វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1770 334885 334688 2026-05-02T05:39:18Z CJKPro2026 50318 334885 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} {{pp-move-indef}} {{Infobox country |native_name = |conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា |image_flag = Flag of Cambodia.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិកម្ពុជា|ទង់ជាតិ]] |image_coat = |symbol_type = [[ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា|ព្រះសង្ហារ]] |image_map = Cambodia on the globe (Cambodia centered).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសកម្ពុជា (ក្រហម) នៅលើភូគោល |national_motto = <br>[[File:CambodiaMotto.svg|160px]] <br> |national_anthem = <center>''[[នគររាជ]]'' </center> <center>[[File:United States Navy Band - Nokoreach.ogg]]</center> |languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br/>{{nobold|និង ភាសាជាតិ}} |languages = [[ភាសាខ្មែរ]] |languages2_type = [[w: Official script|អក្សរផ្លូវការ]] |languages2 = [[អក្សរខ្មែរ]] |usual_languages = [[ភាសាខ្មែរ]] និង[[ភាសាបារាំង]] |national_flower = [[រំដួល]] |ethnic_groups = {{unbulleted list | ៩៥.៦% [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] | ២.៤% [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម្ប៍]] | ១.៥% [[ជនជាតិចិន|ចិន]] | ០.២% [[ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម|វៀតណាម]] | ០.៣% [[ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិផ្សេងៗ]]<ref name="CSES2019">{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202019-20_EN.pdf|title=ការស្ទង់មតិសេដ្ឋកិច្ចសង្គមកម្ពុជាឆ្នាំ២០១៩–២០២០ (ភាសាអង់គ្លេស)|work=ក្រសួងផែនការ,|publisher=វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ,|date=November 2018|accessdate=8 តុលា 2022|archivedate=2022-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221016033813/http://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202019-20_EN.pdf|url-status=dead}}</ref> }} |ethnic_groups_year = ២០១៩ |religion = {{unbulleted list | ៩៧.១% [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ]]) | ២.០% [[ជនជាតិខ្មែរអ៊ីស្លាម|ឥស្លាមសាសនា]] | ០.៣% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅប្រទេសកម្ពុជា|គ្រិស្តសាសនា]] | ០.៥% [[សាសនានៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាផ្សេងៗ]]<ref name="Census 2019">{{Cite report |url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf |title=(ភាសាអង់គ្លេស) ជំរឿនប្រជាជនទូទៅនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឆ្នាំ ២០១៩ – របាយការណ៍ជាតិស្តីពីលទ្ធផលជំរឿនចុងក្រោយ |last=[[ក្រសួងផែនការ|ក្រសួងផែនការ]], វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ |date=2020 |publisher=ក្រសួងផែនការ, វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ |access-date=8 តុលា 2022 |archivedate=2022-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf |deadurl=yes }}</ref> }} |religion_year = ២០១៩ |capital_type = រាជធានី |capital = [[ភ្នំពេញ]] |coordinates = {{Coord|11|33|N|104|55|E|type:city|display=inline,title}} |largest_city = capital |government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]][[ប្រព័ន្ធអាស្រ័យសភា|អាស្រ័យសភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] |leader_title1 = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]] |leader_name1 = [[នរោត្តម សីហមុនី]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] |leader_title3 = [[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ប្រធានព្រឹទ្ធសភា]] |leader_name3 = [[ហ៊ុន សែន]] |leader_title4 = [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|ប្រធានរដ្ឋសភា]] |leader_name4 = [[ឃួន សុដារី]] |legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រកម្ពុជា|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[នគរភ្នំ]] |established_date2 = ៦៨–៥៥០ |established_event3 = [[នគរចេនឡា]] |established_date3 = ៥៥០–៨០២ |established_event4 = [[អាណាចក្រខ្មែរ]] |established_date4 = ៨០២–១៤៣១ |established_event5 = [[អាណានិគមបារាំង|អាណានិគមកិច្ចបារាំង]] |established_date5 = ១១ សីហា ១៨៦៣ |established_event6 = [[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ប្រកាសឯករាជ្យ]] |established_date6 = ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ |established_event7 = [[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស]] |established_date7 = ២៣ តុលា ១៩៩១ |established_event8 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date8 = ២៤ កញ្ញា ១៩៩៣ |area_rank = ទី៨៨ |area_magnitude = |area_km2 = ១៨១,០៣៥ |area_size = 1 E7 |percent_water = ២.៥ |population_estimate = {{IncreaseNeutral}}១៦,៧១៣,០១៥<ref>{{CIA World Factbook link|country=Cambodia|access-date=8 តុលា 2022|year=2022}}</ref> |population_estimate_year = ២០២២ |population_estimate_rank = ទី៧២ |population_density_km2 = ៨៧ |population_density_sq_mi = ២១១.៨ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = |GDP_PPP_year = ២០២២ |GDP_PPP = {{IncreaseNeutral}} ៨៧.៨៦៥&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=522,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=(ភាសាអង់គ្លេស) ទិន្នន័យមូលដ្ឋាននៃទស្សនវិស័យលើសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក៖ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០២២ – កម្ពុជា|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = {{IncreaseNeutral}} ៥,៤៩៣ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal = {{IncreaseNeutral}}២៨.០២០&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = ២០២២ |GDP_nominal_per_capita = {{IncreaseNeutral}}១,៧៥២ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini = ៣៦.០ |Gini_ref = <ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |title=សប្បសិទ្ធិប្រាក់ចំណូលជីនី |publisher=ធនាគារពិភពលោក |website=hdr.undp.org, |accessdate=27 November 2020}}</ref> |Gini_category = <span style="color:#fc0;">មធ្យម</span> |Gini_year = ២០១៣ |HDI_year = ២០២១ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = ០.៦០០ |HDI_ref = <ref>{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=របាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ ២០២១/២០២២|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|date=8 September 2022|accessdate=៨ តុលា 2022}}</ref> |HDI_rank = ទី១៤៦ |HDI_category = <span style="color:#fc0;">មធ្យម</span> |currency = [[រៀល]] (៛) |currency_code = KHR |time_zone = [[ម៉ោងឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]] (ICT) |utc_offset = +០៧:០០ |drives_on = ស្ដាំ |cctld = [[.kh]] |iso3166code = KH |calling_code = [[លេខទូរសព្ទនៅកម្ពុជា|+៨៥៥]] |footnote1 = លុយ[[ដុល្លារ​អាមេរិក]]ត្រូវបានចាយជាញឹកញាប់ |wikidata = Q424 }} '''ប្រទេសកម្ពុជា''' ({{IPA-km|kɑmˈpuˈciə|IPA}}, {{IPA-km|កាំ'ពុ'ជា|Khmer}}) ដោយមានឈ្មោះ​ជាផ្លូវ​ការថា '''ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅផ្នែកខាងត្បូងនៃ[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]] ក្នុងតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ប្រទេសកម្ពុជាមានផ្ទៃក្រឡាសរុប ១៨១,០៣៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដោយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[ថៃ]]នៅភាគខាងលិចនិងពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ឡាវ]]នៅភាគឦសាន្ត ប្រទេស[[វៀតណាម]]នៅភាគខាងកើត និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]​នៅភាគនិរតី។ រាជធានី និងទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេសគឺ [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។ ដោយមានប្រជាជន​ជាង ១៦ លាននាក់ កម្ពុជាស្ថិតក្នុងលំដាប់[[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ទី៧២]]​ក្នុង​​លោក [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន|ទី២៧]]ក្នុង[[ទ្វីបអាស៊ី]] និងទី៧ក្នុង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ប្រជាជនជិតពាក់កណ្តាលប្រមូលផ្តុំកុះករនៅតំបន់វាលរាប ទំហំប្រហែល ១៤% នៃផ្ទៃសរុប។ សាសនាជាផ្លូវការ គឺ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]] ដែលកាន់ដោយប្រជាជនប្រហែល ៩០%។ ជន​ជាតិ​ភាគ​តិច​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ រួមមាន: ជនជាតិ[[ជនជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]] [[ជនជាតិចិន|ចិន]] [[ជនជាតិចាម|ចាម]] និង​[[ខ្មែរលើ|កុលសម្ព័ន្ធភ្នំ]] ៣០ ជនជាតិផ្សេងៗ​ទៀត។  រាជធានី​ និង ទីក្រុង​ធំ​បំផុតគឺ ​[[ភ្នំពេញ]] ដែលជា​មជ្ឈមណ្ឌល​នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និង ​វប្បធម៌​នៃ​កម្ពុជា។ កម្ពុជាជា[[រដ្ឋឯកភាព]] ក្រោមរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]​ និង[[របបរដ្ឋសភា]][[ប្រជាធិបតេយ្យ]] ដែលមានព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី]] ជ្រើសតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិ]] ជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]​ និងជា[[ប្រមុខរដ្ឋ|ព្រះប្រមុខរដ្ឋ]]។ ប្រមុខរាជរដ្ឋាភិបាល មាន[[ហ៊ុន សែន]] ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ជាមេដឹកនាំដែលកាន់តំណែងយូរបំផុតនៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ ដែលបានដឹកនាំប្រទេសកម្ពុជាអស់រយៈពេលជាង ​៣០ ឆ្នាំមក​ហើយ។ ឯមេដឹកនាំចលនាប្រឆាំងនិងដែលមានប្រជាប្រិយបំផុតក្នុងសង្គមខ្មែរគឺ [[សម-រង្សុី]] ដែលធ្លាប់បានជាប់ជាតំណាងរាស្រ្តនៃនីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣ មក។ ឈ្មោះបុរាណរបស់កម្ពុជាគឺ "កម្ពុជៈ" ([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]]: कंबुज)។<ref name="CHANDLER">David P. Chandler (1992) ''History of Cambodia''. Boulder, CO: Westview Press, ISBN 0813335116.</ref> នៅ​ឆ្នាំ​ ៨០២ ​នៃ ​គ.ស. ព្រះ​បាទ​[[ជយវម៌្មទី២]]​បាន​ប្រកាស​ព្រះ​អង្គ​ឯង​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រ ដែលយើងអាចសម្គាល់ឃើញនូវ​ការ​ចាប់កំណើត​នៃ​[[អាណាចក្រខ្មែរ|មហារាជាណាចក្រ​ខ្មែរ]]ដ៏រុងរឿង​អស់​រយៈពេល​ជាង​ ៦០០​ ប្លាយឆ្នាំ ហើយ​ព្រះ​មហាក្សត្រ​សោយ​រាជ្យ​បន្ត​បន្ទាប់ពីទ្រង់នោះ បានបន្ត​ត្រួតត្រាមួយ​ភាគធំ​នៃ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ និង​​ប្រមូលផ្ដុំ​អំណាច ព្រម​ទាំង​ភោគ​ទ្រព្យ​​ច្រើន​លើស​លប់ជាងគេ។ ព្រះ​[[រាជាណាចក្រឥណ្ឌូបនីយកម្ម]]​មួយនេះ​បាន​កសាង​ប្រាសាទ​បូជនីយដ្ឋាន​នានា ដូចជា​[[អង្គរវត្ត]] និង​បាន​សម្រួល​ដល់​ការ​ផ្សព្វផ្សាយ​[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រហ្មញ្ញ​]] ហើយនិង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​មួយភាគធំ។ បន្ទាប់​ពី​ការ​ធ្លាក់សម័យ​[[អង្គរ]]​ទៅកណ្ដាប់ដៃនៃ[[នគរអយុធ្យា|អយុធ្យា]]​នៅ​សតវត្ស​ទី​១៥មក កម្ពុជា​បាន​ប្រែ​ក្លាយ​ជា​ប្រទេស​ចំណុះ​មួយ​នៅ​ចន្លោះ​ប្រទេស​ជិត​ខាង​របស់​ខ្លួន​រហូត​ដល់​ប្រទេស​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​អាណានិគមកិច្ច​ដោយ​ពួក​បារាំង​នៅ​ពាក់​កណ្ដាល​សតវត្ស​ទី​១៩។ កម្ពុជា​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ​ពី​បារាំង​មក​វិញ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥៣។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បាន​រីក​រាល​ដាល​ដល់​កម្ពុជា ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​ការ​ងើប​ឡើង​របស់​ពួក​[[ខ្មែរក្រហម]] ដែល​ពួកនោះបាន​ដណ្ដើម​កាន់កាប់បាន​ទីក្រុងភ្នំពេញ​នៅ​ឆ្នាំ ​១៩៧៥ ហើយ​បាន​បន្ដ​[[ការប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរ]] ចាប់​ពីឆ្នាំ ១៩៧៥-១៩៧៩ និង​ក្រោយ​មក​បាន​វាយ​ប្រយុទ្ធ​នឹង​ពួក​យួន​ដែល​នៅ​ពី​ក្រោយ​ខ្នង​របប​[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]​កំឡុង​សម័យ[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]] (១៩៧៩-១៩៩១)។ បន្ត​បន្ទាប់​ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស១៩៩១]] កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​អភិបាលកិច្ច​មួយរយៈពេល​ខ្លី​ដោយក្រុម​[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|បេសកកម្មសហប្រជាជាតិ]] (១៩៩២-១៩៩៣) ក្រោយ​ពី​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ទៅ គេ​​ឃើញមានអ្នក​បោះ​ឆ្នោតប្រហែល ៩០%​ ​បាន​បោះ​ឆ្នោត​ ហើយអង្គការសហប្រជាជាតិ ក៏​បាន​ដកថយ​ចេញពីកម្ពុជាទៅវិញ។ [[ការប៉ះទង្គិចគ្នា១៩៩៧នៅកម្ពុជា|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៩៧]] បាន​ធ្វើឱ្យលោក[[ហ៊ុន សែន]] និង [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]របស់លោក ស្ថិតនៅក្នុងអំណាចរហូតដល់ឆ្នាំ២០១៧ សព្វថ្ងៃនេះ។ កម្ពុជា​បាន​ងើប​មុខ​ឡើង​វិញ​ប៉ុន្មានឆ្នាំ​ក្រោយ​មក​ក្នុង​មណ្ឌល​នៃ​ឥទ្ធិពល​[[សង្គមនិយម]] ជា​[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​ ១៩៩៣។ បន្ទាប់​ពី​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​នៃ​គម្លាត​ឆ្ងាយ ប្រជាជាតិ​ដែល​ត្រូវ​បាន​បំផ្លិច​បំផ្លាញ​ដោយ​សារ​សង្គ្រាមមួយនេះ បាន​បង្រួប​បង្រួម​គ្នាឡើង​វិញ​ក្រោម​របប​រាជាធិបតេយ្យ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៣ និង​បាន​ស្គាល់នូវ​ការ​រីក​ចម្រើន​យ៉ាង​លឿន​ក្នុង​វិស័យ​សេដ្ឋកិច្ច និង​[[ធនធានមនុស្ស]] ដែល​ពេល​នោះកំពុង​តែ​រស់រានឡើង​វិញក្រោយ​ពី​ប៉ុន្មាន​ទសវត្ស​នៃ​[[ខ្មែរក្រហម|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]​មក។ កម្ពុជា​ធ្លាប់​មាន​កំណត់ត្រា​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​កំណត់ត្រា​សេដ្ឋកិច្ច​ដ៏​ល្អ​បំផុត​នៅ​អាស៊ី ជាមួយ​នឹង​កំណើន​សេដ្ឋកិច្ច​ជា​មធ្យម ៦,០% ក្នុងរយៈ​ពេល​ ១០ ​ឆ្នាំ​ចុង​ក្រោយ​នេះ។ វិស័យ​វាយនភណ្ឌ កសិកម្ម សំណង់ សម្លៀកបំពាក់ និង ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ខ្លាំងក្លា​បាន​នាំ​ឱ្យ​មាន​ការ​បណ្ដាក់​ទុន​បរទេស និង​ការ​ដោះដូរ​ពាណិជ្ជកម្ម​អន្តរជាតិ។<ref>[http://www.phnompenhpost.com/index.php/2011051849188/Business/cambodia-to-outgrow-ldc-status-by-2020.html Cambodia to outgrow LDC status by 2020 | Business | The Phnom Penh Post – Cambodia's Newspaper of Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521094658/http://www.phnompenhpost.com/index.php/2011051849188/Business/cambodia-to-outgrow-ldc-status-by-2020.html |date=2011-05-21 }}. The Phnom Penh Post (May 18, 2011). Retrieved on June 20, 2011.</ref> នៅ​ឆ្នាំ​២០០៥ ស្រទាប់​រ៉ែប្រេង និង​ឧស្ម័ន​ធម្មជាតិ​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ខាង​ក្រោម​ទឹក​ក្នុង​ទឹក​ដី​កម្ពុជា និង​គ្រានោះដែរ​និស្សារណកម្ម​ពាណិជ្ជកម្មនឹង​ចាប់ផ្ដើម​ក្នុង​ឆ្នាំ ​២០១៣ ចំណូល​ប្រេង​ទាំងមូល​អាច​ជះ​ឥទ្ធិពល​ដល់​សេដ្ឋកិច្ច​កម្ពុជា​យ៉ាង​ខ្លាំង។<ref>{{cite news|title=ចំណូលប្រេងមិនដូចគ្នារហូត២០១៣: ក្រសួង|author=ឯក-ម៉ាដ្រា|date=១៩មករា ២០០៧|agency=រ៉យតឺរ|url=http://cambotoday.blogspot.com/2009/06/oil-revenue-not-likely-until-2013.html|accessdate=ថ្ងៃ ១៩ធ្នូ ២០១១|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118093421/http://cambotoday.blogspot.com/2009/06/oil-revenue-not-likely-until-2013.html|archivedate=2012-01-18|url-status=live}}</ref> ទោះបីមានការរីកចម្រើនខាងសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងណាក្ដី ពេលតែមួយក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ នោះដែរ [[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (លអម) ចាត់ថ្នាក់កម្ពុជាក្នុងចំណាត់ថ្នាក់[[បញ្ជីប្រទេសតាមលិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ទី១៣៨]] (រួមជាមួយ [[លាវ]]) ក្នុងលក្ខខណ្ឌនៃការអភិវឌ្ឍមនុស្សចង្អុលបង្ហាញថាកម្ពុជាមានការរីកចម្រើនពីមធ្យមមកទាបមកទល់​សព្វថ្ងៃនេះ។<ref name="UNDP">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2013/|title= The 2013 Human Development Report – "The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World"|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]]|pages=144–147|accessdate=2 March 2013}}</ref> ==ឈ្មោះ==<!--linked--> '''{{main|ឈ្មោះនៃកម្ពុជា}}''' ឈ្មោះផ្លូវការនៃប្រទេសនេះជាភាសាខ្មែរគឺ '''ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា''' ជារឿយៗត្រូវបានគេកាត់ខ្លីថា'''កម្ពុជា'''។ តាមគ្រាមភាសា ខ្មែរភាគច្រើនតែងហៅប្រទេសរបស់ខ្លួនថា '''ស្រុកខ្មែរ''' ដែលមានន័យថា ''ដែនដីនៃពួកខ្មែរ'' រឺ តាមការប្រើប្រាស់ទម្រង់មិនសូវផ្លូវការមួយទៀត ''ប្រទេសកម្ពុជា'' ។ បើតាមវចនានុក្រមសម្ដេចសង្ឃរាជ[[ជួន ណាត|ជួន-ណាត]]បានពិពណ៌នាថា ពាក្យ​នេះ​ជា​ឈ្មោះ​នៃ ប្រទេស​ខ្មែរ​យើង យើង​ហៅ​ប្រទេស​របស់​យើង​ថា កម្ពុជ​រដ្ឋ ក៏​បាន ថា កម្ពុជ​ប្រទេស ក៏​បាន, ថា ប្រទេស​កម្ពុជា ក៏​បាន ថា ប្រទេស[[​ខ្មែរ]] ក៏​បាន ថា ខេមរ​ប្រទេស ក៏​បាន ថា [[ខេមរៈ|ខេមរ]]​រដ្ឋ ក៏​បាន កាល​ណា​បើ​កវី​ជាតិ​យើង​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ក្នុង​[[កាព្យ]] ឬ​ក្នុង​ការ​តែង​សេចក្ដី​ជា​ពាក្យ​រាយ​ខ្លះ យើង​អាច​ហៅ​ប្រទេស​យើង​បាន​តាម​ត្រូវ​ការ ប៉ុន្តែ​ពាក្យ​ប្រើ​ក្នុង​ផ្លូវ​ការ យើង​សរសេរ យើង​ហៅ កម្ពុជ​រដ្ឋ ឬ ប្រទេស​កម្ពុជា; ឯ​ជន​បរទេស គេ​ហៅ​តាម​យើង​ដែរ​ក៏​មាន គេ​ហៅ​តាម​ការ​សន្មតិ​របស់​គេ​ក៏​មាន ដូច​ជា​បារាំងសែស គេ​ហៅ​ប្រទេស​យើង​ថា​ ''Cambodge'', អង្គ្លេស ហៅ​ថា ''Cambodia'', អ្នក​បរទេស​ខ្លះ​ទៀត​ហៅ​ថា ''Cambodja'', ខ្លះ​ហៅ ''Kambuja'' ។ល។ ពាក្យនេះទំនងយកពីឈ្មោះរបស់រដ្ឋមួយដែលនៅឥណ្ឌាទ្វីប គឺរដ្ឋ[[កម្ពោជ]]កាលនៅជំនាន់ពុទ្ធកាលដូចប្រទេស[[ថៃ|សៀម]]កាលពីមុនក៏ធ្លាប់មានឈ្មោះថា[[អយុធ្យា]]ដែរ បើតាមពាក្យកម្ពោជនេះក្នុងវចនានុក្រមសម្ដេចសង្ឃដដែលមានន័យដូចតទៅ៖ ឈ្មោះ​រដ្ឋ​មួយ​ក្នុង​ជម្ពូទ្វីប (ឥណ្ឌា សម័យ​បច្ចុប្បន្ន) ជា​រដ្ឋ​រាប់​ឈ្មោះ​ចូល​ក្នុង​ចំនួន​ឈ្មោះ​រដ្ឋ​ទាំង ២១ គឺ ''[[កុរុ]], [[សក្កៈ]], [[កោសល]], [[មគធៈ]], [[អង្គៈ]], [[សិវិ]], [[កលិង្គៈ]], [[អវន្តិ]], [[បញ្ចាលៈ]], [[វជី]], [[គន្ធារៈ]], [[ចេតិយៈ]], [[វង្គៈ]], [[វិទេហៈ]], [[កម្ពោជ]], [[មទ្ទៈ]] ឬ [[មទ្រៈ]], [[ភគ្គៈ]], [[សីហឡៈ]], [[កស្មិរ]], [[កាសី]], [[បណ្ឌវៈ]]''។ រដ្ឋ​ទាំង ២១ ដែល​មាន​ឈ្មោះ​យ៉ាង​នេះ ចំពោះ​តែ​ក្នុង​បុរាណ​សម័យ​នា [[ជម្ពូ​ទ្វីប]] ([[ឥណ្ឌា]]), លុះ​ចំណេរ​កាល​ត​ៗ​មក​ដរាប​ដល់​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន ក៏​ក្លាយ​ជា​ឈ្មោះ​ផ្សេង​ៗ ទៅ​វិញ​ដោយ​ច្រើន, រដ្ឋ​ខ្លះ​ក៏​ជា​ឈ្មោះ​ដើម​ដដែល ដូច​ក្នុង​សម័យ​បុរាណ​ព្រេង​នាយ និង ក្នុង​សម័យ​នៃ​ព្រះ​សក្យមុនី​គោតម​សម្មាសម្ពុទ្ធ សឹង​មាន​ឈ្មោះ​ប្រាកដ​ក្នុង​គម្គីរ​[[ពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនា​]]រាល់​តែ​គម្ពីរ​សាស្រ្តា​របស់​ខ្មែរ​យើង ។ កម្ពុជាត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា "Cambodia" ជាភាសាអង់គ្លេស និង "Cambodge"/"Kamboj" ជាភាសាបារាំង។ កម្ពុជា កាន់តែត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយពួកលោកខាងកើត និង Cambodia ត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយពួកលោកខាងលិច។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == '''{{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}}''' ===បុរេប្រវត្តិ=== '''{{Main|បុព្វប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}}''' [[File:Ewer from Cambodia, Angkorian era, 12th century, glazed stoneware, HAA.JPG|thumb|left|200px|គ្រឿងថ្មរលោងដែលចុះកាល​បរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅសតវត្សទី១២។]] [[File:Bayon Angkor Relief1.jpg|thumb|200px|កងទ័ព[[អាណាចក្រខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅខាងឆ្វេងកំពុង​ធ្វើដំណើរទៅធ្វើសង្គ្រាមតទល់នឹង[[ចាម្ប៉ា|ចាម]] ពីចម្លាក់លៀនលើប្រាសាទ[[បាយ័ន]]។]] [[បុរេប្រវតិ្តសាស្រ្ត]]នៅ[[ឥណ្ឌូចិន]]មានរយៈពេលប្រហែល ១០០០ ០០០ ឆ្នាំហើយ។ មនុស្សនៅពេលនោះធ្លាប់ជាពួកអ្នកប្រមាញ់ និង[[បរកជន]]។ [[បុរាណវត្ថុវិទ្យា]] គិតថាមនុស្សមុនគេបំផុតគឺជាពួកម៉ាឡេ តែឥណ្ឌូចិនបានទទួលមនុស្សដែលមកពីខាងជើង និងជាជាតិពន្ធុ[[ខែ្មរ]]។ មានភស្តុតាងស្ដួចស្ដើងចំពោះការកាន់កាប់របស់មនុស្សជំនាន់[[អតិកញ្ញៈ]] (Pleistocene) នៃកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្ន ដែលរួមមានឧបករណ៍ក្រួស[[ហនុមានខៀវ]] (quartz)និង[[ក្វាតហ៊្សីត]] ដែលបានរកឃើញក្នុងស្រែថ្នាក់ៗជាច្រើនតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ ក្នុង[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] និង[[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] និងក្នុង[[ខេត្តកំពត]] ទោះបីជាយ៉ាងណាការចុះកាលបរិច្ឆេទរបស់ទាំងនោះមិនអាចយកជាការបានទេ។ <ref name=stark2004>{{Cite book|author=មៀរៀម-ស្តាខ|editor1-first=អៀន|editor1-last=ហ្គ្លឹវ៉ឺរ|editor2-first=ភិតថឺរ-អ៊ែស|editor2-last=បិលវូដ|title=អាស៊ីអាគ្នេយ៍: ចាប់ពីបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រ|year=២០០៥|publisher=រ៉ោតឡឺច|isbn=978-0-415-39117-7|chapter=កម្ពុជាសម័យបុរេអង្គរនិងអង្គរ|chapter-url=http://www.anthropology.hawaii.edu/People/Faculty/Stark/pdfs/2004_PreAngkorian.pdf}}</ref> ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាតិចតួចខ្លះបង្ហាញឱ្យឃើញសហគមន៍នៃពួកអ្នកប្រមាញ់-អ្នកបេះផ្លែឈើ​បានតាំងលំនៅនៅកម្ពុជាកំឡុងជំនាន់​[[សវ៌កញ្ញៈ]] (Holocene): ស្ថានីយបុរាណវត្ថុវិទ្យាកម្ពុជាដ៏ចំណាស់បំផុតត្រូវគេគិតទុកថាជារូងភ្នំ''[[ល្អាងស្ពាន]]'' នៅ[[ខេត្តបាត់ដំបង]] ដែលត្រូវនឹងសម័យ[[ហ្វាប៊ីញ]]។ កំណាយក្នុងស្រទាប់ក្រោមដីបានផលិតនូវតំណបន្តនៃ[[វិទ្យុកាបូន]]មួយដែលចុះកាលបរិច្ឆេទថានៅឆ្នាំ ៦០០០ ម.គ.។<ref name=stark2004 /><ref>{{cite web|url=http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=841%3Athe-second-prehistoric-archaeological-excavation-in-laang-spean-2009&catid=80&lang=en|title=កំណាយបុរាណវិទ្យាបុរេប្រវត្តិលើកទីពីរនៅល្អាងស្ពាន (២០០៩)|first=មិឆឹល|last=ធ្រែនណឹត|date=២០តុលា ២០០៩|accessdate=១៧វិច្ឆិកា ២០០៩|archivedate=2011-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101174655/http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=841%3Athe-second-prehistoric-archaeological-excavation-in-laang-spean-2009&catid=80&lang=en|url-status=dead}}</ref> ស្រទាប់ខាងលើនៅក្នុងស្ថានីយ៍ដដែលបានផ្ដល់នូវភស្តុតាងនៃអន្តរកាលរហូតដល់យុគ[[ថ្មរំលីង]] ដែលមានកុលាលភាជន៍ជាច្រើនដែលធ្វើពីដីដែលចុះកាលបរិច្ឆេទដំបូងគេបង្អស់នៅកម្ពុជា។<ref>{{cite web|url=http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=840%3Athe-oldest-ceramic-in-cambodias-laang-spean-1966-68&catid=80&lang=en|title=កុលាលភាជន៍ចាស់បំផុតនៅល្អាងស្ពានកម្ពុជា (១៩៦៦-៦៨)|date=២០តុលា ២០០៩|accessdate=១៧វិច្ឆិកា ២០០៩|archivedate=2011-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101163727/http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=840%3Athe-oldest-ceramic-in-cambodias-laang-spean-1966-68&catid=80&lang=en|url-status=dead}}</ref> កំណត់ត្រាបុរាណវិទ្យាសម្រាប់សម័យនេះរវាងសវ៌កញ្ញៈ និង[[យុគដែក]]នៅមានកំណត់ដូចគ្នា។ ស្ថានីយ៍បុរេប្រវត្តិដទៃៗទៀតដែលមានកាលបរិច្ឆេទមិនច្បាស់លាស់មិនសូវច្រើនគឺ ''[[សំរោងសែន]]'' (មិនឆ្ងាយពីរាជធានី[[ឧដុង្គ]]បុរាណប៉ុន្មានទេ) ដែលការស៊ើបអង្កេតទីមួយបានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៨៧៧<ref name=higham1989>{{Cite book|author=ឆាលឡឹស-ហាយអ៊ាំម|title=បុរាណវិទ្យានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|year=១៩៨៩|publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យខាំប៊្រិជ|isbn=978-0-521-27525-5}}, ទំ.១២០</ref> និង''[[ភូមិស្នាយ]]'' នៅ[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ភាគខាងជើង។<ref>{{Cite journal|author=ដោហ្គហ៊្គាំលដ៏ជែ.ដាប់បលយូ.-អូរ៉ាយលី, អេនចឺឡឺ វ៉ន់ ដេន ឌ្រីស្ឆ៍, វឿន-វុទ្ធី |year=២០០៦|title=បុរាណវិទ្យា និង បុរាណសត្វវិទ្យានៃភូមិស្នាយ:ទីបញ្ចុះសពចុងបុរេប្រវត្តិនៅកម្ពុជាភាគពាយព្យ|volume=៤៦|issue=2|issn=0066-8435}}</ref> វត្ថុបុរាណបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រនានាត្រូវបានរកឃើញជាញឹកញាប់កំឡុងសកម្មភាពជីកយករ៉ែនៅ[[រតនគីរី]]។<ref name=stark2004 /> ភស្តុតាងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដែលគួរឱ្យចង់ដឹងចង់ឃើញបំផុតនៅកម្ពុជា យ៉ាងណានោះគឺ''[[បន្ទាយគូ (បុរាណវិទ្យា)|បន្ទាយគូ]]រាងមូល''ដោយឡែកៗត្រូវបានគេរុករកឃើញនៅទីដែលមាន[[ដីក្រហម]]ក្បែរ[[មេមត់]] និងនៅតំបន់ក្បែរខាងជិតវៀតណាមនៅចុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៥០។ មុខងារនិងអាយុកាលរបស់បន្ទាយគូទាំងនេះនៅតែត្រូវគេលើកយកមកពិភាក្សាដដែល ផ្ទុយទៅវិញបន្ទាយគូទាំងនោះមួយចំនួនប្រហែលជាមានអាយុកាលយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចាប់តាំងពី​សហវត្សទី២ម.គ. ដែរ។<ref>{{cite web|url=http://memotcentre.org/Earthwork.html|title=ប្រវត្តិស្រាវជ្រាវ|publisher=មជ្ឈមណ្ឌលបុរាណវិទ្យាមេមត់|accessdate=៦កុម្ភៈ ២០០៩}}</ref><ref>{{Cite journal|author=ហ៊្គើដ-អាល់ប្រិឆ|year=២០០០|title=ដីលើករង្វង់មូលក្រែក៥២/៦២ ការស្រាវជ្រាវថ្មីលើបុរេប្រវត្តិកម្ពុជា|journal=នេត្រាទស្សន៍អាស៊ី|volume=៣៩|issue=១–២|issn=0066-8435|url=http://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf|accessdate=១៥វិច្ឆិកា ២០០៩|author-separator=,|display-authors=1|author2=<Please add first missing authors to populate metadata.>|archive-date=2020-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422173620/https://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf|dead-url=yes}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ស្នូលក្នុងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាគឺធ្លាប់មានការហូរចូលមកយឺតៗនៃពួកអ្នក​ដាំដុះស្រូវលើកទីមួយចាប់ពីភាគខាងជើង ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅចុងសហវត្សទី៣ម.គ.។<ref name=higham2001pre>{{Cite book|author=ឆាលឡឹស-ហាយអ៊ាំម|title=អរិយធម៌អង្គរ|year=២០០១|publisher=ភ្វីនិច្ស|isbn=978-1-84212-584-7|url=http://books.google.com/?id=_oZ52cuX8s4C|date=2002-01}}, ទំព.១៣–២២</ref> ដែកត្រូវបានគេយកមកប្រើការនៅប្រហែលឆ្នាំ ៥០០ ម.គ. ដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រមកពី[[ខ្ពង់រាបគោរាជ]] (កូរ៉ាត) នៅប្រទេសថៃសម័យទំនើប។ នៅកម្ពុជា ការតាំងលំនៅរស់នៅនៃយុគដែកមួយចំនួនត្រូវបានគេរកឃើញនៅខាងក្រោមប្រាសាទ[[បក្សីចាំក្រុង]] និងប្រាសាទសម័យអង្គរដទៃទៀត កាលណោះដែរ បន្ទាយគូមួយចំនួន ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅខាងក្រោម''ល្វា'' (Lovea) ពីរបីសហាតិមាត្រ (គីឡូម៉ែត្រ) ខាងជើងឆៀងខាងលិចនៃអង្គរ។ ការបញ្ចុះសព ដែលសម្បូរច្រើនជាងអ្វីដែលគេបានរកឃើញ ផ្ដល់ជាសក្ខីភាពអំពីការរីកចម្រើននៃការប្រើប្រាស់ចំណីអាហារ និងការជួញដូរ (ទោះបីជានៅចម្ងាយដ៏ឆ្ងាយ: នៅសតវត្សទី៤ម.គ. ទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយឥណ្ឌាត្រូវបានដំណើរការរួចទៅហើយ) និងអត្ថិភាពនៃរចនាសម្ព័ន្ធសង្គម និងអង្គការចាត់តាំងការងារ។<ref name=higham2001pre /> ===សម័យបុរេអង្គរ និង សម័យអង្គរ=== '''{{Main|នគរភ្នំ|នគរចេនឡា|អាណាចក្រខ្មែរ}}''' {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 210 | image1 = Angkor Wat.jpg | caption1 = <center> [[អង្គរវត្ត]] </center> | image2 = Bayon Angkor frontal.jpg | caption2 = <center> ព្រះភក្ត្រនៃ[[ព្រះពោធិសត្វ]][[អវលោកេស្វរៈ]]​នៅ[[ប្រាសាទបាយ័ន]] </center> | image3 = | caption3 = }} [[ឯកសារ:Map-of-southeast-asia 900 CE km.PNG|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px| '''ក្រហម''': អធិ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]]] សតវត្សទី១​នៃ[[គ.ស.]]មានមនុស្សជាច្រើនមកពី[[ប្រទេសឥណ្ឌា]]ដែលបានមកតាំងលំនៅ។ ពួកគេបាននាំមកនូវសាសនា វប្បធម៌ ភាសា។ល។ [[អរិយធម៌]]របស់ប្រទេសកម្ពុជាបានកកើតឡើង តាំងពីសតវត្សទីមួយ ក្នុងសម័យ[[ជាតិខេមរា]] មកម្ល៉េះ។ កំឡុងសតវត្សទី៣ ទី៤ និងទី៥ [[មហាឥណ្ឌា|ពួករដ្ឋឥណ្ឌានីយកម្ម]]នៃ[[នគរភ្នំ|នគរវ្នំ]] និងរដ្ឋបន្តពីនគរវ្នំ [[ចេនឡា]] ដែលគឺជារដ្ឋមួយមានទឹកដីនៅកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្ន និងវៀតណាមភាគនិរតីសព្វថ្ងៃនេះ។ អស់រយៈពេលជាង ២០០០ ឆ្នាំ កម្ពុជាបានស្រូបយកឥទ្ធិពលពី[[ឥណ្ឌា]] ហើយបានបន្តជះឥទ្ធិពលនេះទៅក្នុងអរិយធម៌អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែលបច្ចុប្បន្ននេះរួមមានប្រទេសថៃ និង លាវ។<ref name="BRIT">Britannica.com. [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/90520/Cambodia History of Cambodia.]. Retrieved July 25, 2006.</ref> តិចតួចណាស់ ត្រូវបានគេស្គាល់អំពីអង្គនយោបាយមួយចំនួន យ៉ាងណាមិញ ពង្សាវតារចិន និងកំណត់ត្រាសួយសារអាករបានវែកញែកអំពីអង្គនយោបាយទាំងនោះ។ អង្គនយោបាយទាំងប៉ុន្មាននោះត្រូវបានគេគិតថាជាទឹកដីនៃនគរវ្នំដែលបានកាន់កាប់កំពង់ផែមួយ ត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈអ្នកភូមិសាស្ត្រអេឡិចសង់ទ្រី លោក[[ខ្លោឌ្យូស អាពូទលេមី|ខ្លោឌ្យូស-អាពូទលេមី]]ថា ''[[អូរកែវ|កត្តិគរៈ]]''។ពង្សាវតារទាំងនេះរ៉ាយរ៉ាប់ថាបន្ទាប់ពីព្រះបាទ[[ជ័យវម៌្មទី១]]ចូលទិវង្គតនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦៩០ ចលាចលបានកើតឡើងដែលបង្កឱ្យមានការបែងចែកនគរទៅជាចេនឡាគោក និងចេនឡាទឹក ត្រូវបានគ្រប់គ្រងយ៉ាងសេរីដោយពួកព្រះអង្គម្ចាស់ដែលមានអំណាចទន់ខ្សោយក្រោមវិជិតរាជ្យរបស់[[ជ្វា]]។ [[អាណាចក្រខ្មែរ|អធិរាជាណាចក្រខ្មែរ]]បានធំធាត់ឡើងចេញពីការបន្សល់ទុកទាំងប៉ុន្មានពីចេនឡា ហើយបានប្រែកាន់តែរឹងមាំឡើងនៅឆ្នាំ ៨០២ នៅពេលដែលព្រះបាទ[[ជ័យវម៌្មទី២]] (បានសោយរាជ្យ ប.៧៩០-៨៥០) បានប្រកាសឯករាជ្យពី[[ជ្វា]]និងប្រកាសព្រះអង្គឯងជា[[ទេវរាជ]]។ ព្រះអង្គនិងពួកអ្នកដង្ហែតាមព្រះអង្គបានបង្កើតលទ្ធិ[[ទេវរាជ]] និងបានចាប់ផ្ដើមការសញ្ជ័យជាបន្តបន្ទាប់ ហើយបានបង្កើតនូវអធិរាជាណាចក្រមួយដែលធ្លាប់រុងរឿងក្នុងតំបន់ចាប់ពីសតវត្សទី៩ដល់ទី១៥។<ref>{{cite web|url=http://www.art-and-archaeology.com/seasia/ppenh/khmer01.html |title=ផែនទីចក្រភពខ្មែរ |publisher=សិល្បៈ-និង-បុរាណវិទ្យា.ខម |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ក្បែរៗសតវត្សទី១៣ ពួកព្រះសង្ឃមកពី[[ស្រីលង្កា]]បាននាំ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]មកកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។<ref>{{cite web |url=http://asia.msu.edu/seasia/Cambodia/religion.html |title=បង្អួចមើលអាស៊ី |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070521010839/http://asia.msu.edu/seasia/Cambodia/religion.html |archivedate=2007-05-21 |access-date=2012-09-02 |url-status=dead }}</ref> សាសនានេះបានរីកសាយភាយនិងនៅទីបំផុតបានជំនួសកន្លែងព្រហ្មញ្ញសាសនា និងពុទ្ធសាសនាមហាយានជាសាសនាមានប្រជាប្រិយនៅសម័យអង្គរ។ {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 180 | image1 = JayavarmanVII.JPG | caption1 = <center> [[ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី៧ត]] </center> | image2 = Apsara relief.jpg | caption2 = <center> រូបភាពតូច </center> | image3 = | caption3 = }} អធិរាជាណាចក្រខ្មែរគឺជាអធិរាជាណាចក្រដ៏ធំបំផុតរបស់អាស៊ីអាគ្នេយ៍កំឡុងសតវត្សទី១២។ មជ្ឈមណ្ឌលនៃអំណាចរបស់អធិរាជាណាចក្រនេះគឺ[[អង្គរ]] ជាទីដែលរាជធានីបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងសម័យកាលដែលចក្រភពនេះឈានដល់​ចំណុចកំពូល។ នៅឆ្នាំ ២០០៧ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវអន្តរជាតិមួយប្រើរូបថតផ្កាយរណបនិងបច្ចេកទេសទំនើបផ្សេងៗបានសន្និដ្ឋានថា​អង្គរធ្លាប់ជាទីក្រុងបុរេឧស្សាហកម្ម​ធំបំផុតក្នុងលោកដែលមានផ្ទៃក្រឡាក្រុងលាត​សន្ធឹង ១៨៥០,៣៥ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ)។<ref>{{cite web|url=http://www.pnas.org/content/104/36/14277.full |title=ការប្រព្រឹត្តទៅនៃបណ្ឌិតសភាវិទ្យាសាស្ត្រជាតិនៃសហរដ្ឋអាមរិក: ផែនទីបុរាណវិទ្យាទូលំទូលាយនៃសំណង់តាំងនៅនៃបុរេឧស្សាហកម្មដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោកនៅអង្គរ កម្ពុជា |publisher=Pnas.org |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ទីក្រុងនេះ អាចទ្រទ្រង់បាននូវអត្រាប្រជាជនរហូតដល់ចំនួនមួយលាននាក់<ref>[https://web.archive.org/web/20080923054500/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/metropolis-angkor-the-worlds-first-megacity-461623.html Metropolis: Angkor, the world's first mega-city], The Independent, August 15, 2007</ref> ហើយ[[អង្គរវត្ត]] ជាប្រាសាទបែបសាសនាមួយដ៏ល្បីល្បាញ និងគង់វង្សយូរល្អបំផុតនៅក្នុងស្ថានីយ៍នោះ នៅតែប្រើជាវត្ថុរំលឹកដល់អតីតកាលរបស់កម្ពុជាជាមហាអំណាចតំបន់ដ៏សំខាន់មួយ។ ទោះបីជា [[អាណាចក្រ]]ខ្មែរបាន ចុះអន់ថយឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនក៏ដោយ ក៏[[អង្គរវត្ត]]គឺជានិមិត្តរូបមួយសំខាន់ បំផុតដើម្បីជាសាក្សី នៃសាវតារបស់ប្រទេស លើផ្ទៃតំបន់។ ក្រោយពីការវាយលុកដណ្តើមទឹកដីជាបន្តបន្ទាប់ [[សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរ]] ហើយអង្គរបានត្រូវគេបោះបង់ចោលនៅឆ្នាំ ១៤៣២។ ចក្រភពនេះ ទោះបីជាមានឱនភាពក៏ដោយ ក៏នៅតែជាកម្លាំងសំខាន់ក្នុងតំបន់រហូតដល់ការធ្លាក់ចុះរបស់ខ្លួននៅសតវត្សទី១៥។ ===សម័យក្រោយអង្គរ=== '''{{Main|យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា}}''' បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមជាបន្តបន្ទាប់ជាមួយនគរជិតខាង[[នគរអយុធ្យា]] នៅឆ្នាំ១៤៣២ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរបានធ្វើការផ្លាស់ប្តូររាជធានីចាកឆ្ងាយពីអង្គរ គឺដោយសារតែការថមថយខាងបរិស្ថាន និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធត្រូវបានខូចខាតនៅតំបន់អង្គរ។<ref name="Chan">[[ឌែវិដផ. ឈែនដ្លឺរ|ឈែនដ្លឺរ ដាវិដផ.]] "ស្រុកនិងប្រជាជនកម្ពុជា"។ ១៩៩១។ ហបផឺខាលលិនស៍។ ញូវយ៉ក ញូវយ៉ក។ ទំ.៧៧</ref><ref>[http://www.signonsandiego.com/news/world/20040613-0915-fallenangkor.html Scientists dig and fly over Angkor in search of answers to golden city's fall], The Associated Press, June 13, 2004</ref> ប្រទេសកម្ពុជាបានឈានចូលយុគសម័យក្រោយអង្គរ ឬ អ្នកប្រវត្តិវិទូហៅថា '''សម័យកណ្តាល'''។ នៅឆ្នាំ១៥២៥ រាជវាំងត្រូវបានរើទៅ[[លង្វែក]] នគរនេះបានស្វះស្វែងឱ្យមានភាពរុងរឿងឡើងវិញតាមរយៈការជួញដូរតាមសមុទ្រ។ ពួកអ្នកដំណើរ[[ព័រទុយហ្គាល់]] និងអេស្ប៉ាញបានពិពណ៌នាទីក្រុងនេះថាជាទីកន្លែងមួយនៃភោគទ្រព្យសម្បូរបែបនិង[[ការជួញដូរបរទេស]]។ ការខិតខំធ្វើឱ្យដូចដើមវិញក្នុងមួយរយៈពេលខ្លី យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏សង្គ្រាមជាច្រើនបានបន្តជាមួយអយុធ្យានិងពួកយួន ជាហេតុធ្វើឱ្យបាត់បង់ទឹកដីបន្ថែមទៀត ហើយលង្វែកក៏ត្រូវបានសញ្ជ័យនិងកម្ទេចដោយព្រះបាទ[[នរេសូរ]]មហាវីរក្សត្រនៃអយុធ្យាក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤។ រាជធានីខ្មែរថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ឧដុង្គ]]ខាងត្បូងលង្វែកនៅឆ្នាំ ១៦១៨ ក៏ប៉ុន្តែពួកក្សត្រនៃរាជធានីនេះអាចរស់រានបានលុះត្រាតែស្ថិតក្នុងទំនាក់ទំនងជា[[ប្រទេសចំណុះ]]ម្ដងជាមួយ​ពួកសៀមនិងម្ដងជាមួយយួនអស់រយៈពេលបីសតវត្ស ក្រោយមកទៀតមាន សម័យស្ដារឡើងវិញមួយរយៈកាលខ្លី ដែលមានឯករាជភាពតិចតួចនិងមិនស្ថិតស្ថេរ។ ក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំបួន ការដណ្ដើមគ្នាសាជាថ្មីរវាងសៀម និងយួនដើម្បីគ្រប់គ្រងកម្ពុជាជាហេតុនាំឱ្យមានសម័យកាលមួយ ដែលពេលនោះពួកមន្ត្រីរាជការយួនបានប៉ុនប៉ងបង្ខំឱ្យ[[ខ្មែរ]]កាន់ទំនៀមទម្លាប់របស់យួន។ហេតុនេះបាននាំឱ្យមានការបះបោរជាច្រើនប្រឆាំងនឹងពួកយួន និងអំពាវនាវរកជំនួយពីសៀម។ [[សង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤១-១៨៤៥)]] ([[សមរភូមិដើមពោធិ៍បីដើម]]) បានបញ្ចប់ជាមួយកិច្ចព្រមព្រៀងមួយដែលដាក់ប្រទេសនេះក្រោម[[អធិរាជភាព]]រួមគ្នា។ រឿងនេះបន្ទាប់មកទៀតបាននាំឱ្យមានការចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញាមួយឱ្យមាន[[កម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង|​ការការពាររបស់បារាំងនៅកម្ពុជា]]ដោយព្រះបាទ[[នរោត្តម]]។ ===អាណានិគមកិច្ចបារាំង=== [[ឯកសារ:King Norodom.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] [[ឯកសារ:Prince Sisawat.jpg|right|ឆ្វេង|រូបភាពតូច|200px]] [[File:Indochine française (1913).jpg|thumb|right|180px|ផែនទីសហភាពឥណ្ឌូចិន]] [[ឯកសារ:Shrine outside Wat Phnom.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] កម្ពុជា ស្ថិតនៅក្រោម[[អាណាព្យាបាល]] [[បារាំង]] ជិតមួយរយឆ្នាំ គឺពីឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ ឆ្នាំ ១៩៥៣ ដែលបានគ្រប់គ្រងជាផ្នែកមួយនៃ [[អាណានិគម]][[បារាំង]]នៅ[[ឥណ្ឌូចិន]]។ នៅឆ្នាំ ១៨៦៣ ព្រះបាទ[[នរោត្តម]] ដែលត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យដោយសៀម<ref name="CHANDLER">{{Cite book| last = ឈែនដ្លឺរ | first = ដ.ផ. | author-link = ឌែវិដភី. ឈែនដ្លឺរ | title = ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា (រ.ទី២) | publisher=វ៉ិសវ្យូប៉្រិស | year = ១៩៩៣ | location = បោលដឺរ, ខូឡូរ៉ាដូ }}</ref> បានស្វះស្វែងការការពារពីបារាំងក្រៅពីសៀម និងយួនបន្ទាប់ពីភាពតានតឹងបានរីកធំឡើងរវាងអ្នកជិតខាងទាំងពីរ។ នៅឆ្នាំ ១៨៦៧ ស្ដេចសៀមបានចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញាមួយជាមួយបារាំង បានលះបង់[[អធិរាជភាព]]លើកម្ពុជាដើម្បីទទួលបានការត្រួតត្រា[[ចង្វាតព្រះដំបង|ខេត្តបាត់ដំបង]] និង[[ចង្វាតសៀមរដ្ឋ|សៀមរាប]] ហើយជាផ្លូវការក៏បានក្លាយជាប៉ែកនៃប្រទេសសៀម។ ខេត្តទាំងប៉ុន្មាននេះត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឱ្យកម្ពុជាវិញដោយសន្ធិសញ្ញាព្រំដែនមួយរវាងបារាំង និងថៃក្នុងឆ្នាំ ១៩០៦។ កម្ពុជាបានបន្តស្ថិតក្រោម[[កម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង|អាណាព្យបាលបារាំង]]ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ ១៩៥៣ ដោយបានត្រួតត្រារដ្ឋបាលជាប៉ែកនៃអាណានិគម[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ [[ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅកម្ពុជា|ក៏ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយចក្រពត្តិជប៉ុន]]ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៤១ ដល់ ១៩៤៥ ផងដែរ។<ref name="Kamm" /> រវាងឆ្នាំ ១៨៧៤ និង ១៩៦២ អត្រាប្រជាជនសរុបបានកើនឡើងចាប់ពីប្រហែល ៩៤៦០០០ ដល់ ៥,៧&nbsp; លាននាក់។<ref name="Population">"[http://countrystudies.us/cambodia/40.htm ប្រជាជន-កម្ពុជា]"។ [[បណ្ដាល័យសិក្សាការប្រទេសសមាជ]]។</ref> បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទនរោត្តមនៅឆ្នាំ ១៩០៤ បារាំងបានរៀបចំការជ្រើសរើសព្រះមហាក្សត្រ ហើយព្រះស៊ីសុវត្ថិ ព្រះភាតារបស់ព្រះនរោត្តម ត្រូវបានជំនួសរាជបល្ល័ង្ក។ រាជបល្ល័ង្កនេះបានទំនេរនៅឆ្នាំ ១៩៤១ ដោយការសោយទិវង្គតនៃព្រះមុនីវង្ស រាជបុត្ររបស់ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ហើយបារាំងបានមើលរំលងព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|មុនីវង្ស]] គឺព្រះ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុន្នីរ៉េត|មុន្នីរ៉េត]] ដោយដឹងថាទ្រង់មានព្រះទ័យឯករាជ្យពីបារាំងពេក។ ជំនួសមកវិញ ព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] គឺព្រះនត្តាខាងមាតានៃព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យបន្ត។ ពួកបារាំងបានគិតថាព្រះសីហនុវ័យក្មេងអាចនឹងងាយស្រួលគ្រប់គ្រង។<ref name="Kamm">{{Cite book| last = ឃែម | first = ហឹនរី | author-link = ហឹនរី ឃែម | title = កម្ពុជា: របាយការណ៍ពីដែនដីមានជំងឺ | url = http://books.google.com/?id=wtBkD5CoIMkC&printsec=frontcover&dq=Cambodia+Report+from+a+Stricken+Land#v=onepage&q= | publisher=អាខេដផាប់ប៊្លីឝ៊ិង | year = ១៩៩៨ | location = ញូវយ៉ក | page = ២៧ | isbn = 1-55970-433-0}}</ref> ពួកគេបានយល់ខុសហើយ យ៉ាងណាមិញ នៅក្រោមរជ្ជកាលនៃព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ ក្រោយពីការកាន់កាប់របស់[[ជប៉ុន]] ក្នុងរយៈកាលសង្គ្រាម ១៩៤១- ១៩៤៥ កម្ពុជាបានទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំងនៅថ្ងៃ ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ ហើយកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យ]]អាស្រ័យ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ដឹកនាំ ដោយ[[នរោត្តម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ]]។<ref name="Kamm" /> ===ឯករាជ្យ និង សង្គ្រាមវៀតណាម=== កម្ពុជាធ្លាប់កាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ។ នៅពេលនោះ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ត្រូវបានគេប្រគល់ឯករាជ្យឱ្យ កម្ពុជាខកចិត្តក្នុងការទទួលបានមកវិញនូវការគ្រប់គ្រងលើ[[ដីសណ្ដមេគង្គ]]ដែលវាត្រូវបានសម្រេចប្រគល់ឱ្យទៅ[[វៀតណាម]]។ ជាអតីតប៉ែកនៃអធិរាជាណាចក្រខ្មែរ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពួកយួនតាំងពីឆ្នាំ ១៦៩៨ ព្រះបាទ[[ជ័យជេដ្ឋាទី២]]បានអនុញ្ញាតឱ្យយួនតាំងទីលំនៅក្នុងតំបន់នោះរាប់ទសវត្សមុន​យូរមកហើយ។<ref name=autogenerated1>{{Cite book| last = ឃែម | first = ហឹនរី | author-link = ហឹនរី ឃែម | title = របាយណ៍កម្ពុជាពីដែនដីមានជំងឺ | publisher=អាខេដផាប់ប៊្លិសឝ៊ិង | year = ១៩៩៨ | location = ញូវយ៉ក | page = ២៣| isbn = 1-55970-507-8 }}</ref> រឿងនេះបន្សល់ទុកនៅចំណុចជាប់គាំងខាងការទូតដែលមានជនជាតិខ្មែរជាងមួយលាននាក់ ([[ខ្មែរក្រោម]]) នៅតែរស់នៅក្នុងតំបន់នេះ។ ខ្មែរក្រហមបានប៉ុនប៉ងលុកលុយជាច្រើនលើកដើម្បីយកទឹកដីនេះត្រឡប់មកវិញដែលក្នុងនោះ ដោយឡែក បាននាំឱ្យមានការលុកលុយឈ្លានពានរបស់វៀតណាមមកលើកម្ពុជា និងការដណ្ដើមអំណាចពីខ្មែរក្រហមមកវិញ។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៥ ព្រះសីហនុបានដាក់រាជ្យឱ្យទៅព្រះបិតារបស់ទ្រង់ដើម្បីចូលរួមក្នុងឆាក[[នយោបាយ]] ហើយត្រូវបានគេជ្រើសតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ នៅថ្ងៃសោយទិង្គតរបស់បិតាទ្រង់នៅឆ្នាំ ១៩៦០ ព្រះសីហនុក៏បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋម្ដងទៀត ដែលយកគោរម្យងារជា '''សម្ដេច'''។ ពេលដែល[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានរីករាលដាលឡើង ព្រះសីហនុបានអនុវត្តគោលនយោបាយ[[ប្រទេសអព្យាក្រឹត្យ|អព្យាក្រឹត្យភាព]]ជា ផ្លូវការនៅក្នុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] ទោះបីយ៉ាងណា ក៏ទ្រង់ត្រូវបានគេគិតជាសាមញ្ញថាមានព្រះទ័យប្រណីដល់បុព្វហេតុកុម្មុយនិស្ត។ ព្រះសីហនុបានអនុញ្ញាតឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមប្រើប្រាស់ទឹកដីកម្ពុជា ជាទីលាក់ខ្លួននិងច្រកផ្គត់ផ្គង់សម្រាប់កងទ័ពរបស់ពួកគេ និងជំនួយផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់ពួកគេប្រយុទ្ធប្រឆាំងនៅវៀតណាមខាងត្បូង។ គោលនយោបាយនេះត្រូវបានគេយល់ថាជាការធ្វើឱ្យអាក់អន់ចិត្តដល់ប្រជាជនខ្មែរជាច្រើន។ នៅខែ ធ្នូ ១៩៦៧ អ្នកសារព័ត៌មានវ៉ាឝ៊ិងតោនប៉ុស្ត៍ ស្ទែនលី-កាណូវត្រូវបាននិយាយប្រាប់ដោយព្រះសីហនុថា បើសិនជាស.រ.ចង់ទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីលាក់ខ្លួនកុម្មុយនិស្តយួន ទ្រង់នឹងមិនបដិសេធទេ លុះត្រាតែមានប្រជាជនខ្មែរស្លាប់ទើបទ្រង់មិនយល់ព្រម។ <ref>Washington Post, December 29, 1967</ref> សារដដែលត្រូវបាននាំទៅដល់អ្នកនាំការរបស់ប្រធានាធិបតីស.រ.ចនសុន លោកឆិសស្តឺរ-ប៊លនៅខែ មករា ១៩៦៨។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia.". (Stanford University Press. 1999). p. 44</ref> ដូច្នេះស.រ.មិនមានចិត្តពិតប្រាកដដើម្បីផ្ដួលរំលំព្រះសីហនុទេ។ យ៉ាងណាមិញពួកសមាជិករដ្ឋាភិបាលនិងកងទ័ព ដែលបានអាក់អន់ចិត្តនឹងរបៀបដឹកនាំរបស់ព្រះសីហនុ ក៏ដូចជាការងាកចេញរបស់ទ្រង់ឆ្ងាយពីសហរដ្ឋ បានធ្វើឱ្យមានការជម្រុញចិត្តដើម្បីផ្ដួលរំលំទ្រង់ដដែល។ ពេលដែលកំពុងធ្វើទស្សនកិច្ចនៅប៉ីជិងក្នុងឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះសីហនុត្រូវ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៧០|បានបណ្ដេញចេញពីតំណែងដោយរដ្ឋប្រហារយោធា]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី​លោកឧត្តមសេនីយ៍[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]]និង​ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ]]។ គ្មានភស្តុតាងនៃតួនាទីស.រ.ណាមួយក្នុងរដ្ឋប្រហារនេះទេ។ យ៉ាងណាមិញ ភ្លាមនោះ រដ្ឋប្រហារនេះត្រូវបានសម្រេចរួចរាល់ហើយនូវរបបថ្មីនេះ ដែលភ្លាមៗបានទាមទារឱ្យពួកកម្មុយនិស្តយួនចាកចេញពីកម្ពុជា ការនេះទទួលបានការគាំទ្រខាងនយោបាយដោយសហរដ្ឋ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង អស់សង្ឃឹមនឹងការគ្មានកន្លែងលាក់ខ្លួននិងខ្សែបណ្ដាញផ្គត់ផ្គង់ពីវៀតណាមខាងជើង រំពេចនោះ ក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធជាច្រើនលើកលើរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ ព្រះមហាក្សត្របានជម្រុញឱ្យពួកអ្នកដង្ហែតាមព្រះអង្គឱ្យជួយដើម្បីផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលថ្មី ដោយបង្កឱ្យមានការផ្ដើមនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]<ref name="SIHNK">{{Cite book| last = សីហនុ | first = នរោត្តម | authorlink = នរោត្តម សីហនុ | title = សង្គ្រាមរបស់ខ្ញុំជាមួយសេអ៊ីអា កំណត់ប្រវត្តិសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុពេលដែលបានទាក់ទងនឹងវាលផ្វ្រេដ-បឺចចឹត | publisher=សៀវភៅភែនទិអន | year = ១៩៧៣| isbn = 0-394-48543-2}}</ref> ភ្លាមៗ ពួកបះបោរ[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ព្រះអង្គដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រ។ យ៉ាងណាមិញចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧០ រហូតដល់ ដើមឆ្នាំ ១៩៧២ ការប៉ះទង្គិចរបស់កម្ពុជាគឺជាការប៉ះទង្គិចធំរវាងរដ្ឋាភិបាល និងកងទ័ពកម្ពុជា និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃវៀតណាមខាងជើង។ ពេលនោះពួកគេបានដណ្ដើមបានការកាន់កាប់លើទឹកដីកម្ពុជា ហើយពួកកុម្មុយនិស្តយួនបានដាក់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយថ្មីមួយ ដែលនៅទីបំផុតត្រូវបានត្រួតត្រាដោយពួកកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា ឥឡូវ យើងហៅថាខ្មែរក្រហម។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia. (Stanford University Press. 1999). pp. 48–51</ref> ដូច្នេះ ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការលើកស្ទួយខ្មែរក្រហម។ [[File:Mao Sihanouk.jpg|thumb|240px|right|[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] និង[[ម៉ៅ សេទុង|ម៉ៅ-សេទុង]]នៅឆ្នាំ ១៩៥៦]] ចន្លោះឆ្នាំ ១៩៦៩ និង ១៩៧៣ កងកម្លាំង[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] និងកងកម្លាំងស.រ.[[ការទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រ|បានទម្លាក់គ្រាប់បែក]]និង[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|បានលុកលុយកម្ពុជាមួយរយៈ]]ក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងមួយដើម្បីរំខានដល់[[វៀតកុង]] និងខ្មែរក្រហម។<ref name="SIDESHOW">{{Cite book |last = ឝខ្រស |first = វិល្លៀម |authorlink = វិល្លៀម ឝខ្រស |title = បញ្ហាតូចតាច: ឃិស្ស៊ិងហ្គឺរ, និច្សុន និងវិនាសកម្មកម្ពុជា |publisher=ថាច់ស្តូន |year = ១៩៨៧ |location = សហរដ្ឋ |isbn = 0-7012-0944-5}}</ref> ខ្មែរពីរលាននាក់ ភាគខ្លះបានក្លាយជា[[ជនភៀសខ្លួន]]ដោយសង្គ្រាមនិងដោយនគរបាលភេរវនិយមនៃពួកខ្មែរក្រហម និងបានរត់ភៀសខ្លួនទៅកាន់ភ្នំពេញ។ មានការប៉ាន់ស្មានថា ខ្មែរមួយចំនួនបានស្លាប់កំឡុងយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកទ្រង់ទ្រាយធំ ស្របពេលនោះ គេបានមើលឃើញនូវផលប៉ះពាល់នៃការទម្លាក់គ្រាប់បែក។ កងទ័ពអាកាសទីប្រាំពីរស.រ.បានលើកឡើងថាការទម្លាក់គ្រាប់បែកបានទប់ស្កាត់ការធ្លាក់នៃភ្នំពេញនៅឆ្នាំ ១៩៧៣ ដោយសម្លាប់ ១៦០០០​ នាក់ក្នុងចំណោម​យុទ្ធជនខ្មែរក្រហម ២៥៥០០ នាក់ដែលកំពុងតែឡោមព័ទ្ធទីក្រុងរដ្ឋធានី។<ref>Shawcross, ''Sideshow'' p. 298.</ref> យ៉ាងណាមិញ អ្នកសារព័ត៌មាន[[វិល្លៀម ឝខ្រស|វិល្លៀម-ឝខ្រស]]និងពួកអ្នកឯកទេសអំពីកម្ពុជា លោក[[មិលថឹន អសស្ប៊ាន់|មិលថឹន-អសស្ប៊ាន់]] [[ឌែវីដភី ឈែនដ្លឺរ|ឌែវីដភី-ឈែនដ្លឺរ]] និង[[បិន ខៀរណឹន|បិន-ខៀរណឹន]]បានលើកឡើងថាការទម្លាក់គ្រាប់បែកបានរុញច្រានឱ្យពួកកសិករចូលរួមនឹងខ្មែរក្រហម​ទៅវិញទេ។<ref>e.g. Chandler, David P. ''Pacific Affairs'', vol. 56, no. 2, Summer 1983, p. 295.</ref> អ្នកឯកទេសកម្ពុជាលោកខ្រេខ-អិឆឆឹសឹនបានលើកឡើងថាខ្មែរក្រហម''នឹងឈ្នះយ៉ាងណាក្ដី'' បើទោះបីជាគ្មានអន្តរាគមន៍ស.រ. ក៏មានការជម្រុញឱ្យមានការកេណ្ឌកងទ័ពដដែល។<ref>Etcheson, Craig, ''The Rise and Demise of Democratic Kampuchea'', Westview Press, 1984, p. 97</ref>អ្នកការទូត[[សហរដ្ឋ|អាមេរិក]] លោក[[ធិម៉ឹទី ម៉ៃកល ខានី|ធិម៉ឹទីម.-ខានី]]បានលើកឡើងថាហេតុផលប្រាំយ៉ាងដែលជាហេតុអោយ[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]]បានឈ្នះសង្គ្រាមគឺ: ការគាំទ្រពីព្រះ[[សីហនុ]] ការផ្គត់ផ្គង់ដ៏ច្រើនសន្ធឹកនៃជំនួយយោធាពីវៀតណាមខាងជើង អំពើពុករលួយរបស់រដ្ឋាភិបាល ការផ្ដាច់ជំនួយអាកាសរបស់ស.រ.បន្ទាប់ពីវាត់ថឺរហ្គេត និងការប្ដេជ្ញាចិត្តនៃពួកកុម្មុយនិស្តខ្មែរ។ គ្មានមួយណាចំណោមគំនិតរបស់លោក ដែលថាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ស.រ.ធ្វើឱ្យរបបនេះដួលរលំឡើយ។<ref>http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/461/8/09_chapter3.pdf</ref> ===សាធារណរដ្ឋខ្មែរ (១៩៧០-១៩៧៥)=== '''{{Main|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជា}}''' [[File:Norodom Sihanouk (c. 1952, colourized).jpg|right|thumb|200px|[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] ជាតួអង្គលេចត្រដែតក្នុងឆាកនយោបាយ​កម្ពុជាអស់រយៈពេលកន្លះសតវត្ស​មកហើយ។]] ពេលដែលកំពុងធ្វើទស្សនកិច្ចនៅឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះសីហនុត្រូវ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៧០|បានបណ្ដេញចេញពីតំណែងដោយរដ្ឋប្រហារយោធា]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី​ឧត្តមសេនីយ៍[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]] និង ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ]]។ ស.រ.គាំទ្រដល់រដ្ឋប្រហារនេះនៅតែគ្មានភស្តុតាងបញ្ជាក់។<ref>Clymer, K. J., ''The United States and Cambodia'', Routledge, 2004, p.22</ref> យ៉ាងណាមិញ ភ្លាមៗរដ្ឋប្រហារនេះបានបញ្ចប់រួចស្រេច របបថ្មីនេះបានទាមទារមួយរំពេចថាឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមចាកចេញពីកម្ពុជា ដែលទទួលបានការគាំទ្រខាងនយោបាយពីសហរដ្ឋ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និង វៀតកុងអស់ផ្លូវថានឹងមានកន្លែងលាក់ខ្លួន និង ខ្សែបណ្ដាញផ្គត់ផ្គង់ពីវៀតណាមខាងជើង ភ្លាមនោះដែរក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធទៅលើរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះ។ ព្រះមហាក្សត្របានជម្រុញអ្នកដង្ហែតាមទ្រង់ឱ្យជួយក្នុងការផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះ ដែលបង្ខំឱ្យមានការផ្ដើមនៃ[[សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជា|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]។<ref name="SIHNK"/> ភ្លាមៗ ពួកបះបោរ[[ខ្មែរក្រហម]]បានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ព្រះអង្គដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧០ រហូតដល់ដើមឆ្នាំ ១៩៧២ ការប៉ះទង្គិចគ្នារបស់កម្ពុជាគឺជារឿងធំមួយរវាងរដ្ឋាភិបាល កងទ័ពកម្ពុជា និង កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវៀតណាមខាងជើង។ ពេលនោះ ពួកគេទទួលបានការត្រួតត្រាលើទឹកដីកម្ពុជា ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមបានដាក់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយថ្មីមួយ ដែលនៅទីបំផុតបានត្រួតត្រាដោយពួកកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា ដែលឥឡូវនេះ យើងហៅថាខ្មែរក្រហម។<ref>Stephen J. Morris (1999) ''Why Vietnam Invaded Cambodia'', Stanford University Press, pp. 48–51, ISBN 0804730490.</ref> រវាងឆ្នាំ ១៩៦៩ និង ១៩៧៣ កងកម្លាំង[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] និងស.រ. [[ប្រតិបត្តិការបញ្ជី|បានទម្លាក់គ្រាប់បែក]]លើប្រទេសកម្ពុជាក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងរារាំងទប់ស្កាត់ពួក[[វៀតកុង]] និង ពួកខ្មែរក្រហម។ ឯកសារមួយចំនួនដែលធ្លាយចេញពីបណ្ណសារដ្ឋានសូវៀតក្រោយឆ្នាំ ១៩៩១ បានឱ្យដឹងថាវៀតណាមខាងជើងប៉ុនប៉ងលុកលុយកម្ពុជានៅឆ្នាំ ១៩៧០ ដែលត្រូវបានផ្ដើមចេញដោយសំណើយ៉ាងច្បាស់នៃ​ពួកខ្មែរក្រហម និងត្រូវបានចរចាដោយមនុស្សថ្នាក់ទីពីរក្រោមបង្គាប់ (បងធំទីពីរ) របស់[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]] គឺ [[នួន ជា|នួន-ជា]]។<ref>Dmitry Mosyakov (2004) [http://www.yale.edu/gsp/publications/Mosyakov.doc "The Khmer Rouge and the Vietnamese Communists: A History of Their Relations as Told in the Soviet Archives,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309074636/http://www.yale.edu/gsp/publications/Mosyakov.doc |date=2013-03-09 }} in Susan E. Cook, ed., ''Genocide in Cambodia and Rwanda'', Yale Genocide Studies Program Monograph Series No. 1, pp. 54 ff.: "In April–May 1970, many North Vietnamese forces entered Cambodia in response to the call for help addressed to Vietnam not by Pol Pot, but by his deputy Nuon Chea. Nguyen Co Thach recalls: "Nuon Chea has asked for help and we have liberated five provinces of Cambodia in ten days.""</ref> កងក.វ.ជ.បានរាតត្បាតទីតាំងកងទ័ពកម្ពុជាពេលដែល[[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា]] (ប.ក.ក.) បានពង្រីកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយតូចរបស់ខ្លួនលើខ្សែបណ្ដាញគមនាគមន៍។ ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើង ប្រធានាធិបតីស.រ.[[រីឆាដ និច្សុន|រីឆាដ-និច្សុន]]បានប្រកាសឱ្យកងកម្លាំងស.រ. និង វៀតណាមខាងត្បូងចូលកម្ពុជាក្នុងយុទ្ធនាការមួយបំណងវាយកម្ទេចតំបន់មូលដ្ឋានក.វ.ជ.នៅកម្ពុជា (សូមមើល[[ការឈ្លានពានកម្ពុជា]])។<ref>Philip Short (2004) ''Pol Pot: Anatomy of a Nightmare'', Henry Holt & Co.: New York, p. 204, ISBN 0805080066.</ref> ទោះបីជាចំនួនគ្រឿងបរិក្ខាដ៏ច្រើនសន្ធឹកត្រូវបានរឹបអូស រឺបំផ្លាញដោយកងកម្លាំងស.រ.និងវៀតណាមខាងត្បូងក៏ដោយ ក៏ទីដែលមានកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបង្វែរទៅកន្លែងផ្សេងរួចអស់ទៅហើយ។ [[File:B-5222.jpg|thumb|យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកB-៥២​ស្ថិតលើ​ប្រទេសកម្ពុជាកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការបញ្ជី]]។]] ពួកមេដឹកនាំសាធារណរដ្ឋខ្មែរត្រូវបានរង្គោះរង្គើដោយការបែកបាក់គ្នាចំណោមតួអង្គសំខាន់ៗបី: លន់-ណុល ព្រះភាតាអយ្យកោមួយរបស់ព្រះសីហនុ ទ្រង់[[សិរិមតៈ]] និងអ្នកដឹកនាំសភាជាតិ[[អ៊ិន តាំង|អ៊ិន-តាំ]]។ លន់-ណុលបានស្ថិតនៅក្នុងអំណាចមួយចំនួនដោយសារតែគ្មាននរណាម្នាក់ចំណោមអ្នកផ្សេងត្រូវ​បានដាក់ឱ្យជំនួសកន្លែងលោក។ នៅឆ្នាំ ១៩៧២ រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានអនុម័តឡើង សភាតំណាងរាស្ត្រក៏បានបោះឆ្នោត ហើយលន់-ណុលបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី។ ប៉ុន្តែការបែកបាក់ បញ្ហាការផ្លាស់ប្ដូងកងទ័ពមួយចំនួន ៣០ ០០០ នាក់ទៅជាកងកម្លាំងប្រយុទ្ធជាតិក្នុងចំណោមមនុស្សច្រើនជាង ២០០០០០ នាក់ និង ការរីករាលដាលអំពើពុករលួយបានធ្វើឱ្យចុះខ្សោយរដ្ឋបាលសាធារណៈ និងកងទ័ព។ កុបកម្មកុម្មុយនិស្តនៅខាងក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបន្តធំឡើង ដែលកុបកម្មនេះត្រូវបានជួយដោយគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ និងយោធាពីវៀតណាមខាងជើង។ ប៉ុល-ពត និង [[អៀង សារី|អៀង-សារី]] បានអះអាងភាពលើសលុបនៃពួកកុម្មុយនិស្តដែលបានបំពាក់បំប៉នដោយយួន ភាគច្រើននៃអ្នកទាំងនោះត្រូវបានគេធ្វើបន្សុទ្ធកម្ម។ នៅក្នុងពេលដដែល កងកម្លាំង[[បក្សកម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]កាន់តែខ្លាំងឡើងៗនិងកាន់តែមានភាពឯករាជ្យពីមេយួនរបស់ខ្លួន។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៣ [[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]បានប្រយុទ្ធគ្នាក្នុងសមរភូមិប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលដែលមានជំនួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងតិចតួច រឺ គ្មានទាល់តែសោះ ហើយពួកគេបានគ្រប់គ្រងស្ទើរតែ ៦០% នៃទឹកដីកម្ពុជា និង ប្រជាជន ២៥%។ រដ្ឋាភិបាលបានធ្វើការប៉ុនប៉ងមិនបានសម្រេចបីលើកដើម្បីចូលទៅកាន់ការចរចាជាមួយពួកកុបករ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៧៤ ពួកប.ក.ក.កំពុងតែបានប្រតិបត្តិការយ៉ាងទូលំទូលាយជាកងពលធំជាច្រើនកង និងកងកម្លាំងប្រយុទ្ធក.វ.ជ.ខ្លះបានរំកិលចូលទៅក្នុងវៀតណាមខាងត្បូងរួចហើយ។ ការត្រួតត្រារបស់លន់-ណុលត្រូវបានកាត់បន្ថយទៅជាបរិពន្ធភូមិតូចៗជុំវិញទីក្រុងនានានិង​ផ្លូវដឹកជញ្ជូនសំខាន់ៗ។ ជនភៀសសឹកច្រើនជាង ២ លាននាក់បានរស់នៅក្នុងទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] និង បណ្ដាទីក្រុងដទៃៗទៀត។ នៅថ្ងៃចូលឆ្នាំថ្មី១៩៧៥ កងទ័ពកុម្មុយនិស្តបានចាប់ផ្ដើមការវាយលុកដែលក្នុងនោះមានរយៈពេល ១១៧ ថ្ងៃនៃការប្រយុទ្ធក្នុងសង្គ្រាមយ៉ាងស្វិតស្វាញបំផុត ផ្ដួលរំលំរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។ ការវាយប្រហារដំណាលៗគ្នាជុំវិញបរិមាត្រភ្នំពេញបានធ្វើឱ្យកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋយល់បានថា ពេលនោះកង[[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]ដទៃទៀតបានលុកលុយរាតត្បាតមូលដ្ឋានតាំងបន្ទាយដែលត្រួតត្រាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ទៅវិញទៅមកនៅតាម​ទន្លេមេគង្គក្រោមដ៏សំខាន់អស់ហើយ។ ការដឹកជញ្ជូនអាវុធយុទ្ធភណ្ឌនិងស្រូវអង្ករតាមអាកាសដែលផ្ដល់ដោយស.រ. បានបញ្ចប់នៅពេលសមាជច្រានចោលនូវជំនួយបន្ថែមដល់កម្ពុជា។ រដ្ឋាភិបាលលន់-ណុលនៅភ្នំពេញបានចុះចាញ់នៅថ្ងៃ ១៧ មេសា ១៩៧៥ ត្រឹមតែប៉ុន្មាន(៥)ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីបេសកកម្មស.រ.បានដកថយចេញពីកម្ពុជា។<ref>Philip Short (2004) ''Pol Pot: Anatomy of a Nightmare'', Henry Holt & Co.: New York, p. 4, ISBN 0805080066.</ref> ===របបខ្មែរក្រហម=== '''{{Main|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|ខ្មែរក្រហម}}''' ពេលដែលសង្គ្រាមវៀតណាមបានបញ្ចប់ របាយការណ៍[[យូសេដ]]ដែលព្រាងទុកមួយបានកត់សម្គាល់ថាប្រទេសនេះបានប្រឈមនឹងការអត់ឃ្លាននៅឆ្នាំ ១៩៧៥ រួមជាមួយនោះ ៧៥% នៃសត្វសម្រាប់អូសទាញរបស់ប្រទេសបានបំផ្លិចបំផ្លាញ និងថាការដាំដុះស្រូវសម្រាប់ការប្រមូលផលលើកក្រោយនឹងត្រូវបានធ្វើដោយ''ពលកម្មយ៉ាង​លំបាកលំបិនដោយប្រជាជន ហើយនិងទទួលអាហារមិនគ្រប់គ្រាន់''។ របាយការណ៍នេះបានព្យាករថា <blockquote>''"ដោយគ្មានអាហារមកពីខាងក្រៅបានច្រើន និងជំនួយគ្រឿងបរិក្ខា នឹងធ្វើឱ្យមានការអត់ឃ្លានរីករាលដាលចន្លោះពីឥឡូវនិងខែ កុម្ភៈក្រោយ&nbsp;... ពលកម្មទាសករ និងអត្រានៃការអត់ឃ្លានរបស់ប្រជាជននៃប្រទេសជាតិពាក់កណ្ដាល (ប្រហែលធ្ងន់ធ្ងរបំផុតក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះដែលបានគាំទ្ររបបសាធារណរដ្ឋនេះ) នឹងក្លាយជាការចៀសមិនរួចដ៏អាក្រក់សម្រាប់ឆ្នាំនេះ ហើយការអត់អាហារ និងរងទុក្ខវេទនា ជាទូទៅនឹងអូសបន្លាយជាងពីរ រឺ បីឆ្នាំបន្ទាប់ មុនពេលកម្ពុជាអាចទទួលបានផលស្រូវគ្រប់គ្រាន់ដោយខ្លួនឯង"''។<ref>Shawcross, ''Sideshow'' pp. 374–375.</ref></blockquote> [[File:Flag of Democratic Kampuchea.svg|thumb|200px|left|ទង់[[ខ្មែរក្រហម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]]] ក្រោយការឡើងកាន់អំណាច ដោយរដ្ឋាភិបាល[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] បានទម្លាក់គ្រាប់បែក មកលើប្រទេសកម្ពុជាតាមកន្លែងដែលសង្ស័យថាជាកន្លែងលាក់ខ្លួនរបស់ពួក [[វៀតកុង]]។ ខ្មែរក្រហមបានឈានជើងមកដល់ភ្នំពេញ និងដណ្ដើមបានអំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៧៥។ របបនេះ បានដឹកនាំដោយ[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]] បានផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះជាផ្លូវការនៃប្រទេសទៅជា[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]។ របបនេះបានយកគំរូខ្លួនតាមចិនម៉ៅនិយមសម័យមហាលោតផ្លោះ។ របបនេះភ្លាមបានជម្លៀសប្រជាជនចេញពីទីក្រុង និងបានបញ្ជូនប្រជាជនទាំងស្រុងតាមរយៈការធ្វើដំណើរដោយបង្ខំទៅតាមគម្រោងការធ្វើការនៅជនបទ។ ពួកគេបានព្យាយាមកសាងកសិកម្មប្រទេសនេះឡើងវិញលើគំរូនៃសតវត្សទី១១ ដោយបានបដិសេធចោលវេជ្ជសាស្ត្រលោកខាងលិច និងបានបំផ្លិចបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្ណាល័យ និងអ្វីៗដែលបានចាត់ទុកថាជារបស់លោកខាងលិច។ យ៉ាងហោចណាស់ខ្មែរមួយលាននាក់ ក្រៅពីប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់ បានស្លាប់ដោយសារការប្រហារជីវិត ការធ្វើការហួសកំណត់ ការអត់ឃ្លាន និងជំងឺ។<ref name="kaplan"/> ការប៉ាន់ស្មានថាតើប្រជាជនប៉ុន្មានត្រូវបានសម្លាប់ដោយរបបខ្មែរក្រហមចាប់ពីចន្លោះប្រហែលពីមួយ​ទៅបីលាននាក់ តួលេខដែលបានអះអាងជាទូទៅបំផុតគឺពីរលាននាក់ (ប្រហែលមួយភាគបីនៃប្រជាជន)។<ref>Shawcross, William, ''The Quality of Mercy: Cambodia, Holocaust and Modern Conscience'', Touchstone, 1985, pp. 115–116.</ref><ref>Vickery, Michael, Correspondence, ''Bulletin of Concerned Asian Scholars'', vol. 20, no. 1, January–March 1988, p. 73.</ref> សម័យនេះបានផ្តល់ឱ្យមានការលើកឡើងពាក្យ [[វាលពិឃាត]] និងគុក[[ទួលស្លែង]]បានក្លាយជាកន្លែងគេដឹងលឺគ្រប់គ្នាដោយសារប្រវត្តិនៃការសម្លាប់ដ៏ច្រើនក្នុងរបបនេះ។ រាប់រយពាន់នាក់បានរត់គេចខ្លួនឆ្លងកាត់ព្រំដែនចូលទៅកាន់ថៃជិតខាង។ របបនេះបានកំណត់គោលដៅតម្រង់ដោយគ្មានសមមាត្រ[[ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]។ ពួកឥស្លាម[[ចាម]]បានរងទុក្ខដោយសារបន្សុទ្ធកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដែលមានចំនួនច្រើនស្មើនឹងពាក់កណ្ដាលនៃ​អត្រាប្រជាជនរបស់ខ្លួនត្រូវបានប្រល័យជីវិត។<ref>[https://web.archive.org/web/20081011031122/http://www.genocidewatch.org/aboutgenocide/stantoncambodianlaw.htm The Cambodian Genocide and International Law], By Dr. Gregory H. Stanton, Presented February 22, 1992 at Yale Law School</ref> នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០ ជនជាតិ[[ចិនឯនាយសមុទ្រ|ចិន]]ប្រមាណ ៤២៥០០០ នាក់ បានរស់នៅកម្ពុជា ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៨៤ ដោយសារតែការសម្លាប់របស់ខ្មែរក្រហម និងដោយសារតែនិរប្រវេសន្ត មានត្រឹមតែជនជាតិចិន ៦១៤០០ នាក់ទេ ដែលនៅសេសសល់ក្នុងប្រទេសនេះ។<ref>[http://countrystudies.us/cambodia/45.htm កម្ពុជា ពួកចិន]។ [[បណ្ណាល័យសិក្សាការប្រទេសសមាជ]]។</ref> បិតុភូមិនិវត្តន៍ដោយបង្ខំនៅឆ្នាំ ១៩៧០ និងមរណភាពកំឡុងសម័យខ្មែរក្រហមប្រជាជន[[យួនកម្ពុជា|យួន]]នៅកម្ពុជាចាប់ពីចន្លោះ ២៥០០០០ និង ៣០០០០០ នាក់នៅឆ្នាំ ១៩៦៩ នៅសល់ត្រឹម ៥៦០០០ នាក់ តាមរយៈការរាយការណ៍​នៅឆ្នាំ ១៩៨៤។<ref name="Population" /> យ៉ាងណាក៏ដោយភាគច្រើនបំផុតនៃជនរងគ្រោះដោយរបបខ្មែរក្រហមគឺមិនមែនពួកជនជាតិភាគតិចទេ ក៏ប៉ុន្តែជាជនជាតិខ្មែរផ្ទាល់តែម្ដង។ ពួកអ្នកមានមុខវិជ្ជាជីវៈ ដូចជាពួកវេជ្ជបណ្ឌិត មេធាវី និង គ្រូបង្រៀន ក៏ត្រូវបានគេកំណត់គោលដៅដែរ។ តាមរយៈលោក[[រ៉បឺត ឌែវិដ ខាបភ្លែន|រ៉បឺតឌ.-ខាបភ្លែន]] ''ពួកអ្នកពាក់វ៉ែនតាក៏ស្មើនឹងស្លាប់ដូច[[បំណះលឿង|ផ្កាយលឿង]]''ដែរ ពួកគេមើលទៅដូចជាមានសញ្ញានៃបញ្ញវន្តនិយម។<ref name="kaplan">Kaplan, Robert D., ''The Ends of the Earth'', Vintage, 1996, p. 406.</ref> ===ការកាន់កាប់របស់វៀតណាម និង សម័យអន្តរកាល=== '''{{Main|កម្ពុជាសម័យទំនើប}}''' [[File:Choeungek1.jpg|thumb|right|200px|[[ជើងឯក]]]] នៅ ខែ វិច្ឆិកា ១៩៧៨ កងទ័ពវៀតណាម[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|បានលុកលុយកម្ពុជា]]ជាការឆ្លើយតបនឹងការវាយឆ្មក់តាមព្រំដែនដោយពួកខ្មែរក្រហម ហើយបន្តកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៨៩។<ref name="CGG">CambodianGenocide.org.[https://web.archive.org/web/20060723024823/http://www.cambodiangenocide.org/genocide.htm ''A Brief History of the Cambodian Genocide''.]. Retrieved July 25, 2006.</ref> [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] (ស.ប.ក.) ជារដ្ឋ[[ប្លុកខាងកើត|អាយ៉ងសូវៀត]]ដែលបានដឹកនាំដោយបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា គណបក្សមួយដែលបានបង្កើតដោយពួកវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ ១៩៥១ និងបានដឹកនាំដោយក្រុមខ្មែរក្រហមដែលពួកគេបានរត់ចេញពីកម្ពុជាដើម្បីចៀសវាងការធ្វើបន្សុទ្ធកម្ម​ដោយប៉ុល-ពត និង តាម៉ុក។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia." (Stanford University Press. 1999). p. 220</ref> រដ្ឋនេះត្រូវបានសង្កេតមើលទាំងស្រុងដោយកងទ័ពវៀតណាមកំពុងកាន់កាប់ និងក្រោមការដឹកនាំដោយឯកអគ្គរដ្ឋទូតវៀតណាមនៅភ្នំពេញ។ សព្វាវុធរបស់រដ្ឋបានមកពីវៀតណាម និង សហភាពសូវៀត។ ជាការផ្ទុយទៅវិញនឹងរដ្ឋដែលបង្កើតថ្មីនេះ រដ្ឋាភិបាលមួយកំពុងនិរទេសដែលសំដៅលើ[[រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] (រ.ច.ក.ប.) បង្កើតនៅឆ្នាំ ១៩៨១ ចេញពីភាគីបី។ រដ្ឋាភិបាលនេះបានផ្សំឡើងដោយពួកខ្មែរក្រហម ក្រុមរាជានិយមដឹកនាំដោយព្រះសីហនុ និង[[រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ]] ដែលដឹកនាំដោយសម្ដេចសឺន-សាន។ សារតាំងរបស់រដ្ឋាភិបាលនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ។ អ្នកតំណាងខ្មែរក្រហមនៅស.ប. ជួន-ប្រសិទ្ធិត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបានគេឱ្យធ្វើការក្នុងការពិគ្រោះយោបល់ជាមួយពួកអ្នកតំណាងភាគីខ្មែរមិនមែន​កុម្មុយនិស្ត។<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/cgp/thiounn.html |title=សាកលវិទ្យាល័យយ៉េល, '&#39;http://www.yale.edu/cgp/thiounn.html'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៧មេសា ២០១០ |publisher=Yale.edu |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref><ref>{{cite web|url=http://disarmament.un.org/Library.nsf/d7ae8ea134b27b838525755c00537cf2/f5b3eb8b58ae67c7852575a100632a27/$FILE/A-40-PV69.pdf |title=សហប្រជាជាតិ, '&#39;http://disarmament.un.org/Library.nsf/d7ae8ea134b27b838525755c00537cf2/f5b3eb8b58ae67c7852575a100632a27/$FILE/A-40-PV69.pdf'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៧មេសា ២០១០ |format=ទ.ឯ.ខ. |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ពេញមួយទសវត្សឆ្នាំ ១៩៨០ រ.ច.ក.ប. បានផ្គត់ផ្គង់ដោយចិន ថៃ សហរដ្ឋ<ref>{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-9267713.html |title=វញ្ចនោបាយខ្មែរ។ (ជំនួយស.រ.ដល់ខ្មែរក្រហម) |publisher=Encyclopedia.com |date=១៣សីហា ១៩៩០ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2012-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120901163258/http://www.highbeam.com/doc/1G1-9267713.html |url-status=dead }}</ref> និងសហរាជាណាចក្រ<ref>{{cite web|url=http://tvnz.co.nz/view/tvnz_smartphone_story_skin/123740 |title=TVNZ Interview with ex SAS operative |publisher=Tvnz.co.nz |date=១៣សីហា ២០០២ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa074.html |title=ជំនួយស.រ.ដល់ពួកអ្នកបះបោរប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត: ''លទ្ធិរីហ៊្គែន'' និង គ្រោះថ្នាក់របស់វា|publisher=Cato.org |date=២៤មិថុនា ១៩៨៦ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ដែលបានគ្រប់គ្រងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស បានវាយយកទឹកដីខ្លះដែលមិននៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ខ្លួន។ ការបដិសេធដកទ័ពថយពីកម្ពុជារបស់វៀតណាមបាននាំឱ្យមានការដាក់[[ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច]]<ref>{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1584/is_n3_v3/ai_11875348/ |title=ការលើកការហ៊ុំព័ទ្ធសេដ្ឋកិច្ចស.រ.ប្រឆាំងកម្ពុជា |publisher=Findarticles.com |date=២០មករា ១៩៩២ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០|archiveurl=http://archive.is/B7wO|archivedate=2012-05-26}}</ref> ដោយស.រ. និងសម្ព័ន្ធមិត្ត ធ្វើឱ្យការស្ដារឡើងវិញពិតជាមិនអាចធ្វើទៅរួចឡើយ និងទុកឱ្យប្រទេសនេះលិចលង់យ៉ាងខ្លាំង។ [[File:King Norodom Sihanouk's funeral procession 01.jpg|thumb|200px|ការដង្ហែព្រះសពព្រះមហាវីរក្សត្រ​[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]។]] [[កម្ពុជាសម័យទំនើប#កិច្ចប្រឹងប្រែងសន្តិភាពនិងការបោះឆ្នោតសេរី|កិច្ចប្រឹងប្រែងសន្តិភាព]]បានចាប់ផ្ដើមនៅប៉ារីសនៅឆ្នាំ ១៩៨៩ ក្រោមរបប[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា#អន្តរកាល: រដ្ឋកម្ពុជា (១៩៨៩-១៩៩៣)|រដ្ឋកម្ពុជា]] ដោយបានសម្រេចរួចរាល់ក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំក្រោយមក នៅខែ តុលា ១៩៩១ ក្នុងកិច្ចផ្សះផ្សាសន្តិភាពគ្នាទៅវិញទៅមក។ ស.ប.ត្រូវបានគេផ្ដល់អំណាចដើម្បីអនុវត្តឱ្យមានបទឈប់បាញ់ និងដោះស្រាយជាមួយពួកជនភៀសខ្លួននិងការដកហូតអាវុធដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា​[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]] (អ៊ុនតាក់)។<ref name="USDOS3">US Department of State. [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2732.htm Country Profile of Cambodia.]. Retrieved July 26, 2006.</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]ត្រូវបានសោយរាជ្យជា[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]ឡើងវិញ ក៏ប៉ុន្តែអំណាចទាំងអស់ស្ថិតក្នុងកណ្ដាប់ដៃនៃរដ្ឋាភិបាលដែលបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោត​ដែលបានជួយដោយអ៊ុនតាក់។ ស្ថេរភាពបានកើតឡើងបន្តបន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាបានកក្រើកឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយរដ្ឋប្រហារដឹកនាំដោយសហនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោកហ៊ុន-សែនប្រឆាំងនឹងភាគីមិនមែនកុម្មុយនិស្ត​ក្នុងរដ្ឋាភិបាល។<ref name="97COUP">ក.ស.ខ.ស.ម.ស.ប. កម្ពុជា {{PDFlink|[http://web.archive.org/web/20070627054853/http://cambodia.ohchr.org/Documents/Statements%20and%20Speeches/English/40.pdf]|១០,៣&nbsp;គ.ប.}}</ref> ភាគច្រើននៃពួកអ្នកនយោបាយមិនមែនកុម្មុយនិស្តត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងរបស់ហ៊ុន-សែន។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ កិច្ចប្រឹងប្រែងការស្ដារឡើងវិញបានកាន់តែប្រសើរឡើង និងនាំទៅដល់ស្ថេរភាពនយោបាយភាគខ្លះ តាមរយៈការទប់ស្កាត់ដោយរបបប្រជាធិបតេយ្យ​[[ប្រព័ន្ធពហុបក្ស|សេរីពហុបក្ស]]ក្រោមរបប​[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។<ref name="CIA2009">CIA – The World Factbook. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html ''Cambodia''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |date=2010-12-29 }}. Retrieved September 13, 2009.</ref> នៅខែ កក្កដា ២០១០ [[ឌុច|កាំង-ហ្គេកអ៊ាវ]]ជាសមាជិកពួកខ្មែរក្រហមទីមួយដែលបានរកឃើញថាមានកំហុសក្នុង[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] និង[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]]ក្នុងតួនាទីរបស់គាត់ជាអតីតអ្នកបញ្ជាការនៃជំរុំប្រល័យពូជសាសន៍ស-២១។ គាត់ត្រូវបានគេកាត់ទោសដាក់គុកអស់មួយជីវិត។<ref name="BBC">BBC News. [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-10757320 ''Khmer Rouge prison chief Duch found guilty''.]. Retrieved October 11, 2010.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2012/02/03/world/asia/cambodia-duch-appeal/index.html|title= Leader of Khmer Rouge torture prison gets life sentence|work=CNN|date=February 3, 2012}}</ref> យ៉ាងណាមិញ លោកហ៊ុន-សែនបានប្រឆាំងនឹងការជំនុំជម្រះបើកទូលាយរហូតដល់អតីតឃាតកខ្មែរក្រហម​ជាច្រើនណាម្នាក់ទៀតឡើយ។<ref>[http://www.voanews.com/english/news/Cambodian-Premier-says-No-More-Khmer-Rouge-Trials-105873293.html Cambodian Premier says No More Khmer Rouge Trials | News | English<!-- Bot generated title -->]</ref> លោកនិយាយថានេះគឺដោយសារតែលោកចង់ជៀសវាងអស្ថេរភាពនយោបាយ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ វាប្រហែលទំនងណាស់ដោយសារតែជាទូទៅនៃអតីតខ្មែរក្រហមបានកាន់តំណែងថ្នាក់កំពូលបំផុតក្នុង​រចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលថ្នាក់ជាតិនិង​ដែនដីរបស់កម្ពុជា។{{Citation needed|date=កុម្ភៈ ២០១២}} === ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ១៩៩៣-បច្ចុប្បន្ន === [[ឯកសារ:US Navy 101025-N-6770T-204 U.S. Navy Cmdr. Joseph Keenan, right, commanding officer of the guided-missile frigate USS Crommelin (FFG 37).jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] ក្រោយពីការមិនចុះសម្រុងរវាងពីរ [[ទស្សវត្ស]] និងការបំផ្លិចបំផ្លាញ [[វប្បធម៌]] [[សេដ្ឋកិច្ច]] [[សង្គម]] និង [[នយោបាយ]]នៅកម្ពុជាមក ការស្តារ[[ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ស្របពេលជាមួយនឹងលំនឹង[[នយោបាយ]] បានវិលត្រឡប់ជាបណ្តើរៗ។ [[លិទ្ធិ]][[ប្រជាធិបតេយ្យ]]បានរង្គោះរង្គើនៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយសារការវិវាទក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ == នយោបាយ == '''{{Main|នយោបាយនៅកម្ពុជា|បញ្ជីគណបក្សនយោបាយនៅកម្ពុជា}}'''{{Multiple image|align=right|caption_align=center|image1=King Norodom Sihamoni (2019).jpg|width1=138|caption1=ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ [[នរោត្តម សីហមុនី]] ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន|image2=Hun Manet (2022).jpg|width2=138|caption2=សម្ដេចមហាបវរធិបតី [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន}} តាមរយៈរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឆ្នាំ ១៩៩៣ ប្រទេសកម្ពុជាប្រកាន់របបប្រជាធិបតេយ្យ រាជានិយម សេរីពហុបក្ស អាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ រួមមាន អំណាចធំៗបួន ៖ [[អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ]] [[អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ]] [[អំណាចតុលាការ]] និង [[អំណាចសារព័ត៌មាន]]។ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ ជាអំណាចអនុវត្តច្បាប់, អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ ជាអំណាចអនុម័ត/រៀបចំច្បាប់, អំណាចតុលាការ ជាអំណាចវិនិច្ឆ័យបុគ្គលតាមច្បាប់, អំណាចសារព័ត៌មាន​ ជាអំណាចបញ្ចេញមតិ។ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ ស្ថិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់រដ្ឋាភិបាល ដែលមាននាយករដ្ឋមន្ត្រីមួយរូប ជាអ្នកដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល សេរីពហុបក្ស។​ រដ្ឋាភិបាលរួមមានរដ្ឋមន្ត្រីគ្រប់ក្រសួង និងឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី ច្រើនរូប។ នាយករដ្ឋមន្ត្រី ត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ និង ដោយមានការផ្តល់យោបល់/ឯកភាពពីរដ្ឋសភា។ នាយករដ្ឋមន្ត្រី និង គ្រប់មន្ត្រីក្រសួងក្រោមឱវាទ មានតួនាទីអនុវត្តច្បាប់ (នីតិប្រតិបត្តិ) ដោយចេញជាក្រឹត្យ អនុក្រឹត្យផ្សេងៗ ដើម្បីឲ្យបុគ្គលគ្រប់រូបអនុវត្តតាម។ អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ ស្ថិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់រដ្ឋសភា​ និង ព្រឹទ្ធសភា។ ស្ថាប័នទាំងពីរនេះ មានតួនាទីពិនិត្យ និងសម្រេចអនុម័តច្បាប់ និង តាមដានរដ្ឋាភិបាល ក្នុងការអនុវត្តច្បាប់ ។ រដ្ឋសភា មានសិទ្ធិកោះហៅ នាយករដ្ឋមន្ត្រី និង រដ្ឋមន្ត្រីគ្រប់ក្រសួង មកបង្ហាញមុខនៅរដ្ឋសភា ដើម្បីឆ្លើយសំណួររបស់តំណាងរាស្រ្ត ជាសមាជិករបស់រដ្ឋសភា។ អំណាចតុលាការ ឋិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់អង្គចៅក្រម។ អង្គចៅក្រម តែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ។ អង្គចៅក្រម មានតួនាទីកាត់ក្តីគ្រប់បុគ្គលតាមច្បាប់ ក្នុងនោះកាត់ក្តីទាំងនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីទៀតផង។ អំណាចសារព័ត៌មាន​ ជាអំណាចរបស់មហាជន ឋិតនៅក្រោមស្ថាប័នបណ្តាញព័ត៌មាន ក្នុងនោះមាន វិទ្យុ ទូរទស្សន៍ កាសែត ទស្សនាវដ្តី ព្រឹត្តិបត្រព័ត៌មាន ...។ ស្ថាប័ននេះមានភារកិច្ចតាមឃ្លាំមើល គ្រប់សកម្មភាពរបស់អំណាចទាំងបីខាងលើ ដើម្បីជាទុនកែតម្រង់ឲ្យដើរតាមគន្លងច្បាប់ដែលបានចែង។ [[ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]] ត្រូវបានជ្រើសតាំងឡើងនៅថ្ងៃទី ១៤ តុលា ២០០៤ ដោយសមាជិក៩រូបនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្គ]]ក្រោយពីការដាក់រាជ្យយ៉ាងទាន់ហន់របស់អតីត ព្រះមហាក្សត្រព្រះបាទ [[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] មួយសប្ដាហ៍មុន។ [[ព្រះបាទនរោត្តមសីហមុនី]]ត្រូវបានសម្រេច ឱ្យឡើងគ្រងរាជ្យ នៅទីក្រុង [[ភ្នំពេញ]] ថ្ងែទី ២៩ តុលា។ មហាក្សត្រជានិមិត្តរូបជាតិ និង ឯកភាពជាតិ ហើយទ្រង់នឹងមិនចូលរួម ក្នុងឆាកនយោបាយឡើយ។ ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តមសីហមុនី]] បានហ្វឹកហាត់ [[របាំបុរាណខ្មែរ]] និង នៅលីវ។ ប៊ីប៊ីស៊ី (BBC) បានរាយការណ៍ថាអំពើពុករលួយនៅតែបន្តក្នុងឆាកនយោបាយកម្ពុជាពីជំនួយ អន្តរជាតិ ដោយផ្ទេរបញ្ជូនដោយខុសច្បាប់ចូលក្នុងគណនីឯកជន។ អំពើពុករលួយក៏បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាង ខ្លាំងក្លាទៅលើការបាត់បង់ចំណូលរបស់ប្រជាជនផងដែរ។ ===រដ្ឋាភិបាល=== [[File:Cambodge - Roi et mère.JPG|200px|thumb|ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]​ជាមួយនិង[[ព្រះវររាជមាតា]]​[[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|នរោត្តម-មុនីនាថ]]]] [[File:Sam Rainsy (cropped).jpg|thumb|right|200px|[[សម រង្ស៊ី|សម-រង្ស៊ី]] មេដឹកនាំ[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|បក្សប្រឆាំង]]ដែលមាន​ទំនោរប្រជាធិបតេយ្យរបស់កម្ពុជា និងជាគូប្រជែងនយោបាយ​នឹងហ៊ុន-សែន។]]<!-- Deleted image removed: [[File:Sam-Rainsy-CNRP-leader.png|thumb|right|200px|[[Sam Rainsy]], leader of Cambodia's pro-democratic [[Cambodian National Rescue Party|opposition]] and Hun Sen's political rival.]] --> រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាធ្លាប់ត្រូវបានបរិយាយដោយនាយកសាខានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍របស់អង្គការ​ឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស លោកដេវីដ-រ៉ូបឺត្ស៍ថា ជា''រដ្ឋទីផ្សារសេរីបែបកុម្មុយនិស្តយ៉ាងស្រពិចស្រពិលដែលមានរដ្ឋាភិបាលចម្រុះតាមបែបផ្ដាច់​ការពាក់ព័ន្ធគ្នាកំពុងតែគ្រប់គ្រងពីលើរបបប្រជាធិបតេយ្យ​ស្ទើរភ្លើង''។<ref>Political Transition in Cambodia 1991-1999, by David W. Roberts, Curzon Publishers, 2001</ref> ហ៊ុន-សែនបានសច្ចាថានឹងកាន់អំណាចរហូតដល់លោកអាយុ ៧៤ ឆ្នាំ។ លោកគឺជាអតីតសមាជិកខ្មែរក្រហមដែលបានរត់ចោលជួរ។ រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាញឹកញាប់ដោយការមិនអើពើពីសិទ្ធិមនុស្ស និងការគាបសង្កត់លើ​និន្នាការនយោបាយខុសគ្នា។ បន្ទាប់ពីលទ្ធផលបោះឆ្នោត២០១៣ ចេញមក មានការប្រកែកដោយបក្សប្រឆាំង ពួកបាតុករបានរងរបួសនិងត្រូវស្លាប់ក្នុងការតវ៉ាប្រឆាំងជាច្រើននៅក្នុងរាជធានី ពួកបាតុករ ២០០០០ នាក់ ដែលបានរាយការណ៍ថាបានប្រមូលផ្ដុំគ្នា ហើយមានការប៉ះទង្គិចគ្នាខ្លះជាមួយនគរបាលបង្ក្រាបបាតុកម្ម។ <ref>{{Cite web |url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/cambodia-protest-clashes/814406.html |title=Retrieved September-16-2013 |access-date=2013-10-29 |archivedate=2013-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926161920/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/cambodia-protest-clashes/814406.html |url-status=dead }}</ref> មកពីសាវតារអ្នកស្រែចម្ការខ្សត់ខ្សោយ ហ៊ុន-សែនទើបតែអាយុ ៣៣ ឆ្នាំទេ នៅពេលលោកបានកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៨៥ ហើយឥឡូវស្ថិតនៅក្នុងក្រុមពួក[[ជនផ្ដាច់ការ]]មិនគួរឱ្យចង់រាប់រកដូចជា [[រ៉ូបឺត មូហ្គាបេ|រ៉ូបឺត-មូហ្គាបេ]]របស់ស៊ីមបាវ៉េ និង[[នុរស៊ុលតន ណសហ្សរបយីវ|នុរស៊ុលតន-ណសហ្សរបយីវ]]នៃ[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'។<ref>[http://www.reuters.com/article/2013/09/18/us-cambodia-hunsen-analysis-idUSBRE98H04K20130918 Retrieved September-19-2013]</ref> [[File:Norodom king of Cambodia.jpg|thumb|right|200px|ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]]] នយោបាយថ្នាក់ជាតិនៅកម្ពុជាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងក្របខណ្ឌរដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ជាតិនៅឆ្នាំ ១៩៩៣។ រដ្ឋាភិបាលនេះកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ដែលបានដំណើរការជា​[[ប្រជាធិបតេយ្យអ្នកតំណាង]][[ប្រជាធិបតេយ្យអាស្រ័យសភា|អាស្រ័យសភា]]។ [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]] គឺជាតំណែងមួយដែលបានកាន់ដោយ[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]]តាំងពីឆ្នាំ ១៩៨៥ គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]] ដែល[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] (ថ្មីៗ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]) គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ តាមការប្រឹក្សានិងរួមជាមួយការយល់ស្របដោយ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីនិងអ្នកដែលត្រូវគេតែងតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីអនុវត្ត[[អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ]] គ្រានោះដែល[[អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ]]ត្រូវបានចែករំលែកដោយនីតិប្រតិបត្តិ និងសភាតំណាងរាស្ត្រកម្ពុជា[[ទ្វីសភា]] ដែលក្នុងនោះមានវិមានជាន់ទាប ''រដ្ឋសភា'' និង វិមានជាន់ខ្ពស់ ''ព្រឹទ្ធសភា''។ សមាជិកនៃ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]មាន ១២៣ អាសនៈត្រូវបានជ្រើសតាំងតាមរយៈប្រព័ន្ធ[[តំណាងសមាមាត្រ|បោះឆ្នោតសមាមាត្រ]] និងដំណើរការរយៈពេលអតិបរមាប្រាំៗឆ្នាំម្ដង។ ព្រឹទ្ធសភាមាន ៦១ អាសនៈ ពីរក្នុងចំណោមអាសនៈនោះត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ និងពីរទៀតដោយរដ្ឋសភា និងនៅសល់បានជ្រើសតាំងដោយសមាជិក[[ក្រុមប្រឹក្សាឃុំ-សង្កាត់]]ពី ២៥ [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត-រាជធានីកម្ពុជា]]។ ព្រឹទ្ធសមាជិកបម្រើការរយៈកាលប្រាំមួយឆ្នាំម្ដង។ នៅថ្ងៃ ១៤ តុលា ២០០៤ ព្រះមហាក្សត្រ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]ត្រូវបានជ្រើសរើសដោយក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្កដែលមានសមាជិកពិសេស​ប្រាំបួនរូប បែបបទនៃដំណើរការជ្រើសរើសត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីការដាក់រាជ្យនៃព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]បានមួយសប្ដាហ៍។ ការជ្រើសរើសព្រះសីហមុនីត្រូវបានយល់ស្របដោយលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]]និងអ្នកនាំពាក្យ​រដ្ឋសភាព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|នរោត្តម-រណឫទ្ធិ]] (ព្រះភាតារួមបិតា និងជាឧត្តមក្រុមប្រឹក្សារបស់ព្រះមហាក្សត្រ) គឺជាសមាជិកពីររូបនៃក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក។ ព្រះអង្គត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យនៅភ្នំពេញនៅថ្ងៃ ២៩ តុលា ២០០៤។ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] (គ.ប.ក.) គឺជាគណបក្សដឹកនាំដ៏សំខាន់នៅកម្ពុជា។ គ.ប.ក.កាន់កាប់សភាជាន់ទាប និងជាន់ខ្ពស់នៃសភាតំណាងរាស្ត្រ ដែលមាន ៧៣ អាសនៈក្នុងរដ្ឋសភា និង ៤៣ អាសនៈក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ [[គណបក្សសមរង្ស៊ី|គណបក្សប្រឆាំងសមរង្ស៊ី]]គឺជាគណបក្សធំទីពីរនៅកម្ពុជាមាន ២៦ អាសនៈក្នុងរដ្ឋសភា និង ២ អាសនៈក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ តែនៅពេលនេះបក្សប្រឆាំងនេះបានរួបរួមជាមួយ[[គណបក្សសិទ្ធិមនុស្ស]]ហើយក្លាយជា[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]] (គ.ស.ជ.) ដែលមានកៅអី ២៩ ក្នុងរដ្ឋសភា និង ១១ ក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ [[File:Hue Sen 1 (cropped).jpg|thumb|right|200px|អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]] បច្ចុប្បន្នលោកមានតួនាទីជាប្រធានព្រឹទ្ធសភា ។]] លោកហ៊ុន-សែន និងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានជួបប្រទះភាពចម្រូងចម្រាស់ជាច្រើន។ លោកហ៊ុន-សែនធ្លាប់ជាអតីតមេបញ្ជាការខ្មែរក្រហមដែលដើមឡើយត្រូវបានប្រគល់តំណែង​ដោយពួកវៀតណាម និង បន្ទាប់មកពួកវៀតណាមបានចាកចេញពីប្រទេសនេះ ដោយស្ថិតក្នុងតំណែង[[បុរសខ្លាំង (នយោបាយ)|បុរសខ្លាំង]]របស់លោកតាមរយៈអំពើហិង្សា និងការសង្កត់សង្កិននៅពេលណាចាំបាច់។<ref name=HRWAdams>[http://www.hrw.org/news/2012/05/31/10000-days-hun-sen Adams, Brad, ''10,000 Days of Hun Sen'', International Herald Tribune, reprinted by Human Rights Watch.org]</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយការខ្លាចអំណាចនៃសហនាយករដ្ឋមន្ត្រីរបស់លោក ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|នរោត្តម-រណឫទ្ធិ]]កើនឡើង លោកហ៊ុនបានផ្ដើម[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៩៧|រដ្ឋប្រហារ]]មួយ តាមរយៈការប្រើប្រាស់កងទ័ពដើម្បីកម្ចាត់ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិ និង ពួកអ្នកដង្ហែតាមទ្រង់ចេញ។ ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិត្រូវបានបណ្ដេញចេញពីតំណែង និងបានភៀសព្រះកាយទៅប៉ារីស គ្រានោះពួកអ្នកប្រឆាំងហ៊ុន-សែនត្រូវបានចាប់ខ្លួន ធ្វើទារុណកម្ម និងអ្នកខ្លះទៀតត្រូវបានសម្លាប់ចោលភ្លាមៗមួយរំពេច។<ref name=HRWAdams/><ref>[http://www.hartford-hwp.com/archives/54/060.html An open letter from Amnesty International]</ref> ដោយសារគំនាបខាងនយោបាយ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាត្រូវបានគេចោទប្រកាន់អំពីអំពើពុករលួយក្នុងការលក់ដូរដីធ្លីក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំទៅអោយ​វិនិយោគិនបរទេសដែលបណ្ដាលឱ្យមាន​ការបណ្ដេញចេញពួកអ្នកភូមិរាប់ពាន់នាក់<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2008/apr/26/cambodia Adrian Levy and Cathy Scott-Clark, ''Country for Sale'', The Guardian, 25 April 2008]</ref> ដូចគ្នាដែរក៏មានការទទួលសំណូកសូកប៉ាន់ចំពោះការដោះដូរដើម្បីផ្ដល់សិទ្ធិធ្វើអាជីវកម្មលើ​ភោគទ្រព្យប្រេងកាត និងធនធានរ៉ែរបស់កម្ពុជាផងដែរ។<ref>{{Cite web |url=http://www.globalwitness.org/library/country-sale |title=Global Witness.org |access-date=2012-09-04 |archivedate=2013-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306234201/http://www.globalwitness.org/library/country-sale |url-status=dead }}</ref> កម្ពុជាតែងតែត្រូវគេចុះបញ្ជីជារដ្ឋាភិបាលមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋាភិបាលពុករលួយបំផុតក្នុងលោក។<ref>[http://www.asianewsnet.net/home/news.php?sec=1&id=24490 Coverage of Transparency International's Corruption Report by ''Rasmei Kampuchea Daily'' carried on Asia News Network, 2 December 2011]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ibtimes.com/articles/128461/20110330/corruption-australia-signapore-china-cambodia-philippines-hong-kong-based-political-economic-risk-co.htm |title=Perrin, C.J., ''International Business Times'', 30 March 2011 |access-date=4 កញ្ញា 2012 |archivedate=3 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403225719/http://www.ibtimes.com/articles/128461/20110330/corruption-australia-signapore-china-cambodia-philippines-hong-kong-based-political-economic-risk-co.