-date=2020-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119221856/https://grandnewsasia.com/detail/96260/ |archive-date=19 January 2022}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|title=History of the Royal Ploughing Ceremony|url=https://www.khmertimeskh.com/56223/history-of-the-royal-ploughing-ceremony/|date=2015-05-05|website=Khmer Times|language=en-US|access-date=2020-05-03}}</ref> នៅ [[អង្គរបុរី និងភ្នំដា|អង្គរបុរី]] (អតីតរាជធានីនៃអាណាចក្រហ្វូណន) រូបចម្លាក់ [[ពលរាម]] (Balarama) កាន់នង្គ័លដែលមានអាយុកាលតាំងពីសតវត្សទី៦ ត្រូវបានរកឃើញ។ រូបចម្លាក់ទេវតានេះត្រូវបានឆ្លាក់ឡើងសម្រាប់ពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាភស្តុតាងដំបូងបំផុតទាក់ទងនឹងព្រះរាជពិធីនេះ។<ref name=":1" /> ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លត្រូវបានចាត់ទុកថាជាព្រះរាជពិធីមួយក្នុងចំណោមព្រះរាជពិធី [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] ដ៏សំខាន់បំផុត និងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។<ref name=":2" /> ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លនៅកម្ពុជាឆ្នាំ ២០២០ ត្រូវបានគ្រោងនឹងធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី ១០ ខែឧសភា ប៉ុន្តែត្រូវបានពន្យារពេលជាវិធានការការពារការរីករាលដាលនៃជំងឺកូវីដ១៩ នៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។<ref name=":0" /> == កាលបរិច្ឆេទ == កាលបរិច្ឆេទប្រពៃណីនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា គឺនៅដើមរដូវ [[បុណ្យចូលវស្សា|ចូលវស្សា]] នៅក្នុង [[ប្រតិទិនប្រពៃណីភូមា|ខែវ៉ាសូ (Waso) របស់ភូមា]] (ខែមិថុនា ដល់កក្កដា)។<ref>{{cite book |title=Burma under British rule--and before |last=Nisbet |first=John |year=1901 |publisher=University of Michigan Press |pages=333 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃទី ១២ ខែឧសភា នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងនៅថ្ងៃទី ១១ ខែឧសភា នៅក្នុងប្រទេសថៃ។ កាលបរិច្ឆេទជាទូទៅគឺនៅក្នុងខែឧសភា ប៉ុន្តែមានការប្រែប្រួលដោយសារវាត្រូវបានកំណត់ដោយ ''[[ហោរាសាស្ត្រ]]'' ({{langx|km|ហោរាសាស្រ្ត}}, {{transliteration|km|UNGEGN|hourasastr}}; {{langx|th|โหราศาสตร์}}, {{transliteration|th|RTGS|horasat}})។ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ព្រះរាជពិធី និងថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃចន្ទ ទី ១៣ ខែឧសភា។<ref>{{cite web|title=Royal Ploughing Ceremony - Chiang Mai Best|date=7 May 2013|url=http://chiangmaibest.com/royal-ploughing-ceremony/|access-date=13 May 2013|archivedate=30 វិច្ឆិកា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130104718/http://chiangmaibest.com/royal-ploughing-ceremony/|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ព្រះរាជពិធីនេះភាគច្រើនត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃអង្គារ ឬថ្ងៃសៅរ៍។ នៅក្នុងប្រទេសថៃ កាលបរិច្ឆេទ និងពេលវេលាពិតប្រាកដសម្រាប់ព្រឹត្តិការណ៍ប្រចាំឆ្នាំនេះត្រូវបានកំណត់ជារៀងរាល់ឆ្នាំដោយព្រាហ្មណ៍ព្រះរាជវាំង។ ការអនុវត្តនេះត្រូវបានបញ្ឈប់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩២០ ហើយត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញដោយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៩៦០។ ប្រសិនបើភ្លៀងមិនធ្លាក់បន្ទាប់ពីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លទេ ពិធីសុំទឹកភ្លៀងផ្សេងៗទៀតត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅប្រទេសកម្ពុជា ថៃ និងមីយ៉ាន់ម៉ា ដូចជាពិធីហែឆ្មា ''[[Hae Nang Maew]]'' ដើម្បីបួងសួងសុំទឹកភ្លៀងក្នុងករណីមានគ្រោះរាំងស្ងួត។<ref>{{Cite web |last=Daovisith |first=Douangbouppha |date=2023-10-15 |title=Preserving Rain Traditions in Southeast Asia |url=https://theaseanmagazine.asean.org/article/preserving-rain-traditions-in-southeast-asia/ |access-date=2024-04-30 |website=The ASEAN Magazine |language=en-US}}</ref> == ពិធីសាសនា == នៅក្នុងព្រះរាជពិធីនេះ [[គោ]] ឧសភរាជចំនួនពីរត្រូវបានទឹមនឹង [[នង្គ័ល]] ឈើ ហើយពួកវាភ្ជួររាស់ជារងនៅលើទីធ្លាប្រារព្ធពិធី ខណៈដែលគ្រាប់ពូជស្រូវត្រូវបានសាបព្រោះដោយ [[ព្រាហ្មណ៍]] រាជវាំង។ បន្ទាប់ពីការភ្ជួររាស់ គោត្រូវបានគេផ្តល់ឱ្យនូវចានអាហារ ដែលមានដូចជា ស្រូវ, [[ពោត]], [[សណ្តែកខៀវ]], [[ល្ង]], [[ស្មៅ]] កាត់ស្រស់ៗ, ទឹក និង [[ស្រាស]]។ អាស្រ័យលើអ្វីដែលគោបរិភោគ [[ហោរា]] និង [[ព្រាហ្មណ៍]] រាជវាំង ធ្វើការទស្សន៍ទាយថាតើរដូវដាំដុះខាងមុខនឹងទទួលបានទិន្នផលល្អ ឬអត់។ ព្រះរាជពិធីនេះមានឫសគល់ចេញពីជំនឿ [[ព្រាហ្មណ៍សាសនា]] ហើយត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីធានាបាននូវការប្រមូលផលល្អ។ ក្នុងករណីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា វាក៏អាចមានទំនាក់ទំនងនឹងព្រះពុទ្ធសាសនាផងដែរ។ នៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រពៃណីនៃពុទ្ធប្បវត្តិ ព្រះអង្គម្ចាស់ [[ព្រះពុទ្ធគោតម|សិទ្ធត្ថគោតម]] កាលនៅជាទារក បានបង្ហាញបដិហារ្យដំបូងរបស់ព្រះអង្គក្នុងអំឡុងពេលព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល ដោយទ្រង់បានគង់សមាធិនៅក្រោមដើម [[ជម្ពូព្រឹក្ស]] ({{lang|my|ဇမ္ဗုသပြေ}}) ដែលជាការបង្ហាញពីធម្មជាតិដ៏អស្ចារ្យរបស់ព្រះអង្គតាំងពីវ័យកុមារ។<ref name="mmp">{{cite journal|last=Khin Maung Nyunt |date=July 1997 |title=Lehtun Mingala (The Royal Ploughing Ceremony) |journal=Myanmar Perspectives |volume=3 |issue=7 |url=http://www.myanmar.com/gov/perspec/97July/min7-97.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/19991006060331/http://www.myanmar.com/gov/perspec/97July/min7-97.html |archive-date=October 6, 1999 }}</ref> == ពិធីស្រដៀងគ្នានៅប្រទេសជប៉ុន == ភារកិច្ចមួយក្នុងចំណោមភារកិច្ចរបស់ [[អធិរាជជប៉ុន]] ក្នុងនាមជាប្រធានសង្ឃសាសនា [[សាសនាស៊ីនតូ|ស៊ីនតូ]] គឺការដាំគ្រាប់ពូជស្រូវដំបូងតាមបែបពិធីសាសនានៅក្នុងវាលស្រែមួយដែលស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណ [[ព្រះបរមរាជវាំងតូក្យូ]]។ ព្រះអង្គក៏ជាអ្នកដែលអនុវត្តការប្រមូលផលដំបូងតាមបែបពិធីសាសនាផងដែរ។<ref>{{cite web |url=http://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ |title=Gohan: Standard White Rice |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814191429/https://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ |url-status=dead |archive-date=2016-08-14 |access-date=2026-04-16 |archivedate=2016-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160814191429/https://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://spice.stanford.edu/docs/145 |title=Rice: It's More Than Food In Japan |access-date=2012-10-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627093430/http://spice.stanford.edu/docs/145 |archive-date=2012-06-27 |archivedate=2012-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120627093430/http://spice.stanford.edu/docs/145 }}</ref> ==References== {{reflist}} hnf1u2e3izwc11orr4r13ph592dmpid 0 53606 334828 2026-04-30T18:22:16Z Lugalmaru 50072 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1350717339|Hittites]]" 334828 wikitext text/x-wiki [[File:Sphinx_Gate,_Hattusa_01.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ច្រកទ្វារ Sphinx ជាច្រកចូលទៅក្នុងទីក្រុង]] [[File:Hattusa,_capital_of_the_Hittite_Empire_04.jpg|រូបភាពតូច|ប្រាសាទដ៏អស្ចារ្យនៅក្នុងទីក្រុងខាងក្នុងនៃ Hattusa]] {{IPAc-en}} ជនជាតិហ៊ីតទីត គឺជាជនជាតិឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុបអាណាតូលី ដែលបានបង្កើតអរិយធម៌សំខាន់មួយក្នុងចំណោមអរិយធម៌ដំបូងនៃយុគសម័យសំរិទ្ធនៅអាស៊ីខាងលិច។ 35ufpd1o5mzpyakcbe3dhvdbg6u0ien 334829 334828 2026-04-30T18:22:40Z Lugalmaru 50072 334829 wikitext text/x-wiki [[File:Sphinx_Gate,_Hattusa_01.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ច្រកទ្វារ Sphinx ជាច្រកចូលទៅក្នុងទីក្រុង]] [[File:Hattusa,_capital_of_the_Hittite_Empire_04.jpg|រូបភាពតូច|ប្រាសាទដ៏អស្ចារ្យនៅក្នុងទីក្រុងខាងក្នុងនៃ Hattusa]] ជនជាតិហ៊ីតទីត គឺជាជនជាតិឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុបអាណាតូលី ដែលបានបង្កើតអរិយធម៌សំខាន់មួយក្នុងចំណោមអរិយធម៌ដំបូងនៃយុគសម័យសំរិទ្ធនៅអាស៊ីខាងលិច។ 6s30j8fqjncgu81fgx4owejkbldmtv6 0 53607 334830 2026-04-30T18:37:13Z Lugalmaru 50072 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1319587838|Luwians]]" 334830 wikitext text/x-wiki ជនជាតិលូវៀន គឺជាជនជាតិបុរាណមួយនៅតំបន់អាណាតូលី ដែលប្រើប្រាស់ភាសាលូវៀន។ ជនជាតិលូវៀនត្រូវបានគេស្គាល់ភាគច្រើនតាមរយៈភាសារបស់ពួកគេ ហើយវាមិនច្បាស់ទេថាពួកគេបានបង្កើតក្រុមវប្បធម៌ ឬក្រុមនយោបាយរួមក្នុងកម្រិតណា។ h5fd0vzk10fvrfdso4eiwhnao0m67hj 2 53608 334831 2026-04-30T19:42:10Z Lugalmaru 50072 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ ខ្ញុំចាប់អារម្មណ៍លើយុគសំរិទ្ធ! 334831 wikitext text/x-wiki ខ្ញុំចាប់អារម្មណ៍លើយុគសំរិទ្ធ! 3dneqstnnhqc0s8qphe3rvf23j9mozl 2 53609 334876 2026-05-01T11:28:44Z LixingrinStore 50810 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ lixingrin ជាអ្នកលេង ហ្គេម ដល់ professional ម្នាក់ លេងតាំងពីហ្គេម MLBBមកកេីតជា Pro player នៅ HOKទៀត 334876 wikitext text/x-wiki lixingrin ជាអ្នកលេង ហ្គេម ដល់ professional ម្នាក់ លេងតាំងពីហ្គេម MLBBមកកេីតជា Pro player នៅ HOKទៀត 0do887dte8prspui404rqdx4anp8gf6