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.transparency.org/country#KHM |title=Transparency International's latest index |access-date=2012-09-04 |archivedate=2020-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200512190640/https://www.transparency.org/country#KHM |url-status=dead }}</ref> អង្គការ[[លើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]ថ្មីៗនេះបានទទួលស្គាល់[[អ្នកទោសមនសិកា]]ម្នាក់នៅក្នុងប្រទេសនេះ: គឺសកម្មជនទាមទារសិទ្ធិដីធ្លីអាយុ ២៩ ឆ្នាំ [[យ៉ោម បុប្ផា|យ៉ោម-បុប្ផា]]។<ref name=yorm>{{cite web |url=http://www.amnesty.org/en/news/convictions-activists-cambodia-demonstrates-dire-state-justice-2012-12-27 |title=ការផ្ដន្ទាទោសពួកសកម្មជននៅកម្ពុជាបង្ហាញនូវស្ថានភាពយុត្តិធម៌គួរឱ្យភ័យខ្លាច |date=២៧ ធ្នូ ២០១២ |publisher=លើកលែងទោសអន្តរជាតិ |accessdate=២ មករា ២០១៣ |archivedate=2013-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911070531/http://www.amnesty.org/en/news/convictions-activists-cambodia-demonstrates-dire-state-justice-2012-12-27 |deadurl=no |url-status=dead }}</ref> ពួកអ្នកយកព័ត៌មានកំពុងផ្ដោតលើការតវ៉ាលើលទ្ធផលបោះឆ្នោតដែលមិនចុះសម្រុងគ្នានៅភ្នំពេញនៅថ្ងៃ ២២ កញ្ញា ២០១៣ បាននិយាយថាពួកគេត្រូវវាយប្រហារដោយចេតនាដោយនគរបាលនិងមនុស្សដែលស្លៀកពាក់ធម្មតា ជាមួយចំពាម និងកាំភ្លើងគ្រាប់ឃ្លី។ ការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងប្រធានក្លិបប៉្រិសអូវ៉ឺស៊ីនៅកម្ពុជា រិក-វ៉ាឡិនហ៊្សូអេឡា ត្រូវបានគេថតបានជាវីដេអូ។ អំពើហិង្សាចូលមកចំពេលមានភាពតានតឹងនយោបាយដោយបក្សប្រឆាំងធ្វើពហិការមិនចូល​ប្រជុំ[[សភា]]ដោយសារមិនសុខចិត្តចំពោះ​ការបន្លំសន្លឹកឆ្នោត។ អ្នករាយការណ៍ប្រាំពីរនាក់បានរងរបួសតិចតួចដែលកាលណោះពួកបាតុករខ្មែរពីរនាក់ត្រូវបានបាញ់ដោយ​គ្រាប់ចំពាម និងត្រូវបានបញ្ជូនចូលមន្ទីរពេទ្យ។ <ref>[http://www.abc.net.au/news/2013-09-24/an-cambodia-attacks-reax/4978738 Retrieved September-25-2013]</ref> === រចនាសម័្ពន្ធអំណាច === រចនាសម្ព័ន្ធនៅព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មាន៖ * [[ព្រះមហាក្សត្រ]] ជានិមិត្តរូបតំណាងប្រទេស * [[រដ្ឋសភា]] និង [[ព្រឹទ្ធសភា]] ទទួល អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ (មានតួនាទីអនុម័ត[[ច្បាប់]]) * [[រដ្ឋាភិបាល]] ទទួល អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ​ (ព្រាងច្បាប់ និងអនុវត្តច្បាប់ ដែលបានសម្រេចយល់ព្រម ដោយរដ្ឋសភា និង ព្រឹទ្ធសភា) * [[តុលាការ]] ទទួល [[អំណាចតុលាការ]] (ផ្អែកតាមច្បាប់ និងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដើម្បីកាត់សេចក្តី។ តុលាការមាន អំណាចឯករាជ្យ) ===យោធា=== '''{{Main|កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ}}''' [[File:US_Navy_110227-N-9950J-210_Royal_Cambodian_Navy_officers_observe_flight_quarters_during_a_ship_tour_aboard_the_forward-deployed_amphibious_assault.jpg|thumb|left|200px|នាយទាហានកងទ័ពជើងទឹក​កម្ពុជាអង្កេតបញ្ជាការដ្ឋានជើង​ហោះហើរកំឡុង[[សមយុទ្ធយោធា|សមយុទ្ធដែន​សមុទ្រកម្ពុជា-ស.រ.២០១១]]។]] [[កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា]] [[កងទ័ពអាកាសកម្ពុជា]] និង[[កងរាជអាវុធហត្ថកម្ពុជា|កងរាជអាវុធហត្ថ]] រួមគ្នាបង្កើតបានជា[[យោធាកម្ពុជា|កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ]] ក្រោមបញ្ជាការនៃ[[ក្រសួងការពារជាតិ (កម្ពុជា)|ក្រសួងការពារជាតិ]] ដែលមាន[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ជាអធិបតី។ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចនរោត្តម-សីហមុនីជាមេបញ្ជាការកំពូលនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ (ក.យ.ខ.ភ.) និងឯកឧត្តម​ឧត្តមសេនីយ៍​ ប៉ុល-សារឿន​កាន់​តំណែង​ជា​[[អគ្គមេបញ្ជាការ]]។ ការដាក់បញ្ចូលរចនាសម្ព័ន្ធបញ្ជាការសាឡើងវិញនៅដើមឆ្នាំ ២០០០គឺជាការចាប់ផ្ដើមដ៏សំខាន់ដើម្បីរៀបចំកងទ័ពកម្ពុជាសាជាថ្មី។ ដូចនេះយើង បានឃើញថាក្រសួងការពារជាតិបានបង្កើតឱ្យមានអគ្គនាយកដ្ឋានចំណុះបីដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះ ការដឹកនាំភស្តុភារ និង ​ហិរញ្ញវត្ថុ, សេវាកម្មសម្ភារៈ និង បច្ចេកទេស, និង សេវាកម្មការពារជាតិមួយចំនួនឱ្យស្ថិតក្រោមទីបញ្ជាការដ្ឋានជាន់ខ្ពស់ (ប.ជ.)។ រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ទៀ បាញ់|ទៀ-បាញ់]]បានបម្រើការជារដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិតាំងពីឆ្នាំ ១៩៧៩។ រដ្ឋលេខាធិការក្រសួងការពារជាតិគឺ​[[ចាយ សាំងយុន|ចាយ-សាំងយុន]] និង [[ប៉ោ ប៊ុនស៊្រឺ|ប៉ោ-ប៊ុនស៊្រឺ]]។ អគ្គមេបញ្ជាការថ្មីនៃក.យ.ខ.ភ. ត្រូវបានជំនួសដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ប៉ុល សារឿន|ប៉ុល-សារឿន]] ដែលជាអ្នកស្មោះត្រង់នឹងលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីហ៊ុន-សែនជាយូរមកហើយ។ [[មេបញ្ជាការ|មេបញ្ជាការកងទ័ព]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[មាស សុភា|មាស-សុភា]] និង [[នាយអគ្គសេនាធិការកងទ័ព (កម្ពុជា)|នាយ]]សេនាធិការ​ចម្រុះ គឺលោក ជា-សារ៉ាន់។ នៅឆ្នាំ ២០១០ កងយោធពលខេមរភូមិន្ទមាននាយទាហានប្រហែល ២១០០០០ នាក់។ ចំណាយលើកងទ័ពរបស់កម្ពុជាសរុបតាងឱ្យ ៣% នៃផ.ស.ស.ជាតិ។ កងរាជអាវុធហត្ថកម្ពុជាសរុបច្រើនជាង ៧០០០ នាក់។ កិច្ចការរដ្ឋប្បវេណីរបស់ខ្លួនរួមមានការផ្ដល់សន្តិសុខ និង សុវត្ថិភាពសាធារណៈ ដើម្បីស៊ើបអង្កេត និង ទប់ស្កាត់បទឧក្រិដ្ឋដែលបានរៀបចំឡើងដោយ ភេរវកម្ម និងក្រុមហិង្សាផ្សេងៗ ដើម្បីការពារកម្មសិទ្ធិរដ្ឋ និង សាធារណៈ ដើម្បីជួយ និងសង្គ្រោះពួកអសេនិកជន និងជាកម្លាំងសង្គ្រោះបន្ទាន់ផ្សេងៗក្នុងករណី គ្រោះធម្មជាតិ ចលាចលក្នុងស្រុក និងការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធ។ ===ទំនាក់ទំនងការបរទេស=== '''{{Main|ទំនាក់ទំនងការបរទេសកម្ពុជា}}''' [[File:Dmitry Medvedev with ambassadors 18 October 2010-2.jpeg|thumb|right|ឯកអគ្គរាជទូតថៃ-វណ្ណាបង្ហាញសារតាំង​របស់លោកដល់លោកប្រធានាធិបតី​[[ឌ្មីតទ្រី អាណាតូលីវិច មីដឌ្វីឌិវ|ឌ្មីតទ្រី-មីដឌ្វីឌិវ]]នៅ ថ្ងៃ ១៨ តុលា ២០១០។]] [[File:Hillary Clinton and Hor Namhong.jpg|thumb|right|រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស​[[ហោ ណាំហុង|ហោ-ណាំហុង]]ជួប​ជាមួយរដ្ឋលេខាធិការស.រ.ហឹលឡឺរី ឃ្លិនថឹននៅ[[បុរីញូវយ៉ក]]នៅឆ្នាំ ២០០៩។]] [[File:Secretary of Defense Leon E. Panetta, left, meets with Cambodian Minister of National Defence Gen. Tea Banh, right, during the Association of Southeast Asian Nations defense ministers meeting in Siem Reap, Camb 121116-D-BW835-026.jpg|thumb|200px|right|រដ្ឋលេខាធិការការពារជាតិស.រ.[[លីអន ផឹនឹត្តា|លីអន-ផឹនឹត្តា]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិ[[ទៀ បាញ់|ទៀ-បាញ់]]នៅ​ក្នុងជំនួប​រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិ[[អាស៊ាន]]។]] ទំនាក់ទំនងការបរទេសកម្ពុជាត្រូវបានទទួលបន្ទុកដោយ[[ក្រសួងការបរទេសនិងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ (កម្ពុជា)|ក្រសួងការបរទេស]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ឯ.ឧ.[[ហោ ណាំហុង|ហោ-ណាំហុង]]។ កម្ពុជាជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]តាំង​ពី ​ថ្ងៃ​ទី ១៤ ធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៥៥​ មក​ម្ល៉េះ ហើយក៏ជាសមាជិកនៃ[[ធនាគារពិភពលោក]] និង[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]ដែរ។ ជាសមាជិកមួយនៃ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]] (ធ.អ.អ.) ហើយក៏​ជា​សមាជិក​អាស៊ាន​នៅ​ ថ្ងៃទី ៣០ ខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩៩៩ ផងដែរ និងបានចូលរួម[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក|អ.ព.ព.]]នៅថ្ងៃ ១៣ តុលា ២០០៤។ នៅឆ្នាំ ២០០៥ កម្ពុជាបានចូលរួម[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីខាងកើត]]ដែលសម្ភោធនៅម៉ាឡេស៊ី។ ថ្ងៃ ២៣ វិច្ឆិកា ២០០៩ កម្ពុជាបានដាក់បញ្ចូលសមាជិកភាពរបស់ខ្លួនវិញទៅក្នុង[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] (ភ.ថ.ប.អ.)។<ref>{{cite web|author= |url=http://www.iaea.org |title=ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ |publisher=ភ.ថ.ប.អ. |date= |accessdate=២០១២-០៦-០៧}}</ref> កម្ពុជាដំបូងបានក្លាយជាសមាជិកនៃភ.ថ.ប.អ.នៅ ថ្ងៃ ៦ កុម្ភៈ ១៩៥៨ ក៏ប៉ុន្តែបានដកខ្លួនចេញពីសមាជិកភាពវិញនៅ ថ្ងៃ ២៦ មីនា ២០០៣។<ref>[http://ola.iaea.org/FactSheets/CountryDetails.asp?country=KH Cambodia and IAEA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612062249/http://ola.iaea.org/factSheets/CountryDetails.asp?country=KH |date=2007-06-12 }}. Ola.iaea.org. Retrieved on June 20, 2011.</ref> កម្ពុជាបានបង្កើត[[ទំនាក់ទំនងការទូត]]ជាមួយប្រទេសជាច្រើន រដ្ឋាភិបាលបានរាយការណ៍ថាមានស្ថានទូតម្ភៃនៅក្នុងប្រទេស<ref>រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/country.foreign_embassy.html |title=ស្ថានទូតបរទេស |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070212040416/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/country.foreign_embassy.html |archivedate=2007-02-12 |access-date=2012-09-04 |url-status=dead }}</ref> រួមមានប្រទេសជិតខាងនៅអាស៊ី ហើយប្រទេសទាំងនោះជាប្រទេសក្នុងចំណោមប្រទេសដើរតួសំខាន់កំឡុងកិច្ចចរចាសន្តិភាពក្រុងប៉ារីស រួមមាន ស.រ. អូស្ត្រាលី កាណាដា ចិន សហភាពអឺរ៉ុប (ស.អ.) ជប៉ុន និងរុស្ស៊ី<ref>ខាត់ថារីន អ៊ី ដាលពីណូ និងដាវិដ ជី ធិមបឺរមែន។ "{{cite web |url=http://www.asiasociety.org/publications/cambodia_policy.html |title=អនាគតនយោបាយរបស់កម្ពុជា: វិបត្តិគោលនយោបាយស.រ. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051028015243/http://www.asiasociety.org/publications/cambodia_policy.html |archivedate=2005-10-28 |access-date=2012-09-04 |url-status=dead }}", ''សង្គមអាស៊ី,'' ២៦មីនា ១៩៩៨។</ref> ព្រមទាំងស្ថានទូតនៃប្រទេសជិតខាង២០ទៀតនៅអាស៊ី ​រួមមាន សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលាវ សាធារណរដ្ឋកូរ៉េខាងត្បូង សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកូរ៉េខាងជើង និងព្រះរាជាណាចក្រថៃ។ ជាលទ្ធផលនៃទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិរបស់ខ្លួន អង្គការសប្បុរសធម៌ផ្សេងៗបានជួយបំពេញតម្រូវការកង្វះខាតហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ សង្គម សេដ្ឋកិច្ច និង [[វិស្វកម្មអសេនិក|អសេនិក]]។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីរវាងសហរដ្ឋ និង កម្ពុជាត្រូវបានពង្រឹង។ ស.រ.ជួយដល់កិច្ចប្រឹងប្រែងនៅកម្ពុជាដើម្បីប្រឆាំងនឹងភេរវកម្ម កសាងស្ថាប័នប្រជាធិបតេយ្យ លើកកម្ពស់សិទ្ធិមនុស្ស លើកស្ទួយការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច លុបបំបាត់អំពើពុករលួយ ដើម្បីបំពេញទំនួលខុសត្រូវតាមលទ្ធភាពយ៉ាងពេញដៃពេញជើងបំផុតរបស់អាមេរិកដែលខ្លួនបាន​ខកខានចាប់ពីសម័យ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] និងនាំមកនូវយុត្តិធម៌ចំពោះបញ្ហាទាំងប៉ុន្មានដើម្បីឆ្លើយតបភាគច្រើនចំពោះការរំលោភបំពាន​ច្បាប់សិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិដែលបានប្រព្រឹត្តទៅ​ក្រោមរបប[[ខ្មែរក្រហម]]។ ចំណាប់អារម្មណ៍ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិននៅកម្ពុជាបានផ្លាស់ប្ដូរគួរឱ្យកត់សម្គាល់ស្របពេលនឹង​ការបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមត្រជាក់។ ប្រទេសចិនបានជះឥទ្ធិពលជាច្រើន រួមមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយអតីតព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] ពួកសមាជិករដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាជើងចាស់ និងសហគមន៍ជនជាតិចិននៅកម្ពុជា។ មានការដោះដូរថ្នាក់កំពូលជានិច្ចរវាងប្រទេសទាំងពីរ។ ជប៉ុនជាអ្នកបរិច្ចាគដ៏សំខាន់មួយចំពោះការធ្វើឱ្យប្រសើរ និងការកសាងឡើងវិញដោយមូលហេតុបេសកកម្ម[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|អាជ្ញាធរអន្តរកាលស.ប. (អ៊ុនតាក់)]] និង ការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលលេចធ្លោខ្លាំងជាងគេ។ ជប៉ុនបានផ្ដល់ ១,២១ កោដិ$ស.រ. នៅក្នុងជំនួយអភិវឌ្ឍន៍ឯនាយសមុទ្រ (ជ.អ.ន.) កំឡុងពេលនោះចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩២ និងនៅតែជាប្រទេសម្ចាស់ជំនួយកំពូលរបស់កម្ពុជាដដែល។ គ្រានោះដែរ ការបែកបាក់ជាតិប្រកបដោយហិង្សានៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៧០ និង ៨០ បានកន្លងផុតទៅ [[ជម្លោះព្រំដែន]]ជាច្រើនរវាងកម្ពុជា និង ប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួននៅតែមានដដែល។ គ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងចំពោះកោះឆ្ងាយៗពីច្រាំង និងប៉ែកនានានៃព្រំដែនជាប់វៀតណាម និងមិនបានកំណត់[[ព្រំដែនសមុទ្រ]] និង តំបន់ព្រំដែននានាជាប់ថៃឡើយ។ ទាំងកងទ័ពកម្ពុជា និង ថៃបានប៉ះទង្គិចគ្នាតាមព្រំដែនដីគោកជាយថាហេតុនៅក្បែរ[[ប្រាសាទព្រះវិហារ]] ដែលនាំទៅដល់ការខូចទំនាក់ទំនងគ្នា។ [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]នៅឆ្នាំ ១៩៦២ បានប្រគល់ប្រាសាទនេះទៅឱ្យកម្ពុជា ប៉ុន្តែនៅតែមិនច្បាស់ចំពោះការកំណត់ទឹកដីនៅតំបន់ជុំវិញប្រាសាទនោះ។ ប្រទេសទាំងពីរបានបន្ទោសគ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការចាប់ផ្ដើមការបាញ់ប្រហារមុនគេ និង បដិសេធការឈ្លានពានចូលទឹកដីគ្នារៀងៗខ្លួន។ === ជម្លោះ​អន្តរជាតិ === ទន្ទឹមនឹងពេលដែលសង្គ្រាមស៊ីវិលជាងពីរទសវត្សបានកន្លងផុតទៅ ជម្លោះព្រំដែនរវាងកម្ពុជា និង ប្រទេសជិតខាងនៅតែបន្ត ដូចជាការបាត់បង់កោះមួយចំនួន និង​ព្រំប្រទល់ខ្លះទៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម និង ព្រំប្រទល់ដែនសមុទ្រមិនច្បាស់លាស់ និងតំបន់ព្រំដែនខាងប្រទេសថៃ។ ខែ មករា ២០០៣ [[កុប្បកម្មក្រុងភ្នំពេញ|កុប្បកម្មក្នុងក្រុងភ្នំពេញ]] បានកើតឡើងក្រោយពីមានពាក្យចចាមអារាមស្តីពីយោបល់ របស់តារាស្រីថៃ[[ស៊ុវណាន់ ខុងយិង|ស៊ុវណាន់-ខុងយិង]] លើ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]បានផ្សព្វផ្សាយលើ កាសែតក្នុងស្រុកឈ្មោះ [[រស្មីអង្គរ]] និងការលើកឡើងបន្ថែមទៀតដោយ[[ហ៊ុន សែន|នាយករដ្ឋមន្ត្រីហ៊ុនសែន]]។ រដ្ឋាភិបាល[[ថៃ]] បានបញ្ជូន យន្តហោះ យោធាដើម្បីជម្លៀសជនជាតិថៃពីកម្ពុជា​ និងបិទច្រកព្រំដែនរវាងប្រទេសទាំងពីរ នៅពេលដែលមាន [[បាតុកម្ម]] នៅក្រៅស្ថានទូតកម្ពុជាឯទីក្រុង[[បាងកក]]។​ ព្រំដែនត្រូវបានបើកឱ្យ ដំណើរការឡើងវិញនៅថ្ងៃទី ២១ ខែ មីនា ក្រោយពីរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបាន​ចំណាយ ៦ លានដុល្លារ អាមេរិក ដើម្បីជាសំណងការខូចខាតស្ថានទូតថៃ និងយល់ព្រមសងការខូចខាតលើ[[អាជីវកម្ម]][[ឯកជន]]ថៃ។ === ចំណាត់ថ្នាក់អន្តរជាតិ === {| class="wikitable" |- ! អង្គការ !! ការស្ទាបស្ទង់ !! ចំណាត់ថ្នាក់ !! ពិន្ទុ |- | [[ធនាគារពិភពលោក]]|| [[លិបិក្រមការសម្រួលការធ្វើធុរកិច្ច]] (២០១២)|| ១៣៨ ក្នុង​ចំណោម ១៨៣ || ៧៥,៤% |- | [[តម្លាភាពអន្តរជាតិ]]|| [[លិបិក្រមការដឹងថាមានអំពើពុករលួយ]] (២០១២)|| ១៦៤ ក្នុង​ចំណោម ១៨៤|| ៨៩,១៣% |- | [[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|| [[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (២០១២)|| ១៣៩ ក្នុង​ចំណោម ១៨៤|| ៧៥,៥% |- | [[ក្រុមប្រឹក្សាមាសពិភពលោក]]|| [[ការបម្រុងមាស]] (២០១០)|| ៦៥ ក្នុង​ចំណោម ១១០|| ៦០% |- | [[អ្នករាយការណ៍គ្មានព្រំដែន]]|| [[លិបិក្រមសេរីភាពសារព័ត៌មានទូទាំងពិភពលោក]] (២០១២)|| ១១៧ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៦៥,៣% |- | [[មូលនិធិកេរ្តិ៍មរតក]]|| [[លិបិក្រមសេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច]] (២០១២)|| ១០២ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៥៧% |- | [[របាយការណ៍ការប្រកួតប្រជែងសកល]]|| [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]] (២០១២)|| ៩៧ ក្នុង​ចំណោម ១៤២|| ៦៨,៣% |- | [[លិបិក្រមសន្តិភាពសកល]]|| [[វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចវិទ្យានិងសន្តិភាព]] (២០១២)|| ១០៨ ក្នុង​ចំណោម ១៤២|| ៦៨,៣% |- | [[អង្គការសហប្រជាជាតិ|សហប្រជាជាតិ]]|| [[លិបិក្រមការអប់រំ]](២០១២)|| ១៣២ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៧៣,៧% |} == ភូមិសាស្ត្រ == '''{{Main|ភូមិសាស្ត្រកម្ពុជា}}''' [[File:Dongrakfrommawidaeng1.jpg|thumb|300px|left|[[ជួរភ្នំដងរែក|ភ្នំដងរែក]]នៅភាគខាងជើងកម្ពុជា]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|thumb|right|ទឹកធ្លាក់នៅ[[ភ្នំគូលែន]]]] ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ខាងត្បូង[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]]។ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាជាប្រទេសទី៨ បើគិតពីផ្ទៃដី ១៨១០៣៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ក្នុងចំណោមប្រទេសទាំង១០​។ ទីតាំងភូមិសាស្ដ្រនេះ បានផ្តល់នូវទំនាក់ទំនង យ៉ាងងាយស្រួល ក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចទេសចរណ៍ ជាមួយប្រទេសជិតខាងនិង លើពិភពលោក។ កម្ពុជាមានក្រឡាផ្ទៃ ១៨១០៣៥ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ) (៦៩៨៩៨&nbsp;ម៉ាយ&nbsp;ការ៉េ) និងសណ្ដូកទាំងមូលចូលក្នុងតំបន់និវត្តន៍ រវាងរយៈទទឹង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១០|ជ១០°]]និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៥|១៥°]] និងរយៈបណ្ដោយ[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១០២|ក១០២°]]និង[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១០៨|១០៨°]]។ [[កូអរដោនេ]][[ភូមិសាស្ដ្រ]]នេះ បញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ត្រូពិច គឺ ក្តៅហើយសើម ម្យ៉ាងទៀត ស្ថិតនៅក្នុង តំបន់[[អាស៊ីមូសុង]]គឺ សម្បូរភ្លៀង ដែលជាតំបន់មាន លក្ខណៈល្អប្រសើរ ដល់ការលូតលាស់នៃរុក្ខជាតិ និងដំណាំគ្រប់ប្រភេទ។ ដោយយោងទៅលើលក្ខណៈ ទាំងអស់នេះហើយ បានធ្វើឲ្យប្រទេសយើង មានលក្ខណៈល្អក្នុងការអភិវឌ្ឍលើ វិស័យទេសចរណ៍ជាតិ ព្រោះជាតំបន់ទទួលឥទ្ធិពលក្តៅស្ទើរពេញមួយឆ្នាំ។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនទល់នឹងថៃនៅភាគខាងជើងនិងខាងលិច ៨០០ គ.ម និងលាវនៅភាគខាងកើតឆៀងខាងជើង ៥៤១ គ.ម និង [[វៀតណាម]]នៅភាគខាងកើត និងខាងកើតឆៀងខាងត្បូង ១២២៨ គ.ម។ វាមានខ្សែច្រាំងសមុទ្រ ៤៤៣ សហាតិមាត្រ (គីឡូម៉ែត្រ) (២៧៥&nbsp;ម៉ាយ) តាមបណ្ដោយ[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]។ # '''ព្រំប្រទល់ប្រទេស៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានព្រំប្រទល់ប្រវែង ២៦០០ គ.ម គឺព្រំប្រទល់ដីគោក ៥ភាគ៦ និង [[ឆ្នេរសមុទ្រ]]មាន ១ភាគ៦។ ## '''ព្រំប្រទល់ដីគោក៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានព្រំប្រទល់ ខាងជើងជាប់[[លាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតលាវ]] ខាងកើតនិងភាគខាងត្បូងជាប់ជាមួយ សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម និង ខាងលិចជាមួយព្រះរាជាណាចក្រថៃ ដែលសុទ្ធជាប្រទេស បានចុះកិច្ចព្រមព្រៀង ធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការខាង នយោបាយ និងអភិវឌ្ឍន៍ប្រទេសជាតិ។ ## '''ព្រំប្រទល់សមុទ្រ៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានទីតាំងជាប់សមុទ្រ ដោយមានឆ្នេរ ៤៤០ គីឡូម៉ែត្រ ជាយទ្វីបទូលាយ និង សមុទ្រត្រូពិច ជម្រៅមធ្យមសម្បូរជលផល គ្រប់បែបយ៉ាង ងាយស្រួលដល់ការធ្វីអាជីវកម្មនេសាទសមុទ្រ ចិញ្ចឹមសត្វសមុទ្រ និង ជាកន្លែងទេសចរណ៍ដ៏ល្អប្រណិត លាយឡំជាមួយខ្សាច់ពណ៌ស ប្រកបដោយ ខ្យល់អាកាសបរិសុទ្ធ។ # '''ទ្រង់ទ្រាយ និង​ទំហំ៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានទំហំ ១៨១០៣៥ គ.ម^២ មានរាងចតុពហុកោណស្ទើរជ្រុង ដែលមានចំណុចកណ្តាលនៅ [[ខេត្តកំពង់ធំ]] ដោយមានប្រវែងពី ជើងទៅត្បូង ​៤៤០ គ.ម ពីលិចទៅកើត ៥៦០ គ.ម ។ ទំហំទ្រង់ទ្រាយនេះពុំបង្កើតឲ្យមានការលំបាក ដល់ការអភិវឌ្ឍ លើវិស័យទេសចរណ៍ទេ ជាពិសេសគឺមាន ភាពងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំណើររបស់ភ្ញៀវទេសចរណ៍។ ក្រៅពីនេះ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ពុំដែលបានទទួលនូវ[[គ្រោះធម្មជាតិ]]ធំៗ ណាមួយទេ ដូចជា [[បន្ទុះភ្នំភ្លើង]] ការ[[រញ្ជួយដី]]។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសយើង ស្ថិតនៅក្រៅ[[មណ្ឌលខ្យល់ព្យុះ]]ទៀតផង។ ទេសភាពកម្ពុជាត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយវាលទំនាបកណ្ដាលដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយដីខ្ពស់ និងភ្នំទាបៗនិងរួមមាន[[បឹងទន្លេសាប]] និងការលាតសន្ធឹងនៃ[[ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ]]ខ្ពស់ៗ។ ការលាតសន្ធឹងទៅខាងក្រៅចាប់ពីតំបន់កណ្ដាលនេះគឺជាវាលទំនាបចន្លោះៗ ដែលមានព្រៃឈើស្ដើង និងកើនកម្ពស់ឡើងចាប់ពីប្រហែល ២០០ មាត្រ លើកម្រិតទឹកសមុទ្រ។ ទៅខាងជើងវាលទំនាបកម្ពុជាទល់នឹងចំណោតថ្មភក់ ដែលបង្កើតនូវចំណោតថ្មទល់មុខគ្នាទៅភាគខាងត្បូងដែលសន្ធឹងច្រើនជាង ៣២០ សហាតិមាត្រ ( គីឡូម៉ែត្រ) ចាប់ពីខាងលិចទៅខាងកើត និងងើបឡើងទល់ទៅលើវាលទំនាបដល់កម្ពស់ពី ១៨០ ទៅ ៥៥០ មាត្រ (ម៉ែត្រ)។ ចំណោតនេះកំណត់នូវព្រំដែនខាងត្បូងនៃ[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ លំហូរទៅខាងត្បូងឆ្លងកាត់តំបន់ខាងកើតប្រទេសនេះគឺទន្លេមេគង្គ ដែលមានប្រភពមកពី[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] ជាផ្លូវទឹកដ៏សំខាន់ហូរកាត់ [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] [[ខេត្តក្រចេះ]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[ខេត្តកណ្តាល]] និង [[ខេត្តព្រៃវែង]] មកបំពេញឱ្យ [[ទន្លេសាប]] និង [[បឹងទន្លេសាប]] ដែលជាប្រភព [[មច្ឆា]]ជាតិមិនចេះរីងស្ងួតរបស់កម្ពុជាដែលប្រជាជនកម្ពុជាពឹងផ្អែកសម្រាប់ទទួលទាននឹងប្រកបរបរ​អាជីវកម្មដើម្បីជួយផ្គត់ផ្គង់គ្រួសារ។ ភាគខាងកើតនៃមេគង្គ វាលទំនាបចន្លោះៗផុសឡើងបន្តិចម្ដងៗជាមួយដែនដីខ្ពស់ភាគខាងកើត ជាតំបន់ដែលសម្បូរដោយព្រៃភ្នំនិងខ្ពង់រាបខ្ពស់ៗដែលលាតចូលទៅក្នុងប្រទេសលាវ និងវៀតណាម។ ៧៥% នៃផ្ទៃដីស្ថិត នៅរយៈកំពស់តិចជាង ១០០ ម លើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ​ លើកលែងតែប្រជុំភ្នំក្រវាញ (រយៈកំពស់ខ្ពស់ជាងគេ ១៨១៣ ម) និងប្រជុំភ្នំដំរី (៥០០- ១០០ ម) ក៏ដូចជាតំបន់ខ្ពង់រាបខាងជើងនៃ ជួរភ្នំដងរែក (ជាមធ្យម ៥០០ ម) តាមបណ្តោយពំ្រដែនជាប់តំបន់ឦសានប្រទេសថៃ។ នៅភាគខាងលិចឆៀងខាងត្បូង បណ្ដុំដែនដីលើពីរផ្សេងគ្នានៃកម្ពុជា គឺ[[ជួរភ្នំក្រវាញ]] និង[[ភ្នំដំរី|ជួរភ្នំដំរី]] បង្កើតតំបន់ដែនដីខ្ពស់មួយផ្សេងទៀតដែលគ្របដណ្ដប់ភាគច្រើននៃតំបន់ដែនដីរវាងបឹងទន្លេសាប និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]។ ក្នុងតំបន់ដាច់ស្រយាលនិងគ្មានមនុស្សនៅដ៏ធំនេះ [[ភ្នំឱរ៉ាល់]] គឺជាកំពូលភ្នំខ្ពស់បំផុតរបស់កម្ពុជា ងើបឡើងដល់កម្ពស់ ១៨១៣ មាត្រ រឺ ម៉ែត្រ។ តំបន់ច្រាំងសមុទ្រភាគខាងត្បូងដែលជាប់នឹងឈូងសមុទ្រថៃគឺជាចម្រៀកដែនដីខ្ពស់ចង្អៀតមួយ ដែលបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃឈើដ៏ច្រើននិងមានមនុស្សរស់នៅរាយប៉ាយ ដែលនៅឃ្លាតឆ្ងាយពីវាលទំនាបកណ្ដាលតាមដែនដីខ្ពស់ៗនៅខាងលិចឆៀងខាងត្បូង។ ភូមិសាស្ត្រប្រទេសកម្ពុជាមានរាងជាបាតខ្ទះ លក្ខណៈពិសេសភូមិសាស្ត្រប្លែកបំផុតគឺជំនន់នៃបឹងទន្លេសាប ដែលវាស់ទៅប្រហែល ២៥៩០ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ) កំឡុងរដូវប្រាំង និងរីកឡើងប្រហែល ២៤៦០៥ សហាតិមាត្រការ៉េ រឺ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ កំឡុងរដូវវស្សា។ នេះបាននាំឱ្យមានមនុស្សរស់នៅដ៏ច្រើននៅវាលទំនាប ដែលត្រូវទុកសម្រាប់ការដាំដុះស្រូវឡើងទឹក ជាដែនដីបេះដូងនៃកម្ពុជា។ ភាគច្រើននៃតំបន់នេះត្រូវបានគេកំណត់ជាតំបន់អភិរក្ស[[កម្មវិធីមនុស្សនិងជីវមណ្ឌល|ជីវមណ្ឌល]]។ 3. ''' សណ្ឋានដី៖''' ដោយយោងទៅតាមលក្ខណៈទូទៅនៃ [[សណ្ឋានដី]]នៃ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានផ្ទៃផតកណ្តាល ជា[[ទំនាប]] ហើយព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នំ និង[[ខ្ពង់រាប]] និង ទិសនិរតីជាតំបន់[[ឈូងសមុទ្រ]]។ ម៉្យាងទៀត ដោយយោងទៅតាម គោលការអភិវឌ្ឍន៍ តំបន់ទេសចរណ៍ គេបានចែកប្រទេសកម្ពុជា ជា៤ ផ្នែកធំៗ គឺ៖ ## '''តំបន់វាលរាប៖''' [[តំបន់វាលរាប]] មានក្រលាផ្ទៃ ២៥០៦៩ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅសរុប ៥៨៩៨៣០៥ នាក់ និង​ ដង់ស៊ីតេ ប្រជាជនក្នុងតំបន់នេះគឺ ២៣៥ នាក់ ក្នុង ១ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមាន[[ស្រុក]]-[[ក្រុង]]-[[ខណ្ឌ]] ចំនួន៦៣ [[ឃុំ]]-[[សង្កាត់]] ចំនួន ៧០០ និងភូមិចំនួន ៦៤១៤។ តំបន់នេះ រួមមាន រាជធានី[[ភ្នំពេញ]] [[ខេត្តកណ្តាល]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[ខេត្តស្វាយរៀង]] [[ខេត្តព្រៃវែង]] និង [[ខេត្តតាកែវ]] ។ តំបន់វាលរាប ជាតំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅចម្រុះ ច្រើន[[ជាតិសាសន៍]] ក្រៅពីខ្មែរ មានជនជាតិ[[ចិន]] [[វៀតណាម]] [[ចាម]] [[ថៃ]] [[ឡាវ]] និង​ ក្រុម[[ជនជាតិស្បែកស]]ដែលមានតិចតួច។ ចំនែក[[ជនជាតិភាគតិច]] មានរស់នៅក្នុងស្រុក ពញាក្រែក មេមត់ ក្នុងខេត្តកំពង់ចាម ជនជាតិទាំងនោះ​ រួមមានជនជាតិ[[កួយ]] និង [[ស្ទៀង]]។ ## '''តំបន់បឹងទន្លេសាប៖''' [[តំបន់បឹងទន្លេសាប]] មាន[[ក្រលាផ្ទៃ]] ៦៧៦៦៨ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅសរុប ៣៥០៥៤៤៨ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេប្រជាជន ៥៧ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌ ចំនួន ៦០ ឃុំ-សង្កាត់ ៤៨៨ [[ភូមិ]]ចំនួន ៤០៤១ ។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តកំពង់ធំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]] [[ខេត្តប៉ៃលិន]] [[ខេត្តពោធិសាត់]] និង​ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ។ នៅតំបន់បឹងទន្លេសាប ក្រៅពីជនជាតិភាគតិច ដែលរស់នៅតាមតំបន់ភ្នំ ដូចជា [[ស្អួច]] [[ស្ទៀង]] និង​ សំរែ ជាដើម។ ## '''តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ៖''' តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រមានក្រលាផ្ទៃ ១៧២៣៧ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ៨៤៤៨៦១ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេ ប្រជាជន ៤៩ នាក់ ក្នុង ១ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌ ចំនួន ២១ ឃុំ-សង្កាត់ ចំនួន ១៥២ និងភូមិចំនួន ៧០៥។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] [[ខេត្តកំពត]] [[ខេត្តកោះកុង]] [[ខេត្តកែប]]។ ខេត្តទាំង ៤ នេះ មានទីតាំងជាប់នឹងសមុទ្រកម្ពុជា ដែលមានប្រវែង ៤៤០ គ.ម។ តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រកម្ពុជា គឺត្រូវបានកំណត់យក [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] ជាចំនុចកណ្តាល ដែលមានចំងាចម្ងាយ ២៣២ គ.ម ពីរាជធានី[[ភ្នំពេញ]]។ នៅតំបន់នេះគេសង្កេតឃើញ មានជនជាតិខ្មែរចំនួន ៨០% ក្រៅពីនេះ មានជនជាតិ ឥស្លាម វៀតណាម ចិន ថៃ និង ជនជាតិភាគតិចដូចជា ជនជាតិស្អួច។ ប្រជាជនភាគច្រើន មានជីវភាពធូធារក្នុងការប្រកបរបរ [[កសិកម្ម]] និង [[នេសាទ]]។ នៅតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ សណ្ឋានដីមានលក្ខណៈ ជាខ្ពង់រាប​ វាលរាប និង ឆ្នេរសមុទ្រ និង ឈូងសមុទ្រ។ ដីតំបន់នេះមានលក្ខណៈជាដីខ្សាច់ច្រើន។ តំបន់នេះអាចប្រកបរបរដាំ ដំណាំដូងប្រេង កៅស៊ូ ដូង ម្រេច ទុរេន។ល។ ជាពិសេស តំបន់នេះសម្បូរ ទៅដោយ ដើម[[កោងកាង]]ជាច្រើនប្រភេទ។ ក្រៅពីលក្ខណៈ ទាំងអស់នេះ គេសង្កេតឃើញមាន[[កោះ]]ចំនួន ៦០។ ក្នុងនោះ នៅ [[ខេត្តកោះកុង]] មាន ២៣ [[ខេត្តកំពត]] មាន២ [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] មាន២២ និង[[ខេត្តកែប]]មាន ១៣។ ក្នុងចំណោម ប្រវែងឆ្នេរសមុទ្រសរុប ៤៤០ គ.ម ខេត្តកោះកុង មានប្រវែង ២៣៧ គ.ម ខេត្តកំពត មានប្រវែង ៦៧គ.ម ក្រុងព្រះសីហនុ មានប្រវែង ១១០គ.ម និង ក្រុងកែប មានប្រវែង ២៦ គ.ម ។ ឈូងសមុទ្រកម្ពុជាមាន ជម្រៅពុំសូវជ្រៅប៉ុន្មានទេ ហើយមានបាតរាវស្មើ។ ជម្រៅទឹកជាមធ្យម ៥០ ម៉ែត្រ ជម្រៅគិតជា អតិបរមាមិនលើស​ពី ៨១ ម៉ែត្រ ទេ។ ឈូងសមុទ្រនេះ ខណ្ឌប្រទេសកម្ពុជា ជាពីរ[[ឧបទ្វីបម៉ាឡាកា]] ។ [[តំបន់ឆ្នេរ]] មានផ្ទៃដី ១៧២៣៧ គ.ម^២ ខេត្តកែបមាន ៣៣៦ គ.ម^២ ខេត្តកំពតមាន ៤៨៧៣ គ.ម^២ និង ខេត្តកោះកុង មាន ១១១៦០ គ.ម^២ ។ ## '''[[តំបន់ភ្នំ]] និង ខ្ពង់រាប៖''' តំបន់ភ្នំ និង ខ្ពង់រាបមានក្រលាផ្ទៃ ៦៨០៦១ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ១១៨៩០៤២ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេប្រជាជន ១៧ គ.ម^២ (ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌចំនួន ៣៩ ឃុំ-សង្កាត់ចំនួន ២៨៣ និងភូមិចំនួន ២២៤៦។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] [[ខេត្តព្រះវិហារ]] [[ខេត្តក្រចេះ]] [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] [[ខេត្តរតនគិរី]] និង[[ខេត្តមណ្ឌលគីរី]]។ ប្រជាជនដែលមាននៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាប និង​ភ្នំ ក្រៅពីជនជាតិខ្មែរ លាវ ចិន ថៃ វៀតណាម នៅមាន ជនជាតិភាគតិចមានចំនួន ១៨ក្រុមទៀតៈ ជនជាតិ [[ព្នង]] [[ស្ទៀង]] [[ក្រោល]] [[រអួង]] [[ទំពូន]] [[ថ្មូន]] [[ប្រ៊ូវ]] [[ស្មិល]] [[គួយ]] [[អានោង]] [[ចារាយ]] [[គ្រឹង]] [[រដែរ]] [[ខា]] [[ស្អួច]] [[កាចក់]] [[កាវ៉ែត]] និង [[លុន]]។ ក្នុងចំណោម ជនជាតិទាំងអស់នោះ ជនជាតិព្នងមានចំនួន ច្រើនជាងគេ គឺ ៤៥% នៃជនជាតិទាំងអស់។<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ តំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាត្រង់ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត និង លក្ខណៈទូទៅ ដោយលោក [[កែវ ភួង]]</ref> === អាកាសធាតុ === '''{{Main|អាកាសធាតុកម្ពុជា}}''' [[File:Malaysian Sun Bear.jpg|thumb|200px|right|ខ្លាឃ្មុំព្រះអាទិត្យ]] អាកាសធាតុកម្ពុជា ក៏ដូចជានៅទូទាំងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែរ ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]] ដែលគេស្គាល់ថាក្ដៅហើយសើមនៅតំបន់និវត្តន៍ ពីព្រោះតែភាពដោយឡែកគ្នានៃរដូវកាលដែលបានកត់សម្គាល់ខុសគ្នា។ កម្ពុជាមានសីតុណ្ហភាពរវាងពី {{convert|21|to|35|°C|°F|1}} និងមានលំអានជាមូសុងនិវត្តន៍។ មូសុងនិរតីបក់ចូលទៅដីគោកដែលនាំមកនូវខ្យល់ផ្ទុកដោយសំណើមពី[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]និង​[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]ចាប់ពីខែ ឧសភា ដល់ខែ តុលា។ មូសុងឦសាននាំមកនូវរដូវប្រាំង ដែលបន្តចាប់ពីខែ វិច្ឆិកា ដល់ខែ មីនា។ ប្រទេសនេះឆ្លងកាត់ការធ្លាក់ភ្លៀងយ៉ាងច្រើនបំផុតចាប់ពីខែ កញ្ញា ដល់ខែ តុលា ជាមួយកំឡុងរដូវប្រាំងដែលផ្ដើមឡើងចាប់ពីខែ មករា ដល់​ខែ កុម្ភៈ។ សីតុណ្ហភាពមធ្យមអតិបរមា គឺចន្លោះពី ២៥,៥ អង្សាសេ ទៅ ២៩,៥ អង្សាសេ(ក្តៅជាងគេ គឺ[[ខែមេសា]]) និងសីតុណ្ហភាពមធ្យមអប្បបរមា គឺនៅចន្លោះ ពី ២៤ អង្សាសេ ទៅ ២៦,៥ អង្សាសេ (ត្រជាក់ជាងគេនៅ[[ខែធ្នូ]])។ សីតុណ្ហភាពនេះ មានការប្រែប្រួលខ្លះ ទៅតាមតំបន់ ដូចជា នៅតំបន់ភ្នំ និងខ្ពង់រាប (ភ្នំបូកគោ សីតុណ្ហភាពមធ្យមគឺ ២០ អង្សាសេ)។ កម្ពុជាមានរដូវពីរផ្សេងគ្នា។ រដូវវស្សា ដែលចាប់ផ្ដើមពីខែ ឧសភា ដល់ខែ តុលា អាចឃើញថាសីតុណ្ហភាពធ្លាក់ចុះដល់{{convert|22|°C|1}}និងត្រូវបាននាំមកជាទូទៅជាមួយភាពសើមខ្ពស់។ រដូវប្រាំងបន្តចាប់ពីខែ វិច្ឆិកា ដល់ខែ មេសា នៅពេលនោះសីតុណ្ហភាពអាចកើនឡើងរហូតដល់{{convert|40|°C}}ក្បែរខែ មេសា។ ទឹកជំនន់ដ៏មហន្តរាយបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ ២០០១ និងម្ដងទៀតនៅឆ្នាំ ២០០២ ដែលកម្រិតទឹកជំនន់ខ្លះស្ទើរតែរាល់ឆ្នាំ។ យោងតាមប្រភពពី គេហទំព័រ <ref>[http://www.weather.com អាកាសធាតុ ប្រទេសកម្ពុជា នៅទី[[ក្រុង ភ្នំពេញ]] បង្ហាញដូចតារាង ខាងក្រោម]</ref>អាកាសធាតុនៅទី[[រាជធានីភ្នំពេញ]] តាមប្រភពពីគេហទំព័រ <ref>[http://www.weather.com] </ref>៖ {{អាកាសធាតុប្រទេសកម្ពុជា}} ===បរិស្ថានវិទ្យា=== '''{{Main|ជីវិតសត្វព្រៃកម្ពុជា}}''' [[File:Macaques dans le parc dAngkor Vat (6931909635).jpg|thumb|[[ស្វា]]នៅ[[អង្គរ]]]] កម្ពុជាមានរុក្ខជាតិនិងសត្វព្រៃជាច្រើនប្រភេទប្លែកៗ។ មាន[[ថនិកសត្វ]] ២១២ ប្រភេទ បក្សី ៥៣៦ ប្រភេទ [[ល្មូន]] ២៤០ ប្រភេទ និងត្រីទឹកសាប ៣៥០ ប្រភេទ (បរិវេណបឹងទន្លេសាប) និងត្រីសមុទ្រ ៤៣៥ ប្រភេទ។ ភាគច្រើននៃជីវៈចម្រុះមាននៅជុំវិញបឹងទន្លេសាប់និងជីវមណ្ឌលជុំវិញ។<ref>[https://web.archive.org/web/20110728131701/http://www.tsbr-ed.org/english/online_catalogue/textual_detail.asp?ref=141 Tonle Sap Biosphere Reserve: perspective 2000], Mekong River Commission (MRC), 1 March 2003.</ref> [[ទីបម្រុងជីវៈចម្រុះបឹងទន្លេសាប]]គឺជាបាតុភូតបរិស្ថានវិទ្យាតែមួយនៅជុំវិញបឹងទន្លេសាប។ វាព័ទ្ធជុំវិញបឹងនិងខេត្តទាំងប្រាំបួន: [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] [[ប៉ៃលិន]] [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ|ឧត្តរមានជ័យ]] និង[[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]]។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៧ បឹងត្រូវបានដាក់ចូលដោយជោគជ័យជាទីបម្រុង[[ជីវមណ្ឌល]][[យូណេស្កូ]]។<ref>[http://www.unesco.org/mab/doc/brs/BRlist2008.pdf Complete list of biosphere reserves]. Publication Date: 3 November 2008, retrieved from UNESCO website, 29 December 2008.</ref> ទីជម្រកសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមានព្រៃប្រាំងនៃ[[ខេត្តមណ្ឌលគីរី]] និង [[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]] និងបរិស្ថានប្រព័ន្ធ[[ជួរភ្នំក្រវាញ]] ដែលរួមមាន[[ឧទ្យានជាតិមុនីវង្យបូកគោ|ឧទ្យានជាតិបូកគោ]] [[ឧទ្យានជាតិបុទុមសាគរ|ឧទ្យានជាតិបទុមសាគរ]] និង ភ្នំឱរ៉ាល់ និងដែនជម្រកសត្វព្រៃភ្នំសំកុស។ [[មូលនិធិទូទាំងពិភពលោកដើម្បីធម្មជាតិ]]ទទួលស្គាល់[[បរិស្ថានតំបន់លើគោក]]ផ្សេងប្រាំមួយនៅកម្ពុជា – [[ព្រៃទឹកភ្លៀងជួរភ្នំក្រវាញ]] [[ព្រៃប្រាំងឥណ្ឌូចិនភាគកណ្ដាល]] [[ព្រៃប្រាំងខៀវស្រងាត់ឥណ្ឌូចិនភាគអាគ្នេយ៍]] [[ព្រៃទឹកភ្លៀងភ្នំអណ្ណាមខាងត្បូង]] [[ព្រៃរនាមបឹងទន្លេសាប]] និង[[ព្រៃរនាមវាលភក់បឹងទន្លេសាប-មេគង្គ]]។<ref>Eric Wikramanayake, Eric Dinerstein, Colby J. Loucks ''et al.'' (2002). Terrestrial Ecoregions of the Indo-Pacific: a Conservation Assessment. Island Press; Washington, DC, ISBN 1559639237.</ref> អត្រានៃ[[ការកាប់ព្រៃឈើនៅកម្ពុជា]]គឺអត្រាមួយខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងពិភពលោក។ ព្រៃកាលពីមុនរបស់កម្ពុជាគ្របដណ្ដប់ចាប់ពីជាង ៧០% ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៩ បានធ្លាក់មកត្រឹមតែ ៣,១% នៅឆ្នាំ ២០០៧។ ជាសរុប កម្ពុជាបានបាត់បង់ {{convert|25000|km2|sqmi|-2}} នៃព្រៃរវាងឆ្នាំ ១៩៩០ និង ២០០៥—{{convert|3340|km2|sqmi|0|abbr=on}} ដែលក្នុងនោះធ្លាប់ជាព្រៃកាលពីមុន។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៧ ព្រៃឈើតិចជាង {{convert|3220|km2|sqmi|0|abbr=on}} នៃព្រៃកាលពីមុនៗនៅសល់រួមជាមួយផលវិបាកនេះ [[ភាពគង់វង្ស]]នៃដែនជម្រកព្រៃឈើអនាគតនៅកម្ពុជាគឺស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងយ៉ាងខ្លាំង ជាមួយពួកអ្នកកាប់ព្រៃខុសច្បាប់កំពុងតែរកចំណូលបាន។<ref>{{cite web |url=http://www.planetark.org/dailynewsstory.cfm/newsid/20049/story.htm |title=ការកាប់ឈើគំរាមកំហែងឱ្យមានសោកនាដកម្មនៅកម្ពុជា – ស.ប. |publisher=Planet Ark |date=៦ មីនា ២០០៣ |accessdate=២៧ មិថុនា ២០១០ |archivedate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014012856/http://www.planetark.org/dailynewsstory.cfm/newsid/20049/story.htm |url-status=dead }}</ref> [[File:Grus antigone Luc viatour.jpg|thumb|200px|right|[[ក្រៀលស្រៈ]]]] ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== '''{{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលកម្ពុជា}}''' '''''រាជធានី''''' និង'''''ខេត្ត''''' នៃកម្ពុជាគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលថ្នាក់ដំបូង។ កម្ពុជាត្រូវបានបែងចែកទៅជា ២៥ [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត-រាជធានី]]។ ស្រុក ក្រុង និង ខណ្ឌគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលកម្ពុជាថ្នាក់ទីពីរ។ តាមច្បាប់​ស្ដីពី​ការ​គ្រប់គ្រង​រាជធានី ខេត្ត ក្រុង ស្រុក ខណ្ឌ ដែល​​រដ្ឋសភា​បាន​អនុម័ត ហើយព្រះមហាក្សត្របានទ្រង់ចេញព្រះរាជក្រម​ប្រកាស​ឱ្យ​ប្រើ កាលពី​ពេល​ថ្មី​ៗ ប្រទេស​កម្ពុជា ត្រូវ​បាន​ចែក​ជា​រាជធានី និង​ខេត្ត​។ រាជធានី​ចែក​ចេញ​ជា​ខណ្ឌ ខណ្ឌ​ចែក​ជា​សង្កាត់​។ ខេត្ត​ចែក​ចេញ​ជា ស្រុក និង​ក្រុង ដែល​ស្រុក​ចែក​ជា​ឃុំ និងសង្កាត់ ហើយ​ក្រុង​ចែក​ជា​សង្កាត់​។ ជា​លទ្ធផល​នៃ​ច្បាប់​នេះ មាន​ដូចជា ៖ # ផ្លាស់ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ក្រុង​ចំនួន​ ៣ មក​ជា​ខេត្ត​រួម​មាន ៖ [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] [[ខេត្ត​កែប]] និង​[[ខេត្តប៉ៃលិន]]​។ # បង្កើត​ក្រុង​ថ្នាក់​ស្មើ​ស្រុក​ចំនួន ​៣ គឺ ៖ [[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]​នៃ​[[ខេត្ត​បន្ទាយមានជ័យ]] [[ក្រុងសួង]]​នៃ​[[ខេត្ត​កំពង់ចាម]] [[ក្រុងបាវិត]]​នៃ​[[ខេត្តស្វាយរៀង]]​។ # ធ្វើការ​ផ្លាស់ប្ដូរ​ទីរួមខេត្ត​មក​ជា​ក្រុង និង​បង្កើត​ស្រុក ខណ្ឌ​ថ្មី ព្រមទាំង​បង្កើត​ក្រុង​ដែល​បំបែក​ពី​ស្រុក ទីប្រជុំជន ខេត្ត​ចំនួន ​៥ ក្នុង​នោះ​មាន ៖ [[ស្រុករុក្ខគិរី]]​នៃ​[[ខេត្ត​បាត់ដំបង]] ដែល​បំបែក​ពី​[[ស្រុកមោងឫស្សី]], [[ខណ្ឌសែនសុខ]]​នៃ​[[រាជធានី​ភ្នំពេញ]] ដែល​បំបែក​ចេញពី​[[ខណ្ឌឫស្សីកែវ]], [[ក្រុង​ព្រៃវែង]] បំបែក​ចេញ​ពី​[[ស្រុកកំពង់លាវ]]​នៃ​[[ខេត្តព្រៃវែង]] និង​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ស្រុក​ព្រៃវែង ទៅ​ជា​[[ស្រុក​ស្វាយអន្ទរ]]​នៃ​ខេត្ត​ព្រៃវែង​វិញ, [[ក្រុង​ក្រចេះ]] បំបែក​ពី​ស្រុក​ក្រចេះ និង​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ស្រុក​ក្រចេះ ទៅ​ជា[[​ស្រុកចិត្របុរី​]]នៃ​ខេត្ត​ក្រចេះ​វិញ, [[ក្រុង​ព្រះវិហារ]] បំបែក​ពី​ស្រុក​ត្បែងមានជ័យ​នៃ​[[ខេត្តព្រះវិហារ]] និង​[[ក្រុង​កំពត]] បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​មក​ពី​ស្រុក​កំពង់បាយ​នៃ​[[ខេត្ត​កំពត]] ហើយ​ស្រុក​កំពត​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា​[[ស្រុក​ទឹកឈូ]]​វិញ​។ បច្ចុប្បន្ននេះដូចជាមានថែមស្រុកថ្មីមួយទៀតនៅខេត្តព្រៃវែង គឺ[[ស្រុកពោធិរៀង]]។ #'''ខេត្ត​ត្បូង​ឃ្មុំ''' ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​យោង​តាម​ព្រះ​រាជ​ក្រឹត្យ នស/រកត/១២០៣/១៤៤៥ ដែល​ធ្វើ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ​៣១ ខែ ​ធ្នូ ឆ្នាំ​ ២០១៣ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ចេញ​ប្រកាស​នៅ​ដើម​ខែ​ មករា ឆ្នាំ​ ២០១៤ ។ ខេត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​កាត់​យក​ក្រុង​ចំនួន ១ និង​ស្រុក​ចំនួន ៦ ពី​ខេត្ត​[[កំពង់ចាម]]គឺ ក្រុង[[ក្រុងសួង|សួង]] ស្រុក​[[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]] ស្រុក[[ស្រុកអូររាំងឪ|​អូររាំងឪ]] ស្រុក[[ស្រុកក្រូចឆ្មារ|​ក្រូចឆ្មារ]] ស្រុក​[[ស្រុកតំបែរ|តំបែរ]] ស្រុក​[[ស្រុកពញាក្រែក|ពញាក្រែក]] និង​ស្រុក​[[ស្រុកមេមត់|មេមត់]] ។ <ref>ព្រះ​រាជក្រឹត្យ​លេខ នស/រកត/០២០៣/១៤៤៥, http://www.sithi.org/admin/upload/law/2014_01_09_RDE_New_Province_TbongKhmom.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041121/http://www.sithi.org/admin/upload/law/2014_01_09_RDE_New_Province_TbongKhmom.pdf |date=2016-03-05 }}</ref> ខេត្តត្រូវបានបែងចែកជាបន្តបន្ទាប់ទៅជា ១៥៩ ស្រុក ២៦ ក្រុង ៩ ខណ្ឌ ១៤១៧ ឃុំ និងសង្កាត់ ២០៤។ [[ស្រុក]] [[ក្រុង]] និង[[ខណ្ឌ]]ជាត្រឡប់ត្រូវបានបែងចែកបន្ថែមទៅជា '''''ឃុំ''''' និង '''''សង្កាត់''''' ក្រៅពីស្រុកទៅ ក្រុង និងខណ្ឌបែងចែកជាបន្តមានតែសង្កាត់ទេគ្មាន[[ឃុំ]]ទេ បន្ទាប់មកឃុំនិង[[សង្កាត់]]បែងចែកទៀតជាភូមិ ហើយភូមិត្រូវបែងចែកជា[[ក្រុម]]ប៉ុន្តែមិនផ្លូវការទេ។ [[ឯកសារ:ផែនទីប្រទេសកម្ពុជា ២៥ ខេត្ត-រាជធានី.svg|alt=ផែនទីអតីត ២៤ ខេត្ត-រាជធានី|ស្តាំ|468x468ភីកសែល|ផែនទីប្រទេសកម្ពុជា ២៥ ខេត្ត-រាជធានី]] **** {| style="background:none;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:20px;"| លេខ !! style="width:90px;"| ខេត្ត-រាជធានី !! style="width:90px;"| ធានី-ទីរួមខេត្ត !! style="width:85px;"| ផ្ទៃក្រឡា (គម^២)!! style="width:85px;"| ប្រជាជន |- | ១ || [[ខេត្តកណ្ដាល|កណ្ដាល]] || [[ក្រុងតាខ្មៅ|តាខ្មៅ]] || style="text-align:right"|៣,៥៦៨|| style="text-align:right"|១,២៦៥,៨០៥ |- | ២ || [[ខេត្តកែប|កែប]] || [[ក្រុងកែប|កែប]] || style="text-align:right"|៣៣៦|| style="text-align:right"|៤០,២០៨ |- | ៣ || [[ខេត្តកំពង់ចាម|កំពង់ចាម]] || [[ក្រុង​កំពង់ចាម|កំពង់ចាម]]|| style="text-align:right" |៩,៧៩៩|| style="text-align:right"|១,៦៨០,៦៩៤ |- | ៤ || [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] || [[ក្រុងកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] || style="text-align:right"|៥,៥២១|| style="text-align:right"|៤៧២,៦១៦ |- | ៥ || [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] || [[ក្រុងកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] ||style="text-align:right"|១៣,៨១៤|| style="text-align:right"|៧០៨,៣៩៨ |- | ៦ || [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|កំពង់ស្ពឺ]] || [[ក្រុងច្បារមន|ច្បារមន]] || style="text-align:right"|៧០១៧|| style="text-align:right"|៧១៦,៥១៧ |- | ៧ || [[ខេត្តកំពត|កំពត]] || [[ក្រុងកំពត|កំពត]] || style="text-align:right"|៤៨៧៣|| style="text-align:right"|៥៨៥,១១០ |- | ៨ || [[ខេត្តកោះកុង|កោះកុង]] || [[ខេមរភូមិន្ទ (ក្រុង)|ខេមរភូមិន្ទ]]|| style="text-align:right" |១១,១៦០|| style="text-align:right"|១៣៩,៧២២ |- | ៩ || [[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] || [[ក្រចេះ (ក្រុង)|ក្រចេះ]]|| style="text-align:right" |១១,០៩៤|| style="text-align:right"|៣១៨,៥២៣ |- | ១០ || [[ខេត្តតាកែវ|តាកែវ]] || [[ក្រុងដូនកែវ|ដូនកែវ]] || style="text-align:right"|៣,៥៦៣|| style="text-align:right"|៨៤៣,៩៣១ |- | ១១ || [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] || [[សិរីសោភ័ណ]] || style="text-align:right"|៦,៦៧៩|| style="text-align:right"|៦៧៨,០៣៣ |- | ១២ || [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] || [[បាត់ដំបង]] || style="text-align:right"|១១,៧០២|| style="text-align:right"|១,០៣៦,៥២៣ |- | ១៣ || [[ខេត្តប៉ៃលិន|ប៉ៃលិន]] || [[ប៉ៃលិន]] || style="text-align:right"|៨០៣|| style="text-align:right"|៧០,៤៨២ |- | ១៤ || [[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] || [[ក្រុងពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] || style="text-align:right"|១២,៦៩២|| style="text-align:right"|៣៩៧,១០៧ |- | ១៥ || [[ខេត្តព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] || [[ព្រៃវែង (ក្រុង)|ព្រៃវែង]]|| style="text-align:right" |៤,៨៨៣|| style="text-align:right"|៩៤៧,៣៥៧ |- | ១៦ || [[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]] || [[ត្បែងមានជ័យ]]|| style="text-align:right" |១៣,៧៨៨|| style="text-align:right"|១៧០,៨៥២ |- | ១៧ || [[ខេត្តព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] || [[ក្រុងព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] || style="text-align:right"|៨៦៨|| style="text-align:right"|១៩៩,៩០២ |- | ១៨ || [[ភ្នំពេញ]] || [[ភ្នំពេញ]] || style="text-align:right"|៧៥៨|| style="text-align:right"|២,២៣៤,៥៦៦ |- | ១៩ || [[ខេត្តមណ្ឌលគីរី|មណ្ឌលគីរី]] || [[ក្រុងសែនមនោរម្យ|សែនមនោរម្យ]] || style="text-align:right"|១៤,២៨៨|| style="text-align:right"|៦០,៨១១ |- | ២០ || [[ខេត្តរតនគីរី|រតនគីរី]] || [[ក្រុងបានលុង|បានលុង]] || style="text-align:right"|១០,៧៨២|| style="text-align:right"|១៤៩,៩៩៧ |- | ២១ || [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] || [[ក្រុងសៀមរាប|សៀមរាប]] || style="text-align:right"|១០,២២៩|| style="text-align:right"|៨៩៦,៣០៩ |- | ២២ || [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] || [[ក្រុងស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] || style="text-align:right"|១១,០៩២|| style="text-align:right"|១១១,៧៣៤ |- | ២៣ || [[ខេត្តស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] || [[ក្រុងស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] || style="text-align:right"|២,៩៦៦|| style="text-align:right"|៤៨២,៧៨៥ |- | ២៤ || [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ|ឧត្តរមានជ័យ]] || [[ក្រុងសំរោង|សំរោង]] || style="text-align:right"|៦,១៥៨|| style="text-align:right"|១៨៥,៤៤៣ |- | ២៥ || [[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]] || [[ក្រុងត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]]|| style="text-align:right"||| style="text-align:right"| |} |} == សេដ្ឋកិច្ច == '''{{Main|សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា|ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា}}''' [[File:Cambodia, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|left|កម្ពុជា ទំនោរក្នុងលិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស១៩៧០-២០១០]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 320 | image1 = 1000 Cambodian Riels - 2016.jpg | image2 = Cambodia 20000 riel 2017 avers.jpg | image3 = 50000 riel reverse.jpg | image4 = 20000 riel 2008 reverse.jpg | image5 = | footer = ក្រដាសប្រាក់ ''[[រៀល|រៀលកម្ពុជា]]'' | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាប្រើប្រាស់ប្រាក់ '''[[រៀល|រៀលកម្ពុជា]]''' ជារូបិយប័ណ្ណជាតិរបស់ខ្លួន។ ទោះបីជាមានការរីកចម្រើនថ្មីៗនេះក៏ដោយ ក៏សេដ្ឋកិច្ច​ប្រទេសកម្ពុជានៅតែរងឥទ្ធិពលអាក្រក់ពីសង្គ្រាមស៊ីវិល ជម្លោះផ្ទៃក្នុង និងអំពើពុករលួយ។ ចំណូលបានកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស តែនៅមានកម្រិត ទាបនៅឡើយបើប្រៀបធៀបជាមួយប្រទេសជិតខាងក្នុងតំបន់។ ​ដៃគូសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ សម្រាប់ការនាំចេញរួមមាន សហរដ្ឋអាមេរិច សិង្ហបុរី ជប៉ុន ថៃ ចិន ឥណ្ឌូណេស៊ី និង ម៉ាឡេស៊ី។ [[ឯកសារ:Skyline of Phnom Penh.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|ជើងមេឃនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] ជាមួយនឹងទិដ្ឋភាពពីលើអាកាសនៃ[[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា|ព្រះបរមរាជវាំង]] និង [[សារមន្ទីរជាតិ]] ។]] កម្ពុជាជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រជាជាតិដែលក្រីក្របំផុតលើ[[ពិភពលោក]]។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩​ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប របស់កម្ពុជា គឺ ៣១០០ លានដុល្លារ ដែលគិតក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ ២៧០ ដុល្លារ ពោលគឺស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន អត្រាទាបបំផុតក្នុងលោក។ មុនពេលធ្លាក់ចូលកុ្នងជម្លោះស៊ីវិលនាឆ្នាំ១៩៧០ កម្ពុជាខ្វះខាតនូវការរីកចម្រើនខាងឧស្សាហកម្ម ដោយសារកម្លាំងពលកម្មភាគច្រើនស្ថិតក្នុងវិស័យកសិកម្ម។ តែកម្ពុជាអាចទ្រទ្រង់ខ្លួនឯងនូវស្បៀង[[អាហារ]] និងបាននាំចេញនូវផលិតផលស្រូវលើស ទៀតផង ទោះជា[[ទិន្នផល]]ទាប និងការប្រមូលផលបានតែមួយដងក្នុងមួយឆ្នាំក៏ដោយ ក៏កម្ពុជាបាននាំចេញជារៀងរាល់ឆ្នាំនូវ[[អង្ករ]]រាប់រយពាន់[[តោន]]ដែរ។ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង|សង្រ្គាមស៊ីវិល]]ពីឆ្នាំ ១៩៧០- ១៩៧៥ របបខែ្មរក្រហមពីឆ្នាំ ១៩៧៥ - ១៩៧៩ និង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ពីឆ្នាំ ១៩៧៨- ១៩៧៩ បានបំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៤ កាលពីសម័យសង្រ្គាម អង្ករត្រូវបាននាំចូលពីខាងក្រៅ ផលិតផល[[ធញ្ញជាតិ]]របស់កម្ពុជា ពីមុនមានអំណោយផលដល់ការនាំចេញ ផលិតផល[[កៅស៊ូ]]ក៏បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុក។ ភាពវឹកវរផៃ្ទក្នុងបាន ធ្វើអោយប៉ះពាល់ដល់ [[ឧស្សាហកម្មកែច្នៃ]]របស់កម្ពុជា ដែលនៅកេ្មងខ្ចីនៅឡើយ និងបានបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងដល់ប្រព័ន្ធ[[ផ្លូវគោក]] និង[[ផ្លូវដែក]] ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ របបថ្មី[[ខ្មែរក្រហម]]បានធ្វើ[[ជាតូបនីយកម្ម]] នូវរាល់មធ្យោបាយផលិតក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លុយនិងកម្មសិទ្ធិឯកជនត្រូវបានលុបបំបាត់ ហើយកសិកម្មក៏ត្រូវធ្វើ[[សហករូបនីយកម្ម]] កម្មសិទ្ធផ្ទាល់ខ្លួន ត្រូវបានបំលែងជារបស់មនុស្សមួយ ក្រុមដែលតំណាងអោយរដ្ឋ។ ផែនការ៤ឆ្នាំរបស់ខែ្មរក្រហម ដែលជាឯកសារមហាលោតផ្លោះមហាអស្ចារ្យ ដែលបានព្រាងក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ បានឆ្លុះបញ្ចាំងពីការ ធ្វើស្រូវច្រើនរដូវ និងការពង្រីកអាយបានធំទូលាយនូវ[[ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត]]។ គម្រោងផែនការនេះ មានបំណងបង្កើនចំណូល ដែលបានមកពីការនាំចេញអង្ករនិងផលិតផលផេ្សងទៀត និងដើម្បីប្រើប្រាស់ចំណូល នេះក្នុងការទិញគឿ្រងចក្រ ដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់បម្រើ ដល់វិស័យ[[ឧស្សាហូបនីយកម្ម]]នៅក្នុងប្រទេស។ គម្រោងផែនការ៤ឆ្នាំនេះ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពុំបានពិចារណាអោយបានស៊ីជម្រៅ និងត្រូវបានបង្ខំអោយអនុវត្តយ៉ាងឃោរឃៅ និងពុំទទួលបានជោគជ័យឡើយ។ ផលិតផលស្រូវកើនឡើងតិចតួច តែមានមនុស្សរាប់រយពាន់នាក់បានស្លាប់រវាង ឆ្នាំ១៩៧៦-១៩៧៨ដោយកង្វះខាតចំណីអាហារ ធ្វើការហួសកម្លាំង និងជំងឺដង្កាត់​ដែលពុំបានយកចិត្តទុកដាក់ព្យាបាលនិងពិនិត្យរោគវិនិច្ឆ័យខុស ពួកខែ្មរក្រហម បានប្រហារជីវិតមនុស្សរាប់រយពាន់នាក់ ដោយចោទពួកគេថាជា[[សត្រូវ]]របស់អង្គការ​។ អំពើឃោរឃៅ របស់របបខែ្មរ ក្រហមបានសម្លាប់ រង្គាលកម្លាំងពលកម្ម កម្ពុជាយ៉ាងច្រើន។ បន្ទាប់ពីរបបខែ្មរក្រហមត្រូវដួលរលំក្នុងដើមឆ្នាំ១៩៧៩មក រដ្ឋាភិបាលបានបើកទូលាយលើវិស័យកសិកម្ម ប្រជាជនកម្ពុជារាប់លាននាក់ បានប្រកបរបរការងារជាកសិករបែបគ្រួសារ។ ក្នុងអំឡុងពាក់កណា្តលទសវត្ស៩០​ទើបកម្ពុជាអាចមានផលិតផលអង្ករគ្រប់គ្រាន់ សម្រាប់ទ្រទ្រង់ខ្លួនឯងផងនិងចាប់ផ្តើមនាំចេញខ្លះផង​។ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ប្រទេសបានកែលំអបន្តិចម្តងៗក្នុងឆ្នាំ៩០ ដោយមួយភាគធំផែ្អកលើជំនួយបរទេស។ តែវិស័យផេ្សងៗទៀតរបស់សេដ្ឋកិច្ចមិនទាន់បានរីកចម្រើននៅឡើយទេ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៥ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសទាំងមូលមានកម្រិតត្រឹមពី៤០-៥០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះ បើបៀ្របធៀបទៅនឹងមុនឆ្នាំ១៩៧០ សម្រាប់អ្នកមកទស្សនានៅប្រទេសកម្ពុជា ភាពក្រីក្រត្រូវបានបិទបាំងដោយសារភាពរីកចម្រើនដែលគេមើលឃើញនៅ[[ភ្នំពេញ]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.economy.html |title=រាជរដ្ឋាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា៖សេដ្ឋកិច្ច |access-date=2008-02-25 |archivedate=2008-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080217061620/http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.economy.html |url-status=dead }}</ref> [[ឯកសារ:Phnom Penh train station.jpg|រូបភាពតូច|[[ធនាគារកាណាឌីយ៉ា|ប៉មOCIC]]​ ទីស្នាក់ការផ្សារមូលបត្រកម្ពុជាបណ្ដោះអាសន្ន ជាមួយ[[អគារវឌ្ឍនៈ កាពីតាល|អគារវឌ្ឍន]]ដែលធ្លាប់ជាអគារខ្ពស់បំផុតនៅ[[ភ្នំពេញ]] មើលពីស្ថានីយ៍រថភ្លើង ។]] នៅឆ្នាំ២០១១ ប្រាក់ចំណូលម្នាក់ៗរបស់កម្ពុជាក្នុងយុគភាពអំណាចការទិញគឺ២៤៧០$ និង១០៤០$ជាមធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ។ ប្រាក់ចំណូលក្នុងម្នាក់ៗរបស់កម្ពុជាកំពុងកើនឡើងយ៉ាងលឿនប៉ុន្តែ[[ភាពក្រីក្រនិងអ.ក.រ.នៅកម្ពុជា|នៅទាប]]នៅឡើយ បើប្រៀបធៀបនឹងប្រទេសដទៃទៀតក្នុងតំបន់។ ក្រុមគ្រួសារជនបទភាគច្រើនបំផុតពឹងផ្អែកលើកសិកម្មនិងអនុវិស័យដែលទាក់ទងនឹងវិស័យនេះ។ ស្រូវអង្ករ ត្រី ឈើ កាត់ដេរ និងកៅស៊ូគឺជាទំនិញនាំចេញសំខាន់របស់កម្ពុជា។ [[វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវស្រូវអន្តរជាតិ]] (វ.ស.ស.អ. រឺ IRRI) បានដាក់បញ្ចូលឡើងវិញច្រើនជាងវិវិធភាពស្រូវតាមបែបប្រពៃណី៧៥០ទៅក្នុងកម្ពុជាតាមរយៈធនាគារស្រូវរបស់ខ្លួននៅ[[ហ្វីលីពីន|ភ្វីលីពីន]]។<ref>Jahn 2006,[https://web.archive.org/web/20080819194125/http://www.irri.org/publications/today/pdfs/6-2/RiceToday%206-2.pdf 2007]</ref> វិវិធភាពទាំងនេះត្រូវបានប្រមូលនៅទសវត្ស១៩៦០។ [[ឯកសារ:SKYLINE.OF.PHNOM.PENH.OLYMPIC.jpg|រូបភាពតូច|220x220ភីកសែល|ទិដ្ឋភាពការសាងសង់អគារថ្មីៗនៅរាជធានីភ្នំពេញ និងទីស្នាក់ការធនាគារមេគង្គ(ខាងឆ្វេង)។]] ផ្អែកលើអ្នកសេដ្ឋវិទូ ម.រ.អ.: [[កំណើនផសសជាមធ្យមប្រចាំឆ្នាំ]]សម្រាប់សម័យកាល២០០១-២០១០គឺមាន៧,៧%ធ្វើឱ្យប្រទេសនេះក្លាយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសកំពូលទាំងដប់របស់ពិភពលោកដែលមានកំណើនផសសជាមធ្យមប្រចាំឆ្នាំ​ខ្ពស់បំផុត។ ទេសចរណ៍ធ្លាប់ជាឧស្សាហកម្មដែលមានកំណើនលឿនបំផុតរបស់កម្ពុជា ជាមួយនិងដំណល់ដែលកើនឡើងពី២១៩០០០ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ទៅជាង២លាននៅឆ្នាំ២០០៧។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៤ អតិផរណាធ្លាប់មាន១,៧%និងការនាំចេញ១,៦&nbsp;រយកោដិ$ស.រ.។ ចិនគឺជាប្រភពនៃ[[វិនិយោគទុនផ្ទាល់បរទេស]]ធំបំផុតរបស់កម្ពុជា។ ចិនបានធ្វើផែនការចំណាយ៨&nbsp;រយកោដិ$ ក្នុងគម្រោងការ៣៦០ក្នុងប្រាំពីរខែដំបូងនៃឆ្នាំ២០១១។ ចិនក៏ជាប្រភពជំនួយបរទេសដ៏ធំបំផុតដែរ ដែលផ្ដល់ជំនួយប្រហែល៦០០&nbsp;លាន$នៅឆ្នាំ២០០៧ និង២៦០&nbsp;លាន$នៅឆ្នាំ២០០៨។ ធនាគារជាតិកម្ពុជាគឺជាធនាគារកណ្ដាលនៃព្រះរាជាណាចក្រនេះហើយផ្ដល់ការត្រួតពិនិត្យនិយ័តកម្មលើវិស័យធនាគាររបស់ប្រទេស​និងទទួលខុសត្រូវតាមផ្នែកសម្រាប់ការបង្កើន[[វិនិយោគទុនផ្ទាល់បរទេស]]នៅក្នុងប្រទេស។ រវាងឆ្នាំ២០១០ និង ២០១២ ចំនួននៃធនាគារដែលបានធ្វើនិយ័តកម្មនិងស្ថាប័នចុល្ល-ហិរញ្ញវត្ថុដែលបានកើនឡើងចាប់តាំងពី៣១អង្គភាពគ្របដណ្ដប់លើស្ថាប័ន៧០​ដោយឡែកៗគ្នាក្រោមបន្ទាត់កំណើនក្នុងវិស័យធនាគារនិងហិរញ្ញវត្ថុកម្ពុជា។ នៅឆ្នាំ២០១២ ការិយាល័យឥណទានកម្ពុជាត្រូវបានបង្កើតឡើងជាមួយការត្រួតពិនិត្យនិយ័តកម្មដោយផ្ទាល់ដោយធនគារជាតិកម្ពុជា។<ref>{{Cite web |url=http://www.creditbureaucambodia.com/about-us/credit-bureau-cambodiacom.html |title=CBC's Mission |access-date=2012-09-06 |archivedate=2013-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130613093221/http://www.creditbureaucambodia.com/about-us/credit-bureau-cambodiacom.html |url-status=dead }}</ref> ការិយាល័យឥណទានបង្កើនឡើងនូវតម្លាភាពនិងស្ថេរភាពនៅក្នុងវិស័យធនាគារកម្ពុជា ពេលនោះដែរ ធនាគារទាំងអស់និងក្រុមហ៊ុនចុល្ល-ហិរញ្ញវត្ថុបច្ចុប្បន្នតម្រូវតាមច្បាប់ឱ្យរាយការណ៍ភាពជាក់ស្ដែងនិងតួលេខទៀងទាត់ទាក់ទងនឹង​ការប្រព្រឹត្តទៅនូវកម្ចីក្នុងប្រទេស។ មួយក្នុងចំណោមការប្រឈមធំបំផុតរបស់កម្ពុជាជាក់ស្ដែងគឺប្រជាជនដែលមានវ័យចាស់ៗជាធម្មតាខ្វះការអប់រំ ជាពិសេសនៅទីជនបទ ដែលរងទុក្ខវេទនាពីកង្វះហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធគោល។ ការភ័យខ្លាចអំពីស្ថេរភាពនយោបាយនិងអំពើពុករលួយក្នុងរដ្ឋាភិបាលបានបន្តុចបង្អាក់វិនិយោគទុនបរទេសនិងពន្យារជំនួយបរទេស ទោះបីមានជំនួយសំខាន់ៗពីពួកម្ចាស់អំណោយទ្វេភាគីនិងពហុភាគីក៏ដោយ។ ម្ចាស់អំណោយបានសន្យាផ្ដល់៥០៤&nbsp;លាន$ ដល់ប្រទេសនេះនៅឆ្នាំ២០០៤<ref name="CIACB">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html CIA FactBook.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |date=2010-12-29 }}. Retrieved September 9, 2006.</ref> កាលណោះ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]]តែឯងបានផ្ដល់៨៥០&nbsp;លាន$ជាកម្ចី ផ្ដល់ និងជំនួយបច្ចេកទេស។ <ref name=ADB>[http://www.adb.org/Documents/Fact_Sheets/CAM.asp A Fact Sheet: Cambodia and ADB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404015954/http://www.adb.org/Documents/Fact_Sheets/CAM.asp |date=2007-04-04 }}, Asian Development Bank. Retrieved September 9, 2006.</ref> ===ទេសចរណ៍=== [[File:Baray rice paddies.jpg|thumb|200px|right|វាលស្រែនៅ[[ស្រុកបារាយណ៍|បារាយណ៍]] [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]]]] [[File:Battambang Provinz 01.jpg|thumb|កសិករកំពុងច្រូតស្រូវនៅ[[ខេត្តបាត់ដំបង]]]] ឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍គឺជាប្រភពធំបំផុតទីពីរនៃ[[រូបិយវត្ថុរឹង]]របស់ប្រទេសនេះបន្ទាប់ពីឧស្សាហកម្មវាយនភណ្ឌ។<ref name="USDOS3"/> រវាងខែមករា និង ធ្នូ ឆ្នាំ២០០៧ ការមកដល់ពួកអ្នកទេសចរ២,០&nbsp;លាននាក់ ដែលមានកំណើន១៨,៥%លើសកាលពីពេលដូចគ្នាក្នុងឆ្នាំ២០០៦។ ភាគច្រើនបំផុត (៥១%) បានឆ្លងកាត់ខេត្ត[[សៀមរាប]] ក្រៅពីនោះ (៤៩%) ឆ្លងកាត់ភ្នំពេញនិងគោលដៅផ្សេងៗទៀត។<ref name="CAGOV">Ministry of Tourism. . Retrieved December 29, 2008.</ref> គោលដៅទេសចរណ៍ផ្សេងៗទៀត​រួមមាន[[ក្រុងព្រះសីហនុ]]នៅខាងកើតឆៀងខាងត្បូងដែលមានរមណីយដ្ឋានឆ្នេរជាទីពេញនិយមជាច្រើននិងតំបន់នេះស្ថិតនៅក្បែរ[[ក្រុងកំពត|កំពត]]និង[[កែប]]​រួមមាន​[[ស្ថានីយភ្នំបូកគោ]]។ ទេសចរបានកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់រាល់ឆ្នាំក្នុងពេលមានស្ថេរភាព បើប្រៀបធៀបចាប់តាំងពីការបោះឆ្នោត[[អ៊ុនតាក់]]១៩៩៣ នៅឆ្នាំ១៩៩៣ធ្លាប់មានទេសចរអន្តរជាតិ ១១៨ ១៨៣នាក់ និងនៅឆ្នាំ២០០៩មានទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ២ ១៦១​ ៥៧៧នាក់។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia-tourism.org/download/Cambodia_Touris_Statistics_2010.pdf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2012-09-06 |archivedate=2011-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110304011512/http://www.cambodia-tourism.org/download/Cambodia_Touris_Statistics_2010.pdf |url-status=dead }}</ref> ភាគច្រើនបំផុតនៃពួកអ្នកទេសចរគឺជនជាតិ ជប៉ុន ចិន ភ្វីលីពីន អាមេរិក កូរ៉េខាងត្បូង និង បារាំង របាយការណ៍បាននិយាយ បន្ថែមថាឧស្សាហកម្មនេះបានរកប្រាក់ចំណូល ១៤០០&nbsp;លានដុល្លារស.រ.មួយភាគក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ដោយគិតទៅស្ទើរតែដប់ភាគរយនៃផលិតផលជាតិសរុបរបស់ព្រះរាជាណាចក្រនេះ។<ref>[http://www.sokhahotels.com/ Sokha Hotels & Resorts | Official Site | Cambodia Hotels]. Sokhahotels.com. Retrieved on June 20, 2011.</ref> សារព័ត៌មានភាសាចិនជៀនហួប្រចាំថ្ងៃបានវាយតម្លៃជាផ្លូវការថាកម្ពុជានឹងមានដំណល់ទេសចរបរទេសបីលាននាក់នៅ​ឆ្នាំ២០១០និង​ប្រាំលាននាក់នៅឆ្នាំ២០១៥។ ទេសចរណ៍គឺជាឧស្សាហកម្មមួយក្នុងចំណោមឧស្សាហកម្មគោលដែលកើនឡើងបីដងរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។ ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រ អង្គរវត្ត នៅខេត្ត[[សៀមរាប]] ឆ្នេរសមុទ្រ នៅព្រះសីហនុ និងទីក្រុងរាជធានីភ្នំពេញគឺជាទីទាក់ទាញសំខាន់សម្រាប់ពួកទេសចរបរទេស។<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2008-01/07/content_7377419.htm Foreign tourist arrivals in Cambodia to increase by 20% on annual basis _English_Xinhua]. News.xinhuanet.com (January 7, 2008). Retrieved on June 20, 2011.</ref> ឧស្សាហកម្មវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍របស់កម្ពុជាប្រើមនុស្សភាគច្រើនដែលរស់នៅក្បែរទីកន្លែងចំណាប់អារម្មណ៍សំខាន់ៗ។ ជាក់ស្ដែង ចំនួនវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ដែលផលិតឡើងមិនគ្រប់គ្រាន់ទៅនឹងចំនួនទេសចរកើនឡើងឡើយ ហើយផលិតផលភាគច្រើនដែលលក់ទៅឱ្យពួកអ្នកទេសចរ នៅតាមទីផ្សារនានាត្រូវបានគេនាំចូលពី ចិន ថៃ និង វៀតណាម។<ref>{{cite web|url=http://www.aha-kh.com/ |title=សមាគមជនពិការអង្គស.ព.អ. &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Aha-kh.com |date= |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣}}</ref> វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍មួយចំនួនដែលផលិតក្នុងស្រុករួមមាន: * [[ក្រមា]] * ស្នាដៃដីដុត * សាប៊ូដុំ ទៀន គ្រឿងទេស <ref>{{cite web |url=http://www.senteursdangkor.com/html/en/our_products.php/ |title=Senteur d'Angkor &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Senteursdangkor.com |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣ |archivedate=2013-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504161246/http://www.senteursdangkor.com/html/en/our_products.php/ |url-status=dead }}</ref> * ចម្លាក់ឈើ គ្រឿងម្រ័ក្សណ៍ខ្មុក គ្រឿងលាបពណ៌ប្រាក់ <ref>{{cite web |url=http://www.artisansdangkor.com/shop/en/ |title=Artisan d'Angkor &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Artisansdangkor.com |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣ |archivedate=2013-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130301230616/http://www.artisansdangkor.com/shop/en/ |url-status=dead }}</ref> * ដបលាបថ្នាំមានច្រកស្រា-ស ===វប្បកម្ម=== {| class="wikitable" |- ! ការពិពណ៌នា !! ការស្ទាបស្ទង់!! ចំណាត់ថ្នាក់ !! ពិភពលោក |- | អ្នកផលិត[[ល្មុត]]កំពូលទាំង១០ (២០០៧) || [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]]|| ១០ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយពាន់) || ១,១៦០ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយពាន់) |- | អ្នកផលិត[[ស្រូវ]]កំពូលទាំង១២ (២០១០)|| [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]]|| ៨,២ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយលាន)|| |- |} {{wide image|Buddhist monks in front of the Angkor Wat.jpg|600px|<center> ទិដ្ឋភាព[[អង្គរវត្ត]]នៅ[[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]]។ អង្គរវត្តសព្វថ្ងៃនេះគឺជាចំណាប់អារម្មណ៍ទេសចរដ៏សំខាន់របស់កម្ពុជានិងក៏ត្រូវបានទៅលេងទស្សនាដោយពួក​អ្នកទេសចរជាច្រើនមកពីជុំវិញពិភពលោក។ </center>}} ==ប្រជាសាស្ត្រ== '''{{Main|ប្រជាសាស្ត្រកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|សាសនានៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:Cambodia couple (10678542994).jpg|រូបភាពតូច|ប្ដីប្រពន្ធមួយគូនៅខេត្តកោះកុង]] ប្រជាពលរដ្ឋ ៨៥% ជាអ្នកធ្វើស្រែចម្ការ។ បើគិតមកដល់់ឆ្នាំ ២០០៧ ចំនួនប្រជាជនកម្ពុជា មានប្រហែល១៤ លាននាក់​(ភេទប្រុស ៦ ៣៤៨ ១១២ និងភេទស្រី ៦ ៧៥១ ៣៦០​)​ តាមរយៈជំរឿនប្រជារាស្រ្តនៅឆ្នាំ២០០០។ * ៩៥%គឺជាជាតិពន្ធុខ្មែរ។ * ​៥%គឺជាជាតិពន្ធុដទៃទៀតដូចជា ចិន យួន ចាម ...។ តាមការប៉ាន់ស្មានប្រជាជនប្រមាណ ៨៥% ទៅ៩០% រស់នៅទីជនបទ។ ដូចជានៅឆ្នាំ២០១០ កម្ពុជាមានប្រជាជន ១៤ ៨០៥ ៣៥៨នាក់តាមការប៉ាន់ស្មាន។ កៅសិបភាគរយនៃប្រជាជនកម្ពុជាមានដើមកំណើត[[ខ្មែរ (ជនជាតិ)|ខ្មែរ]]និងនិយាយ[[ភាសាខ្មែរ]] ដែលជាភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះ។ ប្រជាជនរបស់កម្ពុជាមានភាពស្រដៀងគ្នាតិចតួច។ ជនជាតិភាគតិចរបស់ប្រទេសនេះមានចំនួន៥% រួមមាន[[យួន]] (២ ២០០ ០០០នាក់) [[ចិនកម្ពុជា|ចិន]] (១ ១៨០ ០០០នាក់) [[ចាម]] (៣១៧ ០០០នាក់) ភូមា និង[[ខ្មែរលើ]] (៥៥០ ០០០នាក់)។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |title=ភ.ស.ក. – សៀវភៅការពិតពិភពលោក |publisher=Cia.gov |accessdate=២១ធ្នូ ២០១០ |archivedate=2010-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |url-status=dead }}</ref> {{failed verification|date=មិថុនា ២០១២}} អត្រាកំណើតរបស់ប្រទេសនេះគឺ២៥,៤ក្នុងចំណោម១០០០នាក់។ អត្រា[[កំណើនប្រជាជន]]របស់ប្រទេសគឺ១,៧០% គួរឱ្យកត់សំគាល់ខ្ពស់ជាងអត្រាប្រជាជននៅថៃ កូរ៉េខាងត្បូង និងឥណ្ឌា។<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html?countryName=Cambodia&countryCode=cb&regionCode=eas&rank=57#cb |title=CIA – The World Factbook<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-09-06 |archivedate=2018-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181013004443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html?countryName=Cambodia&countryCode=cb&regionCode=eas&rank=57#cb |url-status=dead }}</ref> សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីនិងផលវិបាករបស់សង្គ្រាមនេះបានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់គួរឱ្យកត់សំគាល់ដល់ប្រជាជនកម្ពុជា ប្រជាជន៥០%ទាំងនោះគឺជាក្មេងអាយុជាង២២ឆ្នាំ។ អត្រាស្ត្រីភេទមាន១,០៤ទល់នឹងបុរសភេទ កម្ពុជាមានអត្រាភេទល្អៀងទៅខាងស្ត្រីភេទដែលជាអត្រាច្រើនបំផុតក្នុងមហាអនុតំបន់មេគង្គ។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html |title=ភ.ស.ក. សៀវភៅការពិតពិភពលោក |publisher=Cia.gov |accessdate=២១ធ្នូ ២០១០ |archivedate=2013-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016065003/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/fields/2018.html |url-status=dead }}</ref> ក្នុងអត្រាប្រជាជនកម្ពុជាជាង៦៥ អត្រាស្ត្រីភេទទល់នឹងបុរសភេទគឺ១,៦:១។<ref name="CIACB"/> ប្រជាជនកម្ពុជាបង្អាញនូវលក្ខណៈពិសេសសំខាន់ៗជាច្រើន។ ទី១ដោយសារការកើនឡើងពួកក្មេងៗយ៉ាងឆាប់រហ័សក្រោយឆ្នាំ១៩៧៩ ចំនួនប្រជាជនវ័យកេ្មងមានយ៉ាងហោចណាស់ ពាក់កណ្តាលមានអាយុក្រោម១៨ឆ្នាំនៃអាយុសព្វថៃ្ងនេះ។ ទី២ សមាមាត្រចំនួននារីជាមួយប្រជាជនពេញវ័យគឺខ្ពស់ រហូតដល់ទៅ៥០%នៃប្រជាជន ដែលមានអាយុ១៨ឆ្នាំ ឬក៏ភាគច្រើនជាស្រ្តី។ ជាលទ្ធផលនៃសង្រ្គាមចំនួនសមាមាត្រ ខ្ពស់គួរសមនៃស្រ្តីនៅផ្ទះយ៉ាងហោចណាស់២៥% យោងទៅតាមយូនីសេហ្វ។ ប្រជាជនកម្ពុជា និង[[ឡាវ]] ត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានចំនួនតិច ប្រៀបទៅនឹងចំនួនប្រជាជនវៀតណាម និងថៃ និងតាមរយៈ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនជាមធ្យមនៅក្នុងប្រទេសតិចជាងគេ គឺតិចជាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម។ តំបន់ប្រជាជនរស់នៅយ៉ាងច្រើននៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជាមិនមានច្រើនដូចជាការប្រមូលផ្តុំនៃប្រជាជនដែលគេបានរក ឃើញនៅតាមដងទនេ្លក្រហម និងទនេ្លមេគង្គក្នុងប្រទេសវៀតណាមទេ។ ប្រជាជនកម្ពុជាមានចំនួន ១២ ៤៩១ ៥០១នាក់(ការប៉ាន់ស្មានក្នុងឆ្នាំ២០០១)។ ប្រជាជនកើនឡើងប្រហែលចំនួន២,៣% ក្នុងមួយឆ្នាំ ជាប្រទេសមួយ ដែលមាន អត្រាកំណើនខ្ពស់។ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនគឺ ៦៩ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលប្រមូលផ្តុំនៅតាមតំបន់ទំនាបកណ្តាល។ តំបន់ភ្នំនៃប្រទេស មានជំងឺគ្រុនចាញ់ដែលធ្វើអោយ ប្រជាជនរស់នៅតំបន់នោះមាន ចំនួនតិចហើយមិនមានទឹកគ្រប់គ្រាន់ នៅខេត្តភាគខាងជើង អំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ ក្រោម របបឃោរឃៅខែ្មរក្រហម ទីក្រុងរបស់ប្រទេសកម្ពុជាទាំងអស់គ្មានប្រជាជនរស់នៅ ហើយលំនៅដ្ឋានទាំងឡាយត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.population.html |title=រាជរដ្ឋាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា៖ប្រជាជនកម្ពុជា |access-date=2008-02-25 |archivedate=2008-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080217061630/http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.population.html |url-status=dead }}</ref> {{ទីក្រុងធំៗបំផុតកម្ពុជា}} ===ភាសា=== '''{{Main|ភាសាខ្មែរ}}''' {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 500 | image1 = Khmer script in school.jpg | image2 = Lolei (5).JPG | image3 = Khmer inscription within the Angkor Wat.jpg | image4 = | image5 = | footer = ភាសាខ្មែរ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: ផ្ទាំងរូបភាពសរសេរព្យញ្ជនៈអក្សរខ្មែរទាំង ៣៣ តួ នៅសាលាមួយក្នុងខេត្តបាត់ដំបង ។, សិលាចារឹកអក្សរខ្មែរ នៅ[[ប្រាសាទលលៃ]], សិលាចារឹកខ្មែរក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ភាសាខ្មែរគឺជាសមាជិកមួយនៃអំបូររង[[ខ្មែរ-មន]]នៃក្រុម[[ភាសាទក្សិណអាស៊ី]]។ បារាំង កាលពីមុនគឺជាភាសារបស់រដ្ឋាភិបាលនៅ[[ឥណ្ឌូចិន]] នៅតែត្រូវនិយាយដោយប្រជាជនខ្មែរដែលមានវ័យចំណាស់ភាគច្រើន។ ភាសាខែ្មរមានអ្នកប្រើចំនួនជាង ៩៥%ក្នុងចំណោមប្រជាជន។ រីឯភាសាបារាំងជាភាសាទី២ ក៏ត្រូវបានគេនិយាយផងដែរ តែភាគច្រើនចាស់ៗជាអ្នកប្រើប្រាស់។ បារាំងជាភាសាស្ពានមួយដើម្បីសិក្សានៅសាលានិងសាកលវិទ្យាល័យមួយចំនួនដែលត្រូវបានផ្ដល់មូលនិធិដោយរដ្ឋាភិបាលបារាំង។ [[បារាំងបែបខ្មែរ (ភាសាវិទ្យា)|បារាំងបែបខ្មែរ]] ជាភាសាដែលសេសសល់កាលពីអតីតអាណានិគមរបស់ប្រទេសនេះ ហើយក៏ជាគ្រាមភាសាមួយដែលត្រូវបានគេជួបប្រទះនៅកម្ពុជានិងជួនកាលបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល ជាពិសេសនៅក្នុងតុលាការ។<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/culture/2010-06/30/c_13377375.htm U.S. helps English program for poor Cambodian students]. News.xinhuanet.com (June 30, 2010). Retrieved on June 20, 2011.</ref> ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ ជនកម្ពុជាវ័យក្មេងៗភាគច្រើន ដែលពួកគេទាំងនោះនៅក្នុងថ្នាក់់ធុរកិច្ចពេញចិត្តការរៀនជាភាសាអង់គ្លេស។ ក្នុងទីក្រុងសំខាន់ៗនិងមជ្ឈមណ្ឌលទេសចរណ៍នានា អង់គ្លេសគឺត្រូវបាននិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយនិងបានបង្រៀននៅក្នុងសាលាមួយចំនួនភាគច្រើនពីព្រោះដោយសារតែចំនួនដ៏ច្រើន​លើសលប់នៃពួកអ្នកទេសចរ​មកពីប្រទេសនានានិយាយភាសាអង់គ្លេស។ ទោះបីជាស្ថិតនៅឯជនបទយ៉ាងណាក៏ពិតមែនក្ដី ក៏ប្រជាជនវ័យក្មេងៗភាគច្រើនបំផុតយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចេះនិយាយអង់គ្លេសតិចតួចដែរ ទំនងត្រូវបានបង្រៀនជាញឹកញយដោយ[[ព្រះសង្ឃ]]នៅក្នុង[[វត្ត]]អារាមក្នុងតំបន់ ដែលជាកន្លែងក្មេងជាច្រើនត្រូវបានអប់រំបណ្ដុះបណ្ដាល។ ===សាសនា=== [[File:Monks at Angkor.jpg|250px|left|thumb|[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គឺជាសាសនាផ្លូវការរបស់កម្ពុជា។]] [[ឯកសារ:Cambodia 11th C - Buddha sheltered by naga IMG 9608 Museum of Asian Civilisation.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|[[ព្រះពុទ្ធ]]កំពុងសមាធិប្រក់នាគនាសតវត្សទី១១។]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]]គឺជាសាសនាផ្លូវការរបស់កម្ពុជា ដែលត្រូវបានកាន់ដោយប្រជាជន៩៥%។ ប្រពៃណីពុទ្ធសាសនាថេរវាទរីកសាយភាយនិងរឹងមាំគ្រប់បណ្ដាខេត្តទាំងអស់ ដែលមានវត្តអារាមចំនួន៤៣៩២តាមការប៉ាន់ស្មានទូទាំងប្រទេសនេះ។<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148861.htm Cambodia<!-- Bot generated title -->]</ref> ជនជាតិខ្មែរមួយភាគធំគឺជាពុទ្ធសាសនិក និងមានសមាគមស្និទនឹងព្រះពុទ្ធសាសនា ប្រពៃណីវប្បធម៌ និងជីវិតប្រចាំថ្ងៃជាច្រើន។ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ចំពោះព្រះពុទ្ធសាសនាជាទូទៅត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្នូលនៃអត្តសញ្ញាណជនជាតិនិងវប្បធម៌របស់ប្រទេសនេះ។ សាសនានៅកម្ពុជា រួមមាន ព្រះពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានគាបសង្កត់ដោយពួកខ្មែរក្រហមកំឡុងចុងទសវត្ស១៩៧០ ក៏ប៉ុន្តែក៏ចាប់មានវិញតាមរយៈការស្ដារឱ្យដូចដើមវិញដែរ។ ឥស្លាមគឺជាសាសនានៃពួក[[ចាម]]ភាគច្រើននិងពួក[[ពួកម៉ាឡេ (ក្រុមជនជាតិ)|ម៉ាឡេ]]ភាគតិចនៅកម្ពុជា។ ភាគច្រើននៃពួកមូស៊្លីមគឺជាពួក[[ឥស្លាមសូនី|សូនី]]នៃសាលា[[ឝាផ្វែយ]]និងត្រូវបានគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងនៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]។ ថ្មីៗនេះ មានពួកមូស៊្លីមជាង ៣០០ ០០០នាក់នៅក្នុងប្រទេស។ ប្រជាជនកម្ពុជាមួយភាគរយត្រូវបានគេកត់សំគាល់អត្តសញ្ញាណថាជាគ្រិស្តសាសនិក ខាងកាតូលិកដែលបង្កើតឡើងនូវក្រុមភាគច្រើនបំផុតបន្តបន្ទាប់មកគឺពួកប្រូតេស្តង់។ ថ្មីៗនេះមានពួកកាតូលិក២០០០នាក់នៅកម្ពុជាដែលតំណាងឱ្យ០,១៥%នៃប្រជាជនសរុប។ និកាយផ្សេងៗទៀតរួមមាន [[ពួកបាបទិស្ត៍]] [[សម្ព័ន្ធភាពគ្រិស្តសាសនិកនិងសាសនទូត]] [[ពួកពិធីនិយម]] [[ពួកសាក្សីព្រះយ៉េហូវ៉ា]] [[ពួកបញ្ញាសាសាវ័ក រឺ រួបរួម]] និង[[ព្រះវិហារយេស៊ូគ្រិស្តនៃពួកសន្តៈថ្ងៃចុងក្រោយ]]។ <ref name="USDOS">Bureau of Democracy, Human Rights, and Labour of the US Department of State. [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51507.htm ''International Religious Freedom Report 2005''.]. Retrieved July 24, 2006.</ref> [[ពុទ្ធសាសនាមហាយាន]]គឺជាសាសនាចិននិងយួនភាគច្រើនដែលរស់នៅកម្ពុជា។ ធាតុសំខាន់នៃការប្រតិបត្តិសាសនាផ្សេងៗដូចជា [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន|វីរបុរស]]និងបុព្វការីជនអ្នកស្រុក [[ខុងជឺនិយម|សាសនាខុងជឺ]] និង[[សាសនាតាវ]]លាយឡំជាមួយពុទ្ធសាសនាចិនក៏ត្រូវបានគេបដិបត្តិដែរ។ {{bar box |title= សាសនានៅកម្ពុជា |titlebar=#ddd |left1=សាសនា |right1=ភាគរយ |float=right |bars= {{bar percent|ព្រះពុទ្ធ|orange|៩៦,៤}} {{bar percent|ឥស្លាម|green|២,១}} {{bar percent|គ្រិស្ត|blue|១,៣}} {{bar percent|ផ្សេងៗ|pink|០​,៣}} }} ===ការអប់រំ=== '''{{Main|ការអប់រំនៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:School kids jumping in Cambodia (13578591625).jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|សិស្សានុសិស្សនៃសាលាបឋមសិក្សានៅ[[ខេត្តកំពត]]]] [[ក្រសួងអប់រំ យុវជន និង កីឡា (កម្ពុជា)|ក្រសួងអប់រំ យុវជន និង កីឡា]]ទទួលខុសត្រូវចំពោះការបង្កើតគោលនយោបាយជាតិនិងគោលមគ្គុទេសន៍សម្រាប់ការអប់រំនៅកម្ពុជា។ ប្រព័ន្ធអប់រំកម្ពុជាគឺត្រូវបានធ្វើវិមជ្ឈការយ៉ាងខ្លាំង ជាមួយរដ្ឋាភិបាលទាំងបីកម្រិត ថ្នាក់កណ្ដាល ខេត្ត និងស្រុកដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាប្រកាសថាការអប់រំខានមិនបានដោយឥតគិតថ្លៃរយៈពេលប្រាំបួនឆ្នាំ ដែលធានាសិទ្ធិជាសកលដល់គុណភាពការអប់រំជាមូលដ្ឋានគ្រឹះ។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ការអប់រំត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាប្រជាជន៧៣,៦%ចេះអាននិងសរសេរ (បុរស៨៤,៧% និងស្ត្រី៦៤,១%)។<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html Central Intelligence Agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124171442/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html |date=2016-11-24 }}. Cia.gov. Retrieved on June 20, 2011.</ref> អាយុយុវជនប្រុស (១៥-២៤ឆ្នាំ)មានអត្រាអក្ខរភាព៨៩%ប្រៀបធៀបនឹង៨៦%ចំពោះស្រីៗ។<ref>{{Cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/cambodia_statistics.html |title=UNICEF – Cambodia – Statistics<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-09-06 |archivedate=2013-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130402220546/http://www.unicef.org/infobycountry/cambodia_statistics.html |url-status=dead }}</ref> ប្រព័ន្ធអប់រំនៅកម្ពុជាបន្តប្រឈមនឹងការប្រឈមជាច្រើន ប៉ុន្តែកំឡុងពេលប៉ុន្មានឆ្នាំមុននេះ មានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ជាពិសេសស្ថានភាពនៃការចុះឈ្មោះជាទៀងទាត់ ការណែនាំចាត់ចែងផ្អែកទៅលើកម្មវិធី និងកិច្ចអភិវឌ្ឍតាមក្របខណ្ឌគោលនយោបាយជួយដល់កុមារដែលមានវិបត្តិឱ្យទទួលបានលទ្ធភាពចូលទៅក្នុងការអប់រំ។<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/CAMBODIAEXTN/0,,contentMDK: 21016209~menuPK:293886~pagePK:1497618 ~piPK:217854~theSitePK:293856,00.html]{{dead link|date=មិថុនា ២០១១}}</ref> សាកលវិទ្យាល័យដែលបានអះអាងរបស់កម្ពុជាភាគច្រើន មួយចំនួនមានទីតាំងនៅភ្នំពេញ។ ជាប្រពៃណី ការអប់រំនៅកម្ពុជាត្រូវបានផ្ដល់ដោយវត្តអារាម ដូច្នេះការអប់រំដែលផ្ដល់ឱ្យភាគច្រើនមានតែសម្រាប់មនុស្សប្រុស<ref>.http://www.culturalprofiles.net/cambodia/Directories/Cambodia_Cultural_Profile/-36.html</ref> អំឡុងរបប[[ខ្មែរក្រហម]] ការអប់រំបានរងនូវការដើរថយក្រោយគួរឱ្យកត់សំគាល់។ ជាមួយការជាប់ទាក់ទងចំពោះដំណើរការសិក្សាចំណោមសិស្សសាលាបឋមសិក្សាកម្ពុជា ការស្រាវជ្រាវបានបង្ហាញថាអាកប្បកិរិយានិងជំនឿរបស់ម៉ែឪបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់។<ref>Eng, S. (2013). Cambodian Early Adolescents’ Academic Achievement The Role of Social Capital. The Journal of Early Adolescence, 33(3), 378-403.</ref> ជាក់ស្ដែង ការសិក្សាបានរកឃើញថាសមិទ្ធិផលការសិក្សាកាន់តែខ្សោយរបស់កូនៗមានការជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយការប្រកាន់ជំនឿ​លើព្រេងវាសនាដ៏មុតមាំរបស់ឪពុកម្ដាយខ្លាំងពេក (ឧ. កម្លាំងមនុស្សមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរព្រេងវាសនាបានទេ)។ ការសិក្សាបានរកឃើញបន្ថែមទៀតថា ''ចម្ងាយនៃការស្នាក់នៅ'' នៃឪពុកម្ដាយនៅក្នុងសហគមន៍ដែលក្នុងនោះ ពួកគាត់បានប្រមើលមើលសមិទ្ធិផលសិក្សាកូនៗរបស់ពួកគាត់កាន់តែល្អប្រសើរ។ សរុបទៅ ការសិក្សានេះបានចង្អុលបញ្ហាញចំពោះតួនាទីនៃមូលធនសង្គមក្នុងការស្ដែងចេញនិងការចូលទៅក្នុងការអប់រំ ក្នុងសង្គមខ្មែរដែលក្នុងនោះលក្ខណៈនិងជំនឿរបស់គ្រួសារគឺជាចំណុចកណ្ដាលចំពោះការស្វែងយល់។ ===សុខភាព=== '''{{Main|សុខភាពនៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:Midwife was diagnosing for malaria a pregnant woman when visiting ANC at Promoy health center, Pursat province, 2014. Photo by Kharn Lina CAP-Malaria Cambodia (22759072679).jpg|រូបភាពតូច|ឆ្មបកម្ពុជាកំពុងធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យរកជំងឺគ្រុនចាញ់ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះដោយយកចិត្តទុកដាក់នៅមណ្ឌលសុខភាពមួយក្នុងខេត្តពោធិសាត់]] គុណភាពសុខភាពនៅកម្ពុជាកំពុងតែលើកកម្ពស់។ ដូចគ្នាដែរក្នុងឆ្នាំ២០១០ [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]គឺ៦០ឆ្នាំសម្រាប់បុរសនិង៦៥ឆ្នាំសម្រាប់ស្ត្រី ការចម្រើនដ៏សំខាន់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៩ នៅពេលនោះភាពរំពឹងអាយុជាមធ្យមគឺ៤៩,៨ និង៤៦,៨រៀងគ្នា។<ref>[http://www.embassyofcambodia.org.nz/cambodia.htm Cambodia]. Embassyofcambodia.org.nz. Retrieved on June 20, 2011.</ref> តំហែទាំសុខភាពត្រូវបានផ្ដល់ដោយគ្រូពេទ្យជំនាញសាធារណៈនិងឯកជន ហើយការស្រាវជ្រាវបានរកឃើញថាជំនឿទុកចិត្តក្នុងការផ្ដល់សុខភាពគឺជាកត្តាគន្លឹះមួយក្នុងការបង្កើននូវការយល់ដឹងអំពីសេវាតំហែទាំ​សុខភាពនៅកម្ពុជា​តាមស្រុកស្រែជនបទ។<ref>{{cite journal|last=អូហ្សាវ៉ា|first=សាជិកុ|coauthors=ដាមៀន-វ៉ខខឺរ|title=ការប្រៀបធៀបទំនុកចិត្តជាសាធារណៈទល់នឹងពួកអ្នកផ្ដល់តំហែទាំសុខភាពនៅកម្ពុជាស្រុកស្រែចម្ការ|journal=ផែនការគោលនយោបាយសុខភាព|year=២០១១|volume=២៦|issue=ផ្គត់ផ្គ.១|pages=i២០ - i២៩|url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html|accessdate=២៦ឧសភា ២០១២|archive-date=2012-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111133748/http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html|dead-url=yes}}</ref> រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាធ្វើផែនការដើម្បីបង្កើនគុណភាពនៃតំហែទាំសុខភាពក្នុងប្រទេសដោយការលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ហ៊ីវ]]/[[អេដស៍]] [[គ្រុនចាញ់]]និងជំងឺផ្សេងៗដទៃទៀត។ ការចំណាយរបស់រដ្ឋាភិបាលលើតំហែទាំសុខភាពត្រូវនឹង៥,៨%នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់កម្ពុជា (ផសស)។ [[អត្រាមរណភាពទារក]]របស់កម្ពុជាបានថយចុះចាប់ពី១១៥ក្នុងចំណោមកំណើតរស់១០០០នាក់នៅឆ្នាំ១៩៩៣ដល់៥៤​នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងរយៈកាលដដែល អត្រាមរណភាពក្រោមប្រាំឆ្នាំបានថយចុះចាប់ពី១៨១ដល់១១៥ក្នុងចំណោមកំណើតរស់១០០០នាក់។<ref name="cambodiawho">{{cite web|url=http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccs_khm_en.pdf|title=យុទ្ធសាស្ត្រសហប្រតិបត្តិការប្រទេសអ.ស.ព.|format=ទ.ឯ.ខ.|publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក|date=មេសា ២០០១|accessdate=២២មិថុនា ២០០៩}}</ref> ខេត្តដែលមានសុចនាករសុខភាពអាក្រក់បំផុត គឺ[[សុខភាពនៅខេត្តរតនគីរី|រតនគីរី]] កុមារ២២,៩%ស្លាប់មុនអាយុប្រាំឆ្នាំ។<ref>[http://www.methodfinder.com/wfpatlas/index.php?page=03&lang=e "ផែនទីមរណភាពកុមារនិងកង្វះអាហារូបត្ថម្ភជាតិ (លទ្ធផលអសន្តិសុខស្បៀងអាហារ)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010190629/http://www.methodfinder.com/wfpatlas/index.php?page=03&lang=e |date=2017-10-10 }}។ [[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក]]ស.ប.។ បានមកថ្ងៃ៤ឧសភា ២០០៨។</ref> [[មូលនិធិសង្គ្រោះកុមារអន្តរជាតិសហប្រជាជាតិ|យូនីសេផ្វ]]បានកត់សំគាល់កម្ពុជា ជាប្រទេសដែលមាន[[មីនដី]]ច្រើនបំផុតទីបីក្នុងពិភពលោក<ref name="UNICEF">UNICEF. [http://www.unicef.org/sowc96/9ldmines.htm "The Legacy of Landmines"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141203025217/http://www.unicef.org/sowc96/9ldmines.htm |date=2014-12-03 }}. Retrieved July 25, 2006.</ref> ដែលកំណត់មរណភាពអសេនិកជនជាង៦០០០០នាក់និងរាប់ពាន់នាក់ទៀតបានពិការ រឺ របួសចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧០ដោយសារតែមីនដីដែលមិនទាន់ផ្ទុះបានបន្សល់ទុកក្នុងដីនៅឯតំបន់ជនបទ។<ref name="PBSORG">PBS.org (July 25, 2003). [http://www.pbs.org/wnet/religionandethics/week647/cover.html ''Cambodia Land Mines''.]. Retrieved July 24, 2006.</ref> ជនរងគ្រោះភាគច្រើនគឺជាកុមារដែលឃ្វាលសត្វ រឺ លេងក្នុងវាលស្រែ។<ref name="UNICEF"/> មនុស្សពេញវ័យដែលរស់រានពីមីនដីជានិច្ចជាកាលតម្រូវឱ្យមាន[[ការកាត់អវយវៈ]]ដៃជើងមួយចំនួននិងត្រូវពឹងអាស្រ័យដោយ​ការសុំទានដើម្បីរស់។<ref name="PBSORG"/> យ៉ាងណាក្ដី ក៏ចំនួនស្លាប់ រឺរបួសដោយមីនដីបានថយចុះយ៉ាងខ្លាំង ចាប់ពី៨០០នាក់នៅឆ្នាំ២០០៥ រហូតមកដល់តិចជាង៤០០នាក់នៅឆ្នាំ២០០៦ និង២០៨នាក់នៅឆ្នាំ២០០៧ (៣៨នាក់បានស្លាប់និង១៧០នាក់រងរបួស)។<ref>{{cite web |url=http://lm.icbl.org/index.php/publications/display?url=lm/2007/cambodia.html |title=កម្ពុជា របាយការណ៍ត្រួតពិនិត្យមីនដី២០០៧ |publisher=Lm.icbl.org |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2023-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230428194152/http://archives.the-monitor.org/index.php/publications/display?url=lm/2007/cambodia.html |url-status=dead }}</ref> មានសហេតុភាពមីនក្នុងដី និង [[គ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះ]]ចំនួន២៧១ករណី បានកត់ត្រាដោយប្រព័ន្ធព័ត៌មានជនរងគ្រោះមីន/គ.ម.ផ.នៅកម្ពុជានៅឆ្នាំ២០០៨ ២៤៣នៅឆ្នាំ២០០៩ និង២៨៦នៅឆ្នាំ២០១០។ ការកើនឡើងនេះគឺដោយសារគ្រោះថ្នាក់ដោយមីនប្រឆាំងរថក្រោះពីរធំៗនៅឆ្នាំ២០១០–នៅខេត្តប៉ៃលិននៅខែឧសភា និងនៅខេត្តបាត់ដំបងនៅខែវិច្ឆិកា– ដែលក្នុងរវាងឧប្បត្តិហេតុទាំងនោះបានធ្វើឱ្យស្លាប់ រឺ រងរបួសមនុស្សចំនួន៣០នាក់។ មានសហេតុភាពសរុបចំនួន២១១ករណី នៅឆ្នាំ២០១១ ហើយស្ថិតិសម្រាប់ខែមករា–មិថុនា ២០១២ មានចំនួន១០៤ករណី។ ម្ភៃប្រាំពីរភាគរយនៃសហេតុភាពនៅឆ្នាំ២០១១–១២បានកើតឡើងនៅបាត់ដំបង។<ref>{{cite web |url=http://www.maginternational.org/cambodia |title=ក.ប.ម. កម្ពុជា |publisher=maginternational.org |accessdate=២២ តុលា ២០១២ |archivedate=2016-02-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201110926/http://www.maginternational.org/cambodia/ |url-status=dead }}</ref> ==វប្បធម៌== '''{{Main|វប្បធម៌កម្ពុជា|កីឡានៅកម្ពុជា}}''' {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 500 | image1 = Vorvong-Sorvong-tale-Pavie9.jpg | image2 = បុណ្យអុំទូក.jpg | image3 = Water festival in Phnom Penh 24.jpg | image4 = | image5 = | footer = វប្បធម៌ខ្មែរ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: រូបពិពណ៌នានៅសតវត្សទី១៩ រឿង[[អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ|វរវង្ស និងសូរវង្ស]]។, ការប្រណាំងទូកក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក នៅរាជធានីភ្នំពេញ, ព្រះរាជពិធីបុណ្យបណ្ដែតប្រទីបនៅមុខព្រះបរមរាជវាំង | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[ឯកសារ:Art and culture.JPG|thumb|righf|កូនកំលោះកាន់[[ដា (ដាវ)|ដាវ]] ចំណែកកូនក្រមុំស្លៀក[[ស្បៃ]] តាមទំនៀមអាពាហ៍ពិពាហ៍ខ្មែរដែលកាន់ [[រឿងព្រះថោងតោងស្បៃនាងនាគ]]]] [[ឯកសារ:sampeah.jpg|thumb|ការ[[សំពះ]] (ស្វាគមន៍ខ្មែរ)]] កត្តាផ្សេងៗដែលចូលរួមវិភាគទានដល់វប្បធម៌កម្ពុជារួមមាន[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] [[វប្បធម៌បារាំង|អាណានិគមនិយមបារាំង]]និង[[សកលភាវូបនីយកម្ម|សកលភាវូបនីយកម្មទំនើប]]។ [[ក្រសួងវប្បធម៌ និង វិចិត្រសិល្បៈ (កម្ពុជា)|ក្រសួងវប្បធម៌ និង វិចិត្រសិល្បៈកម្ពុជា]]ទទួលខុសត្រូវចំពោះការជម្រុញនិងការអភិវឌ្ឍវប្បធម៌កម្ពុជា។ វប្បធម៌កម្ពុជាមិនត្រឹមតែរួមបញ្ចូលតែវប្បធម៌[[ខ្មែរក្រោម|ជនជាតិភាគតិចដែនដីក្រោម]]តែប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏រួមបញ្ចូលវប្បធម៌កុលសម្ព័ន្ធភ្នំផ្សេងៗទៀតដែលមានវប្បធម៌ចំនួន២០ ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[ខ្មែរលើ]] ពាក្យមួយនេះត្រូវបានបង្កើតដោយព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]ដើម្បីជម្រុញឱ្យមានសាមគ្គីភាពរវាងពួកអ្នកដែនដីខ្ពស់ និងពួកអ្នកដែនដីទំនាប។ ប្រជាជនខ្មែរតាមជនបទស្លៀកពាក់[[ក្រមា]]ដែលជាទិដ្ឋភាពតែមួយគត់នៃ[[ការស្លៀកពាក់ខ្មែរ]]។ [[សំពះ]]គឺជាការគំនាប់តាមប្រពៃណីខ្មែរ រឺក៏ វិធីមួយដើម្បីបង្ហាញការគោរពដល់អ្នកដទៃ។ វប្បធម៌ខ្មែរ ដូចគ្នាដែរ បានរីកចម្រើននិងរីកសាយភាយដោយ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អធិរាជាណាចក្រខ្មែរ]] រួមមានរចនាបថរបាំ ស្ថាបត្យកម្មនិងចម្លាក់ផ្សេងៗ ត្រូវបានដោះដូរគ្នាជាមួយលាវ និងថៃជិតខាងតាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[អង្គរវត្ត]]គឺជាឧទាហរណ៍គង់វង្សល្អបំផុតនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរចាប់ពីសម័យអង្គររួមជាមួយប្រាសាទផ្សេងៗដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងនិងជុំវិញតំបន់នោះ។ តាមប្រពៃណី ប្រជាជនខ្មែរមានវិធីតែមួយគត់ដើម្បីកត់ត្រាព័ត៌មានគឺ[[ស្លឹករឹត]]។ សៀវភៅស្លឹករឹតកត់ត្រាវីរកថានៃប្រជាជនខ្មែរ រាមាយណៈ កំណើតនៃពុទ្ធសាសនា និងខ្សែសៀវភៅធម៌ផ្សេងៗទៀត។ ស្លឹកទាំងនឹងត្រូវបានថែរក្សាយ៉ាងល្អ និងបានរុំក្នុងសំពត់ ដើម្បីការពារពីសំណើមនិងអាកាសធាតុ។<ref>{{cite web |author=វៀតណាមណេត, ហាណូយ, វៀតណាម |url=http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/ |title=វៀតណាមណេត '&#39;http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៣១មករា ២០០៩ |publisher=អង់គ្លេស.វៀតណាមណេត.vn |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2008-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924135657/http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/ |url-status=dead }}</ref> [[បុណ្យអុំទូក]] ជាការប្រកួតអុំទូកប្រចាំឆ្នាំ ដែលជាបុណ្យជាតិដែលប្រជាជនកម្ពុជាបានចូលរួមច្រើនបំផុត។ បានប្រារព្ធនៅចុងរដូវវស្សា នៅពេលដែលទន្លេមេគង្គចាប់ផ្ដើមស្រកត្រឡប់ទៅកម្រិតធម្មតាវិញដែលអនុញ្ញាតឱ្យ[[បឹងទន្លេសាប]]ហូរបញ្ច្រាស ប្រហែល១០%នៃប្រជាជនកម្ពុជាចូលរួមព្រឹត្តិការណ៍នេះរាល់ឆ្នាំដើម្បីលេងកីឡា ថ្លែងអំណរគុណដល់លោកខែ មើលកាំជ្រួច ហូបអាហារល្ងាច និងចូលរួមការប្រណាំងទូកក្នុងបរិយាកាសបែបកីឡា។<ref name="KMGOV">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/news.view.html?doc_oid=@140%7C1%7C1 |title=ស្ថានបណ្ដាញរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា, ''បុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែ''; បានចូលនៅថ្ងៃ ២៤កក្កដា ២០០៦ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011210454/http://cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/news.view.html?doc_oid=@140%7c1%7c1 |archivedate=2007-10-11 |access-date=2012-09-06 |url-status=dead }}</ref> ល្បែងប្រជាប្រិយរួមមាន[[ការជល់មាន់]] ការលេងនិងទាត់[[សី]] ដែលស្រដៀងនឹង[[បាល់ថង់]]។ ដោយផ្អែកលើប្រតិទិនសុរិយគតិឥណ្ឌាបុរាណ និងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ [[ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ|ចូលឆ្នាំថ្មីខ្មែរ]]គឺជាថ្ងៃឈប់សម្រាកដ៏សំខាន់មួយដែលប្រារព្ធឡើងនៅខែមេសា។ តួអង្គសិល្បៈសម័យថ្មីរួមមានអ្នកចម្រៀង លោក[[ស៊ីន ស៊ីសាមុត|ស៊ីន-ស៊ីសាមុត]] និងអ្នកស្រី[[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]] (និងក្រោយមកទៀត[[ម៉េង កែវពេជ្រចិន្តា|ម៉េង-កែវពេជ្រចិន្ដា]]) ដែលបានបញ្ចូលស្ទីលតន្ត្រីថ្មីដល់ប្រទេសនេះ។ ===ក្បួនធ្វើម្ហូប=== '''{{Main|អាហារខ្មែរ|ក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែរ}}''' {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 220 | image1 = | image2 = | image3 = | image4 = Num Banh Chok.jpg | image5 = 2016 Phnom Penh, Amok trey (01).jpg | footer = ម្ហូបខ្មែរល្បីៗ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ ពីលើចុះក្រោម: [[ការី]] (''សម្លការី''), (''[[ប្រហុក]]''), ''[[នំបញ្ចុក]]'', ''[[សម្លម្ជូរ]]'' និង ''[[អាម៉ុកត្រី]]'' | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ស្រូវអង្ករគឺជាធញ្ញជាតិសំខាន់បំផុត ដូចជានៅក្នុងប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែរ។ ត្រីបានមកពីទន្លេមេគង្គនិងបឹងទន្លេសាបជាផ្នែកមួយសំខាន់នៃរបបអាហារ។ ការផ្គត់ផ្គង់ត្រីនិងផលិតផលត្រីសម្រាប់អាហារនិងការជួញដូរនៅឆ្នាំ២០០០គឺ២០គីឡូក្រាមក្នុងម្នាក់ រឺ ២&nbsp;[[អ៊ែវ៉ឹរដឹផយហ្ស៍|អោន]]ក្នុងមួយថ្ងៃក្នុងមនុស្សម្នាក់។<ref name="EARTH">{{PDFlink|[http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/Coa_cou_116.pdf Earthtrends.org Cambodia Country Profile]}}</ref> ត្រីខ្លះអាចយកធ្វើជា[[ប្រហុក]]ដើម្បីទុកឱ្យបានយូរ។ [[ក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែរ]]រួមមានផ្លែឈើនិវត្តន៍ សម្ល និងប្រភេទនំបញ្ចុក។ គ្រឿងផ្សំសំខាន់ៗគឺ [[ក្រូចសើច]] [[ស្លឹកគ្រៃ]] [[ខ្ទឹមស]] [[ទឹកត្រី]] [[ទឹកស៊ីអ៊ីវ]] [[ការី]] [[អម្ពិល]] [[ខ្ញី]] [[ប្រេងខ្យង]] [[ខ្ទិះដូង]] និង [[ម្រេច]]។ អាហារដ៏ឆ្ងាញ់ពិសាមួយចំនួនដូចជា [[នំបញ្ចុក]] [[អាម៉ុក]] [[អាពីង]]។ ឥទ្ធិពលបារាំងលើក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែររួមមានការីក្រហមខ្មែរជាមួយនំប៉័ង[[បាហ្គឺត]]អាំង។ ចំណែកបាហ្គឺតដែលបានអាំងត្រូវបានគេជ្រលក់ក្នុងការីហើយញ៉ាំ។ ការីក្រហមខ្មែរក៏ត្រូវបានញ៉ាំជាមួយបាយនិង[[នំបញ្ចុកអង្ករ]]ដែរ។ ម្ហូបញ៉ាំពេលល្ងាចនៅខាងក្រៅដែលទំនងជាពេញនិយមបំផុត គឺ[[គុយទាវ]] ជាទឹករំងាស់សាច់ជ្រូក [[សម្លមី|សម្ល]][[មីអង្ករ]]ជាមួយនិង[[ខ្ទឹមលីង]] [[ស្លឹកខ្ទឹម]] ដែលដាក់ពីលើនូវ [[ប្រហិតសាច់គោ]] [[បង្គា]] [[ថ្លើមជ្រូក]] រឺ សាឡាត់។ ក្បួនធ្វើម្ហូបនេះមិនត្រូវបានគេដឹងច្បាស់លាស់ទេ បើប្រៀបធៀបនៅលើពិភពលោកផ្ទឹមនឹងប្រទេសជិតខាង ថៃ និង វៀតណាម។ ===កីឡា=== '''{{main|ពហុកីឡាដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ}}''' [[សមាគមបាត់ទាត់|បាល់ទាត់]]គឺជាកីឡាមួយក្នុងចំណោមកីឡាដែលមានប្រជាប្រិយជាងគេ ទោះបីជាយ៉ាងណាវិជ្ជាជីវករខាងកីឡាបានរៀបចំកីឡាជាច្រើនអសកលនៅកម្ពុជាមិនដូចជានៅបណ្ដាប្រទេសលោកខាងលិចឡើយ ពីព្រោះដោយសារលក្ខខណ្ឌសេដ្ឋកិច្ច។ បាល់ទាត់ត្រូវបាននាំមកកម្ពុជាដោយពួកបារាំងនិងពេញនិយមដោយអ្នកនៅក្នុងស្រុក។<ref>[https://web.archive.org/web/20080626194544/http://www.aseanfootball.org/affiliates_02.asp ''AFF- The official site of the ASEAN Football Federation'']. Retrieved February 20, 2009.</ref> [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិកម្ពុជា]]បានត្រៀមគ្រប់គ្រង[[ពានអាស៊ី១៩៧២|ពានរង្វាន់អាស៊ី១៩៧២]]លើកទីបួន ក៏ប៉ុន្តែការរីកចម្រើនបានធ្លាក់ចុះចាប់តាំងពីសម័យសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីមកម៉្លេះ។ កីឡាលោកខាងលិចដូចជាបាល់ទះ កាយវប្បកម្ម វាយកូនគោលវាល [[សហភាពបាល់អោប]] [[វាយគោលចូលឡូ]] និងបាល់បោះកំពុងទទួលបានប្រជាប្រិយភាព។ កីឡាក្នុងស្រុករួមមាន[[ទូកនាគ|ការប្រណាំងទូកប្រពៃណី]] [[ប្រណាំងក្របី]] [[ប្រដាល់សេរី]] [[ចំបាប់បុរាណខ្មែរ]] និង[[ល្បុក្កតោ]]។ កម្ពុជាដំបូងបានចូលរួមក្នុង[[កីឡាអូឡាំពិក]]កំឡុង[[កម្ពុជាក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅ១៩៥៦|ល្បែងអូឡាំពិករដូវក្ដៅ១៩៥៦]]ដែលបញ្ជូន[[អ្នកជិះសេះនៅកីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅ|ពួកអ្នកជិះសេះ]]។ កម្ពុជាក៏បានអញ្ជើញជាកិត្តិយសក្នុងល្បែង[[ល្បែងកម្លាំងបំផុសថ្មី|ល.ក.ប.ថ. រឺ GANEFO]] ឆ្លាស់គ្នានឹងល្បែងអូឡាំពិក នៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០។ ===របាំ=== '''{{Main|របាំខ្មែរ|របាំនៅកម្ពុជា}}''' {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Angkor Wat - 050 Apsaras (8580603733).jpg | image2 = Danseuses kmer (2).JPG | image3 = Lakhon Khol Art painting.jpg | image4 = Cambodian dance Reamker.png | image5 = | footer = ទ្រនិចនាឡិកាពីឆ្វេងទៅស្តាំ ពីលើចុះក្រោម៖: រូបភាពឆ្លាក់របស់[[អប្សរា]]នៅ[[អង្គរវត្ត]], [[របាំអប្សរា]], [[រាមកេរ្តិ៍]], [[ល្ខោនខោល]], ល្ខោនខោលក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះបាទនរោត្តម]] | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} {{multiple image | perrow = 3 Vorvong-Sorvong-tale-Pavie9.jpg | total_width = 300 | image1 = Kmer Dance..JPG | image2 = Blessing Dance 7.jpg | image3 = | image4 = | image5 = | footer = ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: ស្រីរបាំខ្មែរ។, របាំជូនពរ | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} របាំខ្មែរត្រូវបានបែងចែកទៅជាចំណាត់ថ្នាក់បីធំៗ: [[របាំបុរាណខ្មែរ]] [[របាំប្រជាប្រិយ]] និង[[របាំសង្គម]]។ ដើមកំណើតពិតប្រាកដនៃរបាំបុរាណខ្មែរត្រូវបានគេជជែកវែកញែក។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញខ្មែរក្នុងស្រុកភាគច្រើនបំផុតទាញទម្រង់របាំសម័យត្រឡប់ទៅសម័យ[[អង្គរ]]វិញ ដែលមើលទៅមានភាពស្រដៀងៗគ្នាក្នុងចម្លាក់ប្រាសាទសម័យនោះ ពេលនោះដែរ អ្នកដទៃទៀតបានប្រកាន់ថាក្បាច់របាំខ្មែរសម័យទំនើបត្រូវបានរៀន (រឺ រៀនឡើងវិញ) ពីពួកអ្នករបាំរាជវាំងសៀមនៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៨០០។ របាំបុរាណខ្មែរគឺជាទម្រង់នៃសិល្បៈសំដែងដែលមានរបៀបត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងរាជវាំងកម្ពុជា សំដែងឡើងសម្រាប់ការកំសាន្តនិងគោលបំណង​ប្រារព្ធពិធីផ្សេងៗ។<ref name=UnescoDance>[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?RL=00060 UNESCO Culture Sector - Intangible Heritage - 2003 Convention :<!-- Bot generated title -->]</ref> របាំទាំងនេះត្រូវបានសំដែងដោយបុរស និងស្ត្រីដែលបានហ្វឹកហាត់ខ្ពស់ប្រកបដោយសម្លៀកបំពាក់សាំញ៉ាំក្នុងទីសាធារណៈដើម្បីវិភាគទានដល់ការបន់ស្រន់ រឺ ដើម្បីសំដែងនូវរឿងរ៉ាវប្រពៃណី និងកំណាព្យវីរកថា ដូចជា[[រាមកេរ្តិ៍]] កំណែរឿង[[រាមាយណៈ]]របស់ខ្មែរ។ <ref name=Cravath1968>Cravath, Paul (1968). ''[http://www.jstor.org/pss/1124400 The Ritual Origins of the Classical Dance Drama of Cambodia]'', Asian Theatre Journal, Vol. 3, No. 2 (Autumn, 1986), pp.&nbsp;179–203</ref> ត្រូវបានគេស្គាល់ជាផ្លូវការថាជា[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] របាំនេះត្រូវប្រគំឡើងដោយតន្ត្រីវង់ភ្លេងពិណពាទ្យដែលបន្ទរដោយអ្នកច្រៀងបន្ទរជាច្រើន។ របាំប្រជាប្រិយខ្មែរ ជានិច្ចជាកាលបានសំដែងដោយតន្ត្រី[[មហោរី]] ប្រារព្ធឡើងដោយក្រុមជនជាតិនិងវប្បធម៌ផ្សេងៗនៃកម្ពុជា។ របាំប្រជាប្រិយមានដើមកំណើតក្នុងភូមិស្រុកនានានិងបានសំដែងភាគច្រើនដោយពួកអ្នកស្រុកឱ្យពួកអ្នកស្រុកដូចគ្នាមើល។<ref name="FolkDance">[[សំ សំអាង|សំ-សំអាង]] & សំ-ចាន់ម៉ូលី; ១៩៨៧; [http://www.reninc.org/BOOKSHELF/Khmer_Folk_Dance_Sam.pdf របាំប្រជាប្រិយខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090920064320/http://www.reninc.org/BOOKSHELF/Khmer_Folk_Dance_Sam.pdf|date=2009-09-20}}; វិទ្យាស្ថានខេមរសិក្សា; ញូវីងតុន, ស៊ីធី; ISBN 0941785025</ref> ការសំដែងទាំងនេះត្រូវបានកែច្នៃតិចតួចនិងស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ ដែលពួក អ្នករបាំតែងតួជាពួកកុលសម្ព័ន្ធភ្នំ ពួក[[ចាម]] រឺពួកកសិករ។ ជាធម្មតា របាំនេះមានល្បឿនលឿនជាងរបាំបុរាណ របាំប្រជាប្រិយសំដែងនូវសាច់រឿង''មនុស្សសាមញ្ញ'' ដូចជាស្នេហា កំប្លែង រឺ ការទប់ស្កាត់ព្រលឹងបិសាច។<ref name=FolkDance/> ការរាំរែកក្នុងសង្គមត្រូវបានរាំដោយពួកភ្ញៀវនៅក្នុងពិធីលៀងសោយភោជ ពិធីជប់លៀង រឺ ការប្រជុំគ្នាក្នុងសង្គមក្រៅផ្លូវការផ្សេងៗ។ ការរាំរែកក្នុងសង្គមតាមប្រពៃណីខ្មែរគឺស្រដៀងៗនឹងអ្វីដែលមានក្នុងប្រទេសជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែរ។ ឧទាហរណ៍រួមមាន[[រាំវង់]] និង[[រាំក្បាច់]]ក៏ដូចជា''[[សារ៉ាវ៉ាន់]] និង[[ឡាំលាវ]]'' (រាំលាវ)។ ការរាំរែកដែលមានប្រជាប្រិយបែបលោកខាងលិចសម័យទំនើបរួមមាន[[ឆាត់ៗឆា]] [[បូឡេរ៉ូ]] និង[[ម៉ាឌីសុន]]ក៏បានជះឥទ្ធិពលដល់ការរាំរែកក្នុងសង្គមខ្មែរដែរ។ ===តន្ត្រី=== '''{{Main|តន្ត្រីខ្មែរ}}''' តន្ត្រីខ្មែរបុរាណចុះកាលបរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅក្នុងរង្វង់នៃសម័យ[[ចក្រភពខ្មែរ]]។<ref name=umbc>http://www.umbc.edu/eol/cambodia/histcmus.htm Sam-ang Sam</ref> ព្រះរាជរបាំដូចជា របាំ[[អប្សរា]]គឺជានិមិត្តរូបនៃវប្បធម៌ខ្មែរ ក៏ដូចជាវង់ភ្លេងមហោរីដែលជាវង់ភ្លេងអមទៅនឹងរបាំអស់ទាំងនោះ។ ទម្រង់តន្ត្រីស្រុកស្រែបន្ថែមពីនោះរួមមាន''[[ចាប៉ី]]'' និង''[[អាយ៉ៃ]]''។ កាលពីសម័យមុនសិល្បៈតន្ត្រីបែបនេះគឺមានការពេញនិយមនៅជំនាន់ចាស់ៗនិងជាញឹកញយសិល្បៈតន្ត្រីនេះសម្ដែងតែឯងដោយ​បុរសម្នាក់កេះ''ចាប៉ី'' (ហ៊្គីតាខ្មែរ) ចន្លោះកំណាព្យកាព្យឃ្លោងដែល[[ច្រៀងគ្មានភ្លេង]]។ ទំនុកច្រៀងរាល់ដងមានសាច់រឿងសីលធម៌ រឺសាសនា។ ''អាយ៉ៃ''ត្រូវបានសំដែងតែឯង រឺ ដោយបុរសម្នាក់ និងស្ត្រីម្នាក់ហើយជាធម្មតាសព្វដងមានរឿងកំប្លែងផង។ វាគឺជាទម្រង់នៃបទនិពន្ធទំនុកច្រៀង ដែលពោរពេញដោយឃ្លាមានន័យពីរយ៉ាងជាធម្មតា ត្រូវបានគេបង្កើតជានាដកថា រឺ កាព្យឥតព្រាងទុកភ្លាមៗទាំងស្រុង និងជា[[ការសប្បាយរបស់នរណាម្នាក់|មួយការបញ្ចេញបញ្ចូលពាក្យសម្ដី]]។ នៅពេលបានច្រៀងជាគូ ប្រុស រឺ ស្រីម្ដងម្នាក់ ដោយមាន''ការឆ្លើយឆ្លង''កាព្យ រឺពាក្យប្រដៅដែលចេញដោយភាគីម្ខាងទៀតដើម្បីឱ្យអ្នកម្ខាងទៀតដោះស្រាយ រួមជាមួយការបន្ទរដោយការលេងឧបករណ៍ភ្លេងខ្លីៗនៅចន្លោះកាព្យទាំងនោះ។ ''ភ្លេងការ''គឺជាឈុតនៃតន្ត្រីនិងចម្រៀងប្រពៃណីដែលបានលេងដើម្បីការកំសាន្ត និងជាការបន្ទរតាមសម្រាប់ផ្នែកនៃពិធីការផ្សេងៗជាច្រើនក្នុងពិធីមង្គលការខ្មែរដែលមានរយៈពេញមួយថ្ងៃតាមប្រពៃណី។ តន្ត្រីខ្មែរពេញនិយមត្រូវបានសំដែងឡើងជាមួយឧបករណ៍របែបលោកខាងលិច រឺក៏លាយឡំដោយឧបករណ៍បុរាណនិងលោកខាងលិច។ តន្ត្រីរាំរែកត្រូវបានតែងឡើងជាលក្ខណៈពិសេសសម្រាប់ការរាំរែកក្នុងសង្គម។ តន្ត្រីនៃអ្នកចម្រៀងបំពេរអារម្មណ៍លោក[[ស៊ីន សាមុត|ស៊ីន-ស៊ីសាមុត]]និងអ្នកស្រី[[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]]ចាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ដល់ទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០​ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាតន្ត្រីពេញនិយមតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក)របស់កម្ពុជា។ កំឡុងបដិវត្តន៍[[ខ្មែរក្រហម]]ពួកអ្នកចម្រៀងតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក)និងមានប្រជាប្រិយជាច្រើននៅទសវត្ស៦០និង៧០បានស្លាប់ដោយការប្រហារជីវិត ការអត់ឃ្លាន រឺ ការធ្វើការហួសកម្លាំង{{Citation needed|date=កញ្ញា ២០១០}} និងខ្សែអាត់ស្នាដៃដើមជាច្រើនពីសម័យនោះត្រូវបានបាត់បង់ រឺ បំផ្លាញ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ [[កែវ សារ៉ាត់|កែវ-សារ៉ាត់]] (ជនភៀសខ្លួនម្នាក់ដែលតាំងលំនៅនៅសហរដ្ឋ) និងពួកអ្នកដទៃទៀតបានបន្តកេរ្តិ៍ដំណែលនៃពួកអ្នកចម្រៀងតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក) ម្ដងម្កាលបានបង្កើតឡើងវិញនូវចម្រៀងពេញនិយមរបស់ពួកអ្នកចម្រៀងសម័យពីដើម។ ទសវត្ស៨០និង៩០ក៏បានឃើញការងើបឡើងនូវប្រជាប្រិយភាពនៃ''[[កន្ត្រឹម]]'' បែបបទតន្ត្រីនៃទម្រង់[[ខ្មែរភាគខាងជើង|ខ្មែរសូរិន្ទ]]ដោយប្រើប្រាស់ឧបករណ៍តន្ត្រីសម័យ។<ref>[http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/cambodia_527 Andrew McGraw, National Geographic]</ref> ===អន្តរជាល (អ៊ិនថឺរនែត)=== [[File:Khmer Painting at Wat Phnom.JPG|thumb|right|230px|គំនូរ''ព្រះវេស្សន្តរ''និងព្រះវង្សរបស់ទ្រង់​ដែលត្រូវបានបំបោះបង់ចោលក្នុងព្រៃ។]] ពេលដូចគ្នា កម្ពុជាបន្តរីកលូតលាស់ ធ្វើឱ្យមានការតភ្ជាប់ខ្លួនទៅនឹងពិភពលោក។ មានកន្លែងជាច្រើនមានការចូលដល់របស់អន្តរជាលដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការប្រើប្រាស់ជាសាធារណៈ ដូចជាហាងកាផ្វេ រង្គសាល ភេសជ្ជដ្ឋាន ភោជនីយដ្ឋាន និងស្ថានីយសាំង។ [[និយតានិយតូបករណ៍|ម៉ូដឹម]][[ឈ្នាប់តំណសកល|យូអេសប៊ី]] និងសមត្ថភាពអន្តរជាលលើទូរសព្ទដៃឥឡូវអនុញ្ញាតឱ្យជនកម្ពុជាជាច្រើនភ្ជាប់ជាមួយពិភពខាងក្រៅ។ សេវាអន្តរជាលនៅតំបន់ទីក្រុងមេថោកជាងនៅតំបន់ជនបទ។ សេវាជាមូលដ្ឋានជាមួយល្បឿន៣មបៃ/វ ថ្លៃ១២$ក្នុងមួយខែបូកតម្លៃម៉ូដឹមជួល។<ref>[http://digi.com.kh/digi/net/home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120811085631/http://digi.com.kh/digi/net/home/|date=2012-08-11}}. Digi. Retrieved on Jul 30, 2012.</ref> ការតម្លើងនិងឈ្នួលដឹកជញ្ជូននៅតំបន់ជនបទអាចលើសតម្លៃនេះ។ ការរីកចម្រើនថ្មីចំពោះបច្ចេកវិទ្យាការភ្ជាប់អន្តរជាលបានហុចជាលទ្ធផលឱ្យសេវានេះមានតម្លៃថោក។ ការចូលអន្តរជាលបានកើនឡើង បានធ្វើឱ្យមានតម្រូវការស្ថានបណ្ដាញផ្ដោតលើកម្ពុជាបន្ថែមទៀត។ ដោយសារអត្រានៃអក្ខរភាពនៅកម្ពុជា ការងើបឡើងបញ្ហាចោទ ថាតើស្ថានបណ្ដាញផ្ដោតលើកម្ពុជាទាំងនេះត្រូវតែសរសេរជាភាសាអង់គ្លេស រឺ ខ្មែរ។ អង់គ្លេសគឺជាភាសាគ្របដណ្ដប់មុនគេក្នុងអន្តរជាលនិងភាគច្រើននៃអ្នកប្រើប្រាស់អន្តរជាលនៅកម្ពុជាអាចយល់អង់គ្លេសបាន ប៉ុន្តែជាមួយការប្រើប្រាស់[[យូនីក្រម|យូនីកូដ]]ខ្មែរ ទីស្ថានទាំងនោះមានសមត្ថភាពដើម្បីផ្ដល់នូវកំណែប្រែជាភាសាខ្មែរ។ == ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ជាតិ == [[ឯកសារ:MapCambodiaByFussi.png|រូបភាពតូច|290x290ភីកសែល|ផែនទីបណ្ដាញផ្លូវគមនាគមន៍កម្ពុជា]] [[ឯកសារ:Major Road Phnom Pehn Cambodia.jpg|រូបភាពតូច|290x290ភីកសែល|ទិដ្ឋភាពចរាចរណ៍លើដងវីថីក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។]] {{spaces|5}}ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានទំនាក់ទំនងក្នុងប្រទេសនិង​ក្រៅប្រទេសតាម ផ្លូវដី [[ផ្លូវទឹក]] [[ផ្លូវដែក]]និង[[ផ្លូវអាកាស]] ។ ផ្លូវ[[គមនាគមន៍]]ដែលសំខាន់ជាងគេគឺផ្លូវគោក (ផ្លូវថ្នល់) សំខាន់ទាំងសកម្មភាពនិងប្រវែង ។ {{spaces|5}}'''១''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវថ្នល់''' ៖ យោងតាមស្ថិតិមុនឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានបណ្តាញផ្លូវគោកសំខាន់ៗដូចខាងក្រោម៖ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ១]]: ចេញពី[[ភ្នំពេញ]]ទៅ[[ក្រុងបាវិត|បាវិត]]កាត់តាម[[អ្នកលឿង]]និង[[ខេត្តស្វាយរៀង]] មានប្រវែង១៦៧ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ២]]: ចេញពី[[ភ្នំពេញ]]ទៅ[[ភ្នំដិន]]កាត់តាម[[ក្រុងតាខ្មៅ]]និង[[ខេត្តតាកែវ]]មានប្រវែង១៣៧ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៣]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅ[[ខេត្តព្រះសីហនុ]]កាត់តាម[[ខេត្តកំពត]]មានប្រវែង២៦០ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៤]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅខេត្តព្រះសីហនុកាត់តាមខេត្តកំពង់ស្ពឺមានប្រវែង២៣២ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៥]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅ[[អូរជ្រៅ]]កាត់តាម[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ខេត្ត[[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]មានប្រវែង៤០៨ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៦]]: ចេញពី[[ព្រែកក្តាម]]ទៅខេត្ត[[បន្ទាយមានជ័យ]]កាត់តាមខេត្ត[[កំពង់ធំ]]និងខេត្តសៀមរាបមានប្រវែង ៣៨៦ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៧]]: ចេញពី[[ស្គន់]]ទៅ[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]]កាត់តាម[[ស្នួល]]មានប្រវែង ៥៤៣ គ.ម ។ [[ផ្លូវខេត្ត]]មានប្រវែង៣៦៧៥ គ.មដែលតភ្ជាប់ពីទីរួមខេត្តទៅទីប្រជុំជនស្រុកនានាក្នុងខេត្ត ។ ផ្លូវខេត្តកសាងឡើងនិងជួសជុលដោយថវិកា​ខេត្តផ្ទាល់ ។ ស្ពានគ្រប់ប្រភេទនៅតាម [[ផ្លូវជាតិ]]មានចំនួន៤០២៧កន្លែង ។ {{spaces|5}}'''២''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវដែក''' ៖ មុនឆ្នាំ១៩៧០ ការដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវដែកមានឈ្មោះថា [[រាជាយស្ម័យយានកម្ពុជា]] ។ ប្រវែងផ្លូវដែកមានប្រវែងសរុប៦៤៩ គ.មនិងទទឹង១ម៉ែត្រនិងមានស្ពានគ្រប់ប្រភេទប្រវែង ៩៩០គ.ម ។ ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកមាន៖ ::* [[ភ្នំពេញ]] - [[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ប៉ោយប៉ែត]]ប្រវែង៣៨៦ គ.ម កសាងឆ្នាំ១៩២៧ ។ ::* ភ្នំពេញ - ក្រុង[[ក្រុងព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]]ប្រវែង២៦៤ គ.ម កសាងនៅឆ្នាំ១៩៥៨ ។ {{spaces|5}}'''៣''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវអាកាស''' ៖ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានអាកាសយានអន្តរជាតិពីរគឺ​[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]ដែលអាចទទួល​[[យន្តហោះ]]គ្រប់ប្រភេទឲ្យចុះចតបាន និង[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]ដែលមានសកម្មភាពខ្លាំងក្លា ក្នុងការដឹកជញ្ជូនភ្ញៀវទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនា​[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរ]]និងប្រាសាទផ្សេងៗទៀតក្នុងខេត្តសៀមរាប ។ [[អាកាសយានដ្ឋាន]]ត្រូវបានរៀបចំនិងកែលំអដោយក្រុមហ៊ុនវិនិយោគបរទេសមក​ពីប្រទេស[[បារាំង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសយើងមានអាកាសយានដ្ឋានក្នុងស្រុកចំនួន៦កន្លែងទៀតគឺនៅក្នុង ខេត្តព្រះសីហនុ ខេត្ត[[កោះកុង]] ខេត្ត[[បាត់ដំបង]] ខេត្ត[[ក្រចេះ]] ខេត្ត[[ស្ទឹងត្រែង]] ខេត្ត[[ខេត្តមណ្ឌលគិរី|មណ្ឌលគិរី]] និងខេត្ត[[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]]។ {{spaces|5}}'''៤''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹក''' ៖ ដោយស្ថានភាពភូមិសាស្រ្តមានរាងបាតខ្ទះ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាសម្បូរទៅដោយផ្លូវទឹកណាស់ ។ គេបែងចែកផ្លូវទឹកនេះជាបីប្រព័ន្ធគឺ :# '''ប្រព័ន្ធ[[ទន្លេមេគង្គ]]''' ៖ប្រព័ន្ធទន្លេមេគង្គ រួមមាន[[ទន្លេមេគង្គលើ]] និង[[ទន្លេមេគង្គក្រោម]] (ពី[[ល្បាក់ខោន]]ដល់[[ក្អមសំណរ]]) និង ទន្លេ[[បាសាក់]]មានប្រវែង ១០០គ.មនិង[[ដៃទន្លេ]]ទាំងអស់របស់ទន្លេមេគង្គ។ ទន្លេមេគង្គមានប្រភពនៅ ខ្ពង់រាបទីបេ លើរយៈកំពស់ ៥០០០ម៉ែត្រ មានប្រវែងសរុប ៤២០០ គ.ម មានអាងទន្លេ ៨០០ ០០០គ.ម^២ ហូរកាត់ប្រទេស [[ឡាវ]] [[ភូមា]] [[ថៃ]] កម្ពុជា និង [[វៀតណាម]]។ ទន្លេមេគង្គកម្ពុជាមានប្រវែង ៥០០​គ.ម ចាប់ពី ល្បាក់ខោន (ព្រំប្រទល់ឡាវ កម្ពុជា) ដល់ព្រំដែន វៀតណាម កាត់តាមខេត្ត[[ស្ទឹងត្រែង]] ខេត្ត[[ក្រចេះ]] ខេត្តកំពង់ចាម ខេត្តកណ្តាល និងខេត្តព្រៃវែង។ :## '''[[របបទឹក]]''' ៖ របបទឹកទាក់ទាញនឹងអាកាសធាតុមូសុង។ [[រដូវទឹក ឡើង]]ចាប់ពីខែមិថុនា ទៅ ខែតុលា។ [[ធារទឹក]] [[រដូវវស្សា]] ៣៤ ០០០ ម^៣ ហើយក្នុងមួយ[[វិនាទី]] ស្មើ ២០ ដង នៃធារទឹក នៅ[[រដូវទឹកប្រាំង]]។ នៅ[[រដូវទឹកស្រក]] ចាប់ពីខែ[[វិច្ឆិកា]] ទៅ ខែ[[ឧសភា]] ស្របទៅនឹងតំបន់ ឈប់រលាយ និង[[មូសុងវស្សា]]ឈប់បក់។ :## '''[[ដៃទន្លេមេគង្គ]]''' ៖ដៃខាងស្តាំគឺ [[ទន្លេរពៅ]]ស្ថិតនៅខាងស្តាំដៃតាមព្រំដែនឡាវ។ ដៃទន្លេមេគង្គខាងធ្វេងមាន [[ទន្លេសាន]] [[ទន្លេស្រែគង្គ|ទន្លេសេកុង]] [[ទន្លេស្រែពក]] [[ព្រែកគ្រៀង]] [[ព្រែកកាំពី]] [[ព្រែកឆ្លូង]] និង [[ទន្លេតូច]] (១០០គ.ម)។ :# '''ប្រព័ន្ធទន្លេសាប''' ៖ ប្រព័ន្ធទន្លេសាបរួមមាន [[ទន្លេសាប]] និង [[បឹងទន្លេសាប]]។ ទន្លេសាប គិតចាប់ ពី ភ្នំពេញទៅ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] មានប្រវែង ១០០ គ.ម និង បឹងទន្លេសាប មានបណ្តោយ ១៥០ គ.ម ទទឹង ៣២ គ.ម ហើយចែកចេញជាបីផ្នែកគឺ:[[បឹងធំ]](មានបណ្តោយ ៧៥គ.ម ទទឹង ៣២គ.ម) [[បឹងតូច]](មានបណ្តោយ ៣៥គ.ម ទទឹង ២៨គ.ម) និង[[វាលភក់]](ចាប់ពីឆ្នុកទ្រូទៅ កំពង់ឆ្នាំង ផ្នែកនេះសម្បូរ[[កូនកោះ]]ណាស់) ។ :## '''របបទឹក''' ៖ នៅរដូវវទឹកឡើងចាប់ពីខែ[[មិថុនា]]ទៅ [[តុលា]]ទឹក ហូរចូលបឹងទន្លេសាបតាមទិសភ្នំពេញទៅកំពង់ឆ្នាំង ។ កំពស់ទឹកជ្រៅបំផុត គឺ១៤ម៉ែត្រ ចំណែកផ្ទៃទឹករីកដល់ ១០ ០០០គ.ម^២។ នៅរដូវទឹកសម្រក ចាប់ពីខែវិច្ឆិកាទៅ ខែឧសភាជម្រៅទឹកបឹងទន្លេសាប ជាអប្បបរមាពី ០,៨ ទៅ ២ម៉ែត្រ ទឹកហូរចេញពី បឹងទន្លេសាប តាមទិសកំពង់ឆ្នាំង-ភ្នំពេញ។ ទឹកមានផ្ទៃក្រលា ៣០០០គ^២។ បាតុភូតចំលែកនេះ គឺហូរចេញហូរចូល បណ្តាលមកពីទឹកជំនន់នៃទន្លេមេគង្គ មាននីវ៉ូខ្ពស់ជាង ទឹកទន្លេសាប ម្យ៉ាងទៀតទឹកបឹងទន្លេសាបមាន រយៈកំពស់ទាបជាងដងទន្លេមេគង្គ។ :## '''ដៃសំខាន់ៗនៃបឹងទន្លេសាប''' ៖ នៅផ្នែកត្រើយខាងកើតមាន [[ស្ទឹងត្រែង]] [[ស្ទឹងសៀមរាប]] [[ស្ទឹងជីក្រែង]] [[ស្ទឹងស្ទោង]] [[ស្ទឹងសែន]]។ នៅផ្នែកត្រើយខាងលិចមាន[[ស្ទឹងសិរីសោភ័ណ]] [[ស្ទឹងមង្គលបុរី]] [[ស្ទឹងសង្កែ]] [[ស្ទឹងមោង]] ([[ដូនទ្រី]]) [[ស្ទឹងស្វាយដូនកែវ]] [[ស្ទឹងពោធិ៍សាត់]] និង[[ស្ទឹងបរិបូរណ៍]]។ :## '''ដៃសំខាន់ៗនៃទន្លេសាប''' ៖ នៅត្រើយខាងកើតមាន[[ស្ទឹងខ្យា]] [[ស្ទឹងជីនិត]] [[ស្ទឹងតាំងក្រសាំង]] និង[[ស្ទឹងស្លាប]]។ នៅត្រើយខាងលិចមាន [[ស្ទឹងជ្រៃបាក់]] [[ស្ទឹងគ្រៀវ]](ឧត្តុង្គ)។ :# '''ប្រព័ន្ធនៅតាមឈូងសមុទ្រ''' ៖ ផ្លូវទឹកនៅតាមសមុទ្រច្រើនជាផ្លូវទឹកខ្លីៗ ដែលហូរពី[[ភ្នំក្រវាញ]] ចាក់ទៅក្នុងឈូងសមុទ្រដែលមានរបបទឹក ដូចទឹកជ្រោះគឺ ហូរយ៉ាងខ្លាំង និង បង្កើតឲ្យមានទឹកជំនន់ ក្នុងរយៈពេលខ្លីនៅ រដូវវស្សា។ របបទឹកមានទំនាក់ទំនង ទៅនឹងរបប[[ខ្យល់មូសុង]] ។ ដោយហេតុនេះមានស្ទឹងខ្លះរីងស្ងួតនៅ [[រដូវប្រាំង]]។ ផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ នៅតំបន់ឆ្នេរ រួមមាន [[ស្ទឹងមេទឹក]] [[ស្ទឹងជាយអារែក]] [[ព្រែកតាគី]] [[ព្រែកជីផាត]] [[ព្រែកកំពង់តាសោម]] [[ស្ទឹងកំពត]] និង [[ស្ទឹងទូកមាស]]។ :* '''[[កំពងផែ]]'''៖ កំពង់ផែធំៗ នៅព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានពីរគឺ [[កំពង់ផែក្រុងភ្នំពេញ]] និង​ [[កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] ដែលជា ប្រភេទ[[កំពង់ផែអន្តរជាតិ]] ដ៏មានសារៈសំខាន់បំផុត សម្រាប់ចរាចរណ៍ទំនិញ និងអ្នកទេសចរ។ កំពង់ផែភ្នំពេញ រួមមាន[[ផែថ្ម]] មានប្រវែង ១៨៤ម៉ែត្រ និង[[ផែបណ្តែតទឹក]]មាន ប្រវែង ១៩៦ម៉ែត្រ។ ជម្រៅទឹកនៅរដូវវស្សា ៥,៨ម៉ែត្រ និងរដូវប្រាំង ៤,២ម៉ែត្រ។ កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ ស្ថិតនៅចម្ងាយ ២២៦ គ.មពីភ្នំពេញ តាមផ្លូវជាតិលេខ ៤ និង ២៦៣គ.ម ពីភ្នំពេញតាមផ្លូវរថភ្លើង។ កំពង់ផែនេះសាងសង់នៅឆ្នាំ ១៩៥៤ ហើយបើកឲ្យប្រើប្រាស់នៅឆ្នាំ ១៩៦០។ កំពង់ផែនេះមានបណ្តោយ ៣៥០ម៉ែត្រ និងទទឹង ២៨ម៉ែត្រ។<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ តំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាត្រង់[[ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ជាតិ]] ដោយលោក [[កែវ ភួង]]</ref> ==ដំណឹកជញ្ជូន== '''{{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅកម្ពុជា}}''' [[File:Road 4 to Sihanouk.JPG|thumb|220px|left|ផ្លូវជាតិលេខ៤]] [[File:Siem reap airport.JPG|thumb|220px|right|[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិអង្គរ|ព្រលានយន្តហោះអន្តរជាតិសៀមរាប]]]] សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីនិងការមិនខ្វល់ខ្វាយបានបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងនូវប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនរបស់កម្ពុជា ក៏ប៉ុន្តែជាមួយជំនួយនិងគ្រឿងបរិក្ខាមកពីប្រទេសនានា កម្ពុជាកំពុងតែដំឡើងផ្លូវធំសំខាន់ៗជាច្រើនដល់កម្រិតមាត្រដ្ឋានអន្តរជាតិនិងភាគច្រើនត្រូវបានពង្រីកឱ្យធំចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៦។ ផ្លូវសំខាន់ៗសព្វថ្ងៃភាគច្រើនត្រូវបានគេក្រាលរួចហើយ។ កម្ពុជាមានផ្លូវដែកពីរខ្សែ សរុបទៅប្រហែល ៦១២គីឡូម៉ែត្រ(សហាតិមាត្រ) (៣៨០&nbsp;ម៉ាយ)នៃផ្លូវខ្នាតទទឹងមួយ&nbsp;ម៉ែត្រ&nbsp;តែមួយគត់។<ref name=CamRail>{{cite news | title=ផ្លូវដែកកម្ពុជាត្រូវបានធ្វើអោយមានកម្លាំងវិញនៅឆ្នាំ២០១៣ | url=http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/cambodian-railway-to-be-revived-by-2013.html | work=[[រ៉េលវ៉េយហ្គាហ្សេតអ៊ីនថឺណាស់ស្យឹនណល]] | date=២០០៩-១២-១៦ | accessdate=៩មិថុនា ២០១២ | archive-date=2011-04-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110401003014/http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/cambodian-railway-to-be-revived-by-2013.html | url-status=dead }}</ref> ខ្សែនេះរត់ពីរាជធានីទៅកាន់ព្រះសីហនុលើច្រាំងសមុទ្រខាងត្បូង និងពីភ្នំពេញទៅ[[សិរីសោភ័ណ]] (ទោះបីយ៉ាងណាជារឿយៗរថភ្លើងរត់ឆ្ងាយត្រឹមតែ[[បាត់ដំបង]]ប៉ុណ្ណោះ)។ ដូចគ្នាក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ រទេះភ្លើងមានអ្នកដំណើរតែម្នាក់គត់ក្នុងមួយអាទិត្យបានដំណើរការចន្លោះរវាងភ្នំពេញនិងបាត់ដំបង ក៏ប៉ុន្តែគម្រោង១៤១លាន$មួយត្រូវបានផ្ដល់មូលនិធិភាគច្រើនបំផុតដោយ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]] ត្រូវចាប់ផ្ដើមឡើងដើម្បីធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធផ្លូវដែកដែលអស់កម្លាំងមានកម្លាំងឡើងវិញដែលនឹង''(ប្រជាប់)កម្ពុជាជាមួយមជ្ឈមណ្ឌលឧស្សាហកម្មនិង​ដឹកជញ្ជូនសំខាន់ៗនៅឯបាងកក និងទីក្រុងហូជីមិញ''។<ref name=CamRail/> ម្យ៉ាងទៀត សរសៃឈាមចរាចរណ៍អន្តរខេត្តសំខាន់ៗភ្ជាប់ភ្នំពេញជាមួយព្រះសីហនុ ដោយការចាក់បំពេញផ្ទៃផ្លូវខូចកាលពីមុនជាមួយបេតុង/ក្រាលកៅស៊ូសាជាថ្មីវិញ ហើយការដាក់ឱ្យដំណើរការឆ្លងកាត់ទន្លេសំខាន់ទាំង៥តាមមធ្យោបាយស្ពានបានតភ្ជាប់ភ្នំពេញជាអចិន្ត្រៃយ៍ជាមួយ[[ក្រុងកោះកុង|កោះកុង]] ដោយហេតុនេះហើយទើបគ្មានផ្លូវកាត់ផ្ដាច់ចូលទៅកាន់ថៃជិតខាងនិងប្រព័ន្ធផ្លូវធំទូលាយរបស់ប្រទេសឡើយ។ អត្រាគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍របស់កម្ពុជាគឺជាអត្រាខ្ពស់បើតាមមាត្រដ្ឋានពិភពលោក។ នៅឆ្នាំ២០០៤ ចំននួននៃមរណភាពតាមដងផ្លូវក្នុងយានយន្ត ១០ ០០០គ្រឿងនៅកម្ពុជាមានអត្រាខ្ពស់ជាងក្នុងពិភពលោកអភិវឌ្ឍន៍ដប់ដង និងចំនួនមរណភាពតាមដងផ្លូវបានកើនឡើងទ្វេដងក្នុងរយៈកាលប៉ុន្មានបីឆ្នាំមុននេះ។<ref>[http://www.who.int/violence_injury_prevention/road_traffic/5year_strategy/en/travis_annualreport_execsum.pdf Cambodia Road Traffic Accident and Victim Information System]. (PDF) . Retrieved on June 20, 2011.</ref> [[File:Cambodia Angkor Air Airbus A321 Simon.jpg|thumb|220px|right|យន្តហោះក្រុងA៣២១របស់[[កម្ពុជាអង្គរអ៊ែរ]]។]] ផ្លូវទឹកខាងក្នុងដីគោកដ៏ធំទូលាយរបស់ប្រទេសនេះមានសារៈសំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រខាងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ ទន្លេ[[មេគង្គ]]និងទន្លេ[[សាប]] ដៃរបស់វាជាច្រើន និងទន្លេសាបបានផ្ដល់នូវផ្លូវជាច្រើនដែលមានប្រវែងលាតសន្ធឹង រួមមាន ៣ ៧០០សហាតិមាត្រ(គីឡូម៉ែត្រ) (២៣០០&nbsp;ម៉ាយ) អាចធ្វើនាវាចរណ៍ពេញមួយឆ្នាំដោយការបើកកាណូត ០,៦មាត្រ (២&nbsp;ft) និង ២៨២សហាតិមាត្រ ផ្សេងទៀត (១៧៥&nbsp;ម៉ាយ) អាចធ្វើនាវាចរណ៍ដោយការបើកកាណូត១,៨មាត្រ (៦&nbsp;ft)។<ref name="CNTRYDTA">{{cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-2187.html |title=CountryData.com |publisher=CountryData.com |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> កម្ពុជាមានកំពង់ផែសំខាន់ពីរគឺ ភ្នំពេញ និងព្រះសីហនុ និងកំពង់ផែនីមួយៗមានកំពង់ផែតូចៗប្រាំទៀត។ ភ្នំពេញ ស្ថិតនៅចំណុចប្រសព្វនៃ[[ទន្លេបាសាក់]] មេគង្គ និងទន្លេសាប គឺជា[[កំពង់ផែទន្លេ]]តែមួយគត់ដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការទទួលនាវា៨០០០តោនកំឡុងរដូវវស្សា និងនាវា៥០០០តោនកំឡុងរដូវប្រាំង។ ជាមួយនិងសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចដែលកំពុងកើនឡើងធ្វើឱ្យឈានដល់កំណើនឡើងនៃការប្រើប្រាស់ឡាននិងម៉ូតូ ទោះបីជាយ៉ាងណាកង់នៅតែមានចំនួនលើសលប់ដដែល។<ref>"Picking Up Speed: As Cambodia's Traffic Levels Increase, So Too Does the Road ''Death Toll''", ''The Cambodia Daily'', Saturday, March 9–10, 2002."</ref> "ស៊ីក្លូ" (ជារបស់ដែលបន្សល់ពីបារាំង) រឺ [[ស៊ីក្លូធាក់]] ជាមធ្យោបាយបន្ថែមមួយទៀតជាធម្មតាត្រូវបានជិះដោយអ្នកទេសចរ។ ប្រភេទស៊ីក្លូនេះមានតែមួយគត់នៅកម្ពុជាក្នុងនោះអ្នកធាក់គឺស្ថិតនៅពីក្រោយកន្លែងអង្គុយអ្នកជិះ ដែលផ្ទុយគ្នានឹងស៊ីក្លូធាក់នៅក្នុងប្រទេសជិតខាងដែលអ្នកធាក់នៅពីមុខនិង''អូសទាញ''រទេះ។ ប្រទេសនេះមានព្រលានយន្តហោះពាណិជ្ជកម្មបួន។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ (ពោធិ៍ចិនតុង)]]នៅភ្នំពេញជាអាកាសយានដ្ឋានធំបំផុតទីពីរនៅកម្ពុជា។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិអង្គរ|ព្រលានយន្តហោះអន្តរជាតិអង្គរសៀមរាប]]គឺជាព្រលានយន្តហោះធំជាងគេបំផុតនិងដំណើរការជើងហោះហើរអន្តរជាតិច្រើនបំផុតចេញ​និងចូលប្រទេសកម្ពុជា។ ព្រលានយន្តហោះដទៃៗផ្សេងទៀតស្ថិតនៅ[[កំពង់សោម|ព្រះសីហនុ]]និង[[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]]។ {{clear}} == មើលបន្ថែម == {{Commons&cat|Cambodia|Cambodia}} * [[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន]] * [[បញ្ជីរាយនាមប្រទេស]] * [[ប្រទេស]] {{portal|ភូមិសាស្ត្រ|<!--Eurasia-->|អាស៊ី|អាស៊ីអាគ្នេយ៍|<!--ASEAN-->|កម្ពុជា}} * [[ចំណុចត្រួសៗកម្ពុជា]] * [[លិបិក្រមអត្ថបទទាក់ទងកម្ពុជា]] * <!-- [[Bibliography of Cambodia]] --> * {{Books-inline|កម្ពុជា}} *[[មជ្ឈមណ្ឌលសិទ្ធិមនុស្សកម្ពុជា]] * {{wikipedia books link|កម្ពុជា}} {{clear}} == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} * ​​​ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដើមសតវត្ស៍ទី២១ ​ចេញផ្សាយលើកទី១។cks។២០០៥ ដោយ​លោកដេវីឌ-ឈែនដ្លឺរ។ * Cambodia in the Early 21st Century, Published and Printed by MBNi nd Promo-Khmer under the Ausplices of the Royal Government of Cambodia. * [http://www.gosiemreap.com​ GoSiemReap.Com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807141201/http://gosiemreap.com/ |date=2018-08-07 }} - ស្ថានបណ្ដាញស្តីអំពីព័ត៌មានទេសចរណ៍នៃប្រទេសកម្ពុជាមិនគិតកម្រៃ ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links}} ;រដ្ឋាភិបាល * [http://www.norodomsihanouk.info/ ព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ព្រះនរោត្តម-សីហនុ] ស្ថានបណ្ដាញផ្លូវការនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនរោត្តម-សីហនុ{{Fr}} * {{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.frame.html |title=Cambodia.gov.kh |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061005044434/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.view.html |archivedate=2006-10-05 |access-date=2012-09-20 |url-status=dead }} ស្ថានបណ្ដាញរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាផ្លូវការ (កំណែអង់គ្លេស) * [http://www.mfaic.gov.kh/ Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation] * [http://www.mot.gov.kh/ Ministry of Tourism] * [http://evisa.mfaic.gov.kh/ Cambodia e-Visa, Applying Travel Visa Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728202347/http://evisa.mfaic.gov.kh/ |date=2014-07-28 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/cambodia.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514220128/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/cambodia.html |date=2011-05-14 }} '''សង្គមអសេនិក''' * [http://adhoc-cambodia.org/ Cambodian Human Rights and Development Association (ADHOC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230020740/http://www.adhoc-cambodia.org/ |date=2010-12-30 }} * [http://www.cchrcambodia.org/ Cambodian Center for Human Rights (CCHR)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210322174010/http://www.cchrcambodia.org/ |date=2021-03-22 }} * [http://www.licadho-cambodia.org/ Cambodian League for the Promotion and Defense of Human Rights (LICADHO)] * [http://report.globalintegrity.org/Cambodia/2008 Global Integrity Report: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503024545/http://report.globalintegrity.org/Cambodia/2008/ |date=2009-05-03 }} Cambodia Integrity Scorecard and Country Report * [http://www.actioniec.org/ Action IEC Working For Cambodian Community Education Through Media and Culture]{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8009 Freedom in the World 2011: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023143655/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8009 |date=2011-10-23 }} *[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=251&year=2011&country=8009 Freedom of the Press 2011: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107104436/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=251&year=2011&country=8009 |date=2012-01-07 }} ; ព័ត៌មានទូទៅ * {{CIA World Factbook link|cb|កម្ពុជា}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cambodia.htm Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080703234535/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cambodia.htm |date=2008-07-03 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Asia/Cambodia}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13006539 បុព្វេកសារកម្ពុជា]ពី [[ព័ត៌មានសាជីវកម្មផ្សព្វផ្សាយប៊្រីតថេន|ព័ត៌មានស.ផ.ប.]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/90520/Cambodia កម្ពុជា]នៅក្នុង''[[ប្រជុំវិជ្ជាប៊្រីតថេន]]'' * {{Wikiatlas|កម្ពុជា}} * {{Wikivoyage|Cambodia}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=KH ទំនាយការអភិវឌ្ឍជាគន្លឹះរបស់កម្ពុជា]ពី[[អនាគតអន្តរជាតិ]] == ទំព័រភ្ជាប់ផ្សេងៗ == {{កម្ពុជា}} {{Navboxes |title = អត្ថបទទាក់ទងនឹងកម្ពុជា |list = {{Navboxes |title = [[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}កន្លែងភូមិសាស្ត្រ |list = {{Countries of Asia}} {{ប្រទេសនិងទឹកដីនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍}} }} {{Navboxes |title = សមាជិកភាពនិងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ |list = {{ចំណងទាក់ទងកម្ពុជា}} {{ASEAN}} {{ជំនួបកំពូលអាស៊ីខាងកើត}} {{La Francophonie|state=collapsed}} {{Monarchies|state=collapsed}} }} {{តួអង្គជាតិ}} }} {{Portal bar|កម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីអាគ្នេយ៏​]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍តិចតួច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអាស៊ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជាណាចក្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋនិយមព្រះពុទ្ធសាសនា]] {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{អត្ថបទពិសេស}} gtkc8spz7d8bt6l4optsjh9mjjq25mh 334886 334885 2026-05-02T05:44:13Z CJKPro2026 50318 /* */ 334886 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} {{pp-move-indef}} {{Infobox country |native_name = |conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា |image_flag = Flag of Cambodia.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិកម្ពុជា|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Royal arms of Cambodia.svg |symbol_type = [[ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា|ព្រះសង្ហារ]] |image_map = Cambodia on the globe (Cambodia centered).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសកម្ពុជា (ក្រហម) នៅលើភូគោល |national_motto = <br>[[File:CambodiaMotto.svg|160px]] <br> |national_anthem = <center>''[[នគររាជ]]'' </center> <center>[[File:United States Navy Band - Nokoreach.ogg]]</center> |languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br/>{{nobold|និង ភាសាជាតិ}} |languages = [[ភាសាខ្មែរ]] |languages2_type = [[w: Official script|អក្សរផ្លូវការ]] |languages2 = [[អក្សរខ្មែរ]] |usual_languages = [[ភាសាខ្មែរ]] និង[[ភាសាបារាំង]] |national_flower = [[រំដួល]] |ethnic_groups = {{unbulleted list | ៩៥.៦% [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] | ២.៤% [[ជនជាតិចាម្ប៍|ចាម្ប៍]] | ១.៥% [[ជនជាតិចិន|ចិន]] | ០.២% [[ជនជាតិខ្មែរវៀតណាម|វៀតណាម]] | ០.៣% [[ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិផ្សេងៗ]]<ref name="CSES2019">{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202019-20_EN.pdf|title=ការស្ទង់មតិសេដ្ឋកិច្ចសង្គមកម្ពុជាឆ្នាំ២០១៩–២០២០ (ភាសាអង់គ្លេស)|work=ក្រសួងផែនការ,|publisher=វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ,|date=November 2018|accessdate=8 តុលា 2022|archivedate=2022-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221016033813/http://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202019-20_EN.pdf|url-status=dead}}</ref> }} |ethnic_groups_year = ២០១៩ |religion = {{unbulleted list | ៩៧.១% [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ]]) | ២.០% [[ជនជាតិខ្មែរអ៊ីស្លាម|ឥស្លាមសាសនា]] | ០.៣% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅប្រទេសកម្ពុជា|គ្រិស្តសាសនា]] | ០.៥% [[សាសនានៅប្រទេសកម្ពុជា|សាសនាផ្សេងៗ]]<ref name="Census 2019">{{Cite report |url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf |title=(ភាសាអង់គ្លេស) ជំរឿនប្រជាជនទូទៅនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឆ្នាំ ២០១៩ – របាយការណ៍ជាតិស្តីពីលទ្ធផលជំរឿនចុងក្រោយ |last=[[ក្រសួងផែនការ|ក្រសួងផែនការ]], វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ |date=2020 |publisher=ក្រសួងផែនការ, វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ |access-date=8 តុលា 2022 |archivedate=2022-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf |deadurl=yes }}</ref> }} |religion_year = ២០១៩ |capital_type = រាជធានី |capital = [[ភ្នំពេញ]] |coordinates = {{Coord|11|33|N|104|55|E|type:city|display=inline,title}} |largest_city = capital |government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]][[ប្រព័ន្ធអាស្រ័យសភា|អាស្រ័យសភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] |leader_title1 = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]] |leader_name1 = [[នរោត្តម សីហមុនី]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] |leader_title3 = [[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ប្រធានព្រឹទ្ធសភា]] |leader_name3 = [[ហ៊ុន សែន]] |leader_title4 = [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|ប្រធានរដ្ឋសភា]] |leader_name4 = [[ឃួន សុដារី]] |legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រកម្ពុជា|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[នគរភ្នំ]] |established_date2 = ៦៨–៥៥០ |established_event3 = [[នគរចេនឡា]] |established_date3 = ៥៥០–៨០២ |established_event4 = [[អាណាចក្រខ្មែរ]] |established_date4 = ៨០២–១៤៣១ |established_event5 = [[អាណានិគមបារាំង|អាណានិគមកិច្ចបារាំង]] |established_date5 = ១១ សីហា ១៨៦៣ |established_event6 = [[ពិធីបុណ្យឯករាជ្យជាតិកម្ពុជា|ប្រកាសឯករាជ្យ]] |established_date6 = ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ |established_event7 = [[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៩១|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស]] |established_date7 = ២៣ តុលា ១៩៩១ |established_event8 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date8 = ២៤ កញ្ញា ១៩៩៣ |area_rank = ទី៨៨ |area_magnitude = |area_km2 = ១៨១,០៣៥ |area_size = 1 E7 |percent_water = ២.៥ |population_estimate = {{IncreaseNeutral}}១៦,៧១៣,០១៥<ref>{{CIA World Factbook link|country=Cambodia|access-date=8 តុលា 2022|year=2022}}</ref> |population_estimate_year = ២០២២ |population_estimate_rank = ទី៧២ |population_density_km2 = ៨៧ |population_density_sq_mi = ២១១.៨ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = |GDP_PPP_year = ២០២២ |GDP_PPP = {{IncreaseNeutral}} ៨៧.៨៦៥&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=522,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=(ភាសាអង់គ្លេស) ទិន្នន័យមូលដ្ឋាននៃទស្សនវិស័យលើសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក៖ ខែមេសា ឆ្នាំ ២០២២ – កម្ពុជា|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = {{IncreaseNeutral}} ៥,៤៩៣ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal = {{IncreaseNeutral}}២៨.០២០&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = ២០២២ |GDP_nominal_per_capita = {{IncreaseNeutral}}១,៧៥២ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_nominal_per_capita_rank = |Gini = ៣៦.០ |Gini_ref = <ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |title=សប្បសិទ្ធិប្រាក់ចំណូលជីនី |publisher=ធនាគារពិភពលោក |website=hdr.undp.org, |accessdate=27 November 2020}}</ref> |Gini_category = <span style="color:#fc0;">មធ្យម</span> |Gini_year = ២០១៣ |HDI_year = ២០២១ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = ០.៦០០ |HDI_ref = <ref>{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=របាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ ២០២១/២០២២|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|date=8 September 2022|accessdate=៨ តុលា 2022}}</ref> |HDI_rank = ទី១៤៦ |HDI_category = <span style="color:#fc0;">មធ្យម</span> |currency = [[រៀល]] (៛) |currency_code = KHR |time_zone = [[ម៉ោងឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិន]] (ICT) |utc_offset = +០៧:០០ |drives_on = ស្ដាំ |cctld = [[.kh]] |iso3166code = KH |calling_code = [[លេខទូរសព្ទនៅកម្ពុជា|+៨៥៥]] |footnote1 = លុយ[[ដុល្លារ​អាមេរិក]]ត្រូវបានចាយជាញឹកញាប់ |wikidata = Q424 }} '''ប្រទេសកម្ពុជា''' ({{IPA-km|kɑmˈpuˈciə|IPA}}, {{IPA-km|កាំ'ពុ'ជា|Khmer}}) ដោយមានឈ្មោះ​ជាផ្លូវ​ការថា '''ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅផ្នែកខាងត្បូងនៃ[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]] ក្នុងតំបន់[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ប្រទេសកម្ពុជាមានផ្ទៃក្រឡាសរុប ១៨១,០៣៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដោយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[ថៃ]]នៅភាគខាងលិចនិងពាយ័ព្យ ប្រទេស[[ឡាវ]]នៅភាគឦសាន្ត ប្រទេស[[វៀតណាម]]នៅភាគខាងកើត និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]​នៅភាគនិរតី។ រាជធានី និងទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេសគឺ [[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]។ ដោយមានប្រជាជន​ជាង ១៦ លាននាក់ កម្ពុជាស្ថិតក្នុងលំដាប់[[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ទី៧២]]​ក្នុង​​លោក [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាស៊ីតាមចំនួនប្រជាជន|ទី២៧]]ក្នុង[[ទ្វីបអាស៊ី]] និងទី៧ក្នុង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។ ប្រជាជនជិតពាក់កណ្តាលប្រមូលផ្តុំកុះករនៅតំបន់វាលរាប ទំហំប្រហែល ១៤% នៃផ្ទៃសរុប។ សាសនាជាផ្លូវការ គឺ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]] ដែលកាន់ដោយប្រជាជនប្រហែល ៩០%។ ជន​ជាតិ​ភាគ​តិច​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ រួមមាន: ជនជាតិ[[ជនជាតិវៀតណាម|វៀតណាម]] [[ជនជាតិចិន|ចិន]] [[ជនជាតិចាម|ចាម]] និង​[[ខ្មែរលើ|កុលសម្ព័ន្ធភ្នំ]] ៣០ ជនជាតិផ្សេងៗ​ទៀត។  រាជធានី​ និង ទីក្រុង​ធំ​បំផុតគឺ ​[[ភ្នំពេញ]] ដែលជា​មជ្ឈមណ្ឌល​នយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និង ​វប្បធម៌​នៃ​កម្ពុជា។ កម្ពុជាជា[[រដ្ឋឯកភាព]] ក្រោមរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]​ និង[[របបរដ្ឋសភា]][[ប្រជាធិបតេយ្យ]] ដែលមានព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី]] ជ្រើសតាំងដោយ[[ក្រុមប្រឹក្សារាជសម្បត្តិ]] ជា[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រ]]​ និងជា[[ប្រមុខរដ្ឋ|ព្រះប្រមុខរដ្ឋ]]។ ប្រមុខរាជរដ្ឋាភិបាល មាន[[ហ៊ុន សែន]] ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ជាមេដឹកនាំដែលកាន់តំណែងយូរបំផុតនៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​ ដែលបានដឹកនាំប្រទេសកម្ពុជាអស់រយៈពេលជាង ​៣០ ឆ្នាំមក​ហើយ។ ឯមេដឹកនាំចលនាប្រឆាំងនិងដែលមានប្រជាប្រិយបំផុតក្នុងសង្គមខ្មែរគឺ [[សម-រង្សុី]] ដែលធ្លាប់បានជាប់ជាតំណាងរាស្រ្តនៃនីតិកាលទី១ ឆ្នាំ១៩៩៣ មក។ ឈ្មោះបុរាណរបស់កម្ពុជាគឺ "កម្ពុជៈ" ([[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]]: कंबुज)។<ref name="CHANDLER">David P. Chandler (1992) ''History of Cambodia''. Boulder, CO: Westview Press, ISBN 0813335116.</ref> នៅ​ឆ្នាំ​ ៨០២ ​នៃ ​គ.ស. ព្រះ​បាទ​[[ជយវម៌្មទី២]]​បាន​ប្រកាស​ព្រះ​អង្គ​ឯង​ជា​ព្រះ​មហាក្សត្រ ដែលយើងអាចសម្គាល់ឃើញនូវ​ការ​ចាប់កំណើត​នៃ​[[អាណាចក្រខ្មែរ|មហារាជាណាចក្រ​ខ្មែរ]]ដ៏រុងរឿង​អស់​រយៈពេល​ជាង​ ៦០០​ ប្លាយឆ្នាំ ហើយ​ព្រះ​មហាក្សត្រ​សោយ​រាជ្យ​បន្ត​បន្ទាប់ពីទ្រង់នោះ បានបន្ត​ត្រួតត្រាមួយ​ភាគធំ​នៃ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ និង​​ប្រមូលផ្ដុំ​អំណាច ព្រម​ទាំង​ភោគ​ទ្រព្យ​​ច្រើន​លើស​លប់ជាងគេ។ ព្រះ​[[រាជាណាចក្រឥណ្ឌូបនីយកម្ម]]​មួយនេះ​បាន​កសាង​ប្រាសាទ​បូជនីយដ្ឋាន​នានា ដូចជា​[[អង្គរវត្ត]] និង​បាន​សម្រួល​ដល់​ការ​ផ្សព្វផ្សាយ​[[ហិណ្ឌូសាសនា|សាសនាព្រហ្មញ្ញ​]] ហើយនិង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍​មួយភាគធំ។ បន្ទាប់​ពី​ការ​ធ្លាក់សម័យ​[[អង្គរ]]​ទៅកណ្ដាប់ដៃនៃ[[នគរអយុធ្យា|អយុធ្យា]]​នៅ​សតវត្ស​ទី​១៥មក កម្ពុជា​បាន​ប្រែ​ក្លាយ​ជា​ប្រទេស​ចំណុះ​មួយ​នៅ​ចន្លោះ​ប្រទេស​ជិត​ខាង​របស់​ខ្លួន​រហូត​ដល់​ប្រទេស​ត្រូវ​បាន​ធ្វើ​អាណានិគមកិច្ច​ដោយ​ពួក​បារាំង​នៅ​ពាក់​កណ្ដាល​សតវត្ស​ទី​១៩។ កម្ពុជា​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ​ពី​បារាំង​មក​វិញ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥៣។ [[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បាន​រីក​រាល​ដាល​ដល់​កម្ពុជា ដែល​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​ការ​ងើប​ឡើង​របស់​ពួក​[[ខ្មែរក្រហម]] ដែល​ពួកនោះបាន​ដណ្ដើម​កាន់កាប់បាន​ទីក្រុងភ្នំពេញ​នៅ​ឆ្នាំ ​១៩៧៥ ហើយ​បាន​បន្ដ​[[ការប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរ]] ចាប់​ពីឆ្នាំ ១៩៧៥-១៩៧៩ និង​ក្រោយ​មក​បាន​វាយ​ប្រយុទ្ធ​នឹង​ពួក​យួន​ដែល​នៅ​ពី​ក្រោយ​ខ្នង​របប​[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]​កំឡុង​សម័យ[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]] (១៩៧៩-១៩៩១)។ បន្ត​បន្ទាប់​ពី[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស១៩៩១]] កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​អភិបាលកិច្ច​មួយរយៈពេល​ខ្លី​ដោយក្រុម​[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|បេសកកម្មសហប្រជាជាតិ]] (១៩៩២-១៩៩៣) ក្រោយ​ពី​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ទៅ គេ​​ឃើញមានអ្នក​បោះ​ឆ្នោតប្រហែល ៩០%​ ​បាន​បោះ​ឆ្នោត​ ហើយអង្គការសហប្រជាជាតិ ក៏​បាន​ដកថយ​ចេញពីកម្ពុជាទៅវិញ។ [[ការប៉ះទង្គិចគ្នា១៩៩៧នៅកម្ពុជា|រដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៩៧]] បាន​ធ្វើឱ្យលោក[[ហ៊ុន សែន]] និង [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]]របស់លោក ស្ថិតនៅក្នុងអំណាចរហូតដល់ឆ្នាំ២០១៧ សព្វថ្ងៃនេះ។ កម្ពុជា​បាន​ងើប​មុខ​ឡើង​វិញ​ប៉ុន្មានឆ្នាំ​ក្រោយ​មក​ក្នុង​មណ្ឌល​នៃ​ឥទ្ធិពល​[[សង្គមនិយម]] ជា​[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​ ១៩៩៣។ បន្ទាប់​ពី​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​នៃ​គម្លាត​ឆ្ងាយ ប្រជាជាតិ​ដែល​ត្រូវ​បាន​បំផ្លិច​បំផ្លាញ​ដោយ​សារ​សង្គ្រាមមួយនេះ បាន​បង្រួប​បង្រួម​គ្នាឡើង​វិញ​ក្រោម​របប​រាជាធិបតេយ្យ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៣ និង​បាន​ស្គាល់នូវ​ការ​រីក​ចម្រើន​យ៉ាង​លឿន​ក្នុង​វិស័យ​សេដ្ឋកិច្ច និង​[[ធនធានមនុស្ស]] ដែល​ពេល​នោះកំពុង​តែ​រស់រានឡើង​វិញក្រោយ​ពី​ប៉ុន្មាន​ទសវត្ស​នៃ​[[ខ្មែរក្រហម|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]​មក។ កម្ពុជា​ធ្លាប់​មាន​កំណត់ត្រា​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​កំណត់ត្រា​សេដ្ឋកិច្ច​ដ៏​ល្អ​បំផុត​នៅ​អាស៊ី ជាមួយ​នឹង​កំណើន​សេដ្ឋកិច្ច​ជា​មធ្យម ៦,០% ក្នុងរយៈ​ពេល​ ១០ ​ឆ្នាំ​ចុង​ក្រោយ​នេះ។ វិស័យ​វាយនភណ្ឌ កសិកម្ម សំណង់ សម្លៀកបំពាក់ និង ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ខ្លាំងក្លា​បាន​នាំ​ឱ្យ​មាន​ការ​បណ្ដាក់​ទុន​បរទេស និង​ការ​ដោះដូរ​ពាណិជ្ជកម្ម​អន្តរជាតិ។<ref>[http://www.phnompenhpost.com/index.php/2011051849188/Business/cambodia-to-outgrow-ldc-status-by-2020.html Cambodia to outgrow LDC status by 2020 | Business | The Phnom Penh Post – Cambodia's Newspaper of Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521094658/http://www.phnompenhpost.com/index.php/2011051849188/Business/cambodia-to-outgrow-ldc-status-by-2020.html |date=2011-05-21 }}. The Phnom Penh Post (May 18, 2011). Retrieved on June 20, 2011.</ref> នៅ​ឆ្នាំ​២០០៥ ស្រទាប់​រ៉ែប្រេង និង​ឧស្ម័ន​ធម្មជាតិ​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ខាង​ក្រោម​ទឹក​ក្នុង​ទឹក​ដី​កម្ពុជា និង​គ្រានោះដែរ​និស្សារណកម្ម​ពាណិជ្ជកម្មនឹង​ចាប់ផ្ដើម​ក្នុង​ឆ្នាំ ​២០១៣ ចំណូល​ប្រេង​ទាំងមូល​អាច​ជះ​ឥទ្ធិពល​ដល់​សេដ្ឋកិច្ច​កម្ពុជា​យ៉ាង​ខ្លាំង។<ref>{{cite news|title=ចំណូលប្រេងមិនដូចគ្នារហូត២០១៣: ក្រសួង|author=ឯក-ម៉ាដ្រា|date=១៩មករា ២០០៧|agency=រ៉យតឺរ|url=http://cambotoday.blogspot.com/2009/06/oil-revenue-not-likely-until-2013.html|accessdate=ថ្ងៃ ១៩ធ្នូ ២០១១|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118093421/http://cambotoday.blogspot.com/2009/06/oil-revenue-not-likely-until-2013.html|archivedate=2012-01-18|url-status=live}}</ref> ទោះបីមានការរីកចម្រើនខាងសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងណាក្ដី ពេលតែមួយក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ នោះដែរ [[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (លអម) ចាត់ថ្នាក់កម្ពុជាក្នុងចំណាត់ថ្នាក់[[បញ្ជីប្រទេសតាមលិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ទី១៣៨]] (រួមជាមួយ [[លាវ]]) ក្នុងលក្ខខណ្ឌនៃការអភិវឌ្ឍមនុស្សចង្អុលបង្ហាញថាកម្ពុជាមានការរីកចម្រើនពីមធ្យមមកទាបមកទល់​សព្វថ្ងៃនេះ។<ref name="UNDP">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2013/|title= The 2013 Human Development Report – "The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World"|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]]|pages=144–147|accessdate=2 March 2013}}</ref> ==ឈ្មោះ==<!--linked--> '''{{main|ឈ្មោះនៃកម្ពុជា}}''' ឈ្មោះផ្លូវការនៃប្រទេសនេះជាភាសាខ្មែរគឺ '''ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា''' ជារឿយៗត្រូវបានគេកាត់ខ្លីថា'''កម្ពុជា'''។ តាមគ្រាមភាសា ខ្មែរភាគច្រើនតែងហៅប្រទេសរបស់ខ្លួនថា '''ស្រុកខ្មែរ''' ដែលមានន័យថា ''ដែនដីនៃពួកខ្មែរ'' រឺ តាមការប្រើប្រាស់ទម្រង់មិនសូវផ្លូវការមួយទៀត ''ប្រទេសកម្ពុជា'' ។ បើតាមវចនានុក្រមសម្ដេចសង្ឃរាជ[[ជួន ណាត|ជួន-ណាត]]បានពិពណ៌នាថា ពាក្យ​នេះ​ជា​ឈ្មោះ​នៃ ប្រទេស​ខ្មែរ​យើង យើង​ហៅ​ប្រទេស​របស់​យើង​ថា កម្ពុជ​រដ្ឋ ក៏​បាន ថា កម្ពុជ​ប្រទេស ក៏​បាន, ថា ប្រទេស​កម្ពុជា ក៏​បាន ថា ប្រទេស[[​ខ្មែរ]] ក៏​បាន ថា ខេមរ​ប្រទេស ក៏​បាន ថា [[ខេមរៈ|ខេមរ]]​រដ្ឋ ក៏​បាន កាល​ណា​បើ​កវី​ជាតិ​យើង​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ក្នុង​[[កាព្យ]] ឬ​ក្នុង​ការ​តែង​សេចក្ដី​ជា​ពាក្យ​រាយ​ខ្លះ យើង​អាច​ហៅ​ប្រទេស​យើង​បាន​តាម​ត្រូវ​ការ ប៉ុន្តែ​ពាក្យ​ប្រើ​ក្នុង​ផ្លូវ​ការ យើង​សរសេរ យើង​ហៅ កម្ពុជ​រដ្ឋ ឬ ប្រទេស​កម្ពុជា; ឯ​ជន​បរទេស គេ​ហៅ​តាម​យើង​ដែរ​ក៏​មាន គេ​ហៅ​តាម​ការ​សន្មតិ​របស់​គេ​ក៏​មាន ដូច​ជា​បារាំងសែស គេ​ហៅ​ប្រទេស​យើង​ថា​ ''Cambodge'', អង្គ្លេស ហៅ​ថា ''Cambodia'', អ្នក​បរទេស​ខ្លះ​ទៀត​ហៅ​ថា ''Cambodja'', ខ្លះ​ហៅ ''Kambuja'' ។ល។ ពាក្យនេះទំនងយកពីឈ្មោះរបស់រដ្ឋមួយដែលនៅឥណ្ឌាទ្វីប គឺរដ្ឋ[[កម្ពោជ]]កាលនៅជំនាន់ពុទ្ធកាលដូចប្រទេស[[ថៃ|សៀម]]កាលពីមុនក៏ធ្លាប់មានឈ្មោះថា[[អយុធ្យា]]ដែរ បើតាមពាក្យកម្ពោជនេះក្នុងវចនានុក្រមសម្ដេចសង្ឃដដែលមានន័យដូចតទៅ៖ ឈ្មោះ​រដ្ឋ​មួយ​ក្នុង​ជម្ពូទ្វីប (ឥណ្ឌា សម័យ​បច្ចុប្បន្ន) ជា​រដ្ឋ​រាប់​ឈ្មោះ​ចូល​ក្នុង​ចំនួន​ឈ្មោះ​រដ្ឋ​ទាំង ២១ គឺ ''[[កុរុ]], [[សក្កៈ]], [[កោសល]], [[មគធៈ]], [[អង្គៈ]], [[សិវិ]], [[កលិង្គៈ]], [[អវន្តិ]], [[បញ្ចាលៈ]], [[វជី]], [[គន្ធារៈ]], [[ចេតិយៈ]], [[វង្គៈ]], [[វិទេហៈ]], [[កម្ពោជ]], [[មទ្ទៈ]] ឬ [[មទ្រៈ]], [[ភគ្គៈ]], [[សីហឡៈ]], [[កស្មិរ]], [[កាសី]], [[បណ្ឌវៈ]]''។ រដ្ឋ​ទាំង ២១ ដែល​មាន​ឈ្មោះ​យ៉ាង​នេះ ចំពោះ​តែ​ក្នុង​បុរាណ​សម័យ​នា [[ជម្ពូ​ទ្វីប]] ([[ឥណ្ឌា]]), លុះ​ចំណេរ​កាល​ត​ៗ​មក​ដរាប​ដល់​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន ក៏​ក្លាយ​ជា​ឈ្មោះ​ផ្សេង​ៗ ទៅ​វិញ​ដោយ​ច្រើន, រដ្ឋ​ខ្លះ​ក៏​ជា​ឈ្មោះ​ដើម​ដដែល ដូច​ក្នុង​សម័យ​បុរាណ​ព្រេង​នាយ និង ក្នុង​សម័យ​នៃ​ព្រះ​សក្យមុនី​គោតម​សម្មាសម្ពុទ្ធ សឹង​មាន​ឈ្មោះ​ប្រាកដ​ក្នុង​គម្គីរ​[[ពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនា​]]រាល់​តែ​គម្ពីរ​សាស្រ្តា​របស់​ខ្មែរ​យើង ។ កម្ពុជាត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា "Cambodia" ជាភាសាអង់គ្លេស និង "Cambodge"/"Kamboj" ជាភាសាបារាំង។ កម្ពុជា កាន់តែត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយពួកលោកខាងកើត និង Cambodia ត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយពួកលោកខាងលិច។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == '''{{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}}''' ===បុរេប្រវត្តិ=== '''{{Main|បុព្វប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}}''' [[File:Ewer from Cambodia, Angkorian era, 12th century, glazed stoneware, HAA.JPG|thumb|left|200px|គ្រឿងថ្មរលោងដែលចុះកាល​បរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅសតវត្សទី១២។]] [[File:Bayon Angkor Relief1.jpg|thumb|200px|កងទ័ព[[អាណាចក្រខ្មែរ|ខ្មែរ]]នៅខាងឆ្វេងកំពុង​ធ្វើដំណើរទៅធ្វើសង្គ្រាមតទល់នឹង[[ចាម្ប៉ា|ចាម]] ពីចម្លាក់លៀនលើប្រាសាទ[[បាយ័ន]]។]] [[បុរេប្រវតិ្តសាស្រ្ត]]នៅ[[ឥណ្ឌូចិន]]មានរយៈពេលប្រហែល ១០០០ ០០០ ឆ្នាំហើយ។ មនុស្សនៅពេលនោះធ្លាប់ជាពួកអ្នកប្រមាញ់ និង[[បរកជន]]។ [[បុរាណវត្ថុវិទ្យា]] គិតថាមនុស្សមុនគេបំផុតគឺជាពួកម៉ាឡេ តែឥណ្ឌូចិនបានទទួលមនុស្សដែលមកពីខាងជើង និងជាជាតិពន្ធុ[[ខែ្មរ]]។ មានភស្តុតាងស្ដួចស្ដើងចំពោះការកាន់កាប់របស់មនុស្សជំនាន់[[អតិកញ្ញៈ]] (Pleistocene) នៃកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្ន ដែលរួមមានឧបករណ៍ក្រួស[[ហនុមានខៀវ]] (quartz)និង[[ក្វាតហ៊្សីត]] ដែលបានរកឃើញក្នុងស្រែថ្នាក់ៗជាច្រើនតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ ក្នុង[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] និង[[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] និងក្នុង[[ខេត្តកំពត]] ទោះបីជាយ៉ាងណាការចុះកាលបរិច្ឆេទរបស់ទាំងនោះមិនអាចយកជាការបានទេ។ <ref name=stark2004>{{Cite book|author=មៀរៀម-ស្តាខ|editor1-first=អៀន|editor1-last=ហ្គ្លឹវ៉ឺរ|editor2-first=ភិតថឺរ-អ៊ែស|editor2-last=បិលវូដ|title=អាស៊ីអាគ្នេយ៍: ចាប់ពីបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដល់ប្រវត្តិសាស្ត្រ|year=២០០៥|publisher=រ៉ោតឡឺច|isbn=978-0-415-39117-7|chapter=កម្ពុជាសម័យបុរេអង្គរនិងអង្គរ|chapter-url=http://www.anthropology.hawaii.edu/People/Faculty/Stark/pdfs/2004_PreAngkorian.pdf}}</ref> ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាតិចតួចខ្លះបង្ហាញឱ្យឃើញសហគមន៍នៃពួកអ្នកប្រមាញ់-អ្នកបេះផ្លែឈើ​បានតាំងលំនៅនៅកម្ពុជាកំឡុងជំនាន់​[[សវ៌កញ្ញៈ]] (Holocene): ស្ថានីយបុរាណវត្ថុវិទ្យាកម្ពុជាដ៏ចំណាស់បំផុតត្រូវគេគិតទុកថាជារូងភ្នំ''[[ល្អាងស្ពាន]]'' នៅ[[ខេត្តបាត់ដំបង]] ដែលត្រូវនឹងសម័យ[[ហ្វាប៊ីញ]]។ កំណាយក្នុងស្រទាប់ក្រោមដីបានផលិតនូវតំណបន្តនៃ[[វិទ្យុកាបូន]]មួយដែលចុះកាលបរិច្ឆេទថានៅឆ្នាំ ៦០០០ ម.គ.។<ref name=stark2004 /><ref>{{cite web|url=http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=841%3Athe-second-prehistoric-archaeological-excavation-in-laang-spean-2009&catid=80&lang=en|title=កំណាយបុរាណវិទ្យាបុរេប្រវត្តិលើកទីពីរនៅល្អាងស្ពាន (២០០៩)|first=មិឆឹល|last=ធ្រែនណឹត|date=២០តុលា ២០០៩|accessdate=១៧វិច្ឆិកា ២០០៩|archivedate=2011-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101174655/http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=841%3Athe-second-prehistoric-archaeological-excavation-in-laang-spean-2009&catid=80&lang=en|url-status=dead}}</ref> ស្រទាប់ខាងលើនៅក្នុងស្ថានីយ៍ដដែលបានផ្ដល់នូវភស្តុតាងនៃអន្តរកាលរហូតដល់យុគ[[ថ្មរំលីង]] ដែលមានកុលាលភាជន៍ជាច្រើនដែលធ្វើពីដីដែលចុះកាលបរិច្ឆេទដំបូងគេបង្អស់នៅកម្ពុជា។<ref>{{cite web|url=http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=840%3Athe-oldest-ceramic-in-cambodias-laang-spean-1966-68&catid=80&lang=en|title=កុលាលភាជន៍ចាស់បំផុតនៅល្អាងស្ពានកម្ពុជា (១៩៦៦-៦៨)|date=២០តុលា ២០០៩|accessdate=១៧វិច្ឆិកា ២០០៩|archivedate=2011-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101163727/http://www.smartcambodia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=840%3Athe-oldest-ceramic-in-cambodias-laang-spean-1966-68&catid=80&lang=en|url-status=dead}}</ref> កំណត់ត្រាបុរាណវិទ្យាសម្រាប់សម័យនេះរវាងសវ៌កញ្ញៈ និង[[យុគដែក]]នៅមានកំណត់ដូចគ្នា។ ស្ថានីយ៍បុរេប្រវត្តិដទៃៗទៀតដែលមានកាលបរិច្ឆេទមិនច្បាស់លាស់មិនសូវច្រើនគឺ ''[[សំរោងសែន]]'' (មិនឆ្ងាយពីរាជធានី[[ឧដុង្គ]]បុរាណប៉ុន្មានទេ) ដែលការស៊ើបអង្កេតទីមួយបានចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៨៧៧<ref name=higham1989>{{Cite book|author=ឆាលឡឹស-ហាយអ៊ាំម|title=បុរាណវិទ្យានៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក|year=១៩៨៩|publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យខាំប៊្រិជ|isbn=978-0-521-27525-5}}, ទំ.១២០</ref> និង''[[ភូមិស្នាយ]]'' នៅ[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]ភាគខាងជើង។<ref>{{Cite journal|author=ដោហ្គហ៊្គាំលដ៏ជែ.ដាប់បលយូ.-អូរ៉ាយលី, អេនចឺឡឺ វ៉ន់ ដេន ឌ្រីស្ឆ៍, វឿន-វុទ្ធី |year=២០០៦|title=បុរាណវិទ្យា និង បុរាណសត្វវិទ្យានៃភូមិស្នាយ:ទីបញ្ចុះសពចុងបុរេប្រវត្តិនៅកម្ពុជាភាគពាយព្យ|volume=៤៦|issue=2|issn=0066-8435}}</ref> វត្ថុបុរាណបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រនានាត្រូវបានរកឃើញជាញឹកញាប់កំឡុងសកម្មភាពជីកយករ៉ែនៅ[[រតនគីរី]]។<ref name=stark2004 /> ភស្តុតាងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រដែលគួរឱ្យចង់ដឹងចង់ឃើញបំផុតនៅកម្ពុជា យ៉ាងណានោះគឺ''[[បន្ទាយគូ (បុរាណវិទ្យា)|បន្ទាយគូ]]រាងមូល''ដោយឡែកៗត្រូវបានគេរុករកឃើញនៅទីដែលមាន[[ដីក្រហម]]ក្បែរ[[មេមត់]] និងនៅតំបន់ក្បែរខាងជិតវៀតណាមនៅចុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៥០។ មុខងារនិងអាយុកាលរបស់បន្ទាយគូទាំងនេះនៅតែត្រូវគេលើកយកមកពិភាក្សាដដែល ផ្ទុយទៅវិញបន្ទាយគូទាំងនោះមួយចំនួនប្រហែលជាមានអាយុកាលយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចាប់តាំងពី​សហវត្សទី២ម.គ. ដែរ។<ref>{{cite web|url=http://memotcentre.org/Earthwork.html|title=ប្រវត្តិស្រាវជ្រាវ|publisher=មជ្ឈមណ្ឌលបុរាណវិទ្យាមេមត់|accessdate=៦កុម្ភៈ ២០០៩}}</ref><ref>{{Cite journal|author=ហ៊្គើដ-អាល់ប្រិឆ|year=២០០០|title=ដីលើករង្វង់មូលក្រែក៥២/៦២ ការស្រាវជ្រាវថ្មីលើបុរេប្រវត្តិកម្ពុជា|journal=នេត្រាទស្សន៍អាស៊ី|volume=៣៩|issue=១–២|issn=0066-8435|url=http://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf|accessdate=១៥វិច្ឆិកា ២០០៩|author-separator=,|display-authors=1|author2=<Please add first missing authors to populate metadata.>|archive-date=2020-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422173620/https://muse.jhu.edu/demo/asian_perspectives/v039/39.1albrecht.pdf|dead-url=yes}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍ស្នូលក្នុងបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាគឺធ្លាប់មានការហូរចូលមកយឺតៗនៃពួកអ្នក​ដាំដុះស្រូវលើកទីមួយចាប់ពីភាគខាងជើង ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅចុងសហវត្សទី៣ម.គ.។<ref name=higham2001pre>{{Cite book|author=ឆាលឡឹស-ហាយអ៊ាំម|title=អរិយធម៌អង្គរ|year=២០០១|publisher=ភ្វីនិច្ស|isbn=978-1-84212-584-7|url=http://books.google.com/?id=_oZ52cuX8s4C|date=2002-01}}, ទំព.១៣–២២</ref> ដែកត្រូវបានគេយកមកប្រើការនៅប្រហែលឆ្នាំ ៥០០ ម.គ. ដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រមកពី[[ខ្ពង់រាបគោរាជ]] (កូរ៉ាត) នៅប្រទេសថៃសម័យទំនើប។ នៅកម្ពុជា ការតាំងលំនៅរស់នៅនៃយុគដែកមួយចំនួនត្រូវបានគេរកឃើញនៅខាងក្រោមប្រាសាទ[[បក្សីចាំក្រុង]] និងប្រាសាទសម័យអង្គរដទៃទៀត កាលណោះដែរ បន្ទាយគូមួយចំនួន ក៏ត្រូវបានរកឃើញនៅខាងក្រោម''ល្វា'' (Lovea) ពីរបីសហាតិមាត្រ (គីឡូម៉ែត្រ) ខាងជើងឆៀងខាងលិចនៃអង្គរ។ ការបញ្ចុះសព ដែលសម្បូរច្រើនជាងអ្វីដែលគេបានរកឃើញ ផ្ដល់ជាសក្ខីភាពអំពីការរីកចម្រើននៃការប្រើប្រាស់ចំណីអាហារ និងការជួញដូរ (ទោះបីជានៅចម្ងាយដ៏ឆ្ងាយ: នៅសតវត្សទី៤ម.គ. ទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយឥណ្ឌាត្រូវបានដំណើរការរួចទៅហើយ) និងអត្ថិភាពនៃរចនាសម្ព័ន្ធសង្គម និងអង្គការចាត់តាំងការងារ។<ref name=higham2001pre /> ===សម័យបុរេអង្គរ និង សម័យអង្គរ=== '''{{Main|នគរភ្នំ|នគរចេនឡា|អាណាចក្រខ្មែរ}}''' {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 210 | image1 = Angkor Wat.jpg | caption1 = <center> [[អង្គរវត្ត]] </center> | image2 = Bayon Angkor frontal.jpg | caption2 = <center> ព្រះភក្ត្រនៃ[[ព្រះពោធិសត្វ]][[អវលោកេស្វរៈ]]​នៅ[[ប្រាសាទបាយ័ន]] </center> | image3 = | caption3 = }} [[ឯកសារ:Map-of-southeast-asia 900 CE km.PNG|ធ្វេង|រូបភាពតូច|200px| '''ក្រហម''': អធិ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]]] សតវត្សទី១​នៃ[[គ.ស.]]មានមនុស្សជាច្រើនមកពី[[ប្រទេសឥណ្ឌា]]ដែលបានមកតាំងលំនៅ។ ពួកគេបាននាំមកនូវសាសនា វប្បធម៌ ភាសា។ល។ [[អរិយធម៌]]របស់ប្រទេសកម្ពុជាបានកកើតឡើង តាំងពីសតវត្សទីមួយ ក្នុងសម័យ[[ជាតិខេមរា]] មកម្ល៉េះ។ កំឡុងសតវត្សទី៣ ទី៤ និងទី៥ [[មហាឥណ្ឌា|ពួករដ្ឋឥណ្ឌានីយកម្ម]]នៃ[[នគរភ្នំ|នគរវ្នំ]] និងរដ្ឋបន្តពីនគរវ្នំ [[ចេនឡា]] ដែលគឺជារដ្ឋមួយមានទឹកដីនៅកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្ន និងវៀតណាមភាគនិរតីសព្វថ្ងៃនេះ។ អស់រយៈពេលជាង ២០០០ ឆ្នាំ កម្ពុជាបានស្រូបយកឥទ្ធិពលពី[[ឥណ្ឌា]] ហើយបានបន្តជះឥទ្ធិពលនេះទៅក្នុងអរិយធម៌អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែលបច្ចុប្បន្ននេះរួមមានប្រទេសថៃ និង លាវ។<ref name="BRIT">Britannica.com. [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/90520/Cambodia History of Cambodia.]. Retrieved July 25, 2006.</ref> តិចតួចណាស់ ត្រូវបានគេស្គាល់អំពីអង្គនយោបាយមួយចំនួន យ៉ាងណាមិញ ពង្សាវតារចិន និងកំណត់ត្រាសួយសារអាករបានវែកញែកអំពីអង្គនយោបាយទាំងនោះ។ អង្គនយោបាយទាំងប៉ុន្មាននោះត្រូវបានគេគិតថាជាទឹកដីនៃនគរវ្នំដែលបានកាន់កាប់កំពង់ផែមួយ ត្រូវបានគេស្គាល់តាមរយៈអ្នកភូមិសាស្ត្រអេឡិចសង់ទ្រី លោក[[ខ្លោឌ្យូស អាពូទលេមី|ខ្លោឌ្យូស-អាពូទលេមី]]ថា ''[[អូរកែវ|កត្តិគរៈ]]''។ពង្សាវតារទាំងនេះរ៉ាយរ៉ាប់ថាបន្ទាប់ពីព្រះបាទ[[ជ័យវម៌្មទី១]]ចូលទិវង្គតនៅប្រហែលឆ្នាំ ៦៩០ ចលាចលបានកើតឡើងដែលបង្កឱ្យមានការបែងចែកនគរទៅជាចេនឡាគោក និងចេនឡាទឹក ត្រូវបានគ្រប់គ្រងយ៉ាងសេរីដោយពួកព្រះអង្គម្ចាស់ដែលមានអំណាចទន់ខ្សោយក្រោមវិជិតរាជ្យរបស់[[ជ្វា]]។ [[អាណាចក្រខ្មែរ|អធិរាជាណាចក្រខ្មែរ]]បានធំធាត់ឡើងចេញពីការបន្សល់ទុកទាំងប៉ុន្មានពីចេនឡា ហើយបានប្រែកាន់តែរឹងមាំឡើងនៅឆ្នាំ ៨០២ នៅពេលដែលព្រះបាទ[[ជ័យវម៌្មទី២]] (បានសោយរាជ្យ ប.៧៩០-៨៥០) បានប្រកាសឯករាជ្យពី[[ជ្វា]]និងប្រកាសព្រះអង្គឯងជា[[ទេវរាជ]]។ ព្រះអង្គនិងពួកអ្នកដង្ហែតាមព្រះអង្គបានបង្កើតលទ្ធិ[[ទេវរាជ]] និងបានចាប់ផ្ដើមការសញ្ជ័យជាបន្តបន្ទាប់ ហើយបានបង្កើតនូវអធិរាជាណាចក្រមួយដែលធ្លាប់រុងរឿងក្នុងតំបន់ចាប់ពីសតវត្សទី៩ដល់ទី១៥។<ref>{{cite web|url=http://www.art-and-archaeology.com/seasia/ppenh/khmer01.html |title=ផែនទីចក្រភពខ្មែរ |publisher=សិល្បៈ-និង-បុរាណវិទ្យា.ខម |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ក្បែរៗសតវត្សទី១៣ ពួកព្រះសង្ឃមកពី[[ស្រីលង្កា]]បាននាំ[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]មកកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។<ref>{{cite web |url=http://asia.msu.edu/seasia/Cambodia/religion.html |title=បង្អួចមើលអាស៊ី |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070521010839/http://asia.msu.edu/seasia/Cambodia/religion.html |archivedate=2007-05-21 |access-date=2012-09-02 |url-status=dead }}</ref> សាសនានេះបានរីកសាយភាយនិងនៅទីបំផុតបានជំនួសកន្លែងព្រហ្មញ្ញសាសនា និងពុទ្ធសាសនាមហាយានជាសាសនាមានប្រជាប្រិយនៅសម័យអង្គរ។ {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 180 | image1 = JayavarmanVII.JPG | caption1 = <center> [[ព្រះបាទជ័យវម៌្មទី៧ត]] </center> | image2 = Apsara relief.jpg | caption2 = <center> រូបភាពតូច </center> | image3 = | caption3 = }} អធិរាជាណាចក្រខ្មែរគឺជាអធិរាជាណាចក្រដ៏ធំបំផុតរបស់អាស៊ីអាគ្នេយ៍កំឡុងសតវត្សទី១២។ មជ្ឈមណ្ឌលនៃអំណាចរបស់អធិរាជាណាចក្រនេះគឺ[[អង្គរ]] ជាទីដែលរាជធានីបន្តបន្ទាប់ត្រូវបានសាងសង់ឡើងក្នុងសម័យកាលដែលចក្រភពនេះឈានដល់​ចំណុចកំពូល។ នៅឆ្នាំ ២០០៧ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវអន្តរជាតិមួយប្រើរូបថតផ្កាយរណបនិងបច្ចេកទេសទំនើបផ្សេងៗបានសន្និដ្ឋានថា​អង្គរធ្លាប់ជាទីក្រុងបុរេឧស្សាហកម្ម​ធំបំផុតក្នុងលោកដែលមានផ្ទៃក្រឡាក្រុងលាត​សន្ធឹង ១៨៥០,៣៥ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ)។<ref>{{cite web|url=http://www.pnas.org/content/104/36/14277.full |title=ការប្រព្រឹត្តទៅនៃបណ្ឌិតសភាវិទ្យាសាស្ត្រជាតិនៃសហរដ្ឋអាមរិក: ផែនទីបុរាណវិទ្យាទូលំទូលាយនៃសំណង់តាំងនៅនៃបុរេឧស្សាហកម្មដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោកនៅអង្គរ កម្ពុជា |publisher=Pnas.org |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ទីក្រុងនេះ អាចទ្រទ្រង់បាននូវអត្រាប្រជាជនរហូតដល់ចំនួនមួយលាននាក់<ref>[https://web.archive.org/web/20080923054500/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/metropolis-angkor-the-worlds-first-megacity-461623.html Metropolis: Angkor, the world's first mega-city], The Independent, August 15, 2007</ref> ហើយ[[អង្គរវត្ត]] ជាប្រាសាទបែបសាសនាមួយដ៏ល្បីល្បាញ និងគង់វង្សយូរល្អបំផុតនៅក្នុងស្ថានីយ៍នោះ នៅតែប្រើជាវត្ថុរំលឹកដល់អតីតកាលរបស់កម្ពុជាជាមហាអំណាចតំបន់ដ៏សំខាន់មួយ។ ទោះបីជា [[អាណាចក្រ]]ខ្មែរបាន ចុះអន់ថយឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនក៏ដោយ ក៏[[អង្គរវត្ត]]គឺជានិមិត្តរូបមួយសំខាន់ បំផុតដើម្បីជាសាក្សី នៃសាវតារបស់ប្រទេស លើផ្ទៃតំបន់។ ក្រោយពីការវាយលុកដណ្តើមទឹកដីជាបន្តបន្ទាប់ [[សៀម]]បានកាន់កាប់[[អង្គរ]] ហើយអង្គរបានត្រូវគេបោះបង់ចោលនៅឆ្នាំ ១៤៣២។ ចក្រភពនេះ ទោះបីជាមានឱនភាពក៏ដោយ ក៏នៅតែជាកម្លាំងសំខាន់ក្នុងតំបន់រហូតដល់ការធ្លាក់ចុះរបស់ខ្លួននៅសតវត្សទី១៥។ ===សម័យក្រោយអង្គរ=== '''{{Main|យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា}}''' បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមជាបន្តបន្ទាប់ជាមួយនគរជិតខាង[[នគរអយុធ្យា]] នៅឆ្នាំ១៤៣២ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរបានធ្វើការផ្លាស់ប្តូររាជធានីចាកឆ្ងាយពីអង្គរ គឺដោយសារតែការថមថយខាងបរិស្ថាន និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធត្រូវបានខូចខាតនៅតំបន់អង្គរ។<ref name="Chan">[[ឌែវិដផ. ឈែនដ្លឺរ|ឈែនដ្លឺរ ដាវិដផ.]] "ស្រុកនិងប្រជាជនកម្ពុជា"។ ១៩៩១។ ហបផឺខាលលិនស៍។ ញូវយ៉ក ញូវយ៉ក។ ទំ.៧៧</ref><ref>[http://www.signonsandiego.com/news/world/20040613-0915-fallenangkor.html Scientists dig and fly over Angkor in search of answers to golden city's fall], The Associated Press, June 13, 2004</ref> ប្រទេសកម្ពុជាបានឈានចូលយុគសម័យក្រោយអង្គរ ឬ អ្នកប្រវត្តិវិទូហៅថា '''សម័យកណ្តាល'''។ នៅឆ្នាំ១៥២៥ រាជវាំងត្រូវបានរើទៅ[[លង្វែក]] នគរនេះបានស្វះស្វែងឱ្យមានភាពរុងរឿងឡើងវិញតាមរយៈការជួញដូរតាមសមុទ្រ។ ពួកអ្នកដំណើរ[[ព័រទុយហ្គាល់]] និងអេស្ប៉ាញបានពិពណ៌នាទីក្រុងនេះថាជាទីកន្លែងមួយនៃភោគទ្រព្យសម្បូរបែបនិង[[ការជួញដូរបរទេស]]។ ការខិតខំធ្វើឱ្យដូចដើមវិញក្នុងមួយរយៈពេលខ្លី យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏សង្គ្រាមជាច្រើនបានបន្តជាមួយអយុធ្យានិងពួកយួន ជាហេតុធ្វើឱ្យបាត់បង់ទឹកដីបន្ថែមទៀត ហើយលង្វែកក៏ត្រូវបានសញ្ជ័យនិងកម្ទេចដោយព្រះបាទ[[នរេសូរ]]មហាវីរក្សត្រនៃអយុធ្យាក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៤។ រាជធានីខ្មែរថ្មីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ឧដុង្គ]]ខាងត្បូងលង្វែកនៅឆ្នាំ ១៦១៨ ក៏ប៉ុន្តែពួកក្សត្រនៃរាជធានីនេះអាចរស់រានបានលុះត្រាតែស្ថិតក្នុងទំនាក់ទំនងជា[[ប្រទេសចំណុះ]]ម្ដងជាមួយ​ពួកសៀមនិងម្ដងជាមួយយួនអស់រយៈពេលបីសតវត្ស ក្រោយមកទៀតមាន សម័យស្ដារឡើងវិញមួយរយៈកាលខ្លី ដែលមានឯករាជភាពតិចតួចនិងមិនស្ថិតស្ថេរ។ ក្នុងសតវត្សទីដប់ប្រាំបួន ការដណ្ដើមគ្នាសាជាថ្មីរវាងសៀម និងយួនដើម្បីគ្រប់គ្រងកម្ពុជាជាហេតុនាំឱ្យមានសម័យកាលមួយ ដែលពេលនោះពួកមន្ត្រីរាជការយួនបានប៉ុនប៉ងបង្ខំឱ្យ[[ខ្មែរ]]កាន់ទំនៀមទម្លាប់របស់យួន។ហេតុនេះបាននាំឱ្យមានការបះបោរជាច្រើនប្រឆាំងនឹងពួកយួន និងអំពាវនាវរកជំនួយពីសៀម។ [[សង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤១-១៨៤៥)]] ([[សមរភូមិដើមពោធិ៍បីដើម]]) បានបញ្ចប់ជាមួយកិច្ចព្រមព្រៀងមួយដែលដាក់ប្រទេសនេះក្រោម[[អធិរាជភាព]]រួមគ្នា។ រឿងនេះបន្ទាប់មកទៀតបាននាំឱ្យមានការចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញាមួយឱ្យមាន[[កម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង|​ការការពាររបស់បារាំងនៅកម្ពុជា]]ដោយព្រះបាទ[[នរោត្តម]]។ ===អាណានិគមកិច្ចបារាំង=== [[ឯកសារ:King Norodom.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] [[ឯកសារ:Prince Sisawat.jpg|right|ឆ្វេង|រូបភាពតូច|200px]] [[File:Indochine française (1913).jpg|thumb|right|180px|ផែនទីសហភាពឥណ្ឌូចិន]] [[ឯកសារ:Shrine outside Wat Phnom.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] កម្ពុជា ស្ថិតនៅក្រោម[[អាណាព្យាបាល]] [[បារាំង]] ជិតមួយរយឆ្នាំ គឺពីឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ ឆ្នាំ ១៩៥៣ ដែលបានគ្រប់គ្រងជាផ្នែកមួយនៃ [[អាណានិគម]][[បារាំង]]នៅ[[ឥណ្ឌូចិន]]។ នៅឆ្នាំ ១៨៦៣ ព្រះបាទ[[នរោត្តម]] ដែលត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យដោយសៀម<ref name="CHANDLER">{{Cite book| last = ឈែនដ្លឺរ | first = ដ.ផ. | author-link = ឌែវិដភី. ឈែនដ្លឺរ | title = ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា (រ.ទី២) | publisher=វ៉ិសវ្យូប៉្រិស | year = ១៩៩៣ | location = បោលដឺរ, ខូឡូរ៉ាដូ }}</ref> បានស្វះស្វែងការការពារពីបារាំងក្រៅពីសៀម និងយួនបន្ទាប់ពីភាពតានតឹងបានរីកធំឡើងរវាងអ្នកជិតខាងទាំងពីរ។ នៅឆ្នាំ ១៨៦៧ ស្ដេចសៀមបានចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញាមួយជាមួយបារាំង បានលះបង់[[អធិរាជភាព]]លើកម្ពុជាដើម្បីទទួលបានការត្រួតត្រា[[ចង្វាតព្រះដំបង|ខេត្តបាត់ដំបង]] និង[[ចង្វាតសៀមរដ្ឋ|សៀមរាប]] ហើយជាផ្លូវការក៏បានក្លាយជាប៉ែកនៃប្រទេសសៀម។ ខេត្តទាំងប៉ុន្មាននេះត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកឱ្យកម្ពុជាវិញដោយសន្ធិសញ្ញាព្រំដែនមួយរវាងបារាំង និងថៃក្នុងឆ្នាំ ១៩០៦។ កម្ពុជាបានបន្តស្ថិតក្រោម[[កម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង|អាណាព្យបាលបារាំង]]ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៦៣ ដល់ ១៩៥៣ ដោយបានត្រួតត្រារដ្ឋបាលជាប៉ែកនៃអាណានិគម[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ [[ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅកម្ពុជា|ក៏ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយចក្រពត្តិជប៉ុន]]ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៤១ ដល់ ១៩៤៥ ផងដែរ។<ref name="Kamm" /> រវាងឆ្នាំ ១៨៧៤ និង ១៩៦២ អត្រាប្រជាជនសរុបបានកើនឡើងចាប់ពីប្រហែល ៩៤៦០០០ ដល់ ៥,៧&nbsp; លាននាក់។<ref name="Population">"[http://countrystudies.us/cambodia/40.htm ប្រជាជន-កម្ពុជា]"។ [[បណ្ដាល័យសិក្សាការប្រទេសសមាជ]]។</ref> បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបាទនរោត្តមនៅឆ្នាំ ១៩០៤ បារាំងបានរៀបចំការជ្រើសរើសព្រះមហាក្សត្រ ហើយព្រះស៊ីសុវត្ថិ ព្រះភាតារបស់ព្រះនរោត្តម ត្រូវបានជំនួសរាជបល្ល័ង្ក។ រាជបល្ល័ង្កនេះបានទំនេរនៅឆ្នាំ ១៩៤១ ដោយការសោយទិវង្គតនៃព្រះមុនីវង្ស រាជបុត្ររបស់ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ហើយបារាំងបានមើលរំលងព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|មុនីវង្ស]] គឺព្រះ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុន្នីរ៉េត|មុន្នីរ៉េត]] ដោយដឹងថាទ្រង់មានព្រះទ័យឯករាជ្យពីបារាំងពេក។ ជំនួសមកវិញ ព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] គឺព្រះនត្តាខាងមាតានៃព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យបន្ត។ ពួកបារាំងបានគិតថាព្រះសីហនុវ័យក្មេងអាចនឹងងាយស្រួលគ្រប់គ្រង។<ref name="Kamm">{{Cite book| last = ឃែម | first = ហឹនរី | author-link = ហឹនរី ឃែម | title = កម្ពុជា: របាយការណ៍ពីដែនដីមានជំងឺ | url = http://books.google.com/?id=wtBkD5CoIMkC&printsec=frontcover&dq=Cambodia+Report+from+a+Stricken+Land#v=onepage&q= | publisher=អាខេដផាប់ប៊្លីឝ៊ិង | year = ១៩៩៨ | location = ញូវយ៉ក | page = ២៧ | isbn = 1-55970-433-0}}</ref> ពួកគេបានយល់ខុសហើយ យ៉ាងណាមិញ នៅក្រោមរជ្ជកាលនៃព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ ក្រោយពីការកាន់កាប់របស់[[ជប៉ុន]] ក្នុងរយៈកាលសង្គ្រាម ១៩៤១- ១៩៤៥ កម្ពុជាបានទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំងនៅថ្ងៃ ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ ហើយកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យ]]អាស្រ័យ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ដឹកនាំ ដោយ[[នរោត្តម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ]]។<ref name="Kamm" /> ===ឯករាជ្យ និង សង្គ្រាមវៀតណាម=== កម្ពុជាធ្លាប់កាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ។ នៅពេលនោះ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ត្រូវបានគេប្រគល់ឯករាជ្យឱ្យ កម្ពុជាខកចិត្តក្នុងការទទួលបានមកវិញនូវការគ្រប់គ្រងលើ[[ដីសណ្ដមេគង្គ]]ដែលវាត្រូវបានសម្រេចប្រគល់ឱ្យទៅ[[វៀតណាម]]។ ជាអតីតប៉ែកនៃអធិរាជាណាចក្រខ្មែរ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពួកយួនតាំងពីឆ្នាំ ១៦៩៨ ព្រះបាទ[[ជ័យជេដ្ឋាទី២]]បានអនុញ្ញាតឱ្យយួនតាំងទីលំនៅក្នុងតំបន់នោះរាប់ទសវត្សមុន​យូរមកហើយ។<ref name=autogenerated1>{{Cite book| last = ឃែម | first = ហឹនរី | author-link = ហឹនរី ឃែម | title = របាយណ៍កម្ពុជាពីដែនដីមានជំងឺ | publisher=អាខេដផាប់ប៊្លិសឝ៊ិង | year = ១៩៩៨ | location = ញូវយ៉ក | page = ២៣| isbn = 1-55970-507-8 }}</ref> រឿងនេះបន្សល់ទុកនៅចំណុចជាប់គាំងខាងការទូតដែលមានជនជាតិខ្មែរជាងមួយលាននាក់ ([[ខ្មែរក្រោម]]) នៅតែរស់នៅក្នុងតំបន់នេះ។ ខ្មែរក្រហមបានប៉ុនប៉ងលុកលុយជាច្រើនលើកដើម្បីយកទឹកដីនេះត្រឡប់មកវិញដែលក្នុងនោះ ដោយឡែក បាននាំឱ្យមានការលុកលុយឈ្លានពានរបស់វៀតណាមមកលើកម្ពុជា និងការដណ្ដើមអំណាចពីខ្មែរក្រហមមកវិញ។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៥ ព្រះសីហនុបានដាក់រាជ្យឱ្យទៅព្រះបិតារបស់ទ្រង់ដើម្បីចូលរួមក្នុងឆាក[[នយោបាយ]] ហើយត្រូវបានគេជ្រើសតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។ នៅថ្ងៃសោយទិង្គតរបស់បិតាទ្រង់នៅឆ្នាំ ១៩៦០ ព្រះសីហនុក៏បានក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋម្ដងទៀត ដែលយកគោរម្យងារជា '''សម្ដេច'''។ ពេលដែល[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]បានរីករាលដាលឡើង ព្រះសីហនុបានអនុវត្តគោលនយោបាយ[[ប្រទេសអព្យាក្រឹត្យ|អព្យាក្រឹត្យភាព]]ជា ផ្លូវការនៅក្នុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]] ទោះបីយ៉ាងណា ក៏ទ្រង់ត្រូវបានគេគិតជាសាមញ្ញថាមានព្រះទ័យប្រណីដល់បុព្វហេតុកុម្មុយនិស្ត។ ព្រះសីហនុបានអនុញ្ញាតឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមប្រើប្រាស់ទឹកដីកម្ពុជា ជាទីលាក់ខ្លួននិងច្រកផ្គត់ផ្គង់សម្រាប់កងទ័ពរបស់ពួកគេ និងជំនួយផ្សេងៗដល់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់ពួកគេប្រយុទ្ធប្រឆាំងនៅវៀតណាមខាងត្បូង។ គោលនយោបាយនេះត្រូវបានគេយល់ថាជាការធ្វើឱ្យអាក់អន់ចិត្តដល់ប្រជាជនខ្មែរជាច្រើន។ នៅខែ ធ្នូ ១៩៦៧ អ្នកសារព័ត៌មានវ៉ាឝ៊ិងតោនប៉ុស្ត៍ ស្ទែនលី-កាណូវត្រូវបាននិយាយប្រាប់ដោយព្រះសីហនុថា បើសិនជាស.រ.ចង់ទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីលាក់ខ្លួនកុម្មុយនិស្តយួន ទ្រង់នឹងមិនបដិសេធទេ លុះត្រាតែមានប្រជាជនខ្មែរស្លាប់ទើបទ្រង់មិនយល់ព្រម។ <ref>Washington Post, December 29, 1967</ref> សារដដែលត្រូវបាននាំទៅដល់អ្នកនាំការរបស់ប្រធានាធិបតីស.រ.ចនសុន លោកឆិសស្តឺរ-ប៊លនៅខែ មករា ១៩៦៨។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia.". (Stanford University Press. 1999). p. 44</ref> ដូច្នេះស.រ.មិនមានចិត្តពិតប្រាកដដើម្បីផ្ដួលរំលំព្រះសីហនុទេ។ យ៉ាងណាមិញពួកសមាជិករដ្ឋាភិបាលនិងកងទ័ព ដែលបានអាក់អន់ចិត្តនឹងរបៀបដឹកនាំរបស់ព្រះសីហនុ ក៏ដូចជាការងាកចេញរបស់ទ្រង់ឆ្ងាយពីសហរដ្ឋ បានធ្វើឱ្យមានការជម្រុញចិត្តដើម្បីផ្ដួលរំលំទ្រង់ដដែល។ ពេលដែលកំពុងធ្វើទស្សនកិច្ចនៅប៉ីជិងក្នុងឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះសីហនុត្រូវ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៧០|បានបណ្ដេញចេញពីតំណែងដោយរដ្ឋប្រហារយោធា]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី​លោកឧត្តមសេនីយ៍[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]]និង​ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ]]។ គ្មានភស្តុតាងនៃតួនាទីស.រ.ណាមួយក្នុងរដ្ឋប្រហារនេះទេ។ យ៉ាងណាមិញ ភ្លាមនោះ រដ្ឋប្រហារនេះត្រូវបានសម្រេចរួចរាល់ហើយនូវរបបថ្មីនេះ ដែលភ្លាមៗបានទាមទារឱ្យពួកកម្មុយនិស្តយួនចាកចេញពីកម្ពុជា ការនេះទទួលបានការគាំទ្រខាងនយោបាយដោយសហរដ្ឋ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង អស់សង្ឃឹមនឹងការគ្មានកន្លែងលាក់ខ្លួននិងខ្សែបណ្ដាញផ្គត់ផ្គង់ពីវៀតណាមខាងជើង រំពេចនោះ ក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធជាច្រើនលើកលើរដ្ឋាភិបាលថ្មី។ ព្រះមហាក្សត្របានជម្រុញឱ្យពួកអ្នកដង្ហែតាមព្រះអង្គឱ្យជួយដើម្បីផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលថ្មី ដោយបង្កឱ្យមានការផ្ដើមនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]<ref name="SIHNK">{{Cite book| last = សីហនុ | first = នរោត្តម | authorlink = នរោត្តម សីហនុ | title = សង្គ្រាមរបស់ខ្ញុំជាមួយសេអ៊ីអា កំណត់ប្រវត្តិសម្ដេចនរោត្តម-សីហនុពេលដែលបានទាក់ទងនឹងវាលផ្វ្រេដ-បឺចចឹត | publisher=សៀវភៅភែនទិអន | year = ១៩៧៣| isbn = 0-394-48543-2}}</ref> ភ្លាមៗ ពួកបះបោរ[[ខ្មែរក្រហម]]ចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ព្រះអង្គដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រ។ យ៉ាងណាមិញចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧០ រហូតដល់ ដើមឆ្នាំ ១៩៧២ ការប៉ះទង្គិចរបស់កម្ពុជាគឺជាការប៉ះទង្គិចធំរវាងរដ្ឋាភិបាល និងកងទ័ពកម្ពុជា និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៃវៀតណាមខាងជើង។ ពេលនោះពួកគេបានដណ្ដើមបានការកាន់កាប់លើទឹកដីកម្ពុជា ហើយពួកកុម្មុយនិស្តយួនបានដាក់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយថ្មីមួយ ដែលនៅទីបំផុតត្រូវបានត្រួតត្រាដោយពួកកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា ឥឡូវ យើងហៅថាខ្មែរក្រហម។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia. (Stanford University Press. 1999). pp. 48–51</ref> ដូច្នេះ ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការលើកស្ទួយខ្មែរក្រហម។ [[File:Mao Sihanouk.jpg|thumb|240px|right|[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] និង[[ម៉ៅ សេទុង|ម៉ៅ-សេទុង]]នៅឆ្នាំ ១៩៥៦]] ចន្លោះឆ្នាំ ១៩៦៩ និង ១៩៧៣ កងកម្លាំង[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] និងកងកម្លាំងស.រ.[[ការទម្លាក់គ្រាប់បែកយុទ្ធសាស្ត្រ|បានទម្លាក់គ្រាប់បែក]]និង[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|បានលុកលុយកម្ពុជាមួយរយៈ]]ក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងមួយដើម្បីរំខានដល់[[វៀតកុង]] និងខ្មែរក្រហម។<ref name="SIDESHOW">{{Cite book |last = ឝខ្រស |first = វិល្លៀម |authorlink = វិល្លៀម ឝខ្រស |title = បញ្ហាតូចតាច: ឃិស្ស៊ិងហ្គឺរ, និច្សុន និងវិនាសកម្មកម្ពុជា |publisher=ថាច់ស្តូន |year = ១៩៨៧ |location = សហរដ្ឋ |isbn = 0-7012-0944-5}}</ref> ខ្មែរពីរលាននាក់ ភាគខ្លះបានក្លាយជា[[ជនភៀសខ្លួន]]ដោយសង្គ្រាមនិងដោយនគរបាលភេរវនិយមនៃពួកខ្មែរក្រហម និងបានរត់ភៀសខ្លួនទៅកាន់ភ្នំពេញ។ មានការប៉ាន់ស្មានថា ខ្មែរមួយចំនួនបានស្លាប់កំឡុងយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកទ្រង់ទ្រាយធំ ស្របពេលនោះ គេបានមើលឃើញនូវផលប៉ះពាល់នៃការទម្លាក់គ្រាប់បែក។ កងទ័ពអាកាសទីប្រាំពីរស.រ.បានលើកឡើងថាការទម្លាក់គ្រាប់បែកបានទប់ស្កាត់ការធ្លាក់នៃភ្នំពេញនៅឆ្នាំ ១៩៧៣ ដោយសម្លាប់ ១៦០០០​ នាក់ក្នុងចំណោម​យុទ្ធជនខ្មែរក្រហម ២៥៥០០ នាក់ដែលកំពុងតែឡោមព័ទ្ធទីក្រុងរដ្ឋធានី។<ref>Shawcross, ''Sideshow'' p. 298.</ref> យ៉ាងណាមិញ អ្នកសារព័ត៌មាន[[វិល្លៀម ឝខ្រស|វិល្លៀម-ឝខ្រស]]និងពួកអ្នកឯកទេសអំពីកម្ពុជា លោក[[មិលថឹន អសស្ប៊ាន់|មិលថឹន-អសស្ប៊ាន់]] [[ឌែវីដភី ឈែនដ្លឺរ|ឌែវីដភី-ឈែនដ្លឺរ]] និង[[បិន ខៀរណឹន|បិន-ខៀរណឹន]]បានលើកឡើងថាការទម្លាក់គ្រាប់បែកបានរុញច្រានឱ្យពួកកសិករចូលរួមនឹងខ្មែរក្រហម​ទៅវិញទេ។<ref>e.g. Chandler, David P. ''Pacific Affairs'', vol. 56, no. 2, Summer 1983, p. 295.</ref> អ្នកឯកទេសកម្ពុជាលោកខ្រេខ-អិឆឆឹសឹនបានលើកឡើងថាខ្មែរក្រហម''នឹងឈ្នះយ៉ាងណាក្ដី'' បើទោះបីជាគ្មានអន្តរាគមន៍ស.រ. ក៏មានការជម្រុញឱ្យមានការកេណ្ឌកងទ័ពដដែល។<ref>Etcheson, Craig, ''The Rise and Demise of Democratic Kampuchea'', Westview Press, 1984, p. 97</ref>អ្នកការទូត[[សហរដ្ឋ|អាមេរិក]] លោក[[ធិម៉ឹទី ម៉ៃកល ខានី|ធិម៉ឹទីម.-ខានី]]បានលើកឡើងថាហេតុផលប្រាំយ៉ាងដែលជាហេតុអោយ[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]]បានឈ្នះសង្គ្រាមគឺ: ការគាំទ្រពីព្រះ[[សីហនុ]] ការផ្គត់ផ្គង់ដ៏ច្រើនសន្ធឹកនៃជំនួយយោធាពីវៀតណាមខាងជើង អំពើពុករលួយរបស់រដ្ឋាភិបាល ការផ្ដាច់ជំនួយអាកាសរបស់ស.រ.បន្ទាប់ពីវាត់ថឺរហ្គេត និងការប្ដេជ្ញាចិត្តនៃពួកកុម្មុយនិស្តខ្មែរ។ គ្មានមួយណាចំណោមគំនិតរបស់លោក ដែលថាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ស.រ.ធ្វើឱ្យរបបនេះដួលរលំឡើយ។<ref>http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/461/8/09_chapter3.pdf</ref> ===សាធារណរដ្ឋខ្មែរ (១៩៧០-១៩៧៥)=== '''{{Main|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជា}}''' [[File:Norodom Sihanouk (c. 1952, colourized).jpg|right|thumb|200px|[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] ជាតួអង្គលេចត្រដែតក្នុងឆាកនយោបាយ​កម្ពុជាអស់រយៈពេលកន្លះសតវត្ស​មកហើយ។]] ពេលដែលកំពុងធ្វើទស្សនកិច្ចនៅឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះសីហនុត្រូវ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៧០|បានបណ្ដេញចេញពីតំណែងដោយរដ្ឋប្រហារយោធា]]ដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី​ឧត្តមសេនីយ៍[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]] និង ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ]]។ ស.រ.គាំទ្រដល់រដ្ឋប្រហារនេះនៅតែគ្មានភស្តុតាងបញ្ជាក់។<ref>Clymer, K. J., ''The United States and Cambodia'', Routledge, 2004, p.22</ref> យ៉ាងណាមិញ ភ្លាមៗរដ្ឋប្រហារនេះបានបញ្ចប់រួចស្រេច របបថ្មីនេះបានទាមទារមួយរំពេចថាឱ្យពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមចាកចេញពីកម្ពុជា ដែលទទួលបានការគាំទ្រខាងនយោបាយពីសហរដ្ឋ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និង វៀតកុងអស់ផ្លូវថានឹងមានកន្លែងលាក់ខ្លួន និង ខ្សែបណ្ដាញផ្គត់ផ្គង់ពីវៀតណាមខាងជើង ភ្លាមនោះដែរក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធទៅលើរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះ។ ព្រះមហាក្សត្របានជម្រុញអ្នកដង្ហែតាមទ្រង់ឱ្យជួយក្នុងការផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះ ដែលបង្ខំឱ្យមានការផ្ដើមនៃ[[សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជា|សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី]]។<ref name="SIHNK"/> ភ្លាមៗ ពួកបះបោរ[[ខ្មែរក្រហម]]បានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ព្រះអង្គដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧០ រហូតដល់ដើមឆ្នាំ ១៩៧២ ការប៉ះទង្គិចគ្នារបស់កម្ពុជាគឺជារឿងធំមួយរវាងរដ្ឋាភិបាល កងទ័ពកម្ពុជា និង កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវៀតណាមខាងជើង។ ពេលនោះ ពួកគេទទួលបានការត្រួតត្រាលើទឹកដីកម្ពុជា ពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមបានដាក់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយថ្មីមួយ ដែលនៅទីបំផុតបានត្រួតត្រាដោយពួកកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា ដែលឥឡូវនេះ យើងហៅថាខ្មែរក្រហម។<ref>Stephen J. Morris (1999) ''Why Vietnam Invaded Cambodia'', Stanford University Press, pp. 48–51, ISBN 0804730490.</ref> រវាងឆ្នាំ ១៩៦៩ និង ១៩៧៣ កងកម្លាំង[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] និងស.រ. [[ប្រតិបត្តិការបញ្ជី|បានទម្លាក់គ្រាប់បែក]]លើប្រទេសកម្ពុជាក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងរារាំងទប់ស្កាត់ពួក[[វៀតកុង]] និង ពួកខ្មែរក្រហម។ ឯកសារមួយចំនួនដែលធ្លាយចេញពីបណ្ណសារដ្ឋានសូវៀតក្រោយឆ្នាំ ១៩៩១ បានឱ្យដឹងថាវៀតណាមខាងជើងប៉ុនប៉ងលុកលុយកម្ពុជានៅឆ្នាំ ១៩៧០ ដែលត្រូវបានផ្ដើមចេញដោយសំណើយ៉ាងច្បាស់នៃ​ពួកខ្មែរក្រហម និងត្រូវបានចរចាដោយមនុស្សថ្នាក់ទីពីរក្រោមបង្គាប់ (បងធំទីពីរ) របស់[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]] គឺ [[នួន ជា|នួន-ជា]]។<ref>Dmitry Mosyakov (2004) [http://www.yale.edu/gsp/publications/Mosyakov.doc "The Khmer Rouge and the Vietnamese Communists: A History of Their Relations as Told in the Soviet Archives,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309074636/http://www.yale.edu/gsp/publications/Mosyakov.doc |date=2013-03-09 }} in Susan E. Cook, ed., ''Genocide in Cambodia and Rwanda'', Yale Genocide Studies Program Monograph Series No. 1, pp. 54 ff.: "In April–May 1970, many North Vietnamese forces entered Cambodia in response to the call for help addressed to Vietnam not by Pol Pot, but by his deputy Nuon Chea. Nguyen Co Thach recalls: "Nuon Chea has asked for help and we have liberated five provinces of Cambodia in ten days.""</ref> កងក.វ.ជ.បានរាតត្បាតទីតាំងកងទ័ពកម្ពុជាពេលដែល[[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា]] (ប.ក.ក.) បានពង្រីកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយតូចរបស់ខ្លួនលើខ្សែបណ្ដាញគមនាគមន៍។ ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើង ប្រធានាធិបតីស.រ.[[រីឆាដ និច្សុន|រីឆាដ-និច្សុន]]បានប្រកាសឱ្យកងកម្លាំងស.រ. និង វៀតណាមខាងត្បូងចូលកម្ពុជាក្នុងយុទ្ធនាការមួយបំណងវាយកម្ទេចតំបន់មូលដ្ឋានក.វ.ជ.នៅកម្ពុជា (សូមមើល[[ការឈ្លានពានកម្ពុជា]])។<ref>Philip Short (2004) ''Pol Pot: Anatomy of a Nightmare'', Henry Holt & Co.: New York, p. 204, ISBN 0805080066.</ref> ទោះបីជាចំនួនគ្រឿងបរិក្ខាដ៏ច្រើនសន្ធឹកត្រូវបានរឹបអូស រឺបំផ្លាញដោយកងកម្លាំងស.រ.និងវៀតណាមខាងត្បូងក៏ដោយ ក៏ទីដែលមានកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបង្វែរទៅកន្លែងផ្សេងរួចអស់ទៅហើយ។ [[File:B-5222.jpg|thumb|យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកB-៥២​ស្ថិតលើ​ប្រទេសកម្ពុជាកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការបញ្ជី]]។]] ពួកមេដឹកនាំសាធារណរដ្ឋខ្មែរត្រូវបានរង្គោះរង្គើដោយការបែកបាក់គ្នាចំណោមតួអង្គសំខាន់ៗបី: លន់-ណុល ព្រះភាតាអយ្យកោមួយរបស់ព្រះសីហនុ ទ្រង់[[សិរិមតៈ]] និងអ្នកដឹកនាំសភាជាតិ[[អ៊ិន តាំង|អ៊ិន-តាំ]]។ លន់-ណុលបានស្ថិតនៅក្នុងអំណាចមួយចំនួនដោយសារតែគ្មាននរណាម្នាក់ចំណោមអ្នកផ្សេងត្រូវ​បានដាក់ឱ្យជំនួសកន្លែងលោក។ នៅឆ្នាំ ១៩៧២ រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានអនុម័តឡើង សភាតំណាងរាស្ត្រក៏បានបោះឆ្នោត ហើយលន់-ណុលបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី។ ប៉ុន្តែការបែកបាក់ បញ្ហាការផ្លាស់ប្ដូងកងទ័ពមួយចំនួន ៣០ ០០០ នាក់ទៅជាកងកម្លាំងប្រយុទ្ធជាតិក្នុងចំណោមមនុស្សច្រើនជាង ២០០០០០ នាក់ និង ការរីករាលដាលអំពើពុករលួយបានធ្វើឱ្យចុះខ្សោយរដ្ឋបាលសាធារណៈ និងកងទ័ព។ កុបកម្មកុម្មុយនិស្តនៅខាងក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបន្តធំឡើង ដែលកុបកម្មនេះត្រូវបានជួយដោយគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ និងយោធាពីវៀតណាមខាងជើង។ ប៉ុល-ពត និង [[អៀង សារី|អៀង-សារី]] បានអះអាងភាពលើសលុបនៃពួកកុម្មុយនិស្តដែលបានបំពាក់បំប៉នដោយយួន ភាគច្រើននៃអ្នកទាំងនោះត្រូវបានគេធ្វើបន្សុទ្ធកម្ម។ នៅក្នុងពេលដដែល កងកម្លាំង[[បក្សកម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]កាន់តែខ្លាំងឡើងៗនិងកាន់តែមានភាពឯករាជ្យពីមេយួនរបស់ខ្លួន។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៣ [[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]បានប្រយុទ្ធគ្នាក្នុងសមរភូមិប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលដែលមានជំនួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងតិចតួច រឺ គ្មានទាល់តែសោះ ហើយពួកគេបានគ្រប់គ្រងស្ទើរតែ ៦០% នៃទឹកដីកម្ពុជា និង ប្រជាជន ២៥%។ រដ្ឋាភិបាលបានធ្វើការប៉ុនប៉ងមិនបានសម្រេចបីលើកដើម្បីចូលទៅកាន់ការចរចាជាមួយពួកកុបករ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៧៤ ពួកប.ក.ក.កំពុងតែបានប្រតិបត្តិការយ៉ាងទូលំទូលាយជាកងពលធំជាច្រើនកង និងកងកម្លាំងប្រយុទ្ធក.វ.ជ.ខ្លះបានរំកិលចូលទៅក្នុងវៀតណាមខាងត្បូងរួចហើយ។ ការត្រួតត្រារបស់លន់-ណុលត្រូវបានកាត់បន្ថយទៅជាបរិពន្ធភូមិតូចៗជុំវិញទីក្រុងនានានិង​ផ្លូវដឹកជញ្ជូនសំខាន់ៗ។ ជនភៀសសឹកច្រើនជាង ២ លាននាក់បានរស់នៅក្នុងទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] និង បណ្ដាទីក្រុងដទៃៗទៀត។ នៅថ្ងៃចូលឆ្នាំថ្មី១៩៧៥ កងទ័ពកុម្មុយនិស្តបានចាប់ផ្ដើមការវាយលុកដែលក្នុងនោះមានរយៈពេល ១១៧ ថ្ងៃនៃការប្រយុទ្ធក្នុងសង្គ្រាមយ៉ាងស្វិតស្វាញបំផុត ផ្ដួលរំលំរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។ ការវាយប្រហារដំណាលៗគ្នាជុំវិញបរិមាត្រភ្នំពេញបានធ្វើឱ្យកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋយល់បានថា ពេលនោះកង[[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា|ប.ក.ក.]]ដទៃទៀតបានលុកលុយរាតត្បាតមូលដ្ឋានតាំងបន្ទាយដែលត្រួតត្រាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ទៅវិញទៅមកនៅតាម​ទន្លេមេគង្គក្រោមដ៏សំខាន់អស់ហើយ។ ការដឹកជញ្ជូនអាវុធយុទ្ធភណ្ឌនិងស្រូវអង្ករតាមអាកាសដែលផ្ដល់ដោយស.រ. បានបញ្ចប់នៅពេលសមាជច្រានចោលនូវជំនួយបន្ថែមដល់កម្ពុជា។ រដ្ឋាភិបាលលន់-ណុលនៅភ្នំពេញបានចុះចាញ់នៅថ្ងៃ ១៧ មេសា ១៩៧៥ ត្រឹមតែប៉ុន្មាន(៥)ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីបេសកកម្មស.រ.បានដកថយចេញពីកម្ពុជា។<ref>Philip Short (2004) ''Pol Pot: Anatomy of a Nightmare'', Henry Holt & Co.: New York, p. 4, ISBN 0805080066.</ref> ===របបខ្មែរក្រហម=== '''{{Main|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ|ខ្មែរក្រហម}}''' ពេលដែលសង្គ្រាមវៀតណាមបានបញ្ចប់ របាយការណ៍[[យូសេដ]]ដែលព្រាងទុកមួយបានកត់សម្គាល់ថាប្រទេសនេះបានប្រឈមនឹងការអត់ឃ្លាននៅឆ្នាំ ១៩៧៥ រួមជាមួយនោះ ៧៥% នៃសត្វសម្រាប់អូសទាញរបស់ប្រទេសបានបំផ្លិចបំផ្លាញ និងថាការដាំដុះស្រូវសម្រាប់ការប្រមូលផលលើកក្រោយនឹងត្រូវបានធ្វើដោយ''ពលកម្មយ៉ាង​លំបាកលំបិនដោយប្រជាជន ហើយនិងទទួលអាហារមិនគ្រប់គ្រាន់''។ របាយការណ៍នេះបានព្យាករថា <blockquote>''"ដោយគ្មានអាហារមកពីខាងក្រៅបានច្រើន និងជំនួយគ្រឿងបរិក្ខា នឹងធ្វើឱ្យមានការអត់ឃ្លានរីករាលដាលចន្លោះពីឥឡូវនិងខែ កុម្ភៈក្រោយ&nbsp;... ពលកម្មទាសករ និងអត្រានៃការអត់ឃ្លានរបស់ប្រជាជននៃប្រទេសជាតិពាក់កណ្ដាល (ប្រហែលធ្ងន់ធ្ងរបំផុតក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនោះដែលបានគាំទ្ររបបសាធារណរដ្ឋនេះ) នឹងក្លាយជាការចៀសមិនរួចដ៏អាក្រក់សម្រាប់ឆ្នាំនេះ ហើយការអត់អាហារ និងរងទុក្ខវេទនា ជាទូទៅនឹងអូសបន្លាយជាងពីរ រឺ បីឆ្នាំបន្ទាប់ មុនពេលកម្ពុជាអាចទទួលបានផលស្រូវគ្រប់គ្រាន់ដោយខ្លួនឯង"''។<ref>Shawcross, ''Sideshow'' pp. 374–375.</ref></blockquote> [[File:Flag of Democratic Kampuchea.svg|thumb|200px|left|ទង់[[ខ្មែរក្រហម]]និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]]] ក្រោយការឡើងកាន់អំណាច ដោយរដ្ឋាភិបាល[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] បានទម្លាក់គ្រាប់បែក មកលើប្រទេសកម្ពុជាតាមកន្លែងដែលសង្ស័យថាជាកន្លែងលាក់ខ្លួនរបស់ពួក [[វៀតកុង]]។ ខ្មែរក្រហមបានឈានជើងមកដល់ភ្នំពេញ និងដណ្ដើមបានអំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៧៥។ របបនេះ បានដឹកនាំដោយ[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]] បានផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះជាផ្លូវការនៃប្រទេសទៅជា[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]។ របបនេះបានយកគំរូខ្លួនតាមចិនម៉ៅនិយមសម័យមហាលោតផ្លោះ។ របបនេះភ្លាមបានជម្លៀសប្រជាជនចេញពីទីក្រុង និងបានបញ្ជូនប្រជាជនទាំងស្រុងតាមរយៈការធ្វើដំណើរដោយបង្ខំទៅតាមគម្រោងការធ្វើការនៅជនបទ។ ពួកគេបានព្យាយាមកសាងកសិកម្មប្រទេសនេះឡើងវិញលើគំរូនៃសតវត្សទី១១ ដោយបានបដិសេធចោលវេជ្ជសាស្ត្រលោកខាងលិច និងបានបំផ្លិចបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្ណាល័យ និងអ្វីៗដែលបានចាត់ទុកថាជារបស់លោកខាងលិច។ យ៉ាងហោចណាស់ខ្មែរមួយលាននាក់ ក្រៅពីប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់ បានស្លាប់ដោយសារការប្រហារជីវិត ការធ្វើការហួសកំណត់ ការអត់ឃ្លាន និងជំងឺ។<ref name="kaplan"/> ការប៉ាន់ស្មានថាតើប្រជាជនប៉ុន្មានត្រូវបានសម្លាប់ដោយរបបខ្មែរក្រហមចាប់ពីចន្លោះប្រហែលពីមួយ​ទៅបីលាននាក់ តួលេខដែលបានអះអាងជាទូទៅបំផុតគឺពីរលាននាក់ (ប្រហែលមួយភាគបីនៃប្រជាជន)។<ref>Shawcross, William, ''The Quality of Mercy: Cambodia, Holocaust and Modern Conscience'', Touchstone, 1985, pp. 115–116.</ref><ref>Vickery, Michael, Correspondence, ''Bulletin of Concerned Asian Scholars'', vol. 20, no. 1, January–March 1988, p. 73.</ref> សម័យនេះបានផ្តល់ឱ្យមានការលើកឡើងពាក្យ [[វាលពិឃាត]] និងគុក[[ទួលស្លែង]]បានក្លាយជាកន្លែងគេដឹងលឺគ្រប់គ្នាដោយសារប្រវត្តិនៃការសម្លាប់ដ៏ច្រើនក្នុងរបបនេះ។ រាប់រយពាន់នាក់បានរត់គេចខ្លួនឆ្លងកាត់ព្រំដែនចូលទៅកាន់ថៃជិតខាង។ របបនេះបានកំណត់គោលដៅតម្រង់ដោយគ្មានសមមាត្រ[[ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]។ ពួកឥស្លាម[[ចាម]]បានរងទុក្ខដោយសារបន្សុទ្ធកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដែលមានចំនួនច្រើនស្មើនឹងពាក់កណ្ដាលនៃ​អត្រាប្រជាជនរបស់ខ្លួនត្រូវបានប្រល័យជីវិត។<ref>[https://web.archive.org/web/20081011031122/http://www.genocidewatch.org/aboutgenocide/stantoncambodianlaw.htm The Cambodian Genocide and International Law], By Dr. Gregory H. Stanton, Presented February 22, 1992 at Yale Law School</ref> នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០ ជនជាតិ[[ចិនឯនាយសមុទ្រ|ចិន]]ប្រមាណ ៤២៥០០០ នាក់ បានរស់នៅកម្ពុជា ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៩៨៤ ដោយសារតែការសម្លាប់របស់ខ្មែរក្រហម និងដោយសារតែនិរប្រវេសន្ត មានត្រឹមតែជនជាតិចិន ៦១៤០០ នាក់ទេ ដែលនៅសេសសល់ក្នុងប្រទេសនេះ។<ref>[http://countrystudies.us/cambodia/45.htm កម្ពុជា ពួកចិន]។ [[បណ្ណាល័យសិក្សាការប្រទេសសមាជ]]។</ref> បិតុភូមិនិវត្តន៍ដោយបង្ខំនៅឆ្នាំ ១៩៧០ និងមរណភាពកំឡុងសម័យខ្មែរក្រហមប្រជាជន[[យួនកម្ពុជា|យួន]]នៅកម្ពុជាចាប់ពីចន្លោះ ២៥០០០០ និង ៣០០០០០ នាក់នៅឆ្នាំ ១៩៦៩ នៅសល់ត្រឹម ៥៦០០០ នាក់ តាមរយៈការរាយការណ៍​នៅឆ្នាំ ១៩៨៤។<ref name="Population" /> យ៉ាងណាក៏ដោយភាគច្រើនបំផុតនៃជនរងគ្រោះដោយរបបខ្មែរក្រហមគឺមិនមែនពួកជនជាតិភាគតិចទេ ក៏ប៉ុន្តែជាជនជាតិខ្មែរផ្ទាល់តែម្ដង។ ពួកអ្នកមានមុខវិជ្ជាជីវៈ ដូចជាពួកវេជ្ជបណ្ឌិត មេធាវី និង គ្រូបង្រៀន ក៏ត្រូវបានគេកំណត់គោលដៅដែរ។ តាមរយៈលោក[[រ៉បឺត ឌែវិដ ខាបភ្លែន|រ៉បឺតឌ.-ខាបភ្លែន]] ''ពួកអ្នកពាក់វ៉ែនតាក៏ស្មើនឹងស្លាប់ដូច[[បំណះលឿង|ផ្កាយលឿង]]''ដែរ ពួកគេមើលទៅដូចជាមានសញ្ញានៃបញ្ញវន្តនិយម។<ref name="kaplan">Kaplan, Robert D., ''The Ends of the Earth'', Vintage, 1996, p. 406.</ref> ===ការកាន់កាប់របស់វៀតណាម និង សម័យអន្តរកាល=== '''{{Main|កម្ពុជាសម័យទំនើប}}''' [[File:Choeungek1.jpg|thumb|right|200px|[[ជើងឯក]]]] នៅ ខែ វិច្ឆិកា ១៩៧៨ កងទ័ពវៀតណាម[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម|បានលុកលុយកម្ពុជា]]ជាការឆ្លើយតបនឹងការវាយឆ្មក់តាមព្រំដែនដោយពួកខ្មែរក្រហម ហើយបន្តកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជារហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៨៩។<ref name="CGG">CambodianGenocide.org.[https://web.archive.org/web/20060723024823/http://www.cambodiangenocide.org/genocide.htm ''A Brief History of the Cambodian Genocide''.]. Retrieved July 25, 2006.</ref> [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] (ស.ប.ក.) ជារដ្ឋ[[ប្លុកខាងកើត|អាយ៉ងសូវៀត]]ដែលបានដឹកនាំដោយបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា គណបក្សមួយដែលបានបង្កើតដោយពួកវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ ១៩៥១ និងបានដឹកនាំដោយក្រុមខ្មែរក្រហមដែលពួកគេបានរត់ចេញពីកម្ពុជាដើម្បីចៀសវាងការធ្វើបន្សុទ្ធកម្ម​ដោយប៉ុល-ពត និង តាម៉ុក។<ref>Stephen J. Morris "Why Vietnam Invaded Cambodia." (Stanford University Press. 1999). p. 220</ref> រដ្ឋនេះត្រូវបានសង្កេតមើលទាំងស្រុងដោយកងទ័ពវៀតណាមកំពុងកាន់កាប់ និងក្រោមការដឹកនាំដោយឯកអគ្គរដ្ឋទូតវៀតណាមនៅភ្នំពេញ។ សព្វាវុធរបស់រដ្ឋបានមកពីវៀតណាម និង សហភាពសូវៀត។ ជាការផ្ទុយទៅវិញនឹងរដ្ឋដែលបង្កើតថ្មីនេះ រដ្ឋាភិបាលមួយកំពុងនិរទេសដែលសំដៅលើ[[រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] (រ.ច.ក.ប.) បង្កើតនៅឆ្នាំ ១៩៨១ ចេញពីភាគីបី។ រដ្ឋាភិបាលនេះបានផ្សំឡើងដោយពួកខ្មែរក្រហម ក្រុមរាជានិយមដឹកនាំដោយព្រះសីហនុ និង[[រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ]] ដែលដឹកនាំដោយសម្ដេចសឺន-សាន។ សារតាំងរបស់រដ្ឋាភិបាលនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ។ អ្នកតំណាងខ្មែរក្រហមនៅស.ប. ជួន-ប្រសិទ្ធិត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបានគេឱ្យធ្វើការក្នុងការពិគ្រោះយោបល់ជាមួយពួកអ្នកតំណាងភាគីខ្មែរមិនមែន​កុម្មុយនិស្ត។<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/cgp/thiounn.html |title=សាកលវិទ្យាល័យយ៉េល, '&#39;http://www.yale.edu/cgp/thiounn.html'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៧មេសា ២០១០ |publisher=Yale.edu |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref><ref>{{cite web|url=http://disarmament.un.org/Library.nsf/d7ae8ea134b27b838525755c00537cf2/f5b3eb8b58ae67c7852575a100632a27/$FILE/A-40-PV69.pdf |title=សហប្រជាជាតិ, '&#39;http://disarmament.un.org/Library.nsf/d7ae8ea134b27b838525755c00537cf2/f5b3eb8b58ae67c7852575a100632a27/$FILE/A-40-PV69.pdf'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៧មេសា ២០១០ |format=ទ.ឯ.ខ. |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ពេញមួយទសវត្សឆ្នាំ ១៩៨០ រ.ច.ក.ប. បានផ្គត់ផ្គង់ដោយចិន ថៃ សហរដ្ឋ<ref>{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-9267713.html |title=វញ្ចនោបាយខ្មែរ។ (ជំនួយស.រ.ដល់ខ្មែរក្រហម) |publisher=Encyclopedia.com |date=១៣សីហា ១៩៩០ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2012-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120901163258/http://www.highbeam.com/doc/1G1-9267713.html |url-status=dead }}</ref> និងសហរាជាណាចក្រ<ref>{{cite web|url=http://tvnz.co.nz/view/tvnz_smartphone_story_skin/123740 |title=TVNZ Interview with ex SAS operative |publisher=Tvnz.co.nz |date=១៣សីហា ២០០២ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa074.html |title=ជំនួយស.រ.ដល់ពួកអ្នកបះបោរប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត: ''លទ្ធិរីហ៊្គែន'' និង គ្រោះថ្នាក់របស់វា|publisher=Cato.org |date=២៤មិថុនា ១៩៨៦ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> ដែលបានគ្រប់គ្រងប៉ែកខ្លះនៃប្រទេស បានវាយយកទឹកដីខ្លះដែលមិននៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ខ្លួន។ ការបដិសេធដកទ័ពថយពីកម្ពុជារបស់វៀតណាមបាននាំឱ្យមានការដាក់[[ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ច]]<ref>{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1584/is_n3_v3/ai_11875348/ |title=ការលើកការហ៊ុំព័ទ្ធសេដ្ឋកិច្ចស.រ.ប្រឆាំងកម្ពុជា |publisher=Findarticles.com |date=២០មករា ១៩៩២ |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០|archiveurl=http://archive.is/B7wO|archivedate=2012-05-26}}</ref> ដោយស.រ. និងសម្ព័ន្ធមិត្ត ធ្វើឱ្យការស្ដារឡើងវិញពិតជាមិនអាចធ្វើទៅរួចឡើយ និងទុកឱ្យប្រទេសនេះលិចលង់យ៉ាងខ្លាំង។ [[File:King Norodom Sihanouk's funeral procession 01.jpg|thumb|200px|ការដង្ហែព្រះសពព្រះមហាវីរក្សត្រ​[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]។]] [[កម្ពុជាសម័យទំនើប#កិច្ចប្រឹងប្រែងសន្តិភាពនិងការបោះឆ្នោតសេរី|កិច្ចប្រឹងប្រែងសន្តិភាព]]បានចាប់ផ្ដើមនៅប៉ារីសនៅឆ្នាំ ១៩៨៩ ក្រោមរបប[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា#អន្តរកាល: រដ្ឋកម្ពុជា (១៩៨៩-១៩៩៣)|រដ្ឋកម្ពុជា]] ដោយបានសម្រេចរួចរាល់ក្នុងរយៈពេលពីរឆ្នាំក្រោយមក នៅខែ តុលា ១៩៩១ ក្នុងកិច្ចផ្សះផ្សាសន្តិភាពគ្នាទៅវិញទៅមក។ ស.ប.ត្រូវបានគេផ្ដល់អំណាចដើម្បីអនុវត្តឱ្យមានបទឈប់បាញ់ និងដោះស្រាយជាមួយពួកជនភៀសខ្លួននិងការដកហូតអាវុធដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា​[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា]] (អ៊ុនតាក់)។<ref name="USDOS3">US Department of State. [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2732.htm Country Profile of Cambodia.]. Retrieved July 26, 2006.</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]ត្រូវបានសោយរាជ្យជា[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]ឡើងវិញ ក៏ប៉ុន្តែអំណាចទាំងអស់ស្ថិតក្នុងកណ្ដាប់ដៃនៃរដ្ឋាភិបាលដែលបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោត​ដែលបានជួយដោយអ៊ុនតាក់។ ស្ថេរភាពបានកើតឡើងបន្តបន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាបានកក្រើកឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយរដ្ឋប្រហារដឹកនាំដោយសហនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោកហ៊ុន-សែនប្រឆាំងនឹងភាគីមិនមែនកុម្មុយនិស្ត​ក្នុងរដ្ឋាភិបាល។<ref name="97COUP">ក.ស.ខ.ស.ម.ស.ប. កម្ពុជា {{PDFlink|[http://web.archive.org/web/20070627054853/http://cambodia.ohchr.org/Documents/Statements%20and%20Speeches/English/40.pdf]|១០,៣&nbsp;គ.ប.}}</ref> ភាគច្រើននៃពួកអ្នកនយោបាយមិនមែនកុម្មុយនិស្តត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងរបស់ហ៊ុន-សែន។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ កិច្ចប្រឹងប្រែងការស្ដារឡើងវិញបានកាន់តែប្រសើរឡើង និងនាំទៅដល់ស្ថេរភាពនយោបាយភាគខ្លះ តាមរយៈការទប់ស្កាត់ដោយរបបប្រជាធិបតេយ្យ​[[ប្រព័ន្ធពហុបក្ស|សេរីពហុបក្ស]]ក្រោមរបប​[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]។<ref name="CIA2009">CIA – The World Factbook. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html ''Cambodia''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |date=2010-12-29 }}. Retrieved September 13, 2009.</ref> នៅខែ កក្កដា ២០១០ [[ឌុច|កាំង-ហ្គេកអ៊ាវ]]ជាសមាជិកពួកខ្មែរក្រហមទីមួយដែលបានរកឃើញថាមានកំហុសក្នុង[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] និង[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]]ក្នុងតួនាទីរបស់គាត់ជាអតីតអ្នកបញ្ជាការនៃជំរុំប្រល័យពូជសាសន៍ស-២១។ គាត់ត្រូវបានគេកាត់ទោសដាក់គុកអស់មួយជីវិត។<ref name="BBC">BBC News. [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-10757320 ''Khmer Rouge prison chief Duch found guilty''.]. Retrieved October 11, 2010.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2012/02/03/world/asia/cambodia-duch-appeal/index.html|title= Leader of Khmer Rouge torture prison gets life sentence|work=CNN|date=February 3, 2012}}</ref> យ៉ាងណាមិញ លោកហ៊ុន-សែនបានប្រឆាំងនឹងការជំនុំជម្រះបើកទូលាយរហូតដល់អតីតឃាតកខ្មែរក្រហម​ជាច្រើនណាម្នាក់ទៀតឡើយ។<ref>[http://www.voanews.com/english/news/Cambodian-Premier-says-No-More-Khmer-Rouge-Trials-105873293.html Cambodian Premier says No More Khmer Rouge Trials | News | English<!-- Bot generated title -->]</ref> លោកនិយាយថានេះគឺដោយសារតែលោកចង់ជៀសវាងអស្ថេរភាពនយោបាយ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ វាប្រហែលទំនងណាស់ដោយសារតែជាទូទៅនៃអតីតខ្មែរក្រហមបានកាន់តំណែងថ្នាក់កំពូលបំផុតក្នុង​រចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលថ្នាក់ជាតិនិង​ដែនដីរបស់កម្ពុជា។{{Citation needed|date=កុម្ភៈ ២០១២}} === ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ១៩៩៣-បច្ចុប្បន្ន === [[ឯកសារ:US Navy 101025-N-6770T-204 U.S. Navy Cmdr. Joseph Keenan, right, commanding officer of the guided-missile frigate USS Crommelin (FFG 37).jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|200px]] ក្រោយពីការមិនចុះសម្រុងរវាងពីរ [[ទស្សវត្ស]] និងការបំផ្លិចបំផ្លាញ [[វប្បធម៌]] [[សេដ្ឋកិច្ច]] [[សង្គម]] និង [[នយោបាយ]]នៅកម្ពុជាមក ការស្តារ[[ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ]]បានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ស្របពេលជាមួយនឹងលំនឹង[[នយោបាយ]] បានវិលត្រឡប់ជាបណ្តើរៗ។ [[លិទ្ធិ]][[ប្រជាធិបតេយ្យ]]បានរង្គោះរង្គើនៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយសារការវិវាទក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល។ == នយោបាយ == '''{{Main|នយោបាយនៅកម្ពុជា|បញ្ជីគណបក្សនយោបាយនៅកម្ពុជា}}'''{{Multiple image|align=right|caption_align=center|image1=King Norodom Sihamoni (2019).jpg|width1=138|caption1=ព្រះបាទសម្ដេចព្រះបរមនាថ [[នរោត្តម សីហមុនី]] ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន|image2=Hun Manet (2022).jpg|width2=138|caption2=សម្ដេចមហាបវរធិបតី [[ហ៊ុន ម៉ាណែត]] នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន}} តាមរយៈរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឆ្នាំ ១៩៩៣ ប្រទេសកម្ពុជាប្រកាន់របបប្រជាធិបតេយ្យ រាជានិយម សេរីពហុបក្ស អាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ រួមមាន អំណាចធំៗបួន ៖ [[អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ]] [[អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ]] [[អំណាចតុលាការ]] និង [[អំណាចសារព័ត៌មាន]]។ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ ជាអំណាចអនុវត្តច្បាប់, អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ ជាអំណាចអនុម័ត/រៀបចំច្បាប់, អំណាចតុលាការ ជាអំណាចវិនិច្ឆ័យបុគ្គលតាមច្បាប់, អំណាចសារព័ត៌មាន​ ជាអំណាចបញ្ចេញមតិ។ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ ស្ថិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់រដ្ឋាភិបាល ដែលមាននាយករដ្ឋមន្ត្រីមួយរូប ជាអ្នកដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល សេរីពហុបក្ស។​ រដ្ឋាភិបាលរួមមានរដ្ឋមន្ត្រីគ្រប់ក្រសួង និងឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី ច្រើនរូប។ នាយករដ្ឋមន្ត្រី ត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ និង ដោយមានការផ្តល់យោបល់/ឯកភាពពីរដ្ឋសភា។ នាយករដ្ឋមន្ត្រី និង គ្រប់មន្ត្រីក្រសួងក្រោមឱវាទ មានតួនាទីអនុវត្តច្បាប់ (នីតិប្រតិបត្តិ) ដោយចេញជាក្រឹត្យ អនុក្រឹត្យផ្សេងៗ ដើម្បីឲ្យបុគ្គលគ្រប់រូបអនុវត្តតាម។ អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ ស្ថិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់រដ្ឋសភា​ និង ព្រឹទ្ធសភា។ ស្ថាប័នទាំងពីរនេះ មានតួនាទីពិនិត្យ និងសម្រេចអនុម័តច្បាប់ និង តាមដានរដ្ឋាភិបាល ក្នុងការអនុវត្តច្បាប់ ។ រដ្ឋសភា មានសិទ្ធិកោះហៅ នាយករដ្ឋមន្ត្រី និង រដ្ឋមន្ត្រីគ្រប់ក្រសួង មកបង្ហាញមុខនៅរដ្ឋសភា ដើម្បីឆ្លើយសំណួររបស់តំណាងរាស្រ្ត ជាសមាជិករបស់រដ្ឋសភា។ អំណាចតុលាការ ឋិតនៅក្រោមការអនុវត្ត របស់អង្គចៅក្រម។ អង្គចៅក្រម តែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ។ អង្គចៅក្រម មានតួនាទីកាត់ក្តីគ្រប់បុគ្គលតាមច្បាប់ ក្នុងនោះកាត់ក្តីទាំងនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីទៀតផង។ អំណាចសារព័ត៌មាន​ ជាអំណាចរបស់មហាជន ឋិតនៅក្រោមស្ថាប័នបណ្តាញព័ត៌មាន ក្នុងនោះមាន វិទ្យុ ទូរទស្សន៍ កាសែត ទស្សនាវដ្តី ព្រឹត្តិបត្រព័ត៌មាន ...។ ស្ថាប័ននេះមានភារកិច្ចតាមឃ្លាំមើល គ្រប់សកម្មភាពរបស់អំណាចទាំងបីខាងលើ ដើម្បីជាទុនកែតម្រង់ឲ្យដើរតាមគន្លងច្បាប់ដែលបានចែង។ [[ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]] ត្រូវបានជ្រើសតាំងឡើងនៅថ្ងៃទី ១៤ តុលា ២០០៤ ដោយសមាជិក៩រូបនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្គ]]ក្រោយពីការដាក់រាជ្យយ៉ាងទាន់ហន់របស់អតីត ព្រះមហាក្សត្រព្រះបាទ [[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] មួយសប្ដាហ៍មុន។ [[ព្រះបាទនរោត្តមសីហមុនី]]ត្រូវបានសម្រេច ឱ្យឡើងគ្រងរាជ្យ នៅទីក្រុង [[ភ្នំពេញ]] ថ្ងែទី ២៩ តុលា។ មហាក្សត្រជានិមិត្តរូបជាតិ និង ឯកភាពជាតិ ហើយទ្រង់នឹងមិនចូលរួម ក្នុងឆាកនយោបាយឡើយ។ ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តមសីហមុនី]] បានហ្វឹកហាត់ [[របាំបុរាណខ្មែរ]] និង នៅលីវ។ ប៊ីប៊ីស៊ី (BBC) បានរាយការណ៍ថាអំពើពុករលួយនៅតែបន្តក្នុងឆាកនយោបាយកម្ពុជាពីជំនួយ អន្តរជាតិ ដោយផ្ទេរបញ្ជូនដោយខុសច្បាប់ចូលក្នុងគណនីឯកជន។ អំពើពុករលួយក៏បានជះឥទ្ធិពលយ៉ាង ខ្លាំងក្លាទៅលើការបាត់បង់ចំណូលរបស់ប្រជាជនផងដែរ។ ===រដ្ឋាភិបាល=== [[File:Cambodge - Roi et mère.JPG|200px|thumb|ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]​ជាមួយនិង[[ព្រះវររាជមាតា]]​[[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|នរោត្តម-មុនីនាថ]]]] [[File:Sam Rainsy (cropped).jpg|thumb|right|200px|[[សម រង្ស៊ី|សម-រង្ស៊ី]] មេដឹកនាំ[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ|បក្សប្រឆាំង]]ដែលមាន​ទំនោរប្រជាធិបតេយ្យរបស់កម្ពុជា និងជាគូប្រជែងនយោបាយ​នឹងហ៊ុន-សែន។]]<!-- Deleted image removed: [[File:Sam-Rainsy-CNRP-leader.png|thumb|right|200px|[[Sam Rainsy]], leader of Cambodia's pro-democratic [[Cambodian National Rescue Party|opposition]] and Hun Sen's political rival.]] --> រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាធ្លាប់ត្រូវបានបរិយាយដោយនាយកសាខានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍របស់អង្គការ​ឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស លោកដេវីដ-រ៉ូបឺត្ស៍ថា ជា''រដ្ឋទីផ្សារសេរីបែបកុម្មុយនិស្តយ៉ាងស្រពិចស្រពិលដែលមានរដ្ឋាភិបាលចម្រុះតាមបែបផ្ដាច់​ការពាក់ព័ន្ធគ្នាកំពុងតែគ្រប់គ្រងពីលើរបបប្រជាធិបតេយ្យ​ស្ទើរភ្លើង''។<ref>Political Transition in Cambodia 1991-1999, by David W. Roberts, Curzon Publishers, 2001</ref> ហ៊ុន-សែនបានសច្ចាថានឹងកាន់អំណាចរហូតដល់លោកអាយុ ៧៤ ឆ្នាំ។ លោកគឺជាអតីតសមាជិកខ្មែរក្រហមដែលបានរត់ចោលជួរ។ រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជាញឹកញាប់ដោយការមិនអើពើពីសិទ្ធិមនុស្ស និងការគាបសង្កត់លើ​និន្នាការនយោបាយខុសគ្នា។ បន្ទាប់ពីលទ្ធផលបោះឆ្នោត២០១៣ ចេញមក មានការប្រកែកដោយបក្សប្រឆាំង ពួកបាតុករបានរងរបួសនិងត្រូវស្លាប់ក្នុងការតវ៉ាប្រឆាំងជាច្រើននៅក្នុងរាជធានី ពួកបាតុករ ២០០០០ នាក់ ដែលបានរាយការណ៍ថាបានប្រមូលផ្ដុំគ្នា ហើយមានការប៉ះទង្គិចគ្នាខ្លះជាមួយនគរបាលបង្ក្រាបបាតុកម្ម។ <ref>{{Cite web |url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/cambodia-protest-clashes/814406.html |title=Retrieved September-16-2013 |access-date=2013-10-29 |archivedate=2013-09-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926161920/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/cambodia-protest-clashes/814406.html |url-status=dead }}</ref> មកពីសាវតារអ្នកស្រែចម្ការខ្សត់ខ្សោយ ហ៊ុន-សែនទើបតែអាយុ ៣៣ ឆ្នាំទេ នៅពេលលោកបានកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ ១៩៨៥ ហើយឥឡូវស្ថិតនៅក្នុងក្រុមពួក[[ជនផ្ដាច់ការ]]មិនគួរឱ្យចង់រាប់រកដូចជា [[រ៉ូបឺត មូហ្គាបេ|រ៉ូបឺត-មូហ្គាបេ]]របស់ស៊ីមបាវ៉េ និង[[នុរស៊ុលតន ណសហ្សរបយីវ|នុរស៊ុលតន-ណសហ្សរបយីវ]]នៃ[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]'។<ref>[http://www.reuters.com/article/2013/09/18/us-cambodia-hunsen-analysis-idUSBRE98H04K20130918 Retrieved September-19-2013]</ref> [[File:Norodom king of Cambodia.jpg|thumb|right|200px|ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]]] នយោបាយថ្នាក់ជាតិនៅកម្ពុជាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងក្របខណ្ឌរដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ជាតិនៅឆ្នាំ ១៩៩៣។ រដ្ឋាភិបាលនេះកាន់របប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ដែលបានដំណើរការជា​[[ប្រជាធិបតេយ្យអ្នកតំណាង]][[ប្រជាធិបតេយ្យអាស្រ័យសភា|អាស្រ័យសភា]]។ [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]] គឺជាតំណែងមួយដែលបានកាន់ដោយ[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]]តាំងពីឆ្នាំ ១៩៨៥ គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]] ដែល[[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] (ថ្មីៗ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]) គឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ តាមការប្រឹក្សានិងរួមជាមួយការយល់ស្របដោយ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីនិងអ្នកដែលត្រូវគេតែងតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីអនុវត្ត[[អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ]] គ្រានោះដែល[[អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ]]ត្រូវបានចែករំលែកដោយនីតិប្រតិបត្តិ និងសភាតំណាងរាស្ត្រកម្ពុជា[[ទ្វីសភា]] ដែលក្នុងនោះមានវិមានជាន់ទាប ''រដ្ឋសភា'' និង វិមានជាន់ខ្ពស់ ''ព្រឹទ្ធសភា''។ សមាជិកនៃ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]មាន ១២៣ អាសនៈត្រូវបានជ្រើសតាំងតាមរយៈប្រព័ន្ធ[[តំណាងសមាមាត្រ|បោះឆ្នោតសមាមាត្រ]] និងដំណើរការរយៈពេលអតិបរមាប្រាំៗឆ្នាំម្ដង។ ព្រឹទ្ធសភាមាន ៦១ អាសនៈ ពីរក្នុងចំណោមអាសនៈនោះត្រូវបានតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ និងពីរទៀតដោយរដ្ឋសភា និងនៅសល់បានជ្រើសតាំងដោយសមាជិក[[ក្រុមប្រឹក្សាឃុំ-សង្កាត់]]ពី ២៥ [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត-រាជធានីកម្ពុជា]]។ ព្រឹទ្ធសមាជិកបម្រើការរយៈកាលប្រាំមួយឆ្នាំម្ដង។ នៅថ្ងៃ ១៤ តុលា ២០០៤ ព្រះមហាក្សត្រ[[នរោត្តម សីហមុនី|នរោត្តម-សីហមុនី]]ត្រូវបានជ្រើសរើសដោយក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្កដែលមានសមាជិកពិសេស​ប្រាំបួនរូប បែបបទនៃដំណើរការជ្រើសរើសត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីការដាក់រាជ្យនៃព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]បានមួយសប្ដាហ៍។ ការជ្រើសរើសព្រះសីហមុនីត្រូវបានយល់ស្របដោយលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]]និងអ្នកនាំពាក្យ​រដ្ឋសភាព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|នរោត្តម-រណឫទ្ធិ]] (ព្រះភាតារួមបិតា និងជាឧត្តមក្រុមប្រឹក្សារបស់ព្រះមហាក្សត្រ) គឺជាសមាជិកពីររូបនៃក្រុមប្រឹក្សារាជបល្ល័ង្ក។ ព្រះអង្គត្រូវបានលើកឱ្យឡើងសោយរាជ្យនៅភ្នំពេញនៅថ្ងៃ ២៩ តុលា ២០០៤។ [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា]] (គ.ប.ក.) គឺជាគណបក្សដឹកនាំដ៏សំខាន់នៅកម្ពុជា។ គ.ប.ក.កាន់កាប់សភាជាន់ទាប និងជាន់ខ្ពស់នៃសភាតំណាងរាស្ត្រ ដែលមាន ៧៣ អាសនៈក្នុងរដ្ឋសភា និង ៤៣ អាសនៈក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ [[គណបក្សសមរង្ស៊ី|គណបក្សប្រឆាំងសមរង្ស៊ី]]គឺជាគណបក្សធំទីពីរនៅកម្ពុជាមាន ២៦ អាសនៈក្នុងរដ្ឋសភា និង ២ អាសនៈក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ តែនៅពេលនេះបក្សប្រឆាំងនេះបានរួបរួមជាមួយ[[គណបក្សសិទ្ធិមនុស្ស]]ហើយក្លាយជា[[គណបក្សសង្គ្រោះជាតិ]] (គ.ស.ជ.) ដែលមានកៅអី ២៩ ក្នុងរដ្ឋសភា និង ១១ ក្នុងព្រឹទ្ធសភា។ [[File:Hue Sen 1 (cropped).jpg|thumb|right|200px|អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]] បច្ចុប្បន្នលោកមានតួនាទីជាប្រធានព្រឹទ្ធសភា ។]] លោកហ៊ុន-សែន និងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានជួបប្រទះភាពចម្រូងចម្រាស់ជាច្រើន។ លោកហ៊ុន-សែនធ្លាប់ជាអតីតមេបញ្ជាការខ្មែរក្រហមដែលដើមឡើយត្រូវបានប្រគល់តំណែង​ដោយពួកវៀតណាម និង បន្ទាប់មកពួកវៀតណាមបានចាកចេញពីប្រទេសនេះ ដោយស្ថិតក្នុងតំណែង[[បុរសខ្លាំង (នយោបាយ)|បុរសខ្លាំង]]របស់លោកតាមរយៈអំពើហិង្សា និងការសង្កត់សង្កិននៅពេលណាចាំបាច់។<ref name=HRWAdams>[http://www.hrw.org/news/2012/05/31/10000-days-hun-sen Adams, Brad, ''10,000 Days of Hun Sen'', International Herald Tribune, reprinted by Human Rights Watch.org]</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៧ ដោយការខ្លាចអំណាចនៃសហនាយករដ្ឋមន្ត្រីរបស់លោក ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម រណឫទ្ធិ|នរោត្តម-រណឫទ្ធិ]]កើនឡើង លោកហ៊ុនបានផ្ដើម[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៩៧|រដ្ឋប្រហារ]]មួយ តាមរយៈការប្រើប្រាស់កងទ័ពដើម្បីកម្ចាត់ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិ និង ពួកអ្នកដង្ហែតាមទ្រង់ចេញ។ ព្រះអង្គម្ចាស់រណឫទ្ធិត្រូវបានបណ្ដេញចេញពីតំណែង និងបានភៀសព្រះកាយទៅប៉ារីស គ្រានោះពួកអ្នកប្រឆាំងហ៊ុន-សែនត្រូវបានចាប់ខ្លួន ធ្វើទារុណកម្ម និងអ្នកខ្លះទៀតត្រូវបានសម្លាប់ចោលភ្លាមៗមួយរំពេច។<ref name=HRWAdams/><ref>[http://www.hartford-hwp.com/archives/54/060.html An open letter from Amnesty International]</ref> ដោយសារគំនាបខាងនយោបាយ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាត្រូវបានគេចោទប្រកាន់អំពីអំពើពុករលួយក្នុងការលក់ដូរដីធ្លីក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំទៅអោយ​វិនិយោគិនបរទេសដែលបណ្ដាលឱ្យមាន​ការបណ្ដេញចេញពួកអ្នកភូមិរាប់ពាន់នាក់<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2008/apr/26/cambodia Adrian Levy and Cathy Scott-Clark, ''Country for Sale'', The Guardian, 25 April 2008]</ref> ដូចគ្នាដែរក៏មានការទទួលសំណូកសូកប៉ាន់ចំពោះការដោះដូរដើម្បីផ្ដល់សិទ្ធិធ្វើអាជីវកម្មលើ​ភោគទ្រព្យប្រេងកាត និងធនធានរ៉ែរបស់កម្ពុជាផងដែរ។<ref>{{Cite web |url=http://www.globalwitness.org/library/country-sale |title=Global Witness.org |access-date=2012-09-04 |archivedate=2013-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306234201/http://www.globalwitness.org/library/country-sale |url-status=dead }}</ref> កម្ពុជាតែងតែត្រូវគេចុះបញ្ជីជារដ្ឋាភិបាលមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋាភិបាលពុករលួយបំផុតក្នុងលោក។<ref>[http://www.asianewsnet.net/home/news.php?sec=1&id=24490 Coverage of Transparency International's Corruption Report by ''Rasmei Kampuchea Daily'' carried on Asia News Network, 2 December 2011]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ibtimes.com/articles/128461/20110330/corruption-australia-signapore-china-cambodia-philippines-hong-kong-based-political-economic-risk-co.htm |title=Perrin, C.J., ''International Business Times'', 30 March 2011 |access-date=4 កញ្ញា 2012 |archivedate=3 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403225719/http://www.ibtimes.com/articles/128461/20110330/corruption-australia-signapore-china-cambodia-philippines-hong-kong-based-political-economic-risk-co.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.transparency.org/country#KHM |title=Transparency International's latest index |access-date=2012-09-04 |archivedate=2020-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200512190640/https://www.transparency.org/country#KHM |url-status=dead }}</ref> អង្គការ[[លើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]ថ្មីៗនេះបានទទួលស្គាល់[[អ្នកទោសមនសិកា]]ម្នាក់នៅក្នុងប្រទេសនេះ: គឺសកម្មជនទាមទារសិទ្ធិដីធ្លីអាយុ ២៩ ឆ្នាំ [[យ៉ោម បុប្ផា|យ៉ោម-បុប្ផា]]។<ref name=yorm>{{cite web |url=http://www.amnesty.org/en/news/convictions-activists-cambodia-demonstrates-dire-state-justice-2012-12-27 |title=ការផ្ដន្ទាទោសពួកសកម្មជននៅកម្ពុជាបង្ហាញនូវស្ថានភាពយុត្តិធម៌គួរឱ្យភ័យខ្លាច |date=២៧ ធ្នូ ២០១២ |publisher=លើកលែងទោសអន្តរជាតិ |accessdate=២ មករា ២០១៣ |archivedate=2013-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911070531/http://www.amnesty.org/en/news/convictions-activists-cambodia-demonstrates-dire-state-justice-2012-12-27 |deadurl=no |url-status=dead }}</ref> ពួកអ្នកយកព័ត៌មានកំពុងផ្ដោតលើការតវ៉ាលើលទ្ធផលបោះឆ្នោតដែលមិនចុះសម្រុងគ្នានៅភ្នំពេញនៅថ្ងៃ ២២ កញ្ញា ២០១៣ បាននិយាយថាពួកគេត្រូវវាយប្រហារដោយចេតនាដោយនគរបាលនិងមនុស្សដែលស្លៀកពាក់ធម្មតា ជាមួយចំពាម និងកាំភ្លើងគ្រាប់ឃ្លី។ ការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងប្រធានក្លិបប៉្រិសអូវ៉ឺស៊ីនៅកម្ពុជា រិក-វ៉ាឡិនហ៊្សូអេឡា ត្រូវបានគេថតបានជាវីដេអូ។ អំពើហិង្សាចូលមកចំពេលមានភាពតានតឹងនយោបាយដោយបក្សប្រឆាំងធ្វើពហិការមិនចូល​ប្រជុំ[[សភា]]ដោយសារមិនសុខចិត្តចំពោះ​ការបន្លំសន្លឹកឆ្នោត។ អ្នករាយការណ៍ប្រាំពីរនាក់បានរងរបួសតិចតួចដែលកាលណោះពួកបាតុករខ្មែរពីរនាក់ត្រូវបានបាញ់ដោយ​គ្រាប់ចំពាម និងត្រូវបានបញ្ជូនចូលមន្ទីរពេទ្យ។ <ref>[http://www.abc.net.au/news/2013-09-24/an-cambodia-attacks-reax/4978738 Retrieved September-25-2013]</ref> === រចនាសម័្ពន្ធអំណាច === រចនាសម្ព័ន្ធនៅព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មាន៖ * [[ព្រះមហាក្សត្រ]] ជានិមិត្តរូបតំណាងប្រទេស * [[រដ្ឋសភា]] និង [[ព្រឹទ្ធសភា]] ទទួល អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ (មានតួនាទីអនុម័ត[[ច្បាប់]]) * [[រដ្ឋាភិបាល]] ទទួល អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ​ (ព្រាងច្បាប់ និងអនុវត្តច្បាប់ ដែលបានសម្រេចយល់ព្រម ដោយរដ្ឋសភា និង ព្រឹទ្ធសភា) * [[តុលាការ]] ទទួល [[អំណាចតុលាការ]] (ផ្អែកតាមច្បាប់ និងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដើម្បីកាត់សេចក្តី។ តុលាការមាន អំណាចឯករាជ្យ) ===យោធា=== '''{{Main|កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ}}''' [[File:US_Navy_110227-N-9950J-210_Royal_Cambodian_Navy_officers_observe_flight_quarters_during_a_ship_tour_aboard_the_forward-deployed_amphibious_assault.jpg|thumb|left|200px|នាយទាហានកងទ័ពជើងទឹក​កម្ពុជាអង្កេតបញ្ជាការដ្ឋានជើង​ហោះហើរកំឡុង[[សមយុទ្ធយោធា|សមយុទ្ធដែន​សមុទ្រកម្ពុជា-ស.រ.២០១១]]។]] [[កងទ័ពជើងគោក]] [[កងទ័ពជើងទឹកកម្ពុជា]] [[កងទ័ពអាកាសកម្ពុជា]] និង[[កងរាជអាវុធហត្ថកម្ពុជា|កងរាជអាវុធហត្ថ]] រួមគ្នាបង្កើតបានជា[[យោធាកម្ពុជា|កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ]] ក្រោមបញ្ជាការនៃ[[ក្រសួងការពារជាតិ (កម្ពុជា)|ក្រសួងការពារជាតិ]] ដែលមាន[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា]]ជាអធិបតី។ ព្រះករុណាព្រះបាទសម្ដេចនរោត្តម-សីហមុនីជាមេបញ្ជាការកំពូលនៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ (ក.យ.ខ.ភ.) និងឯកឧត្តម​ឧត្តមសេនីយ៍​ ប៉ុល-សារឿន​កាន់​តំណែង​ជា​[[អគ្គមេបញ្ជាការ]]។ ការដាក់បញ្ចូលរចនាសម្ព័ន្ធបញ្ជាការសាឡើងវិញនៅដើមឆ្នាំ ២០០០គឺជាការចាប់ផ្ដើមដ៏សំខាន់ដើម្បីរៀបចំកងទ័ពកម្ពុជាសាជាថ្មី។ ដូចនេះយើង បានឃើញថាក្រសួងការពារជាតិបានបង្កើតឱ្យមានអគ្គនាយកដ្ឋានចំណុះបីដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះ ការដឹកនាំភស្តុភារ និង ​ហិរញ្ញវត្ថុ, សេវាកម្មសម្ភារៈ និង បច្ចេកទេស, និង សេវាកម្មការពារជាតិមួយចំនួនឱ្យស្ថិតក្រោមទីបញ្ជាការដ្ឋានជាន់ខ្ពស់ (ប.ជ.)។ រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ទៀ បាញ់|ទៀ-បាញ់]]បានបម្រើការជារដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិតាំងពីឆ្នាំ ១៩៧៩។ រដ្ឋលេខាធិការក្រសួងការពារជាតិគឺ​[[ចាយ សាំងយុន|ចាយ-សាំងយុន]] និង [[ប៉ោ ប៊ុនស៊្រឺ|ប៉ោ-ប៊ុនស៊្រឺ]]។ អគ្គមេបញ្ជាការថ្មីនៃក.យ.ខ.ភ. ត្រូវបានជំនួសដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ប៉ុល សារឿន|ប៉ុល-សារឿន]] ដែលជាអ្នកស្មោះត្រង់នឹងលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីហ៊ុន-សែនជាយូរមកហើយ។ [[មេបញ្ជាការ|មេបញ្ជាការកងទ័ព]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[មាស សុភា|មាស-សុភា]] និង [[នាយអគ្គសេនាធិការកងទ័ព (កម្ពុជា)|នាយ]]សេនាធិការ​ចម្រុះ គឺលោក ជា-សារ៉ាន់។ នៅឆ្នាំ ២០១០ កងយោធពលខេមរភូមិន្ទមាននាយទាហានប្រហែល ២១០០០០ នាក់។ ចំណាយលើកងទ័ពរបស់កម្ពុជាសរុបតាងឱ្យ ៣% នៃផ.ស.ស.ជាតិ។ កងរាជអាវុធហត្ថកម្ពុជាសរុបច្រើនជាង ៧០០០ នាក់។ កិច្ចការរដ្ឋប្បវេណីរបស់ខ្លួនរួមមានការផ្ដល់សន្តិសុខ និង សុវត្ថិភាពសាធារណៈ ដើម្បីស៊ើបអង្កេត និង ទប់ស្កាត់បទឧក្រិដ្ឋដែលបានរៀបចំឡើងដោយ ភេរវកម្ម និងក្រុមហិង្សាផ្សេងៗ ដើម្បីការពារកម្មសិទ្ធិរដ្ឋ និង សាធារណៈ ដើម្បីជួយ និងសង្គ្រោះពួកអសេនិកជន និងជាកម្លាំងសង្គ្រោះបន្ទាន់ផ្សេងៗក្នុងករណី គ្រោះធម្មជាតិ ចលាចលក្នុងស្រុក និងការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធ។ ===ទំនាក់ទំនងការបរទេស=== '''{{Main|ទំនាក់ទំនងការបរទេសកម្ពុជា}}''' [[File:Dmitry Medvedev with ambassadors 18 October 2010-2.jpeg|thumb|right|ឯកអគ្គរាជទូតថៃ-វណ្ណាបង្ហាញសារតាំង​របស់លោកដល់លោកប្រធានាធិបតី​[[ឌ្មីតទ្រី អាណាតូលីវិច មីដឌ្វីឌិវ|ឌ្មីតទ្រី-មីដឌ្វីឌិវ]]នៅ ថ្ងៃ ១៨ តុលា ២០១០។]] [[File:Hillary Clinton and Hor Namhong.jpg|thumb|right|រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស​[[ហោ ណាំហុង|ហោ-ណាំហុង]]ជួប​ជាមួយរដ្ឋលេខាធិការស.រ.ហឹលឡឺរី ឃ្លិនថឹននៅ[[បុរីញូវយ៉ក]]នៅឆ្នាំ ២០០៩។]] [[File:Secretary of Defense Leon E. Panetta, left, meets with Cambodian Minister of National Defence Gen. Tea Banh, right, during the Association of Southeast Asian Nations defense ministers meeting in Siem Reap, Camb 121116-D-BW835-026.jpg|thumb|200px|right|រដ្ឋលេខាធិការការពារជាតិស.រ.[[លីអន ផឹនឹត្តា|លីអន-ផឹនឹត្តា]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិ[[ទៀ បាញ់|ទៀ-បាញ់]]នៅ​ក្នុងជំនួប​រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិ[[អាស៊ាន]]។]] ទំនាក់ទំនងការបរទេសកម្ពុជាត្រូវបានទទួលបន្ទុកដោយ[[ក្រសួងការបរទេសនិងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ (កម្ពុជា)|ក្រសួងការបរទេស]]ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ឯ.ឧ.[[ហោ ណាំហុង|ហោ-ណាំហុង]]។ កម្ពុជាជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]តាំង​ពី ​ថ្ងៃ​ទី ១៤ ធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៥៥​ មក​ម្ល៉េះ ហើយក៏ជាសមាជិកនៃ[[ធនាគារពិភពលោក]] និង[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]ដែរ។ ជាសមាជិកមួយនៃ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]] (ធ.អ.អ.) ហើយក៏​ជា​សមាជិក​អាស៊ាន​នៅ​ ថ្ងៃទី ៣០ ខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩៩៩ ផងដែរ និងបានចូលរួម[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក|អ.ព.ព.]]នៅថ្ងៃ ១៣ តុលា ២០០៤។ នៅឆ្នាំ ២០០៥ កម្ពុជាបានចូលរួម[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីខាងកើត]]ដែលសម្ភោធនៅម៉ាឡេស៊ី។ ថ្ងៃ ២៣ វិច្ឆិកា ២០០៩ កម្ពុជាបានដាក់បញ្ចូលសមាជិកភាពរបស់ខ្លួនវិញទៅក្នុង[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]] (ភ.ថ.ប.អ.)។<ref>{{cite web|author= |url=http://www.iaea.org |title=ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ |publisher=ភ.ថ.ប.អ. |date= |accessdate=២០១២-០៦-០៧}}</ref> កម្ពុជាដំបូងបានក្លាយជាសមាជិកនៃភ.ថ.ប.អ.នៅ ថ្ងៃ ៦ កុម្ភៈ ១៩៥៨ ក៏ប៉ុន្តែបានដកខ្លួនចេញពីសមាជិកភាពវិញនៅ ថ្ងៃ ២៦ មីនា ២០០៣។<ref>[http://ola.iaea.org/FactSheets/CountryDetails.asp?country=KH Cambodia and IAEA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612062249/http://ola.iaea.org/factSheets/CountryDetails.asp?country=KH |date=2007-06-12 }}. Ola.iaea.org. Retrieved on June 20, 2011.</ref> កម្ពុជាបានបង្កើត[[ទំនាក់ទំនងការទូត]]ជាមួយប្រទេសជាច្រើន រដ្ឋាភិបាលបានរាយការណ៍ថាមានស្ថានទូតម្ភៃនៅក្នុងប្រទេស<ref>រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/country.foreign_embassy.html |title=ស្ថានទូតបរទេស |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070212040416/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/country.foreign_embassy.html |archivedate=2007-02-12 |access-date=2012-09-04 |url-status=dead }}</ref> រួមមានប្រទេសជិតខាងនៅអាស៊ី ហើយប្រទេសទាំងនោះជាប្រទេសក្នុងចំណោមប្រទេសដើរតួសំខាន់កំឡុងកិច្ចចរចាសន្តិភាពក្រុងប៉ារីស រួមមាន ស.រ. អូស្ត្រាលី កាណាដា ចិន សហភាពអឺរ៉ុប (ស.អ.) ជប៉ុន និងរុស្ស៊ី<ref>ខាត់ថារីន អ៊ី ដាលពីណូ និងដាវិដ ជី ធិមបឺរមែន។ "{{cite web |url=http://www.asiasociety.org/publications/cambodia_policy.html |title=អនាគតនយោបាយរបស់កម្ពុជា: វិបត្តិគោលនយោបាយស.រ. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051028015243/http://www.asiasociety.org/publications/cambodia_policy.html |archivedate=2005-10-28 |access-date=2012-09-04 |url-status=dead }}", ''សង្គមអាស៊ី,'' ២៦មីនា ១៩៩៨។</ref> ព្រមទាំងស្ថានទូតនៃប្រទេសជិតខាង២០ទៀតនៅអាស៊ី ​រួមមាន សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលាវ សាធារណរដ្ឋកូរ៉េខាងត្បូង សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកូរ៉េខាងជើង និងព្រះរាជាណាចក្រថៃ។ ជាលទ្ធផលនៃទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិរបស់ខ្លួន អង្គការសប្បុរសធម៌ផ្សេងៗបានជួយបំពេញតម្រូវការកង្វះខាតហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ សង្គម សេដ្ឋកិច្ច និង [[វិស្វកម្មអសេនិក|អសេនិក]]។ ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីរវាងសហរដ្ឋ និង កម្ពុជាត្រូវបានពង្រឹង។ ស.រ.ជួយដល់កិច្ចប្រឹងប្រែងនៅកម្ពុជាដើម្បីប្រឆាំងនឹងភេរវកម្ម កសាងស្ថាប័នប្រជាធិបតេយ្យ លើកកម្ពស់សិទ្ធិមនុស្ស លើកស្ទួយការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច លុបបំបាត់អំពើពុករលួយ ដើម្បីបំពេញទំនួលខុសត្រូវតាមលទ្ធភាពយ៉ាងពេញដៃពេញជើងបំផុតរបស់អាមេរិកដែលខ្លួនបាន​ខកខានចាប់ពីសម័យ[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] និងនាំមកនូវយុត្តិធម៌ចំពោះបញ្ហាទាំងប៉ុន្មានដើម្បីឆ្លើយតបភាគច្រើនចំពោះការរំលោភបំពាន​ច្បាប់សិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិដែលបានប្រព្រឹត្តទៅ​ក្រោមរបប[[ខ្មែរក្រហម]]។ ចំណាប់អារម្មណ៍ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិននៅកម្ពុជាបានផ្លាស់ប្ដូរគួរឱ្យកត់សម្គាល់ស្របពេលនឹង​ការបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមត្រជាក់។ ប្រទេសចិនបានជះឥទ្ធិពលជាច្រើន រួមមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយអតីតព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] ពួកសមាជិករដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាជើងចាស់ និងសហគមន៍ជនជាតិចិននៅកម្ពុជា។ មានការដោះដូរថ្នាក់កំពូលជានិច្ចរវាងប្រទេសទាំងពីរ។ ជប៉ុនជាអ្នកបរិច្ចាគដ៏សំខាន់មួយចំពោះការធ្វើឱ្យប្រសើរ និងការកសាងឡើងវិញដោយមូលហេតុបេសកកម្ម[[អាជ្ញាធរអន្តរកាលសហប្រជាជាតិនៅកម្ពុជា|អាជ្ញាធរអន្តរកាលស.ប. (អ៊ុនតាក់)]] និង ការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលលេចធ្លោខ្លាំងជាងគេ។ ជប៉ុនបានផ្ដល់ ១,២១ កោដិ$ស.រ. នៅក្នុងជំនួយអភិវឌ្ឍន៍ឯនាយសមុទ្រ (ជ.អ.ន.) កំឡុងពេលនោះចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩២ និងនៅតែជាប្រទេសម្ចាស់ជំនួយកំពូលរបស់កម្ពុជាដដែល។ គ្រានោះដែរ ការបែកបាក់ជាតិប្រកបដោយហិង្សានៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៧០ និង ៨០ បានកន្លងផុតទៅ [[ជម្លោះព្រំដែន]]ជាច្រើនរវាងកម្ពុជា និង ប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួននៅតែមានដដែល។ គ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងចំពោះកោះឆ្ងាយៗពីច្រាំង និងប៉ែកនានានៃព្រំដែនជាប់វៀតណាម និងមិនបានកំណត់[[ព្រំដែនសមុទ្រ]] និង តំបន់ព្រំដែននានាជាប់ថៃឡើយ។ ទាំងកងទ័ពកម្ពុជា និង ថៃបានប៉ះទង្គិចគ្នាតាមព្រំដែនដីគោកជាយថាហេតុនៅក្បែរ[[ប្រាសាទព្រះវិហារ]] ដែលនាំទៅដល់ការខូចទំនាក់ទំនងគ្នា។ [[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]នៅឆ្នាំ ១៩៦២ បានប្រគល់ប្រាសាទនេះទៅឱ្យកម្ពុជា ប៉ុន្តែនៅតែមិនច្បាស់ចំពោះការកំណត់ទឹកដីនៅតំបន់ជុំវិញប្រាសាទនោះ។ ប្រទេសទាំងពីរបានបន្ទោសគ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការចាប់ផ្ដើមការបាញ់ប្រហារមុនគេ និង បដិសេធការឈ្លានពានចូលទឹកដីគ្នារៀងៗខ្លួន។ === ជម្លោះ​អន្តរជាតិ === ទន្ទឹមនឹងពេលដែលសង្គ្រាមស៊ីវិលជាងពីរទសវត្សបានកន្លងផុតទៅ ជម្លោះព្រំដែនរវាងកម្ពុជា និង ប្រទេសជិតខាងនៅតែបន្ត ដូចជាការបាត់បង់កោះមួយចំនួន និង​ព្រំប្រទល់ខ្លះទៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម និង ព្រំប្រទល់ដែនសមុទ្រមិនច្បាស់លាស់ និងតំបន់ព្រំដែនខាងប្រទេសថៃ។ ខែ មករា ២០០៣ [[កុប្បកម្មក្រុងភ្នំពេញ|កុប្បកម្មក្នុងក្រុងភ្នំពេញ]] បានកើតឡើងក្រោយពីមានពាក្យចចាមអារាមស្តីពីយោបល់ របស់តារាស្រីថៃ[[ស៊ុវណាន់ ខុងយិង|ស៊ុវណាន់-ខុងយិង]] លើ[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]បានផ្សព្វផ្សាយលើ កាសែតក្នុងស្រុកឈ្មោះ [[រស្មីអង្គរ]] និងការលើកឡើងបន្ថែមទៀតដោយ[[ហ៊ុន សែន|នាយករដ្ឋមន្ត្រីហ៊ុនសែន]]។ រដ្ឋាភិបាល[[ថៃ]] បានបញ្ជូន យន្តហោះ យោធាដើម្បីជម្លៀសជនជាតិថៃពីកម្ពុជា​ និងបិទច្រកព្រំដែនរវាងប្រទេសទាំងពីរ នៅពេលដែលមាន [[បាតុកម្ម]] នៅក្រៅស្ថានទូតកម្ពុជាឯទីក្រុង[[បាងកក]]។​ ព្រំដែនត្រូវបានបើកឱ្យ ដំណើរការឡើងវិញនៅថ្ងៃទី ២១ ខែ មីនា ក្រោយពីរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបាន​ចំណាយ ៦ លានដុល្លារ អាមេរិក ដើម្បីជាសំណងការខូចខាតស្ថានទូតថៃ និងយល់ព្រមសងការខូចខាតលើ[[អាជីវកម្ម]][[ឯកជន]]ថៃ។ === ចំណាត់ថ្នាក់អន្តរជាតិ === {| class="wikitable" |- ! អង្គការ !! ការស្ទាបស្ទង់ !! ចំណាត់ថ្នាក់ !! ពិន្ទុ |- | [[ធនាគារពិភពលោក]]|| [[លិបិក្រមការសម្រួលការធ្វើធុរកិច្ច]] (២០១២)|| ១៣៨ ក្នុង​ចំណោម ១៨៣ || ៧៥,៤% |- | [[តម្លាភាពអន្តរជាតិ]]|| [[លិបិក្រមការដឹងថាមានអំពើពុករលួយ]] (២០១២)|| ១៦៤ ក្នុង​ចំណោម ១៨៤|| ៨៩,១៣% |- | [[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|| [[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] (២០១២)|| ១៣៩ ក្នុង​ចំណោម ១៨៤|| ៧៥,៥% |- | [[ក្រុមប្រឹក្សាមាសពិភពលោក]]|| [[ការបម្រុងមាស]] (២០១០)|| ៦៥ ក្នុង​ចំណោម ១១០|| ៦០% |- | [[អ្នករាយការណ៍គ្មានព្រំដែន]]|| [[លិបិក្រមសេរីភាពសារព័ត៌មានទូទាំងពិភពលោក]] (២០១២)|| ១១៧ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៦៥,៣% |- | [[មូលនិធិកេរ្តិ៍មរតក]]|| [[លិបិក្រមសេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច]] (២០១២)|| ១០២ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៥៧% |- | [[របាយការណ៍ការប្រកួតប្រជែងសកល]]|| [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]] (២០១២)|| ៩៧ ក្នុង​ចំណោម ១៤២|| ៦៨,៣% |- | [[លិបិក្រមសន្តិភាពសកល]]|| [[វិទ្យាស្ថានសេដ្ឋកិច្ចវិទ្យានិងសន្តិភាព]] (២០១២)|| ១០៨ ក្នុង​ចំណោម ១៤២|| ៦៨,៣% |- | [[អង្គការសហប្រជាជាតិ|សហប្រជាជាតិ]]|| [[លិបិក្រមការអប់រំ]](២០១២)|| ១៣២ ក្នុង​ចំណោម ១៧៩|| ៧៣,៧% |} == ភូមិសាស្ត្រ == '''{{Main|ភូមិសាស្ត្រកម្ពុជា}}''' [[File:Dongrakfrommawidaeng1.jpg|thumb|300px|left|[[ជួរភ្នំដងរែក|ភ្នំដងរែក]]នៅភាគខាងជើងកម្ពុជា]] [[File:Cascade de la rivière sacrée (Phnom Kulen) (6825025205).jpg|thumb|right|ទឹកធ្លាក់នៅ[[ភ្នំគូលែន]]]] ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានទីតាំងស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ខាងត្បូង[[ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន]]។ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាជាប្រទេសទី៨ បើគិតពីផ្ទៃដី ១៨១០៣៥ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ក្នុងចំណោមប្រទេសទាំង១០​។ ទីតាំងភូមិសាស្ដ្រនេះ បានផ្តល់នូវទំនាក់ទំនង យ៉ាងងាយស្រួល ក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចទេសចរណ៍ ជាមួយប្រទេសជិតខាងនិង លើពិភពលោក។ កម្ពុជាមានក្រឡាផ្ទៃ ១៨១០៣៥ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ) (៦៩៨៩៨&nbsp;ម៉ាយ&nbsp;ការ៉េ) និងសណ្ដូកទាំងមូលចូលក្នុងតំបន់និវត្តន៍ រវាងរយៈទទឹង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១០|ជ១០°]]និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៥|១៥°]] និងរយៈបណ្ដោយ[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១០២|ក១០២°]]និង[[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១០៨|១០៨°]]។ [[កូអរដោនេ]][[ភូមិសាស្ដ្រ]]នេះ បញ្ជាក់ឲ្យឃើញច្បាស់ថា ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ត្រូពិច គឺ ក្តៅហើយសើម ម្យ៉ាងទៀត ស្ថិតនៅក្នុង តំបន់[[អាស៊ីមូសុង]]គឺ សម្បូរភ្លៀង ដែលជាតំបន់មាន លក្ខណៈល្អប្រសើរ ដល់ការលូតលាស់នៃរុក្ខជាតិ និងដំណាំគ្រប់ប្រភេទ។ ដោយយោងទៅលើលក្ខណៈ ទាំងអស់នេះហើយ បានធ្វើឲ្យប្រទេសយើង មានលក្ខណៈល្អក្នុងការអភិវឌ្ឍលើ វិស័យទេសចរណ៍ជាតិ ព្រោះជាតំបន់ទទួលឥទ្ធិពលក្តៅស្ទើរពេញមួយឆ្នាំ។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនទល់នឹងថៃនៅភាគខាងជើងនិងខាងលិច ៨០០ គ.ម និងលាវនៅភាគខាងកើតឆៀងខាងជើង ៥៤១ គ.ម និង [[វៀតណាម]]នៅភាគខាងកើត និងខាងកើតឆៀងខាងត្បូង ១២២៨ គ.ម។ វាមានខ្សែច្រាំងសមុទ្រ ៤៤៣ សហាតិមាត្រ (គីឡូម៉ែត្រ) (២៧៥&nbsp;ម៉ាយ) តាមបណ្ដោយ[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]។ # '''ព្រំប្រទល់ប្រទេស៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានព្រំប្រទល់ប្រវែង ២៦០០ គ.ម គឺព្រំប្រទល់ដីគោក ៥ភាគ៦ និង [[ឆ្នេរសមុទ្រ]]មាន ១ភាគ៦។ ## '''ព្រំប្រទល់ដីគោក៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានព្រំប្រទល់ ខាងជើងជាប់[[លាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតលាវ]] ខាងកើតនិងភាគខាងត្បូងជាប់ជាមួយ សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម និង ខាងលិចជាមួយព្រះរាជាណាចក្រថៃ ដែលសុទ្ធជាប្រទេស បានចុះកិច្ចព្រមព្រៀង ធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការខាង នយោបាយ និងអភិវឌ្ឍន៍ប្រទេសជាតិ។ ## '''ព្រំប្រទល់សមុទ្រ៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានទីតាំងជាប់សមុទ្រ ដោយមានឆ្នេរ ៤៤០ គីឡូម៉ែត្រ ជាយទ្វីបទូលាយ និង សមុទ្រត្រូពិច ជម្រៅមធ្យមសម្បូរជលផល គ្រប់បែបយ៉ាង ងាយស្រួលដល់ការធ្វីអាជីវកម្មនេសាទសមុទ្រ ចិញ្ចឹមសត្វសមុទ្រ និង ជាកន្លែងទេសចរណ៍ដ៏ល្អប្រណិត លាយឡំជាមួយខ្សាច់ពណ៌ស ប្រកបដោយ ខ្យល់អាកាសបរិសុទ្ធ។ # '''ទ្រង់ទ្រាយ និង​ទំហំ៖''' ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានទំហំ ១៨១០៣៥ គ.ម^២ មានរាងចតុពហុកោណស្ទើរជ្រុង ដែលមានចំណុចកណ្តាលនៅ [[ខេត្តកំពង់ធំ]] ដោយមានប្រវែងពី ជើងទៅត្បូង ​៤៤០ គ.ម ពីលិចទៅកើត ៥៦០ គ.ម ។ ទំហំទ្រង់ទ្រាយនេះពុំបង្កើតឲ្យមានការលំបាក ដល់ការអភិវឌ្ឍ លើវិស័យទេសចរណ៍ទេ ជាពិសេសគឺមាន ភាពងាយស្រួលក្នុងការធ្វើដំណើររបស់ភ្ញៀវទេសចរណ៍។ ក្រៅពីនេះ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ពុំដែលបានទទួលនូវ[[គ្រោះធម្មជាតិ]]ធំៗ ណាមួយទេ ដូចជា [[បន្ទុះភ្នំភ្លើង]] ការ[[រញ្ជួយដី]]។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសយើង ស្ថិតនៅក្រៅ[[មណ្ឌលខ្យល់ព្យុះ]]ទៀតផង។ ទេសភាពកម្ពុជាត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយវាលទំនាបកណ្ដាលដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយដីខ្ពស់ និងភ្នំទាបៗនិងរួមមាន[[បឹងទន្លេសាប]] និងការលាតសន្ធឹងនៃ[[ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ]]ខ្ពស់ៗ។ ការលាតសន្ធឹងទៅខាងក្រៅចាប់ពីតំបន់កណ្ដាលនេះគឺជាវាលទំនាបចន្លោះៗ ដែលមានព្រៃឈើស្ដើង និងកើនកម្ពស់ឡើងចាប់ពីប្រហែល ២០០ មាត្រ លើកម្រិតទឹកសមុទ្រ។ ទៅខាងជើងវាលទំនាបកម្ពុជាទល់នឹងចំណោតថ្មភក់ ដែលបង្កើតនូវចំណោតថ្មទល់មុខគ្នាទៅភាគខាងត្បូងដែលសន្ធឹងច្រើនជាង ៣២០ សហាតិមាត្រ ( គីឡូម៉ែត្រ) ចាប់ពីខាងលិចទៅខាងកើត និងងើបឡើងទល់ទៅលើវាលទំនាបដល់កម្ពស់ពី ១៨០ ទៅ ៥៥០ មាត្រ (ម៉ែត្រ)។ ចំណោតនេះកំណត់នូវព្រំដែនខាងត្បូងនៃ[[ជួរភ្នំដងរែក]]។ លំហូរទៅខាងត្បូងឆ្លងកាត់តំបន់ខាងកើតប្រទេសនេះគឺទន្លេមេគង្គ ដែលមានប្រភពមកពី[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] ជាផ្លូវទឹកដ៏សំខាន់ហូរកាត់ [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] [[ខេត្តក្រចេះ]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[ខេត្តកណ្តាល]] និង [[ខេត្តព្រៃវែង]] មកបំពេញឱ្យ [[ទន្លេសាប]] និង [[បឹងទន្លេសាប]] ដែលជាប្រភព [[មច្ឆា]]ជាតិមិនចេះរីងស្ងួតរបស់កម្ពុជាដែលប្រជាជនកម្ពុជាពឹងផ្អែកសម្រាប់ទទួលទាននឹងប្រកបរបរ​អាជីវកម្មដើម្បីជួយផ្គត់ផ្គង់គ្រួសារ។ ភាគខាងកើតនៃមេគង្គ វាលទំនាបចន្លោះៗផុសឡើងបន្តិចម្ដងៗជាមួយដែនដីខ្ពស់ភាគខាងកើត ជាតំបន់ដែលសម្បូរដោយព្រៃភ្នំនិងខ្ពង់រាបខ្ពស់ៗដែលលាតចូលទៅក្នុងប្រទេសលាវ និងវៀតណាម។ ៧៥% នៃផ្ទៃដីស្ថិត នៅរយៈកំពស់តិចជាង ១០០ ម លើនីវ៉ូទឹកសមុទ្រ​ លើកលែងតែប្រជុំភ្នំក្រវាញ (រយៈកំពស់ខ្ពស់ជាងគេ ១៨១៣ ម) និងប្រជុំភ្នំដំរី (៥០០- ១០០ ម) ក៏ដូចជាតំបន់ខ្ពង់រាបខាងជើងនៃ ជួរភ្នំដងរែក (ជាមធ្យម ៥០០ ម) តាមបណ្តោយពំ្រដែនជាប់តំបន់ឦសានប្រទេសថៃ។ នៅភាគខាងលិចឆៀងខាងត្បូង បណ្ដុំដែនដីលើពីរផ្សេងគ្នានៃកម្ពុជា គឺ[[ជួរភ្នំក្រវាញ]] និង[[ភ្នំដំរី|ជួរភ្នំដំរី]] បង្កើតតំបន់ដែនដីខ្ពស់មួយផ្សេងទៀតដែលគ្របដណ្ដប់ភាគច្រើននៃតំបន់ដែនដីរវាងបឹងទន្លេសាប និង[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]។ ក្នុងតំបន់ដាច់ស្រយាលនិងគ្មានមនុស្សនៅដ៏ធំនេះ [[ភ្នំឱរ៉ាល់]] គឺជាកំពូលភ្នំខ្ពស់បំផុតរបស់កម្ពុជា ងើបឡើងដល់កម្ពស់ ១៨១៣ មាត្រ រឺ ម៉ែត្រ។ តំបន់ច្រាំងសមុទ្រភាគខាងត្បូងដែលជាប់នឹងឈូងសមុទ្រថៃគឺជាចម្រៀកដែនដីខ្ពស់ចង្អៀតមួយ ដែលបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃឈើដ៏ច្រើននិងមានមនុស្សរស់នៅរាយប៉ាយ ដែលនៅឃ្លាតឆ្ងាយពីវាលទំនាបកណ្ដាលតាមដែនដីខ្ពស់ៗនៅខាងលិចឆៀងខាងត្បូង។ ភូមិសាស្ត្រប្រទេសកម្ពុជាមានរាងជាបាតខ្ទះ លក្ខណៈពិសេសភូមិសាស្ត្រប្លែកបំផុតគឺជំនន់នៃបឹងទន្លេសាប ដែលវាស់ទៅប្រហែល ២៥៩០ សហាតិមាត្រការ៉េ (គីឡូម៉ែត្រការ៉េ) កំឡុងរដូវប្រាំង និងរីកឡើងប្រហែល ២៤៦០៥ សហាតិមាត្រការ៉េ រឺ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ កំឡុងរដូវវស្សា។ នេះបាននាំឱ្យមានមនុស្សរស់នៅដ៏ច្រើននៅវាលទំនាប ដែលត្រូវទុកសម្រាប់ការដាំដុះស្រូវឡើងទឹក ជាដែនដីបេះដូងនៃកម្ពុជា។ ភាគច្រើននៃតំបន់នេះត្រូវបានគេកំណត់ជាតំបន់អភិរក្ស[[កម្មវិធីមនុស្សនិងជីវមណ្ឌល|ជីវមណ្ឌល]]។ 3. ''' សណ្ឋានដី៖''' ដោយយោងទៅតាមលក្ខណៈទូទៅនៃ [[សណ្ឋានដី]]នៃ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា មានផ្ទៃផតកណ្តាល ជា[[ទំនាប]] ហើយព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នំ និង[[ខ្ពង់រាប]] និង ទិសនិរតីជាតំបន់[[ឈូងសមុទ្រ]]។ ម៉្យាងទៀត ដោយយោងទៅតាម គោលការអភិវឌ្ឍន៍ តំបន់ទេសចរណ៍ គេបានចែកប្រទេសកម្ពុជា ជា៤ ផ្នែកធំៗ គឺ៖ ## '''តំបន់វាលរាប៖''' [[តំបន់វាលរាប]] មានក្រលាផ្ទៃ ២៥០៦៩ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅសរុប ៥៨៩៨៣០៥ នាក់ និង​ ដង់ស៊ីតេ ប្រជាជនក្នុងតំបន់នេះគឺ ២៣៥ នាក់ ក្នុង ១ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមាន[[ស្រុក]]-[[ក្រុង]]-[[ខណ្ឌ]] ចំនួន៦៣ [[ឃុំ]]-[[សង្កាត់]] ចំនួន ៧០០ និងភូមិចំនួន ៦៤១៤។ តំបន់នេះ រួមមាន រាជធានី[[ភ្នំពេញ]] [[ខេត្តកណ្តាល]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] [[ខេត្តស្វាយរៀង]] [[ខេត្តព្រៃវែង]] និង [[ខេត្តតាកែវ]] ។ តំបន់វាលរាប ជាតំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅចម្រុះ ច្រើន[[ជាតិសាសន៍]] ក្រៅពីខ្មែរ មានជនជាតិ[[ចិន]] [[វៀតណាម]] [[ចាម]] [[ថៃ]] [[ឡាវ]] និង​ ក្រុម[[ជនជាតិស្បែកស]]ដែលមានតិចតួច។ ចំនែក[[ជនជាតិភាគតិច]] មានរស់នៅក្នុងស្រុក ពញាក្រែក មេមត់ ក្នុងខេត្តកំពង់ចាម ជនជាតិទាំងនោះ​ រួមមានជនជាតិ[[កួយ]] និង [[ស្ទៀង]]។ ## '''តំបន់បឹងទន្លេសាប៖''' [[តំបន់បឹងទន្លេសាប]] មាន[[ក្រលាផ្ទៃ]] ៦៧៦៦៨ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅសរុប ៣៥០៥៤៤៨ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេប្រជាជន ៥៧ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌ ចំនួន ៦០ ឃុំ-សង្កាត់ ៤៨៨ [[ភូមិ]]ចំនួន ៤០៤១ ។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តកំពង់ធំ]] [[ខេត្តសៀមរាប]] [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]] [[ខេត្តប៉ៃលិន]] [[ខេត្តពោធិសាត់]] និង​ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ។ នៅតំបន់បឹងទន្លេសាប ក្រៅពីជនជាតិភាគតិច ដែលរស់នៅតាមតំបន់ភ្នំ ដូចជា [[ស្អួច]] [[ស្ទៀង]] និង​ សំរែ ជាដើម។ ## '''តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ៖''' តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រមានក្រលាផ្ទៃ ១៧២៣៧ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ៨៤៤៨៦១ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេ ប្រជាជន ៤៩ នាក់ ក្នុង ១ គ.ម^២(ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌ ចំនួន ២១ ឃុំ-សង្កាត់ ចំនួន ១៥២ និងភូមិចំនួន ៧០៥។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] [[ខេត្តកំពត]] [[ខេត្តកោះកុង]] [[ខេត្តកែប]]។ ខេត្តទាំង ៤ នេះ មានទីតាំងជាប់នឹងសមុទ្រកម្ពុជា ដែលមានប្រវែង ៤៤០ គ.ម។ តំបន់ឆ្នេរសមុទ្រកម្ពុជា គឺត្រូវបានកំណត់យក [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] ជាចំនុចកណ្តាល ដែលមានចំងាចម្ងាយ ២៣២ គ.ម ពីរាជធានី[[ភ្នំពេញ]]។ នៅតំបន់នេះគេសង្កេតឃើញ មានជនជាតិខ្មែរចំនួន ៨០% ក្រៅពីនេះ មានជនជាតិ ឥស្លាម វៀតណាម ចិន ថៃ និង ជនជាតិភាគតិចដូចជា ជនជាតិស្អួច។ ប្រជាជនភាគច្រើន មានជីវភាពធូធារក្នុងការប្រកបរបរ [[កសិកម្ម]] និង [[នេសាទ]]។ នៅតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ សណ្ឋានដីមានលក្ខណៈ ជាខ្ពង់រាប​ វាលរាប និង ឆ្នេរសមុទ្រ និង ឈូងសមុទ្រ។ ដីតំបន់នេះមានលក្ខណៈជាដីខ្សាច់ច្រើន។ តំបន់នេះអាចប្រកបរបរដាំ ដំណាំដូងប្រេង កៅស៊ូ ដូង ម្រេច ទុរេន។ល។ ជាពិសេស តំបន់នេះសម្បូរ ទៅដោយ ដើម[[កោងកាង]]ជាច្រើនប្រភេទ។ ក្រៅពីលក្ខណៈ ទាំងអស់នេះ គេសង្កេតឃើញមាន[[កោះ]]ចំនួន ៦០។ ក្នុងនោះ នៅ [[ខេត្តកោះកុង]] មាន ២៣ [[ខេត្តកំពត]] មាន២ [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] មាន២២ និង[[ខេត្តកែប]]មាន ១៣។ ក្នុងចំណោម ប្រវែងឆ្នេរសមុទ្រសរុប ៤៤០ គ.ម ខេត្តកោះកុង មានប្រវែង ២៣៧ គ.ម ខេត្តកំពត មានប្រវែង ៦៧គ.ម ក្រុងព្រះសីហនុ មានប្រវែង ១១០គ.ម និង ក្រុងកែប មានប្រវែង ២៦ គ.ម ។ ឈូងសមុទ្រកម្ពុជាមាន ជម្រៅពុំសូវជ្រៅប៉ុន្មានទេ ហើយមានបាតរាវស្មើ។ ជម្រៅទឹកជាមធ្យម ៥០ ម៉ែត្រ ជម្រៅគិតជា អតិបរមាមិនលើស​ពី ៨១ ម៉ែត្រ ទេ។ ឈូងសមុទ្រនេះ ខណ្ឌប្រទេសកម្ពុជា ជាពីរ[[ឧបទ្វីបម៉ាឡាកា]] ។ [[តំបន់ឆ្នេរ]] មានផ្ទៃដី ១៧២៣៧ គ.ម^២ ខេត្តកែបមាន ៣៣៦ គ.ម^២ ខេត្តកំពតមាន ៤៨៧៣ គ.ម^២ និង ខេត្តកោះកុង មាន ១១១៦០ គ.ម^២ ។ ## '''[[តំបន់ភ្នំ]] និង ខ្ពង់រាប៖''' តំបន់ភ្នំ និង ខ្ពង់រាបមានក្រលាផ្ទៃ ៦៨០៦១ គ.ម^២ មានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ១១៨៩០៤២ នាក់ និង ដង់ស៊ីតេប្រជាជន ១៧ គ.ម^២ (ជំរឿនឆ្នាំ ១៩៩៨) ដែលក្នុងនោះមានស្រុក-ក្រុង-ខណ្ឌចំនួន ៣៩ ឃុំ-សង្កាត់ចំនួន ២៨៣ និងភូមិចំនួន ២២៤៦។ តំបន់នេះរួមមាន [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] [[ខេត្តព្រះវិហារ]] [[ខេត្តក្រចេះ]] [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] [[ខេត្តរតនគិរី]] និង[[ខេត្តមណ្ឌលគីរី]]។ ប្រជាជនដែលមាននៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាប និង​ភ្នំ ក្រៅពីជនជាតិខ្មែរ លាវ ចិន ថៃ វៀតណាម នៅមាន ជនជាតិភាគតិចមានចំនួន ១៨ក្រុមទៀតៈ ជនជាតិ [[ព្នង]] [[ស្ទៀង]] [[ក្រោល]] [[រអួង]] [[ទំពូន]] [[ថ្មូន]] [[ប្រ៊ូវ]] [[ស្មិល]] [[គួយ]] [[អានោង]] [[ចារាយ]] [[គ្រឹង]] [[រដែរ]] [[ខា]] [[ស្អួច]] [[កាចក់]] [[កាវ៉ែត]] និង [[លុន]]។ ក្នុងចំណោម ជនជាតិទាំងអស់នោះ ជនជាតិព្នងមានចំនួន ច្រើនជាងគេ គឺ ៤៥% នៃជនជាតិទាំងអស់។<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ តំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាត្រង់ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត និង លក្ខណៈទូទៅ ដោយលោក [[កែវ ភួង]]</ref> === អាកាសធាតុ === '''{{Main|អាកាសធាតុកម្ពុជា}}''' [[File:Malaysian Sun Bear.jpg|thumb|200px|right|ខ្លាឃ្មុំព្រះអាទិត្យ]] អាកាសធាតុកម្ពុជា ក៏ដូចជានៅទូទាំងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែរ ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]] ដែលគេស្គាល់ថាក្ដៅហើយសើមនៅតំបន់និវត្តន៍ ពីព្រោះតែភាពដោយឡែកគ្នានៃរដូវកាលដែលបានកត់សម្គាល់ខុសគ្នា។ កម្ពុជាមានសីតុណ្ហភាពរវាងពី {{convert|21|to|35|°C|°F|1}} និងមានលំអានជាមូសុងនិវត្តន៍។ មូសុងនិរតីបក់ចូលទៅដីគោកដែលនាំមកនូវខ្យល់ផ្ទុកដោយសំណើមពី[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]និង​[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]ចាប់ពីខែ ឧសភា ដល់ខែ តុលា។ មូសុងឦសាននាំមកនូវរដូវប្រាំង ដែលបន្តចាប់ពីខែ វិច្ឆិកា ដល់ខែ មីនា។ ប្រទេសនេះឆ្លងកាត់ការធ្លាក់ភ្លៀងយ៉ាងច្រើនបំផុតចាប់ពីខែ កញ្ញា ដល់ខែ តុលា ជាមួយកំឡុងរដូវប្រាំងដែលផ្ដើមឡើងចាប់ពីខែ មករា ដល់​ខែ កុម្ភៈ។ សីតុណ្ហភាពមធ្យមអតិបរមា គឺចន្លោះពី ២៥,៥ អង្សាសេ ទៅ ២៩,៥ អង្សាសេ(ក្តៅជាងគេ គឺ[[ខែមេសា]]) និងសីតុណ្ហភាពមធ្យមអប្បបរមា គឺនៅចន្លោះ ពី ២៤ អង្សាសេ ទៅ ២៦,៥ អង្សាសេ (ត្រជាក់ជាងគេនៅ[[ខែធ្នូ]])។ សីតុណ្ហភាពនេះ មានការប្រែប្រួលខ្លះ ទៅតាមតំបន់ ដូចជា នៅតំបន់ភ្នំ និងខ្ពង់រាប (ភ្នំបូកគោ សីតុណ្ហភាពមធ្យមគឺ ២០ អង្សាសេ)។ កម្ពុជាមានរដូវពីរផ្សេងគ្នា។ រដូវវស្សា ដែលចាប់ផ្ដើមពីខែ ឧសភា ដល់ខែ តុលា អាចឃើញថាសីតុណ្ហភាពធ្លាក់ចុះដល់{{convert|22|°C|1}}និងត្រូវបាននាំមកជាទូទៅជាមួយភាពសើមខ្ពស់។ រដូវប្រាំងបន្តចាប់ពីខែ វិច្ឆិកា ដល់ខែ មេសា នៅពេលនោះសីតុណ្ហភាពអាចកើនឡើងរហូតដល់{{convert|40|°C}}ក្បែរខែ មេសា។ ទឹកជំនន់ដ៏មហន្តរាយបានកើតឡើងនៅឆ្នាំ ២០០១ និងម្ដងទៀតនៅឆ្នាំ ២០០២ ដែលកម្រិតទឹកជំនន់ខ្លះស្ទើរតែរាល់ឆ្នាំ។ យោងតាមប្រភពពី គេហទំព័រ <ref>[http://www.weather.com អាកាសធាតុ ប្រទេសកម្ពុជា នៅទី[[ក្រុង ភ្នំពេញ]] បង្ហាញដូចតារាង ខាងក្រោម]</ref>អាកាសធាតុនៅទី[[រាជធានីភ្នំពេញ]] តាមប្រភពពីគេហទំព័រ <ref>[http://www.weather.com] </ref>៖ {{អាកាសធាតុប្រទេសកម្ពុជា}} ===បរិស្ថានវិទ្យា=== '''{{Main|ជីវិតសត្វព្រៃកម្ពុជា}}''' [[File:Macaques dans le parc dAngkor Vat (6931909635).jpg|thumb|[[ស្វា]]នៅ[[អង្គរ]]]] កម្ពុជាមានរុក្ខជាតិនិងសត្វព្រៃជាច្រើនប្រភេទប្លែកៗ។ មាន[[ថនិកសត្វ]] ២១២ ប្រភេទ បក្សី ៥៣៦ ប្រភេទ [[ល្មូន]] ២៤០ ប្រភេទ និងត្រីទឹកសាប ៣៥០ ប្រភេទ (បរិវេណបឹងទន្លេសាប) និងត្រីសមុទ្រ ៤៣៥ ប្រភេទ។ ភាគច្រើននៃជីវៈចម្រុះមាននៅជុំវិញបឹងទន្លេសាប់និងជីវមណ្ឌលជុំវិញ។<ref>[https://web.archive.org/web/20110728131701/http://www.tsbr-ed.org/english/online_catalogue/textual_detail.asp?ref=141 Tonle Sap Biosphere Reserve: perspective 2000], Mekong River Commission (MRC), 1 March 2003.</ref> [[ទីបម្រុងជីវៈចម្រុះបឹងទន្លេសាប]]គឺជាបាតុភូតបរិស្ថានវិទ្យាតែមួយនៅជុំវិញបឹងទន្លេសាប។ វាព័ទ្ធជុំវិញបឹងនិងខេត្តទាំងប្រាំបួន: [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] [[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] [[ប៉ៃលិន]] [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ|ឧត្តរមានជ័យ]] និង[[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]]។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៧ បឹងត្រូវបានដាក់ចូលដោយជោគជ័យជាទីបម្រុង[[ជីវមណ្ឌល]][[យូណេស្កូ]]។<ref>[http://www.unesco.org/mab/doc/brs/BRlist2008.pdf Complete list of biosphere reserves]. Publication Date: 3 November 2008, retrieved from UNESCO website, 29 December 2008.</ref> ទីជម្រកសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមានព្រៃប្រាំងនៃ[[ខេត្តមណ្ឌលគីរី]] និង [[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]] និងបរិស្ថានប្រព័ន្ធ[[ជួរភ្នំក្រវាញ]] ដែលរួមមាន[[ឧទ្យានជាតិមុនីវង្យបូកគោ|ឧទ្យានជាតិបូកគោ]] [[ឧទ្យានជាតិបុទុមសាគរ|ឧទ្យានជាតិបទុមសាគរ]] និង ភ្នំឱរ៉ាល់ និងដែនជម្រកសត្វព្រៃភ្នំសំកុស។ [[មូលនិធិទូទាំងពិភពលោកដើម្បីធម្មជាតិ]]ទទួលស្គាល់[[បរិស្ថានតំបន់លើគោក]]ផ្សេងប្រាំមួយនៅកម្ពុជា – [[ព្រៃទឹកភ្លៀងជួរភ្នំក្រវាញ]] [[ព្រៃប្រាំងឥណ្ឌូចិនភាគកណ្ដាល]] [[ព្រៃប្រាំងខៀវស្រងាត់ឥណ្ឌូចិនភាគអាគ្នេយ៍]] [[ព្រៃទឹកភ្លៀងភ្នំអណ្ណាមខាងត្បូង]] [[ព្រៃរនាមបឹងទន្លេសាប]] និង[[ព្រៃរនាមវាលភក់បឹងទន្លេសាប-មេគង្គ]]។<ref>Eric Wikramanayake, Eric Dinerstein, Colby J. Loucks ''et al.'' (2002). Terrestrial Ecoregions of the Indo-Pacific: a Conservation Assessment. Island Press; Washington, DC, ISBN 1559639237.</ref> អត្រានៃ[[ការកាប់ព្រៃឈើនៅកម្ពុជា]]គឺអត្រាមួយខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងពិភពលោក។ ព្រៃកាលពីមុនរបស់កម្ពុជាគ្របដណ្ដប់ចាប់ពីជាង ៧០% ក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៩ បានធ្លាក់មកត្រឹមតែ ៣,១% នៅឆ្នាំ ២០០៧។ ជាសរុប កម្ពុជាបានបាត់បង់ {{convert|25000|km2|sqmi|-2}} នៃព្រៃរវាងឆ្នាំ ១៩៩០ និង ២០០៥—{{convert|3340|km2|sqmi|0|abbr=on}} ដែលក្នុងនោះធ្លាប់ជាព្រៃកាលពីមុន។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៧ ព្រៃឈើតិចជាង {{convert|3220|km2|sqmi|0|abbr=on}} នៃព្រៃកាលពីមុនៗនៅសល់រួមជាមួយផលវិបាកនេះ [[ភាពគង់វង្ស]]នៃដែនជម្រកព្រៃឈើអនាគតនៅកម្ពុជាគឺស្ថិតនៅក្រោមការគំរាមកំហែងយ៉ាងខ្លាំង ជាមួយពួកអ្នកកាប់ព្រៃខុសច្បាប់កំពុងតែរកចំណូលបាន។<ref>{{cite web |url=http://www.planetark.org/dailynewsstory.cfm/newsid/20049/story.htm |title=ការកាប់ឈើគំរាមកំហែងឱ្យមានសោកនាដកម្មនៅកម្ពុជា – ស.ប. |publisher=Planet Ark |date=៦ មីនា ២០០៣ |accessdate=២៧ មិថុនា ២០១០ |archivedate=2013-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014012856/http://www.planetark.org/dailynewsstory.cfm/newsid/20049/story.htm |url-status=dead }}</ref> [[File:Grus antigone Luc viatour.jpg|thumb|200px|right|[[ក្រៀលស្រៈ]]]] ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== '''{{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលកម្ពុជា}}''' '''''រាជធានី''''' និង'''''ខេត្ត''''' នៃកម្ពុជាគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលថ្នាក់ដំបូង។ កម្ពុជាត្រូវបានបែងចែកទៅជា ២៥ [[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត-រាជធានី]]។ ស្រុក ក្រុង និង ខណ្ឌគឺជាបំណែងចែករដ្ឋបាលកម្ពុជាថ្នាក់ទីពីរ។ តាមច្បាប់​ស្ដីពី​ការ​គ្រប់គ្រង​រាជធានី ខេត្ត ក្រុង ស្រុក ខណ្ឌ ដែល​​រដ្ឋសភា​បាន​អនុម័ត ហើយព្រះមហាក្សត្របានទ្រង់ចេញព្រះរាជក្រម​ប្រកាស​ឱ្យ​ប្រើ កាលពី​ពេល​ថ្មី​ៗ ប្រទេស​កម្ពុជា ត្រូវ​បាន​ចែក​ជា​រាជធានី និង​ខេត្ត​។ រាជធានី​ចែក​ចេញ​ជា​ខណ្ឌ ខណ្ឌ​ចែក​ជា​សង្កាត់​។ ខេត្ត​ចែក​ចេញ​ជា ស្រុក និង​ក្រុង ដែល​ស្រុក​ចែក​ជា​ឃុំ និងសង្កាត់ ហើយ​ក្រុង​ចែក​ជា​សង្កាត់​។ ជា​លទ្ធផល​នៃ​ច្បាប់​នេះ មាន​ដូចជា ៖ # ផ្លាស់ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ក្រុង​ចំនួន​ ៣ មក​ជា​ខេត្ត​រួម​មាន ៖ [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] [[ខេត្ត​កែប]] និង​[[ខេត្តប៉ៃលិន]]​។ # បង្កើត​ក្រុង​ថ្នាក់​ស្មើ​ស្រុក​ចំនួន ​៣ គឺ ៖ [[ក្រុងប៉ោយប៉ែត]]​នៃ​[[ខេត្ត​បន្ទាយមានជ័យ]] [[ក្រុងសួង]]​នៃ​[[ខេត្ត​កំពង់ចាម]] [[ក្រុងបាវិត]]​នៃ​[[ខេត្តស្វាយរៀង]]​។ # ធ្វើការ​ផ្លាស់ប្ដូរ​ទីរួមខេត្ត​មក​ជា​ក្រុង និង​បង្កើត​ស្រុក ខណ្ឌ​ថ្មី ព្រមទាំង​បង្កើត​ក្រុង​ដែល​បំបែក​ពី​ស្រុក ទីប្រជុំជន ខេត្ត​ចំនួន ​៥ ក្នុង​នោះ​មាន ៖ [[ស្រុករុក្ខគិរី]]​នៃ​[[ខេត្ត​បាត់ដំបង]] ដែល​បំបែក​ពី​[[ស្រុកមោងឫស្សី]], [[ខណ្ឌសែនសុខ]]​នៃ​[[រាជធានី​ភ្នំពេញ]] ដែល​បំបែក​ចេញពី​[[ខណ្ឌឫស្សីកែវ]], [[ក្រុង​ព្រៃវែង]] បំបែក​ចេញ​ពី​[[ស្រុកកំពង់លាវ]]​នៃ​[[ខេត្តព្រៃវែង]] និង​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ស្រុក​ព្រៃវែង ទៅ​ជា​[[ស្រុក​ស្វាយអន្ទរ]]​នៃ​ខេត្ត​ព្រៃវែង​វិញ, [[ក្រុង​ក្រចេះ]] បំបែក​ពី​ស្រុក​ក្រចេះ និង​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ស្រុក​ក្រចេះ ទៅ​ជា[[​ស្រុកចិត្របុរី​]]នៃ​ខេត្ត​ក្រចេះ​វិញ, [[ក្រុង​ព្រះវិហារ]] បំបែក​ពី​ស្រុក​ត្បែងមានជ័យ​នៃ​[[ខេត្តព្រះវិហារ]] និង​[[ក្រុង​កំពត]] បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​មក​ពី​ស្រុក​កំពង់បាយ​នៃ​[[ខេត្ត​កំពត]] ហើយ​ស្រុក​កំពត​ក៏​ត្រូវ​បាន​ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា​[[ស្រុក​ទឹកឈូ]]​វិញ​។ បច្ចុប្បន្ននេះដូចជាមានថែមស្រុកថ្មីមួយទៀតនៅខេត្តព្រៃវែង គឺ[[ស្រុកពោធិរៀង]]។ #'''ខេត្ត​ត្បូង​ឃ្មុំ''' ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​យោង​តាម​ព្រះ​រាជ​ក្រឹត្យ នស/រកត/១២០៣/១៤៤៥ ដែល​ធ្វើ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី ​៣១ ខែ ​ធ្នូ ឆ្នាំ​ ២០១៣ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ចេញ​ប្រកាស​នៅ​ដើម​ខែ​ មករា ឆ្នាំ​ ២០១៤ ។ ខេត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​កាត់​យក​ក្រុង​ចំនួន ១ និង​ស្រុក​ចំនួន ៦ ពី​ខេត្ត​[[កំពង់ចាម]]គឺ ក្រុង[[ក្រុងសួង|សួង]] ស្រុក​[[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]] ស្រុក[[ស្រុកអូររាំងឪ|​អូររាំងឪ]] ស្រុក[[ស្រុកក្រូចឆ្មារ|​ក្រូចឆ្មារ]] ស្រុក​[[ស្រុកតំបែរ|តំបែរ]] ស្រុក​[[ស្រុកពញាក្រែក|ពញាក្រែក]] និង​ស្រុក​[[ស្រុកមេមត់|មេមត់]] ។ <ref>ព្រះ​រាជក្រឹត្យ​លេខ នស/រកត/០២០៣/១៤៤៥, http://www.sithi.org/admin/upload/law/2014_01_09_RDE_New_Province_TbongKhmom.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041121/http://www.sithi.org/admin/upload/law/2014_01_09_RDE_New_Province_TbongKhmom.pdf |date=2016-03-05 }}</ref> ខេត្តត្រូវបានបែងចែកជាបន្តបន្ទាប់ទៅជា ១៥៩ ស្រុក ២៦ ក្រុង ៩ ខណ្ឌ ១៤១៧ ឃុំ និងសង្កាត់ ២០៤។ [[ស្រុក]] [[ក្រុង]] និង[[ខណ្ឌ]]ជាត្រឡប់ត្រូវបានបែងចែកបន្ថែមទៅជា '''''ឃុំ''''' និង '''''សង្កាត់''''' ក្រៅពីស្រុកទៅ ក្រុង និងខណ្ឌបែងចែកជាបន្តមានតែសង្កាត់ទេគ្មាន[[ឃុំ]]ទេ បន្ទាប់មកឃុំនិង[[សង្កាត់]]បែងចែកទៀតជាភូមិ ហើយភូមិត្រូវបែងចែកជា[[ក្រុម]]ប៉ុន្តែមិនផ្លូវការទេ។ [[ឯកសារ:ផែនទីប្រទេសកម្ពុជា ២៥ ខេត្ត-រាជធានី.svg|alt=ផែនទីអតីត ២៤ ខេត្ត-រាជធានី|ស្តាំ|468x468ភីកសែល|ផែនទីប្រទេសកម្ពុជា ២៥ ខេត្ត-រាជធានី]] **** {| style="background:none;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:20px;"| លេខ !! style="width:90px;"| ខេត្ត-រាជធានី !! style="width:90px;"| ធានី-ទីរួមខេត្ត !! style="width:85px;"| ផ្ទៃក្រឡា (គម^២)!! style="width:85px;"| ប្រជាជន |- | ១ || [[ខេត្តកណ្ដាល|កណ្ដាល]] || [[ក្រុងតាខ្មៅ|តាខ្មៅ]] || style="text-align:right"|៣,៥៦៨|| style="text-align:right"|១,២៦៥,៨០៥ |- | ២ || [[ខេត្តកែប|កែប]] || [[ក្រុងកែប|កែប]] || style="text-align:right"|៣៣៦|| style="text-align:right"|៤០,២០៨ |- | ៣ || [[ខេត្តកំពង់ចាម|កំពង់ចាម]] || [[ក្រុង​កំពង់ចាម|កំពង់ចាម]]|| style="text-align:right" |៩,៧៩៩|| style="text-align:right"|១,៦៨០,៦៩៤ |- | ៤ || [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] || [[ក្រុងកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] || style="text-align:right"|៥,៥២១|| style="text-align:right"|៤៧២,៦១៦ |- | ៥ || [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] || [[ក្រុងកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] ||style="text-align:right"|១៣,៨១៤|| style="text-align:right"|៧០៨,៣៩៨ |- | ៦ || [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|កំពង់ស្ពឺ]] || [[ក្រុងច្បារមន|ច្បារមន]] || style="text-align:right"|៧០១៧|| style="text-align:right"|៧១៦,៥១៧ |- | ៧ || [[ខេត្តកំពត|កំពត]] || [[ក្រុងកំពត|កំពត]] || style="text-align:right"|៤៨៧៣|| style="text-align:right"|៥៨៥,១១០ |- | ៨ || [[ខេត្តកោះកុង|កោះកុង]] || [[ខេមរភូមិន្ទ (ក្រុង)|ខេមរភូមិន្ទ]]|| style="text-align:right" |១១,១៦០|| style="text-align:right"|១៣៩,៧២២ |- | ៩ || [[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] || [[ក្រចេះ (ក្រុង)|ក្រចេះ]]|| style="text-align:right" |១១,០៩៤|| style="text-align:right"|៣១៨,៥២៣ |- | ១០ || [[ខេត្តតាកែវ|តាកែវ]] || [[ក្រុងដូនកែវ|ដូនកែវ]] || style="text-align:right"|៣,៥៦៣|| style="text-align:right"|៨៤៣,៩៣១ |- | ១១ || [[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] || [[សិរីសោភ័ណ]] || style="text-align:right"|៦,៦៧៩|| style="text-align:right"|៦៧៨,០៣៣ |- | ១២ || [[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] || [[បាត់ដំបង]] || style="text-align:right"|១១,៧០២|| style="text-align:right"|១,០៣៦,៥២៣ |- | ១៣ || [[ខេត្តប៉ៃលិន|ប៉ៃលិន]] || [[ប៉ៃលិន]] || style="text-align:right"|៨០៣|| style="text-align:right"|៧០,៤៨២ |- | ១៤ || [[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] || [[ក្រុងពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] || style="text-align:right"|១២,៦៩២|| style="text-align:right"|៣៩៧,១០៧ |- | ១៥ || [[ខេត្តព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] || [[ព្រៃវែង (ក្រុង)|ព្រៃវែង]]|| style="text-align:right" |៤,៨៨៣|| style="text-align:right"|៩៤៧,៣៥៧ |- | ១៦ || [[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]] || [[ត្បែងមានជ័យ]]|| style="text-align:right" |១៣,៧៨៨|| style="text-align:right"|១៧០,៨៥២ |- | ១៧ || [[ខេត្តព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] || [[ក្រុងព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] || style="text-align:right"|៨៦៨|| style="text-align:right"|១៩៩,៩០២ |- | ១៨ || [[ភ្នំពេញ]] || [[ភ្នំពេញ]] || style="text-align:right"|៧៥៨|| style="text-align:right"|២,២៣៤,៥៦៦ |- | ១៩ || [[ខេត្តមណ្ឌលគីរី|មណ្ឌលគីរី]] || [[ក្រុងសែនមនោរម្យ|សែនមនោរម្យ]] || style="text-align:right"|១៤,២៨៨|| style="text-align:right"|៦០,៨១១ |- | ២០ || [[ខេត្តរតនគីរី|រតនគីរី]] || [[ក្រុងបានលុង|បានលុង]] || style="text-align:right"|១០,៧៨២|| style="text-align:right"|១៤៩,៩៩៧ |- | ២១ || [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] || [[ក្រុងសៀមរាប|សៀមរាប]] || style="text-align:right"|១០,២២៩|| style="text-align:right"|៨៩៦,៣០៩ |- | ២២ || [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] || [[ក្រុងស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] || style="text-align:right"|១១,០៩២|| style="text-align:right"|១១១,៧៣៤ |- | ២៣ || [[ខេត្តស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] || [[ក្រុងស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] || style="text-align:right"|២,៩៦៦|| style="text-align:right"|៤៨២,៧៨៥ |- | ២៤ || [[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ|ឧត្តរមានជ័យ]] || [[ក្រុងសំរោង|សំរោង]] || style="text-align:right"|៦,១៥៨|| style="text-align:right"|១៨៥,៤៤៣ |- | ២៥ || [[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]] || [[ក្រុងត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]]|| style="text-align:right"||| style="text-align:right"| |} |} == សេដ្ឋកិច្ច == '''{{Main|សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា|ផ្សារមូលបត្រកម្ពុជា}}''' [[File:Cambodia, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|left|កម្ពុជា ទំនោរក្នុងលិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស១៩៧០-២០១០]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 320 | image1 = 1000 Cambodian Riels - 2016.jpg | image2 = Cambodia 20000 riel 2017 avers.jpg | image3 = 50000 riel reverse.jpg | image4 = 20000 riel 2008 reverse.jpg | image5 = | footer = ក្រដាសប្រាក់ ''[[រៀល|រៀលកម្ពុជា]]'' | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាប្រើប្រាស់ប្រាក់ '''[[រៀល|រៀលកម្ពុជា]]''' ជារូបិយប័ណ្ណជាតិរបស់ខ្លួន។ ទោះបីជាមានការរីកចម្រើនថ្មីៗនេះក៏ដោយ ក៏សេដ្ឋកិច្ច​ប្រទេសកម្ពុជានៅតែរងឥទ្ធិពលអាក្រក់ពីសង្គ្រាមស៊ីវិល ជម្លោះផ្ទៃក្នុង និងអំពើពុករលួយ។ ចំណូលបានកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័ស តែនៅមានកម្រិត ទាបនៅឡើយបើប្រៀបធៀបជាមួយប្រទេសជិតខាងក្នុងតំបន់។ ​ដៃគូសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ សម្រាប់ការនាំចេញរួមមាន សហរដ្ឋអាមេរិច សិង្ហបុរី ជប៉ុន ថៃ ចិន ឥណ្ឌូណេស៊ី និង ម៉ាឡេស៊ី។ [[ឯកសារ:Skyline of Phnom Penh.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|ជើងមេឃនៃ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] ជាមួយនឹងទិដ្ឋភាពពីលើអាកាសនៃ[[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា|ព្រះបរមរាជវាំង]] និង [[សារមន្ទីរជាតិ]] ។]] កម្ពុជាជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រជាជាតិដែលក្រីក្របំផុតលើ[[ពិភពលោក]]។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩​ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប របស់កម្ពុជា គឺ ៣១០០ លានដុល្លារ ដែលគិតក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ ២៧០ ដុល្លារ ពោលគឺស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន អត្រាទាបបំផុតក្នុងលោក។ មុនពេលធ្លាក់ចូលកុ្នងជម្លោះស៊ីវិលនាឆ្នាំ១៩៧០ កម្ពុជាខ្វះខាតនូវការរីកចម្រើនខាងឧស្សាហកម្ម ដោយសារកម្លាំងពលកម្មភាគច្រើនស្ថិតក្នុងវិស័យកសិកម្ម។ តែកម្ពុជាអាចទ្រទ្រង់ខ្លួនឯងនូវស្បៀង[[អាហារ]] និងបាននាំចេញនូវផលិតផលស្រូវលើស ទៀតផង ទោះជា[[ទិន្នផល]]ទាប និងការប្រមូលផលបានតែមួយដងក្នុងមួយឆ្នាំក៏ដោយ ក៏កម្ពុជាបាននាំចេញជារៀងរាល់ឆ្នាំនូវ[[អង្ករ]]រាប់រយពាន់[[តោន]]ដែរ។ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង|សង្រ្គាមស៊ីវិល]]ពីឆ្នាំ ១៩៧០- ១៩៧៥ របបខែ្មរក្រហមពីឆ្នាំ ១៩៧៥ - ១៩៧៩ និង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ពីឆ្នាំ ១៩៧៨- ១៩៧៩ បានបំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៤ កាលពីសម័យសង្រ្គាម អង្ករត្រូវបាននាំចូលពីខាងក្រៅ ផលិតផល[[ធញ្ញជាតិ]]របស់កម្ពុជា ពីមុនមានអំណោយផលដល់ការនាំចេញ ផលិតផល[[កៅស៊ូ]]ក៏បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុក។ ភាពវឹកវរផៃ្ទក្នុងបាន ធ្វើអោយប៉ះពាល់ដល់ [[ឧស្សាហកម្មកែច្នៃ]]របស់កម្ពុជា ដែលនៅកេ្មងខ្ចីនៅឡើយ និងបានបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងដល់ប្រព័ន្ធ[[ផ្លូវគោក]] និង[[ផ្លូវដែក]] ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ របបថ្មី[[ខ្មែរក្រហម]]បានធ្វើ[[ជាតូបនីយកម្ម]] នូវរាល់មធ្យោបាយផលិតក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ លុយនិងកម្មសិទ្ធិឯកជនត្រូវបានលុបបំបាត់ ហើយកសិកម្មក៏ត្រូវធ្វើ[[សហករូបនីយកម្ម]] កម្មសិទ្ធផ្ទាល់ខ្លួន ត្រូវបានបំលែងជារបស់មនុស្សមួយ ក្រុមដែលតំណាងអោយរដ្ឋ។ ផែនការ៤ឆ្នាំរបស់ខែ្មរក្រហម ដែលជាឯកសារមហាលោតផ្លោះមហាអស្ចារ្យ ដែលបានព្រាងក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ បានឆ្លុះបញ្ចាំងពីការ ធ្វើស្រូវច្រើនរដូវ និងការពង្រីកអាយបានធំទូលាយនូវ[[ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត]]។ គម្រោងផែនការនេះ មានបំណងបង្កើនចំណូល ដែលបានមកពីការនាំចេញអង្ករនិងផលិតផលផេ្សងទៀត និងដើម្បីប្រើប្រាស់ចំណូល នេះក្នុងការទិញគឿ្រងចក្រ ដែលប្រើប្រាស់សម្រាប់បម្រើ ដល់វិស័យ[[ឧស្សាហូបនីយកម្ម]]នៅក្នុងប្រទេស។ គម្រោងផែនការ៤ឆ្នាំនេះ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពុំបានពិចារណាអោយបានស៊ីជម្រៅ និងត្រូវបានបង្ខំអោយអនុវត្តយ៉ាងឃោរឃៅ និងពុំទទួលបានជោគជ័យឡើយ។ ផលិតផលស្រូវកើនឡើងតិចតួច តែមានមនុស្សរាប់រយពាន់នាក់បានស្លាប់រវាង ឆ្នាំ១៩៧៦-១៩៧៨ដោយកង្វះខាតចំណីអាហារ ធ្វើការហួសកម្លាំង និងជំងឺដង្កាត់​ដែលពុំបានយកចិត្តទុកដាក់ព្យាបាលនិងពិនិត្យរោគវិនិច្ឆ័យខុស ពួកខែ្មរក្រហម បានប្រហារជីវិតមនុស្សរាប់រយពាន់នាក់ ដោយចោទពួកគេថាជា[[សត្រូវ]]របស់អង្គការ​។ អំពើឃោរឃៅ របស់របបខែ្មរ ក្រហមបានសម្លាប់ រង្គាលកម្លាំងពលកម្ម កម្ពុជាយ៉ាងច្រើន។ បន្ទាប់ពីរបបខែ្មរក្រហមត្រូវដួលរលំក្នុងដើមឆ្នាំ១៩៧៩មក រដ្ឋាភិបាលបានបើកទូលាយលើវិស័យកសិកម្ម ប្រជាជនកម្ពុជារាប់លាននាក់ បានប្រកបរបរការងារជាកសិករបែបគ្រួសារ។ ក្នុងអំឡុងពាក់កណា្តលទសវត្ស៩០​ទើបកម្ពុជាអាចមានផលិតផលអង្ករគ្រប់គ្រាន់ សម្រាប់ទ្រទ្រង់ខ្លួនឯងផងនិងចាប់ផ្តើមនាំចេញខ្លះផង​។ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ប្រទេសបានកែលំអបន្តិចម្តងៗក្នុងឆ្នាំ៩០ ដោយមួយភាគធំផែ្អកលើជំនួយបរទេស។ តែវិស័យផេ្សងៗទៀតរបស់សេដ្ឋកិច្ចមិនទាន់បានរីកចម្រើននៅឡើយទេ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៥ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសទាំងមូលមានកម្រិតត្រឹមពី៤០-៥០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះ បើបៀ្របធៀបទៅនឹងមុនឆ្នាំ១៩៧០ សម្រាប់អ្នកមកទស្សនានៅប្រទេសកម្ពុជា ភាពក្រីក្រត្រូវបានបិទបាំងដោយសារភាពរីកចម្រើនដែលគេមើលឃើញនៅ[[ភ្នំពេញ]]។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.economy.html |title=រាជរដ្ឋាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា៖សេដ្ឋកិច្ច |access-date=2008-02-25 |archivedate=2008-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080217061620/http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.economy.html |url-status=dead }}</ref> [[ឯកសារ:Phnom Penh train station.jpg|រូបភាពតូច|[[ធនាគារកាណាឌីយ៉ា|ប៉មOCIC]]​ ទីស្នាក់ការផ្សារមូលបត្រកម្ពុជាបណ្ដោះអាសន្ន ជាមួយ[[អគារវឌ្ឍនៈ កាពីតាល|អគារវឌ្ឍន]]ដែលធ្លាប់ជាអគារខ្ពស់បំផុតនៅ[[ភ្នំពេញ]] មើលពីស្ថានីយ៍រថភ្លើង ។]] នៅឆ្នាំ២០១១ ប្រាក់ចំណូលម្នាក់ៗរបស់កម្ពុជាក្នុងយុគភាពអំណាចការទិញគឺ២៤៧០$ និង១០៤០$ជាមធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ។ ប្រាក់ចំណូលក្នុងម្នាក់ៗរបស់កម្ពុជាកំពុងកើនឡើងយ៉ាងលឿនប៉ុន្តែ[[ភាពក្រីក្រនិងអ.ក.រ.នៅកម្ពុជា|នៅទាប]]នៅឡើយ បើប្រៀបធៀបនឹងប្រទេសដទៃទៀតក្នុងតំបន់។ ក្រុមគ្រួសារជនបទភាគច្រើនបំផុតពឹងផ្អែកលើកសិកម្មនិងអនុវិស័យដែលទាក់ទងនឹងវិស័យនេះ។ ស្រូវអង្ករ ត្រី ឈើ កាត់ដេរ និងកៅស៊ូគឺជាទំនិញនាំចេញសំខាន់របស់កម្ពុជា។ [[វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវស្រូវអន្តរជាតិ]] (វ.ស.ស.អ. រឺ IRRI) បានដាក់បញ្ចូលឡើងវិញច្រើនជាងវិវិធភាពស្រូវតាមបែបប្រពៃណី៧៥០ទៅក្នុងកម្ពុជាតាមរយៈធនាគារស្រូវរបស់ខ្លួននៅ[[ហ្វីលីពីន|ភ្វីលីពីន]]។<ref>Jahn 2006,[https://web.archive.org/web/20080819194125/http://www.irri.org/publications/today/pdfs/6-2/RiceToday%206-2.pdf 2007]</ref> វិវិធភាពទាំងនេះត្រូវបានប្រមូលនៅទសវត្ស១៩៦០។ [[ឯកសារ:SKYLINE.OF.PHNOM.PENH.OLYMPIC.jpg|រូបភាពតូច|220x220ភីកសែល|ទិដ្ឋភាពការសាងសង់អគារថ្មីៗនៅរាជធានីភ្នំពេញ និងទីស្នាក់ការធនាគារមេគង្គ(ខាងឆ្វេង)។]] ផ្អែកលើអ្នកសេដ្ឋវិទូ ម.រ.អ.: [[កំណើនផសសជាមធ្យមប្រចាំឆ្នាំ]]សម្រាប់សម័យកាល២០០១-២០១០គឺមាន៧,៧%ធ្វើឱ្យប្រទេសនេះក្លាយជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសកំពូលទាំងដប់របស់ពិភពលោកដែលមានកំណើនផសសជាមធ្យមប្រចាំឆ្នាំ​ខ្ពស់បំផុត។ ទេសចរណ៍ធ្លាប់ជាឧស្សាហកម្មដែលមានកំណើនលឿនបំផុតរបស់កម្ពុជា ជាមួយនិងដំណល់ដែលកើនឡើងពី២១៩០០០ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ទៅជាង២លាននៅឆ្នាំ២០០៧។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៤ អតិផរណាធ្លាប់មាន១,៧%និងការនាំចេញ១,៦&nbsp;រយកោដិ$ស.រ.។ ចិនគឺជាប្រភពនៃ[[វិនិយោគទុនផ្ទាល់បរទេស]]ធំបំផុតរបស់កម្ពុជា។ ចិនបានធ្វើផែនការចំណាយ៨&nbsp;រយកោដិ$ ក្នុងគម្រោងការ៣៦០ក្នុងប្រាំពីរខែដំបូងនៃឆ្នាំ២០១១។ ចិនក៏ជាប្រភពជំនួយបរទេសដ៏ធំបំផុតដែរ ដែលផ្ដល់ជំនួយប្រហែល៦០០&nbsp;លាន$នៅឆ្នាំ២០០៧ និង២៦០&nbsp;លាន$នៅឆ្នាំ២០០៨។ ធនាគារជាតិកម្ពុជាគឺជាធនាគារកណ្ដាលនៃព្រះរាជាណាចក្រនេះហើយផ្ដល់ការត្រួតពិនិត្យនិយ័តកម្មលើវិស័យធនាគាររបស់ប្រទេស​និងទទួលខុសត្រូវតាមផ្នែកសម្រាប់ការបង្កើន[[វិនិយោគទុនផ្ទាល់បរទេស]]នៅក្នុងប្រទេស។ រវាងឆ្នាំ២០១០ និង ២០១២ ចំនួននៃធនាគារដែលបានធ្វើនិយ័តកម្មនិងស្ថាប័នចុល្ល-ហិរញ្ញវត្ថុដែលបានកើនឡើងចាប់តាំងពី៣១អង្គភាពគ្របដណ្ដប់លើស្ថាប័ន៧០​ដោយឡែកៗគ្នាក្រោមបន្ទាត់កំណើនក្នុងវិស័យធនាគារនិងហិរញ្ញវត្ថុកម្ពុជា។ នៅឆ្នាំ២០១២ ការិយាល័យឥណទានកម្ពុជាត្រូវបានបង្កើតឡើងជាមួយការត្រួតពិនិត្យនិយ័តកម្មដោយផ្ទាល់ដោយធនគារជាតិកម្ពុជា។<ref>{{Cite web |url=http://www.creditbureaucambodia.com/about-us/credit-bureau-cambodiacom.html |title=CBC's Mission |access-date=2012-09-06 |archivedate=2013-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130613093221/http://www.creditbureaucambodia.com/about-us/credit-bureau-cambodiacom.html |url-status=dead }}</ref> ការិយាល័យឥណទានបង្កើនឡើងនូវតម្លាភាពនិងស្ថេរភាពនៅក្នុងវិស័យធនាគារកម្ពុជា ពេលនោះដែរ ធនាគារទាំងអស់និងក្រុមហ៊ុនចុល្ល-ហិរញ្ញវត្ថុបច្ចុប្បន្នតម្រូវតាមច្បាប់ឱ្យរាយការណ៍ភាពជាក់ស្ដែងនិងតួលេខទៀងទាត់ទាក់ទងនឹង​ការប្រព្រឹត្តទៅនូវកម្ចីក្នុងប្រទេស។ មួយក្នុងចំណោមការប្រឈមធំបំផុតរបស់កម្ពុជាជាក់ស្ដែងគឺប្រជាជនដែលមានវ័យចាស់ៗជាធម្មតាខ្វះការអប់រំ ជាពិសេសនៅទីជនបទ ដែលរងទុក្ខវេទនាពីកង្វះហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធគោល។ ការភ័យខ្លាចអំពីស្ថេរភាពនយោបាយនិងអំពើពុករលួយក្នុងរដ្ឋាភិបាលបានបន្តុចបង្អាក់វិនិយោគទុនបរទេសនិងពន្យារជំនួយបរទេស ទោះបីមានជំនួយសំខាន់ៗពីពួកម្ចាស់អំណោយទ្វេភាគីនិងពហុភាគីក៏ដោយ។ ម្ចាស់អំណោយបានសន្យាផ្ដល់៥០៤&nbsp;លាន$ ដល់ប្រទេសនេះនៅឆ្នាំ២០០៤<ref name="CIACB">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html CIA FactBook.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |date=2010-12-29 }}. Retrieved September 9, 2006.</ref> កាលណោះ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]]តែឯងបានផ្ដល់៨៥០&nbsp;លាន$ជាកម្ចី ផ្ដល់ និងជំនួយបច្ចេកទេស។ <ref name=ADB>[http://www.adb.org/Documents/Fact_Sheets/CAM.asp A Fact Sheet: Cambodia and ADB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404015954/http://www.adb.org/Documents/Fact_Sheets/CAM.asp |date=2007-04-04 }}, Asian Development Bank. Retrieved September 9, 2006.</ref> ===ទេសចរណ៍=== [[File:Baray rice paddies.jpg|thumb|200px|right|វាលស្រែនៅ[[ស្រុកបារាយណ៍|បារាយណ៍]] [[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]]]] [[File:Battambang Provinz 01.jpg|thumb|កសិករកំពុងច្រូតស្រូវនៅ[[ខេត្តបាត់ដំបង]]]] ឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍គឺជាប្រភពធំបំផុតទីពីរនៃ[[រូបិយវត្ថុរឹង]]របស់ប្រទេសនេះបន្ទាប់ពីឧស្សាហកម្មវាយនភណ្ឌ។<ref name="USDOS3"/> រវាងខែមករា និង ធ្នូ ឆ្នាំ២០០៧ ការមកដល់ពួកអ្នកទេសចរ២,០&nbsp;លាននាក់ ដែលមានកំណើន១៨,៥%លើសកាលពីពេលដូចគ្នាក្នុងឆ្នាំ២០០៦។ ភាគច្រើនបំផុត (៥១%) បានឆ្លងកាត់ខេត្ត[[សៀមរាប]] ក្រៅពីនោះ (៤៩%) ឆ្លងកាត់ភ្នំពេញនិងគោលដៅផ្សេងៗទៀត។<ref name="CAGOV">Ministry of Tourism. . Retrieved December 29, 2008.</ref> គោលដៅទេសចរណ៍ផ្សេងៗទៀត​រួមមាន[[ក្រុងព្រះសីហនុ]]នៅខាងកើតឆៀងខាងត្បូងដែលមានរមណីយដ្ឋានឆ្នេរជាទីពេញនិយមជាច្រើននិងតំបន់នេះស្ថិតនៅក្បែរ[[ក្រុងកំពត|កំពត]]និង[[កែប]]​រួមមាន​[[ស្ថានីយភ្នំបូកគោ]]។ ទេសចរបានកើនឡើងជាបន្តបន្ទាប់រាល់ឆ្នាំក្នុងពេលមានស្ថេរភាព បើប្រៀបធៀបចាប់តាំងពីការបោះឆ្នោត[[អ៊ុនតាក់]]១៩៩៣ នៅឆ្នាំ១៩៩៣ធ្លាប់មានទេសចរអន្តរជាតិ ១១៨ ១៨៣នាក់ និងនៅឆ្នាំ២០០៩មានទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ២ ១៦១​ ៥៧៧នាក់។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia-tourism.org/download/Cambodia_Touris_Statistics_2010.pdf |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2012-09-06 |archivedate=2011-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110304011512/http://www.cambodia-tourism.org/download/Cambodia_Touris_Statistics_2010.pdf |url-status=dead }}</ref> ភាគច្រើនបំផុតនៃពួកអ្នកទេសចរគឺជនជាតិ ជប៉ុន ចិន ភ្វីលីពីន អាមេរិក កូរ៉េខាងត្បូង និង បារាំង របាយការណ៍បាននិយាយ បន្ថែមថាឧស្សាហកម្មនេះបានរកប្រាក់ចំណូល ១៤០០&nbsp;លានដុល្លារស.រ.មួយភាគក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ដោយគិតទៅស្ទើរតែដប់ភាគរយនៃផលិតផលជាតិសរុបរបស់ព្រះរាជាណាចក្រនេះ។<ref>[http://www.sokhahotels.com/ Sokha Hotels & Resorts | Official Site | Cambodia Hotels]. Sokhahotels.com. Retrieved on June 20, 2011.</ref> សារព័ត៌មានភាសាចិនជៀនហួប្រចាំថ្ងៃបានវាយតម្លៃជាផ្លូវការថាកម្ពុជានឹងមានដំណល់ទេសចរបរទេសបីលាននាក់នៅ​ឆ្នាំ២០១០និង​ប្រាំលាននាក់នៅឆ្នាំ២០១៥។ ទេសចរណ៍គឺជាឧស្សាហកម្មមួយក្នុងចំណោមឧស្សាហកម្មគោលដែលកើនឡើងបីដងរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។ ឧទ្យានប្រវត្តិសាស្ត្រ អង្គរវត្ត នៅខេត្ត[[សៀមរាប]] ឆ្នេរសមុទ្រ នៅព្រះសីហនុ និងទីក្រុងរាជធានីភ្នំពេញគឺជាទីទាក់ទាញសំខាន់សម្រាប់ពួកទេសចរបរទេស។<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2008-01/07/content_7377419.htm Foreign tourist arrivals in Cambodia to increase by 20% on annual basis _English_Xinhua]. News.xinhuanet.com (January 7, 2008). Retrieved on June 20, 2011.</ref> ឧស្សាហកម្មវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍របស់កម្ពុជាប្រើមនុស្សភាគច្រើនដែលរស់នៅក្បែរទីកន្លែងចំណាប់អារម្មណ៍សំខាន់ៗ។ ជាក់ស្ដែង ចំនួនវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ដែលផលិតឡើងមិនគ្រប់គ្រាន់ទៅនឹងចំនួនទេសចរកើនឡើងឡើយ ហើយផលិតផលភាគច្រើនដែលលក់ទៅឱ្យពួកអ្នកទេសចរ នៅតាមទីផ្សារនានាត្រូវបានគេនាំចូលពី ចិន ថៃ និង វៀតណាម។<ref>{{cite web|url=http://www.aha-kh.com/ |title=សមាគមជនពិការអង្គស.ព.អ. &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Aha-kh.com |date= |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣}}</ref> វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍មួយចំនួនដែលផលិតក្នុងស្រុករួមមាន: * [[ក្រមា]] * ស្នាដៃដីដុត * សាប៊ូដុំ ទៀន គ្រឿងទេស <ref>{{cite web |url=http://www.senteursdangkor.com/html/en/our_products.php/ |title=Senteur d'Angkor &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Senteursdangkor.com |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣ |archivedate=2013-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504161246/http://www.senteursdangkor.com/html/en/our_products.php/ |url-status=dead }}</ref> * ចម្លាក់ឈើ គ្រឿងម្រ័ក្សណ៍ខ្មុក គ្រឿងលាបពណ៌ប្រាក់ <ref>{{cite web |url=http://www.artisansdangkor.com/shop/en/ |title=Artisan d'Angkor &#124; ស្ថានីយ៍ផ្លូវការ |publisher=Artisansdangkor.com |accessdate=១៥ មីនា ២០១៣ |archivedate=2013-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130301230616/http://www.artisansdangkor.com/shop/en/ |url-status=dead }}</ref> * ដបលាបថ្នាំមានច្រកស្រា-ស ===វប្បកម្ម=== {| class="wikitable" |- ! ការពិពណ៌នា !! ការស្ទាបស្ទង់!! ចំណាត់ថ្នាក់ !! ពិភពលោក |- | អ្នកផលិត[[ល្មុត]]កំពូលទាំង១០ (២០០៧) || [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]]|| ១០ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយពាន់) || ១,១៦០ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយពាន់) |- | អ្នកផលិត[[ស្រូវ]]កំពូលទាំង១២ (២០១០)|| [[អង្គការស្បៀងអាហារនិងកសិកម្ម]]|| ៨,២ (តោនរង្វាស់រង្វាល់មួយលាន)|| |- |} {{wide image|Buddhist monks in front of the Angkor Wat.jpg|600px|<center> ទិដ្ឋភាព[[អង្គរវត្ត]]នៅ[[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]]។ អង្គរវត្តសព្វថ្ងៃនេះគឺជាចំណាប់អារម្មណ៍ទេសចរដ៏សំខាន់របស់កម្ពុជានិងក៏ត្រូវបានទៅលេងទស្សនាដោយពួក​អ្នកទេសចរជាច្រើនមកពីជុំវិញពិភពលោក។ </center>}} ==ប្រជាសាស្ត្រ== '''{{Main|ប្រជាសាស្ត្រកម្ពុជា|ក្រុមជនជាតិនៅកម្ពុជា|សាសនានៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:Cambodia couple (10678542994).jpg|រូបភាពតូច|ប្ដីប្រពន្ធមួយគូនៅខេត្តកោះកុង]] ប្រជាពលរដ្ឋ ៨៥% ជាអ្នកធ្វើស្រែចម្ការ។ បើគិតមកដល់់ឆ្នាំ ២០០៧ ចំនួនប្រជាជនកម្ពុជា មានប្រហែល១៤ លាននាក់​(ភេទប្រុស ៦ ៣៤៨ ១១២ និងភេទស្រី ៦ ៧៥១ ៣៦០​)​ តាមរយៈជំរឿនប្រជារាស្រ្តនៅឆ្នាំ២០០០។ * ៩៥%គឺជាជាតិពន្ធុខ្មែរ។ * ​៥%គឺជាជាតិពន្ធុដទៃទៀតដូចជា ចិន យួន ចាម ...។ តាមការប៉ាន់ស្មានប្រជាជនប្រមាណ ៨៥% ទៅ៩០% រស់នៅទីជនបទ។ ដូចជានៅឆ្នាំ២០១០ កម្ពុជាមានប្រជាជន ១៤ ៨០៥ ៣៥៨នាក់តាមការប៉ាន់ស្មាន។ កៅសិបភាគរយនៃប្រជាជនកម្ពុជាមានដើមកំណើត[[ខ្មែរ (ជនជាតិ)|ខ្មែរ]]និងនិយាយ[[ភាសាខ្មែរ]] ដែលជាភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះ។ ប្រជាជនរបស់កម្ពុជាមានភាពស្រដៀងគ្នាតិចតួច។ ជនជាតិភាគតិចរបស់ប្រទេសនេះមានចំនួន៥% រួមមាន[[យួន]] (២ ២០០ ០០០នាក់) [[ចិនកម្ពុជា|ចិន]] (១ ១៨០ ០០០នាក់) [[ចាម]] (៣១៧ ០០០នាក់) ភូមា និង[[ខ្មែរលើ]] (៥៥០ ០០០នាក់)។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |title=ភ.ស.ក. – សៀវភៅការពិតពិភពលោក |publisher=Cia.gov |accessdate=២១ធ្នូ ២០១០ |archivedate=2010-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |url-status=dead }}</ref> {{failed verification|date=មិថុនា ២០១២}} អត្រាកំណើតរបស់ប្រទេសនេះគឺ២៥,៤ក្នុងចំណោម១០០០នាក់។ អត្រា[[កំណើនប្រជាជន]]របស់ប្រទេសគឺ១,៧០% គួរឱ្យកត់សំគាល់ខ្ពស់ជាងអត្រាប្រជាជននៅថៃ កូរ៉េខាងត្បូង និងឥណ្ឌា។<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html?countryName=Cambodia&countryCode=cb&regionCode=eas&rank=57#cb |title=CIA – The World Factbook<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-09-06 |archivedate=2018-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181013004443/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html?countryName=Cambodia&countryCode=cb&regionCode=eas&rank=57#cb |url-status=dead }}</ref> សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីនិងផលវិបាករបស់សង្គ្រាមនេះបានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់គួរឱ្យកត់សំគាល់ដល់ប្រជាជនកម្ពុជា ប្រជាជន៥០%ទាំងនោះគឺជាក្មេងអាយុជាង២២ឆ្នាំ។ អត្រាស្ត្រីភេទមាន១,០៤ទល់នឹងបុរសភេទ កម្ពុជាមានអត្រាភេទល្អៀងទៅខាងស្ត្រីភេទដែលជាអត្រាច្រើនបំផុតក្នុងមហាអនុតំបន់មេគង្គ។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html |title=ភ.ស.ក. សៀវភៅការពិតពិភពលោក |publisher=Cia.gov |accessdate=២១ធ្នូ ២០១០ |archivedate=2013-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016065003/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/fields/2018.html |url-status=dead }}</ref> ក្នុងអត្រាប្រជាជនកម្ពុជាជាង៦៥ អត្រាស្ត្រីភេទទល់នឹងបុរសភេទគឺ១,៦:១។<ref name="CIACB"/> ប្រជាជនកម្ពុជាបង្អាញនូវលក្ខណៈពិសេសសំខាន់ៗជាច្រើន។ ទី១ដោយសារការកើនឡើងពួកក្មេងៗយ៉ាងឆាប់រហ័សក្រោយឆ្នាំ១៩៧៩ ចំនួនប្រជាជនវ័យកេ្មងមានយ៉ាងហោចណាស់ ពាក់កណ្តាលមានអាយុក្រោម១៨ឆ្នាំនៃអាយុសព្វថៃ្ងនេះ។ ទី២ សមាមាត្រចំនួននារីជាមួយប្រជាជនពេញវ័យគឺខ្ពស់ រហូតដល់ទៅ៥០%នៃប្រជាជន ដែលមានអាយុ១៨ឆ្នាំ ឬក៏ភាគច្រើនជាស្រ្តី។ ជាលទ្ធផលនៃសង្រ្គាមចំនួនសមាមាត្រ ខ្ពស់គួរសមនៃស្រ្តីនៅផ្ទះយ៉ាងហោចណាស់២៥% យោងទៅតាមយូនីសេហ្វ។ ប្រជាជនកម្ពុជា និង[[ឡាវ]] ត្រូវបានគេមើលឃើញថាមានចំនួនតិច ប្រៀបទៅនឹងចំនួនប្រជាជនវៀតណាម និងថៃ និងតាមរយៈ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនជាមធ្យមនៅក្នុងប្រទេសតិចជាងគេ គឺតិចជាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម។ តំបន់ប្រជាជនរស់នៅយ៉ាងច្រើននៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជាមិនមានច្រើនដូចជាការប្រមូលផ្តុំនៃប្រជាជនដែលគេបានរក ឃើញនៅតាមដងទនេ្លក្រហម និងទនេ្លមេគង្គក្នុងប្រទេសវៀតណាមទេ។ ប្រជាជនកម្ពុជាមានចំនួន ១២ ៤៩១ ៥០១នាក់(ការប៉ាន់ស្មានក្នុងឆ្នាំ២០០១)។ ប្រជាជនកើនឡើងប្រហែលចំនួន២,៣% ក្នុងមួយឆ្នាំ ជាប្រទេសមួយ ដែលមាន អត្រាកំណើនខ្ពស់។ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនគឺ ៦៩ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដែលប្រមូលផ្តុំនៅតាមតំបន់ទំនាបកណ្តាល។ តំបន់ភ្នំនៃប្រទេស មានជំងឺគ្រុនចាញ់ដែលធ្វើអោយ ប្រជាជនរស់នៅតំបន់នោះមាន ចំនួនតិចហើយមិនមានទឹកគ្រប់គ្រាន់ នៅខេត្តភាគខាងជើង អំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ ក្រោម របបឃោរឃៅខែ្មរក្រហម ទីក្រុងរបស់ប្រទេសកម្ពុជាទាំងអស់គ្មានប្រជាជនរស់នៅ ហើយលំនៅដ្ឋានទាំងឡាយត្រូវបានគេបោះបង់ចោល។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.population.html |title=រាជរដ្ឋាភិបាលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា៖ប្រជាជនកម្ពុជា |access-date=2008-02-25 |archivedate=2008-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080217061630/http://www.cambodia.gov.kh/unisql2/egov/khmer/country.population.html |url-status=dead }}</ref> {{ទីក្រុងធំៗបំផុតកម្ពុជា}} ===ភាសា=== '''{{Main|ភាសាខ្មែរ}}''' {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 500 | image1 = Khmer script in school.jpg | image2 = Lolei (5).JPG | image3 = Khmer inscription within the Angkor Wat.jpg | image4 = | image5 = | footer = ភាសាខ្មែរ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: ផ្ទាំងរូបភាពសរសេរព្យញ្ជនៈអក្សរខ្មែរទាំង ៣៣ តួ នៅសាលាមួយក្នុងខេត្តបាត់ដំបង ។, សិលាចារឹកអក្សរខ្មែរ នៅ[[ប្រាសាទលលៃ]], សិលាចារឹកខ្មែរក្នុង[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]] | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ភាសាខ្មែរគឺជាសមាជិកមួយនៃអំបូររង[[ខ្មែរ-មន]]នៃក្រុម[[ភាសាទក្សិណអាស៊ី]]។ បារាំង កាលពីមុនគឺជាភាសារបស់រដ្ឋាភិបាលនៅ[[ឥណ្ឌូចិន]] នៅតែត្រូវនិយាយដោយប្រជាជនខ្មែរដែលមានវ័យចំណាស់ភាគច្រើន។ ភាសាខែ្មរមានអ្នកប្រើចំនួនជាង ៩៥%ក្នុងចំណោមប្រជាជន។ រីឯភាសាបារាំងជាភាសាទី២ ក៏ត្រូវបានគេនិយាយផងដែរ តែភាគច្រើនចាស់ៗជាអ្នកប្រើប្រាស់។ បារាំងជាភាសាស្ពានមួយដើម្បីសិក្សានៅសាលានិងសាកលវិទ្យាល័យមួយចំនួនដែលត្រូវបានផ្ដល់មូលនិធិដោយរដ្ឋាភិបាលបារាំង។ [[បារាំងបែបខ្មែរ (ភាសាវិទ្យា)|បារាំងបែបខ្មែរ]] ជាភាសាដែលសេសសល់កាលពីអតីតអាណានិគមរបស់ប្រទេសនេះ ហើយក៏ជាគ្រាមភាសាមួយដែលត្រូវបានគេជួបប្រទះនៅកម្ពុជានិងជួនកាលបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល ជាពិសេសនៅក្នុងតុលាការ។<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/culture/2010-06/30/c_13377375.htm U.S. helps English program for poor Cambodian students]. News.xinhuanet.com (June 30, 2010). Retrieved on June 20, 2011.</ref> ក្នុងប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ ជនកម្ពុជាវ័យក្មេងៗភាគច្រើន ដែលពួកគេទាំងនោះនៅក្នុងថ្នាក់់ធុរកិច្ចពេញចិត្តការរៀនជាភាសាអង់គ្លេស។ ក្នុងទីក្រុងសំខាន់ៗនិងមជ្ឈមណ្ឌលទេសចរណ៍នានា អង់គ្លេសគឺត្រូវបាននិយាយយ៉ាងទូលំទូលាយនិងបានបង្រៀននៅក្នុងសាលាមួយចំនួនភាគច្រើនពីព្រោះដោយសារតែចំនួនដ៏ច្រើន​លើសលប់នៃពួកអ្នកទេសចរ​មកពីប្រទេសនានានិយាយភាសាអង់គ្លេស។ ទោះបីជាស្ថិតនៅឯជនបទយ៉ាងណាក៏ពិតមែនក្ដី ក៏ប្រជាជនវ័យក្មេងៗភាគច្រើនបំផុតយ៉ាងហោចណាស់ក៏ចេះនិយាយអង់គ្លេសតិចតួចដែរ ទំនងត្រូវបានបង្រៀនជាញឹកញយដោយ[[ព្រះសង្ឃ]]នៅក្នុង[[វត្ត]]អារាមក្នុងតំបន់ ដែលជាកន្លែងក្មេងជាច្រើនត្រូវបានអប់រំបណ្ដុះបណ្ដាល។ ===សាសនា=== [[File:Monks at Angkor.jpg|250px|left|thumb|[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]]គឺជាសាសនាផ្លូវការរបស់កម្ពុជា។]] [[ឯកសារ:Cambodia 11th C - Buddha sheltered by naga IMG 9608 Museum of Asian Civilisation.jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|[[ព្រះពុទ្ធ]]កំពុងសមាធិប្រក់នាគនាសតវត្សទី១១។]] [[ព្រះពុទ្ធសាសនា]][[ថេរវាទ]]គឺជាសាសនាផ្លូវការរបស់កម្ពុជា ដែលត្រូវបានកាន់ដោយប្រជាជន៩៥%។ ប្រពៃណីពុទ្ធសាសនាថេរវាទរីកសាយភាយនិងរឹងមាំគ្រប់បណ្ដាខេត្តទាំងអស់ ដែលមានវត្តអារាមចំនួន៤៣៩២តាមការប៉ាន់ស្មានទូទាំងប្រទេសនេះ។<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148861.htm Cambodia<!-- Bot generated title -->]</ref> ជនជាតិខ្មែរមួយភាគធំគឺជាពុទ្ធសាសនិក និងមានសមាគមស្និទនឹងព្រះពុទ្ធសាសនា ប្រពៃណីវប្បធម៌ និងជីវិតប្រចាំថ្ងៃជាច្រើន។ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ចំពោះព្រះពុទ្ធសាសនាជាទូទៅត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្នូលនៃអត្តសញ្ញាណជនជាតិនិងវប្បធម៌របស់ប្រទេសនេះ។ សាសនានៅកម្ពុជា រួមមាន ព្រះពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានគាបសង្កត់ដោយពួកខ្មែរក្រហមកំឡុងចុងទសវត្ស១៩៧០ ក៏ប៉ុន្តែក៏ចាប់មានវិញតាមរយៈការស្ដារឱ្យដូចដើមវិញដែរ។ ឥស្លាមគឺជាសាសនានៃពួក[[ចាម]]ភាគច្រើននិងពួក[[ពួកម៉ាឡេ (ក្រុមជនជាតិ)|ម៉ាឡេ]]ភាគតិចនៅកម្ពុជា។ ភាគច្រើននៃពួកមូស៊្លីមគឺជាពួក[[ឥស្លាមសូនី|សូនី]]នៃសាលា[[ឝាផ្វែយ]]និងត្រូវបានគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងនៅ[[ខេត្តកំពង់ចាម]]។ ថ្មីៗនេះ មានពួកមូស៊្លីមជាង ៣០០ ០០០នាក់នៅក្នុងប្រទេស។ ប្រជាជនកម្ពុជាមួយភាគរយត្រូវបានគេកត់សំគាល់អត្តសញ្ញាណថាជាគ្រិស្តសាសនិក ខាងកាតូលិកដែលបង្កើតឡើងនូវក្រុមភាគច្រើនបំផុតបន្តបន្ទាប់មកគឺពួកប្រូតេស្តង់។ ថ្មីៗនេះមានពួកកាតូលិក២០០០នាក់នៅកម្ពុជាដែលតំណាងឱ្យ០,១៥%នៃប្រជាជនសរុប។ និកាយផ្សេងៗទៀតរួមមាន [[ពួកបាបទិស្ត៍]] [[សម្ព័ន្ធភាពគ្រិស្តសាសនិកនិងសាសនទូត]] [[ពួកពិធីនិយម]] [[ពួកសាក្សីព្រះយ៉េហូវ៉ា]] [[ពួកបញ្ញាសាសាវ័ក រឺ រួបរួម]] និង[[ព្រះវិហារយេស៊ូគ្រិស្តនៃពួកសន្តៈថ្ងៃចុងក្រោយ]]។ <ref name="USDOS">Bureau of Democracy, Human Rights, and Labour of the US Department of State. [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51507.htm ''International Religious Freedom Report 2005''.]. Retrieved July 24, 2006.</ref> [[ពុទ្ធសាសនាមហាយាន]]គឺជាសាសនាចិននិងយួនភាគច្រើនដែលរស់នៅកម្ពុជា។ ធាតុសំខាន់នៃការប្រតិបត្តិសាសនាផ្សេងៗដូចជា [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន|វីរបុរស]]និងបុព្វការីជនអ្នកស្រុក [[ខុងជឺនិយម|សាសនាខុងជឺ]] និង[[សាសនាតាវ]]លាយឡំជាមួយពុទ្ធសាសនាចិនក៏ត្រូវបានគេបដិបត្តិដែរ។ {{bar box |title= សាសនានៅកម្ពុជា |titlebar=#ddd |left1=សាសនា |right1=ភាគរយ |float=right |bars= {{bar percent|ព្រះពុទ្ធ|orange|៩៦,៤}} {{bar percent|ឥស្លាម|green|២,១}} {{bar percent|គ្រិស្ត|blue|១,៣}} {{bar percent|ផ្សេងៗ|pink|០​,៣}} }} ===ការអប់រំ=== '''{{Main|ការអប់រំនៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:School kids jumping in Cambodia (13578591625).jpg|រូបភាពតូច|200x200ភីកសែល|សិស្សានុសិស្សនៃសាលាបឋមសិក្សានៅ[[ខេត្តកំពត]]]] [[ក្រសួងអប់រំ យុវជន និង កីឡា (កម្ពុជា)|ក្រសួងអប់រំ យុវជន និង កីឡា]]ទទួលខុសត្រូវចំពោះការបង្កើតគោលនយោបាយជាតិនិងគោលមគ្គុទេសន៍សម្រាប់ការអប់រំនៅកម្ពុជា។ ប្រព័ន្ធអប់រំកម្ពុជាគឺត្រូវបានធ្វើវិមជ្ឈការយ៉ាងខ្លាំង ជាមួយរដ្ឋាភិបាលទាំងបីកម្រិត ថ្នាក់កណ្ដាល ខេត្ត និងស្រុកដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួន។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាប្រកាសថាការអប់រំខានមិនបានដោយឥតគិតថ្លៃរយៈពេលប្រាំបួនឆ្នាំ ដែលធានាសិទ្ធិជាសកលដល់គុណភាពការអប់រំជាមូលដ្ឋានគ្រឹះ។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ការអប់រំត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាប្រជាជន៧៣,៦%ចេះអាននិងសរសេរ (បុរស៨៤,៧% និងស្ត្រី៦៤,១%)។<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html Central Intelligence Agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124171442/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html |date=2016-11-24 }}. Cia.gov. Retrieved on June 20, 2011.</ref> អាយុយុវជនប្រុស (១៥-២៤ឆ្នាំ)មានអត្រាអក្ខរភាព៨៩%ប្រៀបធៀបនឹង៨៦%ចំពោះស្រីៗ។<ref>{{Cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/cambodia_statistics.html |title=UNICEF – Cambodia – Statistics<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-09-06 |archivedate=2013-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130402220546/http://www.unicef.org/infobycountry/cambodia_statistics.html |url-status=dead }}</ref> ប្រព័ន្ធអប់រំនៅកម្ពុជាបន្តប្រឈមនឹងការប្រឈមជាច្រើន ប៉ុន្តែកំឡុងពេលប៉ុន្មានឆ្នាំមុននេះ មានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ជាពិសេសស្ថានភាពនៃការចុះឈ្មោះជាទៀងទាត់ ការណែនាំចាត់ចែងផ្អែកទៅលើកម្មវិធី និងកិច្ចអភិវឌ្ឍតាមក្របខណ្ឌគោលនយោបាយជួយដល់កុមារដែលមានវិបត្តិឱ្យទទួលបានលទ្ធភាពចូលទៅក្នុងការអប់រំ។<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/CAMBODIAEXTN/0,,contentMDK: 21016209~menuPK:293886~pagePK:1497618 ~piPK:217854~theSitePK:293856,00.html]{{dead link|date=មិថុនា ២០១១}}</ref> សាកលវិទ្យាល័យដែលបានអះអាងរបស់កម្ពុជាភាគច្រើន មួយចំនួនមានទីតាំងនៅភ្នំពេញ។ ជាប្រពៃណី ការអប់រំនៅកម្ពុជាត្រូវបានផ្ដល់ដោយវត្តអារាម ដូច្នេះការអប់រំដែលផ្ដល់ឱ្យភាគច្រើនមានតែសម្រាប់មនុស្សប្រុស<ref>.http://www.culturalprofiles.net/cambodia/Directories/Cambodia_Cultural_Profile/-36.html</ref> អំឡុងរបប[[ខ្មែរក្រហម]] ការអប់រំបានរងនូវការដើរថយក្រោយគួរឱ្យកត់សំគាល់។ ជាមួយការជាប់ទាក់ទងចំពោះដំណើរការសិក្សាចំណោមសិស្សសាលាបឋមសិក្សាកម្ពុជា ការស្រាវជ្រាវបានបង្ហាញថាអាកប្បកិរិយានិងជំនឿរបស់ម៉ែឪបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់។<ref>Eng, S. (2013). Cambodian Early Adolescents’ Academic Achievement The Role of Social Capital. The Journal of Early Adolescence, 33(3), 378-403.</ref> ជាក់ស្ដែង ការសិក្សាបានរកឃើញថាសមិទ្ធិផលការសិក្សាកាន់តែខ្សោយរបស់កូនៗមានការជាប់ពាក់ព័ន្ធជាមួយការប្រកាន់ជំនឿ​លើព្រេងវាសនាដ៏មុតមាំរបស់ឪពុកម្ដាយខ្លាំងពេក (ឧ. កម្លាំងមនុស្សមិនអាចផ្លាស់ប្ដូរព្រេងវាសនាបានទេ)។ ការសិក្សាបានរកឃើញបន្ថែមទៀតថា ''ចម្ងាយនៃការស្នាក់នៅ'' នៃឪពុកម្ដាយនៅក្នុងសហគមន៍ដែលក្នុងនោះ ពួកគាត់បានប្រមើលមើលសមិទ្ធិផលសិក្សាកូនៗរបស់ពួកគាត់កាន់តែល្អប្រសើរ។ សរុបទៅ ការសិក្សានេះបានចង្អុលបញ្ហាញចំពោះតួនាទីនៃមូលធនសង្គមក្នុងការស្ដែងចេញនិងការចូលទៅក្នុងការអប់រំ ក្នុងសង្គមខ្មែរដែលក្នុងនោះលក្ខណៈនិងជំនឿរបស់គ្រួសារគឺជាចំណុចកណ្ដាលចំពោះការស្វែងយល់។ ===សុខភាព=== '''{{Main|សុខភាពនៅកម្ពុជា}}''' [[ឯកសារ:Midwife was diagnosing for malaria a pregnant woman when visiting ANC at Promoy health center, Pursat province, 2014. Photo by Kharn Lina CAP-Malaria Cambodia (22759072679).jpg|រូបភាពតូច|ឆ្មបកម្ពុជាកំពុងធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យរកជំងឺគ្រុនចាញ់ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះដោយយកចិត្តទុកដាក់នៅមណ្ឌលសុខភាពមួយក្នុងខេត្តពោធិសាត់]] គុណភាពសុខភាពនៅកម្ពុជាកំពុងតែលើកកម្ពស់។ ដូចគ្នាដែរក្នុងឆ្នាំ២០១០ [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]គឺ៦០ឆ្នាំសម្រាប់បុរសនិង៦៥ឆ្នាំសម្រាប់ស្ត្រី ការចម្រើនដ៏សំខាន់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៩ នៅពេលនោះភាពរំពឹងអាយុជាមធ្យមគឺ៤៩,៨ និង៤៦,៨រៀងគ្នា។<ref>[http://www.embassyofcambodia.org.nz/cambodia.htm Cambodia]. Embassyofcambodia.org.nz. Retrieved on June 20, 2011.</ref> តំហែទាំសុខភាពត្រូវបានផ្ដល់ដោយគ្រូពេទ្យជំនាញសាធារណៈនិងឯកជន ហើយការស្រាវជ្រាវបានរកឃើញថាជំនឿទុកចិត្តក្នុងការផ្ដល់សុខភាពគឺជាកត្តាគន្លឹះមួយក្នុងការបង្កើននូវការយល់ដឹងអំពីសេវាតំហែទាំ​សុខភាពនៅកម្ពុជា​តាមស្រុកស្រែជនបទ។<ref>{{cite journal|last=អូហ្សាវ៉ា|first=សាជិកុ|coauthors=ដាមៀន-វ៉ខខឺរ|title=ការប្រៀបធៀបទំនុកចិត្តជាសាធារណៈទល់នឹងពួកអ្នកផ្ដល់តំហែទាំសុខភាពនៅកម្ពុជាស្រុកស្រែចម្ការ|journal=ផែនការគោលនយោបាយសុខភាព|year=២០១១|volume=២៦|issue=ផ្គត់ផ្គ.១|pages=i២០ - i២៩|url=http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html|accessdate=២៦ឧសភា ២០១២|archive-date=2012-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111133748/http://www.futurehealthsystems.org/publications/comparison-of-trust-in-public-vs-private-health-care-provide.html|dead-url=yes}}</ref> រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាធ្វើផែនការដើម្បីបង្កើនគុណភាពនៃតំហែទាំសុខភាពក្នុងប្រទេសដោយការលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងអំពី[[ហ៊ីវ]]/[[អេដស៍]] [[គ្រុនចាញ់]]និងជំងឺផ្សេងៗដទៃទៀត។ ការចំណាយរបស់រដ្ឋាភិបាលលើតំហែទាំសុខភាពត្រូវនឹង៥,៨%នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់កម្ពុជា (ផសស)។ [[អត្រាមរណភាពទារក]]របស់កម្ពុជាបានថយចុះចាប់ពី១១៥ក្នុងចំណោមកំណើតរស់១០០០នាក់នៅឆ្នាំ១៩៩៣ដល់៥៤​នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងរយៈកាលដដែល អត្រាមរណភាពក្រោមប្រាំឆ្នាំបានថយចុះចាប់ពី១៨១ដល់១១៥ក្នុងចំណោមកំណើតរស់១០០០នាក់។<ref name="cambodiawho">{{cite web|url=http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccs_khm_en.pdf|title=យុទ្ធសាស្ត្រសហប្រតិបត្តិការប្រទេសអ.ស.ព.|format=ទ.ឯ.ខ.|publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក|date=មេសា ២០០១|accessdate=២២មិថុនា ២០០៩}}</ref> ខេត្តដែលមានសុចនាករសុខភាពអាក្រក់បំផុត គឺ[[សុខភាពនៅខេត្តរតនគីរី|រតនគីរី]] កុមារ២២,៩%ស្លាប់មុនអាយុប្រាំឆ្នាំ។<ref>[http://www.methodfinder.com/wfpatlas/index.php?page=03&lang=e "ផែនទីមរណភាពកុមារនិងកង្វះអាហារូបត្ថម្ភជាតិ (លទ្ធផលអសន្តិសុខស្បៀងអាហារ)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010190629/http://www.methodfinder.com/wfpatlas/index.php?page=03&lang=e |date=2017-10-10 }}។ [[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក]]ស.ប.។ បានមកថ្ងៃ៤ឧសភា ២០០៨។</ref> [[មូលនិធិសង្គ្រោះកុមារអន្តរជាតិសហប្រជាជាតិ|យូនីសេផ្វ]]បានកត់សំគាល់កម្ពុជា ជាប្រទេសដែលមាន[[មីនដី]]ច្រើនបំផុតទីបីក្នុងពិភពលោក<ref name="UNICEF">UNICEF. [http://www.unicef.org/sowc96/9ldmines.htm "The Legacy of Landmines"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141203025217/http://www.unicef.org/sowc96/9ldmines.htm |date=2014-12-03 }}. Retrieved July 25, 2006.</ref> ដែលកំណត់មរណភាពអសេនិកជនជាង៦០០០០នាក់និងរាប់ពាន់នាក់ទៀតបានពិការ រឺ របួសចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧០ដោយសារតែមីនដីដែលមិនទាន់ផ្ទុះបានបន្សល់ទុកក្នុងដីនៅឯតំបន់ជនបទ។<ref name="PBSORG">PBS.org (July 25, 2003). [http://www.pbs.org/wnet/religionandethics/week647/cover.html ''Cambodia Land Mines''.]. Retrieved July 24, 2006.</ref> ជនរងគ្រោះភាគច្រើនគឺជាកុមារដែលឃ្វាលសត្វ រឺ លេងក្នុងវាលស្រែ។<ref name="UNICEF"/> មនុស្សពេញវ័យដែលរស់រានពីមីនដីជានិច្ចជាកាលតម្រូវឱ្យមាន[[ការកាត់អវយវៈ]]ដៃជើងមួយចំនួននិងត្រូវពឹងអាស្រ័យដោយ​ការសុំទានដើម្បីរស់។<ref name="PBSORG"/> យ៉ាងណាក្ដី ក៏ចំនួនស្លាប់ រឺរបួសដោយមីនដីបានថយចុះយ៉ាងខ្លាំង ចាប់ពី៨០០នាក់នៅឆ្នាំ២០០៥ រហូតមកដល់តិចជាង៤០០នាក់នៅឆ្នាំ២០០៦ និង២០៨នាក់នៅឆ្នាំ២០០៧ (៣៨នាក់បានស្លាប់និង១៧០នាក់រងរបួស)។<ref>{{cite web |url=http://lm.icbl.org/index.php/publications/display?url=lm/2007/cambodia.html |title=កម្ពុជា របាយការណ៍ត្រួតពិនិត្យមីនដី២០០៧ |publisher=Lm.icbl.org |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2023-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230428194152/http://archives.the-monitor.org/index.php/publications/display?url=lm/2007/cambodia.html |url-status=dead }}</ref> មានសហេតុភាពមីនក្នុងដី និង [[គ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះ]]ចំនួន២៧១ករណី បានកត់ត្រាដោយប្រព័ន្ធព័ត៌មានជនរងគ្រោះមីន/គ.ម.ផ.នៅកម្ពុជានៅឆ្នាំ២០០៨ ២៤៣នៅឆ្នាំ២០០៩ និង២៨៦នៅឆ្នាំ២០១០។ ការកើនឡើងនេះគឺដោយសារគ្រោះថ្នាក់ដោយមីនប្រឆាំងរថក្រោះពីរធំៗនៅឆ្នាំ២០១០–នៅខេត្តប៉ៃលិននៅខែឧសភា និងនៅខេត្តបាត់ដំបងនៅខែវិច្ឆិកា– ដែលក្នុងរវាងឧប្បត្តិហេតុទាំងនោះបានធ្វើឱ្យស្លាប់ រឺ រងរបួសមនុស្សចំនួន៣០នាក់។ មានសហេតុភាពសរុបចំនួន២១១ករណី នៅឆ្នាំ២០១១ ហើយស្ថិតិសម្រាប់ខែមករា–មិថុនា ២០១២ មានចំនួន១០៤ករណី។ ម្ភៃប្រាំពីរភាគរយនៃសហេតុភាពនៅឆ្នាំ២០១១–១២បានកើតឡើងនៅបាត់ដំបង។<ref>{{cite web |url=http://www.maginternational.org/cambodia |title=ក.ប.ម. កម្ពុជា |publisher=maginternational.org |accessdate=២២ តុលា ២០១២ |archivedate=2016-02-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201110926/http://www.maginternational.org/cambodia/ |url-status=dead }}</ref> ==វប្បធម៌== '''{{Main|វប្បធម៌កម្ពុជា|កីឡានៅកម្ពុជា}}''' {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 500 | image1 = Vorvong-Sorvong-tale-Pavie9.jpg | image2 = បុណ្យអុំទូក.jpg | image3 = Water festival in Phnom Penh 24.jpg | image4 = | image5 = | footer = វប្បធម៌ខ្មែរ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: រូបពិពណ៌នានៅសតវត្សទី១៩ រឿង[[អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ|វរវង្ស និងសូរវង្ស]]។, ការប្រណាំងទូកក្នុងព្រះរាជពិធីបុណ្យអុំទូក នៅរាជធានីភ្នំពេញ, ព្រះរាជពិធីបុណ្យបណ្ដែតប្រទីបនៅមុខព្រះបរមរាជវាំង | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} [[ឯកសារ:Art and culture.JPG|thumb|righf|កូនកំលោះកាន់[[ដា (ដាវ)|ដាវ]] ចំណែកកូនក្រមុំស្លៀក[[ស្បៃ]] តាមទំនៀមអាពាហ៍ពិពាហ៍ខ្មែរដែលកាន់ [[រឿងព្រះថោងតោងស្បៃនាងនាគ]]]] [[ឯកសារ:sampeah.jpg|thumb|ការ[[សំពះ]] (ស្វាគមន៍ខ្មែរ)]] កត្តាផ្សេងៗដែលចូលរួមវិភាគទានដល់វប្បធម៌កម្ពុជារួមមាន[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] [[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]] [[វប្បធម៌បារាំង|អាណានិគមនិយមបារាំង]]និង[[សកលភាវូបនីយកម្ម|សកលភាវូបនីយកម្មទំនើប]]។ [[ក្រសួងវប្បធម៌ និង វិចិត្រសិល្បៈ (កម្ពុជា)|ក្រសួងវប្បធម៌ និង វិចិត្រសិល្បៈកម្ពុជា]]ទទួលខុសត្រូវចំពោះការជម្រុញនិងការអភិវឌ្ឍវប្បធម៌កម្ពុជា។ វប្បធម៌កម្ពុជាមិនត្រឹមតែរួមបញ្ចូលតែវប្បធម៌[[ខ្មែរក្រោម|ជនជាតិភាគតិចដែនដីក្រោម]]តែប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏រួមបញ្ចូលវប្បធម៌កុលសម្ព័ន្ធភ្នំផ្សេងៗទៀតដែលមានវប្បធម៌ចំនួន២០ ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[ខ្មែរលើ]] ពាក្យមួយនេះត្រូវបានបង្កើតដោយព្រះ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]ដើម្បីជម្រុញឱ្យមានសាមគ្គីភាពរវាងពួកអ្នកដែនដីខ្ពស់ និងពួកអ្នកដែនដីទំនាប។ ប្រជាជនខ្មែរតាមជនបទស្លៀកពាក់[[ក្រមា]]ដែលជាទិដ្ឋភាពតែមួយគត់នៃ[[ការស្លៀកពាក់ខ្មែរ]]។ [[សំពះ]]គឺជាការគំនាប់តាមប្រពៃណីខ្មែរ រឺក៏ វិធីមួយដើម្បីបង្ហាញការគោរពដល់អ្នកដទៃ។ វប្បធម៌ខ្មែរ ដូចគ្នាដែរ បានរីកចម្រើននិងរីកសាយភាយដោយ[[អាណាចក្រខ្មែរ|អធិរាជាណាចក្រខ្មែរ]] រួមមានរចនាបថរបាំ ស្ថាបត្យកម្មនិងចម្លាក់ផ្សេងៗ ត្រូវបានដោះដូរគ្នាជាមួយលាវ និងថៃជិតខាងតាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[អង្គរវត្ត]]គឺជាឧទាហរណ៍គង់វង្សល្អបំផុតនៃស្ថាបត្យកម្មខ្មែរចាប់ពីសម័យអង្គររួមជាមួយប្រាសាទផ្សេងៗដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងនិងជុំវិញតំបន់នោះ។ តាមប្រពៃណី ប្រជាជនខ្មែរមានវិធីតែមួយគត់ដើម្បីកត់ត្រាព័ត៌មានគឺ[[ស្លឹករឹត]]។ សៀវភៅស្លឹករឹតកត់ត្រាវីរកថានៃប្រជាជនខ្មែរ រាមាយណៈ កំណើតនៃពុទ្ធសាសនា និងខ្សែសៀវភៅធម៌ផ្សេងៗទៀត។ ស្លឹកទាំងនឹងត្រូវបានថែរក្សាយ៉ាងល្អ និងបានរុំក្នុងសំពត់ ដើម្បីការពារពីសំណើមនិងអាកាសធាតុ។<ref>{{cite web |author=វៀតណាមណេត, ហាណូយ, វៀតណាម |url=http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/ |title=វៀតណាមណេត '&#39;http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/'&#39;; បានចូលនៅថ្ងៃ ៣១មករា ២០០៩ |publisher=អង់គ្លេស.វៀតណាមណេត.vn |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០ |archivedate=2008-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924135657/http://english.vietnamnet.vn/travel/2008/09/805123/ |url-status=dead }}</ref> [[បុណ្យអុំទូក]] ជាការប្រកួតអុំទូកប្រចាំឆ្នាំ ដែលជាបុណ្យជាតិដែលប្រជាជនកម្ពុជាបានចូលរួមច្រើនបំផុត។ បានប្រារព្ធនៅចុងរដូវវស្សា នៅពេលដែលទន្លេមេគង្គចាប់ផ្ដើមស្រកត្រឡប់ទៅកម្រិតធម្មតាវិញដែលអនុញ្ញាតឱ្យ[[បឹងទន្លេសាប]]ហូរបញ្ច្រាស ប្រហែល១០%នៃប្រជាជនកម្ពុជាចូលរួមព្រឹត្តិការណ៍នេះរាល់ឆ្នាំដើម្បីលេងកីឡា ថ្លែងអំណរគុណដល់លោកខែ មើលកាំជ្រួច ហូបអាហារល្ងាច និងចូលរួមការប្រណាំងទូកក្នុងបរិយាកាសបែបកីឡា។<ref name="KMGOV">{{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/news.view.html?doc_oid=@140%7C1%7C1 |title=ស្ថានបណ្ដាញរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា, ''បុណ្យអុំទូក អកអំបុក សំពះព្រះខែ''; បានចូលនៅថ្ងៃ ២៤កក្កដា ២០០៦ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011210454/http://cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/news.view.html?doc_oid=@140%7c1%7c1 |archivedate=2007-10-11 |access-date=2012-09-06 |url-status=dead }}</ref> ល្បែងប្រជាប្រិយរួមមាន[[ការជល់មាន់]] ការលេងនិងទាត់[[សី]] ដែលស្រដៀងនឹង[[បាល់ថង់]]។ ដោយផ្អែកលើប្រតិទិនសុរិយគតិឥណ្ឌាបុរាណ និងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ [[ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ|ចូលឆ្នាំថ្មីខ្មែរ]]គឺជាថ្ងៃឈប់សម្រាកដ៏សំខាន់មួយដែលប្រារព្ធឡើងនៅខែមេសា។ តួអង្គសិល្បៈសម័យថ្មីរួមមានអ្នកចម្រៀង លោក[[ស៊ីន ស៊ីសាមុត|ស៊ីន-ស៊ីសាមុត]] និងអ្នកស្រី[[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]] (និងក្រោយមកទៀត[[ម៉េង កែវពេជ្រចិន្តា|ម៉េង-កែវពេជ្រចិន្ដា]]) ដែលបានបញ្ចូលស្ទីលតន្ត្រីថ្មីដល់ប្រទេសនេះ។ ===ក្បួនធ្វើម្ហូប=== '''{{Main|អាហារខ្មែរ|ក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែរ}}''' {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 220 | image1 = | image2 = | image3 = | image4 = Num Banh Chok.jpg | image5 = 2016 Phnom Penh, Amok trey (01).jpg | footer = ម្ហូបខ្មែរល្បីៗ ពីឆ្វេងទៅស្តាំ ពីលើចុះក្រោម: [[ការី]] (''សម្លការី''), (''[[ប្រហុក]]''), ''[[នំបញ្ចុក]]'', ''[[សម្លម្ជូរ]]'' និង ''[[អាម៉ុកត្រី]]'' | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} ស្រូវអង្ករគឺជាធញ្ញជាតិសំខាន់បំផុត ដូចជានៅក្នុងប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែរ។ ត្រីបានមកពីទន្លេមេគង្គនិងបឹងទន្លេសាបជាផ្នែកមួយសំខាន់នៃរបបអាហារ។ ការផ្គត់ផ្គង់ត្រីនិងផលិតផលត្រីសម្រាប់អាហារនិងការជួញដូរនៅឆ្នាំ២០០០គឺ២០គីឡូក្រាមក្នុងម្នាក់ រឺ ២&nbsp;[[អ៊ែវ៉ឹរដឹផយហ្ស៍|អោន]]ក្នុងមួយថ្ងៃក្នុងមនុស្សម្នាក់។<ref name="EARTH">{{PDFlink|[http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/Coa_cou_116.pdf Earthtrends.org Cambodia Country Profile]}}</ref> ត្រីខ្លះអាចយកធ្វើជា[[ប្រហុក]]ដើម្បីទុកឱ្យបានយូរ។ [[ក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែរ]]រួមមានផ្លែឈើនិវត្តន៍ សម្ល និងប្រភេទនំបញ្ចុក។ គ្រឿងផ្សំសំខាន់ៗគឺ [[ក្រូចសើច]] [[ស្លឹកគ្រៃ]] [[ខ្ទឹមស]] [[ទឹកត្រី]] [[ទឹកស៊ីអ៊ីវ]] [[ការី]] [[អម្ពិល]] [[ខ្ញី]] [[ប្រេងខ្យង]] [[ខ្ទិះដូង]] និង [[ម្រេច]]។ អាហារដ៏ឆ្ងាញ់ពិសាមួយចំនួនដូចជា [[នំបញ្ចុក]] [[អាម៉ុក]] [[អាពីង]]។ ឥទ្ធិពលបារាំងលើក្បួនធ្វើម្ហូបខ្មែររួមមានការីក្រហមខ្មែរជាមួយនំប៉័ង[[បាហ្គឺត]]អាំង។ ចំណែកបាហ្គឺតដែលបានអាំងត្រូវបានគេជ្រលក់ក្នុងការីហើយញ៉ាំ។ ការីក្រហមខ្មែរក៏ត្រូវបានញ៉ាំជាមួយបាយនិង[[នំបញ្ចុកអង្ករ]]ដែរ។ ម្ហូបញ៉ាំពេលល្ងាចនៅខាងក្រៅដែលទំនងជាពេញនិយមបំផុត គឺ[[គុយទាវ]] ជាទឹករំងាស់សាច់ជ្រូក [[សម្លមី|សម្ល]][[មីអង្ករ]]ជាមួយនិង[[ខ្ទឹមលីង]] [[ស្លឹកខ្ទឹម]] ដែលដាក់ពីលើនូវ [[ប្រហិតសាច់គោ]] [[បង្គា]] [[ថ្លើមជ្រូក]] រឺ សាឡាត់។ ក្បួនធ្វើម្ហូបនេះមិនត្រូវបានគេដឹងច្បាស់លាស់ទេ បើប្រៀបធៀបនៅលើពិភពលោកផ្ទឹមនឹងប្រទេសជិតខាង ថៃ និង វៀតណាម។ ===កីឡា=== '''{{main|ពហុកីឡាដ្ឋានជាតិមរតកតេជោ}}''' [[សមាគមបាត់ទាត់|បាល់ទាត់]]គឺជាកីឡាមួយក្នុងចំណោមកីឡាដែលមានប្រជាប្រិយជាងគេ ទោះបីជាយ៉ាងណាវិជ្ជាជីវករខាងកីឡាបានរៀបចំកីឡាជាច្រើនអសកលនៅកម្ពុជាមិនដូចជានៅបណ្ដាប្រទេសលោកខាងលិចឡើយ ពីព្រោះដោយសារលក្ខខណ្ឌសេដ្ឋកិច្ច។ បាល់ទាត់ត្រូវបាននាំមកកម្ពុជាដោយពួកបារាំងនិងពេញនិយមដោយអ្នកនៅក្នុងស្រុក។<ref>[https://web.archive.org/web/20080626194544/http://www.aseanfootball.org/affiliates_02.asp ''AFF- The official site of the ASEAN Football Federation'']. Retrieved February 20, 2009.</ref> [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិកម្ពុជា]]បានត្រៀមគ្រប់គ្រង[[ពានអាស៊ី១៩៧២|ពានរង្វាន់អាស៊ី១៩៧២]]លើកទីបួន ក៏ប៉ុន្តែការរីកចម្រើនបានធ្លាក់ចុះចាប់តាំងពីសម័យសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីមកម៉្លេះ។ កីឡាលោកខាងលិចដូចជាបាល់ទះ កាយវប្បកម្ម វាយកូនគោលវាល [[សហភាពបាល់អោប]] [[វាយគោលចូលឡូ]] និងបាល់បោះកំពុងទទួលបានប្រជាប្រិយភាព។ កីឡាក្នុងស្រុករួមមាន[[ទូកនាគ|ការប្រណាំងទូកប្រពៃណី]] [[ប្រណាំងក្របី]] [[ប្រដាល់សេរី]] [[ចំបាប់បុរាណខ្មែរ]] និង[[ល្បុក្កតោ]]។ កម្ពុជាដំបូងបានចូលរួមក្នុង[[កីឡាអូឡាំពិក]]កំឡុង[[កម្ពុជាក្នុងកីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅ១៩៥៦|ល្បែងអូឡាំពិករដូវក្ដៅ១៩៥៦]]ដែលបញ្ជូន[[អ្នកជិះសេះនៅកីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅ|ពួកអ្នកជិះសេះ]]។ កម្ពុជាក៏បានអញ្ជើញជាកិត្តិយសក្នុងល្បែង[[ល្បែងកម្លាំងបំផុសថ្មី|ល.ក.ប.ថ. រឺ GANEFO]] ឆ្លាស់គ្នានឹងល្បែងអូឡាំពិក នៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០។ ===របាំ=== '''{{Main|របាំខ្មែរ|របាំនៅកម្ពុជា}}''' {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Angkor Wat - 050 Apsaras (8580603733).jpg | image2 = Danseuses kmer (2).JPG | image3 = Lakhon Khol Art painting.jpg | image4 = Cambodian dance Reamker.png | image5 = | footer = ទ្រនិចនាឡិកាពីឆ្វេងទៅស្តាំ ពីលើចុះក្រោម៖: រូបភាពឆ្លាក់របស់[[អប្សរា]]នៅ[[អង្គរវត្ត]], [[របាំអប្សរា]], [[រាមកេរ្តិ៍]], [[ល្ខោនខោល]], ល្ខោនខោលក្នុងរជ្ជកាល[[ព្រះបាទនរោត្តម]] | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} {{multiple image | perrow = 3 Vorvong-Sorvong-tale-Pavie9.jpg | total_width = 300 | image1 = Kmer Dance..JPG | image2 = Blessing Dance 7.jpg | image3 = | image4 = | image5 = | footer = ពីឆ្វេងទៅស្តាំ: ស្រីរបាំខ្មែរ។, របាំជូនពរ | align = | direction = | alt1 = | caption1 = | caption2 = }} របាំខ្មែរត្រូវបានបែងចែកទៅជាចំណាត់ថ្នាក់បីធំៗ: [[របាំបុរាណខ្មែរ]] [[របាំប្រជាប្រិយ]] និង[[របាំសង្គម]]។ ដើមកំណើតពិតប្រាកដនៃរបាំបុរាណខ្មែរត្រូវបានគេជជែកវែកញែក។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញខ្មែរក្នុងស្រុកភាគច្រើនបំផុតទាញទម្រង់របាំសម័យត្រឡប់ទៅសម័យ[[អង្គរ]]វិញ ដែលមើលទៅមានភាពស្រដៀងៗគ្នាក្នុងចម្លាក់ប្រាសាទសម័យនោះ ពេលនោះដែរ អ្នកដទៃទៀតបានប្រកាន់ថាក្បាច់របាំខ្មែរសម័យទំនើបត្រូវបានរៀន (រឺ រៀនឡើងវិញ) ពីពួកអ្នករបាំរាជវាំងសៀមនៅក្នុងទសវត្សឆ្នាំ១៨០០។ របាំបុរាណខ្មែរគឺជាទម្រង់នៃសិល្បៈសំដែងដែលមានរបៀបត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងរាជវាំងកម្ពុជា សំដែងឡើងសម្រាប់ការកំសាន្តនិងគោលបំណង​ប្រារព្ធពិធីផ្សេងៗ។<ref name=UnescoDance>[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?RL=00060 UNESCO Culture Sector - Intangible Heritage - 2003 Convention :<!-- Bot generated title -->]</ref> របាំទាំងនេះត្រូវបានសំដែងដោយបុរស និងស្ត្រីដែលបានហ្វឹកហាត់ខ្ពស់ប្រកបដោយសម្លៀកបំពាក់សាំញ៉ាំក្នុងទីសាធារណៈដើម្បីវិភាគទានដល់ការបន់ស្រន់ រឺ ដើម្បីសំដែងនូវរឿងរ៉ាវប្រពៃណី និងកំណាព្យវីរកថា ដូចជា[[រាមកេរ្តិ៍]] កំណែរឿង[[រាមាយណៈ]]របស់ខ្មែរ។ <ref name=Cravath1968>Cravath, Paul (1968). ''[http://www.jstor.org/pss/1124400 The Ritual Origins of the Classical Dance Drama of Cambodia]'', Asian Theatre Journal, Vol. 3, No. 2 (Autumn, 1986), pp.&nbsp;179–203</ref> ត្រូវបានគេស្គាល់ជាផ្លូវការថាជា[[របាំព្រះរាជទ្រព្យ]] របាំនេះត្រូវប្រគំឡើងដោយតន្ត្រីវង់ភ្លេងពិណពាទ្យដែលបន្ទរដោយអ្នកច្រៀងបន្ទរជាច្រើន។ របាំប្រជាប្រិយខ្មែរ ជានិច្ចជាកាលបានសំដែងដោយតន្ត្រី[[មហោរី]] ប្រារព្ធឡើងដោយក្រុមជនជាតិនិងវប្បធម៌ផ្សេងៗនៃកម្ពុជា។ របាំប្រជាប្រិយមានដើមកំណើតក្នុងភូមិស្រុកនានានិងបានសំដែងភាគច្រើនដោយពួកអ្នកស្រុកឱ្យពួកអ្នកស្រុកដូចគ្នាមើល។<ref name="FolkDance">[[សំ សំអាង|សំ-សំអាង]] & សំ-ចាន់ម៉ូលី; ១៩៨៧; [http://www.reninc.org/BOOKSHELF/Khmer_Folk_Dance_Sam.pdf របាំប្រជាប្រិយខ្មែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090920064320/http://www.reninc.org/BOOKSHELF/Khmer_Folk_Dance_Sam.pdf|date=2009-09-20}}; វិទ្យាស្ថានខេមរសិក្សា; ញូវីងតុន, ស៊ីធី; ISBN 0941785025</ref> ការសំដែងទាំងនេះត្រូវបានកែច្នៃតិចតួចនិងស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ ដែលពួក អ្នករបាំតែងតួជាពួកកុលសម្ព័ន្ធភ្នំ ពួក[[ចាម]] រឺពួកកសិករ។ ជាធម្មតា របាំនេះមានល្បឿនលឿនជាងរបាំបុរាណ របាំប្រជាប្រិយសំដែងនូវសាច់រឿង''មនុស្សសាមញ្ញ'' ដូចជាស្នេហា កំប្លែង រឺ ការទប់ស្កាត់ព្រលឹងបិសាច។<ref name=FolkDance/> ការរាំរែកក្នុងសង្គមត្រូវបានរាំដោយពួកភ្ញៀវនៅក្នុងពិធីលៀងសោយភោជ ពិធីជប់លៀង រឺ ការប្រជុំគ្នាក្នុងសង្គមក្រៅផ្លូវការផ្សេងៗ។ ការរាំរែកក្នុងសង្គមតាមប្រពៃណីខ្មែរគឺស្រដៀងៗនឹងអ្វីដែលមានក្នុងប្រទេសជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតដែរ។ ឧទាហរណ៍រួមមាន[[រាំវង់]] និង[[រាំក្បាច់]]ក៏ដូចជា''[[សារ៉ាវ៉ាន់]] និង[[ឡាំលាវ]]'' (រាំលាវ)។ ការរាំរែកដែលមានប្រជាប្រិយបែបលោកខាងលិចសម័យទំនើបរួមមាន[[ឆាត់ៗឆា]] [[បូឡេរ៉ូ]] និង[[ម៉ាឌីសុន]]ក៏បានជះឥទ្ធិពលដល់ការរាំរែកក្នុងសង្គមខ្មែរដែរ។ ===តន្ត្រី=== '''{{Main|តន្ត្រីខ្មែរ}}''' តន្ត្រីខ្មែរបុរាណចុះកាលបរិច្ឆេទត្រឡប់ទៅក្នុងរង្វង់នៃសម័យ[[ចក្រភពខ្មែរ]]។<ref name=umbc>http://www.umbc.edu/eol/cambodia/histcmus.htm Sam-ang Sam</ref> ព្រះរាជរបាំដូចជា របាំ[[អប្សរា]]គឺជានិមិត្តរូបនៃវប្បធម៌ខ្មែរ ក៏ដូចជាវង់ភ្លេងមហោរីដែលជាវង់ភ្លេងអមទៅនឹងរបាំអស់ទាំងនោះ។ ទម្រង់តន្ត្រីស្រុកស្រែបន្ថែមពីនោះរួមមាន''[[ចាប៉ី]]'' និង''[[អាយ៉ៃ]]''។ កាលពីសម័យមុនសិល្បៈតន្ត្រីបែបនេះគឺមានការពេញនិយមនៅជំនាន់ចាស់ៗនិងជាញឹកញយសិល្បៈតន្ត្រីនេះសម្ដែងតែឯងដោយ​បុរសម្នាក់កេះ''ចាប៉ី'' (ហ៊្គីតាខ្មែរ) ចន្លោះកំណាព្យកាព្យឃ្លោងដែល[[ច្រៀងគ្មានភ្លេង]]។ ទំនុកច្រៀងរាល់ដងមានសាច់រឿងសីលធម៌ រឺសាសនា។ ''អាយ៉ៃ''ត្រូវបានសំដែងតែឯង រឺ ដោយបុរសម្នាក់ និងស្ត្រីម្នាក់ហើយជាធម្មតាសព្វដងមានរឿងកំប្លែងផង។ វាគឺជាទម្រង់នៃបទនិពន្ធទំនុកច្រៀង ដែលពោរពេញដោយឃ្លាមានន័យពីរយ៉ាងជាធម្មតា ត្រូវបានគេបង្កើតជានាដកថា រឺ កាព្យឥតព្រាងទុកភ្លាមៗទាំងស្រុង និងជា[[ការសប្បាយរបស់នរណាម្នាក់|មួយការបញ្ចេញបញ្ចូលពាក្យសម្ដី]]។ នៅពេលបានច្រៀងជាគូ ប្រុស រឺ ស្រីម្ដងម្នាក់ ដោយមាន''ការឆ្លើយឆ្លង''កាព្យ រឺពាក្យប្រដៅដែលចេញដោយភាគីម្ខាងទៀតដើម្បីឱ្យអ្នកម្ខាងទៀតដោះស្រាយ រួមជាមួយការបន្ទរដោយការលេងឧបករណ៍ភ្លេងខ្លីៗនៅចន្លោះកាព្យទាំងនោះ។ ''ភ្លេងការ''គឺជាឈុតនៃតន្ត្រីនិងចម្រៀងប្រពៃណីដែលបានលេងដើម្បីការកំសាន្ត និងជាការបន្ទរតាមសម្រាប់ផ្នែកនៃពិធីការផ្សេងៗជាច្រើនក្នុងពិធីមង្គលការខ្មែរដែលមានរយៈពេញមួយថ្ងៃតាមប្រពៃណី។ តន្ត្រីខ្មែរពេញនិយមត្រូវបានសំដែងឡើងជាមួយឧបករណ៍របែបលោកខាងលិច រឺក៏លាយឡំដោយឧបករណ៍បុរាណនិងលោកខាងលិច។ តន្ត្រីរាំរែកត្រូវបានតែងឡើងជាលក្ខណៈពិសេសសម្រាប់ការរាំរែកក្នុងសង្គម។ តន្ត្រីនៃអ្នកចម្រៀងបំពេរអារម្មណ៍លោក[[ស៊ីន សាមុត|ស៊ីន-ស៊ីសាមុត]]និងអ្នកស្រី[[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]]ចាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ដល់ទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០​ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាតន្ត្រីពេញនិយមតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក)របស់កម្ពុជា។ កំឡុងបដិវត្តន៍[[ខ្មែរក្រហម]]ពួកអ្នកចម្រៀងតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក)និងមានប្រជាប្រិយជាច្រើននៅទសវត្ស៦០និង៧០បានស្លាប់ដោយការប្រហារជីវិត ការអត់ឃ្លាន រឺ ការធ្វើការហួសកម្លាំង{{Citation needed|date=កញ្ញា ២០១០}} និងខ្សែអាត់ស្នាដៃដើមជាច្រើនពីសម័យនោះត្រូវបានបាត់បង់ រឺ បំផ្លាញ។ នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ [[កែវ សារ៉ាត់|កែវ-សារ៉ាត់]] (ជនភៀសខ្លួនម្នាក់ដែលតាំងលំនៅនៅសហរដ្ឋ) និងពួកអ្នកដទៃទៀតបានបន្តកេរ្តិ៍ដំណែលនៃពួកអ្នកចម្រៀងតន្តី (ខ្លាស់ស៊ិក) ម្ដងម្កាលបានបង្កើតឡើងវិញនូវចម្រៀងពេញនិយមរបស់ពួកអ្នកចម្រៀងសម័យពីដើម។ ទសវត្ស៨០និង៩០ក៏បានឃើញការងើបឡើងនូវប្រជាប្រិយភាពនៃ''[[កន្ត្រឹម]]'' បែបបទតន្ត្រីនៃទម្រង់[[ខ្មែរភាគខាងជើង|ខ្មែរសូរិន្ទ]]ដោយប្រើប្រាស់ឧបករណ៍តន្ត្រីសម័យ។<ref>[http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/cambodia_527 Andrew McGraw, National Geographic]</ref> ===អន្តរជាល (អ៊ិនថឺរនែត)=== [[File:Khmer Painting at Wat Phnom.JPG|thumb|right|230px|គំនូរ''ព្រះវេស្សន្តរ''និងព្រះវង្សរបស់ទ្រង់​ដែលត្រូវបានបំបោះបង់ចោលក្នុងព្រៃ។]] ពេលដូចគ្នា កម្ពុជាបន្តរីកលូតលាស់ ធ្វើឱ្យមានការតភ្ជាប់ខ្លួនទៅនឹងពិភពលោក។ មានកន្លែងជាច្រើនមានការចូលដល់របស់អន្តរជាលដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការប្រើប្រាស់ជាសាធារណៈ ដូចជាហាងកាផ្វេ រង្គសាល ភេសជ្ជដ្ឋាន ភោជនីយដ្ឋាន និងស្ថានីយសាំង។ [[និយតានិយតូបករណ៍|ម៉ូដឹម]][[ឈ្នាប់តំណសកល|យូអេសប៊ី]] និងសមត្ថភាពអន្តរជាលលើទូរសព្ទដៃឥឡូវអនុញ្ញាតឱ្យជនកម្ពុជាជាច្រើនភ្ជាប់ជាមួយពិភពខាងក្រៅ។ សេវាអន្តរជាលនៅតំបន់ទីក្រុងមេថោកជាងនៅតំបន់ជនបទ។ សេវាជាមូលដ្ឋានជាមួយល្បឿន៣មបៃ/វ ថ្លៃ១២$ក្នុងមួយខែបូកតម្លៃម៉ូដឹមជួល។<ref>[http://digi.com.kh/digi/net/home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120811085631/http://digi.com.kh/digi/net/home/|date=2012-08-11}}. Digi. Retrieved on Jul 30, 2012.</ref> ការតម្លើងនិងឈ្នួលដឹកជញ្ជូននៅតំបន់ជនបទអាចលើសតម្លៃនេះ។ ការរីកចម្រើនថ្មីចំពោះបច្ចេកវិទ្យាការភ្ជាប់អន្តរជាលបានហុចជាលទ្ធផលឱ្យសេវានេះមានតម្លៃថោក។ ការចូលអន្តរជាលបានកើនឡើង បានធ្វើឱ្យមានតម្រូវការស្ថានបណ្ដាញផ្ដោតលើកម្ពុជាបន្ថែមទៀត។ ដោយសារអត្រានៃអក្ខរភាពនៅកម្ពុជា ការងើបឡើងបញ្ហាចោទ ថាតើស្ថានបណ្ដាញផ្ដោតលើកម្ពុជាទាំងនេះត្រូវតែសរសេរជាភាសាអង់គ្លេស រឺ ខ្មែរ។ អង់គ្លេសគឺជាភាសាគ្របដណ្ដប់មុនគេក្នុងអន្តរជាលនិងភាគច្រើននៃអ្នកប្រើប្រាស់អន្តរជាលនៅកម្ពុជាអាចយល់អង់គ្លេសបាន ប៉ុន្តែជាមួយការប្រើប្រាស់[[យូនីក្រម|យូនីកូដ]]ខ្មែរ ទីស្ថានទាំងនោះមានសមត្ថភាពដើម្បីផ្ដល់នូវកំណែប្រែជាភាសាខ្មែរ។ == ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ជាតិ == [[ឯកសារ:MapCambodiaByFussi.png|រូបភាពតូច|290x290ភីកសែល|ផែនទីបណ្ដាញផ្លូវគមនាគមន៍កម្ពុជា]] [[ឯកសារ:Major Road Phnom Pehn Cambodia.jpg|រូបភាពតូច|290x290ភីកសែល|ទិដ្ឋភាពចរាចរណ៍លើដងវីថីក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ។]] {{spaces|5}}ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានទំនាក់ទំនងក្នុងប្រទេសនិង​ក្រៅប្រទេសតាម ផ្លូវដី [[ផ្លូវទឹក]] [[ផ្លូវដែក]]និង[[ផ្លូវអាកាស]] ។ ផ្លូវ[[គមនាគមន៍]]ដែលសំខាន់ជាងគេគឺផ្លូវគោក (ផ្លូវថ្នល់) សំខាន់ទាំងសកម្មភាពនិងប្រវែង ។ {{spaces|5}}'''១''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវថ្នល់''' ៖ យោងតាមស្ថិតិមុនឆ្នាំ ១៩៧០ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានបណ្តាញផ្លូវគោកសំខាន់ៗដូចខាងក្រោម៖ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ១]]: ចេញពី[[ភ្នំពេញ]]ទៅ[[ក្រុងបាវិត|បាវិត]]កាត់តាម[[អ្នកលឿង]]និង[[ខេត្តស្វាយរៀង]] មានប្រវែង១៦៧ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ២]]: ចេញពី[[ភ្នំពេញ]]ទៅ[[ភ្នំដិន]]កាត់តាម[[ក្រុងតាខ្មៅ]]និង[[ខេត្តតាកែវ]]មានប្រវែង១៣៧ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៣]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅ[[ខេត្តព្រះសីហនុ]]កាត់តាម[[ខេត្តកំពត]]មានប្រវែង២៦០ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៤]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅខេត្តព្រះសីហនុកាត់តាមខេត្តកំពង់ស្ពឺមានប្រវែង២៣២ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៥]]: ចេញពីភ្នំពេញទៅ[[អូរជ្រៅ]]កាត់តាម[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ខេត្ត[[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] [[ខេត្តបាត់ដំបង]]និង[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ]]មានប្រវែង៤០៨ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៦]]: ចេញពី[[ព្រែកក្តាម]]ទៅខេត្ត[[បន្ទាយមានជ័យ]]កាត់តាមខេត្ត[[កំពង់ធំ]]និងខេត្តសៀមរាបមានប្រវែង ៣៨៦ គ.ម ។ :* [[ផ្លូវជាតិលេខ៧]]: ចេញពី[[ស្គន់]]ទៅ[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]]កាត់តាម[[ស្នួល]]មានប្រវែង ៥៤៣ គ.ម ។ [[ផ្លូវខេត្ត]]មានប្រវែង៣៦៧៥ គ.មដែលតភ្ជាប់ពីទីរួមខេត្តទៅទីប្រជុំជនស្រុកនានាក្នុងខេត្ត ។ ផ្លូវខេត្តកសាងឡើងនិងជួសជុលដោយថវិកា​ខេត្តផ្ទាល់ ។ ស្ពានគ្រប់ប្រភេទនៅតាម [[ផ្លូវជាតិ]]មានចំនួន៤០២៧កន្លែង ។ {{spaces|5}}'''២''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវដែក''' ៖ មុនឆ្នាំ១៩៧០ ការដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវដែកមានឈ្មោះថា [[រាជាយស្ម័យយានកម្ពុជា]] ។ ប្រវែងផ្លូវដែកមានប្រវែងសរុប៦៤៩ គ.មនិងទទឹង១ម៉ែត្រនិងមានស្ពានគ្រប់ប្រភេទប្រវែង ៩៩០គ.ម ។ ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកមាន៖ ::* [[ភ្នំពេញ]] - [[ក្រុងប៉ោយប៉ែត|ប៉ោយប៉ែត]]ប្រវែង៣៨៦ គ.ម កសាងឆ្នាំ១៩២៧ ។ ::* ភ្នំពេញ - ក្រុង[[ក្រុងព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]]ប្រវែង២៦៤ គ.ម កសាងនៅឆ្នាំ១៩៥៨ ។ {{spaces|5}}'''៣''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវអាកាស''' ៖ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានអាកាសយានអន្តរជាតិពីរគឺ​[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ]]ដែលអាចទទួល​[[យន្តហោះ]]គ្រប់ប្រភេទឲ្យចុះចតបាន និង[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាបអង្គរ]]ដែលមានសកម្មភាពខ្លាំងក្លា ក្នុងការដឹកជញ្ជូនភ្ញៀវទេសចរណ៍ជាតិនិងអន្តរជាតិមកទស្សនា​[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត|ប្រាសាទអង្គរ]]និងប្រាសាទផ្សេងៗទៀតក្នុងខេត្តសៀមរាប ។ [[អាកាសយានដ្ឋាន]]ត្រូវបានរៀបចំនិងកែលំអដោយក្រុមហ៊ុនវិនិយោគបរទេសមក​ពីប្រទេស[[បារាំង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសយើងមានអាកាសយានដ្ឋានក្នុងស្រុកចំនួន៦កន្លែងទៀតគឺនៅក្នុង ខេត្តព្រះសីហនុ ខេត្ត[[កោះកុង]] ខេត្ត[[បាត់ដំបង]] ខេត្ត[[ក្រចេះ]] ខេត្ត[[ស្ទឹងត្រែង]] ខេត្ត[[ខេត្តមណ្ឌលគិរី|មណ្ឌលគិរី]] និងខេត្ត[[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]]។ {{spaces|5}}'''៤''' '''ប្រព័ន្ធផ្លូវទឹក''' ៖ ដោយស្ថានភាពភូមិសាស្រ្តមានរាងបាតខ្ទះ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាសម្បូរទៅដោយផ្លូវទឹកណាស់ ។ គេបែងចែកផ្លូវទឹកនេះជាបីប្រព័ន្ធគឺ :# '''ប្រព័ន្ធ[[ទន្លេមេគង្គ]]''' ៖ប្រព័ន្ធទន្លេមេគង្គ រួមមាន[[ទន្លេមេគង្គលើ]] និង[[ទន្លេមេគង្គក្រោម]] (ពី[[ល្បាក់ខោន]]ដល់[[ក្អមសំណរ]]) និង ទន្លេ[[បាសាក់]]មានប្រវែង ១០០គ.មនិង[[ដៃទន្លេ]]ទាំងអស់របស់ទន្លេមេគង្គ។ ទន្លេមេគង្គមានប្រភពនៅ ខ្ពង់រាបទីបេ លើរយៈកំពស់ ៥០០០ម៉ែត្រ មានប្រវែងសរុប ៤២០០ គ.ម មានអាងទន្លេ ៨០០ ០០០គ.ម^២ ហូរកាត់ប្រទេស [[ឡាវ]] [[ភូមា]] [[ថៃ]] កម្ពុជា និង [[វៀតណាម]]។ ទន្លេមេគង្គកម្ពុជាមានប្រវែង ៥០០​គ.ម ចាប់ពី ល្បាក់ខោន (ព្រំប្រទល់ឡាវ កម្ពុជា) ដល់ព្រំដែន វៀតណាម កាត់តាមខេត្ត[[ស្ទឹងត្រែង]] ខេត្ត[[ក្រចេះ]] ខេត្តកំពង់ចាម ខេត្តកណ្តាល និងខេត្តព្រៃវែង។ :## '''[[របបទឹក]]''' ៖ របបទឹកទាក់ទាញនឹងអាកាសធាតុមូសុង។ [[រដូវទឹក ឡើង]]ចាប់ពីខែមិថុនា ទៅ ខែតុលា។ [[ធារទឹក]] [[រដូវវស្សា]] ៣៤ ០០០ ម^៣ ហើយក្នុងមួយ[[វិនាទី]] ស្មើ ២០ ដង នៃធារទឹក នៅ[[រដូវទឹកប្រាំង]]។ នៅ[[រដូវទឹកស្រក]] ចាប់ពីខែ[[វិច្ឆិកា]] ទៅ ខែ[[ឧសភា]] ស្របទៅនឹងតំបន់ ឈប់រលាយ និង[[មូសុងវស្សា]]ឈប់បក់។ :## '''[[ដៃទន្លេមេគង្គ]]''' ៖ដៃខាងស្តាំគឺ [[ទន្លេរពៅ]]ស្ថិតនៅខាងស្តាំដៃតាមព្រំដែនឡាវ។ ដៃទន្លេមេគង្គខាងធ្វេងមាន [[ទន្លេសាន]] [[ទន្លេស្រែគង្គ|ទន្លេសេកុង]] [[ទន្លេស្រែពក]] [[ព្រែកគ្រៀង]] [[ព្រែកកាំពី]] [[ព្រែកឆ្លូង]] និង [[ទន្លេតូច]] (១០០គ.ម)។ :# '''ប្រព័ន្ធទន្លេសាប''' ៖ ប្រព័ន្ធទន្លេសាបរួមមាន [[ទន្លេសាប]] និង [[បឹងទន្លេសាប]]។ ទន្លេសាប គិតចាប់ ពី ភ្នំពេញទៅ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] មានប្រវែង ១០០ គ.ម និង បឹងទន្លេសាប មានបណ្តោយ ១៥០ គ.ម ទទឹង ៣២ គ.ម ហើយចែកចេញជាបីផ្នែកគឺ:[[បឹងធំ]](មានបណ្តោយ ៧៥គ.ម ទទឹង ៣២គ.ម) [[បឹងតូច]](មានបណ្តោយ ៣៥គ.ម ទទឹង ២៨គ.ម) និង[[វាលភក់]](ចាប់ពីឆ្នុកទ្រូទៅ កំពង់ឆ្នាំង ផ្នែកនេះសម្បូរ[[កូនកោះ]]ណាស់) ។ :## '''របបទឹក''' ៖ នៅរដូវវទឹកឡើងចាប់ពីខែ[[មិថុនា]]ទៅ [[តុលា]]ទឹក ហូរចូលបឹងទន្លេសាបតាមទិសភ្នំពេញទៅកំពង់ឆ្នាំង ។ កំពស់ទឹកជ្រៅបំផុត គឺ១៤ម៉ែត្រ ចំណែកផ្ទៃទឹករីកដល់ ១០ ០០០គ.ម^២។ នៅរដូវទឹកសម្រក ចាប់ពីខែវិច្ឆិកាទៅ ខែឧសភាជម្រៅទឹកបឹងទន្លេសាប ជាអប្បបរមាពី ០,៨ ទៅ ២ម៉ែត្រ ទឹកហូរចេញពី បឹងទន្លេសាប តាមទិសកំពង់ឆ្នាំង-ភ្នំពេញ។ ទឹកមានផ្ទៃក្រលា ៣០០០គ^២។ បាតុភូតចំលែកនេះ គឺហូរចេញហូរចូល បណ្តាលមកពីទឹកជំនន់នៃទន្លេមេគង្គ មាននីវ៉ូខ្ពស់ជាង ទឹកទន្លេសាប ម្យ៉ាងទៀតទឹកបឹងទន្លេសាបមាន រយៈកំពស់ទាបជាងដងទន្លេមេគង្គ។ :## '''ដៃសំខាន់ៗនៃបឹងទន្លេសាប''' ៖ នៅផ្នែកត្រើយខាងកើតមាន [[ស្ទឹងត្រែង]] [[ស្ទឹងសៀមរាប]] [[ស្ទឹងជីក្រែង]] [[ស្ទឹងស្ទោង]] [[ស្ទឹងសែន]]។ នៅផ្នែកត្រើយខាងលិចមាន[[ស្ទឹងសិរីសោភ័ណ]] [[ស្ទឹងមង្គលបុរី]] [[ស្ទឹងសង្កែ]] [[ស្ទឹងមោង]] ([[ដូនទ្រី]]) [[ស្ទឹងស្វាយដូនកែវ]] [[ស្ទឹងពោធិ៍សាត់]] និង[[ស្ទឹងបរិបូរណ៍]]។ :## '''ដៃសំខាន់ៗនៃទន្លេសាប''' ៖ នៅត្រើយខាងកើតមាន[[ស្ទឹងខ្យា]] [[ស្ទឹងជីនិត]] [[ស្ទឹងតាំងក្រសាំង]] និង[[ស្ទឹងស្លាប]]។ នៅត្រើយខាងលិចមាន [[ស្ទឹងជ្រៃបាក់]] [[ស្ទឹងគ្រៀវ]](ឧត្តុង្គ)។ :# '''ប្រព័ន្ធនៅតាមឈូងសមុទ្រ''' ៖ ផ្លូវទឹកនៅតាមសមុទ្រច្រើនជាផ្លូវទឹកខ្លីៗ ដែលហូរពី[[ភ្នំក្រវាញ]] ចាក់ទៅក្នុងឈូងសមុទ្រដែលមានរបបទឹក ដូចទឹកជ្រោះគឺ ហូរយ៉ាងខ្លាំង និង បង្កើតឲ្យមានទឹកជំនន់ ក្នុងរយៈពេលខ្លីនៅ រដូវវស្សា។ របបទឹកមានទំនាក់ទំនង ទៅនឹងរបប[[ខ្យល់មូសុង]] ។ ដោយហេតុនេះមានស្ទឹងខ្លះរីងស្ងួតនៅ [[រដូវប្រាំង]]។ ផ្លូវទឹកសំខាន់ៗ នៅតំបន់ឆ្នេរ រួមមាន [[ស្ទឹងមេទឹក]] [[ស្ទឹងជាយអារែក]] [[ព្រែកតាគី]] [[ព្រែកជីផាត]] [[ព្រែកកំពង់តាសោម]] [[ស្ទឹងកំពត]] និង [[ស្ទឹងទូកមាស]]។ :* '''[[កំពងផែ]]'''៖ កំពង់ផែធំៗ នៅព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមានពីរគឺ [[កំពង់ផែក្រុងភ្នំពេញ]] និង​ [[កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] ដែលជា ប្រភេទ[[កំពង់ផែអន្តរជាតិ]] ដ៏មានសារៈសំខាន់បំផុត សម្រាប់ចរាចរណ៍ទំនិញ និងអ្នកទេសចរ។ កំពង់ផែភ្នំពេញ រួមមាន[[ផែថ្ម]] មានប្រវែង ១៨៤ម៉ែត្រ និង[[ផែបណ្តែតទឹក]]មាន ប្រវែង ១៩៦ម៉ែត្រ។ ជម្រៅទឹកនៅរដូវវស្សា ៥,៨ម៉ែត្រ និងរដូវប្រាំង ៤,២ម៉ែត្រ។ កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ ស្ថិតនៅចម្ងាយ ២២៦ គ.មពីភ្នំពេញ តាមផ្លូវជាតិលេខ ៤ និង ២៦៣គ.ម ពីភ្នំពេញតាមផ្លូវរថភ្លើង។ កំពង់ផែនេះសាងសង់នៅឆ្នាំ ១៩៥៤ ហើយបើកឲ្យប្រើប្រាស់នៅឆ្នាំ ១៩៦០។ កំពង់ផែនេះមានបណ្តោយ ៣៥០ម៉ែត្រ និងទទឹង ២៨ម៉ែត្រ។<ref>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅ តំបន់ទេសចរណ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាត្រង់[[ប្រព័ន្ធគមនាគមន៍ជាតិ]] ដោយលោក [[កែវ ភួង]]</ref> ==ដំណឹកជញ្ជូន== '''{{Main|ដំណឹកជញ្ជូននៅកម្ពុជា}}''' [[File:Road 4 to Sihanouk.JPG|thumb|220px|left|ផ្លូវជាតិលេខ៤]] [[File:Siem reap airport.JPG|thumb|220px|right|[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិអង្គរ|ព្រលានយន្តហោះអន្តរជាតិសៀមរាប]]]] សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីនិងការមិនខ្វល់ខ្វាយបានបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងនូវប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនរបស់កម្ពុជា ក៏ប៉ុន្តែជាមួយជំនួយនិងគ្រឿងបរិក្ខាមកពីប្រទេសនានា កម្ពុជាកំពុងតែដំឡើងផ្លូវធំសំខាន់ៗជាច្រើនដល់កម្រិតមាត្រដ្ឋានអន្តរជាតិនិងភាគច្រើនត្រូវបានពង្រីកឱ្យធំចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៦។ ផ្លូវសំខាន់ៗសព្វថ្ងៃភាគច្រើនត្រូវបានគេក្រាលរួចហើយ។ កម្ពុជាមានផ្លូវដែកពីរខ្សែ សរុបទៅប្រហែល ៦១២គីឡូម៉ែត្រ(សហាតិមាត្រ) (៣៨០&nbsp;ម៉ាយ)នៃផ្លូវខ្នាតទទឹងមួយ&nbsp;ម៉ែត្រ&nbsp;តែមួយគត់។<ref name=CamRail>{{cite news | title=ផ្លូវដែកកម្ពុជាត្រូវបានធ្វើអោយមានកម្លាំងវិញនៅឆ្នាំ២០១៣ | url=http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/cambodian-railway-to-be-revived-by-2013.html | work=[[រ៉េលវ៉េយហ្គាហ្សេតអ៊ីនថឺណាស់ស្យឹនណល]] | date=២០០៩-១២-១៦ | accessdate=៩មិថុនា ២០១២ | archive-date=2011-04-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110401003014/http://www.railwaygazette.com/nc/news/single-view/view/cambodian-railway-to-be-revived-by-2013.html | url-status=dead }}</ref> ខ្សែនេះរត់ពីរាជធានីទៅកាន់ព្រះសីហនុលើច្រាំងសមុទ្រខាងត្បូង និងពីភ្នំពេញទៅ[[សិរីសោភ័ណ]] (ទោះបីយ៉ាងណាជារឿយៗរថភ្លើងរត់ឆ្ងាយត្រឹមតែ[[បាត់ដំបង]]ប៉ុណ្ណោះ)។ ដូចគ្នាក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ រទេះភ្លើងមានអ្នកដំណើរតែម្នាក់គត់ក្នុងមួយអាទិត្យបានដំណើរការចន្លោះរវាងភ្នំពេញនិងបាត់ដំបង ក៏ប៉ុន្តែគម្រោង១៤១លាន$មួយត្រូវបានផ្ដល់មូលនិធិភាគច្រើនបំផុតដោយ[[ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី]] ត្រូវចាប់ផ្ដើមឡើងដើម្បីធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធផ្លូវដែកដែលអស់កម្លាំងមានកម្លាំងឡើងវិញដែលនឹង''(ប្រជាប់)កម្ពុជាជាមួយមជ្ឈមណ្ឌលឧស្សាហកម្មនិង​ដឹកជញ្ជូនសំខាន់ៗនៅឯបាងកក និងទីក្រុងហូជីមិញ''។<ref name=CamRail/> ម្យ៉ាងទៀត សរសៃឈាមចរាចរណ៍អន្តរខេត្តសំខាន់ៗភ្ជាប់ភ្នំពេញជាមួយព្រះសីហនុ ដោយការចាក់បំពេញផ្ទៃផ្លូវខូចកាលពីមុនជាមួយបេតុង/ក្រាលកៅស៊ូសាជាថ្មីវិញ ហើយការដាក់ឱ្យដំណើរការឆ្លងកាត់ទន្លេសំខាន់ទាំង៥តាមមធ្យោបាយស្ពានបានតភ្ជាប់ភ្នំពេញជាអចិន្ត្រៃយ៍ជាមួយ[[ក្រុងកោះកុង|កោះកុង]] ដោយហេតុនេះហើយទើបគ្មានផ្លូវកាត់ផ្ដាច់ចូលទៅកាន់ថៃជិតខាងនិងប្រព័ន្ធផ្លូវធំទូលាយរបស់ប្រទេសឡើយ។ អត្រាគ្រោះថ្នាក់ចរាចរណ៍របស់កម្ពុជាគឺជាអត្រាខ្ពស់បើតាមមាត្រដ្ឋានពិភពលោក។ នៅឆ្នាំ២០០៤ ចំននួននៃមរណភាពតាមដងផ្លូវក្នុងយានយន្ត ១០ ០០០គ្រឿងនៅកម្ពុជាមានអត្រាខ្ពស់ជាងក្នុងពិភពលោកអភិវឌ្ឍន៍ដប់ដង និងចំនួនមរណភាពតាមដងផ្លូវបានកើនឡើងទ្វេដងក្នុងរយៈកាលប៉ុន្មានបីឆ្នាំមុននេះ។<ref>[http://www.who.int/violence_injury_prevention/road_traffic/5year_strategy/en/travis_annualreport_execsum.pdf Cambodia Road Traffic Accident and Victim Information System]. (PDF) . Retrieved on June 20, 2011.</ref> [[File:Cambodia Angkor Air Airbus A321 Simon.jpg|thumb|220px|right|យន្តហោះក្រុងA៣២១របស់[[កម្ពុជាអង្គរអ៊ែរ]]។]] ផ្លូវទឹកខាងក្នុងដីគោកដ៏ធំទូលាយរបស់ប្រទេសនេះមានសារៈសំខាន់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រខាងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ ទន្លេ[[មេគង្គ]]និងទន្លេ[[សាប]] ដៃរបស់វាជាច្រើន និងទន្លេសាបបានផ្ដល់នូវផ្លូវជាច្រើនដែលមានប្រវែងលាតសន្ធឹង រួមមាន ៣ ៧០០សហាតិមាត្រ(គីឡូម៉ែត្រ) (២៣០០&nbsp;ម៉ាយ) អាចធ្វើនាវាចរណ៍ពេញមួយឆ្នាំដោយការបើកកាណូត ០,៦មាត្រ (២&nbsp;ft) និង ២៨២សហាតិមាត្រ ផ្សេងទៀត (១៧៥&nbsp;ម៉ាយ) អាចធ្វើនាវាចរណ៍ដោយការបើកកាណូត១,៨មាត្រ (៦&nbsp;ft)។<ref name="CNTRYDTA">{{cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-2187.html |title=CountryData.com |publisher=CountryData.com |accessdate=២៧មិថុនា ២០១០}}</ref> កម្ពុជាមានកំពង់ផែសំខាន់ពីរគឺ ភ្នំពេញ និងព្រះសីហនុ និងកំពង់ផែនីមួយៗមានកំពង់ផែតូចៗប្រាំទៀត។ ភ្នំពេញ ស្ថិតនៅចំណុចប្រសព្វនៃ[[ទន្លេបាសាក់]] មេគង្គ និងទន្លេសាប គឺជា[[កំពង់ផែទន្លេ]]តែមួយគត់ដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការទទួលនាវា៨០០០តោនកំឡុងរដូវវស្សា និងនាវា៥០០០តោនកំឡុងរដូវប្រាំង។ ជាមួយនិងសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចដែលកំពុងកើនឡើងធ្វើឱ្យឈានដល់កំណើនឡើងនៃការប្រើប្រាស់ឡាននិងម៉ូតូ ទោះបីជាយ៉ាងណាកង់នៅតែមានចំនួនលើសលប់ដដែល។<ref>"Picking Up Speed: As Cambodia's Traffic Levels Increase, So Too Does the Road ''Death Toll''", ''The Cambodia Daily'', Saturday, March 9–10, 2002."</ref> "ស៊ីក្លូ" (ជារបស់ដែលបន្សល់ពីបារាំង) រឺ [[ស៊ីក្លូធាក់]] ជាមធ្យោបាយបន្ថែមមួយទៀតជាធម្មតាត្រូវបានជិះដោយអ្នកទេសចរ។ ប្រភេទស៊ីក្លូនេះមានតែមួយគត់នៅកម្ពុជាក្នុងនោះអ្នកធាក់គឺស្ថិតនៅពីក្រោយកន្លែងអង្គុយអ្នកជិះ ដែលផ្ទុយគ្នានឹងស៊ីក្លូធាក់នៅក្នុងប្រទេសជិតខាងដែលអ្នកធាក់នៅពីមុខនិង''អូសទាញ''រទេះ។ ប្រទេសនេះមានព្រលានយន្តហោះពាណិជ្ជកម្មបួន។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ (ពោធិ៍ចិនតុង)]]នៅភ្នំពេញជាអាកាសយានដ្ឋានធំបំផុតទីពីរនៅកម្ពុជា។ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិអង្គរ|ព្រលានយន្តហោះអន្តរជាតិអង្គរសៀមរាប]]គឺជាព្រលានយន្តហោះធំជាងគេបំផុតនិងដំណើរការជើងហោះហើរអន្តរជាតិច្រើនបំផុតចេញ​និងចូលប្រទេសកម្ពុជា។ ព្រលានយន្តហោះដទៃៗផ្សេងទៀតស្ថិតនៅ[[កំពង់សោម|ព្រះសីហនុ]]និង[[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]]។ {{clear}} == មើលបន្ថែម == {{Commons&cat|Cambodia|Cambodia}} * [[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន]] * [[បញ្ជីរាយនាមប្រទេស]] * [[ប្រទេស]] {{portal|ភូមិសាស្ត្រ|<!--Eurasia-->|អាស៊ី|អាស៊ីអាគ្នេយ៍|<!--ASEAN-->|កម្ពុជា}} * [[ចំណុចត្រួសៗកម្ពុជា]] * [[លិបិក្រមអត្ថបទទាក់ទងកម្ពុជា]] * <!-- [[Bibliography of Cambodia]] --> * {{Books-inline|កម្ពុជា}} *[[មជ្ឈមណ្ឌលសិទ្ធិមនុស្សកម្ពុជា]] * {{wikipedia books link|កម្ពុជា}} {{clear}} == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} * ​​​ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដើមសតវត្ស៍ទី២១ ​ចេញផ្សាយលើកទី១។cks។២០០៥ ដោយ​លោកដេវីឌ-ឈែនដ្លឺរ។ * Cambodia in the Early 21st Century, Published and Printed by MBNi nd Promo-Khmer under the Ausplices of the Royal Government of Cambodia. * [http://www.gosiemreap.com​ GoSiemReap.Com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807141201/http://gosiemreap.com/ |date=2018-08-07 }} - ស្ថានបណ្ដាញស្តីអំពីព័ត៌មានទេសចរណ៍នៃប្រទេសកម្ពុជាមិនគិតកម្រៃ ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links}} ;រដ្ឋាភិបាល * [http://www.norodomsihanouk.info/ ព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ព្រះនរោត្តម-សីហនុ] ស្ថានបណ្ដាញផ្លូវការនៃអតីតព្រះមហាក្សត្រនរោត្តម-សីហនុ{{Fr}} * {{cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.frame.html |title=Cambodia.gov.kh |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061005044434/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/english/home.view.html |archivedate=2006-10-05 |access-date=2012-09-20 |url-status=dead }} ស្ថានបណ្ដាញរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាផ្លូវការ (កំណែអង់គ្លេស) * [http://www.mfaic.gov.kh/ Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation] * [http://www.mot.gov.kh/ Ministry of Tourism] * [http://evisa.mfaic.gov.kh/ Cambodia e-Visa, Applying Travel Visa Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728202347/http://evisa.mfaic.gov.kh/ |date=2014-07-28 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/cambodia.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514220128/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-c/cambodia.html |date=2011-05-14 }} '''សង្គមអសេនិក''' * [http://adhoc-cambodia.org/ Cambodian Human Rights and Development Association (ADHOC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230020740/http://www.adhoc-cambodia.org/ |date=2010-12-30 }} * [http://www.cchrcambodia.org/ Cambodian Center for Human Rights (CCHR)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210322174010/http://www.cchrcambodia.org/ |date=2021-03-22 }} * [http://www.licadho-cambodia.org/ Cambodian League for the Promotion and Defense of Human Rights (LICADHO)] * [http://report.globalintegrity.org/Cambodia/2008 Global Integrity Report: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503024545/http://report.globalintegrity.org/Cambodia/2008/ |date=2009-05-03 }} Cambodia Integrity Scorecard and Country Report * [http://www.actioniec.org/ Action IEC Working For Cambodian Community Education Through Media and Culture]{{Dead link|date=មេសា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8009 Freedom in the World 2011: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023143655/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8009 |date=2011-10-23 }} *[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=251&year=2011&country=8009 Freedom of the Press 2011: Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107104436/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=251&year=2011&country=8009 |date=2012-01-07 }} ; ព័ត៌មានទូទៅ * {{CIA World Factbook link|cb|កម្ពុជា}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cambodia.htm Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080703234535/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cambodia.htm |date=2008-07-03 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Asia/Cambodia}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13006539 បុព្វេកសារកម្ពុជា]ពី [[ព័ត៌មានសាជីវកម្មផ្សព្វផ្សាយប៊្រីតថេន|ព័ត៌មានស.ផ.ប.]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/90520/Cambodia កម្ពុជា]នៅក្នុង''[[ប្រជុំវិជ្ជាប៊្រីតថេន]]'' * {{Wikiatlas|កម្ពុជា}} * {{Wikivoyage|Cambodia}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=KH ទំនាយការអភិវឌ្ឍជាគន្លឹះរបស់កម្ពុជា]ពី[[អនាគតអន្តរជាតិ]] == ទំព័រភ្ជាប់ផ្សេងៗ == {{កម្ពុជា}} {{Navboxes |title = អត្ថបទទាក់ទងនឹងកម្ពុជា |list = {{Navboxes |title = [[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}កន្លែងភូមិសាស្ត្រ |list = {{Countries of Asia}} {{ប្រទេសនិងទឹកដីនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍}} }} {{Navboxes |title = សមាជិកភាពនិងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ |list = {{ចំណងទាក់ទងកម្ពុជា}} {{ASEAN}} {{ជំនួបកំពូលអាស៊ីខាងកើត}} {{La Francophonie|state=collapsed}} {{Monarchies|state=collapsed}} }} {{តួអង្គជាតិ}} }} {{Portal bar|កម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីអាគ្នេយ៏​]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍តិចតួច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអាស៊ាន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះរាជាណាចក្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋនិយមព្រះពុទ្ធសាសនា]] {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{អត្ថបទពិសេស}} 1135r2dionp210iqq4q13h71p0igi0b 0 3076 334882 334867 2026-05-02T02:07:44Z TheRandomGoober 27248 Reverted previous edits due to unexplained content removal 334882 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = | official_name = ខណ្ឌដង្កោ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = [[ខណ្ឌនៃរាជធានីភ្នំពេញ|ខណ្ឌ]] | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang2 = | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | flag_border = | flag_link = | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = | nickname = | motto = | anthem = | image_map = Dangkao locator.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = ខណ្ឌមានពណ៌ក្រហម | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ខណ្ឌទី ៥ | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_outside = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_overlay = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = ប្រទេស | subdivision_type2 = រាជធានី | subdivision_type3 = ភូមិសាស្ត្រ | subdivision_type4 = ប្រវត្តិសាស្រ្ត [[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជា|រាជធានី]] | subdivision_type5 = សង្កាត់ | subdivision_type6 = ភូមិ | subdivision_name1 = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_name2 = [[ភ្នំពេញ]] | subdivision_name3 = ១២៣.៧៨៤ | subdivision_name4 = [[ជើងឯក]] | subdivision_name5 = ១៣ | subdivision_name6 = ? | established_title = | established_date = 2006-05-17 | established_title1 = | established_date1 = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | extinct_title = | extinct_date = | founder = [[កែប ជុតិមា|កែប-ជុតិមា]] (២០០៨) | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = [[គណបក្ស​ប្រជាជន​កម្ពុជា|គបក]] | leader_title = លោកជំទាវ | leader_name = [[គឹម ញឹប]] | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | unit_pref = | area_footnotes = | dunam_link = | area_total_km2 = 117.758500 | area_total_sq_mi = | area_total_ha = | area_total_acre = | area_total_dunam = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_land_ha = | area_land_dunam = | area_land_acre = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_ha = | area_water_dunam = | area_water_acre = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_ha = | area_urban_dunam = | area_urban_acre = | area_urban_footnotes = | area_rural_km2 = | area_rural_sq_mi = | area_rural_ha = | area_rural_dunam = | area_rural_acre = | area_rural_footnotes = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_metro_ha = | area_metro_dunam = | area_metro_acre = | area_metro_footnotes = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | area_blank1_ha = | area_blank1_dunam = | area_blank1_acre = | area_blank2_title = | area_blank2_km2 = | area_blank2_sq_mi = | area_blank2_ha = | area_blank2_dunam = | area_blank2_acre = | area_note = | dimensions_footnotes = | length_km = | length_mi = | width_km = | width_mi = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_footnotes = | elevation_min_point = | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | elevation_min_rank = | elevation_min_footnotes = | elevation_max_point = | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_max_rank = | elevation_max_footnotes = | population_total = 257.9995 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref>{{cite web|url = http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf|title = General Population Census of Cambodia 2008 - Provisional population totals|publisher = National Institute of Statistics, Ministry of Planning|date = 3 September 2008|format = PDF}}</ref> | population_density_km2 = 589 | population_density_sq_mi = | population_est = | pop_est_as_of = | pop_est_footnotes = | population_urban = | population_urban_footnotes = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_rural = | population_rural_footnotes = | population_density_rural_km2 = | population_density_rural_sq_mi = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_rank = | population_density_rank = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank2_km2 = | population_density_blank2_sq_mi = | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | timezone1 = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | utc_offset1 = | timezone1_DST = កម្ពុជា | utc_offset1_DST = ៧ ម៉ាង | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = | postal_code_type = | postal_code = | postal2_code_type = | postal2_code = | area_code = | area_code_type = | geocode = | iso_code = | registration_plate = | blank_name_sec1 = [[ក្រមប្រៃសណីយ៍]] | blank_info_sec1 = ១២៤០០ | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = https://www.facebook.com/dangkordistrict/ | footnotes = ស័ព្ទ: (៨៥៥) ០៨៩ ៩៧៨ ៨៨៨ | translit_lang1_info1 = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info2 = | translit_lang1_type2 = | demographics1_info1 = }} ខណ្ឌ'''ដង្កោ''' (សរសេរជាឡាតាំង Dangkao)គឺជាខណ្ឌមួយនៅភាគខាងលិចនៃ[[រាជធានីភ្នំពេញ]] ប្រទេស[[កម្ពុជា]]។ ខណ្ឌនេះត្រូវបានចែកទៅជា ១៣[[សង្កាត់]] និង ?[[ភូមិ]]។ ខណ្ឌនេះមានផ្ទៃក្រឡា១១១,៧៥៨៥ &nbsp;គម^២។ តាមរយៈជំរឿនឆ្នាំ១៩៩៨កម្ពុជា វាមានប្រជាជន៩២ ៤៦១នាក់ កាលពីខណ្ឌដង្កោស្ថិតនៅទីតាំង[[ខណ្ឌពោធិ៍សែនជ័យ]]នៅឡើយ។ == ពាក្យគន្លឹះ == ១.ដង្កោ(ន.):មេខ្លោង ឬ អ្នកមាន៖ សំដៅលើអ្នកដែលជាមេក្រុម អាជីវករ ឬ អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភ (ជួនកាលគេប្រើហៅមេក្រុមអ្នកជំនួញដែលនាំទំនិញតាមរទេះក្នុងសម័យដើម)។ ២.ភ្នំពេញ(ន.):រាជធានីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ៣.ផ្ទះ(ន.):មន្ទីរ រោង។ == បដិសព្ទ == រាជធានី ផ្ទុយទៅ ខេត្ត == វេវចនសព្ទ == ចូររកវេវចនសព្ទនឹងពាក្យ សប្បាយ សប្បាយ រីករាយ ត្រេកអរ ពេញចិត្ត ស្រស់ស្រាយ ហ្លឺងហ្លក់ == សំណួរលើអត្ថបទ == ១.តើខណ្ឌដង្កោនៅទិសខាងណា? ២.តើខណ្ឌដង្កោនៅឯណា? == ពាក្យសូរដូច == ចូររកសទិសសព្ទនិងពាក្យ ដង្កោ ១.ដង្កោ(ន.):មេខ្លោង ឬ អ្នកមាន៖ សំដៅលើអ្នកដែលជាមេក្រុម អាជីវករ ឬ អ្នកដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្តុកស្តម្ភ (ជួនកាលគេប្រើហៅមេក្រុមអ្នកជំនួញដែលនាំទំនិញតាមរទេះក្នុងសម័យដើម)។ ២.ដង្កោ(ន.):ផ្លែយ៉ាងនៅខេត្តកំពង់ស្ពឺ។ == វេយ្យាករណ៍ == ចូរស្រង់នាមឱ្យបាន ៣ ១.ខណ្ឌ ២.រាជធានី ៣.ដង្កោ == មុខរបរ == លក់ដូរប្រហែលជា ៦៤៧៨៩ ពេទ្យប្រហែលជា ៦៥៤៨៩០៤ លាងរថយន្តប្រហែលជា ៥៧៨៦ គ្រូបង្រៀនប្រហែលជា ៤៦៦៧៨៩៩ នគរបាលប្រហែលជា ៥៦៧៨៣៣៥៥ រដ្ឋាភិបាលប្រហែលជា ៥៩៨៦៨៧៦ == រឿងខ្លែងវ៉ាវលាក់ == កាលពីព្រេងនាយ មានស្ដេច ឬមេទ័ពម្នាក់ (ខ្លះថាជាអ្នកមានបុណ្យ) គាត់ចូលចិត្តលេង ខ្លែងវ៉ាវ ខ្លាំងណាស់។ ខ្លែងវ៉ាវរបស់គាត់មិនមែនជាខ្លែងធម្មតាទេ គឺជាខ្លែងដែលមានទំហំធំ ហើយពេលបង្ហោះឡើងទៅលើមេឃ វាបន្លឺសម្លេង "ឯក" យ៉ាងពីរោះ រហូតអ្នកស្រុកជិតខាងផ្អើលមើលគ្រប់គ្នា។នៅថ្ងៃមួយ ខណៈពេលដែលកំពុងបង្ហោះខ្លែងយ៉ាងសប្បាយ រួមជាមួយខ្យល់បោកបក់ខ្លាំង ស្រាប់តែ ខ្សែខ្លែងនោះបានដាច់។ ខ្លែងវ៉ាវដ៏ធំនោះបានហោះរសាត់អណ្តែត កាត់វាលស្រែ និងព្រៃប្រឹក្សាជាច្រើន។ ==ទីកន្លែង== ចូរអានតារាងលេខខាងក្រោម *[[ជើងឯក]] * [[វាលពិឃាត]] * ផ្សារអ៊ីអន ៣ * [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]] ==រដ្ឋបាល== ក្រមប្រៃសណីយ៍ខណ្ឌដង្កោ (១២៤០០) {| class="wikitable" |- ! ល.រ. ! សង្កាត់ ! អភិបាល ! ក្រមប្រៃសណីយ៍ |- | ១ | [[សង្កាត់ដង្កោ|ដង្កោ]] | ភួង គីមស៊ី្រ | ១២៤០១ |- | ២ | [[សង្កាត់ពងទឹក|ពងទឹក]] |អ៊ុយ សូនី | ១២៤០២ |- |៣ | [[សង្កាត់ព្រែកកំពឹស|ព្រែកកំពឹស]] |កន សុខេម | ១២៤០៣ |- | ៤ | [[សង្កាត់ស្ពានថ្ម|ស្ពានថ្ម]] |ជឺ គឹមហៃ | ១២៤០៤ |- |៥ | [[សង្កាត់រលួស|រលួស]] |តូច សារ៉ាត់ | ១២៤០៥ |- | ៦ | [[សង្កាត់ទៀន|ទៀន]] |ឌុច សុវណ្ណី | ១២៤០៦ |- | ៧ | [[សង្កាត់គងនយ|គងនយ]] |ស៊ឹម សុភ័ក្ត្រ | ១២៤០៧ |- | ៨ | [[សង្កាត់ព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] |ស៊ីន រតនា | ១២៤០៨ |- | ១០ | [[សង្កាត់ព្រៃសរ|ព្រៃសរ]] | កែវ សាវឿន |១២៤១០ |- | ១២ | [[សង្កាត់ក្រាំងពង្រ|ក្រាំងពង្រ]] | កែវ ច័ន្ទបូរី |១២៤១២ |- | ១៣ | [[សង្កាត់ប្រទះឡាង|ប្រទះឡាង]] | យី វណ្ណឌី |១២៤១៣ |- | ១៤ | [[សង្កាត់សាក់សំពៅ|សាក់សំពៅ]] | ស៊ុយ សារ៉េត |១២៤១៤ |- | ១៥ | [[សង្កាត់ជើងឯក|ជើងឯក]] | គង់ ធឿន |១២៤១៥ |} ==ប្រវត្តិ== ឈ្មោះ "ដង្កោ" ត្រូវបានគេជឿថាមានប្រភពចេញពីឈ្មោះ "ដើមដង្កោ" ដែលជាប្រភេទដើមឈើម្យ៉ាងសម្បូរដុះនៅក្នុងតំបន់នេះកាលពីសម័យមុន។ ម្យ៉ាងវិញទៀត តាមរយៈរឿងព្រេងនិទានក្នុងតំបន់ ឈ្មោះនេះក៏មានការពាក់ព័ន្ធនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ប្រជាជនតាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ ==គ្រឹះស្ថានសិក្សា== ===រដ្ឋ=== *[[សាលាបឋមសិក្សា​ដង្កោ|សាលាមិត្តភាពកម្ពុជា-វៀតណាត]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​ពងទឹក]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​ព្រៃវែង]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​ស្ពានថ្ម]] *[[សាលាបឋមសិក្សា​អរុណ​វ​តី]] *[[អនុវិទ្យាល័យដង្កោ]] *[[អនុវិទ្យាល័យទួលអម្ពិល]] *[[​វិទ្យាល័យ​ពងទឹក]] ===ឯកជន=== *[[សាលាអន្តរជាតិអាយអេសអេស]] ==សុខាភិបាល== *[[មណ្ឌលសុខភាពចំការដូង]] *[[មន្ទីរពេទ្យបង្អែក​ដង្កោ CPA1]] ==វត្តអារាម== *​[[វត្ត​កំពង់​ក្ដុល]] *[[វត្តជ្រោយបទុម]] ហៅ ព្រែកជ្រៃ *[[វត្តព្រៃវែង]] *[[វត្តព្រះធាតុ]] *[[វត្ត​ព្រះបាទ​ជាន់​ឯក]] ហៅ ជើងឯក *[[វត្តឫស្សីសាញ់]] *[[វត្តសំបួរមាស]] *[[វត្តអង្គមេត្រី]] *[[វត្តធុត្តុង្គ]]ហៅ វត្តចំការដូង *[[វត្តទួលសំរោង]] ក្នុងបុរីលឹមឈៀងហោរចំការដូង *[[វត្តសំបួរមាស]] *[[វត្តចំការខ្សាច់]] ==ផ្សារ== *[[ផ្សារថ្នល់បត់]] *[[ផ្សារសារឿន-យ៉ាន្នី]] ==ឯកសារយោង== *[http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/khmer/province/phnom_penh.html វិបសាយគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226132221/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/khmer/province/phnom_penh.html |date=2009-02-26 }} {{Reflist}} {{Geographic location|Northwest=[[ខណ្ឌកំបូល]]|North=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|West=[[ខណ្ឌកំបូល]]|East=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|South=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Southeast=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Northeast=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|Southwest=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Centre=[[ខណ្ឌដង្កោ]]}} {{ស្រុកនៃកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខណ្ឌនៃកម្ពុជា|ដង្កោ]] [[Category:ភ្នំពេញ]] {{Cambodia-geo-stub}} {{ខណ្ឌ-សង្កាត់_ឃុំ-ភូមិ}} 3cyth6fuqdz98k05872k4zxkb7eyat6 0 11262 334881 334380 2026-05-01T17:14:24Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334881 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ | common_name = ស៊ីមបាវេ | native_name = {{nobold|''Republic of Zimbabwe'' ([[ភាសាអង់គ្លេស]])}} | image_flag = Flag of Zimbabwe.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិស៊ីមបាវេ|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Zimbabwe.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករស៊ីមបាវេ|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = "Unity, Freedom, Work"<ref name="BEAVERCT">{{cite journal |url= https://news.google.com/newspapers?id=AFwtAAAAIBAJ&pg=3340,2548451&dq=zimbabwe+unity-freedom-work&hl=en |title=Zimbabwe |journal= The Beaver County Times |date= 13 September 1981 |access-date= 2 November 2011}}</ref><br/>{{small|"សាមគ្គីភាព សេរីភាព ការងារ"}} | national_anthem = "[[ភ្លេងជាតិស៊ីមបាវេ|Blessed be the land of Zimbabwe]]"<ref name="CIA-WF">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/ |title=The World Factbook – Zimbabwe |date=2 December 2021 |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=4 មីនា 2022 |archivedate=26 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126032849/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/zimbabwe/ |url-status=dead }}</ref><br/>("សូម​មាន​ពរជ័យ​ដល់​ទឹកដី​ស៊ីមបាវេ")<div style= "padding-top:0.5em;"><center> </center></div> | image_map = Zimbabwe on the globe (Africa centered).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសស៊ីមបាវេ (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ហារ៉ា]] | coordinates = {{Coord|17|49|45|S|31|03|08|E|type:city_region:ZW}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសានៃស៊ីមបាវេ|១៦ ភាសា]]៖<ref name="language">{{cite web |publisher=Government of Zimbabwe |via=Kubatana.net |url=http://www.kubatana.net/docs/legisl/constitution_zim_draft_copac_130125.pdf |title=Constitution of Zimbabwe (final draft) |date=January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002110534/http://www.kubatana.net/docs/legisl/constitution_zim_draft_copac_130125.pdf |archive-date=2 តុលា 2013 |access-date=2022-03-04 |archivedate=2013-10-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002110534/http://www.kubatana.net/docs/legisl/constitution_zim_draft_copac_130125.pdf }}</ref><br/>[[ភាសឆេវ៉ា|ឆេវ៉ា]]<br/>[[ភាសាឈីបាវ៉េ|ឈីបាវ៉េ]]<br/>[[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]<br/>[[ភាសាគុយសង់|គុយសង់]]<br/>[[ភាសាណាំប៊ីយ៉ា|ណាំប៊ីយ៉ា]]<br/>[[ភាសាអ៊ីនដាវ|អ៊ិនដាវ]]<br/>[[ភាសាអ៊ិនដេបេឡេ|អ៊ិនដេបេឡេ]]<br/>[[ភាសាសាំងហ្កានី|សាំងហ្កានី]]<br/>[[ភាសាស្យូណា|ស្យូណា]]<br/>[[ភាសាសូតូ|សូតូ]]<br/>[[ភាសាតុងកា|តុងកា]]<br/>[[ភាសាស្វាណា|ស្វាណា]]<br/>[[ភាសាវិនដា|វិនដា]]<br/>[[ភាសាហ្សូសា|ហ្សូសា]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | ៩៩.៣៨% [[អាហ្វ្រិកស្បែកខ្មៅ]] (ភាគច្រើនជា[[ជនជាតិស្យូណា]] និង[[ជនជាតិអ៊ិនដេបេឡេខាងជើង|អ៊ិនដេបេឡេ]]) | {{nowrap|០.២២% [[ប្រជាជនស្បែកសនៅអាហ្វ្រិក|អាហ្វ្រិកស្បែកស]]}} | ០.១៨% [[អាហ្វ្រិកចម្រុះ|ចម្រុះ]] | ០.០៨% [[ប្រជាជនអាស៊ី|អាស៊ី]] | ០.០២% ជនជាតិដទៃ | ០.០១% មិនបញ្ជាក់ }} | ethnic_groups_year = ២០១២<ref name="ReferenceB">{{Cite web |url=http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Population/National_Report.pdf |title=Archived copy |access-date=4 មីនា 2022 |archive-date=20 កញ្ញា 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920154919/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Population/National_Report.pdf |url-status=dead |archivedate=2018-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180920154919/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Population/National_Report.pdf }}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |៨៤.១% [[គ្រិស្តសាសនានៅស៊ីមបាវេ|គ្រិស្តសាសនា]]<br/>—៦៩.២% [[ប្រូតេស្តង់]]<br/>—១៤.៩% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗ |១០.២% គ្មានជំនឿសាសនា |៤.៥% [[សាសនាប្រពៃណីអាហ្វ្រិក|ជំនឿប្រពៃណី]] |១.២% សាសនាផ្សេងៗ }} | religion_year = ២០១៧ | religion_ref = <ref name="2017survey">{{cite web |url=https://zimbabwe.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Inter%20Censal%20Demography%20Survey%202017%20Report.pdf |title=Inter Censal Demography Survey 2017 Report |publisher=Zimbabwe National Statistics Agency |date=2017}}</ref> | government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[សាធារណរដ្ឋ]][[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|ប្រធានាធិបតីនិយម]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីស៊ីមបាវេ|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[អេមមឺសុន មណាំងហ្កាក្វា]] | leader_title2 = [[អនុប្រធានាធិបតីស៊ីមបាវេ|អនុប្រធានាធិបតី]] | leader_name2 = [[កុងស្តង់ទីណូ ឈីវ៉េងហ្គា]] | leader_title3 = | leader_name3 = | legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្រស៊ីមបាវេ|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភាស៊ីមបាវេ|ព្រឹទ្ធសភា]] | lower_house = [[រដ្ឋសភាស៊ីមបាវេ|រដ្ឋសភា]] | sovereignty_type = ទទួលឯករាជ្យពី{{nobold |[[សហរាជាណាចក្រ]]}} | established_event2 = [[សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យឯកតោភាគី (រ៉ូដេស៊ី)|ប្រកាស]] | established_date2 = ១១ វិច្ឆិកា ១៩៦៥ | established_event3 = [[រ៉ូដេស៊ី|សាធារណរដ្ឋ]] | established_date3 = ២ មីនា ១៩៧០ | established_event4 = [[រ៉ូដេស៊ីស៊ីមបាវេ]] | established_date4 = ១ មិថុនា ១៩៧៩ | established_event5 = [[កិច្ចព្រមព្រៀងវិមានឡង់កាស្ទើរ|ទទួលស្គាល់ឯករាជ្យភាព]] | established_date5 = ១៨ មេសា ១៩៨០ | established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញស៊ីមបាវេ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date6 = ១៥ ឧសភា ២០១៣ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៣៩០,៧៥៧ | area_rank = ទី៦០ | percent_water = ១ | population_estimate = ១៥,០៩២,១៧១<ref name=macro>{{cite web |url=https://www.macrotrends.net/countries/ZWE/zimbabwe/population |title=Zimbabwe Population 1950-2021 |website=macrotrends.net |access-date=4 មីនា 2022 }}</ref> | population_census = ១២,៩៧៣,៨០៨<ref name="zimstat1">{{cite web |title= Census Results in Brief |url= http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf |publisher= Zimbabwe National Statistical Agency |access-date= 4 មីនា 2022 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130903060905/http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf |archive-date= 3 កញ្ញា 2013 |archivedate= 2013-09-03 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20130903060905/http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf }}</ref> | population_estimate_year = ២០១៩ | population_estimate_rank = ទី៧៤ | population_census_year = ២០១២ | population_density_km2 = ២៦ | population_density_rank = ទី១៧០ | GDP_PPP = ៤១.០៣១ ពាន់លានដុល្លារ | GDP_PPP_year = ២០១៩ | GDP_PPP_per_capita = ២,៦២១ ដុល្លារ<ref name="imf.org">{{Cite web | url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=27&pr.y=19&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=698&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title = Report for Selected Countries and Subjects}}</ref> | GDP_nominal = ២២.២៩០ ពាន់លានដុល្លារ | GDP_nominal_year = ២០១៩ | GDP_nominal_per_capita = ១,៤២៤ ដុល្លារ<ref name="imf.org"/> | Gini = ៥០.៣ <!--number only--> | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title= GINI Index |url= http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?page=3 |publisher= ធនាគារពិភពលោក |access-date= 4 មិថុនា 2022 |archivedate= 2011-10-09 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20111009161918/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?page=3 |url-status= dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៥៧១ <!--number only--> | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=4 មីនា 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី១៥០ | currency = [[ដុល្លារស៊ីមបាវេ]] | time_zone = [[ម៉ោងអាហ្វ្រិកកណ្ដាល|CAT]]<ref name= TimeZone>{{cite web |url= http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/africa/zimbabwe/time/ |title= Zimbabwe Time |website= Greenwich Mean Time |publisher= Greenwich 2000 |access-date= 4 មីនា 2022 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20110719182003/http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/africa/zimbabwe/time/ |archive-date= 19 កក្កដា 2011 |df= dmy-all |archivedate= 2011-07-19 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110719182003/http://wwp.greenwichmeantime.com/time-zone/africa/zimbabwe/time/ }}</ref> | utc_offset = +២ | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ឆ្វេង | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅស៊ីមបាវេ|+២៦៣]] | cctld = [[.zw]] | today = }} '''ប្រទេសស៊ីមបាវេ''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋស៊ីមបាវេ''' គឺជាប្រទេសមួយមានទីតាំងស្ថិតនៅ[[អាហ្រ្វិកអាគ្នេយ៍]]ត្រង់ចន្លោះ[[ទន្លេសំបេហ្ស៊ី]] និង[[លីមប៉ូប៉ូ]]។ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់ជាមួយប្រទេស[[អាហ្វ្រិកខាងត្បូង]]នៅភាគខាងត្បូង ប្រទេស[[បុតស្វាណា]]នៅភាគនិរតី ប្រទេស[[សំប៊ី]]នៅភាគខាងជើង និងប្រទេស[[ម៉ូសំប៊ិក]]នៅភាគខាងកើត។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំជាងគេគឺ [[ហារ៉ា]] ហើយទីក្រុងធំបន្ទាប់គឺ [[ប៊ូឡាវ៉ាយ៉ូ]]។ ប្រទេសនេះមានប្រជាជនប្រហែល ១៥ លាននាក់ និងមានភាសាផ្លូវការចំនួន ១៦<ref name="language" /> ដោយមាន[[ភាសាអង់គ្លេស]] [[ភាសាស្យូណា|ស្យូណា]] និង[[ភាសាអ៊ិនដេបេឡា|អ៊ិនដេបេឡេ]] ជាភាសានិយមបំផុត។ វាធ្លាប់ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "រតនភណ្ឌនៃទ្វីបអាហ្រ្វិក" ដោយសារតែភាពរុងរឿងដ៏អស្ចារ្យរបស់វា។<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/11/15/robert-mugabe-tarnished-jewel-zimbabwe-now-chance-shine/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/11/15/robert-mugabe-tarnished-jewel-zimbabwe-now-chance-shine/ |archive-date=10 មករា 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Robert Mugabe tarnished the jewel that is Zimbabwe. Now is its chance to shine again|first=Boris|last=Johnson|newspaper=The Telegraph|date=15 November 2017|via=www.telegraph.co.uk}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://www.nybooks.com/articles/2003/04/10/the-jewel-of-africa/|title=The Jewel of Africa|first=Doris|last=Lessing|date=10 April 2003|via=www.nybooks.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.voazimbabwe.com/a/zimbabwe-economy-battered-over-the-years/2724325.html|title=What Happened to Zimbabwe, Once Known as The Jewel of Africa?|first=Irwin|last=Chifera}}</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស៊ីមបាវេ| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមដប់ប្រាំ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសគ្មានព្រំដែនជាប់សមុទ្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអាហ្វ្រិក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាហ្វ្រិកអាគ្នេយ៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាហ្វ្រិក]] 5kxednpiagypqodp6mct3bso89uon5w 0 43145 334884 334667 2026-05-02T02:44:57Z TheRandomGoober 27248 Departure from OPEC 334884 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម | common_name = អអអ | native_name = {{nobold|الإمارات العربية المتحدة ([[ភាសាអារ៉ាប់]])}} | image_flag = Flag of the United Arab Emirates.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Emblem of the United Arab Emirates.svg | symbol_width = 65px | symbol_type = [[វរលញ្ឆករអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = الله الوطن الرئيس<br/>ព្រះ ជាតិ ប្រធានរដ្ឋ | national_anthem = "[[អៃស្ស៊ី ប៊ីលាឌី|عيشي بلادي]]"<br/>{{lower|0.1em|"ប្រទេសយើងបន្តនៅគង់វង្ស"}}<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center| }}</div> | image_map = United Arab Emirates on the globe (United Arab Emirates centered).svg | image_map2 = {{maplink |frame=yes | frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center | text= '''អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម''' | type=line|id=Q878|stroke-width=1|stroke-colour=#0000ff|title=UAE }} | image_map_caption = ទីតាំងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រាជធានី | capital = [[អាប៊ូដាប៊ី]] | coordinates = {{Coord|24|28|N|54|22|E|type:city}} | largest_city = [[ឌូបៃ]]<br />{{coord|25|15|N|55|18|E|display=inline}} | official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់]]<ref>{{cite web |title=Fact sheet |url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |website=United Arab Emirates |publisher=U.ae |access-date=31 August 2020}}</ref> | recognised_languages = [[ភាសាអង់គ្លេស]]<ref>{{cite web |url=https://www.stalawfirm.com/en/news/view/english-translation-abu-dhabi-courts.html |title=A mandatory requirement for an English translation under Abu Dhabi Courts |publisher=STA Law Firm |date= |accessdate=2022-02-26 |archivedate=2022-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220225022654/https://www.stalawfirm.com/en/news/view/english-translation-abu-dhabi-courts.html |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups = {{tree list}} * ៥៩.៤% [[ក្រុមជនជាតិអាស៊ីខាងត្បូង|អាស៊ីខាងត្បូង]] ** ៣៨.២% [[ប្រជាជនឥណ្ឌានៅអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|ឥណ្ឌា]] ** ៩.៥% [[ប្រជាជនបង់ក្លាដែសនៅអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|បង់ក្លាដែស]] ** ៩.៤% [[ប្រជាជនប៉ាគីស្ថាននៅអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|ប៉ាគីស្ថាន]] ** ២.៣% [[ក្រុមជនជាតិអាស៊ីខាងត្បូង|ជនជាតិផ្សេងទៀត]] * ១១.៦% [[អេមីរ៉ាត (ជនជាតិ)|អារ៉ាប់អេមីរ៉ាត]] * ១០.២% [[ជនបរទេសនៅអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម#អេហ្ស៊ីប|អេហ្ស៊ីប]] * ៦.១% [[ប្រជាជនហ្វីលីពីននៅអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|ហ្វីលីពីន]] * ១២.៨% [[ជនបរទេសនៅអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]] | ethnic_groups_year = ២០១៥ | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=United Arab Emirates |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/ |website=cia.gov |access-date=19 February 2023 |archivedate=9 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109053052/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/ |url-status=dead }}</ref> | religion = {{unbulleted list |៧៦.០% [[ឥស្លាមសាសនានៅអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|ឥស្លាមសាសនា]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]]) |៩.០% [[គ្រិស្តសាសនានៅអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|គ្រិស្តសាសនា]] |៨.០% [[ហិណ្ឌូសាសនានៅអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|ហិណ្ឌូសាសនា]] |១.៨% [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅមជ្ឈិមបូព៌ា|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |៥.០% [[សេរីភាពសាសនានៅអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] }} | religion_year = ២០២២ | religion_ref = | government_type = [[រាជាធិបតេយ្យ]][[រាជាធិបតេយ្យជ្រើសតាំង|ជ្រើសតាំង]][[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យពាក់កណ្ដាលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ|អាស្រ័យពាក់កណ្ដាលរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]][[រាជាធិបតេយ្យសហព័ន្ធ|សហព័ន្ធនិយម]][[ប្រព័ន្ធសភា|សភា]]<ref>{{cite book|last=Stewart|first=Dona J.|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives|publisher=Routledge|date=2013|location=London and New York|isbn=978-0415782432|page=155}}</ref><ref>{{cite book|last=Day|first=Alan John|title=Political Parties of The World|publisher=Stockton|date=1996|isbn=1561591440|page=599}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|title=United Arab Emirates Constitution|work=UAE Ministry of Justice|access-date=10 October 2018|archivedate=2018-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181011053637/https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|url-status=dead}}</ref> | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[មូហាម៉ាត់ ប៊ីន ហ្សាយ៉េដ អាល់ ណាយ៉ាន]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[មូហាម៉ាត់ ប៊ីន រ៉ាស្ស៊ីដ អាល់ ម៉ាក់ទុម]] | leader_title3 = [[អនុប្រធានាធិបតីនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|អនុប្រធានាធិបតី]] | leader_name3 = មូហាម៉ាត់ ប៊ីន រ៉ាស្ស៊ីដ អាល់ ម៉ាក់ទុម និង[[ម៉ាន់សួរ ប៊ីប ហ្សាយ៉េដ អាល់ ណាយ៉ាន]] | leader_title4 = [[រជ្ជទាយាទ]] | leader_name4 = [[ខាលីដ ប៊ីន ម៉ូហាម៉ាត់ អាល់ ណាយ៉ាន|ខាលីដ ប៊ីន មូហាម៉ាត់ ប៊ីន ហ្សាយ៉េដ អាល់ ណាយ៉ាន]] | legislature = [[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធកំពូល]]<br/>[[ក្រុមប្រឹក្សាជាតិសហព័ន្ធ]] | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type =[[ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|និម្មិតកម្ម]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[រ៉ាសអាល់កីយម៉ា (អេមីរ៉ាត)|រ៉ាសអាល់កីយម៉ា]] | established_date2 = ១៧០៨ | established_event3 = [[ស្សារចា (អេមីរ៉ាត)|ស្សារចា]] | established_date3 = ១៧២៧ | established_event4 = [[អាប៊ូដាប៊ី (អេមីរ៉ាត)|អាប៊ូដាប៊ី]] | established_date4 = ១៧៦១ | established_event5 = [[អ៊ុមអាល់កៃវែន (អេមីរ៉ាត)|អ៊ុមអាល់កៃវែន]] | established_date5 = ១៧៦៨ | established_event6 = [[ឌូបៃ (អេមីរ៉ាត)|ឌូបៃ]] | established_date6 = ១៨៣៣ | established_event7 = [[ទិវាជាតិ (អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម)|ទទួលឯករាជ្យ]]ពីចក្រភពអង់គ្លេស | established_date7 = ២ ធ្នូ ១៩៧១ | established_event8 = [[សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៣០៤|ទទួលជាសមាជិក]]នៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] | established_date8 = ៩ ធ្នូ ១៩៧១ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៨៣,៦០០ | area_rank = ទី១១៤ | area_footnote = | percent_water = គ្មានទិន្នន័យ | population_estimate = ៩,២៨២,៤១០<ref name="u.ae">{{cite web|url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet/|title=United Arab Emirates Population (2020) |website=u.ae}}</ref> | population_estimate_year = ២០២០ | population_estimate_rank = ទី៩២ | population_census = ៤,១០៦,៤២៧ | population_census_year = ២០០៥ | population_census_rank = | population_density_km2 = ១២១ | population_density_rank = ទី១១០ | GDP_PPP = {{increase}} ៧៧៩.២៣៤ ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report |title=United Arab Emirates |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២០ | GDP_PPP_rank = ទី៣៤ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៧៨,២៥៥ ដុល្លារ<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៦ | GDP_nominal = {{increase}} ៥០១.៣៥៤ ពាន់លានដុល្លារ<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_rank = ទី៣២ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៥០,៣៤៩ ដុល្លារ<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី២១ | Gini = ២៦.០ | Gini_year = ២០១៨ | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – United Arab Emirates|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AE|website=data.worldbank.org |publisher=ធនាគារពិភពលោក|access-date=30 March 2020}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៩១១ | HDI_year = ២០២១ | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2021-22.pdf|title=Human Development Report 2021–22|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2021}}</ref> | HDI_rank = ទី២៦ | currency = [[ឌៀរហាំអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|ឌៀរហាំ អអអ]] | currency_code = AED | time_zone = [[ម៉ោងនៅអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|GST]] | utc_offset = +០៤:០០ | utc_offset_DST = | DST_note = | time_zone_DST = | date_format = ថ្ងៃ/ខែ/ឆ្នាំ – dd/mm/yyyy | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|+៩៧១]] | iso3166code = AE | cctld = [[.ae]]<br/>[[emarat|امارات.]] | today = }} '''អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម''' ([[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ الإمارات العربية المتحدة) ឬអាចហៅសាមញ្ញថា '''អេមីរ៉ាត''' ([[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ الإمارات) គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]] ([[មជ្ឈិមបូព៌ា]])។ ប្រទេសមួយនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅចុងភាគខាងកើតនៃ[[ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]] និងមានព្រំប្រទល់ជាប់ជាមួយប្រទេស[[អូម៉ង់]] និង[[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] ខណៈពេលដែលមានព្រំដែនសមុទ្រជាប់[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]រួមជាមួយប្រទេស[[កាតា]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]។ ទីក្រុង[[អាប៊ូដាប៊ី]]គឺជារាជធានីនៃប្រទេស ខណៈ[[ឌូបៃ]]ជាទីក្រុងដែលមានចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេ និងជាមជ្ឈមណ្ឌលអន្តរជាតិដ៏ធំមួយ។ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមគឺជារដ្ឋប្រកាន់នូវរបប[[រាជាធិបតេយ្យជ្រើសតាំង]] និងបានកើតចេញពី[[រាជាធិបតេយ្យសហព័ន្ធ|ដែនដីសហព័ន្ធ]]ចំនួន [[អេមីរ៉ាតនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|៧ អេមីរ៉ាត]] រួមមាន៖ [[អាប៊ូដាប៊ី (អេមីរ៉ាត)|អាប៊ូដាប៊ី]] (រាជធានី) [[អាជម៉ាន (អេមីរ៉ាត)|អាជម៉ាន]] [[ឌូបៃ (អេមីរ៉ាត)|ឌូបៃ]] [[ហ្វូជ័យរ៉ា (អេមីរ៉ាត)|ហ្វូជ័យរ៉ា]] [[រ៉ាសអាល់កីយម៉ា (អេមីរ៉ាត)|រ៉ាសអាល់កីយម៉ា]] [[ស្សារចា (អេមីរ៉ាត)|ស្សារចា]] និង[[អ៊ុមអាល់កៃវែន (អេមីរ៉ាត)|អ៊ុមអាល់កៃវែន]]។<ref>{{cite web|url=http://people.exeter.ac.uk/nsaa201/UAE%20Federal%20Boundaries.pdf|title=The Federal Boundaries of the United Arab Emirates}}</ref> អេមីរ៉ាតនីមួយៗត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមេដឹកនាំម្នាក់ ដែលបញ្ចូលគ្នាបង្កើតបានជា[[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធកំពូល]]។ សមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធកំពូលត្រូវបោះឆ្នោតជ្រើសរើស[[ប្រធានាធិបតីនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|ប្រធានាធិបតី]]ម្នាក់ (គិតត្រឹមថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២២ តំណែងនេះត្រូវបានកាន់ដោយព្រះអង្គម្ចាស់[[មូហាម៉ាត់ ប៊ីន ហ្សាយ៉េដ អាល់ ណាយ៉ាន]])<ref>{{Cite web |title=His Highness Sheikh Mohamed bin Zayed Al Nahyan (MBZ) |url=https://www.cpc.gov.ae/en-us/thecrownprince/pages/default.aspx |access-date= |website= |archivedate=2023-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230218101540/https://www.cpc.gov.ae/en-us/thecrownprince/pages/default.aspx |url-status=dead }}</ref> និង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម|អនុប្រធានាធិបតី]]ម្នាក់ (ព្រះអង្គម្ចាស់[[មូហាម៉ាត់ ប៊ីន រ៉ាស្ស៊ីដ អាល់ ម៉ាក់ទុម]]) ពីក្នុងចំណោមសមាជិកពួកគេ។ ជាក់ស្ដែង មេដឹកនាំ[[អាប៊ូដាប៊ី]]ត្រូវកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី ខណៈដែលមេដឹកនាំ[[ឌូបៃ]]ជាអនុប្រធានាធិបតី និងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីផងដែរ។<ref name=":1">{{cite web |title=United Arab Emirates's Constitution of 1971 with Amendments through 2004 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/United_Arab_Emirates_2004.pdf |website=ConstituteProject.org |access-date=10 May 2023}}</ref> កាលឆ្នាំ២០១៣ ប្រទេសនេះមានប្រជាជនចំនួន ៩.២ លាននាក់ ដែលក្នុងនោះ ១.៤ លាននាក់ជាប់[[ច្បាប់សញ្ជាតិអេមីរ៉ាត|សញ្ជាតិអេមីរ៉ាត]] និង ៧.៨ លាននាក់ផ្សេងទៀតជាជនបរទេស។<ref name="natur">Habboush, Mahmoud. (10 October 2013) [http://uk.reuters.com/article/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 Call to naturalise some expats stirs anxiety in the UAE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714171325/http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 |date=2014-07-14 }}. Uk.reuters.com. Retrieved 10 October 2015</ref><ref>{{cite web|url=http://www.migrationpolicy.org/article/labor-migration-united-arab-emirates-challenges-and-responses|title=Labor Migration in the United Arab Emirates: Challenges and Responses|publisher=migrationpolicy.org|access-date=10 May 2023|date=18 September 2013}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14703998|title=United Arab Emirates country profile|date=28 September 2016|work=BBC News|access-date=10 May 2023}}</ref> រហូតមកដល់ឆ្នា២០២០ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមមានចំនួនប្រជាជនប្រមាណ ៩.៩ លាននាក់។<ref name="worldometers.info">{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/united-arab-emirates-population/|title=United Arab Emirates Population (2022) |website=www.worldometers.info}}</ref> ទឹកដី​អេមីរ៉ាត​អារ៉ាប់​រួម​សព្វថ្ងៃមាន​វត្តមានមនុស្ស​រស់នៅ​អស់​រយៈពេល​ជាង ១២៥,០០០ ឆ្នាំ​មក​ហើយ។ វាជាចំណុចកណ្ដាលនៃផ្លូវពាណិជ្ជកម្មរវាងអរិយធម៌ជាច្រើនរួមមាន [[មេសូប៉ូតាមី]] [[អ៊ីរ៉ង់|ពែរ្ស]] និង[[ឥណ្ឌា]]ជាដើម។<ref name="auto">{{cite web|last=thedigitalphilatelist|date=8 January 2021|title=United Arab Emirates|url=https://thedigitalphilatelist.com/united-arab-emirates/|access-date=10 May 2023|website=The Digital Philatelist}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាម]]គឺជាសាសនាផ្លូវការ ហើយ[[ភាសាអារ៉ាប់]]គឺជាភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះ។ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមមានបរិមាណប្រេងធំបំផុតទីប្រាំមួយ និងឧស្ម័នធម្មជាតិច្រើនបំផុតទីប្រាំពីរនៅលើពិភពលោក។<ref name="EIA">{{cite web |url=https://www.eia.gov/beta/international/data/browser/#/?pa=00000000000000000000000000000000002&c=vvvvuvo&ct=0&tl_id=5-A&vs=INTL.57-1-AFG-TBPD.A&vo=0&v=H&start=2014&end=2016 |title=Production of Crude Oil including Lease Condensate 2016|publisher=U.S. Energy Information Administration|format=CVS download |access-date=11 May 2023}}</ref><ref>U.S. Energy Information Administration, [http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/IEDIndex3.cfm?tid=5&pid=57&aid=6 International Energy Statistics], accessed 17 January 2019.</ref> ព្រះអង្គ[[ហ្សាយ៉េដ ប៊ីន ស៊ុលតង់ អាល់ ណាយ៉ាន]] ដែលជាប្រធានាធិបតីទីមួយរបស់ប្រទេសបានដឹកនាំនិងទទួលរ៉ាប់រងលើដំណើរអភិវឌ្ឍន៍របស់ប្រជាជាតិមួយនេះ ដោយបានវិនិយោគនូវចំណូលបានពីរ៉ែប្រេងកាតទៅក្នុងវិស័យសុខាភិបាល អប់រំ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។<ref name="bbc.co.uk">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14703998|title=United Arab Emirates profile|work=BBC News|date=14 November 2012}}</ref> អេមីរ៉ាត់អារ៉ាប់រួមមានសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះជាងគេបើប្រៀបធៀបទៅចំណោមសមាជិកនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសហប្រតិបត្តិការឈូងសមុទ្រ]]។<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/datamapper/index.php|title=IMF Data Mapper|publisher=Imf.org|access-date=11 May 2023}}</ref> នៅសតវត្សរ៍ទី២១ ប្រទេសនេះលែងសូវពឹងផ្អែកលើប្រេង និងឧស្ម័នទៀតហើយ ខណៈដែលខ្លួនកំពុងផ្តោតបន្ថែមលើការអភិវឌ្ឍវិស័យទេសចរណ៍ និងអាជីវកម្មផ្សេងៗ។ រាជរដ្ឋាភិបាលមិនមានយកពន្ធលើប្រាក់ចំណូលទេ ទោះបីជាមានវត្តមានពន្ធសាជីវកម្មក៏ដោយ ហើយ[[ពន្ធលើតម្លៃបន្ថែម]] ៥% ត្រូវបានណែនាំនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite news|url=https://gulfnews.com/business/economy/vat/new-era-in-uae-as-vat-takes-effect-1.2149627|title=New era in UAE as VAT takes effect|first=Babu Das |last=Augustine|date=1 January 2018|work=GulfNews|access-date=11 May 2023}}</ref> ក្រុមសិទ្ធិមនុស្សដូចជា [[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]] [[វិមានសេរីភាព]] និង[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]បានមើលឃើញថា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមមានកម្រិតសិទ្ធិមនុស្សទាប ដោយបានលើកឡើងនូវករណីបំពានសិទ្ធិមនុស្សមួយចំនួនដូចជា ចាប់បុគ្គលដែលហ៊ានរិះគុនរដ្ឋាភិបាលដាក់ពន្ធនាគារ ឬធ្វើទារុណកម្ម ក្រុមគ្រួសារត្រូវបានយាយីដោយបរិធានសន្តិសុខរដ្ឋ និងករណីបាត់ខ្លួនដោយបង្ខំ។<ref>{{cite web |title=United Arab Emirates Archives |url=https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/united-arab-emirates/report-united-arab-emirates/ |website=Amnesty International |access-date=11 May 2023 }}</ref><ref name="usdep" /> សិទ្ធិបុគ្គលដូចជា សេរីភាពក្នុងការជួបប្រជុំ សមាគម សារព័ត៌មាន ការបញ្ចេញមតិ និងសាសនា ក៏ត្រូវបានអាជ្ញាធររដ្ឋគាបសង្កត់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរផងដែរ។<ref>{{cite web |title=Report on the situation of journalists in the UAE Input for the Secretary General Report on the safety of journalists and the issue of impunity |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Journalists/GA72/InternationalCentreJusticeHumanRights.pdf |website=ohchr.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=12 May 2022 }}</ref> អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា[[មហាអំណាចកណ្តាល]]។ បច្ចុប្បន្ន ប្រទេសនេះមានឈ្មោះជាសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] និង[[ក្រុមប្រឹក្សាសហប្រតិបត្តិការឈូងសមុទ្រ]] (GCC)។ល។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} {{ផ្នែកទទេ}} == ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|ភូមិសាស្ត្រនៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} {{ផ្នែកទទេ}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{Stub}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបទ្វីបអារ៉ាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជាធិបតេយ្យសហព័ន្ធ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាសហប្រតិបត្តិការឈូងសមុទ្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសមជ្ឈិមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសដើមបូព៌ា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ពិភពអារ៉ាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] po9ikqen4xb9yl1mxskdyk0pi6bg9u1 0 44799 334887 297672 2026-05-02T06:17:16Z Asa MILAI 50298 Asa MILAI បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[នរោត្តម សុធារស]] ទៅ [[នរោត្តម សុទ្ធារស]] 297672 wikitext text/x-wiki '''ព្រះឆាយាលក្ខណ៍សម្តេចក្រុមព្រះវរចក្ររណឬទ្ធិនរោត្តម សុធារស''' គឺជាព្រះរាជបុត្រានៃ[[នរោត្តម|ព្រះបាទនរោត្តម]] ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ត្រូវជាព្រះបិតា របស់ព្រះបាទសម្តេច [[នរោត្តម សុរាម្រិត|នរោត្តម សុរាម្រឹត]] ព្រះមហាកញ្ចនកោដ្ឋ និង ព្រះអយ្យកា របស់ព្រះបាទសម្តេច[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ។ ព្រះអង្គ ជាព្រះរាជទាយាទដែលនឹងត្រូវឡើងគ្រោងរាជ្យបល្លង័ជាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរបន្តពីព្រះបាទ [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] ក៏ប៉ុន្តែដោយសារគំរោងការទាមទារឯករាជ្យរបស់ទ្រង់ត្រូវបែកធ្លាយដឹងដល់បារាំង ។ ពួកបារាំងក៏លើកព្រះរាជបល្លង័ ទៅថ្វាយជូនសម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ (ត្រូវជាចៅ) វិញនៅបន្ទាប់ពេលដែល ព្រះបាទមុន្នីវង្ស យាងចូលទីវង្គតនៅឆ្នាំ១៩៤១ នាសម័យសង្រ្គាមលោកលើកទី២ ដែលកាលនោះ សម្តេចឪទ្រង់មានព្រះជន្មត្រឹមតែ១៨ព្រះវស្សាប៉ុណ្ណោះ ។ សម្ដេចក្រុមព្រះនរោត្ដមសុធារស ព្រះបិតាព្រះបាទ នរោត្ដម សុរាម្រឹត ត្រូវជាអយ្យកោព្រះបាទ នរោត្តម សីហនុ និងជាអាយ្យកោទួត [[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទ សីហមុនី]]។ សម្ដេចក្រុមព្រះ នរោត្ដម សុធារស សោយព្រះទិវង្គត នាថ្ងៃទី ២៧ មករា គសឆ្នាំ ១៩៤៥។ ក្រោយមកព្រះអង្គត្រូវបានស្ថាបនាឡើងជា «សម្ដេចព្រះរាជអយ្យកោ វរចក្ររណឫទ្ធិ»។ ព្រះរាជអយ្យកោផ្ទាល់នៃព្រះករុណា ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ៕ [[វិថីសុធារស]] គឺជាវិថីដែលគិតចាប់ពី [[មហាវិថីម៉ៅសេទុង]] កែង [[មហាវិថីព្រះនរោត្តម]] ទៅដល់ [[វិថីគន្ធបុផ្ផា]] ខាងជើង [[វត្តបុទម]] ។ == សូមមើលផងដែរ == • [[នរោត្តម ផាង៉ាម]] • [[នរោត្តម បុប្ផាទេវី]] • [[នរោត្តម បទុមបុប្ផា]] == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ttrxofovw4xz4yn5q3dgv38y0mxvsnt 0 45956 334878 334695 2026-05-01T13:35:20Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334878 wikitext text/x-wiki {{About|សង្គ្រាមដែលបានចាប់ផ្ដើមតាំងពីឆ្នាំ២០១៤|អត្ថបទស្ដីអំពីព្រឹត្តិការណ៍ឈ្លានពាននៅក្នុងឆ្នាំ២០២២|ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធផ្សេងទៀតរវាងប្រទេសទាំងពីរនេះ|បញ្ជីរាយជម្លោះប្រដាប់អាវុធរវាងរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែន}} {{Infobox military conflict | conflict = សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន | partof = [[បញ្ជីរាយជម្លោះនៅក្នុងទឹកដីអតីតសហភាពសូវៀត|ជម្លោះនៅក្នុងទឹកដីអតីតសហភាពសូវៀត]] | image = {{Multiple image | perrow = 2/2/2 | total_width = 300 | border=infobox | image1= Anti-terrorist operation in eastern Ukraine (War Ukraine) (27843153986).jpg | image2= Передача трофейной украинской техники и вооружения подразделениям ЛНР 016.png | image3= Kyiv after Russian shelling, 2022-10-10 (073).webp | image4= A Russia-backed rebel armored fighting vehicles convoy near Donetsk, Eastern Ukraine, May 30, 2015.jpg | image5= Bucha. Faces of War. - Ukraine War Photo Exhibition 2023 (52703004165).jpg | image6= Avdiivka after Russian bombing, 2023-05-23 (01).jpg}} | caption = '''ពីឆ្វេងទៅស្ដាំតាមទ្រនិចនាឡិកា'''៖ ទាហានអ៊ុយក្រែនកំឡុង[[សង្គ្រាមនៅដុនបាស]] (២០១៥), រថក្រោះ [[T-64]] របស់រុស្ស៊ីជាមួយសញ្ញា "[[Z (និមិត្តសញ្ញាយោធា)|Z]]" (២០២២),​ កងកម្លាំងនៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្កិ៍]]របស់រុស្ស៊ី (២០១៥), អគារលំនៅដ្ឋាននៅក្រុង[[អាឌីហ្យកា]]ក្រោយរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយគ្រាប់មីស៊ីលរុស្ស៊ី (២០២៣), រថយន្តយោធាខ្ទិចខ្ទាំក្រោយ[[សមរភូមិប៊ូតឆា|ផ្ទុះអាវុធនៅក្រុងប៊ូតឆា]] (២០២២), រថយន្តស៊ីវិលកំពុងឆាបឆេះជាមួយនឹងសាកសពដេកនៅនឹងដីក្រោយត្រូវទទួលរងគ្រាប់មីស៊ីលរុស្ស៊ីក្នុងទីក្រុង[[កៀវ]] (២០២២)។ | date = [[ការកាត់តំបន់គ្រីមៀដោយសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|២៧ កុម្ភៈ ២០២៤]]{{refn|group=ស|កាលបរិច្ឆេទនៃសង្គ្រាមនិងការកាន់កាប់ឧបទ្វីបគ្រីមៀគឺមាន "បដិវាទកម្ម និងបញ្ហាចោទជាច្រើន"។<ref name="Disunited">{{Cite book|last=McDermott|first=Roger N.|title=The Return of the Cold War: Ukraine, the West and Russia|year=2016|isbn=978-1-138-92409-3 |editor-last=Black |editor-first=J.L.|publisher=[[Routledge]]|location=London|pages=99–129|chapter=Brothers Disunited: Russia's use of military power in Ukraine|doi=10.4324/9781315684567-5|oclc=909325250 |editor-last2=Johns |editor-first2=Michael |chapter-url=https://www.academia.edu/11853815}}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន ក៏ដូចជា[[តុលាការសិទ្ធិមនុស្សអឺរ៉ុប]]បានយល់ស្របគ្នា និងចាត់ទុកថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤ ជាថ្ងៃដែលរុស្ស៊ីបានត្រួតត្រាគ្រីមៀ<ref>{{cite web |title=Ukraine v. Russia (re Crimea) (decision) |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=002-13090 |publisher=[[តុលាការសិទ្ធិមនុស្សអឺរ៉ុប|European Court of Human Rights]] |date=January 2021}}</ref> បន្ទាប់ពីកងពិសេសរុស្ស៊ីគ្មានសញ្ញាសម្គាល់បានចូលគ្រប់គ្រងស្ថាប័ននយោបាយគ្រីមៀ។<ref name="auto5">{{cite book |last1=Sasse |first1=Gwendolyn |title=Russia's War Against Ukraine |date=2023 |publisher=Wiley & Sons |page=2004 }}</ref> ក្រោយៗមក រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីក៏បានតាំងថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈជា "ទិវាកងកម្លាំងប្រតិបត្តិការពិសេស"។<ref name="auto2"/> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ [[វែរឃូវណារ៉ាដា|រដ្ឋសភាអ៊ុយក្រែន]]បានកំណត់ថ្ងៃទី២០ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤ ជាផ្លូវការថាជា "ថ្ងៃចាប់ផ្ដើមនៃការកាន់កាប់បណ្ដោះអាសន្ននៃតំបន់គ្រីមៀ និងសេវ៉ាស្តូប៉ូលដោយរុស្ស៊ី"<ref>{{cite web|title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) 'Няша' Поклонська обіцяє бійцям 'Беркута' покарати учасників Майдану|url=https://www.segodnya.ua/ua/regions/krym/nyasha-poklonskaya-obeshchaet-boycam-berkuta-nakazat-uchastnikov-maydana-700800.html|access-date=15 August 2025|website=www.segodnya.ua|archivedate=10 មករា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200110141947/https://www.segodnya.ua/ua/regions/krym/nyasha-poklonskaya-obeshchaet-boycam-berkuta-nakazat-uchastnikov-maydana-700800.html|url-status=dead}}</ref> ដោយសម្អាងលើកាលបរិច្ឆេទដែលបានចារលើ[[មេដាយ "សម្រាប់ការត្រឡប់មកវិញនៃគ្រីមៀ"]] របស់រុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=7683rd meeting of the United Nations Security Council. Thursday, 28 April 2016, 3 p.m. New York|url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&Lang=E}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរនោះ ប្រធាន[[វែរឃូវណារ៉ាដាគ្រីមៀ|ក្រុមប្រឹក្សាកំពូលគ្រីមៀ]] លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ អាន់ឌ្រីយ៉ូវិច ឃនស្តានទីណូហ្វ|វ៉្លាឌីមៀរ ឃនស្តានទីណូហ្វ]]បាននិយាយថាតំបន់គ្រីមៀកំពុងនឹងត្រៀមខ្លួនចុះចូលជាមួយរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web|title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Спікер ВР АРК вважає, що Крим може відокремитися від України|url=https://www.pravda.com.ua/news/2014/02/20/7015117/ |access-date=15 August 2025|website=Українська правда}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសរុស្ស៊ី លោកស៊ែរហ្គី ឡាហ្វរូហ្វបានអះអាងថា "កាលបរិច្ឆេទចាប់ផ្ដើម" នៅលើមេដាយនោះគឺជាកាលបរិច្ឆេទមុនថ្ងៃកំណត់បង្កឡើងដោយ "ការភាន់ច្រឡំបច្ចេកទេស"។<ref>{{cite web|title=Russia's Orwellian 'diplomacy'|url=https://www.unian.info/politics/2347252-two-headed-orwell.html |access-date=15 August 2025|website=unian.info |date=15 January 2018 }}</ref> តាមរយៈ[[:ru:Крым. Путь на Родину|ភាពយន្តរុស្ស៊ីអំពីការកាត់ទឹកដីគ្រីមៀ]]នោះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថាលោកប្រធានាធិបតីពូទីនបានបញ្ជាឱ្យផ្ដើមប្រតិបត្តិការ "ស្ដារ" តំបន់គ្រីមៀមករុស្ស៊ីវិញនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំបន្ទាន់ពេញមួយយប់មួយនៅថ្ងៃទី២២ ឈានចូលថ្ងៃទី២៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤។<ref name=Disunited /><ref name="Yahoo News">{{Cite news|date=8 March 2015|title=Putin describes secret operation to seize Crimea|work=Yahoo News|url=https://news.yahoo.com/putin-describes-secret-operation-seize-crimea-212858356.html |access-date=24 March 2015}}</ref>}} – បច្ចុប្បន្ន | place = អ៊ុយក្រែន រុស្ស៊ី និង[[សមុទ្រខ្មៅ]] | territory = {{bulleted list |[[ការកាត់តំបន់គ្រីមៀដោយសហព័ន្ធរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ីបានកាត់តំបន់គ្រីមៀ]]ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ និងទឹកដីមួយភាគតូចនៅប៉ែកអាគ្នេយ៍នៃប្រទេសអ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០២២ |រុស្ស៊ីបានកាន់កាប់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនប្រមាណជាង ១៨% បើគិតត្រឹមខែមីនា ឆ្នាំ២០២៤<ref>{{cite news |last1=MacFarquhar |first1=Neil |title=Five Takeaways From Putin's Orchestrated Win in Russia |url=https://www.nytimes.com/2024/03/17/world/europe/russia-election-putin-takeaways.html |work=The New York Times |date=17 March 2024}}</ref> |អ៊ុយក្រែនបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីមួយផ្នែកនៃ[[អូប្លាសគូស្គិ៍]]របស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ }} | status = កំពុងសកម្ម | combatant1 = {{flag|រុស្ស៊ី}} *​ ​{{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍|name=ស.ប. ដូណេតស្ក៍}}{{refn|name=Recognition|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍គឺជារដ្ឋអាយ៉ងរបស់រុស្ស៊ីដែលបានប្រកាសឯករាជ្យពីប្រទេសអ៊ុយក្រែននៅអំឡុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤។ នៅឆ្នាំ២០២២ រដ្ឋទាំងពីរនេះបានប្រកាសទទួលស្គាល់គ្នាទៅវិញទៅមក និងព្រមទាំងត្រូវទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិបន្ថែមពីប្រទេសរុស្ស៊ី ស៊ីរី កូរ៉េខាងជើង និងបណ្ដារដ្ឋគ្នីគ្នាដែលមានការទទួលស្គាល់តិចតួចប៉ុន្មានទៀត។ មកដល់ថ្ងទី៣០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២២ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានប្រកាស់កាត់ផ្តាច់រដ្ឋទាំងពីរចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួន។|group=ស}} * {{flag|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍|name=ស.ប. លូហ្កានស្ក៍}}{{refn|name=Recognition|group=ស}} {{flag|កូរ៉េខាងជើង}}<ref name="The Guardian: North Korean Troops Deployed">{{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |last2=McCurry |first2=Justin |name-list-style=and |date=10 October 2024 |title=North Koreans deployed alongside Russian troops in Ukraine, sources say |url=https://www.theguardian.com/world/2024/oct/10/north-korea-engineers-deployed-russia-ukraine |location=United Kingdom|access-date=25 April 2025 |website=The Guardian}}</ref><br/>{{flag|បេឡារុស}}{{refn|group=ស|កាលពីឆ្នាំ២០២២ ប្រទេសបេឡារុសបានអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីវាយចូលឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនចេញពីទឹកដីរបស់ខ្លួន<ref name="CNN invasion routes">{{cite news |last1=Lister |first1=Tim |last2=Kesa |first2=Julia |title=Ukraine says it was attacked through Russian, Belarus and Crimea borders |url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_82bf44af2f01ad57f81c0760c6cb697c |access-date=25 April 2025 |publisher=CNN |date=24 February 2022 |location=Kyiv |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224071121/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_82bf44af2f01ad57f81c0760c6cb697c |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last1=Murphy |first1=Palu |title=Troops and military vehicles have entered Ukraine from Belarus |url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/h_d115a65e9b6348752422ad427fa83b95 |access-date=25 April 2025 |publisher=CNN |date=24 February 2022 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223185404/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-23-22/ |url-status=live}}</ref><ref name="o285">{{cite web | title=Why is Belarus admitting Wagner leader and backing Russia against Ukraine? | website=BBC | date=26 June 2023 | url=https://www.bbc.com/news/world-65964623 | access-date=25 April 2025}}</ref> និងព្រមទាំងការបាញ់បំផ្លោងមីស៊ីលផងដែរ។<ref>{{cite news |title=Missiles launched into Ukraine from Belarus |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?pinned_post_locator=urn:asset:4b1fae66-d68a-4ba0-9cb3-bf962c5a10d2 |work=BBC News |date=27 February 2022 |access-date=25 April 2025 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302125730/https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-60542877?pinned_post_locator=urn%3Aasset%3A4b1fae66-d68a-4ba0-9cb3-bf962c5a10d2 |url-status=live}}</ref>}} | combatant2 = {{flag|អ៊ុយក្រែន}} | commander1 = '''{{flag|រុស្ស៊ី}}''' {{plainlist| * [[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]] * [[ស៊ែរហ្គី ស៊ុយហ្គូ]] * [[វ៉ាឡេរី យ៉េរ៉ាសេមឺហ្វ]] * [[លេអូនីដ​ ប៉ាសេស្នីគ]] }} | commander2 = '''{{flag|អ៊ុយក្រែន}}''' {{plainlist| *​ [[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]] * [[អូឡិចសាន់ដឺ ស៊ីរស្គី]] }} | casualties3 = របាយការណ៍ជាច្រើនមានចំនួនប៉ាន់ស្មាន់ខុសៗគ្នា ដោយចំនួនយ៉ាងតិចក៏រាប់ម៉ឺននាក់ឡើងដែរ។<ref>{{cite news |title='Terrible toll': Russia's invasion of Ukraine in numbers |url=https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |work=Euractiv |date=14 February 2023 |access-date=17 September 2024 |archive-date=12 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712061818/https://www.euractiv.com/section/global-europe/news/terrible-toll-russias-invasion-of-ukraine-in-numbers/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hussain |first1=Murtaza |title=The War in Ukraine Is Just Getting Started |url=https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |work=The Intercept |date=9 March 2023 |access-date=17 September 2024 |archive-date=18 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518234805/https://theintercept.com/2023/03/09/ukraine-war-russia-iran-iraq/ |url-status=live }}</ref> }} '''សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន'''{{Refn|group=ស|[[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ российско-украинская война; និងជា[[ភាសាអ៊ុយក្រែន]]៖ російсько-українська війна។}} ដែលកំពុងឆាបឆេះបច្ចុប្បន្នបានផ្ទុះឡើងដំបូងនៅកំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤។ បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តភាពថ្លៃថ្នូរ]]នៅ[[អ៊ុយក្រែន]]បានបញ្ចប់ក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ប្រទេសរុស្ស៊ីក៏បានបញ្ជូនទ័ពចូលកាន់កាប់ និងកាត់តំបន់[[គ្រីមៀ]]ពីប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងថែមទាំងបានគ្រាំទ្រផ្ដល់ជាជំនួយដល់ចលនាផ្ដាច់ខ្លួននិយមនៅអ៊ុយក្រែនក្នុង[[សង្គ្រាមដុនបាស]]ផងដែរ។ ក្នុងប៉ុន្មានប្រាំបីឆ្នាំដំបូងនៃជម្លោះនេះក៏មានការប៉ះទង្គិចផ្លូវទឹក និងសង្គ្រាមបច្ចេកវិទ្យាដែរ។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ រុស្ស៊ីបានបើក[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ការឈ្លានពានទ្រង់ទ្រាយធំចូលក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន]]​ដែលនាំឱ្យរុស្ស៊ីកាន់កាប់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនច្រើនបន្ថែមទៀត។ វាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជម្លោះយោធាដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបចាប់តាំងពីបញ្ចប់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ]]មក។ សង្គ្រាមនេះផងដែរបាននាំឱ្យមាន[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួន]]ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយនៅលើទឹកដីអឺរ៉ុប និងបណ្ដាលឱ្យមនុស្សស្លាប់រាប់ម៉ឺននាក់។ នៅដើមឆ្នាំ២០១៤ មហាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដែលគេស្គាល់ថា[[អឺរ៉ូម៉ីដាន]]បានផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែននាពេលនោះដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាច[[ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន|ប្រធានាធិបតី]][[វិចទ័រ យ៉ានូកូវិច]]ដែលមានទំនោរទៅកាន់រុស្ស៊ី។ មិនយូរប៉ុន្មាន ចលនារើបម្រះគាំទ្ររុស្ស៊ីបានផ្ទុះឡើងនៅប៉ែកខាងត្បូង និងខាងកើតប្រទេសអ៊ុយក្រែន​ ខណៈទាហានរុស្ស៊ីបានវាតទីចូលកាន់កាប់តំបន់[[គ្រីមៀ]]។​ ភ្លាមៗនោះ រុស្ស៊ីបានធ្វើ[[ប្រជាមតិតំបន់គ្រីមៀឆ្នាំ២០១៤|ប្រជាមតិកាត់តំបន់គ្រីមៀ]]ជាទឹកដីកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន​ នាំឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិជាច្រើនបានបដិសេដមិនទទួលស្គាល់។ នៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីបានវាយកាន់កាប់ទីក្រុងមួយចំនួននៅក្នុងតំបន់ដុនបាស​ ភាគខាងកើតនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែន ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍]] និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតលូហ្កានស្ក៍]]ជារដ្ឋឯករាជ្យដែលជាដើមហេតុនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមនៅដុនបាស|សង្គ្រាមតំបន់ដុនបាស]]ឡើង។ រុស្ស៊ីបានគាំទ្រក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននិយមទាំងពីរនេះដោយបញ្ជូនកងទ័ព និងរថក្រោះរបស់ខ្លួនចូលជាសម្ងាត់ ខណៈអ៊ុយក្រែនបានបរាជ័យក្នុងការដណ្ដើមទឹកដីជាយខាងកើតនិងត្បូងរបស់ខ្លួនមកវិញ។ នៅក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៥ ប្រទេសរុស្ស៊ី​ និងអ៊ុយក្រែនបានយល់ស្របចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងមីនស្កឹ|កិច្ចព្រមព្រៀងមីនស្កឹទីពីរ]]ក្នុងគោលបំណងបញ្ចប់ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ ប៉ុន្តែកិច្ចព្រមព្រៀងនេះមិនត្រូវបានភាគីទាំងពីរអនុវត្តខ្ជាប់ខ្ជួននោះឡើយ។ សង្គ្រាមដុនបាសបានបន្តវិវត្តទៅជាជម្លោះលេណដ្ឋានរវាងកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន រុស្ស៊ី​ និងចលនារដ្ឋបំំបែកខ្លួនទាំងពីរ ហើយនៅប៉ុន្មានឆ្នាំបន្ទាប់ បទឈប់បាញ់មួយចំនួនក៏ត្រូវបានចុះ ប៉ុន្តែសុពលភាពនិងប្រសិទ្ធភាពរបស់វាគឺមិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីរក្សាសន្តិភាពបានស្ថិតស្ថេរយូរប៉ុន្មានទេ។ ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ២០២១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបាន[[វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២|ប្រមូលផ្ដុំកងទ័ពរបស់ខ្លួន]]នៅក្បែរព្រំដែនប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងព្រមទាំងនៅក្នុងប្រទេស[[បេឡារុស]]ផង។​ មន្ត្រីរុស្ស៊ីនាពេលនោះបានប្រកែកម្តងហើយម្តងទៀតថារុស្ស៊ីមិនមានផែនការអ្វីក្នុងវាយប្រហារលើប្រទេសអ៊ុយក្រែននោះទេ។ នៅកំឡុងពេលនោះ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី លោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានបញ្ចេញទស្សនៈជាតិនិយមជ្រុលជ្រើម និងថែមទាំងបានបដិសេធសិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ុយក្រែនទៀតផង។ លោក​បាន​ទាមទារ​ឱ្យអ៊ុយក្រែនហាម[[ទំនាក់ទំនងអ៊ុយក្រែន–ណាតូ|មិនចូ​ល​រួម​ជាមួយ​សម្ព័ន្ធ​យោធា]]​[[ណាតូ]]ជាដាច់ខាត។ នៅដើមឆ្នាំ២០២២ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍ជារដ្ឋឯករាជ្យ។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ លោកពូទីនបានប្រកាស"[[ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស]]" "ដើម្បីធ្វើវិយោធកម្ម និងវិណាស៊ីកម្ម"ប្រទេសអ៊ុយក្រែន ដោយអះអាងថា រុស្ស៊ីមិនមានផែនការកាន់កាប់ប្រទេសអ៊ុយក្រែននោះឡើយ។ សកម្មភាពឈ្លានពានរបស់រុស្សីទៅលើអ៊ុយក្រែនត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិជាច្រើនប្រកាសថ្កោលទោស ហើយប្រទេសជាច្រើនផងដែរក៏បានដាក់ទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ីដោយបានបញ្ជូនជំនួយមនុស្សធម៌ និងយោធាទៅឱ្យប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ ដោយត្រូវប្រឈមនឹងជួរការពារ​ដ៏ស្អិតរមួតរបស់អ៊ុយក្រែន រុស្ស៊ី​ក៏បាន​បញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការវាយយករដ្ឋធានី[[កៀវ]]របស់អ៊ុយក្រែននៅ​អំឡុងដើម​ខែ​មេសា។ ចាប់ពីខែសីហាមក កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានចាប់ផ្តើមវាយដណ្តើមយកទឹកដីរបស់ខ្លួនវិញបន្តិចម្តងៗជាពិសេសនៅតំបន់ភាគឦសាន និងខាងត្បូង។ មក​ចុង​ខែ​កញ្ញា រុស្ស៊ី​បាន​ប្រកាស​កាត់ខេត្ត​ចំនួន​បួនរបស់អ៊ុយក្រែនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់​ដោយ​ផ្នែកដោយ​ត្រូវ​រងការ​​ថ្កោលទោសជាអន្តរជាតិបន្ថែម។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ស្ថានការណ៍សង្គ្រាមរវាងរដ្ឋទាំងពីរមិនមានការប្រែប្រួលអ្វីច្រើននោះទេ។ ខណៈសង្គ្រាមឈ្លានពានកំពុងតានតឹង កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនក៏បានឆ្លៀតឱកាសវាយប្រហាររុស្ស៊ីវិញដូចជា ការលុកលុយឆ្លងព្រំដែនចូលទៅក្នុងតំបន់គូស្គិ៍របស់រុស្ស៊ីកាលពីខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤។ ដោយហេតុឃើញថារុស្ស៊ី​បាន​ធ្វើ​ការ​វាយ​ប្រហារ​ដោយ​ចេតនា និង​មិន​រើសអើង​ម្តង​ហើយ​ម្តង​ទៀត​ទៅលើ​ជន​ស៊ីវិល​ [[តុលាការឧក្រិដ្ឋកម្មអន្តរជាតិ]] (ICC) បានបើកការស៊ើបអង្កេតពីបទ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] ហើយក៏បានចេញដីកាចាប់ខ្លួនលោកពូទីន និងមន្ត្រីរុស្ស៊ីមួយចំនួនទៀត។<ref>{{Cite news |date=9 April 2022 |title=Chernihiv: Are these Russia's weapons of war? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61036880 |access-date=18 September 2024 |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503080643/https://www.bbc.com/news/world-europe-61036880 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Gall |first1=Carlotta |last2=Kramer |first2=Andrew E. |date=3 April 2022 |title=In a Kyiv Suburb,'They Shot Everyone They Saw'|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/04/03/world/europe/ukraine-russia-war-civilian-deaths.html |access-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412065516/https://www.nytimes.com/2022/04/03/world/europe/ukraine-russia-war-civilian-deaths.html |archive-date=12 April 2022 |issn=0362-4331}}</ref><ref name="HRMMU_Statement_March">{{Cite web |last=Bogner |first=Matilda |date=25 March 2022 |title=Situation in Ukraine. Statement delivered by the Head of Human Rights Monitoring Mission in Ukraine on the situation in Ukraine |url=https://www.ohchr.org/en/statements/2022/03/situation-ukraine |publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights}}</ref> ==ផ្ទៃរឿង== {{Main|ទំនាក់ទំនងរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន}} ===អ៊ុយក្រែនឯករាជ្យ និងបដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូច=== {{Further|បដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូច}} [[File:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|left|ពិធីចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងបេឡូវេហ្សា]] ដោយប្រមុខរដ្ឋ និងរដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសបេឡារុស រុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ១៩៩១]] បន្ទាប់ពី[[សហភាពសូវៀត]]បាន[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|រំលាយ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែននូវតែបន្តទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទជាមួយគ្នា។ នៅឆ្នាំ១៩៩៤​ អ៊ុយក្រែនបានទទូលយល់ស្របតាម[[សន្ធិសញ្ញាស្ដីពីការមិនសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ក្នុងនាមជារដ្ឋគ្មានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ<ref>{{cite web |url=https://www.lawfaremedia.org/article/revisiting-ukraines-nuclear-past-will-not-help-secure-its-future |title=Revisiting Ukraine's Nuclear Past Will Not Help Secure Its Future |first=Mariana |last=Budjeryn |work=Lawfare |date=21 May 2021 |access-date=23 October 2024 |archive-date=13 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113122700/https://www.lawfaremedia.org/article/revisiting-ukraines-nuclear-past-will-not-help-secure-its-future |url-status=live }}</ref> ហើយជាលទ្ធផល អាវុធនុយក្លេអ៊ែរទាំងប៉ុន្មានរបស់អតីតសហភាពសូវៀតក៏ត្រូវបានយកចេញពីប្រទេសអ៊ុយក្រែនដើម្បីទៅកម្ទេចចោល។<ref>{{cite web |last=Budjeryn |first=Mariana |title=Issue Brief #3: The Breach: Ukraine's Territorial Integrity and the Budapest Memorandum |url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/Issue%20Brief%20No%203--The%20Breach--Final4.pdf |access-date=23 October 2024 |publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305203527/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/Issue%20Brief%20No%203--The%20Breach--Final4.pdf |url-status=live }}</ref> ជាថ្នូរតបស្នងវិញ ប្រទេសរុស្ស៊ី សហរាជាណាចក្រ និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានព្រមព្រៀងគ្នារក្សាបូរណភាពទឹកដី និងឯករាជ្យភាពរបស់អ៊ុយក្រែន​តាមរយៈ[[អនុស្សរណៈទីក្រុងប៊ុយដាប៉ែស|អនុស្សរណៈនៃការធានាសន្តិសុខនៅទីក្រុងប៊ុយដាប៉ែស]]។<ref>{{Cite news |last=Vasylenko |first=Volodymyr |date=15 December 2009 |title=On assurances without guarantees in a 'shelved document' |work=The Day |url=https://www.day.kiev.ua/en/article/close/assurances-without-guarantees-shelved-document |access-date=10 October 2024 |archive-date=29 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129213053/http://www.day.kiev.ua/en/article/close/assurances-without-guarantees-shelved-document |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Harahan |first=Joseph P. |date=2014 |title=With Courage and Persistence: Eliminating and Securing Weapons of Mass Destruction with the Nunn-Luger Cooperative Threat Reduction Programs |url=https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228153820/https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |archive-date=28 February 2022 |access-date=10 October 2024 |website=DTRA History Series |publisher=Defense Threat Reduction Agency |asin=B01LYEJ56H}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ រុស្ស៊ីបានក្លាយជាប្រទេសហត្ថលេខីមួយនៃ[[ធម្មនុញ្ញសម្រាប់សន្តិសុខអឺរ៉ុប]]ដែល "បញ្ជាក់ឡើងវិញនូវសិទ្ធិសេរីភាពនៃរដ្ឋដែលចូលរួមនីមួយៗក្នុងការជ្រើសរើស ឬផ្លាស់ប្តូរកិច្ចការសន្តិសុខរបស់ខ្លួន រួមទាំងសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធភាព ស្របទៅតាមការវិវត្តន៍របស់ពួកគេនីមួយៗ"។<ref>{{cite web |date=19 November 1999 |title=Istanbul Document 1999 |url=https://www.osce.org/node/39569 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140601124042/https://www.osce.org/node/39569 |archive-date=1 June 2014 |access-date=23 October 2024 |publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe}}</ref> ប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយពីសហភាពសូវៀតបានរំលាយ អតីតរដ្ឋ[[ប្លុកខាងកើត|ប្លុកបូព៌ា]]ជាច្រើនបានចុះចូលរួមជាមួយ[[អង្គការណាតូ]] ពិសេសបន្ទាប់ពីមើលឃើញពីការគំរាមកំហែងផ្នែកសន្តិសុខក្នុងតំបន់ពីសំណាក់ប្រទេសរុស្ស៊ី ដូចជា [[វិបត្តិរដ្ឋធម្មនុញ្ញរុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩៩៣]] [[សង្រ្គាមនៅអាប់កាស៊ី]] (១៩៩២–១៩៩៣) និង[[សង្រ្គាមឆេឆិនលើកទី១]] (១៩៩៤–១៩៩៦) ជាដើម។ លោកពូទីនធ្លាប់បាននិយាយទាក់ទងនឹងរឿងនេះថា មហាអំណាចលោកខាងលិចបានក្បត់ការសន្យារបស់ពួកគេនៅក្នុងការមិនឱ្យបណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើតចូលរួមក្នុងអង្គការបក្សសម្ព័ន្ធខ្លួនដូចជាណាតូជាដើម។<ref name="Wiegrefe 2022">{{Cite news |last=Wiegrefe |first=Klaus |date=15 February 2022 |title=NATO's Eastward Expansion: Is Vladimir Putin Right? |work=Der Spiegel |url=https://www.spiegel.de/international/world/nato-s-eastward-expansion-is-vladimir-putin-right-a-bf318d2c-7aeb-4b59-8d5f-1d8c94e1964d |access-date=23 October 2024 |issn=2195-1349 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302172351/https://www.spiegel.de/international/world/nato-s-eastward-expansion-is-vladimir-putin-right-a-bf318d2c-7aeb-4b59-8d5f-1d8c94e1964d |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Hall |first=Gavin E. L. |date=14 February 2022 |title=Ukraine: the history behind Russia's claim that Nato promised not to expand to the east |url=https://theconversation.com/ukraine-the-history-behind-russias-claim-that-nato-promised-not-to-expand-to-the-east-177085 |access-date=23 October 2024 |website=The Conversation |archive-date=15 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315083547/https://theconversation.com//ukraine-the-history-behind-russias-claim-that-nato-promised-not-to-expand-to-the-east-177085 |url-status=live }}</ref> [[File:Morning first day of Orange Revolution.jpg|thumb|left|បាតុករនៅឯ[[ទីលានឯករាជ្យ (អ៊ុយក្រែន)|ទីលានឯករាជ្យ]]នៃរដ្ឋធានី[[កៀវ]]នៅអំឡុងបដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូច ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០០៤]] [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០០៤]] គឺជាការបោះឆ្នោតដ៏ចម្រូងចម្រាស់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ នៅអំឡុងយុទ្ធនាការបោះឆ្នោតនេះ បេក្ខភាពបក្សប្រឆាំងលោក[[វិចទ័រ យូស្តឆិនកូ]]ត្រូវទទួលរងនឹងការបំពុលដោយសារធាតុគីមីម៉្យាង<ref>{{Cite news |last=Leung |first=Rebecca |date=11 February 2009 |title=Yushchenko: 'Live And Carry On' |work=CBS News |publisher=CBS |url=https://www.cbsnews.com/news/yushchenko-live-and-carry-on/ |access-date=24 October 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025143917/https://www.cbsnews.com/stories/2005/01/28/60minutes/main670103.shtml |archive-date=25 October 2012}}</ref><ref>{{cite news |date=5 August 2009 |title=Study: Dioxin that poisoned Yushchenko made in lab |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131165135/https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/study-dioxin-that-poisoned-yushchenko-made-in-lab-46417.html |archive-date=31 January 2022 |access-date=24 October 2024 |publisher=Businessgroup |location=London |issn=1563-6429 |newspaper=Kyiv Post |agency=Associated Press}}</ref> ហើយក្រោយមកលោកក៏បានចោតប្រកាន់រុស្ស៊ីពីការជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងបំពុលនោះ។<ref>{{Cite news |date=28 October 2009 |title=Yushchenko to Russia: Hand over witnesses |work=Kyiv Post |publisher=Businessgroup |url=https://archive.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/yushchenko-to-russia-hand-over-witnesses-49610.html |url-status=live |access-date=24 October 2024 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.kyivpost.com/nation/49610 |archive-date=26 February 2022 |issn=1563-6429}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[វិចទ័រ យ៉ានូកូវិច]]ក៏ត្រូវបានប្រកាសជាអ្នកឈ្នះឆ្នោត ទោះត្រូវអ្នកសង្កេតការណ៍ចោទប្រកាន់ពីការក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតក្ដី។<ref>{{cite web |date=3 December 2004 |title=The Supreme Court findings |url=https://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725230449/http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html |archive-date=25 July 2013 |access-date=24 October 2024 |publisher=Supreme Court of Ukraine |archivedate=25 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725230449/http://www.skubi.net/ukraine/judgment-december-3.html }}</ref> ដោយហេតុនេះ ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនក៏នាំគ្នាចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងលទ្ធផលការបោះឆ្នោតដែលបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលពីរខែ ដោយគេតែងនិយមហៅព្រឹត្តិការណ៍នោះថា [[បដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូច]]។ [[តុលាការកំពូលអ៊ុយក្រែន|តុលាការកំពូល]]នៃប្រទេសអ៊ុយក្រែនក៏បានលុបលទ្ធផលបោះឆ្នោតនោះចោលបន្ទាប់ពីរកឃើញពីការក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតដូចការចោទពិតប្រាកដមែន ហើយក៏សម្រេចរៀបចំការបោះឆ្នោតមួយជុំបន្ថែមទៀត ហើយជាលទ្ធផល លោកយូស្តឆិនកូក៏បានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតី ខណៈលោកយ៉ានូកូវិចបានធ្លាក់មកជាមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងវិញ។<ref>{{cite web |date=15 January 2008 |title=Ukraine-Independent Ukraine |url=https://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115052653/https://www.britannica.com/eb/article-30090/Ukraine |archive-date=15 January 2008 |access-date=24 October 2024 |website=Encyclopædia Britannica Online |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> បដិវត្តន៍ពណ៌ទឹកក្រូចជារឿយៗត្រូវបានគេរាប់បញ្ចូលទៅក្នុងក្រុម[[បដិវត្តន៍ពណ៌]]ដែលកាលនុះបានផ្ទុះឡើងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសនៃអតីតសហភាពសូវៀតជាច្រើន។ រុស្ស៊ីមើលឃើញបដិវត្តន៍ពណ៌ទាំងអស់នោះថាជាការប៉ុនប៉ងរបស់អាមេរិក និងលោកខាងលិចក្នុងការនាំអស្ថិរភាពដល់ប្រទេសជិតខាងរបស់រុស្ស៊ី និងសន្តិសុខប្រទេសរុស្ស៊ីផ្ទាល់។​<ref>{{cite web |last=Cordesman |first=Anthony H. |date=28 May 2014 |title=Russia and the 'Color Revolution' |url=https://www.csis.org/analysis/russia-and-%E2%80%9Ccolor-revolution%E2%80%9D |access-date=24 October 2024 |publisher=Center for Strategic and International Studies |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224124048/https://www.csis.org/analysis/russia-and-%E2%80%9Ccolor-revolution%E2%80%9D |url-status=live }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីបច្ចុប្បន្នលោក[[វ៉្លាឌីមៀរ ពូទីន]]បានចោទប្រកាន់អ្នករៀបចំ[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ២០១១–២០១៣|បាតុកម្មនៅរុស្ស៊ី]]កាលអំឡុងឆ្នាំ២០១១–២០១៣ ថាជាអតីតទីប្រឹក្សារបស់លោកយូន្តឆិនកូ ហើយជាទង្វើប៉ុនប៉ងនាំយកបដិវត្តន៍ពណ៌ចូលប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news |date=15 December 2011 |title=Putin calls 'color revolutions' an instrument of destabilization |work=Kyiv Post |agency=Interfax Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20230110225130/https://www.kyivpost.com/post/9182 |url=https://www.kyivpost.com/post/9182 |archive-date=10 January 2023 |url-status=live |access-date=24 October 2024}}</ref> នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូឆ្នាំ២០០៨|កិច្ចប្រជុំកំពូលណាតូ]]នៅទីក្រុង[[ប៊ុយការែស]]ក្នុងឆ្នាំ២០០៨ ប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងចចជីបានសម្ដែងនូវការចង់ចូលជាសមាជិកនៃអង្គការណាតូ។​ សមាជិកណាតូនីមួយៗមានមតិខុសៗគ្នាចំពោះសំណើនោះ ដោយបណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបខាងលិចបានប្រឆាំងនឹងសំណើរបស់អ៊ុយក្រែន និងចចជីដើម្បីជៀសវាងបង្កើតភាពតានតឹងជាមួយរុស្ស៊ី ខណៈអាមេរិកវិញបានបើកសិទ្ធិឱ្យប្រទេសទាំងពីរចូលជាសមាជិកថ្មីនៃណាតូ។<ref>{{Cite news |last=Brown |first=Colin |date=3 April 2008 |title=EU allies unite against Bush over Nato membership for Georgia and Ukraine |page=24 |work=The Independent}}</ref> ក្រោយការពិភាក្សាវែកញែកគ្នាច្រើនដង អង្គការណាតូទាំងមូលបានបដិសេធមិនផ្តល់សមាជិកភាពឱ្យអ៊ុយក្រែន និងចចជី ប៉ុន្តែបានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយផ្សេងទៀតដោយយល់ព្រមថា "ប្រទេសទាំងពីរនឹងក្លាយជាសមាជិកណាតូ" នៅចំណុចណាមួយនាពេលអនាគត។<ref>{{Cite news |last=Evans |first=Michael |date=5 April 2008 |title=President tells summit he wants security and friendship |page=46 |work=The Times}}</ref> គិតមកដល់ខែមករា ឆ្នាំ២០២២ លទ្ធភាពនៃការចូលជាសមាជិកណាតូរបស់អ៊ុយក្រែមនៅតែមានភាពមិនច្បាស់លាស់ដដែរ។<ref>{{Cite news |last1=Wong |first1=Edward |last2=Jakes |first2=Lara |date=13 January 2022 |title=NATO Won't Let Ukraine Join Soon. Here's Why. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/01/13/us/politics/nato-ukraine.html |access-date=25 October 2024 |archive-date=10 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230510153825/https://www.nytimes.com/2022/01/13/us/politics/nato-ukraine.html |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ លោកយ៉ានូកូវិចបានប្រកាសពីបំណងឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតីម្តងទៀតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១០]]<ref>{{Cite news |date=2 June 2009 |title=Yanukovych tops list of presidential candidates in Ukraine – poll |agency=Ukrainian Independent Information Agency |url=https://www.unian.net/eng/news/news-318868.html |url-status=live |access-date=25 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.unian.info/politics/228200-yanukovych-tops-list-of-presidential-candidates-in-ukraine-poll.html |archive-date=25 February 2022}}</ref> ដោយលើកនេះ លោកក៏បានឈ្នះក្លាយជាប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |last=Harding |first=Luke |date=8 February 2010 |title=Yanukovych set to become president as observers say Ukraine election was fair |url=https://www.theguardian.com/world/2010/feb/08/viktor-yanukovych-ukraine-president-election |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.theguardian.com/world/2010/feb/08/viktor-yanukovych-ukraine-president-election |archive-date=27 February 2022 |work=The Guardian |location=Kyiv |issn=1756-3224 |oclc=60623878}}</ref> នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៣ រលកបាតុកម្មធំៗគាំទ្រសហភាពអឺរ៉ុបបានផ្ទុះឡើង បន្ទាប់ពីយ៉ានូកូវិចបានសម្រេចចិត្តមិនចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសមាគមន៍សហភាពអឺរ៉ុប]]ជាមួយនឹងអ៊ុយក្រែន ដោយផ្ទុយមកវិញ លោកបានជាជ្រើសរើសទៅពង្រឹងទំនាក់ទំនងជាមួយរុស្ស៊ី និង[[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ាស៊ី]]ទៅវិញ។ ជាចុងក្រោយនៅថ្ងៃទី២២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៣ សភាអ៊ុយក្រែនក៏បានអនុម័តលើការបំពេញកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងអ៊ុយក្រែនជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite news |date=22 February 2013 |title=Parliament passes statement on Ukraine's aspirations for European integration |work=Kyiv Post |url=https://www.kyivpost.com/post/6963 |access-date=25 October 2024 |agency=Interfax-Ukraine |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111001653/https://www.kyivpost.com/post/6963 |archive-date=11 January 2023 |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល រុស្ស៊ី​បាន​ដាក់​សម្ពាធលើ​អ៊ុយក្រែន​ឱ្យ​បដិសេធ​កិច្ចព្រមព្រៀង​នេះ​ដោយ​គំរាម​ពីការដាក់ទណ្ឌកម្មបើនូវតែបន្តធ្វើកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។ ទីប្រឹក្សាវិមានក្រឹមឡាំង លោក[[ស៊ែរហ្គី ក្លាសយែហ្វ]]បាននិយាយបញ្ជាក់ថា ប្រសិនបើកិច្ចព្រមព្រៀងត្រូវបានចុះហត្ថលេខានោះ រុស្ស៊ីនឹងមិនអាចធានាប្រទេសអ៊ុយក្រែនជារដ្ឋពេញសិទ្ធិបាននោះឡើយ។<ref>{{Cite book| title=The European Union in Crisis |publisher=Palgrave Macmillan |editor1-last=Dinan |editor1-first=Desmond |pages=3, 274 |editor2-last=Nugent |editor2-first=Neil}}</ref><ref>{{Cite news |last=Walker |first=Shaun |date=22 September 2013 |title=Ukraine's EU trade deal will be catastrophic, says Russia |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2013/sep/22/ukraine-european-union-trade-russia |access-date=25 October 2024 |issn=0261-3077 |archive-date=24 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724113026/https://www.theguardian.com/world/2013/sep/22/ukraine-european-union-trade-russia |url-status=live }}</ref> ===អឺរ៉ូម៉ីដាន បដិវត្តន៍ភាពថ្លៃថ្នូរ និងចលនាគាំទ្ររុស្ស៊ី=== {{Main|អឺរ៉ូម៉ីដាន|បដិវត្តន៍ភាពថ្លៃថ្នូរ|កោលាហលគាំទ្ររុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០១៤}} [[File:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 005.jpg|thumb|left|បាតុករនៅរដ្ឋធានីកៀវលើកគ្រវីទង់ជាតិអ៊ុយក្រែន និងទង់អឺរ៉ុបក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍អឺរ៉ូម៉ីដាន ឆ្នាំ២០១៣]] នៅថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៤ បន្ទាប់ពីប្រជាជនអ៊ុយក្រែនបានធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលអស់ជាច្រើនខែ (ដែលគេនិយមហៅថា[[អឺរ៉ូម៉ីដាន]]នោះ) លោកយ៉ានូកូវិច និងមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងក៏បានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងផ្សះផ្សាមួយដែលនឹងបើកឱ្យមានបោះឆ្នោតមុនអាណត្តិ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ លោកយ៉ានូកូវិចក៏បានភៀសខ្លួនចេញពីរដ្ឋធានីកៀវ មុនពេលដំណើរការបោះឆ្នោតដកលោកចេញពីអំណាចជាប្រធានាធិបតីបានប្រព្រឹត្តិទៅ។<ref name="interfax1">{{Cite news |date=24 February 2014 |title=Rada removes Yanukovych from office, schedules new elections for May 25 |work=Interfax-Ukraine |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |access-date=26 October 2024 |archive-date=10 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210094859/https://en.interfax.com.ua/news/general/192030.html |url-status=live }}</ref><ref name="Aljz01">{{cite news |date=22 February 2014 |title=Ukraine President Yanukovich impeached |url=https://www.aljazeera.com/news/europe/2014/02/ukraine-parliament-ousts-president-yanukovich-2014222152035601620.html |access-date=26 October 2024 |publisher=Al Jazeera |archive-date=7 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200907113053/https://www.aljazeera.com/news/europe/2014/02/ukraine-parliament-ousts-president-yanukovich-2014222152035601620.html |url-status=live }}</ref><ref name="RadioFreeEurope">{{cite web |last=Sindelar |first=Daisy |date=23 February 2014 |title=Was Yanukovych's Ouster Constitutional? |url=https://www.rferl.org/content/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html |access-date=26 October 2024 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729143204/https://www.rferl.org/a/was-yanukovychs-ouster-constitutional/25274346.html |url-status=live }}</ref><ref name="huffingtonpost1">{{Cite news |last=Feffer |first=John |date=14 March 2014 |title=Who Are These 'People,' Anyway? |work=The Huffington Post |url=https://www.huffingtonpost.com/john-feffer/who-are-these-people-anyw_b_4964526.html |access-date=26 October 2024 |archive-date=18 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140318044043/http://www.huffingtonpost.com/john-feffer/who-are-these-people-anyw_b_4964526.html |url-status=live }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកុម្ភៈ សភាអ៊ុយក្រែងបានអនុម័តសេចក្តីព្រាងច្បាប់មួយបម្រុងនឹងលុបច្បាប់ឆ្នាំ២០១២ ដែលត្រូវជាច្បាប់កំណត់ភាសារុស្ស៊ីជាភាសាផ្លូវការមួយក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |last=Traynor |first=Ian |date=24 February 2014 |title=Western nations scramble to contain fallout from Ukraine crisis |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/23/ukraine-crisis-western-nations-eu-russia |access-date=26 October 2024 |archive-date=23 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140223185940/http://www.theguardian.com/world/2014/feb/23/ukraine-crisis-western-nations-eu-russia |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផល ប្រជាជនក្នុងតំបន់និយាយភាសារុស្សីបានចេញប្រឆាំងយ៉ាងពេញទំហឹង ខណៈសារព័ត៌មាននៅប្រទេស​រុស្ស៊ីបានផ្សព្វផ្សាយបន្លាចពីគ្រោះហានិភ័យផ្សេងៗនៃច្បាប់ព្រាងនោះ។<ref>{{Cite news |last=Ayres |first=Sabra |date=28 February 2014 |title=Is it too late for Kyiv to woo Russian-speaking Ukraine? |work=The Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Europe/2014/0228/Is-it-too-late-for-Kiev-to-woo-Russian-speaking-Ukraine |access-date=26 October 2024 |archive-date=7 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107021055/https://www.csmonitor.com/World/Europe/2014/0228/Is-it-too-late-for-Kiev-to-woo-Russian-speaking-Ukraine |url-status=live }}</ref><ref name="2014Lessons">{{Cite book |last=Kofman |first=Michael |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine. |publisher=RAND Corporation |year=2017 |isbn=978-0-8330-9617-3 |location=Santa Monica, CA |oclc=990544142 |access-date=26 October 2024 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នមួយត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយថ្ងៃបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីថ្មីក៏បានប្រកាស។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ លោកយ៉ានូកូវិចបានលេចមុខជាថ្មីនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី ហើយនៅក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន ដោយលោកបានប្រកាសថាលោកនៅតែជាប្រធានាធិបតីស្តីទីរបស់អ៊ុយក្រែនដដែរ ស្របពេលដែលរុស្ស៊ីកំពុងចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការយោធានៅតំបន់គ្រីមៀ។ មេដឹកនាំនៃតំបន់ភាគខាងកើតអ៊ុយក្រែនដែលនិយមនិយាយភាសារុស្ស៊ីនោះបានប្រកាសពីភក្ដីភាពចំពោះយ៉ានូកូវិច<ref name="Aljz01" /><ref>{{Cite news |last1=Polityuk |first1=Pavel |last2=Robinson |first2=Matt |others=Gabriela Baczynska, Marcin Goettig, Peter Graff, Giles Elgood |date=22 February 2014 |title=Ukraine parliament removes Yanukovich, who flees Kyiv in 'coup' |work=Reuters |editor-last=Roche |editor-first=Andrew |url=https://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |access-date=26 October 2024 |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609181723/http://in.reuters.com/article/ukraine-crisis-parliament-idINDEEA1L04L20140222 |url-status=dead }}</ref> រួចចលនាគាំទ្ររុស្ស៊ីក៏បានផ្ទុះឡើង។ ===មូលដ្ឋានយោធារុស្ស៊ីនៅគ្រីមៀ=== [[File:Navy Day Sevastopol 2012 G16.jpg|thumb|នាវាល្បាតយោធារុស្ស៊ី ''[[ម៉ូស្គូ (នាវាល្បាត)|ម៉ូស្គូ]]'' (កណ្ដាល) នៅ[[ឆកសេវ៉ាស្តូប៉ូល|ឆកទីក្រុងសេវ៉ាស្តូប៉ូល]]ក្នុងឆ្នាំ២០១២]] នៅពេលដែល[[ការត្រួតត្រារបស់រុស្ស៊ីលើគ្រីមៀ|ជម្លោះគ្រីមៀ]]បានផ្ទុះឡើងដំបូង ប្រទេសរុស្ស៊ីបានបញ្ជូនទាហានយោធានៃ[[កងនាវាចរសមុទ្រខ្មៅ]]ប្រហែល ១២,០០០ នាក់ទៅតាមទីតាំងជាច្រើននៅក្នុងឧបទ្វីប[[គ្រីមៀ]]។<ref name="2014Lessons" /> យោងតាមសន្ធិសញ្ញាដើមស្តីពីបំណែងចែកកងនាវាចរសមុទ្រខ្មៅរបស់សូវៀតដែលបានចុះកាលពីឆ្នាំ១៩៩៧ បានអនុញ្ញាតឱ្យប្រទេសរុស្ស៊ីបន្តមានមូលដ្ឋានយោធានៅក្នុងតំបន់គ្រីមៀហូតដល់ឆ្នាំ២០១៧ រួចបន្ទាប់មក រុស្ស៊ីនឹងត្រូវជម្លៀសអង្គភាពយោធាទាំងអស់រួមទាំងកងនាវាចរសមុទ្រខ្មៅរបស់ខ្លួនផងដែរចេញពី[[សាធារណរដ្ឋស្វយ័តគ្រីមៀ|តំបន់ស្វយ័តគ្រីមៀ]]​ និងទីក្រុងសេវ៉ាស្តូប៉ូល។ នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ២០១០ អតីតប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោកវិចទ័រ យ៉ានូកូវិចបានយល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីមួយទៀតជាមួយប្រទេសរុស្ស៊ីដែលគេតែងនិយមស្គាល់ថា [[កតិកាសញ្ញាទីក្រុងខឺគាវ]] ដើម្បីដោះស្រាយ[[ជម្លោះឧស្ម័នរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០០៩]]។ គួរសម្គាល់ផងដែរថា កតិកាសញ្ញាមួយនោះបានពន្យារវត្តមានរបស់រុស្ស៊ីនៅក្នុងគ្រីមៀរហូតដល់ឆ្នាំ២០៤២ ព្រមទាំងមានជម្រើសពន្យារបន្តទៀតផងដែរ។<ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Янукович віддав крим російському флоту ще на 25 років |url=https://www.pravda.com.ua/news/2010/04/21/4950590/ |access-date=29 October 2024 |website=Ukrainska Pravda |archive-date=4 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304120148/https://www.pravda.com.ua/news/2010/04/21/4950590/ |url-status=live }}</ref> ==ប្រវត្តិ== ===ការកាត់តំបន់គ្រីមៀដោយរុស្ស៊ី=== [[File:RU and UA forces, 2014.02 (February) - EN 01.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីដំណើរប្រមូលផ្ដុំរបស់កងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅតាមព្រំដែនប៉ែកខាងកើតប្រទេសអ៊ុយក្រែននៅរវាងខែកុម្ភៈ–មីនា ឆ្នាំ២០១៤]] [[File:2014 Крим.PNG|thumb|ការបិទផ្លូវរារាំងអង្គភាពយោធានៃ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអ៊ុយក្រែន]]ប្រចាំតំបន់គ្រីមៀក្នុងអំឡុងពេលត្រួតត្រារបស់រុស្ស៊ីនៅរវាងខែកុម្ភៈ–មីនា ឆ្នាំ២០១៤]] [[File:2014-03-09 - Perevalne military base - 0203.JPG|thumb|ទាហានរុស្ស៊ីកំពុងឈរបិទច្រកផ្លូវចូលក្នុងមូលដ្ឋានយោធាអ៊ុយក្រែនមួយនៅក្បែរភូមិ[[ប៉េរ៉េវ៉ាល់ណ៍]]]] នៅចុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៤ រុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់តំបន់គ្រីមៀ ដែលនាំឱ្យសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែននេះផ្ទុះឡើង។<ref>*{{cite web |title=Ukraine v. Russia (re Crimea) (decision) |url=https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=002-13090 |publisher=European Court of Human Rights |date=January 2021 |access-date=10 October 2024 |archive-date=22 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222212428/https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=002-13090 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Sasse |first1=Gwendolyn |title=Russia's War Against Ukraine |date=2023 |publisher=Wiley & Sons |page=2004 }} * {{cite book |last1=Käihkö |first1=Ilmari |title=Slava Ukraini!: Strategy and the Spirit of Ukrainian Resistance 2014–2023 |date=2023 |publisher=Helsinki University Press |page=72 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Cathcart |first=Will |date=25 April 2014 |title=Putin's Crimean Medal of Honor, Forged Before the War Even Began |work=The Daily Beast |url=https://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/25/putin-s-crimean-medal-of-honor-forged-before-the-war-even-began |access-date=31 October 2024 |url-access=subscription |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225135207/https://www.thedailybeast.com/putins-crimean-medal-of-honor-forged-before-the-war-even-began |url-status=live }}</ref><ref name="CrimeanInvasion">{{cite web|title=The Russian Invasion of the Crimean Peninsula 2014–2015|url=https://www.jhuapl.edu/Content/documents/RussianInvasionCrimeanPeninsula.pdf|access-date=10 October 2024|publisher=Johns Hopkins University|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206000517/https://www.jhuapl.edu/Content/documents/RussianInvasionCrimeanPeninsula.pdf|url-status=live}}</ref> នៅចន្លោះថ្ងៃទី២២ និងទី២៣ អំឡុងពេលដែលអ៊ុយក្រែនគ្មានប្រធានាធិបតីក្រោយការដកតំណែងរបស់លោកយ៉ានូកូវិច<ref>[https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |date=17 February 2022 }}, p. 19, published by RAND Corporation in 2017. "Ukraine's government was in transition following the ouster of Yanukovych. As a result, it did not react to the Russian operation when launched. Russia's task was made relatively easy by the confusion and chaos that generally follows an uprising, such as what happened in Kyiv. Moscow capitalized on the tensions and uncertainty in Crimea, as well as on the inexperience of Ukraine's provisional government. Meeting notes of the discussion among Ukrainian leadership reveal a great deal of anxiety, uncertainty, and unwillingness to take action for fear of escalation."</ref> ទាហានរុស្ស៊ី និងព្រមទាំងកងកម្លាំងពិសេសរុស្ស៊ីបាននាំគ្នាប្រមូលផ្ដុំនៅក្បែរព្រំដែនតំបន់គ្រីមៀនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែន។​<ref name="CrimeanInvasion" /> នៅថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ កងកម្លាំងរុស្ស៊ីដែលគ្មាននិមិត្តសញ្ញាសម្គាល់អត្តសញ្ញាណបានឆ្លងចូលព្រំដែនរួចបានកាន់កាប់ឧបទ្វីបគ្រីមៀ។<ref name="auto2">{{cite book |last1=DeBenedictis |first1=Kent |title=Russian 'Hybrid Warfare' and the Annexation of Crimea |date=2022 |publisher=Bloomsbury Publishing |page=140 }}</ref><ref name="yahoo">{{cite news |title=Armed men seize two airports in Ukraine's Crimea, Russia denies involvement |date=28 February 2014 |url=https://news.yahoo.com/armed-standoff-pro-russian-region-raises-ukraine-tension-033318395.html |access-date=1 November 2024 |publisher=Yahoo News |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119220825/https://news.yahoo.com/armed-standoff-pro-russian-region-raises-ukraine-tension-033318395.html |url-status=live }}</ref> រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានច្រានចោលរាល់ការចោទប្រកាន់ថាទាហានឈ្លានពានទាំងនោះជាកងទ័ពរបស់ខ្លួនដោយបានអះអាងថាពួកគេជាកងអង្គភាព "ការពារខ្លួន" តាមតំបន់ទៅវិញ។ ក្រុមទាហានទាំងនោះបានដណ្ដើមកាន់កាប់អគារសភា និងរដ្ឋាភិបាល​​ប្រចាំតំបន់គ្រីមៀ រួចបានបង្កើតប៉ុស្តិ៍ត្រួតពិនិត្យយោធាដើម្បីរឹតបន្តឹងសកម្មភាពធ្វើដំណើរទាំងឡាយនៅពាសពេញឧទ្វីបគ្រីមៀ។<ref name="auto2"/><ref name="yahoo"/> នៅប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ កងកម្លាំងពិសេសរុស្ស៊ីដែលគ្មានអត្តសញ្ញាណបញ្ជាក់បានចូលមកកាន់កាប់អាកាសយានដ្ឋាន និងមជ្ឈមណ្ឌលទំនាក់ទំនង និងព្រមទាំងបានបិទមូលដ្ឋានយោធាក្នុងតំបន់់របស់អ៊ុយក្រែន។ ការវាយប្រហារតាមប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាដោយរុស្ស៊ីបានបិទគេហទំព័ររដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែន ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មាន និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសង្គមផ្សេងៗក្នុងតំបន់។ សកម្មភាពវាយប្រហារតាមអ៊ីនធឺណិតនេះក៏បានបើកឱ្យរុស្ស៊ីចូលមើលទិន្នន័យទូរស័ព្ទចល័តរបស់មន្ត្រីអ៊ុយក្រែន និងសមាជិកសភាក្នុងតំបន់ផងដែរ ដែលបង្កឱ្យមានការរំខានបន្ថែមដល់វិស័យទំនាក់ទំនង។<ref name="jw">{{Cite book |last=Jen Weedon, FireEye |url=https://ccdcoe.org/multimedia/cyber-war-perspective-russian-aggression-against-ukraine.html |title=Cyber War in Perspective: Russian Aggression against Ukraine |date=2015 |publisher=NATO CCD COE Publications |isbn=978-9949-9544-5-2 |editor-last=Geers |editor-first=Kenneth |location=Tallinn |chapter=Beyond 'Cyber War': Russia's Use of Strategic Cyber Espionage and Information Operations in Ukraine |access-date=1 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816132103/https://ccdcoe.org/multimedia/cyber-war-perspective-russian-aggression-against-ukraine.html |archive-date=16 August 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816132103/https://ccdcoe.org/multimedia/cyber-war-perspective-russian-aggression-against-ukraine.html |date=16 សីហា 2016 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា សភារុស្ស៊ីបានអនុម័តឱ្យមានការប្រើប្រាស់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធនៅគ្រីមៀ។<ref name="forceAuth">{{Cite news |date=26 February 2014 |title=Russian parliament approves use of armed forces in Crimea |publisher=Deutsche Welle |url=https://www.dw.com/en/russian-parliament-approves-use-of-armed-forces-in-crimea/a-17467100 |access-date=1 November 2024 |archive-date=30 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130112024/https://www.dw.com/en/russian-parliament-approves-use-of-armed-forces-in-crimea/a-17467100 |url-status=live }}</ref> ===សង្គ្រាមនៅដុនបាស (២០១៤–២០២១)=== {{Main|សង្គ្រាមនៅដុនបាស}} [[File:2014-04-14 Sloviansk city council - 2.jpg|thumb|ទាហានបក្សពួកនិយមរុស្ស៊ីកំពុងកាន់កាប់អគាររដ្ឋបាលទីក្រុងស្លូវីអានស្កិ៍, ១៤ មេសា ២០១៤]] នៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ ចលនាបាតុកម្មប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលនៅតំបន់ដុនបាសបានវិវត្តទៅជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធរវាងក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននិយមរុស្ស៊ី និងប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ បក្សពួកផ្ដាច់ខ្លួនទាំងនោះភាគច្រើនជាជនជាតិរុស្ស៊ីរស់នៅក្នុងតំបន់ដុនបាស និងតំបន់ក្បែរៗនោះ។ រុស្ស៊ីបានបញ្ជូនកងកម្លាំងរបស់ខ្លួនទៅក្បែរព្រំដែនភាគខាងកើតនៃ​ប្រទេសអ៊ុយក្រែននៅចុងខែមីនានោះដោយចំនួនកងកម្លាំងបានកើនរហូតទៅដល់ប្រមាណ ៣០,០០០ ទៅ​ ៤០,០០០ នាក់មកនៅត្រឹមដើមខែមេសា។<ref name="Buildup2014">{{Cite news |date=28 March 2014 |title=Russia's buildup near Ukraine may reach 40,000 troops: U.S. sources |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-usa-military-idUSBREA2R1U720140328 |access-date=25 April 2025 |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220135253/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-usa-military-idUSBREA2R1U720140328 |url-status=live }}</ref><ref name="2014Lessons" /> សកម្មភាពប្រមូលផ្ដុំកម្លាំងរបស់រុស្ស៊ីនេះគឺធ្វើឡើងដើម្បីគំរាមកំហែងដល់ប្រទេសអ៊ុយក្រែន<ref name="2014Lessons" /> ដោយវាបានបង្ខំឱ្យអ៊ុយក្រែនបង្វែរកម្លាំងយោធាមួយចំនួនរបស់ខ្លួនទៅខាងព្រំដែនជាមួយរុស្ស៊ីជាជាងទៅនៅតំបន់ដុនបាស។<ref name="2014Lessons" /> ====ដើមខែដំបូង==== នៅថ្ងៃទី១២​ ខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ កងកម្លាំងនិយមរុស្ស៊ីចំនួន ៥០ នាក់បានវាយដណ្ដើមទីក្រុងស្លូវីនអានស្កិ៍ និងក្រាម៉ាតរស្កិ៍។<ref name="Unnamed War Sloviansk"/> ពួកទាំងនេះត្រូវបានបញ្ជូនចេញពីតំបន់គ្រីមៀក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ី និងមិនមានសញ្ញាយោធាអ្វីសម្គាល់លើខ្លួនពួកគេឡើយ។<ref name="Unnamed War Sloviansk"/>​ កម្លាំងផ្ដាច់ខ្លួននេះ និងព្រមទាំងកម្លាំងដទៃទៀតគឺសុទ្ធតែត្រូវគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីទាំងគ្រឿងសព្វាវុធ រថយន្តយោធា និងកម្លាំងទាហានជាដើម។<ref name="de2">{{Cite report |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine |last1=Kofman |first1=Michael |last2=Migacheva |first2=Katya |publisher=RAND Corporation |location=Santa Monica |pages=43–44 |last3=Nichiporuk |first3=Brian |last4=Radin |first4=Andrew |last5=Tkacheva |first5=Olesya |last6=Oberholtzer |first6=Jenny |year=2017 |access-date=25 April 2025 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="jamestown-20140815">{{cite news |title=Strelkov/Girkin Demoted, Transnistrian Siloviki Strengthened in 'Donetsk People's Republic' |url=https://jamestown.org/program/strelkovgirkin-demoted-transnistrian-siloviki-strengthened-in-donetsk-peoples-republic/ |access-date=25 April 2025 |website=Jamestown |archive-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203234943/https://jamestown.org/program/strelkovgirkin-demoted-transnistrian-siloviki-strengthened-in-donetsk-peoples-republic/ |url-status=live }}</ref><ref name="REUeuada">{{Cite news |date=27 July 2014 |title=Pushing locals aside, Russians take top rebel posts in east Ukraine |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-rebels-insight-idUSKBN0FW07020140727 |access-date=25 April 2025 |archive-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728013327/https://www.reuters.com/article/2014/07/27/us-ukraine-crisis-rebels-insight-idUSKBN0FW07020140727 |url-status=live }}</ref> លោកពូទីនបានអះអាងថាក្រុមទាំងនេះគឺមានភាពស្របច្បាប់ច្បាស់លាស់ ហើយតំបន់ដុនបាសគឺជាផ្នែកមួយនៃទឹកដី[[រុស្ស៊ីថ្មី]]កាលពីសម័យអាណាចក្ររុស្ស៊ី និងមិនគួរត្រូវជារបស់អ៊ុយក្រែនឡើយ។<ref>{{Cite journal |last=Freedman |first=Lawrence |date=2 November 2014 |title=Ukraine and the Art of Limited War |journal=Survival |volume=56 |issue=6 |page=13 |doi=10.1080/00396338.2014.985432 |issn=0039-6338 |s2cid=154981360|doi-access=free }}</ref> [[File:Battalion "Donbas" in Donetsk region 04.jpg|thumb|ទាហានអ៊ុយក្រែននៃកងវរសេនាតូចដុនបាសនៅក្នុងតំបន់សង្គ្រាម, សីហា ២០១៤]] ជាការឆ្លើយតបទៅវិញ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា​ រដ្ឋាភិបាលបណ្ដោះអាសន្នអ៊ុយក្រែនក៏បានបើក "ប្រតិបត្តិការប្រឆាំងភេរវកម្ម" ប៉ុន្តែដោយសារកម្លាំងអ៊ុយក្រែននៅមិនទាន់ត្រៀមខ្លួនពេញលេញ ប្រតិបត្តិការនោះក៏នៅជាប់គាំងមួយកន្លែង។<ref name="IrregularArmy">{{Cite book|last=Holcomb|first=Franklin|url=https://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISW%20Separatist%20ORBAT%20Holcomb%202017_Final.pdf|title=The Kremlin's Irregular Army|publisher=Institute for the Study of War|year=2017|access-date=8 May 2025|archive-date=20 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120225729/https://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISW%20Separatist%20ORBAT%20Holcomb%202017_Final.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220120225729/https://www.understandingwar.org/sites/default/files/ISW%20Separatist%20ORBAT%20Holcomb%202017_Final.pdf |date=20 មករា 2022 }}</ref> មកដល់ត្រឹមដំណាច់ខែមេសា​ អ៊ុយក្រែនបានប្រកាសថាខ្លួនបានបាត់បង់អំណាចគ្រប់គ្រងនៅក្នុងខេត្តដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍ទៅក្រុមផ្ដាច់ខ្លួនទាំងនោះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ុយក្រែនក៏បានប្រកាសពីការត្រៀមខ្លួនយ៉ាងពេញទំហឹងផងដែរចំពោះករណីដែលរុស្ស៊ីអាចចូលឈ្លានពាន និងបានប្រកាសអនុម័តច្បាប់កំណែនកម្លាំងទ័ព។<ref name="conscription">{{Cite news |date=2 May 2017 |title=Ukraine reinstates conscription as crisis deepens |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27247428 |work=BBC News |access-date=8 May 2025 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821133617/https://www.bbc.com/news/world-europe-27247428 |url-status=live }}</ref> ខណៈដែលជម្លោះរវាងអ៊ុយក្រែន និងកម្លាំងផ្ដាច់ទឹកដីកំពុងរាលដាលកាន់តែខ្លាំងនៅក្នុងខែឧសភា រុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់ "វិធីសាស្ត្រប្រសង្ករណ៍" ដោយប្រឌិតព័ត៌មានមិនពិត ប្រើប្រាស់កម្លាំងទ័ពអនិយ័តលាយឡំជាមួយកម្លាំងទ័ពនិយ័តរុស្ស៊ី និងការគាំទ្រយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមប្រឆាំងអ៊ុយក្រែនយ៉ាងពេញទំហឹង។<ref name="de3">{{Cite report |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine |last1=Kofman |first1=Michael |last2=Migacheva |first2=Katya |publisher=RAND Corporation |location=Santa Monica, CA |page=69 |last3=Nichiporuk |first3=Brian |last4=Radin |first4=Andrew |last5=Tkacheva |first5=Olesya |last6=Oberholtzer |first6=Jenny |year=2017 |access-date=8 May 2025 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Fedorov">{{Cite book |last=Fedorov |first=Yury E. |url=https://books.google.com/books?id=7vODDwAAQBAJ |title=Routledge Handbook of Russian Security |date= 2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-18122-8 |language=en |chapter=Russia's 'Hybrid' Aggression Against Ukraine |access-date=8 May 2025 |archive-date=23 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123072826/https://books.google.com/books?id=7vODDwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="karber2">{{Cite report |url=https://www.researchgate.net/publication/316122469 |title="Lessons Learned" from the Russo-Ukrainian War |last=Karber |first=Phillip A. |date=29 September 2015 |publisher=The Potomac Foundation |page=34 |access-date=8 May 2025 |archive-date=2 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202110934/https://www.researchgate.net/publication/316122469_Karber_RUS-UKR_War_Lessons_Learned |url-status=live }}</ref> [[សមរភូមិអាកាសយានដ្ឋានដូណេតស្ក៍ទីមួយ]]គឺជាជំនួបដំបូងរវាងអ៊ុយក្រែន និងកម្លាំងផ្ដាច់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលមានកម្លាំងទ័ព"ស្ម័គ្រចិត្ត"រុស្ស៊ីចូលប្រឡូកអន្តរាគមន៍ច្រើន។<ref name="de98">{{Cite report |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine |last1=Kofman |first1=Michael |last2=Migacheva |first2=Katya |publisher=RAND Corporation |location=Santa Monica, CA |page=43 |last3=Nichiporuk |first3=Brian |last4=Radin |first4=Andrew |last5=Tkacheva |first5=Olesya |last6=Oberholtzer |first6=Jenny |year=2017 |access-date=8 May 2025 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="LoshkariovSushentsov2016">{{Cite journal |last1=Loshkariov |first1=Ivan D. |last2=Sushentsov |first2=Andrey A. |date=2 January 2016 |title=Radicalization of Russians in Ukraine: from 'accidental' diaspora to rebel movement |journal=Southeast European and Black Sea Studies |publisher=Informa UK Limited |volume=16 |issue=1 |pages=71–90 |doi=10.1080/14683857.2016.1149349 |issn=1468-3857 |s2cid=147321629}}</ref> ចំពេលជម្លោះកំពុងតែតានតឹង នៅថ្ងៃទី១៧​ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៤ កងកម្លាំងខាងភាគីរុស្ស៊ីបានធ្វើការបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះដឹកអ្នកដំណើរមួយគ្រឿង ([[ម៉ាឡេស៊ីអ៊ែរឡាញហ្វ្លាយ ១៧]]) ខណៈវាកំពុងហោះហើរលើប៉ែកខាងលិចប្រទេសអ៊ុយក្រែនដោយបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលទាំង ២៩៨ នាក់នៅលើយន្តហោះនោះ។.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2014/09/10/world/europe/malaysian-airliner-ukraine.html |title=Malaysian Jet Over Ukraine Was Downed by 'High-Energy Objects,' Dutch Investigators Say |last1=Higgins |first1=Andrew |last2=Clark |first2=Nicola |date=9 September 2014 |newspaper=The New York Times |access-date=9 May 2025 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210005239/https://www.nytimes.com/2014/09/10/world/europe/malaysian-airliner-ukraine.html |url-status=live }}</ref> ការស៊ើបអង្កេត និងប្រតិបត្តិការស្វែងរកសាកសពបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងតំបន់ជម្លោះនោះ ខណៈដែលការប្រយុទ្ធគ្នានៅកំពុងបន្តរាល។<ref name=APBodies>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/videos/news/nation/2014/07/19/12883715/ |title=Raw: Crews begin moving bodies at jet crash site |agency=Associated Press |date=19 July 2014 |newspaper=USA Today |access-date=9 May 2026 |archive-date=19 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719235621/http://www.usatoday.com/videos/news/nation/2014/07/19/12883715/ |url-status=live }}</ref><ref name=SMHBodies>{{cite news |url=https://www.smh.com.au/world/mh17-unknown-groups-use-body-bags-20140719-3c8dl.html |title=MH17: 'Unknown groups' use body bags |last1=Miller |first1=Nick |date=19 July 2014 |newspaper=The Sydney Morning Herald |access-date=9 May 2025 |archive-date=20 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720015536/http://www.smh.com.au/world/mh17-unknown-groups-use-body-bags-20140719-3c8dl.html |url-status=live }}</ref><ref name=GuardianBodies>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/19/mh17-armed-rebels-chaos-corpses-ukraine |title=MH17: armed rebels fuel chaos as rotting corpses pile up on the roadside |last1=Grytsenko |first1=Oksana |newspaper=The Guardian |access-date=9 May 2025 |archive-date=20 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720011703/http://www.theguardian.com/world/2014/jul/19/mh17-armed-rebels-chaos-corpses-ukraine |url-status=live }}</ref> ====ការឈ្លានពានដោយរុស្ស៊ីនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤==== មកត្រឹមខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤ អ៊ុយក្រែនបានវាយដណ្ដើមទឹកដីជាច្រើនដែលធ្លាប់ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ក្រុមផ្ដាច់ទឹកអ៊ុយក្រែនមកវិញ។<ref name="de4">{{Cite report |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title=Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine |last1=Kofman |first1=Michael |last2=Migacheva |first2=Katya |publisher=RAND Corporation |location=Santa Monica, CA |page=44 |last3=Nichiporuk |first3=Brian |last4=Radin |first4=Andrew |last5=Tkacheva |first5=Olesya |last6=Oberholtzer |first6=Jenny |year=2017 |access-date=9 May 2025 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217091710/http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |url-status=live }}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍ពីចារកម្មអ៊ុយក្រែននៅដើមខែសីហាបានឱ្យដឹងថា ទាហានរុស្ស៊ីជាច្រើននាក់បានសម្រាកពីករណីយកិច្ចកងទ័ពរបស់ពួកគេ ហើយបាននាំគ្នាមកធ្វើវិស្សមកាលនៅក្នុងតំបន់ដុនបាស។<ref>{{cite news |last=Dolgov |first=Anna |date=21 November 2014 |title=Russia's Igor Strelkov: I Am Responsible for War in Eastern Ukraine |url=https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |access-date=5 August 2025 |work=The Moscow Times |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223204015/https://www.themoscowtimes.com/2014/11/21/russias-igor-strelkov-i-am-responsible-for-war-in-eastern-ukraine-a41598 |url-status=live }}</ref> របាយការណ៍មួយទៀតបានឱ្យដឹងថានៅពាក់កណ្ដាលខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤ ក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីឡូវាយស្កិ៍]] គេបានសង្កេតឃើញថា នៅក្នុងចំណោមកងទ័ពផ្ដាច់ទឹកដីប្រមាណពី ២០,០០០​ ទៅ ២៥,០០០ នាក់ ក្នុងនោះមានប្រមាណទាហានតែ ៤០ ទៅ ៤៥ ភាគរយប៉ុណ្ណោះដែលមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់ដុនបាស។<ref name="wil2">{{Cite journal |last=Wilson |first=Andrew |date=20 April 2016 |title=The Donbas in 2014: Explaining Civil Conflict Perhaps, but not Civil War |journal=Europe-Asia Studies |volume=68 |issue=4 |page=649 |doi=10.1080/09668136.2016.1176994 |issn=0966-8136 |s2cid=148334453}}</ref> ប្រទេសរុស្ស៊ីបានបញ្ជូនរថយន្តធន់ធ្ងន់ជាច្រើនឆ្លងកាត់តំបន់ព្រំដែននៅថ្ងៃទី២២ ខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤ ដោយបានសម្ដៅលើវាថាជា "ក្បួនមនុស្សធម៌"។ សេវាសន្តិសុខអ៊ុយក្រែនបានចាត់ទុកសកម្មភាពនោះជា "ការឈ្លានពានដោយផ្ទាល់" ហើយបានថ្លែងថា រថយន្តធំៗទាំងនោះត្រូវបានរុស្ស៊ីប្រើប្រាស់ដើម្បីផ្លាស់ទីអាវុធ និងនាំយកសាកសពទាហានរុស្ស៊ីចេញពីទឹកដីអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |last1=Luhn |first1=Alec |last2=Roberts |first2=Dan |date=23 August 2014 |title=Ukraine condemns 'direct invasion' as Russian aid convoy crosses border |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/22/russian-convoy-crosses-border-ukraine-without-permission |access-date=5 August 2025 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224080656/https://www.theguardian.com/world/2014/aug/22/russian-convoy-crosses-border-ukraine-without-permission |url-status=live }}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ក្បួនរថយន្តយោធារុស្ស៊ីមួយខ្សែទៀតត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានឆ្លងចូលក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែននៅក្បែរទីក្រុង[[ណូវ៉ូអាសូហ្វស្កិ៍]]ជិតឆ្នេរ[[សមុទ្រអាសូវ]] ហើយរថយន្តមួយខ្សែនោះហាក់ដូចជាកំពុងធ្វើដំណើរសម្ដៅទៅកាន់ទីក្រុង[[ម៉ារីអ៊ូប៉ូល]]របស់អ៊ុយក្រែន។<ref name="Russian Column enters southeast">{{cite web |first=Jim |last=Heintz |date=25 August 2014 |title=Ukraine: Russian Tank Column Enters Southeast |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/ukraine-plans-billion-boost-defense-spending-25102664 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825144115/https://abcnews.go.com/International/wireStory/ukraine-plans-billion-boost-defense-spending-25102664 |archive-date=25 August 2014 |access-date=5 August 2025 |publisher=ABC News}}</ref><ref name="Column from Russia">{{Cite news |date=25 August 2014 |title=Ukraine crisis: 'Column from Russia' crosses border |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-28924945 |access-date=5 August 2025 |archive-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825092843/http://www.bbc.com/news/world-europe-28924945 |url-status=live }}</ref><ref name="npr">{{Cite news |first=Soraya Sarhaddi |last=Nelson |date=26 August 2014|title=Russian Separatists Open New Front in Southern Ukraine |agency=National Public Radio (NPR) |url=https://www.npr.org/2014/08/26/343352054/russian-separatists-open-new-front-in-eastern-ukraine |access-date=5 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140827130939/https://www.npr.org/2014/08/26/343352054/russian-separatists-open-new-front-in-eastern-ukraine |archive-date=27 August 2014}}</ref><ref name="CNBCx1">{{Cite news |last=Kramer |first=Andrew |title=Ukraine Says Russian Forces Lead Major New Offensive in East |publisher=CNBC |url=https://www.cnbc.com/id/101951821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140828041143/https://www.cnbc.com/id/101951821 |archive-date=28 August 2014 }}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ក្រសួងការពារជាតិរុស្ស៊ីបានអះអាងថា ពលទាហានទាំងនោះបានឆ្លងចូលព្រំដែនអ៊ុយក្រែន "ដោយចៃដន្យ" ប៉ុណ្ណោះ<ref name="BBC26AUGY2">{{Cite news |date=26 August 2014 |title=Captured Russian troops 'in Ukraine by accident' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-28934213 |access-date=5 August 2025 |archive-date=23 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423234507/https://www.bbc.com/news/world-europe-28934213 |url-status=live }}</ref> ក៏ប៉ុន្តែក្រោយបន្តិចមក ពលទាហានដដែរនោះក៏បានចូលកាន់កាប់ក្រុងណូវ៉ូអាសូហ្វស្កិ៍ដែលគេទើបឆ្លងកាត់<ref name="WPTowns">{{Cite news |last1=Gowen |first1=Annie |last2=Gearan |first2=Anne |date=28 August 2014 |title=Russian armored columns said to capture key Ukrainian towns |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/russian-and-ukraine-troops-battle-in-south-prompting-fears-of-widescale-invasion/2014/08/28/04b614f4-9a6e-40f4-aa21-4f49104cf0e4_story.html |access-date=5 August 2015 |archive-date=25 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025021021/https://www.washingtonpost.com/world/russian-and-ukraine-troops-battle-in-south-prompting-fears-of-widescale-invasion/2014/08/28/04b614f4-9a6e-40f4-aa21-4f49104cf0e4_story.html |url-status=live }}</ref> រួចបាននិរទេសប្រជាជនអ៊ុយក្រែនទាំងប៉ុន្មានដែលគ្មានអាសយដ្ឋានស្នាក់នៅក្នុងទីក្រុងនោះ។<ref name="wiadomosci.gazeta.pl">{{cite web |date=28 August 2014 |title=(ជាភាសាប៉ូឡូញ) NATO: 1000 rosyjskich żołnierzy działa na Ukrainie. A Rosja znów: Nie przekraczaliśmy granicy [NA ŻYWO] |url=https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114881,16542864,Jaceniuk__Putin_rozpoczal_wojne_w_Europie__chcemy.html?entry=1231554 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903081128/https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1%2C114881%2C16542864%2CJaceniuk__Putin_rozpoczal_wojne_w_Europie__chcemy.html?entry=1231554 |archive-date=3 September 2014 |access-date=5 August 2025 |website=gazeta.pl |archivedate=3 កញ្ញា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903081128/https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1%2C114881%2C16542864%2CJaceniuk__Putin_rozpoczal_wojne_w_Europie__chcemy.html?entry=1231554 }}</ref> [[File:DPR storming Ilovaisk.png|thumb|កងកម្លាំងគាំទ្ររុស្ស៊ីកំពុងប្រយុទ្ធនៅអ៊ីឡូវាយស្កិ៍]] ប្រធានសភាជាន់ខ្ពស់រុស្ស៊ី និងប៉ុស្តិ៍ទូរទស្សន៍រដ្ឋរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ថា ទាហានរុស្ស៊ីគឺពិតជាមានវត្តមានស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនមែន ប៉ុន្តែពួកគេបានសម្ដៅលើទាហានរុស្ស៊ីទាំងនោះថាជា "យុទ្ធជនស្ម័គ្រចិត្ត" ប្រយុទ្ធដើម្បី "[[ពិភពរុស្ស៊ី]]"។<ref name="funerals">{{Cite news|last=Morgan|first=Martin|date=5 September 2014|title=Russia 'will react' to EU sanctions|agency=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-29078465|access-date=5 August 2015|archive-date=29 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129053756/https://www.bbc.com/news/world-europe-29078465|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=5 September 2014 |title=Russian TV shows funeral of soldier killed 'on leave' in Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/05/russia-tv-funeral-soldier-killed-ukraine-on-leave |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003102549/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/05/russia-tv-funeral-soldier-killed-ukraine-on-leave |archive-date=3 October 2021 |access-date=5 August 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077 |agency=Agence France-Presse}}</ref> សារព័ត៌មានប្រឆាំងនៅរុស្ស៊ីឈ្មោះ[[ណូហ្វយ៉ាកាសែត]]បានចេញផ្សាយថា ថ្នាក់ដឹកនាំយោធារុស្ស៊ីបានបង់ប្រាក់ឱ្យទាហានខ្លួនលាលែងពីមុខតំណែងពួកគេ ហើយក៏បានចាប់ផ្ដើមប្ដូរទៅកាន់តួនាទីប្រយុទ្ធ ឬស្ម័គ្រចិត្តនៅអ៊ុយក្រែននៅដើមនិទាឃរដូវនៃឆ្នាំ២០១៤។<ref>{{Cite news |last=Alfred |first=Charlotte |date=6 September 2014 |title=Russian Journalist: 'Convincing Evidence' Moscow Sent Fighters To Ukraine |agency=The Huffington Post |url=https://www.huffingtonpost.com/2014/09/06/elena-racheva_n_5774138.html |access-date=5 August 2025 |archive-date=19 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019092222/https://www.huffingtonpost.com/2014/09/06/elena-racheva_n_5774138.html |url-status=live }}</ref> ====កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹ និងការប្រយុទ្ធជាបន្តបន្ទាប់==== {{Main|កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹ}} [[File:Minsk Protocol.svg|thumb|ផែនទីនៃខ្សែបន្ទាត់គ្រប់គ្រង និងតំបន់ទ្រនាប់ដែលបង្កើតឡើងដោយពិធីសារទីក្រុងមីនស្កឹ ថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោកប៉ូរ៉ូស្ហឹនកូបាននិយាយថា រូបលោករួមជាមួយលោកពូទីនបានសម្រេចយល់ស្របលើកិច្ចព្រមព្រៀង "បទឈប់បាញ់ជាអចិន្ត្រៃយ៍" ហើយ។<ref name="interfax">{{Cite news|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) В Кремле и Киеве разъяснили заявление о прекращении огня в Донбассе|agency=Interfax|url=https://www.interfax.ru/world/394762|access-date=5 August 2025|archive-date=23 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223150808/https://www.interfax.ru/world/394762|url-status=live |date=3 September 2014 }}</ref> រុស្ស៊ីបានច្រានចោលសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នោះ ដោយបដិសេធថាខ្លួនមិនដែលជាភាគីក្នុងជម្លោះនៅអ៊ុយក្រែនឡើយ ដោយបន្ថែមថា "រុស្ស៊ីគ្រាន់តែចូលរួមពិភាក្សាពីរបៀបដោះស្រាយជម្លោះប៉ុណ្ណោះ"។<ref>{{Cite news |date=3 September 2014 |title=Ukraine crisis: Putin hopes for peace deal by Friday |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-29042561 |access-date=5 August 2025 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224192956/https://www.bbc.com/news/world-europe-29042561 |url-status=live }}</ref><ref name="kyivpost">{{cite news |date=3 September 2014 |title=Kremlin denies that Poroshenko and Putin agreed on ceasefire |url=https://www.kyivpost.com/content/ukraine/poroshenko-and-putin-agree-on-ceasefire-363171.html |access-date=5 August 2025 |publisher=Kyiv Post |archive-date=4 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204192121/http://www.kyivpost.com/content/ukraine/poroshenko-and-putin-agree-on-ceasefire-363171.html |url-status=live }}</ref> [[File:Ruins of Donetsk International airport (16).jpg|thumb|ស្ថានភាពនៃអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិដូណេតស្ក៍នៅ[[សមរភូមិអាកាសយានដ្ឋានដូណេតស្ក៍លើកទីពីរ|កំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នា]]ក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៤]] មកដល់ថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤ កិច្ចព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់នៃពិធីសារមីនស្កឹបានគូសខ្សែបន្ទាត់កំណត់ព្រំដែនរវាងប្រទេសអ៊ុយក្រែន និងទឹកដីដែលស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់ក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននៃខេត្តដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍។ ថ្វីបើមានបទឈប់បាញ់ទីក្រុងមីនស្កឹក្ដី ប៉ុន្តែការប៉ះទង្គិចគ្នានៅតែបានបន្តជុំវិញ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិដូណេតស្ក៍]] ដែលជាទីតាំងចុងក្រោយនៅក្រោមការកាន់កាប់ដោយកងទ័ពអ៊ុយក្រែនក្នុងទីក្រុងដូណេតស្ក៍។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកញ្ញា កងកម្លាំងគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមការវាយប្រហារដើម្បីដណ្តើមយកអាកាសយានដ្ឋានមួយនោះ ខណៈទាហាន​អ៊ុយក្រែន​ត្រូវ​បាន​ឡោមព័ទ្ធ​ជាប់ខ្លួនក្នុងអាកាសយានដ្ឋាន។ ការឡោមព័ទ្ធបានអូសបន្លាយពេញមួយសិសិររដូវ ហើយហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអាកាសយានដ្ឋានភាគច្រើនត្រូវរងការខូចខាតជាដំណំ។ ទីបំផុតនៅថ្ងៃទី២១ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៥ ទើបក្រុមឧទ្ទាមដែលមានជំនួយពីកងកម្លាំងពិសេសរុស្ស៊ីបានវាយដណ្ដើមអាកាសយានដ្ឋានដូណេតស្ក៍បានដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite journal |last=Fox |first=Amos C. |title=Cyborgs at Little Stalingrad: A Brief History of the Battles of the Donetsk Airport, 26 May 2014 to 21 January 2015 |url=https://www.ausa.org/publications/cyborgs-little-stalingrad-brief-history-battles-donetsk-airport-26-may-2014-21-january |journal=Land Warfare Paper |publisher=Institute of Land Warfare of the Association of the United States Army |date=May 2019}}</ref> ====កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹលើកទីពីរ និងសមរភូមិដេបាល់ត្សេវេ==== [[File:2015-05-07. Репетиция парада Победы в Донецке 175.jpg|thumb|ពលទាហានឧទ្ទាមនិយមរុស្ស៊ីនៅដូណេតស្ក៍ក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៥]] នៅខែមករា ឆ្នាំ២០១៥ តំបន់ដូណេតស្ក៍ លូហ្កានស្ក៍ និងម៉ារីអ៊ូប៉ូលបានក្លាយជាទីសមរភូមិប្រយុទ្ធទាំងបីទីតាំង។<ref>{{Cite news |last=Miller |first=Michael Weiss |date=26 January 2015 |title=Putin Is Winning the Ukraine War on Three Fronts |work=The Daily Beast |url=https://www.thedailybeast.com/articles/2015/01/26/ukraine-is-losing-the-war-on-3-fronts.html |access-date=6 August 2025 |archive-date=19 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170519222827/http://www.thedailybeast.com/articles/2015/01/26/ukraine-is-losing-the-war-on-3-fronts.html |url-status=live }}</ref> តាមរយៈសុន្ទរកថារបស់លោកប៉ូរ៉ូស្ហឹនកូនៅក្នុង[[​វេទិកា​សេដ្ឋកិច្ច​ពិភពលោក]]បានឱ្យដឹងថា ជម្លោះថ្មីៗបានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមករា ដោយតាមរបាយការណ៍ពីភាគីអ៊ុយក្រែនបានបង្ហាញថា ទាហានរុស្ស៊ីបន្ថែមជាង ២,០០០ នាក់ រួមទាំងរថក្រោះចំនួន ២០០ គ្រឿង និងរថយន្តប្រដាប់អាវុធផ្សេងៗបានឆ្លងចូលព្រំដែនអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |first=Francine |last=Lacqua |date=21 January 2015 |title=Ukraine Talks Start as Poroshenko Warns of an Escalation |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-21/ukraine-s-poroshenko-sees-grave-danger-of-escalating-violence |access-date=6 August 2025 |archive-date=3 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003102618/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-21/ukraine-s-poroshenko-sees-grave-danger-of-escalating-violence |url-status=live }}</ref> [[File:Rocket attack on Mariupol, 2015-01-24 (02).jpg|thumb|ទីតាំងមួយកន្លែងនៅម៉ារីអ៊ូប៉ូលបន្ទាប់ពីរងគ្រាប់មីស៊ីលរុស្ស៊ី,​ មករា ២០១៥]] ​វិធានការ​ថ្មីជាច្រើនចំណុច​​ដើម្បី​បញ្ចប់​ជម្លោះដែលគេហៅ​ថា មីនស្កឹទីពីរ ត្រូវ​បានភាគីទាំងសងខាង​ព្រមព្រៀង​ទទួលយក​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១២ ខែ​កុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៥ ដោយ​​បទ​ឈប់​បាញ់​ថ្មីនឹងត្រូវ​ចាប់​ផ្តើម​នៅ​ថ្ងៃ​ទី១៥ ខែ​កុម្ភៈ។<ref>{{Cite news |date=12 February 2015 |title=Ukraine crisis: Leaders agree peace roadmap |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-31435812 |access-date=6 May 2025 |archive-date=4 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104031648/https://www.bbc.com/news/world-europe-31435812 |url-status=live }}</ref> ថ្វីបើបទឈប់បាញ់ត្រូវបានប្រកាសក្ដី កងកម្លាំងគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីនៅតែបន្តបើកការវាយប្រហារលើ[[សមរភូមិដេបាល់ត្សេវេ|ទីក្រុងដេបាល់ត្សេវេ]]របស់អ៊ុយក្រែន ដែលគេចាត់ទុកថាជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងតំបន់។ ត្រឹមថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៥ កងទ័ពអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ៨,០០០ នាក់ត្រូវបានសត្រូវឡោមព័ទ្ធស្ទើរទាំងស្រុងក្នុងទីក្រុងនោះ រួចក៏ត្រូវបង្ខំដកថយពីដេបាល់ត្សេវេ ខណៈពួកគេត្រូវរងការបាញ់ប្រហារឥតឈប់ឈរពីសត្រូវដែលនាំឱ្យទាហានស្លាប់​និងរបួសជាច្រើននាក់។ មេដឹកនាំនៃក្រុមឧទ្ទាមលូហ្កានស្ក៍គឺលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ ហ្សាកហារឆិនកូ]]បាននិយាយថា បទឈប់បាញ់ដែលបានព្រមពៀងគ្នាពីប៉ុន្មានថ្ងៃមុននោះគឺមិនប៉ះពាល់ដល់ប្រតិបត្តិការយោធានៅដេបាល់ត្សេវាទេ ហើយលោកបានបន្តអះអាងថាទីក្រុងនោះគឺស្ថិតនៅក្រោមកម្មសិទ្ធិរបស់ក្រុមលោកដោយស្របច្បាប់។<ref>{{cite news |last=Luhn |first=Alec |date=18 February 2015 |title=Ukraine troops withdrawing from key town of Debaltseve |url=https://www.theguardian.com/world/2015/feb/18/ukraine-debaltseve-troops-withdraw-fighting-rebels-russia |access-date=6 August 2025 |work=The Guardian}}</ref> អ៊ុយក្រែន សហភាពអឺរ៉ុប និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានចោទប្រកាន់រុស្ស៊ីរួមទាំងក្រុមឧទ្ទាមទាំងនោះថាបានរំលោភបំពានបទឈប់បាញ់ ហើយបន្ថែមទៀតថា យោធារុស្ស៊ីខ្លួនផ្ទាល់បានចូលរួមវាយប្រហារយកទីក្រុងដេបាល់ត្សេវេ។<ref>{{cite news |last=Kramer |first=Andrew E. |last2=Gordon |first2=Michael R. |date=13 February 2015 |title=U.S. Faults Russia as Combat Spikes in East Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2015/02/14/world/europe/ukraine-fighting-escalates-ahead-of-truce.html |access-date=6 August 2025 |work=The New York Times}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥ [[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស|ការិយាល័យសិទ្ធិមនុស្សនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាមានអ្នកស្លាប់និងរបួសប្រមាណ ៨,០០០ នាក់បានកើតចេញពីជម្លោះនៅអ៊ុយក្រែនភាគខាងកើតនេះ។<ref>{{cite web |title=UN News – Close to 8,000 people killed in eastern Ukraine, says UN human rights report |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=51819#.VfB9txUveUk |access-date=6 August 2025 |website=UN News Service Section |archive-date=8 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180208110511/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=51819#.VfB9txUveUk |url-status=live }}</ref> ====សង្គ្រាមឋិតិវត្ត==== [[File:A Russia-backed rebel looking though firing port at his position near Donetsk, Eastern Ukraine, May 26, 2015.jpg|thumb|ទាហានក្រុមឧទ្ទាមរុស្ស៊ីកំពុងប្រមើលស៊ើបរកសត្រូវពីទីតាំងការពាររបស់គេ]] បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងមីនស្កឹ ទឹកដីគ្រប់គ្រងដោយភាគីសង្គ្រាមមិនមានការផ្លាស់ប្ដូរអ្វីធំដុំច្រើននោះទេ ខណៈពេលដែលសង្រ្គាមបានវិវត្តទៅជាឋិតិភាព [[សង្គ្រាមលេណដ្ឋាន|សង្គ្រាមជីកលេណដ្ឋាន]]នៅជុំវិញខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនដែលចែកក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះ។ អរិភាព​នៅតែបន្ត ប៉ុន្តែក្នុង​កម្រិត​ទាបបំផុត ខណៈភាគីទាំងសងខាងបានបន្តសាងប្រព័ន្ធលេណដ្ឋាន និងរូងក្រោមដីជាដើមដើម្បីពង្រឹងទីឈរជើងរបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite news |last=Brown |first=Daniel |title=Here's what it's like inside the bunkers Ukrainian troops are living in every day |url=https://www.businessinsider.com/heres-what-the-bunkers-ukrainian-troops-dig-for-protection-look-like-2017-8 |access-date=6 August 2025 |work=Business Insider |archive-date=26 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220426034031/https://www.businessinsider.com/heres-what-the-bunkers-ukrainian-troops-dig-for-protection-look-like-2017-8 |url-status=live }}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ២០១៤ ដល់ឆ្នាំ២០២២ បទឈប់បាញ់ចំនួន ២៩ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយបទឈប់បាញ់នីមួយៗបានចូលជាធរមានក្នុងរយៈពេលខ្លីប៉ុណ្ណោះដោយមិនលើសពីពីរសប្តាហ៍ទេ។<ref name="7265424Donbass">{{cite news |url=https://www.pravda.com.ua/articles/2020/09/7/7265424/ |title=(ជាភាសាអ៊ុយក្រែន) Місяць ''тиші'' на Донбасі. Що відбувається на фронті |work=Ukrainska Pravda |date=7 September 2020 |access-date=6 May 2025 |archive-date=21 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221161222/https://www.pravda.com.ua/articles/2020/09/7/7265424/ |url-status=live }}</ref> [[File:OSCE SMM monitoring the movement of heavy weaponry in eastern Ukraine (16705750566).jpg|thumb|រូបថតពី[[បេសកកម្មឃ្លាំមើលពិសេសរបស់អង្គការ​សន្តិសុខ​និង​សហ​ប្រតិបត្តិការ​អឺរ៉ុបនៅអ៊ុយក្រែន|អ្នកឃ្លាំមើលរបស់អង្គការ​សន្តិសុខ​ និង​សហ​ប្រតិបត្តិការ​អឺរ៉ុប]] ដែលបង្ហាញពីការដកថយនូវអាវុធធុនធ្ងន់អ៊ុយក្រែនពីតំបន់សង្គ្រាម, មីនា ២០១៥]] មន្ត្រីអាមេរិក និងអន្តរជាតិផ្សេងៗបានបន្តរាយការណ៍ពីវត្តមានដ៏សកម្មរបស់យោធារុស្ស៊ីនៅភាគខាងកើតអ៊ុយក្រែន រួមទាំងនៅតំបន់ដេបាល់ត្សេវេផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Bender |first=Jeremy |date=11 February 2015 |title=US Army commander for Europe: Russian troops are currently fighting on Ukraine's front lines |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/russian-troops-fighting-on-ukraines-front-lines-2015-2 |access-date=6 August 2025 |archive-date=11 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220311124804/https://www.businessinsider.com/russian-troops-fighting-on-ukraines-front-lines-2015-2 |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ កងកម្លាំងផ្ដាច់ខ្លួននិយមរុស្ស៊ីត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនប្រមាណ ៣៦,០០០ នាក់ (បើប្រៀបធៀបទៅនឹងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនចំនួន ៣៤,០០០ នាក់) ដែលក្នុងនោះមានប្រមាណ ៨,៥០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់ជាទាហានរុស្ស៊ី។ លើសពីនេះទៅទៀតនោះ ទាហាន[[កងកម្លាំងស៊ើបការសម្ងាត់រុស្ស៊ី|ចារកម្មរុស្ស៊ី]]ប្រមាណ ១,០០០ ក៏កំពុងមានវត្តមានធ្វើប្រតិបត្តិការនៅក្នុងតំបន់ផងដែរ។<ref>{{cite web |date=2015 |title=Preserving Ukraine's Independence, Resisting Russian Aggression: What the United States and NATO Must Do |url=https://www.thechicagocouncil.org/sites/default/files/UkraineReport_February2015_FINAL.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207162845/https://www.thechicagocouncil.org/sites/default/files/UkraineReport_February2015_FINAL.pdf |archive-date=7 February 2015 |access-date=7 February 2015 |publisher=Chicago Council on Global Affairs |archivedate=7 កុម្ភៈ 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207162845/https://www.thechicagocouncil.org/sites/default/files/UkraineReport_February2015_FINAL.pdf }}</ref> [[File:Anti-terrorist operation in eastern Ukraine (War Ukraine) (38568992225).jpg|thumb|ទាហានអ៊ុយក្រែននៅក្នុងលណដ្ឋានខ្លួនក្នុងតំបន់ដុនបាស, ឆ្នាំ២០១៥]] [[File:Poroshenko Donbass-4.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន លោក[[ពេត្រូ ប៉ូរ៉ូស្ហឹនកូ]]កំពុងត្រួតពិនិត្យទីតាំងឈរជើងរបស់កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន, មិថុនា​ ២០១៦]] {{See also|ខ្សែកាលនៃសង្គ្រាមនៅដុនបាស (២០១៨)}} នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ អ៊ុយក្រែនបានប្តឹងឧទ្ធរណ៍ទៅតុលាការមជ្ឈត្តកម្មជុំវិញការប្រើប្រាស់[[ច្រកសមុទ្រគែតឆ៍]]។ មកដល់ឆ្នាំ២០១៨ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានសាងសង់ស្ពានឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រនោះ និងថែមទាំងបានដាក់កំហិតលើទំហំនៃនាវាឆ្លងកាត់ និយ័តកម្មថ្មីៗ និងបានឃាត់នាវាអ៊ុយក្រែនជារឿយៗ។<ref>{{Cite news|last1=Larter|first1=David B.|last2=Bodner|first2=Matthew|date=28 November 2018|title=The Sea of Azov won't become the new South China Sea (and Russia knows it)|work=Defense News|url=https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/28/the-sea-of-azov-wont-become-the-new-south-china-sea-and-russia-knows-it/|access-date=6 August 2025|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225124155/https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/28/the-sea-of-azov-wont-become-the-new-south-china-sea-and-russia-knows-it/|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៨ នាវាអ៊ុយក្រែនចំនួនបីគ្រឿងដែលធ្វើដំណើរពីអូដេសាទៅម៉ារីអ៊ូប៉ូលត្រូវបាននាវាចម្បាំងរុស្ស៊ីស្ទាក់ចាប់ ខណៈនាវិកអ៊ុយក្រែនចំនួន ២៤ នាក់ត្រូវបានចាប់ឃាត់ខ្លួន។<ref>{{Cite news|date=30 November 2018|title=Russia-Ukraine sea clash in 300 words|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46345697|access-date=6 August 2025|archive-date=5 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205084139/https://www.bbc.com/news/world-europe-46345697|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=December 2018|title=The Kerch Strait incident|work=[[International Institute for Strategic Studies]]|url=https://www.iiss.org/publications/strategic-comments/2018/the-kerch-strait-incident|access-date=6 August 2025|archive-date=19 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219031531/https://www.iiss.org/publications/strategic-comments/2018/the-kerch-strait-incident|url-status=live}}</ref> មួយថ្ងៃក្រោយមកនៅថ្ងៃទី២៦ ខែវិច្ឆិកា រដ្ឋសភាអ៊ុយក្រែនបានគាំទ្រយ៉ាងពេញទំហឹងចំពោះការអនុវត្ត[[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]]នៅតាមតំបន់ឆ្នេររបស់អ៊ុយក្រែនដែលជាប់នឹងរុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news|title=Kiev declares martial law after Russian seizure of Ukrainian ships in Black Sea|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-ukraine-live-latest-update-martial-law-black-sea-ships-navy-crisis-a8651736.html|access-date=6 August 2025|archive-date=30 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030045107/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-ukraine-live-latest-update-martial-law-black-sea-ships-navy-crisis-a8651736.html|url-status=live}}</ref> {{Further|ខ្សែកាលនៃសង្គ្រាមនៅដុនបាស (២០១៩)}} [[File:Anti-terrorist operation in eastern Ukraine (War Ukraine) (27773607903).jpg|thumb|រថក្រោះ ''T-៦៤'' របស់អ៊ុយក្រែនក្នុងកំឡុងវគ្គសង្គ្រាមឋិតិវត្ត]] ទាហានអ៊ុយក្រែនជាង ១១០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់អាយុជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref name="radiofree">{{Cite news|date=3 February 2020|title=Two Ukrainian Soldiers Killed Over Bloody Weekend In Donbas|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|url=https://www.rferl.org/a/two-ukrainian-soldiers-killed-over-bloody-weekend-in-donbas/30413810.html|access-date=6 August 2025|archive-date=25 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125041923/https://www.rferl.org/a/two-ukrainian-soldiers-killed-over-bloody-weekend-in-donbas/30413810.html|url-status=live}}</ref> នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៩ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនជាប់ឆ្នោតថ្មីគឺលោក[[វ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី]]បានសន្យាថាលោកនឹងព្យាយាមបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅដុនបាសឱ្យបាន។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ អ៊ុយក្រែន និងក្រុមឧទ្ទាមផ្ដាច់ខ្លួននិយមទាំងនោះបានចាប់ផ្តើមផ្ដោះប្តូរ[[ឈ្លើយសឹក]] ដោយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២០០ នាក់ត្រូវបានដោះដូរនៅថ្ងៃទី២៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite web|last=Betz|first=Bradford|date=29 December 2019|title=Ukraine, pro-Russian separatists swap prisoners in step to end 5-year war|url=https://www.foxnews.com/world/ukraine-pro-russian-separatists-swap-prisoners|website=Fox News|access-date=6 August 2025|archive-date=26 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226151721/https://www.foxnews.com/world/ukraine-pro-russian-separatists-swap-prisoners|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=29 December 2019 |title=Ukraine and pro-Russian separatists exchange prisoners |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50938894 |access-date=6 December 2025 |archive-date=7 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107035612/https://www.bbc.com/news/world-europe-50938894 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=29 December 2019 |title=France's Macron, Germany's Merkel welcome prisoner swap in Ukraine |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-france-germany-idUSKBN1YX0F7 |access-date=6 August 2025 |archive-date=26 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226151713/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-france-germany-idUSKBN1YX0F7 |url-status=live }}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ អ៊ុយក្រែន និងរុស្ស៊ីបានព្រមព្រៀងគ្នាអនុវត្តបទឈប់បាញ់។ ក្នុងកិច្ចព្រមពៀងនោះ ភាគី​ទាំង​ពីរ​បាន​យល់ស្របលើការដោះដូរ​ឈ្លើយសឹកបន្ថែម និង​ដក​កម្លាំង​យោធាចេញពី​​តំបន់​មួយ​ចំនួន ក៏ប៉ុន្តែរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែននៅតែមិនអាចឯកភាពគ្នានៅលើការដកកម្លាំងនិយមរុស្ស៊ី និងដំណើរការបោះឆ្នោតនៅក្នុងតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយក្រុមផ្តាច់ខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{cite news |title=Ukraine and Russia agree to implement ceasefire |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50713647 |access-date=​6 August 2025 |publisher=BBC |date=10 December 2019}}</ref> យោងតាមអាជ្ញាធរអ៊ុយក្រែន ទាហានអ៊ុយក្រែនប្រមាណ ៥០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news |date=9 April 2021 |title=Ukraine conflict: Moscow could 'defend' Russia-backed rebels |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-56678665 |access-date=6 August 2025 |archive-date=10 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210205807/https://www.bbc.com/news/world-europe-56678665 |url-status=live }}</ref> នៅចន្លោះពីឆ្នាំ២០១៩ ដល់ឆ្នាំ២០២១ រុស្ស៊ីបានចេញ[[លិខិតឆ្លងដែនផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី]]ជាង ៦៥០,០០០ ក្បាលទៅកាន់ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនក្នុងតំបន់ដុនបាស។<ref>{{Cite news |date=20 May 2021 |title=Zelenskiy: Russian passports in Donbass are a step towards 'annexation' |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/ukraine-sees-russias-issuance-passports-eastern-ukraine-step-towards-annexation-2021-05-20/ |access-date=6 August 2025 |archive-date=22 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222035419/https://www.reuters.com/world/ukraine-sees-russias-issuance-passports-eastern-ukraine-step-towards-annexation-2021-05-20/ |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ ចំនួនប្រជាជនស៊ីវិលចំនួន ២៧ នាក់បានស្លាប់ដោយសារសង្គ្រាម បូករួមទាំង​ ២៦ នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០២០ និង ២៥ នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០២១ ហើយចំនួនស្លាប់ទាំងនោះប្រមាណជាងពាក់កណ្ដាលគឺបានបណ្ដាលមកពីគ្រាប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ។<ref name="OHCHR">{{cite web |url= https://ukraine.un.org/sites/default/files/2022-02/Conflict-related%20civilian%20casualties%20as%20of%2031%20December%202021%20%28rev%2027%20January%202022%29%20corr%20EN_0.pdf |title= Conflict-related civilian casualties in Ukraine |page=3|work= [[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស|OHCHR]] |date= 27 January 2022 |access-date=6 August 2025}}</ref> ===មុនការឈ្លានពាន=== {{Main|វិបត្តិរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២១–២០២២}} ចាប់ពីខែមីនាដល់ខែមេសា ឆ្នាំ២០២១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើមប្រមូលផ្ដុំកងកម្លាំងយោធារបស់គេនៅក្បែរព្រំដែនអ៊ុយក្រែន ហើយបានបន្តផ្ដុំកម្លាំងបន្ថែមទៀតជាលើកទីពីរចាប់ពីខែតុលា ឆ្នាំ២០២១ ទាំងនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី និងបេឡារុស។<ref name="Zsymbol">{{cite web |last=Schogol |first=Jeff |date=22 February 2022 |title=Here's what those mysterious white 'Z' markings on Russian military equipment may mean |url=https://taskandpurpose.com/analysis/russian-military-equipment-white-markings/ |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://taskandpurpose.com/analysis/russian-military-equipment-white-markings/ |archive-date=27 February 2022 |access-date=8 August 2025 |website=Task & Purpose |publisher=North Equity }}</ref> ក្នុងកំឡុងបណ្ដុំបង្កើនកម្លាំងទាហាននៅតាមព្រំដែននោះ ប្រទេសរុស្ស៊ីតែងតែនិយាយអះអាងថាខ្លួនគ្រាន់តែប្រមូលកម្លាំងធ្វើ[[សមយុទ្ធយោធា]]ប៉ុណ្ណោះ ខណៈរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានបដិសេធម្តងហើយម្តងទៀតថាខ្លួនមិនមានផែនការអ្វីដើម្បីវាយប្រហារអ៊ុយក្រែននោះទេ។<ref name="denials">{{Cite news |last=Taylor |first=Adam |others=Photograph by​ Evgeniy Maloletka (Associated Press) |date=24 February 2022 |title=Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack |newspaper=The Washington Post |publisher=Nash Holdings |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |url-status=live |url-access=subscription |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://archive.today/20220224205233/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ |archive-date=24 February 2022 |issn=0190-8286 |oclc=2269358 }}</ref><ref>{{Cite news |date=24 February 2022 |title=Putin attacked Ukraine after insisting for months there was no plan to do so. Now he says there's no plan to take over. |work=CBS News |publisher=CBS |location=Kharkiv |publication-date=22 February 2022|url=https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-putin-invasion-after-denials-now-says-no-occupation-plan |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-putin-invasion-after-denials-now-says-no-occupation-plan |archive-date=27 February 2022}}</ref> [[File:Russian forces near Ukraine, 2021-12-03 (crop).jpg|thumb|រូបភាពផែនទីផ្សព្វផ្សាយដោយកាសែត ''The Washington Post'' បង្ហាញពីចលនាបណ្ដុំកម្លាំងយោធារុស្ស៊ីនៅជិតព្រំដែនអ៊ុយក្រែនគិតត្រឹមថ្ងៃទី៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១។ ប្រភពពីចារកម្មអាមេរិក។<ref name="wp-20211203">{{Cite news|last1=Harris|first1=Shane|last2=Sonne|first2=Paul|date=3 December 2021|title=Russia planning massive military offensive against Ukraine involving 175,000 troops, U.S. intelligence warns|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|access-date=8 August 2025|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230180238/https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|url-status=live}}</ref>]] នៅដើមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ បន្ទាប់ពីការបដិសេធដោយរុស្ស៊ីជុំវិញគោលបំណងឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន សហរដ្ឋអាមេរិកបានចេញផ្សាយព័ត៌មានចារកម្មទាក់ទិននឹងផែនការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី រួមទាំងរូបភាពផ្ដិតពីផ្កាយរណបផងដែរ ដែលបានបង្ហាញពីវត្តមានកងទ័ព និងគ្រឿងសព្វាវុធរុស្ស៊ីនៅជិតព្រំដែន។<ref>{{Cite news|last1=Harris|first1=Shane|last2=Sonne|first2=Paul|date=3 December 2021|title=Russia planning massive military offensive against Ukraine involving 175,000 troops, U.S. intelligence warns|newspaper=The Washington Post|publisher=Nash Holdings|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|url-access=subscription|access-date=8 August 2025|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230180238/https://www.washingtonpost.com/national-security/russia-ukraine-invasion/2021/12/03/98a3760e-546b-11ec-8769-2f4ecdf7a2ad_story.html|url-status=live}}</ref> របាយការណ៍ចារកម្មនោះក៏បានបង្ហាញផងដែរនូវទីតាំងសំខាន់ៗដែលរុស្ស៊ីចង់បាន និងបុគ្គលដែលរុស្ស៊ីត្រូវសម្លាប់ ឬធ្វើអប្យក្រឹត្យកម្ម។<ref>{{cite news|last=Merchant|first=Normaan|others=Photographs by Alexei Alexandrov and Alex Brandon (AP Photo)|date=25 February 2022|title=US intel predicted Russia's invasion plans. Did it matter?|work=Associated Press|location=Washington, D.C.|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-business-europe-8acc2106b95554429e93dfee5e253743 |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-business-europe-8acc2106b95554429e93dfee5e253743 |archive-date=1 March 2022}}</ref> នៅប៉ុន្មានខែមុនការឈ្លានពាន មន្ត្រីរុស្ស៊ីបានចោទប្រកាន់អ៊ុយក្រែនពីបទញុះញង់ឱ្យមានភាពតានតឹង ការរើសអើងជាតិសាសន៍រុស្ស៊ី និងការគាបសង្កត់ប្រជាជនរុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែន។ រុស្ស៊ីបានទាមទារនៅសំណើសន្តិសុខជាច្រើនពីអ៊ុយក្រែន ក៏ដូចជាអង្គការណាតូ និងបណ្តាប្រទេសសហភាពអឺរ៉ុបផ្សេងៗទៀត។ នៅថ្ងៃទី៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១ លោកពូទីនបាននិយាយថា "ការរើសអើងស្អប់ខ្ពើមជាតិសាសន៍រុស្ស៊ីគឺជាជំហានដំបូងឆ្ពោះទៅរក[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍|ការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រជាជនលោក]]"។<ref>{{Cite news|date=10 December 2021|title=Putin Says Conflict in Eastern Ukraine 'Looks Like Genocide'|work=The Moscow Times|url=https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221082440/https://www.themoscowtimes.com/2021/12/10/putin-says-conflict-in-eastern-ukraine-looks-like-genocide-a75780 |archive-date=21 February 2022}}</ref><ref>{{Cite news|date=9 December 2021|title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Путин заявил о геноциде на Донбассе|work=Rossiyskaya Gazeta|url=https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |url-status=live |access-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222212644/https://rg.ru/2021/12/09/putin-zaiavil-o-genocide-na-donbasse.html |archive-date=22 February 2022}}</ref> អំណះអំណាងរបស់ពូទីនត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិច្រានចោល<ref name="animating">{{Cite news|last=Stanley|first=Jason |author-link=Jason Stanley|date=26 February 2022|title=The antisemitism animating Putin's claim to 'denazify' Ukraine|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/vladimir-putin-ukraine-attack-antisemitism-denazify |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220301/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/vladimir-putin-ukraine-attack-antisemitism-denazify |archive-date=1 March 2022}}</ref> ខណៈអំណះអំណាងរបស់រុស្ស៊ីជុំវិញការប្រល័យពូជសាសន៍ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាគ្មានមូលដ្ឋានជាក់លាក់ច្បាស់លាស់។<ref>{{cite web|last=Hinton|first=Alexander |author-link=Alexander Laban Hinton|date=24 February 2022|title=Putin's claims that Ukraine is committing genocide are baseless, but not unprecedented|url=https://theconversation.com/putins-claims-that-ukraine-is-committing-genocide-are-baseless-but-not-unprecedented-177511 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://theconversation.com/putins-claims-that-ukraine-is-committing-genocide-are-baseless-but-not-unprecedented-177511 |archive-date=26 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=The Conversation}}</ref> នៅក្នុងសុន្ទរកថាថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ លោកពូទីន បានចោទសួរពីធម្មានុរូបភាពនៃរដ្ឋអ៊ុយក្រែន ដោយអះអាងម្ដងទៀតថា "អ៊ុយក្រែនមិនដែលមានភាពជារដ្ឋពិតប្រាកដទេ"។​<ref>{{cite web|last=Düben|first=Björn Alexander|date=1 July 2020|title='There is no Ukraine': Fact-Checking the Kremlin's Version of Ukrainian History|url=https://blogs.lse.ac.uk/lseih/2020/07/01/there-is-no-ukraine-fact-checking-the-kremlins-version-of-ukrainian-history/|access-date=8 August 2025|website=LSE International History|publisher=London School of Economics|archive-date=19 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219195429/https://blogs.lse.ac.uk/lseih/2020/07/01/there-is-no-ukraine-fact-checking-the-kremlins-version-of-ukrainian-history/|url-status=live}}</ref> លោកពូទីនបានបន្តអះអាងថា អ៊ុយក្រែនគឺគ្រាន់តែជារដ្ឋដែលបង្កើតឡើងដោយលោក[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|វ្លាឌីមៀ លេនីន]]ប៉ុណ្ណោះក្នុងនាមជាសាធារណរដ្ឋសូវៀតដាច់ដោយឡែកនៅលើទឹកដីរបស់រុស្ស៊ី ហើយថាលោក[[នីគីតា គ្រូឆេវ]] "បានកាត់ទឹកដី[[គ្រីមៀ]]ឱ្យទៅអ៊ុយក្រែនដោយគ្មានហេតុផល" នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។<ref name="Putin Ukraine statehood">{{Cite magazine|last=Perrigo|first=Billy|date=22 February 2022|title=How Putin's Denial of Ukraine's Statehood Rewrites History|url=https://time.com/6150046/ukraine-statehood-russia-history-putin/|magazine=Time|access-date=8 August 2025|archive-date=22 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220222200708/https://time.com/6150046/ukraine-statehood-russia-history-putin/|url-status=live}}</ref> ស្ថានការណ៍សង្គ្រាមនៅដុនបាសបានវិវត្តកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ពិសេសចាប់ពីថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ ទៅ។<ref>{{Cite news|last1=MacKinnon|first1=Mark|last2=Morrow|first2=Adrian|date=18 February 2022|title=Biden 'convinced' Putin will invade Ukraine as Donbas region ordered evacuated|language=en-CA|work=The Globe and Mail|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-sirens-wail-in-southeast-ukraine-as-civilians-told-to-evacuate-pro/|access-date=8 August 2025|archive-date=11 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220911071412/https://www.theglobeandmail.com/world/article-sirens-wail-in-southeast-ukraine-as-civilians-told-to-evacuate-pro/|url-status=live}}</ref> ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនិយមរុស្ស៊ីបានចាប់ផ្ដើមបង្កើនការបាញ់ផ្លោងដោយកាំភ្លើងធំនៅតាមតំបន់ដុនបាស។ អ៊ុយក្រែន និងសហការីរបស់ខ្លួនបានជឿថា សកម្មភាពបាញ់គ្រាប់ផ្លោងដោយក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននិយមនោះគឺដើម្បីញុះញង់កងទ័ពអ៊ុយក្រែនឱ្យបាញ់តបតវិញ ដែលវានឹងអនុញ្ញាតឱ្យរុស្ស៊ីមានលេសសម្រាប់ផ្ដើមការឈ្លានពាន។<ref>{{Cite news|last1=Khurshudyan|first1=Isabelle|last2=Hendrix|first2=Steve|date=19 February 2022|title=In Ukraine's war-weary east, intensifying shelling and battered homes signal attempts at provocation by Russia|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/19/ukraine-russia-war-donbas/|access-date=8 August 2025|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224014610/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/19/ukraine-russia-war-donbas/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Volvach|first=Yaroslava|date=18 February 2022|title=How Russian proxy forces are attempting to provoke the Ukrainian army and are lying about a new Ukrainian offensive|url=https://english.nv.ua/nation/how-russian-proxies-are-attempting-to-provoke-the-ukrainian-army-lying-about-a-ukrainian-offensive-50218033.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218180147/https://english.nv.ua/nation/how-russian-proxies-are-attempting-to-provoke-the-ukrainian-army-lying-about-a-ukrainian-offensive-50218033.html |archive-date=18 February 2022 |access-date=8 August 2025|publisher=NV.UA}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍បានបញ្ជាឱ្យអាជ្ញាធរខ្លួនធ្វើការជម្លៀសប្រជាជនស៊ីវិលចេញពីតំបន់ងាយគ្រោះថ្នាក់ជាបន្ទាន់។<ref>{{cite web|date=18 February 2022|title=Russian-backed separatists announce civilian evacuation from eastern Ukraine as escalation stokes Russian invasion fears|url=https://www.nbcnews.com/news/world/east-ukraine-shelling-russian-invasion-fears-putin-pretext-rcna16773 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223132456/https://www.nbcnews.com/news/world/east-ukraine-shelling-russian-invasion-fears-putin-pretext-rcna16773 |archive-date=23 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=NBC News}}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែកុម្ភៈ ម៉ោង ២២:៣៥ (UTC+៣) ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី លោកពូទីនបានប្រកាសថារដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីនឹងទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតដូណេតស្ក៍ និងលូហ្កានស្ក៍ជាផ្លូវការ។<ref>{{cite web|date=21 February 2022|title=Extracts from Putin's speech on Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/europe/extracts-putins-speech-ukraine-2022-02-21/|access-date=8 August 2025|website=Reuters|archive-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227182213/https://www.reuters.com/world/europe/extracts-putins-speech-ukraine-2022-02-21/|url-status=live}}</ref> នៅល្ងាចនៃថ្ងៃដដែរនោះ លោកពូទីនបានបញ្ជាឱ្យកងទ័ពរុស្ស៊ីចូលបញ្ឈរជើងកម្លាំងនៅទូទាំងតំបន់ដុនបាស ដែលភាគីរុស្ស៊ីហៅវាថា បេសកកម្ម "រក្សាសន្តិភាព"។<ref>{{Cite news|last1=Kottasová|first1=Ivana|last2=Qiblawi|first2=Tamara|last3=Regan|first3=Helen|date=21 February 2022|title=Putin orders troops into separatist-held parts of Ukraine|publisher=CNN|url=https://cnn.com/2022/02/21/europe/russia-ukraine-tensions-monday-intl/index.html |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223102720/https://www.cnn.com/2022/02/21/europe/russia-ukraine-tensions-monday-intl/index.html |archive-date=23 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ខែកុម្ភៈ [[ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ (រុស្ស៊ី)|ក្រុមប្រឹក្សាសហព័ន្ធ]]បានអនុញ្ញាតជាឯកច្ឆ័ន្ទឱ្យលោកពូទីនប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធានៅខាងក្រៅប្រទេសរុស្ស៊ី។<ref name="Hodge 2022">{{cite web|last=Hodge|first=Nathan|date=26 February 2022|title=Russia's Federation Council gives consent to Putin on use of armed forces abroad, Russian agencies report|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-22-22#h_59a413ce984eda5954ce5b9c4655bcc5 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-22-22/h_59a413ce984eda5954ce5b9c4655bcc5 |archive-date=26 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=CNN|location=Moscow}}</ref> ដោយឃើញបែបនេះ លោកហ្សេឡេនស្គីក៏បានបញ្ជាឱ្យកែនកម្លាំងទ័ពជំនួយ និងបម្រុងផ្សេងៗដែលខ្លួនមាន។<ref>{{Cite news|last1=Zinets|first1=Natalia|last2=Williams|first2=Matthias|date=22 February 2022|title=Ukrainian president drafts reservists but rules out general mobilisation for now|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-calls-up-reservists-launches-programme-economic-patriotism-2022-02-22/ |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222235612/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-calls-up-reservists-launches-programme-economic-patriotism-2022-02-22/ |archive-date=22 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ រដ្ឋសភាអ៊ុយក្រែនបានប្រកាសដាក់ប្រទេសក្នុងគ្រាអាសន្នក្នុងរយៈពេល ៣០ ថ្ងៃ និងបានបញ្ជាឱ្យមានការចល័តទ័ពជំនួយទាំងអស់។<ref>{{Cite news|last=Kingsley|first=Thomas|date=23 February 2022|title=Ukraine to introduce a state of emergency and tells its citizens to leave Russia immediately|work=The Independent|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-sanctions-ukraine-reservists-west-b2021165.html |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032730/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-sanctions-ukraine-reservists-west-b2021165.html |archive-date=24 February 2022}}</ref><ref>{{cite web|last1=D'agata|first1=Charlie|last2=Redman|first2=Justine|last3=Ott|first3=Haley|date=23 February 2022|title=Ukraine calls up reservists, declares national emergency as U.S. and allies hit Russia with new sanctions|url=https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-news-miliatry-reservists-emergency-declaration/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224055846/https://www.cbsnews.com/news/russia-ukraine-news-miliatry-reservists-emergency-declaration/ |archive-date=24 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=CBS News}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ រុស្ស៊ីក៏បានចាប់ផ្តើមកោះហៅតំណាងស្ថានទូតខ្លួននៅទីក្រុងកៀវឱ្យត្រឡប់ចូលស្រុកវិញ។<ref>{{cite news|last=Litvinova|first=Dasha|date=23 February 2022|title=Russia evacuates embassy in Ukraine as crisis escalates|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-russia-moscow-kyiv-626a8c5ec22217bacb24ece60fac4fe1 |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223102040/https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-russia-moscow-kyiv-626a8c5ec22217bacb24ece60fac4fe1 |archive-date=23 February 2022}}</ref> នៅយប់ថ្ងៃទី២៣​ ខែកុម្ភៈ ប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែន​ លោកហ្សេឡេនស្គីបានថ្លែងសុន្ទរកថាជាភាសារុស្សី ដោយលោកបានអំពាវនាវដល់ប្រជាជននៅប្រទេសរុស្ស៊ីឱ្យចូលរួមទប់ស្កាត់សង្គ្រាមគ្រប់បែបយ៉ាងដែលអាចកើតមានរវាងរុស្ស៊ី​ និងអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news|last=Sonne|first=Paul|date=24 February 2022|title=Ukraine's Zelensky to Russians: 'What are you fighting for and with whom?'|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/02/23/ukraine-zelensky-russia-address/ |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224073748/https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/02/23/ukraine-zelensky-russia-address/ |archive-date=24 February 2022}}</ref><ref>{{cite web|date=23 February 2022|title=Zelensky's Last-Ditch Plea for Peace|url=https://foreignpolicy.com/2022/02/23/zelenskys-desperate-plea-for-peace/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224140341/https://foreignpolicy.com/2022/02/23/zelenskys-desperate-plea-for-peace/ |archive-date=24 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=Foreign Policy}}</ref> នៅក្នុងសុន្ទរកថានោះដដែរ លោកហ្សេឡេនស្គីបានច្រានចោលអំណះអំណាងរបស់រុស្ស៊ីដែលថាអ៊ុយក្រែនកំពុងលើកតម្កើនមនោគមវិជ្ជាណាស៊ី ហើយបានបន្តនិយាយថា លោកនិងប្រទេសលោកមិនមានចេតនាអ្វីវាយប្រហារតំបន់ដុនបាសនោះទេ។<ref>{{cite web|last=Cruz Bustillos|first=Dominic|date=24 February 2022|title=Full Translation: Ukrainian President Volodymyr Zelenskyy's Feb. 23 Speech|url=https://www.lawfaremedia.org/article/full-translation-ukrainian-president-volodymyr-zelenskyys-feb-23-speech |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.lawfareblog.com/full-translation-ukrainian-president-volodymyr-zelenskyys-feb-23-speech |archive-date=26 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=Lawfare}}</ref> ===ការឈ្លានពានទ្រង់ទ្រាយធំដោយរុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន=== {{Main|ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} [[File:2022 Russian Invasion of Ukraine animated.gif|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីចូលទឹកដីប្រទេសអ៊ុយក្រែន (ចុចលើផែនទីដើម្បីឃើញពីដំណើរការឈ្លានពាន)]] [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន]]បានចាប់ផ្ដើមនៅពេលព្រឹកថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២<ref>{{cite news|last1=Nikolskaya|first1=Polina|last2=Osborn|first2=Andrew|date=24 February 2022|title=Russia's Putin authorises 'special military operation' against Ukraine|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-putin-authorises-military-operations-donbass-domestic-media-2022-02-24/|access-date=8 August 2025|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032217/https://www.reuters.com/world/europe/russias-putin-authorises-military-operations-donbass-domestic-media-2022-02-24/|url-status=live}}</ref>​ ក្រោយពីលោកពូទីនបានប្រកាសពី "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" ដើម្បីរំដោះអ៊ុយក្រែនពីមនោគមវិជ្ជាណាស៊ី។<ref name="Waxman 20222">{{cite magazine|last=Waxman|first=Olivia B.|date=3 March 2022|title=Historians on What Putin Gets Wrong About 'Denazification' in Ukraine|url=https://time.com/6154493/denazification-putin-ukraine-history-context/|magazine=Time|access-date=8 August 2025|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303211420/https://time.com/6154493/denazification-putin-ukraine-history-context/|url-status=live}}</ref> ប៉ុន្មាននាទីក្រោយការប្រកាសរបស់ពូទីន គ្រាប់មីស៊ីលជាច្រើនគ្រាប់បានហោះធ្លាក់លើទឹកដីអ៊ុយក្រែនរួមទាំងដល់រដ្ឋធានី[[កៀវ]]ផងដែរ ខណៈកងទ័ពរុស្ស៊ីបានដើរឆ្លងព្រំដែនជាន់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនពីគ្រប់ទិសនៅប៉ែកខាងកើតប្រទេសអ៊ុយក្រែន។<ref name="kirbyBBC">{{cite news|last=Kirby|first=Paul|date=9 March 2022|title=Why is Russia invading Ukraine and what does Putin want?|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-56720589|access-date=8 August 2025|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219125518/https://www.bbc.com/news/world-europe-56720589|url-status=live}}</ref> ហ្សេឡេនស្គីបានប្រកាស[[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]] និងកែនប្រជាជនអ៊ុយក្រែនជាៗបុរសទាំងអស់ដែលមានអាយុចន្លោះពី ១៨ ទៅ ៦០ ឆ្នាំត្រៀមចូលបម្រើយោធា និងហាមឃាត់ពួកគេមិនឱ្យចាកចេញពីប្រទេសជាដាច់ខាត។<ref>{{cite news|date=24 February 2022|title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |url-status=live |access-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |archive-date=25 February 2022}}</ref><ref name="Interfax 2022">{{cite web|date=25 February 2022|title=Zelensky signs decree declaring general mobilization|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/801769.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225113724/https://en.interfax.com.ua/news/general/801769.html |archive-date=25 February 2022 |access-date=8 August 2025|website=Interfax-Ukraine}}</ref> ការវាយប្រហាររបស់រុស្ស៊ីគឺបានផ្តើមឡើងពី[[យុទ្ធនាការអ៊ុយក្រែនខាងជើង|ទិសខាងជើង]]ចេញពីប្រទេស[[បេឡារុស]]ឆ្ពោះទៅរករដ្ឋធានីកៀវរបស់អ៊ុយក្រែន បន្ទាប់មកគឺ[[ជួរប្រយុទ្ធខាងត្បូងក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ទិសខាងត្បូង]]ចេញពីតំបន់[[គ្រីមៀ]] និង[[ជួរប្រយុទ្ធខាងកើតក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ទិសអាគ្នេយ៍]]ចេញពីតំបន់[[លូហ្កានស្ក៍]] និង[[ដូណេតស្ក៍]]ឆ្ពោះទៅកាន់ទីក្រុង[[ខាគីវ]]។<ref name="CBS-2022-03-20">{{Cite news|date=20 March 2022|title=Ukraine rejects Russian demand to surrender port city of Mariupol in exchange for safe passage|publisher=CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-mariupol-russia-surrender-reject/|access-date=10 August 2025|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323173958/https://www.cbsnews.com/news/ukraine-mariupol-russia-surrender-reject/|url-status=live}}</ref><ref name="CBC-2022-03-21">{{Cite news|date=21 March 2022|title=Ukraine refuses to surrender Mariupol as scope of human toll remains unclear|publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation]]|url=https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709|access-date=10 August 2025|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323080520/https://www.cbc.ca/news/world/ukraine-russia-war-march21-1.6391709|url-status=live}}</ref> នៅជួរប្រយុទ្ធភាគខាងជើង កងទ័ពអ៊ុយក្រែនបានប្រឹងប្រែងការពាររដ្ឋធានីកៀវយ៉ាងម៉ឹងម៉ាត់ពីការវាយសម្រុកឥតឈប់ឈរពីសំណាក់កងកម្លាំងរុស្ស៊ី ហើយមកដល់ខែមីនា កងទ័ពរុស្ស៊ីក៏ជាប់គាំងមិនអាចវាយបំបែកទីក្រុងកៀវបាន ហើយមកដល់ខែមេសា ពួកគេក៏បានដកថយចេញទៅវិញ។​ នៅថ្ងៃទី៨ ខែមេសា រុស្ស៊ីបានលើកកម្លាំងទ័ពខ្លួនចូលវាយប្រហារអ៊ុយក្រែនតាមភាគខាងត្បូង និងខាងកើត ហើយអង្គភាពមួយចំនួនដែលបានដកចេញពីជួរប្រយុទ្ធភាគខាងជើងនោះក៏ត្រូវបានបញ្ជូនមកប្រយុទ្ធក្នុងតំបន់ដុនបាស។<ref name="hindustannewshub.com2">{{cite web|date=8 April 2022|title=Trending news: BBC: Putin replaces military commander in Ukraine – The Moscow Times|url=https://hindustannewshub.com/russia-ukraine-news/bbc-putin-replaces-military-commander-in-ukraine-the-moscow-times/|access-date=10 August 2025|website=Hindustan News Hub|archive-date=9 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409085406/https://hindustannewshub.com/russia-ukraine-news/bbc-putin-replaces-military-commander-in-ukraine-the-moscow-times/|url-status=dead|archivedate=9 មេសា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220409085406/https://hindustannewshub.com/russia-ukraine-news/bbc-putin-replaces-military-commander-in-ukraine-the-moscow-times/}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា រុស្ស៊ីបានចាប់ផ្តើម[[សមរភូមិដុនបាស (២០២២)|ការវាយប្រហារជាថ្មី]]ចូលទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលមានប្រវែង ៥០០ គីឡូម៉ែត្រលាតសន្ធឹងពីទីក្រុងខាគីវដល់ទីក្រុងដូណេតស្ក៍ និងលូហានស្ក៍។<ref name="nytimes.com2">{{cite news|last1=Arraf|first1=Jane|last2=Nechepurenko|first2=Ivan|last3=Landler|first3=Mark|date=19 April 2022|title=Ukraine Says Russia Begins Assault in the East After Raining Missiles Nationwide|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html|access-date=10 August 2025|archive-date=10 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230510113605/https://www.nytimes.com/2022/04/18/world/europe/ukraine-russia-missiles-lviv-donbas.html|url-status=live}}</ref> ត្រឹមថ្ងៃទី២០​ ខែឧសភា ទីក្រុង[[ម៉ារីអ៊ូប៉ូល]]ត្រូវបានធ្លាក់ទៅក្រោមការកាន់កាប់របស់កងទ័ពរុស្ស៊ីបន្ទាប់ពីកម្លាំងរុស្ស៊ីបានធ្វើការ[[ការឡោមព័ទ្ធម៉ារីអ៊ូប៉ូល|ឡោមព័ទ្ធ]]ទីក្រុងនេះអស់ជាច្រើនខែ។<ref>{{Cite news|last=Sommerville|first=Quentin|date=11 May 2022|title=Ukraine war: Russia pushed back from Kharkiv – report from front line|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61378196 |url-status=live |access-date=10 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511122005/https://www.bbc.com/news/world-europe-61378196 |archive-date=11 May 2022}}</ref> សង្គ្រាមមួយនេះបានបង្កឱ្យកើតវិបត្តិមនុស្សធម៌ និងជនភៀសខ្លួនដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅអឺរ៉ុបចាប់តាំងពី[[សង្គ្រាមយូហ្គោស្លាវី]]នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ បានបញ្ចប់មក<ref>{{Cite web|last=Rutter|first=Jill|date=7 March 2022|title=Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s?|url=https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/|access-date=10 August 2025|website=British Future|archive-date=7 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307205755/https://www.britishfuture.org/protecting-ukrainian-refugees-what-can-we-learn-from-kosovo/|url-status=live}}</ref> ខណៈអង្គការសហប្រជាជាតិបានប៉ាន់ប្រមាណថាភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃវិបត្តិនេះអាចកើនឡើងរហូតឈានដល់កម្រិតស្មើសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ប្រសិនបើមិនអាចបញ្ឈប់បាន។<ref>{{Cite web|last=Beaumont|first=Peter|date=6 March 2022|title=Ukraine has fastest-growing refugee crisis since second world war, says UN|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/06/ukraine-fastest-growing-refugee-crisis-since-second-world-war|access-date=10 August 2025|website=The Guardian|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309104950/https://www.theguardian.com/world/2022/mar/06/ukraine-fastest-growing-refugee-crisis-since-second-world-war|url-status=live}}</ref> នៅក្នុងសប្តាហ៍ដំបូងនៃការឈ្លានពាន អង្គការសហប្រជាជាតិបានរាយការណ៍ថា មនុស្សប្រមាណជាងមួយលាននាក់បានភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេសអ៊ុយក្រែន។ មកដល់ត្រឹមថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ចំនួនជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែនបានកើនឡើងដល់ជាង ៧,៤០៥,៥៩០ នាក់ ដែលជាចំនួនថយចុះពីជាងប្រាំបីលាននាក់ដោយសារតែការវិលត្រឡប់ចូលស្រុកវិញពីជនភៀសខ្លួនមួយចំនួនក្រោយការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីបានជាប់គាំង។<ref name="UNHCR-Ukraine">{{Cite web|date=<!--kept up-to-date-->|title=Situation Ukraine Refugee Situation|url=https://data2.unhcr.org/en/situations/ukraine|access-date=10 August 2025|website=[[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួន]]|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310051210/https://data2.unhcr.org/en/situations/ukraine|url-status=live}}</ref><ref name="auto4">{{Cite web|date=3 July 2022|title=Liz Truss mulls seizure of Russian assets in UK to give to Ukraine|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/03/liz-truss-mulls-seizure-of-russian-assets-in-uk-to-give-to-ukraine|access-date=10 August 2025|website=the Guardian|archive-date=9 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709193036/https://www.theguardian.com/world/2022/jul/03/liz-truss-mulls-seizure-of-russian-assets-in-uk-to-give-to-ukraine|url-status=live}}</ref> សង្គ្រាមមួយនេះត្រូវបាន[[ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|សហគមន៍អន្តរជាតិជាច្រើនថ្កោលទោស]] និងបានចាត់ទុកវាជាសង្គ្រាមបំពានឈ្លានពាន។<ref>{{cite news|date=2 March 2022|title=UN resolution against Ukraine invasion: Full text|publisher=[[Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/3/unga-resolution-against-ukraine-invasion-full-text|access-date=10 August 2025|archive-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303234448/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/3/unga-resolution-against-ukraine-invasion-full-text|url-status=live}}</ref> [[សេចក្តីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ ES-១១/១|សេចក្តីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទាមទារឱ្យរុស្ស៊ីដកកងកម្លាំងខ្លួនទាំងស្រុងចេញពីទឹកដីអ៊ុយក្រែន ខណៈ[[តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ]]បានបញ្ជាឱ្យរុស្ស៊ីផ្អាកប្រតិបត្តិការយោធាខ្លួនជាបន្ទាន់ ចំណែកឯ[[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]វិញបានដកសមាជិកភាពរុស្ស៊ីចេញពីស្ថាប័នរបស់ខ្លួន។ ប្រទេសជាច្រើនផងដែរបាន[[ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិកំឡុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ប្រកាសដាក់ទណ្ឌកម្មថ្មីៗ]]ជាច្រើន ដែលនាំឱ្យ[[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ប៉ះពាល់ដល់ទាំងសេដ្ឋកិច្ច]]រុស្ស៊ី និងពិភពលោក<ref name="Sanctions slams Russian economy">{{cite news|last1=Chernova|first1=Anna|last2=Cotovio|first2=Vasco|last3=Thompson|first3=Mark|date=28 February 2022|title=Sanctions slams Russian economy|publisher=CNN|url=https://edition.cnn.com/2022/02/28/business/russia-ruble-banks-sanctions/index.html|access-date=10 August 2025|archive-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228085645/https://edition.cnn.com/2022/02/28/business/russia-ruble-banks-sanctions/index.html|url-status=live}}</ref> ហើយក្នុងនោះផងដែរក៏មានប្រទេសគាំទ្រផ្ដល់ទាំងជំនួយយោធា និងមនុស្សធម៌ដល់អ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news|title=House approves $40B in Ukraine aid, beefing up Biden request|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-biden-europe-0ac5c758d32dbea64c437b50e829bbb2|work=Associated Press|date=11 May 2022|access-date=10 August 2025|archive-date=11 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511000720/https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-biden-europe-0ac5c758d32dbea64c437b50e829bbb2|url-status=live}}</ref> [[File:Bucha_main_street,_2022-04-06_(0804).jpg|thumb|សំណល់នៃរថប្រយុទ្ធរុស្ស៊ីនៅទីក្រុង[[ប៊ូតឆា]], ២៧ កុម្ភៈ]] នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ២០២២ អ៊ុយក្រែនបានបើកការវាយបកទៅលើកងទ័ពរុស្ស៊ីវិញនៅ[[សមរភូមិខឺសុនលើកទីពីរ|ភាគខាងត្បូង]] ហើយនិងនៅ[[ការវាយបកនៅខាគីវ (២០២២)|ភាគឦសាន]]ក្នុងខែកញ្ញា។ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែកញ្ញា រុស្ស៊ីបានកាត់ខេត្តប៉ែកខាងកើតរបស់អ៊ុយក្រែនចំនួនបួនបញ្ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការ<ref>{{Cite news|last=Dickson|first=Janice|date=30 September 2022|title=Putin signs documents to illegally annex four Ukrainian regions, in drastic escalation of Russia's war|work=The Globe and Mail|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-signs-documents-to-unlawfully-claim-4-ukrainian-regions-in/ |url-status=live |access-date=11 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001031159/https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-signs-documents-to-unlawfully-claim-4-ukrainian-regions-in/ |archive-date=1 October 2022}}</ref> ខណៈប្រទេសជាច្រើននៅលើពិភពលោកបានថ្កោលទោសលើរុស្ស៊ីជាទម្ងន់នូវទង្វើកាត់ទឹកដីនេះ។<ref>{{cite news|title=Ukraine war latest: Putin declares four areas of Ukraine as Russian|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/live/world-63077272|access-date=11 August 2025|archive-date=8 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008025910/https://www.bbc.com/news/live/world-63077272|url-status=live}}</ref> មកត្រឹមខែកញ្ញា អ៊ុយក្រែនបានដណ្ដើមខេត្តខាគីវស្ទើរទាំងមូលមកវិញតាមរយៈប្រតិបត្តិការវាយបកនៅភាគឦសានរបស់ខ្លួន។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយបកភាគខាងត្បូង អ៊ុយក្រែនបានដណ្ដើមទីក្រុងខឺសុនមកវិញនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ខណៈដែលកម្លាំងរុស្ស៊ីបានដកថយទៅត្រើយខាងកើតនៃទន្លេឌីណេព័រ។<ref name="e890">{{cite web | last1=Beaumont | first1=Peter | last2=Sauer | first2=Pjotr | last3=Koshiw | first3=Isobel | last4=Harding | first4=Luke | title=Ukraine troops enter centre of Kherson as Russians retreat in chaos | website=The Guardian | date=11 November 2022 | url=https://www.theguardian.com/world/2022/nov/11/reports-of-wounded-soldiers-being-abandoned-as-russia-retreats-from-kherson-city | access-date=11 August 2025}}</ref> គិតមកត្រឹមខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣ ចំនួនទាហានរុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែនដែលស្លាប់និងរបួសសរុបក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមឈ្លានពានបានឈានដល់ជិត ៥០០,០០០ នាក់។<ref>{{cite news|date=18 August 2023 |title=Troop Deaths and Injuries in Ukraine War Near 500,000, U.S. Officials Say |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/08/18/us/politics/ukraine-russia-war-casualties.html |last1=Cooper |first1=Helene |last2=Gibbons-Neff |first2=Thomas |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Barnes |first4=Julian E. |access-date=11 August 2025 |archive-date=3 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903175102/https://www.nytimes.com/2023/08/18/us/politics/ukraine-russia-war-casualties.html |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២៣ អង្គការសហប្រជាជាតិបានថ្លែងថា ប្រជាជនស៊ីវិលជាង ១០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតកំឡុងពេលរុស្ស៊ីចូលឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែន ដោយចំនួនអ្នកស្លាប់ជាងពាក់កណ្តាលនោះ (ប្រមាណ ៣ ខែមុនពេល អសប ​ធ្វើរបាយការណ៍) បានកើតឡើងនៅឆ្ងាយពីសមរភូមិជួរមុខ។ អង្គការសហប្រជាជាតិបានសន្មតថាករណីស្លាប់ដែលកើតឡើងនៅក្រោយសមរភូមិជួរមុខនោះគឺបណ្ដាលមកពីការបាញ់ប្រហារគ្រាប់មីស៊ីលរយៈចម្ងាយឆ្ងាយដោយរុស្សី និងការផ្ទុះគ្រឿងយុទ្ធភណ្ឌដែលបង្កប់នៅកន្លែងណាមួយ។<ref>{{cite news |title=More than 10,000 civilians killed in Ukraine since Russia invasion, UN says |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/21/more-than-10000-civilians-killed-in-ukraine-since-russia-invasion-un-says |work=Al Jazeera |date=21 November 2023 |access-date=11 August 2025 |archive-date=30 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230234426/https://www.aljazeera.com/news/2023/11/21/more-than-10000-civilians-killed-in-ukraine-since-russia-invasion-un-says |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ២០២៤ កងកម្លាំងអ៊ុយក្រែនបានបើកការវាយប្រហារចូលទៅក្នុង[[អូប្លាសគូស្គ៍|ខេត្តគូស្គិ៍]]របស់រុស្ស៊ី ហើយបើយោងតាមរបាយការណ៍របស់អ៊ុយក្រែនបានឱ្យដឹងថា ក្នុងរយៈពេលត្រឹមពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ពួកគេបានកាន់កាប់ទឹកដីរុស្ស៊ីរហូតដល់ ៣៥០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{cite web |title=Kursk region is partially out of Russia's control |url=https://newsukraine.rbc.ua/news/russia-could-lose-control-over-350-square-1723063730.html |website=RBC-Ukraine |access-date=11 August 2025}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី១៩ ខែសីហា អ៊ុយក្រែនបានចាប់ទាហានរុស្ស៊ីប្រមាណរាប់រយនាក់ក្នុងអំឡុងប្រតិបត្តិការក្នុងខេត្តគូស្គិ៍របស់រុស្ស៊ី។<ref name="w827">{{cite web | last=Tokariuk | first=Olga | title=Ukraine's gamble in Kursk restores belief it can beat Russia – it requires a Western response | website=Chatham House | date=19 August 2024 | url=https://www.chathamhouse.org/2024/08/ukraines-gamble-kursk-restores-belief-it-can-beat-russia-it-requires-western-response | access-date=11 August 2025}}</ref> នៅចុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបាននិយាយថាខ្លួនបានរកឃើញភស្តុតាងជុំវិញរឿង[[កូរ៉េខាងជើង]]បញ្ជូនទាហានប្រមាណ ៣,០០០ នាក់មកជួយរុស្ស៊ីច្បាំងនៅអ៊ុយក្រែន។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ប្រធានអង្គការណាតូ លោក[[ម៉ាក រូត]]បានបញ្ជាក់តាមរយៈព័ត៌មានចារកម្មអ៊ុយក្រែនថា ទាហានកូរ៉េខាងជើងត្រូវបានបញ្ជូនច្បាំងនៅខេត្តគូស្គិ៍ ខណៈមន្ទីរបញ្ចកោណនៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានរាយការណ៍ថា ចំនួនទាហានកូរ៉េខាងជើងប្រមាណ ១០,០០០ នាក់បន្ថែមត្រូវបានបញ្ជូនមកហ្វឹកហាត់នៅរុស្ស៊ី ហើយជាបន្តបន្ទាប់ក៏ត្រូវបានបញ្ជូនមកប្រយុទ្ធក្នុងសង្គ្រាមឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន។<ref name="i587">{{cite web | last=Phil Stewart | first=Andrew Gray | title=No new limits on Ukraine's use of US arms if North Korea joins fight, Pentagon says | website=Reuters | date=28 October 2024 | url=https://www.reuters.com/world/europe/nato-chief-says-he-can-confirm-north-korean-troops-are-russias-kursk-2024-10-28/ | access-date=11 August 2025}}</ref><ref name="k484">{{cite web | title=NATO, Pentagon confirm deployment of North Korean troops to Russia | website=Al Jazeera | date=28 October 2024 | url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/28/nato-pentagon-confirm-deployment-of-north-korean-troops-to-russia | access-date=11 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២៥ រុស្ស៊ីទីបំផុតក៏បានបញ្ជាក់ជាផ្លូវការនូវការចូលរួមពីសំណាក់កងទ័ពកូរ៉េខាងជើងដោយកត់សម្គាល់វាថាជា "ជំនួយដ៏សំខាន់" សម្រាប់យោធារុស្ស៊ីដើម្បីដណ្ដើមយកខេត្តគូស្គិ៍មកវិញ ហើយនៅថ្ងៃដដែរនោះ រុស្ស៊ីក៏បានប្រកាសអះអាងថាខ្លួនបានវាយយកគូស្គិ៍មកវិញដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite web |date=26 April 2025 |title=Russia confirms North Korean troops are in Ukraine and claims Kursk region is retaken |url=https://www.nbcnews.com/world/ukraine/russia-confirms-north-korean-troops-kursk-rcna203137 |access-date=11 August 2025 |website=NBC News }}</ref> ==ការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស== {{See also|សហេតុភាពក្នុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន|ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមកំឡុងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} [[File:Місто Буча після звільнення від російських окупантів.jpg|thumb|សពប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែនជាប់នឹងខ្នោះដៃប្លាស្ទិកនៅក្នុងបន្ទប់ក្រោមដីមួយកន្លែងក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅប៊ូតឆា|ក្រុងប៊ូតឆា]], ៣ មេសា ២០២២]] សកម្មភាពរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស និងឧក្រិដ្ឋកម្មដ៏ឃោរឃៅជាច្រើនបានកើតឡើងក្នុងអំឡុងពេលសង្រ្គាមរវាងអ៊ុយក្រែន​ និងរុស្ស៊ី។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០១៤ ដល់ឆ្នាំ២០២១ ប្រជាជនស៊ីវិលជាង ៣,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត ដែលភាគច្រើនកើតឡើងនៅចន្លោះឆ្នាំ២០១៤ និងឆ្នាំ២០១៥។<ref>{{cite web |title=Conflict-related civilian casualties in Ukraine |date=8 October 2021 |url=https://ukraine.un.org/sites/default/files/2021-10/Conflict-related%20civilian%20casualties%20as%20of%2030%20September%202021%20%28rev%208%20Oct%202021%29%20EN.pdf |access-date=12 August 2025 |website=[[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]] |archive-date=2 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202172205/https://ukraine.un.org/sites/default/files/2021-10/Conflict-related%20civilian%20casualties%20as%20of%2030%20September%202021%20(rev%208%20Oct%202021)%20EN.pdf |url-status=live }}</ref> សិទ្ធិធ្វើដំណើរត្រូវបានគេហាមឃាត់សម្រាប់អ្នករស់នៅក្នុងតំបន់ជម្លោះ។<ref name="unhr21">{{cite web|title=Report on the human rights situation in Ukraine 1 August 2021 – 31 January 2022|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-03/33rdReportUkraine-en.pdf|access-date=12 August 2025|website=[[ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]]|page=1|archive-date=28 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328215606/https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-03/33rdReportUkraine-en.pdf|url-status=live}}</ref> ការចាប់ឃុំខ្លួនមនុស្សដោយមជ្ឈត្តកម្មត្រូវបានអនុវត្តដោយភាគីទាំងសងខាងនៅកំឡុងឆ្នាំដំបូងនៃជម្លោះ។ ការអនុវត្តបែបនេះបានថយចុះវិញនៅក្រោយឆ្នាំ២០១៦ នៅក្នុងតំបន់ដែលគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាល ប៉ុន្តែវានៅតែបន្តអនុវត្តនៅក្នុងតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយក្រុមផ្តាច់ខ្លួននិយមរុស្ស៊ី។<ref>{{cite web |title=Address by Ms. Nada Al-Nashif, Deputy High Commissioner for Human Rights 47th session of the Human Rights Council Item 10: Oral report on Ukraine |url=https://www.ohchr.org/en/statements/2021/07/address-ms-nada-al-nashif-deputy-high-commissioner-human-rights-47th-session |access-date=12 August 2025 |date=9 July 2021 |website=ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស |archive-date=2 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402025823/https://www.ohchr.org/en/statements/2021/07/address-ms-nada-al-nashif-deputy-high-commissioner-human-rights-47th-session |url-status=live }}</ref> ការស៊ើបអង្កេតផ្សេងៗទៅលើការរំលោភបំពានសិទ្ធិមនុស្សដែលប្រព្រឹត្តដោយភាគីទាំងសងខាងគឺមិនសូវទទួលបានផ្លែផ្កាអ្វីនោះទេចាប់តាំងពីជម្លោះបានផ្ទុះឡើងមក។<ref name="unhr21-2">{{cite web|title=Report on the human rights situation in Ukraine 1 August 2021 – 31 January 2022|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-03/33rdReportUkraine-en.pdf|access-date=1 April 2022|website=ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស |page=2|archive-date=28 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328215606/https://www.ohchr.org/sites/default/files/2022-03/33rdReportUkraine-en.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Ukraine 2021 |url=https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/ukraine/report-ukraine/ |access-date=12 August 2025 |website=Amnesty International |archive-date=25 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325112657/https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/ukraine/report-ukraine/ |url-status=live }}</ref> [[File:Missile strike on a humanitarian convoy in Zaporizhzhia, 2022-09-30 (02).jpg|thumb|left|សពប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ុយក្រែននៅជាយក្រុងហ្សាប៉ូរីហ្ស៊ីយ៉ាក្រោយការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលពីកងទ័ពរុស្ស៊ី]] ចាប់តាំងពីរុស្ស៊ីបានចូលឈ្លានពានប្រទេសអ៊ុយក្រែនមក អាជ្ញាធរនិងព្រមទាំងកងកម្លាំងរុស្ស៊ីបានប្រព្រឹត្តឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមជាច្រើនក្នុងរូបភាពវាយប្រហារដោយចេតនាពិសេសសម្ដៅលើជនស៊ីវិល<ref>{{Cite news |date=9 April 2022 |title=Chernihiv: Are these Russia's weapons of war? |language=en-GB |work=BBC News |first1=Jack |last1=Goodman |first2=Kayleen |last2=Devlin |first3=Maria |last3=Korenyuk |first4=Joshua |last4=Cheetham |first5=Jana |last5=Tauschinski |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61036880 |access-date=12 August 2025 |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503080643/https://www.bbc.com/news/world-europe-61036880 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last1=Gall |first1=Carlotta |last2=Kramer |first2=Andrew E. |date=3 April 2022 |title=In a Kyiv Suburb,'They Shot Everyone They Saw'​ |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/04/03/world/europe/ukraine-russia-war-civilian-deaths.html |access-date=12 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412065516/https://www.nytimes.com/2022/04/03/world/europe/ukraine-russia-war-civilian-deaths.html |archive-date=12 April 2022 |issn=0362-4331 |url-status=live }}</ref>ដូចជា៖ ការសម្លាប់រង្គាលលើជនស៊ីវិល ការធ្វើទារុណកម្មនិងការរំលោភលើស្ត្រីនិងកុមារ<ref name="nytimes.com">{{cite news |last1=Cumming-Bruce |first1=Nick |date=23 September 2022 |title=U.N. Experts find that war crimes have been committed in Ukraine |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/09/23/world/europe/russia-ukraine-war-crimes-united-nations.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924015357/https://www.nytimes.com/2022/09/23/world/europe/russia-ukraine-war-crimes-united-nations.html |archive-date=24 September 2022 |access-date=12 August 2025 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Macias |first=Amanda |title=UN report details horrifying Ukrainian accounts of rape, torture and executions by Russian troops |url=https://www.cnbc.com/2022/10/28/russia-ukraine-war-un-report-details-accounts-of-rape-torture-and-executions.html |access-date=12 August 2025 |website=CNBC |date=28 October 2022 |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325050132/https://www.cnbc.com/2022/10/28/russia-ukraine-war-un-report-details-accounts-of-rape-torture-and-executions.html |url-status=live }}</ref> និងការវាយប្រហារមិនរើសមុខជាច្រើនករណីនៅក្នុងតំបន់មានមនុស្សកុះកររស់នៅ។<ref name="m185">{{cite web | title=Russian Federation Launches One of Biggest Air Attacks on Ukraine Since Full-Scale Invasion Began, Killing Over 30 Civilians, Top UN Official Tells Security Council | website=United Nations | date=29 December 2023 | url=https://press.un.org/en/2023/sc15550.doc.htm | access-date=12 August 2025 | archivedate=13 តុលា 2025 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20251013220815/https://press.un.org/en/2023/sc15550.doc.htm | url-status=dead }}</ref><ref name="v572">{{cite web | title=Russia commits indiscriminate attacks during the invasion of Ukraine | website=Amnesty International | date=25 February 2022 | url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/02/russian-military-commits-indiscriminate-attacks-during-the-invasion-of-ukraine/ | access-date=12 August 2025}}</ref> បន្ទាប់ពីកងទ័ពរុស្ស៊ីបានដកថយចេញពីតំបន់ភាគខាងជើងរដ្ឋធានីកៀវ ភស្តុតាងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមដែលបង្កឡើងដោយកងកម្លាំងរុស្ស៊ីជាច្រើនត្រូវបានផុសចេញមក។ ជាពិសេសនៅទីក្រុង[[ប៊ូតឆា]]ដែលភស្តុតាងសាកសពប្រជាជនស៊ីវិលបានបង្ហាញឱ្យឃើញពីការសម្លាប់រង្គាលដោយទាហានរុស្ស៊ីដូចជា ការធ្វើទារុណកម្ម ការសម្លាប់ដោយវិកលកម្ម ការរំលោភ លួចប្លន់ និងការសម្លាប់ជនស៊ីវិលដោយចេតនាជាដើម។<ref>{{cite news|date=7 April 2022 |first1=Max |last1=Bearak |first2=Louisa |last2=Loveluck |title=In Bucha, the scope of Russian barbarity is coming into focus |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/06/bucha-barbarism-atrocities-russian-soldiers/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407190243/https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/06/bucha-barbarism-atrocities-russian-soldiers/ |archive-date=7 April 2022 |access-date=12 August 2025 }}</ref><ref name="thetimes2">{{cite news |last=Callaghan |first=Louise |date=2 April 2022 |title=Bodies of mutilated children among horrors the Russians left behind|newspaper=The Times |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/bodies-of-mutilated-children-among-horrors-the-russians-left-behind-5ddnkkwp2 |url-status=live |url-access=subscription |access-date=12 August 2025 |archive-url=https://archive.today/20220404113203/https://www.thetimes.co.uk/article/bodies-of-mutilated-children-among-horrors-the-russians-left-behind-5ddnkkwp2 |archive-date=4 April 2022}}</ref> រុស្ស៊ីក៏ថែមទាំងបានវាយប្រហារជាប្រព័ន្ធទៅលើមន្ទីរពេទ្យរបស់អ៊ុយក្រែនទៀតផង ដោយ[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានរាយការណ៍ថាមានការវាយប្រហារមន្ទីរពេទ្យអ៊ុយក្រែនចំនួន ១,៤២២ ករណីគិតត្រឹមថ្ងៃទី២១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{Cite web |title=Situation reports (Ukraine-specific) |url=https://www.who.int/europe/emergencies/situations/ukraine-emergency/situation-reports-(ukraine-specific) |access-date=12 August 2025 |website=www.who.int |archive-date=10 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110191719/https://www.who.int/europe/emergencies/situations/ukraine-emergency/situation-reports-(ukraine-specific) |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីរុស្ស៊ី កងកម្លាំង​អ៊ុយក្រែន​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ចោទ​ប្រកាន់ផងដែរ​ថា​បាន​ប្រព្រឹត្ត​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​សង្គ្រាម​ផ្សេង​ៗរួម​មានការ​ធ្វើ​ទុក្ខទោស និងធ្វើបាប​អ្នក​ជាប់​ឃុំឃាំងជាដើម (ដែលភាគច្រើនជាទាហានរុស្ស៊ី)។<ref>{{Cite news |first1=Lori |last1=Hinnant |first2=Jamey |last2=Keaten |date=16 March 2023 |title=UN-backed inquiry accuses Russia of war crimes in Ukraine |url=https://apnews.com/article/ukraine-russia-war-crimes-un-human-rights-c52676801b588a95a8410bc71b62d568 |access-date=12 August 2025 |work=AP News |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413170128/https://apnews.com/article/ukraine-russia-war-crimes-un-human-rights-c52676801b588a95a8410bc71b62d568 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite press release |date=16 March 2023 |title=War crimes, indiscriminate attacks on infrastructure, systematic and widespread torture show disregard for civilians, says UN Commission of Inquiry on Ukraine |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/03/war-crimes-indiscriminate-attacks-infrastructure-systematic-and-widespread |access-date=12 August 2025 |website=OHCHR |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316130444/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/03/war-crimes-indiscriminate-attacks-infrastructure-systematic-and-widespread |url-status=live }}</ref> [[File:Kramatorsk railway bombing 2022 April 8 (3).jpg|thumb|សពប្រជាជនស៊ីវិលដេកស្លាប់នៅស្ថានីយ៍រថភ្លើងក្រាម៉ាថូស្ក៍ក្រោយពីត្រូវរងគ្រាប់មីស៊ីលរបស់រុស្ស៊ី]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ការិយាល័យសិទ្ធិមនុស្សនៃអង្គការសហប្រជាជាតិបានរាយការណ៍ថា ប្រទេសរុស្ស៊ីកំពុងប្រព្រឹត្តអំពើរំលោភសិទ្ធិមនុស្សយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងទឹកដីប្រទេសអ៊ុយក្រែនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់ ដោយក្នុងនោះរួមមាន៖ ការចាប់ឃុំខ្លួនដោយមជ្ឈន្តកម្ម ការបង្ខំឱ្យបាត់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្មផ្សេងៗ ការបង្រ្កាបបាតុកម្មនិងសេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ ការបង្ខំធ្វើ[[រុស្ស៊ីនីយកម្ម]] លាងខួរកុមារ ហើយនិងការគាបសង្កត់លើភាសានិងវប្បធម៌អ៊ុយក្រែន។<ref name="UN report March 24">{{cite news|title=UN report details 'climate of fear' in Russian occupied areas of Ukraine|work=UN News|url=https://news.un.org/en/story/2024/03/1147776|date=20 March 2024}}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> យោងតាមប្រភពពី អសប ដដែរបានបង្ហើបថា ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនជាច្រើនត្រូវបានបង្ខិតបង្ខំឱ្យទទួលយកលិខិតឆ្លងដែនរុស្ស៊ី ពោលទទួលសញ្ជាតិ និងក្លាយជាប្រជាពលរដ្ឋរុស្ស៊ីដោយបង្ខំ។ អ្នក​ដែលបដិសេដ​មិនទទួលយកលិខិតឆ្លងដែនទាំងនោះ​ត្រូវ​បាន​អាជ្ញាធររុស្ស៊ីដកសិទ្ធិមើល​ថែទាំ​សុខភាព និង​សិទ្ធិ​មូលដ្ឋានៗផ្សេង​ទៀត<ref name="UN report March 24"/> ហើយ​អាច​ត្រូវ​ជាប់​ពន្ធនាគារ​ក្នុង​នាម​ជា "ជនជាតិ​បរទេស" ទៀតផង។ បុរស​ជនជាតិអ៊ុយក្រែន​ដែល​ទទួល​សញ្ជាតិ​រុស្ស៊ី​​ត្រូវ​គេចារទុកក្នុងបញ្ជីដើម្បីត្រៀមកែន​យកទៅធ្វើជាទាហានរុស្ស៊ី​ប្រឆាំង​នឹង​ស្រុកកំណើតរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite news |title=Takeaways into AP investigation into Russian system to force its passports on occupied Ukraine |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-occupation-passports-citizenship-fa49f7f348f6283ab06db0512fd23eda |work=Associated Press |date=15 March 2024}}</ref> ==វិបត្តិផ្សេងៗ== {{Expand section}} ===នីត្យានុកូលភាព និងការប្រកាសសង្គ្រាម=== [[File:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|thumb|right|300px|ស្ថានភាពទឹកដីអ៊ុយក្រែនបច្ចុប្បន្ន​ និងតំបន់ជុំវិញ]] តាំងពីជម្លោះបានផ្ទុះឡើងតាំងពីឆ្នាំ២០១៤​ មក ភាគីទាំងសងខាងមិនដែលបានចេញសេចក្ដីប្រកាសសង្គ្រាមផ្លូវការជាមួយនឹងគ្នានោះទេ។ នៅពេលដែលពូទីនបានប្រកាស[[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|ការឈ្លានពានទៅលើអ៊ុយក្រែន]]កាលពីឆ្នាំ២០២២ លោកបានសម្ដៅលើសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ីថាជា "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" ដោយមិនបាននិយាយអ្វីពីការប្រកាសសង្រ្គាមជាផ្លូវការនោះឡើយ។<ref>{{cite web |url=https://theconversation.com/putins-ukraine-invasion-do-declarations-of-war-still-exist-177880 |title=Putin's Ukraine invasion – do declarations of war still exist? |first1=R. |last1=Pullen |first2=C. |last2=Frost |website=The Conversation |date=3 March 2022 |access-date=30 October 2024 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417180310/https://theconversation.com/putins-ukraine-invasion-do-declarations-of-war-still-exist-177880 |url-status=live }}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា រដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនបានចាត់ទុកសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ីថាជាការប្រកាសសង្រ្គាម<ref>{{cite news |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/ukraine-envoy-to-un-says-russia-declared-war/articleshow/89790558.cms |title=Ukraine's envoy says Russia 'declared war' |work=The Economic Times |date=24 February 2022 |access-date=10 October 2024 |agency=Associated Press |archive-date=25 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220425184208/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/ukraine-envoy-to-un-says-russia-declared-war/articleshow/89790558.cms |url-status=live }}</ref> ហើយប្រភពព័ត៌មានអន្តរជាតិជាច្រើនក៏មានគំនិតយោបល់ដូចនឹងរដ្ឋាភិបាលអ៊ុយក្រែនដែរ។<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/putins-speech-declaring-war-on-ukraine-translated-excerpts |title='No other option': Excerpts of Putin's speech declaring war |work=Al Jazeera |date=24 February 2022 |access-date=30 October 2024 |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301132642/https://www.aljazeera.com/news/2022/2/24/putins-speech-declaring-war-on-ukraine-translated-excerpts |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/ |title=Battles flare across Ukraine after Putin declares war Battles flare as Putin declares war |first=Zoya |last=Sheftalovic |work=Politico Europe |date=24 February 2022 |access-date=30 October 2024 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224064603/https://www.politico.eu/article/putin-announces-special-military-operation-in-ukraine/ |url-status=live }}</ref> ជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពយោធារបស់រុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែន សភាអ៊ុយក្រែនគ្រាន់តែប្រកាសសម្ដៅលើប្រទេសរុស្ស៊ីថាជា "រដ្ឋភេរវករ" ប៉ុណ្ណោះ<ref>{{cite web |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3457746-vr-recognizes-russia-as-terrorist-state-bans-military-symbols-z-and-v.html |title=Verkhovna Rada recognized Russia as a terrorist state |work=ukrinform.net |date=15 April 2022 |access-date=10 October 2024 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220418021850/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3457746-vr-recognizes-russia-as-terrorist-state-bans-military-symbols-z-and-v.html |url-status=live }}</ref> និងមិនបានចេញសេចក្តីប្រកាសសង្គ្រាមជាផ្លូវការអ្វីនោះឡើយ។ ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីទៅលើអ៊ុយក្រែនគឺជាការរំលោភបំពានលើ[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]] (ព្រមទាំងរំលោភលើ[[ធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ផងដែរ)។<ref name="Wilmhurst_2022">{{Cite web |last=Wilmhurst |first=Elizabeth |date=24 February 2022 |title=Ukraine: Debunking Russia's legal justifications |url=https://www.chathamhouse.org/2022/02/ukraine-debunking-russias-legal-justifications |website=Chatham House |access-date=30 October 2024 |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301163745/https://www.chathamhouse.org/2022/02/ukraine-debunking-russias-legal-justifications |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Ranjan |first1=Prabhash |last2=Anil |first2=Achyuth |date=1 March 2022 |title=Debunking Russia's international law justifications |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/debunking-russias-international-law-justifications/article65094642.ece |access-date=30 October 2024 |archive-date=29 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220429234617/https://www.thehindu.com/opinion/lead/debunking-russias-international-law-justifications/article65094642.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Troconis |first=Jesus Eduardo |date=24 February 2022 |title=Rusia está fuera de la ley internacional |work=Cambio16 |url=https://www.cambio16.com/rusia-esta-fuera-de-la-ley-internacional/ |access-date=30 October 2024 |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223202743/https://www.cambio16.com/rusia-esta-fuera-de-la-ley-internacional/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Gross |first=Judah Ari |date=27 February 2022 |title=Israeli legal experts condemn Ukraine invasion, say it's illegal under international law |work=Times of Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-legal-experts-condemn-ukraine-invasion-say-its-illegal-under-international-law/ |access-date=30 October 2024 |archive-date=21 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321071828/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-legal-experts-condemn-ukraine-invasion-say-its-illegal-under-international-law/ |url-status=live }}</ref> ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាឧក្រិដ្ឋកម្មនៃការឈ្លានពាននៅក្រោមច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ<ref>{{Cite news |last1=McIntyre |first1=Juliette |last2=Guilfoyle |first2=Douglas |last3=Paige |first3=Tamsin Phillipa |date=24 February 2022 |title=Is international law powerless against Russian aggression in Ukraine? No, but it's complicated |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |access-date=30 October 2024 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225123605/https://theconversation.com/is-international-law-powerless-against-russian-aggression-in-ukraine-no-but-its-complicated-177905 |url-status=live }}</ref> និងព្រមទាំងនៅក្រោមក្រមព្រហ្មទណ្ឌក្នុងស្រុករបស់ប្រទេសមួយចំនួនផងដែរ រួមមានទាំងអ៊ុយក្រែន និងរុស្ស៊ី ប៉ុន្តែការកាត់ទោសនៅក្រោមច្បាប់ទាំងនេះត្រូវបានរារាំងដោយនីតិក្រមមួយចំនួន។<ref name=":02">{{cite web |first=Tom |last=Dannenbaum |date=10 March 2022 |title=Mechanisms for Criminal Prosecution of Russia's Aggression Against Ukraine |url=https://www.justsecurity.org/80626/mechanisms-for-criminal-prosecution-of-russias-aggression-against-ukraine/ |access-date=30 October 2024 |publisher=Just Security |archive-date=16 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220416160240/https://www.justsecurity.org/80626/mechanisms-for-criminal-prosecution-of-russias-aggression-against-ukraine/ |url-status=live }}</ref><ref name=":12">{{Cite news |last=Colangelo |first=Anthony J. |date=4 March 2022 |title=Putin can be prosecuted for crimes of aggression – but likely not any time soon |work=The Hill |url=https://thehill.com/opinion/international/596894-putin-can-be-prosecuted-for-crimes-of-aggression-but-likely-not-any |access-date=30 October 2024 |archive-date=11 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220411232118/https://thehill.com/opinion/international/596894-putin-can-be-prosecuted-for-crimes-of-aggression-but-likely-not-any/ |url-status=live }}</ref> ==ប្រតិកម្ម== {{Further|ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិកំឡុងសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន}} {{See also|សង្គ្រាមត្រជាក់លើកទីពីរ}} ===ប្រតិកម្មចំពោះរុស្ស៊ីកាត់យកគ្រីមៀ=== ====អ៊ុយក្រែន==== [[File:Безводный Северо-Крымский канал.jpg|right|thumb|បន្ទាប់រុស្ស៊ីបានកាត់តំបន់គ្រីមៀជាទឹកដីរបស់ខ្លួន ប្រទេសអ៊ុយក្រែនបានបិទ[[ព្រែកជីកគ្រីមៀខាងជើង]] ដែលជាប្រភពផ្ដល់ទឹកស្អាតនិងជាប្រព័ន្ធបង្ហូរទឹក ៨៥% ទៅក្នុងតំបន់គ្រីមៀ]] ប្រធានាធិបតីស្ដីទីនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែនកាលនុះគឺលោក[[អូឡិចសាន់ដឹ ទួរឈីណូហ្វ]]បានចោទប្រកាន់រុស្ស៊ីថា "កំពុងតែបង្កជម្លោះ"​ តាមរយៈគោលជំហរគាំទ្ររបស់ពួកគេចំពោះការរឹបអូសអគារសភាគ្រីមៀ និងការិយាល័យរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងឧបទ្វីបគ្រីមៀ។ លោកបានប្រៀបធៀបសកម្មភាពយោធារបស់រុស្ស៊ីទៅនឹង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-ចចជី]]កាលពីឆ្នាំ២០០៨ នៅពេលដែលកងទ័ពរុស្ស៊ីបានចូលកាន់កាប់ទឹកដីមួយផ្នែកតូចនៃ[[ចចជី|សាធារណរដ្ឋចចជី]] ហើយទឹកដីក្រោមរុស្ស៊ីទាំងនោះក៏ត្រូវបានរៀបចំកែប្រែទៅជារដ្ឋ[[អាប់កាស៊ី]] និង[[អូសេទីខាងត្បូង]]ដោយមានរដ្ឋបាលគាំទ្រដោយរុស្ស៊ី។ លោក​បានបន្ត​អំពាវនាវ​ឱ្យប្រធានាធិបតីពូទីន​ដក​កងទ័ព​រុស្ស៊ី​ចេញ​ពី​តំបន់​គ្រីមៀ ហើយ​បាន​និយាយបន្ថែមទៀតថា ​អ៊ុយក្រែន​នឹង​ "រក្សា​ទឹកដី​ខ្លួន" និង "ការពារ​ឯករាជ្យ​ភាពខ្លួន" ឱ្យអស់ពីសមត្ថភាព។<ref>{{Cite news|date=28 February 2014|title=Turchynov: Russia starts aggression in Crimea|work=Kyiv Post|url=https://www.kyivpost.com/content/ukraine-abroad/turchynov-russia-waging-war-of-aggression-in-crimea-337972.html |access-date=13 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា លោកបានព្រមានថា "ករណីមានអន្តរាគមន៍យោធានឹងក្លាយចំណុចចាប់ផ្តើមនៃសង្រ្គាម និងការបញ្ចប់រាល់ទំនាក់ទំនរវាងអ៊ុយក្រែននិងរុស្ស៊ី"។<ref>{{Cite news|last=Henderson|first=Barney|date=1 March 2014|title=Ukraine live: Prime Minister of Ukraine says Russian military invasion would lead to war|work=The Daily Telegraph|location=London|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10669670/Ukraine-live-Crimea-leader-appeals-to-Putin-to-help-as-Obama-warns-of-costs-to-Moscow.html |url-status=dead |access-date=13 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302002603/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10669670/Ukraine-live-Crimea-leader-appeals-to-Putin-to-help-as-Obama-warns-of-costs-to-Moscow.html |archive-date=2 March 2014}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ លោកអូឡិចសាន់ដឹបានបញ្ជាកងកម្លាំងអ៊ុយក្រែន​ឱ្យស្ថិតក្នុងការត្រៀមខ្លួន និងប្រុងប្រយ័ត្នបំផុត។<ref>{{Cite news|last1=Coker|first1=Margaret|last2=Kolyandr|first2=Alexander|date=1 March 2014|title=Ukraine Puts Military on Full Alert After Russian invasion Threat|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303801304579413443251173188 |access-date=13 August 2025}}</ref> ====ណាតូ និងសហរដ្ឋអាមេរិក==== {{Further|ទំនាក់ទំនងណាតូ–រុស្ស៊ី}} [[File:2CR returns home to Vilseck (16999448822).jpg|thumb|ក្បួនកងទ័ពអាមេរិកនៅ[[វីលសេក]] ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ កំឡុង[[ប្រតិបត្តិការអាត្លង់ទិករីសូលហ្វ៍]]។]] នៅថ្ងៃទី៤ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្ដេជ្ញាគាំទ្រអ៊ុយក្រែនតាមរយៈជំនួយជាទឹកប្រាក់សរុប ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។​<ref>{{Cite news|date=4 March 2014|title=U.S. pledges $1 billion in aid to Ukraine|work=Los Angeles Times|agency=Associated Press|url=https://www.latimes.com/world/worldnow/la-fg-wn-ukraine-us-aid-20140304-story.html |access-date=13 August 2025}}</ref> សកម្មភាពរុស្ស៊ីក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែនបាននាំឱ្យប្រទេសជិតខាងរុស្ស៊ី និងក៏ដូចជាប្រទេសក្នុងតំបន់អឺរ៉ុបខាងកើតជារួមកើតការព្រួយបារម្ភជាខ្លាំងជុំវិញសន្តិសុខក្នុងតំបន់។<ref name="Herald">{{Cite news|last1=Scislowska|last2=Pablo Gorondi|last3=Karel Janicek|last4=Jovana Gec|last5=Corneliu Rusnac|date=12 March 2014|title=Russian aggression unnerves other neighbours|work=The Chronicle Herald|agency=Associated Press|url=https://thechronicleherald.ca/world/1193466-russian-aggression-unnerves-other-neighbours |access-date=13 August 2025}}</ref> ដោយហេតុនេះ ប្រទេសខ្លះបានចំណាយធនធានរបស់ខ្លួនពង្រឹងវិស័យការពារជាតិរបស់ពួកគេ<ref name="NTI">{{Cite news|date=7 March 2014|title=Russia's Neighbors Want Stronger Defenses After Ukraine Incursion|work=Global Security Newswire|url=https://www.nti.org/gsn/article/baltic-states-want-stronger-defenses-face-russian-incursion-ukraine/ |access-date=13 August 2025}}</ref> ហើយខ្លះទៀតបានសុំជំនួយពីអាមេរិក និង[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង]] (ចំពោះប្រទេសជារដ្ឋសមាជិកស្រាប់)។<ref name="Herald" /><ref name="NTI" /> ជម្លោះនៅអ៊ុយក្រែនបានពង្រឹងចក្ខុវិស័យណាតូឡើងវិញ ដែលតាំងពីសហភាពសូវៀតបានដួលរលំមក អង្គការមួយនេះភាគច្រើនបានបង្វែរមកផ្ដោតលើ "បេសកកម្មរក្សាសន្តិភាព"។<ref name="Gearan">{{Cite news|last=Gearan|first=Anne|date=1 April 2014|title=NATO chief recommits to defending Eastern European, Baltic nations|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/nato-sees-no-evidence-russia-pulling-back-troops-from-ukrainian-border/2014/04/01/eea9b6fe-b99f-11e3-96ae-f2c36d2b1245_story.html |access-date=13 August 2025}}</ref> ក្រៅពីជំនួយការទូតទំនុកបម្រុងអ៊ុយក្រែនប្រឆាំងនឹងរុស្ស៊ី សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានផ្តល់ជំនួយយោធាក្នុងថវិកា ១.៥ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកដល់អ៊ុយក្រែនផងដែរក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite news|date=December 2019|title=How U.S. Military Aid Has Helped Ukraine Since 2014|work=NPR|url=https://www.npr.org/2019/12/18/788874844/how-u-s-military-aid-has-helped-ukraine-since-2014}}</ref> ====ទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុ==== [[File:EUR-RUB exchange rate.webp|thumb|[[អត្រាប្ដូរប្រាក់]][[អឺរ៉ូ]]/[[រូបរុស្ស៊ី|រូប]]របស់រុស្ស៊ី]] [[File:US Dollar - Russian Ruble Exchange Rate.webp|thumb|អត្រាប្ដូរប្រាក់[[ដុល្លារ​អាមេរិក]]/រូបរបស់រុស្ស៊ី]] ប្រតិកម្មដំបូងៗចំពោះកំណើនភាពតានតឹងនៅគ្រីមៀគឺការធ្លាក់ចុះនូវទីផ្សារភាគហ៊ុនរុស្ស៊ី និងអឺរ៉ុប។<ref>{{Cite news|last=Wearden|first=Graeme|date=3 March 2014|title=Ukraine crisis sends stock markets sliding; Russia's MICEX tumbles 11% – as it happened|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/business/2014/mar/03/ukraine-crisis-hits-stock-markets-as-russia-hikes-interest-rates-business-live |access-date=13 August 2025}}</ref> អន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីបានធ្វើឱ្យប្រាក់ហ្វ្រង់ស្វីសកើនតម្លៃឡើងក្នុងកម្រិតខ្ពស់សម្រាប់រយៈពេល ២ ឆ្នាំបើធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារ និងកម្រិតខ្ពស់រយៈពេល ១ ឆ្នាំធៀបនឹងប្រាក់អឺរ៉ូ។ ប្រាក់​អឺរ៉ូ និង​ដុល្លារ​អាមេរិក​បាន​ឡើង​ថ្លៃ​ដូចគ្នា ​ហើយ​សម្បីតែប្រាក់​ដុល្លារ​អូស្ត្រាលី​ក៏កើនឡើងផងដែរ។<ref>{{Cite news|last=Chua|first=Ian|date=3 March 2014|title=Yen holds ground as Ukraine jitters keep risk at bay|work=Reuters |editor-last=Pullin |editor-first=Richard|url=https://www.reuters.com/article/us-markets-forex/yen-holds-ground-as-ukraine-jitters-keep-risk-at-bay-idUKBREA2211320140303 |access-date=13 August 2025}}</ref> ទីផ្សារភាគហ៊ុនរុស្ស៊ីបានធ្លាក់ចុះជាង ១០ ភាគរយ ខណៈដែលប្រាក់រូបរបស់រុស្ស៊ីបានធ្លាក់ចុះទាបបំផុតបើធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារអាមេរិក និងប្រាក់អឺរ៉ូ។<ref name="WIRDIU">{{Cite news|title=What is Russia doing in Ukraine, and what can West do about it?|work=CNN|url=https://www.cnn.com/2014/08/31/opinion/chance-analysis-russia-ukraine/ |access-date=13 August 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Ukraine Crisis Sends Russian Markets, Ruble Plummeting|url=https://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ukraine-crisis-sends-russian-markets-ruble-plummeting-n42861|website=NBC News|date=3 March 2014 }}</ref><ref name="20140303aphosted">{{Cite news|last=Tim Sullivan|date=4 March 2014|title=Putin: troops to bases; warning shots in Crimea|agency=Associated Press|url=https://www.yahoo.com/news/putin-troops-bases-warning-shots-crimea-075823391.html?ref=gs |access-date=13 August 2025}}</ref> តម្លៃ​ស្រូវ​សាលី និង​គ្រាប់​ធញ្ញជាតិ​បាន​កើន​ឡើងជាលំដាប់ ដោយ​ប្រទេសអ៊ុយក្រែន​ត្រូវជា​អ្នក​នាំ​ចេញ​ដ៏​សំខាន់​នៃ​ដំណាំ​ទាំង​ពីរទៅកាន់ទីផ្សារពិភពលោក។<ref>{{Cite news|last=Dreibus|first=Tony|date=3 March 2014|title=Wheat, Corn Prices Surge on Ukraine Crisis|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304815004579417112576465126}}</ref> ===ប្រតិកម្មចំពោះសង្គ្រាមនៅដុនបាស=== ====មតិសាធារណជនអ៊ុយក្រែន==== [[File:2014-12-20. Праздник солидарности 054.jpg|thumb|បាតុកម្មគាំទ្ររុស្ស៊ីនៅទីក្រុង[[ដូណេតស្ក៍]], ២០ ធ្នូ ២០១៤]] ការស្ទង់មតិសាធារណជនអ៊ុយក្រែនជុំវិញការកាត់ឧបទ្វីបគ្រីមៀដោយរុស្ស៊ីនោះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយ[[វិទ្យាស្ថានសាធារណរដ្ឋអន្តរជាតិ]]ចាប់ពីថ្ងៃទី១២ ដល់ថ្ងៃទី២៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤។<ref name="IRI14OCT">{{Cite press release|title=IRI Ukraine pre-election poll shows strong opposition to Russian aggression, support for Kyiv Government|date=14 October 2014|publisher=International Republican Institute|url=https://www.iri.org/news-events-press-center/news/iri-ukraine-pre-election-poll-shows-strong-opposition-russian-aggressi|access-date=13 August 2025|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016232411/https://www.iri.org/news-events-press-center/news/iri-ukraine-pre-election-poll-shows-strong-opposition-russian-aggressi|archive-date=16 October 2014|archivedate=16 តុលា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016232411/https://www.iri.org/news-events-press-center/news/iri-ukraine-pre-election-poll-shows-strong-opposition-russian-aggressi}}</ref> ៨៩% នៃសាធារណជនអ៊ុយក្រែនបានជំទាស់នឹងអន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីនៅលើទឹកដីអ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០១៤។ បើបែងចែកទៅតាមតំបន់នីមួយៗនៃប្រទេសអ៊ុយក្រែន យើងអាចមើលឃើញថា ប្រជាជនអ៊ុយក្រែនភាគខាងកើត ៧៨% បានជំទាស់នឹងអន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ី និងក៏ដូចជាប្រជាជនអ៊ុយក្រែនភាគខាងត្បូងជាមួយនឹងមតិជំទាស់ ៨៩%, អ៊ុយក្រែនភាគកណ្ដាលជំទាស់ ៩៣% និងអ៊ុយក្រែនភាគខាងលិចជំទាស់ ៩៩%។<ref name="IRI14OCT" /> បើបែងចែកដោយផ្អែកតាមភាសាកំណើតវិញ យើងឃើញថា ប្រជាជននិយាយភាសារុស្ស៊ី ៧៩% និងប្រជាជននិយាយភាសាអ៊ុយក្រែន ៩៥% បានប្រឆាំងនឹងអន្តរាគមន៍យោធារុស្ស៊ីនេះ។<ref name="IRI14OCT" /> ការស្ទង់មតិសាធារណជនមួយទៀតត្រូវបានធ្វើឡើងនៅគ្រីមៀក្រោយតំបន់នេះត្រូវបានកាត់ចូលជាទឹកដីរុស្ស៊ី។​ ការស្ទង់មតិនោះត្រូវបានធ្វើឡើងដោយ ''GfK'' ដែលជាអង្គការស្រាវជ្រាវទីផ្សារដ៏ធំបំផុតរបស់អាល្លឺម៉ង់ នៅថ្ងៃទី១៦–២២ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៥។ យោងតាមលទ្ធផលនៃការស្ទង់មតិនោះ៖ "ប្រជាជនគ្រីមៀ ៨២% បានសម្ដែងការគាំទ្រយ៉ាងពេញទំហឹងចំពោះការបញ្ចូលឧបទ្វីបគ្រីមៀក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី ហើយ ១១% បានសម្តែងនូវការគាំទ្រខ្លះៗ ខណៈតែ ៤% ប៉ុណ្ណោះដែលប្រឆាំងនឹងសកម្មភាពរបស់រុស្ស៊ី។<ref>{{Cite news|last=Bershidsky|first=Leonid|date=6 February 2015|title=One Year Later, Crimeans Prefer Russia|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloombergview.com/articles/2015-02-06/one-year-later-crimeans-prefer-russia|access-date=13 August 2025|archive-date=13 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413010230/http://www.bloombergview.com/articles/2015-02-06/one-year-later-crimeans-prefer-russia|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=(ជាភាសារុស្ស៊ី) Социально-политические настроения жителей Крыма |url=https://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029103051/https://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf |archive-date=29 October 2015 |access-date=13 August 2025 |website=GfK Ukraine |archivedate=29 តុលា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151029103051/https://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf }}</ref><ref>{{Cite news|date=4 February 2015|title=Poll: 82% of Crimeans support annexation|agency=UNIAN|url=https://www.unian.info/politics/1040281-poll-82-of-crimeans-support-annexation.html}}</ref> ====មតិសាធារណជនរុស្ស៊ី==== {{See also|បាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅរុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០១៤}} [[File:Марш мира Москва 21 сент 2014 L1450559.jpg|thumb|ដំណើរព្យុហយាត្រាសន្តិភាពនៅទីក្រុង[[ម៉ូស្គូ]], ២១ កញ្ញា ២០១៤]] ការស្ទង់មតិនៃខែសីហា ឆ្នាំ២០១៤ ដោយ[[មជ្ឈមណ្ឌលឡេវ៉ាដា]]បានបង្ហាញថា ប្រជាជនរុស្ស៊ីតែ ១៣% ទេដែលបង្ហាញការគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីក្នុងការធ្វើសង្គ្រាមបើកចំហជាមួយអ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news|last=Antonova|first=Natalia|date=5 September 2014|title=Putin walks a tightrope as evidence mounts of Russians dying in Ukraine|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/sep/05/vladimir-putin-russians-dying-ukraine |access-date=13 August 2025}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ បាតុកម្មតាមដងផ្លូវប្រឆាំងនឹងសង្រ្គាមនៅអ៊ុយក្រែនបានកំពុងកើតឡើងក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។ ដំណើរបាតុកម្មជាច្រើនវគ្គបាន​កើត​ឡើង​​ក្នុង​ខែ​មីនា<ref>{{cite web|date=2 March 2014|title=Dozens Arrested at Moscow Anti-war Protest|url=https://www.voanews.com/europe/dozens-arrested-moscow-anti-war-protest|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923172142/https://www.voanews.com/europe/dozens-arrested-moscow-anti-war-protest|url-status=dead|archive-date=23 September 2020|access-date=13 August 2025|website=Voice of America|archivedate=18 សីហា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818002124/https://www.voanews.com/europe/dozens-arrested-moscow-anti-war-protest}}</ref><ref name="afp">{{Cite news|date=2 March 2014|title=Russian anti-war protesters detained in Moscow|work=Agence France-Presse|url=https://www.channelnewsasia.com/news/world/russian-anti-war/1017688.html |access-date=13 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504121806/https://www.channelnewsasia.com/news/world/russian-anti-war/1017688.html |archive-date=4 May 2014}}</ref> ហើយមកដល់ខែកញ្ញាក៏ផ្ទុះបាតុកម្មជាច្រើនវគ្គទៀតនៅរដ្ឋធានីម៉ូស្គូ ពិសេសគឺព្យុហយាត្រាមហាជនដើម្បីសន្តិភាពនៅថ្ងៃទី២១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤។<ref name="wp20140921">{{Cite news|last=Demirjian|first=Karoun|date=21 September 2014|title=Russian peace march draws tens of thousands in support of Ukraine|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/russian-peace-march-draws-tens-of-thousands-in-support-of-ukraine/2014/09/21/c5a45f35-b07c-4e7b-81ae-8c7d8fcaa0bd_story.html |access-date=13 August 2025}}</ref> ===ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនដោយរុស្ស៊ី=== {{Main|ប្រតិកម្មចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន}} ====មតិសាធារណជនអ៊ុយក្រែន==== [[File:02022 1199 Refugees from Ukraine in Kraków.jpg|thumb|[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២|ជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែន]]នៅទីក្រុង[[ក្រាកូវី]] ប្រទេសប៉ូឡូញ កំពុងបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន, ៦ មីនា ២០២២]] នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ រយៈពេលមួយសប្តាហ៍បន្ទាប់ពីការរុស្ស៊ីចូលឈ្លានពានអ៊ុយក្រែន ជនជាតិអ៊ុយក្រែន ៩៨% និងព្រមទាំងជនជាតិរុស្សីដែលកំពុងរស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន ៨២% បានមានមតិមិនជឿថារុស្ស៊ីគ្មានសិទ្ធិទាមទារ ឬកាន់កាប់ទឹកដីផ្នែកណាមួយរបស់អ៊ុយក្រែនឡើយ។ នេះបើយោងតាមការស្ទង់មតិរបស់លោក[[ម៉ៃឃើល អ្សាសក្រូហ្វត៍]] ដោយមិនមានរាប់បញ្ចូលប្រជាជនក្នុងតំបន់គ្រីមៀ និងតំបន់ដុនបាសដែលគ្រប់គ្រងដោយក្រុមផ្ដាច់ខ្លួននិយម។<ref>{{cite news|title=Ukrainians want to stay and fight, but don't see Russian people as the enemy. A remarkable poll from Kyiv|url=https://www.europeanleadershipnetwork.org/commentary/ukrainians-want-to-stay-and-fight-but-dont-see-russian-people-as-the-enemy-a-remarkable-poll-from-kyiv/|work=European Leadership Network|date=14 March 2022}}</ref> នៅចុងឆ្នាំ២០២១ ប្រជាជនអ៊ុយក្រែន ៧៥% បាននិយាយថាពួកគេមានគំនិតវិជ្ជមានចំពោះជនជាតិរុស្ស៊ីទូទៅ ខណៈពេលមកដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២២ ប្រជាជនអ៊ុយក្រែន ៨២% បានប្រែមកប្រកាន់គំនិតអវិជ្ជមានចំពោះជនជាតិរុស្ស៊ីទូទៅវិញ។<ref>{{cite news|title=Perception index of the Russian-Ukrainian war: results of a telephone survey conducted on May 19–24, 2022|url=https://www.kiis.com.ua/?lang=eng&cat=reports&id=1113&page=1|work=Kyiv International Institute of Sociology|date=May 2022}}</ref> យោងតាមការស្ទង់មតិមតិរបស់[[ហ្កាល់លូប (អង្គការ)|អង្គការហ្កាល់លូប]]ជុំវិញសំណួរថា តើប្រជាជនអ៊ុយក្រែនចង់ឱ្យមានការចរចាបញ្ចប់សង្រ្គាមឱ្យបានឆាប់តាមដែលអាចធ្វើទៅបាន ឬក៏ចង់តស៊ូប្រយុទ្ធរហូតដល់អ៊ុយក្រែនឈ្នះសង្គ្រាម ក្នុងនោះមានមនុស្សតែ ២២% ប៉ុណ្ណោះដែលបានចង់តស៊ូប្រយុទ្ធរហូតដល់ឈ្នះសង្គ្រាម (ចម្លើយពេលសង្គ្រាមឈ្លានពានទើបចាប់ផ្ដើម) តែមកដល់ឆ្នាំ២០២៥ ចម្លើយនោះបានកើនឡើងរហូតដល់ ៦៩%។<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/08/07/poll-ukrainians-fight-to-the-end-russia-results/ |title=Only a quarter of Ukrainians want to fight to the end against Russia |last=Cleave |first=Iona |website=The Telegraph |location=London |url-access=subscription |date=7 August 2025 |access-date=14 August 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.gallup.com/poll/693203/ukrainian-support-war-effort-collapses.aspx |title=Ukrainian Support for War Effort Collapses |last=Vigers |first=Benedict |website=Gallup |date=7 August 2025 |access-date=14 August 2025}}</ref> ====មតិសាធារណជនរុស្ស៊ី==== {{See also|បាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅរុស្ស៊ី (២០២២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Russian-list-of-unfriendly-countries.svg|thumb|right|{{legend2|#3F48CC}} ប្រទេសរុស្ស៊ី<br /> {{legend2|#AA0000}} បណ្ដាប្រទេសដែលស្ថិតក្នុង"[[បញ្ជីប្រទេសអមិត្ត]]"របស់រុស្ស៊ី។ បញ្ជីនោះបានរាប់បញ្ចូលប្រទេសដែលបានដាក់ទណ្ឌកម្មលើរុស្ស៊ីក្រោយការឈ្លានពានទៅលើអ៊ុយក្រែន។]] ការស្ទង់មតិមួយក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០២២ ដោយមជ្ឈមណ្ឌលឡេវ៉ាដាបានបង្ហាញឱ្យឃើញថាប្រមាណ ៧៤% នៃប្រជាជនរុស្ស៊ីបានគាំទ្រ "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" នៅក្នុងប្រទេសអ៊ុយក្រែន ដែលចំនួននេះបានបង្ហាញពីបម្លាស់ប្ដូរមតិសាធារណជនរុស្ស៊ីបើប្រៀបទៅនឹងឆ្នាំ២០១៤។<ref>{{cite news|title=Russians with Ukrainian Relatives Trust Their TVs More Than Their Family|url=https://www.newsweek.com/russians-ukrainian-relatives-trust-their-tvs-more-their-family-1705942|work=Newsweek|date=12 May 2022}}</ref> បើយោងតាមប្រភពមួយចំនួន ហេតុផលដែលប្រជាជនរុស្ស៊ីជាច្រើនគាំទ្រ "ប្រតិបត្តិការយោធាពិសេស" បែបនេះគឺភាគច្រើនបណ្ដាលមកពីការស្ដាប់ព័ត៌មានឃោសនាដោយរដ្ឋ និងការទទួលព័ត៌មានមិនពិតផ្សេងៗ។<ref>{{cite news|title='Pure Orwell': how Russian state media spins invasion as liberation|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/25/pure-orwell-how-russian-state-media-spins-ukraine-invasion-as-liberation|work=The Guardian|date=25 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Russians in the dark about true state of war amid country's Orwellian media coverage|url=https://edition.cnn.com/2022/04/03/media/russia-media-ukraine-cmd-intl/index.html|work=CNN|date=3 April 2022}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ហេតុផលមួយទៀតគឺមកពីអ្នកឆ្លើយសំណួរមួយចំនួនមិនចង់ឆ្លើយសំណួរស្ទង់មតិទាំងនោះ ឬឆ្លើយតាមជំហររដ្ឋាភិបាល ដោយសារតែពួកគេខ្លាចមានរឿងអាក្រក់អ្វីម្យ៉ាងកើតឡើងចំពោះពួកគេនៅពេលខាងមុខ។<ref>{{cite news|title=In Russia, opinion polls are a political weapon|url=https://www.opendemocracy.net/en/odr/russia-opinion-polls-war-ukraine/|work=openDemocracy|date=9 March 2022}}</ref><ref>{{cite magazine|last1=Yaffa|first1=Joshua|title=Why Do So Many Russians Say They Support the War in Ukraine?|url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/why-do-so-many-russians-say-they-support-the-war-in-ukraine|magazine=The New Yorker|date=29 March 2022}}</ref> នៅចុងខែមីនា លទ្ធផលការស្ទង់មតិដែលធ្វើឡើងនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីដោយមជ្ឈមណ្ឌលឡេវ៉ាដាដដែរ អាចយកមកសន្និដ្ឋានបានថា៖ នៅពេលប៉ះសំណួរសួរថា តើហេតុអ្វីបានជាពួកគេគិតថាប្រតិបត្តិការយោធាកំពុងកើតឡើងដូច្នេះ អ្នកឆ្លើយតបបាននិយាយថា គឺដើម្បីការពារប្រជាជនស៊ីវិលដូចជា ជនជាតិរុស្ស៊ី ឬអ្នកនិយាយភាសារុស្ស៊ីនៅអ៊ុយក្រែន (៤៣%) ដើម្បីការពារកុំឱ្យមានការវាយប្រហារលើប្រទេសរុស្ស៊ី (២៥%) ដើម្បីកម្ចាត់អ្នកជាតិនិយមជ្រុលជ្រើមនិងរំដោះអ៊ុយក្រែនពីមនោគមវិជ្ជាណាស៊ី (២១%) និងដើម្បីកាត់ប្រទេសអ៊ុយក្រែនទាំងមូល ឬតំបន់ដុនបាសចូលជាទឹកដីរុស្ស៊ី (៣%) ។<ref>{{cite news|title=Russian Public Accepts Putin's Spin on Ukraine Conflict|url=https://www.thechicagocouncil.org/research/public-opinion-survey/russian-public-accepts-putins-spin-ukraine-conflict|work=Chicago Council on Global Affairs|date=12 April 2022}}</ref> ====ប្រតិកម្មបរទេស==== [[File:P20220326AS-2014 j2 (52036398865).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ចូ បៃដិន]]កំពុងពរក្មេងភៀសសឹកអ៊ុយក្រែនម្នាក់នៅក្នុងជំនួបជួបជនភៀសខ្លួនអ៊ុយក្រែននៅ[[កីឡដ្ឋានជាតិវ៉ាសូរី]] ប្រទេសប៉ូឡូញ]] កាលពីថ្ងៃទី២៨ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២២ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ចូ បៃដិន]]បានស្នើសុំ[[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋអាមេរិក)|រដ្ឋសភា]]ឱ្យផ្ដល់នូវជំនួយថវិកាដល់អ៊ុយក្រែនបន្ថែម ៣៣ ពាន់លានដុល្លារដោយ ២០ ពាន់លានដុល្លារក្នុងនោះគឺសម្រាប់ជំនួយសព្វាវុធយោធា។<ref>{{cite news|title=War in Ukraine: U.S. dramatically upgrades its aid package to Kyiv|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/04/29/war-in-ukraine-u-s-dramatically-upgrades-its-aid-package-to-kyiv_5981990_4.html|work=Le Monde|date=29 April 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ុយក្រែន លោក[[ដេនីស ស្មីហាល]]បានប្រកាសថា អ៊ុយក្រែនបានទទួលអាវុធ និងជំនួយហិរញ្ញវត្ថុជាង ១២ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកពីបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច ចាប់តាំងពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមឈ្លានពានដោយរុស្ស៊ីនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ កន្លងមក។<ref>{{cite news|title=Ukraine gets over $12 billion in weapons, financial aid since start of Russian invasion- Ukraine's PM|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-gets-over-12-billion-weapons-financial-aid-since-start-russian-invasion-2022-05-05/|work=Reuters|date=5 May 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២២ សហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុម័តច្បាប់ផ្តល់ជំនួយបរទេសយោធា និងមនុស្សធម៌ជាថវិកាស្មើនឹង ៤០ ពាន់លានដុល្លារដល់អ៊ុយក្រែន នាំឱ្យវាក្លាយជាការប្តេជ្ញាផ្ដល់ជំនួយមូលនិធិដ៏ធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ។<ref>{{cite news|last=Fram|first=Alan|date=11 May 2022|title=House approves $40B in Ukraine aid, beefing up Biden request|work=Associated Press|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-biden-europe-0ac5c758d32dbea64c437b50e829bbb2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511000720/https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-biden-europe-0ac5c758d32dbea64c437b50e829bbb2 |archive-date=11 May 2022}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Pallaro|first1=Bianca|last2=Parlapiano|first2=Alicia|date=20 May 2022|title=Four Ways to Understand the $54 Billion in U.S. Spending on Ukraine|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/interactive/2022/05/20/upshot/ukraine-us-aid-size.html|issn=0362-4331}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋបាលប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំលើកទីពីរ ការគាំទ្ររបស់អាមេរិកចំពោះអ៊ុយក្រែនបានធ្លាក់ចុះ ហើយនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០២៥ សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្អាកជំនួយយោធាដល់អ៊ុយក្រែនមួយរយៈបន្ទាប់ពីជំនួបអវិជ្ជមានរវាងត្រាំ និងប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោកហ្សេឡេនស្គី។<ref>{{cite web |last1=Kottasová |first1=Ivana |title=Why has Trump halted military aid to Ukraine and what will it mean for the war? Here's what to know |url=https://edition.cnn.com/2025/03/04/europe/explainer-trump-suspends-ukraine-military-aid-intl-latam |website=CNN |date=4 March 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី២២ ឧសភា ឆ្នាំ២០២៥ បន្ទាប់ពីការចរចារកសន្តិភាពអស់ជាច្រើនខែដោយគ្មានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងទ្វេភាគីអ្វីរវាងរុស្ស៊ីនិងអ៊ុយក្រែន សហរដ្ឋអាមេរិក និងព្រមទាំងបណ្ដា[[ក្រុមប្រទេសទាំងប្រាំពីរ|ប្រទេសមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទាំងប្រាំពីរ]]បានប្រកាសថ្កោលទោសជារួមលើសង្រ្គាមដ៏ឃោរឃៅរបស់រុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងអ៊ុយក្រែន។ ក្រុមប្រទេសមហាអំណាចទាំងប្រាំពីរនោះក៏បានប្រកាសពីការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់ខ្លួនក្នុងការបន្តជួយអ៊ុយក្រែនបន្ថែមដើម្បីការពារបូរណភាពទឹកដី និងសិទ្ធិក្នុងការរស់នៅរបស់អ៊ុយក្រែន ក៏ដូចជាសេរីភាព អធិបតេយ្យភាព និងឯករាជ្យភាពរបស់ខ្លួន ដោយទាំងនេះក្នុងគោលបំណងនៃសន្តិភាពដ៏ត្រឹមត្រូវយុត្តិធម៌ និងយូរអង្វែង។<ref>{{cite web |last1=Rappeport |first1=Alan |title=G7 Finance Ministers Show Unity in Support of Ukraine Against Russia |url=https://www.nytimes.com/2025/05/22/us/politics/g7-unity-ukraine-against-russia.html |website=The New York Times |date=22 May 2025}}</ref> [[File:Kim Jong-un and Vladimir Putin (2023-09-13) 01-res.jpg|thumb|ជំនួបរវាង[[គីម ជុងអ៊ុន]] និងពូទីននៅ[[កូស្មូដ្រុមវ៉ូស្តូឈ្នី]]ក្នុងឆ្នាំ២០២៣]] បន្ទាប់ពីចំណាយលើអាវុធធុនធ្ងន់ និងគ្រាប់កាំភ្លើងមីស៊ីលអស់ជាច្រើនខែមក សហព័ន្ធរុស្ស៊ីក៏បានទទួលដ្រូន សម្ភារៈសឹកផ្សេងៗ និងកាំភ្លើងធំជាច្រើនពីប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាការនាំចូលនូវរថក្រោះនិងរថពាសដែកផ្សេងៗពីប្រទេស[[បេឡារុស]]ផងដែរ ហើយថែមទាំងគ្រោងធ្វើពាណិជ្ជកម្មគ្រាប់កាំភ្លើងមីស៊ីលពីកូរ៉េខាងជើង និងមីស៊ីលបាលីស្ទីកពីអ៊ីរ៉ង់ទៀតផង។<ref>{{Cite web|date=18 October 2022|first=Patrick |last=Wintour|title=Iran agrees to supply missiles as well as drones to Russia|url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/18/iran-agrees-to-supply-missiles-as-well-as-drones-to-russia |access-date=14 August 2025|website=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Nissenbaum |first1=Dion |last2=Faucon |first2=Benoit |date=24 April 2023 |title=Iran Ships Ammunition to Russia by Caspian Sea to Aid Invasion of Ukraine |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/iran-ships-ammunition-to-russia-by-caspian-sea-to-aid-invasion-of-ukraine-e74e8585 |access-date=14 August 2025 |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite web|date=3 November 2022|title=British Defense Ministry: Russia loses 40 armored assault vehicles a day in Ukraine|url=https://meduza.io/en/news/2022/11/03/british-defense-ministry-russia-loses-40-armored-assault-vehicles-a-day-in-ukraine |access-date=14 August 2025 |website=Meduza}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Parfonov |first=Hlib |date=9 November 2022 |title=Grouping of Russian Units in Belarus Continues to Swell |url=https://jamestown.org/program/grouping-of-russian-units-in-belarus-continues-to-swell/ |journal=Eurasia Daily Monitor |volume=19 |issue=167}}</ref><ref>{{Cite news |agency=Associated Press |date=7 September 2022 |title=North Korean ammo will stretch Russia's supply, but with clear limits and drawbacks |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/07/1121477374/north-korean-ammo-will-stretch-russias-supply-but-with-clear-limits-and-drawback |access-date=14 August 2025}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកធ្លាប់​បាន​ចោទ​ប្រទេសចិន​ថា​​ផ្តល់​ជំនួយបច្ចេកវិទ្យា​យោធាដល់​រុស្ស៊ី​ ខណៈចិនបានច្រានចោលការចោទប្រកាន់​នេះជាច្រើនលើក។ អាមេរិក​ក៏បាន​ដាក់​ទណ្ឌកម្ម​លើក្រុមហ៊ុន​ចិន​មួយ​ដែរ ដែលបាន​ផ្តល់​រូបភាព​ផ្កាយរណប​ដល់​កងកម្លាំង​ស៊ីឈ្នួល​រុស្ស៊ី​ដែលកំពុង​ប្រយុទ្ធ​នៅ​អ៊ុយក្រែន។<ref>{{Cite news |date=4 March 2022 |title=Ukraine war: What support is China giving Russia? |language=en-GB|work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/60571253 |access-date=12 March 2023}}</ref> ====អង្គការសហប្រជាជាតិ==== [[File:Зустріч Президента України з Генеральним секретарем ООН 36.jpg|thumb|ជំនួបរវាងអគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិ លោក[[អាន់តូនីអូ ហ្គូតេរ៉េស]] និងគណៈប្រតិភូប្រធានាធិបតីអ៊ុយក្រែនលោកវ៉ូឡូឌីមីរ ហ្សេឡេនស្គី ក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ២០២២។]] នៅថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ]]បានបរាជ័យក្នុងការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចព្រាងមួយដែលនឹង "បង្ហាញពីការខកចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការឈ្លានពានដោយសហព័ន្ធរុស្ស៊ី" លើអ៊ុយក្រែន។ ក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកទាំង ១៥ រដ្ឋនៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ ក្នុងនោះមាន ១១ រដ្ឋបានបោះសំឡេងគាំទ្រ ខណៈពេលដែលប្រទេសចំនួន ៣ បានបោះសំឡេងអនុប្បវាទ។ សេចក្តី​សម្រេចព្រាង​នោះត្រូវ​បាន​បរាជ័យ​ដោយសារ​ការបោះឆ្នោត​វេតូ​ដោយ​ប្រទេសរុស្ស៊ីផ្ទាល់។<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/press/en/2022/sc14808.doc.htm |title=Security Council Fails to Adopt Draft Resolution on Ending Ukraine Crisis, as Russian Federation Wields Veto |date=25 February 2022 |publisher=[[អង្គការសហប្រជាជាតិ|United Nations]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/whatsinblue/2022/02/ukraine-vote-on-draft-resolution.php |title=Ukraine: Vote on Draft Resolution |date=25 February 2022 |website=Security Council Report}}</ref> ដោយសារតែស្ថានភាពជាប់គាំងបែបនេះ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខក៏បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយផ្សេងទៀតដើម្បីកោះប្រជុំ[[មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|មហាសន្និបាត]]បើក[[សម័យប្រជុំអាសន្នពិសេសលើកទី១១ នៃមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ|សម័យប្រជុំអាសន្នពិសេសលើកទី១១]]។<ref>{{cite web |last=Nichols |first=Michelle |title=U.N. Security Council calls rare General Assembly session on Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/un-security-council-calls-rare-general-assembly-session-ukraine-2022-02-27/|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220227/https://www.reuters.com/world/un-security-council-calls-rare-general-assembly-session-ukraine-2022-02-27/|archive-date=28 February 2022 |work=Reuters |date=27 February 2022}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ មហាសន្និបាតក៏បានបោះឆ្នោតសម្ដែងនូវការសោកស្ដាយ "ដោយពន់ពេកបំផុត" ចំពោះការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីប្រឆាំងនឹងអ៊ុយក្រែនដោយមានសំឡេងបោះឆ្នោតគាំទ្រចំនួន ១៤១ ទល់នឹងសំឡេងប្រឆាំង ៥ និង ៣៥ អនុប្បវាទ។<ref name="generalassembly">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/02/united-nations-russia-ukraine-vote|title=UN votes to condemn Russia's invasion of Ukraine and calls for withdrawal|first=Julia|last=Borger|work=The Guardian|date=2 March 2022|access-date=15 August 2025}}</ref> សេចក្ដីសម្រេចនោះផងដែរបានអំពាវនាវឱ្យសហព័ន្ធរុស្ស៊ី "បញ្ឈប់ជាបន្ទាន់នូវការប្រើប្រាស់កម្លាំងរបស់ខ្លួនប្រឆាំងនឹងអ៊ុយក្រែន" និង "ដកទ័ពចេញជាបន្ទាន់ ទាំងស្រុង និងដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌ"។<ref name="generalassembly" /> ប្រទេសចំនួនប្រាំដែលបានបោះឆ្នោតប្រឆាំងសេចក្ដីសម្រេចនោះរួមមាន រុស្ស៊ី បេឡារុស [[បាស្សនិយមស៊ីរី|ស៊ីរី]] កូរ៉េខាងជើង និង[[អេរីត្រេ]]។<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/un-general-assembly-including-israel-votes-overwhelmingly-to-condemn-russia/|title=UN General Assembly, including Israel, votes overwhelmingly to condemn Russia|work=The Times of Israel|date=2 March 2022|access-date=15 August 2025}}</ref> នៅថ្ងៃទី៤ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២២ [[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចមួយដោយមានសំឡេងគាំទ្រ ៣២ ទល់នឹងសំឡេងប្រឆាំង ២ និង ១៣ អនុប្បវាទ ដោយអំពាវនាវឱ្យមានការដកកងទ័ពរុស្ស៊ី និងក្រុមប្រដាប់អាវុធដែលគាំទ្រដោយរុស្ស៊ីពីទឹកដីអ៊ុយក្រែន និងការផ្ដល់ជំនួយមនុស្សធម៌ទៅដល់ប្រជាជនដែលត្រូវការជំនួយ។ សេចក្ដីសម្រេចមួយនេះផងដែរក៏បានបង្កើតគណៈកម្មាការមួយឡើងដើម្បីស៊ើបអង្កេតលើការរំលោភសិទ្ធិនានាក្នុងអំឡុងពេលការវាយប្រហារយោធាពីរុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite news |url=https://news.un.org/en/story/2022/03/1113292 |title=Human Rights Council to establish Commission of Inquiry on Ukraine |publisher=[[អង្គការសហប្រជាជាតិ|UN News]] |date=4 March 2022 |access-date=15 August 2025 |archive-date=4 មីនា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304214034/https://news.un.org/en/story/2022/03/1113292 |url-status=dead }}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ២០២២ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចថ្កោលទោសលើប្រជាមតិរុស្ស៊ីកាត់ទឹកដីអ៊ុយក្រែនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់ ដោយមានសំឡេងគាំទ្រ ១៤៣ សំឡេងប្រឆាំង ៥ (បេឡារុស កូរ៉េខាងជើង [[នីការ៉ាក្វា]] រុស្ស៊ី ស៊ីរី) និងសំឡេងអនុប្បវាទ ៣៥។<ref>{{cite web |title=With 143 Votes in Favour, 5 Against, General Assembly Adopts Resolution Condemning Russian Federation's Annexation of Four Eastern Ukraine Regions |url=https://press.un.org/en/2022/ga12458.doc.htm |website=United Nations |date=12 October 2022 |access-date=15 សីហា 2025 |archivedate=18 តុលា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221018211154/https://press.un.org/en/2022/ga12458.doc.htm |url-status=dead }}</ref> ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} ==អានបន្ថែម== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{refbegin}} * {{Cite journal|last=Bowen|first=Andrew|date=2017|title=Coercive Diplomacy and the Donbas: Explaining Russian Strategy in Eastern Ukraine|journal=[[Journal of Strategic Studies]]|volume=42|issue=3–4|pages=312{{ndash}}343|doi=10.1080/01402390.2017.1413550|s2cid=158522112|ref=none}} * Marples, David R. ed. ''The War in Ukraine's Donbas: Origins, Contexts, and the Future'' (2022) [https://www.amazon.com/War-Ukraines-Donbas-Origins-Contexts/dp/9633865972/ excerpt] {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|auto=yes}} * {{Britannica|2204815|Russia-Ukraine War}} * [https://www.rulac.org/browse/conflicts/international-armed-conflict-in-ukraine អានអំពីជម្លោះប្រដាប់អាវុធអន្តរជាតិនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[នីតិរដ្ឋក្នុងគម្រោងជម្លោះប្រដាប់អាវុធ|Rule of Law in Armed Conflicts Project]] * [https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ukraine អានព័ត៌មានផ្សេងៗអំពីជម្លោះនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[ក្រុមប្រឹក្សាទំនាក់ទំនងបរទេស|Council on Foreign Relations]] * [https://news.google.com/topics/CAAqKAgKIiJDQkFTRXdvS0wyMHZNRjk0Tm1RMWVCSUZaVzR0UjBJb0FBUAE អានព័ត៌មានផ្សេងៗអំពីសង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[ហ្គូហ្គលព័ត៌មាន|Google News]] * [https://www.bbc.com/news/world-60525350 អានព័ត៌មានផ្សេងៗអំពីសង្គ្រាមនៅអ៊ុយក្រែន] នៅឯ [[BBC News Online]] * [https://liveuamap.com/ Ukraine interactive map] នៅ​ឯ [[Live Universal Awareness Map]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន]] l4pscoyka240ev29pg35hxqa4h2ewrl 0 53236 334883 334766 2026-05-02T02:43:10Z TheRandomGoober 27248 /* មេសា */ 334883 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្ស និងសហស្សវត្សរ៍|សហស្សវត្សរ៍]]''' |[[សហស្សវត្សរ៍ទី ៣]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្សរ៍ និងសហស្សវត្សរ៍|សតវត្សរ៍]]''' |[[សតវត្សរ៍ទី ២១]] |- |'''[[បញ្ជីនៃទសវត្សរ៍ សតវត្សរ៍ និងសហស្សវត្សរ៍|ទសវត្សរ៍]]''' |[[ទសវត្សរ៍ ២០២០|ឆ្នាំ ២០២០]] |- |'''[[បញ្ជីឆ្នាំ|ឆ្នាំ]]''' | [[ឆ្នាំ ២០២៣|២០២៣]] • [[ឆ្នាំ ២០២៤|២០២៤]] • [[ឆ្នាំ ២០២៥|២០២៥]] • [[ឆ្នាំ ២០២៦|គ.ស. ២០២៦]] • [[ឆ្នាំ​ ២០២៧|២០២៧]] • [[ឆ្នាំ ២០២៨|២០២៨]] • [[ឆ្នាំ ២០២៩|២០២៩]] |} {| class="infobox" style="width:20em;" |- style="text-align:center;" ! colspan="2" style="background: #ABCDEF;" |ឆ្នាំ ២០២៦ ក្នុង​ប្រតិទិន​ផ្សេងៗ |- |'''[[ពុទ្ធសករាជ]]''' |២៥៧០ |- style="vertical-align:top;" |'''[[ប្រតិទិនហ្គ្រេហ្គោរៀន|ប្រតិទិនគ្រីកូរី]]''' |២០២៦ ''MMXXVI'' |- |'''[[Ab urbe condita]]''' |២៧៧៩ |- |'''[[ប្រតិទិនអាមេនី]]''' |១៤៧៥ ԹՎ ՌՆՀԵ |- |'''[[ប្រតិទិនអាស៊ីរី]]''' |៦៧៧៦ |- |'''[[ប្រតិទិនបាហៃ]]''' |១៨២–១៨៣ |- |'''[[ប្រតិទិនសាកាបាលី]]''' |១៩៤៧–១៩៤៨ |- |'''[[ប្រតិទិនបេងហ្កាល់]]''' |១៤៣៣ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ែប៊ែរ]]''' |២៩៧៦ |- |'''[[រាជ្យឆ្នាំស្តេចអង់គ្លេស|រាជ្យឆ្នាំអង់គ្លេស]]''' |៤ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] – ៥ [[ឆាលស៍ទី៣|Cha. ៣]] |- |'''[[ប្រតិទិនភូមា]]''' |១៣៨៨ |- |'''[[ប្រតិទិនប៊ីហ្សង់តាំង]]''' |៧៥៣៤–៧៥៣៥ |- |'''[[ប្រតិទិនចិន]]''' |甲辰年 <small>([[រោង]] ធាតុឈើ)</small> ៤៧២៣ ឬ ៤៥១៦   ''— ដល់ —'' 乙巳年 <small>([[មមី]] ធាតុភ្លើង)</small> ៤៧២៤ ឬ ៤៥១៧ |- |'''[[ប្រតិទិនកូបទិក]]''' |១៧៤២–១៧៤៣ |- |'''[[ប្រតិទិនឌីស្កតដ៍]]''' |៣១៩២ |- |'''[[ប្រតិទិនអេត្យូពី]]''' |២០១៨–២០១៩ |- |'''[[ប្រតិទិនហេប្រឺ]]''' |៥៧៨៦–៥៧៨៧ |- |'''[[ប្រតិទិនហិណ្ឌូ]]''' |២០៨២–២០៨៣ <small>([[វិក្រមសម្វត]])</small> ១៩៤៧–១៩៤៨ <small>([[ប្រតិទិនជាតិឥណ្ឌា|សកសម្វត]])</small> ៥១២៦–៥១២៧ <small>([[កលិយុគ]])</small> |- |'''[[ប្រតិទិនអូឡូសែន]]''' |១២០២៦ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីហ្គបូ]]''' |១០២៦–១០២៧ |- |'''[[ប្រតិទិនអ៊ីរ៉ង់]]''' |១៤០៤–១៤០៥ |- |'''[[ប្រតិទិនឥស្លាម]]''' |១៤៤៧–១៤៤៨ |- |'''[[ប្រតិទិនជប៉ុន]]''' |[[រេវ៉ា|សករាជរេវ៉ា ៨]] <small>(令和８年)</small> |- |'''[[ប្រតិទិនជ្វា]]''' |១៩៥៩–១៩៦០ |- |'''[[ប្រតិទិនជូឆេ]]''' |១១៥ |- |'''[[ប្រតិទិនជូលាន]]''' |គ្រីកូរីដក ១៣ ថ្ងៃ |- |'''[[ប្រតិទិនកូរ៉េ]]''' |៤៣៥៩ |- |'''[[ប្រតិទិនសាធារណរដ្ឋចិន|ប្រតិទិនមីនគួ]]''' |ROC ១១៥ <small>民國115年</small> |- |'''[[ប្រតិទិនណានក្សាហ៊ី]]''' |៥៥៨ |- |'''[[ប្រតិទិនសុរិយគតិថៃ]]''' |២៥៦៩ |- |'''[[ប្រតិទិនទីបេ]]''' |ཤིང་མོ་སྦྲུལ་ལོ <small>([[រោង]]ញីធាតុឈើ)</small> ២១៥២ ឬ ១៧៧១ ឬ ៩៩៩    ''— ដល់ —'' མེ་ཕོ་རྟ་ལོ་ <small>([[មមី]]ញីធាតុឈើ)</small> ២១៥៣ ឬ ១៧៧២ ឬ ១០០០ |- |'''[[ម៉ោងយូនីក|ម៉ោងយូនីក]]''' |១៧៦៧២២៥៦០០ – ១៧៩៨៧៦១៤៩៩ |} '''គ.ស. ២០២៦''' ត្រូវ​នឹង ព.ស. ២៥៧០ ជាឆ្នាំសកលចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ តាម[[ប្រតិទិនគ្រីកូរី]] ហើយជាឆ្នាំទី ២០២៦ នៃ[[សកលសករាជ]] និង[[គ្រិស្តសករាជ]]។ * ឆ្នាំ[[មមី]] អដ្ឋស័ក ចុល្លសករាជ ១៣៨៨ (ថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ជាថ្ងៃឡើងស័ក)។ * ឆ្នាំទី ៧ ក្នុង[[ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ២០២០]], ឆ្នាំទី ២៦ ក្នុង[[សតវត្សរ៍ទី២១]] និងឆ្នាំទី ២៥ ក្នុង[[សហស្សវត្សរ៍ទី ៣]]។ នៅក្នុងឆ្នាំនេះ គេសង្កេតឃើញមានជម្លោះប្រដាប់អាវុធថ្មីៗផ្ទុះឡើងនៅក្នុងទ្វីបអាមេរិក និងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅដើមខែមករា សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើម[[អន្តរគមន៍សហរដ្ឋអាមេរិកនៅវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៦|ប្រតិបត្តិការយោធា]]នៅក្នុងប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា និងជាលទ្ធផល​បានចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីកំពុងកាន់អំណាច លោក[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]]។ អន្តរាគមន៍នេះបានបង្កឱ្យមានការបិទផ្លូវនាំចេញប្រេងរបស់ប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ដែលបន្តរុញច្រានឱ្យកើតមាន[[វិបត្តិគុយបាឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិប្រេង]]នៅក្នុងប្រទេសគុយបា។ ចូលមកដល់ខែកុម្ភៈ ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសចូលក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះបើកចំហរ]]វាងប្រទេសទាំងពីរ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបង្ក្រាបរបស់អាជ្ញាធរអ៊ីរ៉ង់លើ[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ចលនាបាតុកម្មមហាជន]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានរួមគ្នាផ្តើម[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់]]នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ជាមួយនឹង[[ឃាតកម្មលើអាលី ហាមេនៃ|ការធ្វើឃាតមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]][[អាលី ហាមេនៃ]] ហើយជាលទ្ធផលនៃជម្លោះនេះ សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកត្រូវទទួលរងនូវសោកនាដកម្មធ្ងន់ធ្ងរ ក្រោយអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់ប្រហារសងសឹកលើប្រទេសក្នុងតំបន់ជាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិក ក៏ដូចជាការបិទ[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]។ នៅក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាវិញ បេសកកម្មហោះកាត់ឋានព្រះច័ន្ទ [[អារតេមីស ២]] របស់[[អង្គការណាសា|ណាសា]]បានក្លាយជាប្រធានបទដ៏ពេញនិយមមួយ ដោយវាត្រូវជាបេសកកម្មដែលពាំនាំមនុស្សចេញពីគន្លងផែនដីទាបដំបូងគេចាប់តាំងពីបេសកកម្ម[[អាប៉ូឡូ ១៧]] កាលពីឆ្នាំ១៩៧២ មក។ [[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត]]បានបន្តអភិវឌ្ឍទៅមុខ ដោយមានការផ្តោតច្រើនឡើងៗលើមាត្រដ្ឋានម៉ូឌែល ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងកម្មវិធីពាណិជ្ជកម្មផ្សេងៗ។ ខណៈពេលដែលគម្រោងប្រជាប្រិយមួយចំនួនដូចជា [[សូរ៉ា]] របស់[[អូផិនអេអាយ]]ត្រូវបានបញ្ឈប់ដំណើរការពិតមែនក្ដី យ៉ាងណា[[បញ្ញាសិប្បនិម្មិតជំនាន់ថ្មី]] រួមទាំងគំរូវាយអក្សរបង្កើតជាវីដេអូ នៅតែបន្តវិវត្តទៅមុខដដែរ។ ==មេដឹកនាំកម្ពុជា== {{ដើមចំបង|បញ្ជីមេដឹកនាំរដ្ឋប្រចាំសតវត្សរ៍ទី២១}} {| class="wikitable" !ព្រះ​ឆាយា​ល័ក្ខណ៍/រូបថត !តំណែង !នាម |- |[[File:Ceremonial Reception of the King of Cambodia, Norodom Sihamoni on May 30, 2023 (3x4 cropped).jpg|115x115px]] |[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី]]''' |- |[[File:Hun Manet on May 30, 2025 (cropped 2).jpg|124x124ភីកសែល]] |[[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |'''[[ហ៊ុន ម៉ាណែត|សម្ដេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត]]''' |} ==ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ== ===មករា=== * ១ មករា ** ប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]​បាន​ចាប់អនុម័ត​ប្រើ[[អឺរ៉ូ|ប្រាក់​អឺរ៉ូ]] ដោយ​ក្លាយ​ខ្លួនជា​រដ្ឋ​សមាជិក​ទី ២១ នៃ​[[ហ្សូន​អឺរ៉ូ]]។<ref>{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=July 8, 2025 |publisher=Council of the European Union |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/}}</ref> ** ប្រទេស[[ស៊ីប]]បានចាប់ផ្តើមតួនាទីក្នុងនាមជា[[ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាសហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>{{Cite web |date=2025-12-31 |title=Cyprus promises 'new approach' during EU Council presidency |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/4075519-cyprus-promises-new-approach-during-eu-council-presidency.html |access-date=2026-01-01 |website=www.ukrinform.net }}</ref> ** មនុស្សចំនួន ៤១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ១១៦ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុង[[គ្រោះអគ្គិភ័យបារនីយដ្ឋាននៅក្រង់ម៉ុងតាណាឆ្នាំ២០២៥|គ្រោះអគ្គិភ័យឆាបឆេះបារនីយដ្ឋាន]]មួយកន្លែងក្នុងក្រុង[[ក្រង់-ម៉ុងតាណា]]នៃប្រទេស[[ស្វីស]]។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/01/several-dead-and-injured-in-explosion-swiss-ski-resort-town-crans-montana-police-say |title=Several dead and injured in explosion at Swiss ski resort town Crans-Montana, police say |work=The Guardian|accessdate=3 January 2026|date=1 January 2026}}</ref> * ៣ មករា ** [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានបើក[[ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើវេណេស៊ុយអេឡាឆ្នាំ២០២៥|ការវាយប្រហារតាមអាកាស]]ជាច្រើនសារទៅលើទីតាំងយ៉ាងច្រើនកន្លែងនៅទូទាំងតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេស[[វេណេស៊ុយអេឡា]] ហើយបានចាប់ខ្លួនប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា លោក[[នីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ]] រួមជាមួយនឹងភរិយាគឺលោកស្រី[[ស៊ីលីយ៉ា ហ្វ្លរ៉េស]]។<ref>{{cite web|title=Trump says Venezuela's Maduro captured after strikes|url=https://www.reuters.com/world/americas/loud-noises-heard-venezuela-capital-southern-area-without-electricity-2026-01-03/|access-date=2026-01-03|publisher=Reuters}}</ref> ** ប្រទេស[[គីនេអេក្វាទ័រ]]បានផ្លាស់ប្ដូររដ្ឋធានីពី[[ម៉ាឡាបូ]]ទៅ[[ស៊ីយូដាដដេឡាប៉ាស]]។<ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/04/equatorial-guinea-relocates-capital-to-ciudad-de-la-paz_6749064_4.html|title=Equatorial Guinea relocates capital to Ciudad de la Paz|date=January 4, 2026|via=Le Monde}}</ref> * ៥ មករា – លោកស្រី[[ឌែលស៊ី រ៉ូឌ្រីហ្គែស]]បានស្បថឡើងកាន់តំណែងជា[[ប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា|ប្រធានាធិបតីស្តីទី]]ផ្លូវការនៃប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា ក្រោយពីការចាប់ខ្លួនលោកនីកូឡាស ម៉ាឌូរ៉ូ។<ref>{{Cite news |date=5 January 2026 |title=Delcy Rodriguez formally sworn in as Venezuela's interim presiden |url=https://www.reuters.com/world/americas/delcy-rodriguez-formally-sworn-venezuelas-interim-president-2026-01-05/ |work=Reuters}}</ref> * ៦ មករា – [[ការវាយលុកស៊ីរីភាគឦសានឆ្នាំ២០២៦|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]បានផ្ទុះឡើងរវាងកងកម្លាំងនៃរដ្ឋាភិបាលស៊ីរី និងក្រុមប្រដាប់អាវុធឃឺដគឺ [[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]]។<ref>{{cite web | title=SYRIA Displacement resulting from conflict escalation in Aleppo | url=https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20260115_ACAPS_Syria_-_escalation_of_conflict.pdf | access-date=2026-02-12}}</ref> * ៧ មករា – សហរដ្ឋអាមេរិកបានស្ទាក់ចាប់និងរឹបអូសនាវាដឹកប្រេង[[នាវាស្រមោល|ស្រមោល]]ចំនួនពីរគ្រឿង ដោយក្នុងនោះរួមមាននាវារុស្ស៊ីមួយគ្រឿង នៅកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការលំពែងខាងត្បូង]] ដែលជាដំណើរការបិទផ្លូវរត់ពាណិជ្ជកម្មប្រេងចេញចូលប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាដោយអាមេរិក។<ref>{{cite web |title=Venezuela Updates: U.S. Forces Seize Two Tankers; Rubio Lays Out Plan for American Control |url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/07/world/venezuela-us-trump |access-date=12 January 2026 |publisher=The New York Times}}</ref> * ៨ មករា – លោក[[ថងលូន ស៊ីស៊ូលីត]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងម្តងទៀតជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវ]] នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកដំបូងនៃ[[គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍ឡាវលើកទី១២|គណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សលើកទី១២]]។<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2026/01/lao-communist-party-chief-reappointed-for-second-term-at-national-congress/|title=Lao Communist Party Chief Reappointed For Second Term at National Congress|date=9 January 2026|access-date=12 February 2026|last1=Strangio|first1=Sebastian|publisher=The Diplomat}}</ref> * ៨–៩ មករា – [[រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់]]បានពង្រាយកងកម្លាំងសន្តិសុខដើម្បីបង្ក្រាប[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|បាតុកម្មមហាជនប្រឆាំងនឹងរបបឥស្លាម]] ដោយមានមនុស្សប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិត បើរាប់គិតត្រឹមតែថ្ងៃទី៨ និងទី៩ ហើយមានមនុស្សរាប់ពាន់នាក់ទៀតត្រូវបានអាជ្ញាធរចាប់ខ្លួនឃុំឃាំង។<ref>{{Cite news |date=12 January 2026 |title=Deaths from Iran protests reach more than 500, rights group says |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/confronting-protests-iran-vows-strike-back-if-us-attacks-2026-01-11/ |access-date=12 January 2026 |work=Reuters}}</ref> * ៩ មករា – [[យុទ្ធនាការ​​យេម៉ែនខាងត្បូងឆ្នាំ២០២៥–២០២៦]]៖ [[ក្រុមប្រឹក្សា​អន្តរកាលខាងត្បូង]]បានប្រកាស​រំលាយខ្លួន បន្ទាប់ពីបានបាត់បង់​ទឹកដី រួមទាំង​រដ្ឋធានី[[អាតាក]]​របស់ខ្លួន​។<ref>{{cite news |title=Yemeni southern separatists in Riyadh announce disputed disbanding of STC |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/yemens-separatist-southern-transitional-council-announces-its-dissolution |access-date=17 January 2026 |publisher=Al Jazeera |date=9 January 2026}}</ref> * ១១ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសភាបេណាំងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាបេណាំង]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref name="ElectionObservation">{{Cite web |title=Election Observation Benin – BRIDGE |url=https://bridge-project.org/event/election-observation/ |access-date=2026-01-12 }}</ref> * ១៤ មករា – [[ប្រតិបត្តិការអំណត់អាកទិក]] ត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងដោយប្រទេស[[ដាណឺម៉ាក]] ដោយមានការចូលរួមពីបណ្ដាប្រទេសអឺរ៉ុបជាច្រើនក្នុងការការពារកោះ[[ក្រូអិនឡង់]] ពីការគំរាមកំហែងឈ្លានពាន ឬការកាត់មហាកោះមួយនេះដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកដូណាល់ ត្រាំ។<ref>{{Cite web |title=The Danish Armed Forces expand their presence and continue exercises in Greenland in close cooperation with allies |url=https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115214727/https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-01-26 |website=Ministry of Defence |archivedate=2026-01-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260115214727/https://www.fmn.dk/en/news/2025/the-danish-armed-forces-expand-their-presence-and-continue-exercises-in-greenland-in-close-cooperation-with-allies |url-status=dead }}</ref> * ១៥–១៦ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូកង់ដាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលអ៊ូកង់ដា]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាចគឺលោក[[យ៉ូវែរី មូសេវេនី]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តកាន់អំណាច ខណៈ[[បាតុកម្មអ៊ូកង់ដាឆ្នាំ២០២៦|បាតុកម្ម]]ចោទប្រកាន់អំពីការក្លែងបន្លំសន្លឹកឆ្នោតបានផ្ទុះឡើង នាំឱ្យបាតុករស្លាប់រាប់សិបនាក់ រីឯបេក្ខជនបក្សប្រឆាំងលោក[[បូប៊ី វ៉ែញ]]វិញវិះនឹងត្រូវបានអាជ្ញាធរចាប់ជំរិតទៅហើយ។<ref>{{Cite web |date=2026-01-17 |title=Uganda: Opposition Leader Bobi Wine Forcibly Taken By Army Helicopter After Contentious Election Loss To Yoweri Museveni |url=https://www.timesnownews.com/world/uganda-opposition-leader-bobi-wine-arrested-forcibly-taken-by-army-helicopter-after-contentious-election-loss-to-yoweri-museveni-article-153461219 |access-date=2026-01-17 |website=Times Now }}</ref><ref>{{Cite web |title=Uganda election descends into deadly violence as President Yoweri Museveni looks to cling to power |url=https://news.sky.com/story/uganda-election-descends-into-deadly-violence-as-president-yoweri-museveni-looks-to-cling-to-power-13495081 |access-date=2026-01-25 |website=Sky News }}</ref> * ១៨ មករា​ – មនុស្សចំនួន ៤៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណ ២៩១ នាក់ទៀតបានរងរបួស បន្ទាប់ពីរថភ្លើងពីរគ្រឿងបានធ្លាក់ចេញពីផ្លូវរត់នៅក្បែរក្រុង[[អាដាមូស]]នៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអេស្ប៉ាញ។<ref>[https://www.nbcnews.com/world/spain/least-20-dead-dozens-injured-high-speed-trains-collide-spain-rcna254725 At least 39 dead, dozens injured after high-speed trains collide in Spain]</ref> * ១៩–២៣ មករា – [[វេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]លើកទី ៥៦ បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ដាវ៉ូស]] ប្រទេសស្វីស។<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/stories/2026/01/davos-2026-annual-meeting-what-to-expect/|title=Davos 2026: What to expect, who's coming and how to follow|website=World Economic Forum}}</ref> * ២០ មករា – [[រដ្ឋាភិបាលអន្តរកាលស៊ីរី]]បានវាយដណ្តើមកាន់កាប់[[រដ្ឋបាលស្វយ័តប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរីខាងជើង និងកើត|ទឹកដីមួយភាគធំ]]ដែលធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោម[[កងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យស៊ីរី]] បន្ទាប់ពី[[ការវាយលុកស៊ីរីភាគឦសានឆ្នាំ២០២៦|យុទ្ធនាការវាយលុក]]បានប្រព្រឹត្តិទៅអស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ មុនពេលបទឈប់បាញ់ត្រូវបានព្រមព្រៀងចូលជាធរមាន។<ref>{{cite news |title=Syria-SDF ceasefire hangs in balance after renewed clashes, faltering talks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/20/syria-sdf-ceasefire-hangs-in-balance-after-renewed-clashes-faltering-talks |work=Al Jazeera |date=20 January 2026}}</ref> * ២២ មករា – [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានដកខ្លួនចេញជាផ្លូវការពី[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]។<ref>{{cite web | title=United States Completes WHO Withdrawal | website=HHS.gov | date=2026-01-23 | url=https://www.hhs.gov/press-room/united-states-completes-who-withdrawal.html | access-date=2026-01-26}}</ref> * ២៣ មករា ** [[មហាសន្និបាតជាតិលើកទី១៤ នៃបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម|មហាសន្និបាតជាតិ]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសលោក[[តូ ឡឹម]]ឱ្យបន្តកាន់អំណាចក្នុងនាមជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាម]]។<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/vietnam-congress-communist-to-5bdceb29f3e95bf612b04f35fc329e8f|title=Vietnam’s ruling Communist Party re-elects To Lam as general secretary|date=23 January 2026|access-date=26 January 2026|last1=Ghosal|first1=Aniruddha|publisher=AP News}}</ref> ** លោកស្រី[[អ៊ីលីយ៉ាណា យូតូវ៉ា]]បានក្លាយខ្លួនជា[[ប្រធានាធិបតីប៊ុលហ្ការី|ប្រធានាធិបតី]]ស្ត្រីនៃប្រទេស[[ប៊ុលហ្ការី]]ដំបូងគេ បន្ទាប់ពីអតីតប្រធានាធិបតីលោក[[រូមែន រ៉ាដេហ្វ]]បានលាឈប់ពីតំណែង។<ref>{{cite web |date=2026-01-23 |last1=Nenov |first1=Stoyan |url=https://www.reuters.com/world/bulgarian-court-approves-president-radevs-resignation-2026-01-23/ |title=Bulgaria's Radev steps down as president, expected to launch own party |website=Reuters |access-date=26 January 2026}}</ref> * ២៥ មករា – [[ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ាឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលមីយ៉ាន់ម៉ា]]៖ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនសេរីនិងយុត្តិធម៌ [[គណបក្សសាមគ្គីភាព និងអភិវឌ្ឍន៍សហភាព]] ដែលគាំទ្រដោយក្រុមយោធាមីយ៉ាន់ម៉ា បានដណ្ដើមអាសនៈភាគច្រើនលើសលប់ទាំងនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (មីយ៉ាន់ម៉ា)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] និង[[រដ្ឋសភា (មីយ៉ាន់ម៉ា)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{cite web |date=2026-01-11 |title=Myanmar’s military holds second phase of elections amid civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/11/myanmars-military-holds-second-phase-of-elections-amid-civil-war |access-date=26 January 2026 |publisher=Al-Jazeera}}</ref> * ២៧ មករា – [[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីឥណ្ឌា–សហភាពអឺរ៉ុប]] ត្រូវបានចុះជាធរមានបន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់ការចរចាអស់រយៈពេលជិតពីរទសវត្សរ៍ ដោយកិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានលុបបំបាត់ពន្ធនាំចូលនាំចេញចំពោះផលិតផល និងសេវាកម្មជាច្រើនប្រភេទរវាងភាគីទាំងសងខាង។<ref>{{cite web | title=India and EU announce 'mother of all trade deals' | website=BBC News | date=27 January 2026 | url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crrnee01r9jo | access-date=2 February 2026}}</ref> * ២៨ មករា – ការបាក់រលំ[[អណ្តូងរ៉ែរូបាយ៉ា|អណ្តូងរ៉ែកូលតង់រូបាយ៉ា]] នៅភាគខាងកើតនៃ[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ]] បានសម្លាប់មនុស្សជាង ៤០០ នាក់។<ref>{{cite web | title=More than 200 killed in mine collapse in eastern DR Congo | website=Al Jazeera | date=2026-01-31 | url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/31/more-than-200-killed-in-mine-collapse-in-eastern-dr-congo-report | access-date=2026-02-02}}</ref> * ២៩ មករា ** [[ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី (២០១៨–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះស៊ីវិលអេត្យូពី]]៖ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុង[[តំបន់ធីក្រេ]]នៃប្រទេស[[អេត្យូពី]]រវាង[[កងកម្លាំងការពារធីក្រេ|ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធធីក្រេ]] និង[[កងកម្លាំងការពារជាតិអេត្យូពី|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិអេត្យូពី]]។<ref>{{Cite web|title=Clashes between government troops and Tigrayan forces erupt in Ethiopia|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/29/clashes-between-government-troops-and-tigrayan-forces-erupt-in-ethiopia|website=Al Jazeera|access-date=5 February 2026|first=|last=|date=29 January 2026}}</ref> ** [[កុបកម្មនៅបាឡូឈីស្ថាន]]៖ ការផ្ទុះអាវុធដាក់គ្នារវាង[[កងទ័ពរំដោះបាឡូឈីស្ថាន]] និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប៉ាគីស្ថាន]]នៅក្នុងស្រុកមួយចំនួននៃ[[ខេត្តបាឡូឈីស្ថាន]] ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន បានបង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់យ៉ាងតិច ២២៥ នាក់។<ref name="dawn">{{cite web |last=Zehri Shahid|first=Abdullah|title=Security forces kill 22 more terrorists in Balochistan, taking 48-hour total tally to 177|url=https://www.dawn.com/news/1970602/balochistan-residents-face-difficulties-as-mobile-internet-services-remain-suspended-for-3rd-day|website=Dawn|access-date=5 February 2026|date=2 February 2026}}</ref> * ៣០ មករា – ឯកសារ[[សំណុំរឿងអែបស្ទីន]]ប្រមាណជាងបីលានទំព័រត្រូវបាន[[ក្រសួងយុត្តិធម៌ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រសួងយុត្តិធម៌អាមេរិក]]បញ្ចេញផ្សាយជាសាធារណៈ ដោយក្នុងនោះមានលេច[[បញ្ជីរាយនាមបុគ្គលមាននៅក្នុងសំណុំរឿងអែបស្ទីន|ឈ្មោះឥស្សរជនល្បីៗជាច្រើន]]នៅជុំវិញពិភពលោក។<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=Millions of Jeffrey Epstein files released by US justice department |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cevnmxyy4wjo |access-date=2026-02-12 |website=BBC News }}</ref> ===កុម្ភៈ=== * ១ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកាឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលកូស្តារីកា]]៖ លោកស្រី[[លៅរ៉ា ហ៊្វែរណាន់ដេសឌែលហ្កាដូ]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជា[[ប្រធានាធិបតីកូស្តារីកា|ប្រធានាធិបតីថ្មីនៃប្រទេសកូស្តារីកា]] ហើយ[[គណបក្សអធិបតេយ្យប្រជាជន (កូស្តារីកា)|គណបក្ស]]របស់លោកស្រីផងដែរបានបន្តយកឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភានីតិបញ្ញត្តិកូស្តារីកា|សភានីតិបញ្ញត្តិ]]។<ref>{{Cite web |last=Mora |first=Carlos |date=2024-11-28 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) TSE fija cronograma para elecciones nacionales de 2026 |url=https://crhoy.com/tse-fija-cronograma-para-elecciones-nacionales-de-2026/ |access-date=2025-02-02 |website=CR Hoy }}</ref> * ៣ កុម្ភៈ – ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនិយមឥស្លាមហៅ [[បូកូហារ៉ាម]] បានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើភូមិចំនួនពីរនៅក្នុងរដ្ឋ[[ក្វារ៉ា]]នៃប្រទេស[[នីហ្សេរីយ៉ា]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ចំនួន ១៦២ នាក់។<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Islamic militants kill at least 162 people in attacks on 2 villages in Nigeria, lawmaker says |url=https://apnews.com/article/nigeria-attack-katsina-security-north-057f3997877d7e2cf9e79dfcd596f868 |access-date=2026-02-09 |website=AP News }}</ref> * ៥ កុម្ភៈ – សន្ធិសញ្ញា[[ស្តាតថ្មី]] (''New START'') កំណត់ចំនួន[[អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ]]រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងរុស្ស៊ីបានផុតសុពលភាព។<ref name="n935">{{Cite web |date=February 4, 2024 |title=New START to Expire in Two Years as Russia Refuses Talks |url=https://www.armscontrol.org/blog/2024-02/nuclear-disarmament-monitor |access-date=2026-02-04 |publisher=Arms Control Association}}</ref> * ៦ កុម្ភៈ – មនុស្សប្រមាណ ៣១ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងប្រមាណ ១០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍បំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតមួយនៅឯព្រះវិហារឥស្លាមខាឌីចាទូលគូប្រានៅទីក្រុង[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=More than 20 killed in blast at Pakistan mosque, officials say |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg7y7gz2835o |access-date=2026-02-09 |website=www.bbc.com }}</ref> * ៦–២២ កុម្ភៈ – [[កីឡាអូឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២៦|កីឡាអូឡាំពិករដូវរងា]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[មីឡាន]] និង[[កូរទីណាដាំប៉ែតហ្សូ]] ប្រទេស[[អ៊ីតាលី]]។<ref>{{Cite web |last=Dreier |first=Frederick |date=2026-02-05 |title=We’re Watching the 2026 Winter Olympics for These Thrilling Events |url=https://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/snow-sports/cortina-winter-olympics-events/ |access-date=2026-02-09 |website=Outside }}</ref> * ៨ កុម្ភៈ ** [[ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុនឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលជប៉ុន]]៖ លោកស្រី[[សាណាអិ តាកាអ៊ិឈិ]]ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីកំពុងកាន់អំណាច បានឈ្នះសំឡេងឆ្នោតភ្លូកទឹកភ្លូកដី និងបានកាន់កាប់អាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ជប៉ុន)|សភាតំណាងរាស្ត្រជប៉ុន]]។<ref>{{cite news |first1=Tamiyuki |last1=Kihara |first2=Yoshifumi |last2=Takemoto |first3=John |last3=Geddie |date=14 January 2026 |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-pm-takaichi-mulls-feb-8-snap-election-yomiuri-reports-2026-01-13/ |title=Japan PM readies snap election, February 8 ballot eyed |publisher=Reuters |location=Tokyo |access-date=9 February 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសកលថៃឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកល]] និង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[អនុទិន ជាញវីរកូល]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (ថៃ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] ខណៈប្រជាមតិដើម្បីចាប់ផ្តើមព្រាង[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញថៃ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ថ្មីត្រូវបានអនុម័ត។<ref>{{Cite news |last=Tanakasempipat |first=Patpicha |date=2025-12-11 |title=Thailand Heads for Election as PM Set to Dissolve Parliament |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-12-11/thai-pm-plans-to-dissolve-parliament-to-pave-way-for-early-vote?taid=693ae483812a0300017aa4a0 |access-date=2026-02-09 |work=Bloomberg }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់]]៖ បេក្ខជន[[គណបក្សសង្គមនិយម (ព័រទុយហ្កាល់)|គណបក្សសង្គមនិយម]] លោក[[អាន់តូនីញ៉ូ​ ចូសេសេគូរូ]] ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជា[[ប្រធានាធិបតីព័រទុយហ្កាល់]]ថ្មីនៅក្នុងការបោះឆ្នោតជុំទីពីរ ដោយបានផ្តួលមេដឹកនាំគណបក្សស្ដាំនិយម[[ឆ្កេហ្កា]]គឺ លោក[[អានដ្រេ វេនធូរ៉ា]]។<ref>{{Cite news |last1=Khalip |first1=Andrei |last2=Goncalves |first2=Sergio |date=2026-02-08 |title=Portugal elects Socialist as president by landslide |url=https://www.reuters.com/world/portugal-votes-presidential-runoff-with-socialist-poised-victory-2026-02-08/ |access-date=2026-02-09 |work=Reuters }}</ref> * ១១ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលបាបាដឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលបាបាដ]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រី​កាន់អំណាច លោកស្រី[[មីយ៉ា មត្លីយ៍]] និង[[គណបក្សពលករបាបាដ]]របស់លោកស្រីបានដណ្ដើមយកឈ្នះ​អាសនៈ​ទាំងអស់នៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (បាបាដ)|រដ្ឋ​សភា​ជាតិ]]។<ref>{{Cite news |last1=Duncan |first1=Natricia |last2=Mounsey |first2=Calville |date=2026-02-11 |title=Mia Amor Mottley on course for third term, as Barbados heads to the polls |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/11/mia-amor-mottley-on-course-for-third-term-as-barbados-heads-to-the-polls |access-date=2026-02-13 |work=The Guardian }}</ref> * ១២ កុម្ភៈ – [[ការបោះឆ្នោតសកលបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកល]] និង[[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបង់ក្លាដែសឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញបង់ក្លាដែស]]៖ [[គណបក្សជាតិនិយមបង់ក្លាដែស]]ដឹកនាំដោយលោក[[តារីគ រ៉ះម៉ាន់]]បានឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាជាតិ (បង់ក្លាដែស)|សភាជាតិ]] ខណៈប្រជាមតិ​លើ​[[ធម្មនុញ្ញ​ខែកក្កដា]]​ត្រូវបាន​អនុម័ត។<ref>{{Cite web |last=Alam |first=Julhas |last2=Saaliq |first2=Sheikh |last3=español |first3=SHONAL GANGULY Leer en |date=2026-02-12 |title=Bangladesh votes in its first election since the 2024 Gen Z uprising that ousted Hasina |url=https://apnews.com/article/bangladesh-election-hasina-bnp-3662258dc5c44535c839e7bcc4baed43 |access-date=2026-02-17 |website=AP News }}</ref> * ១៣–១៥ កុម្ភៈ – [[សន្និសីទសន្តិសុខទីក្រុងមុយនិចលើកទី៦២]] បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web|url=https://securityconference.org/en/|title=Munich Security Conference|website=securityconference.org}}</ref> * ១៧ កុម្ភៈ – [[ប្រធានាធិបតីប៉េរូ]] លោក[[ហូសេ ហេរី]]ត្រូវបាន[[សមាជនៃសាធារណរដ្ឋប៉េរូ|សមាជជាតិ]]បោះឆ្នោតដកសិទ្ធិអំណាចជាប្រធានាធិបតី ខណៈលោក[[ហូសេ ម៉ារីយ៉ា បាល់កាហ្សារ]]ត្រូវបានសមាជបោះឆ្នោតតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីថ្មីនៅថ្ងៃបន្ទាប់។<ref>{{Cite web |date=2026-02-17 |title=Peru’s leader José Jerí ousted over ‘Chifa-gate’ scandal, as presidential ‘curse’ strikes again |url=https://www.cnn.com/2026/02/17/americas/peru-president-jose-jeri-ousted-intl-latam |access-date=2026-02-18 |website=CNN }}</ref><ref>{{cite news |last1=Elliott |first1=Lucinda |last2=Siniawski |first2=Natalia |title=Peru installs Jose Balcazar as interim president after Jeri ousted in political upheaval |url=https://www.reuters.com/world/americas/peru-congress-elects-jose-balcazar-new-interim-president-2026-02-19/ |access-date=19 February 2026 |work=Reuters |date=19 February 2026}}</ref> * ២២ កុម្ភៈ ** [[គីម ជុងអ៊ុន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងបន្តជា[[អគ្គលេខាធិការនៃគណបក្សពលករកូរ៉េ]] នៅក្នុង[[សមាជនៃគណបក្សពលករកូរ៉េលើកទី៩|សមាជជាតិលើកទី៩]]។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg18588mdko|title=Kim Jong Un re-appointed leader of North Korea's ruling party|date=23 February 2026|access-date=24 February 2026|last1=Koh|first1=Ewe|publisher=BBC News}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាឡាវឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាឡាវ]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{Cite web |title=Lao PDR Sets February 22, 2026, for National and Provincial Elections |url=https://kpl.gov.la/detail.aspx?id=95854 |access-date=2026-02-23 |website=KPL }}</ref> ** [[ប្រតិបត្តិការហាលីស្កូឆ្នាំ២០២៦|ប្រតិបត្តិការហាលីស្កូ]]៖ ប្រតិបត្តិការយោធាដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្រុង[[តាប៉ាល់បា]] រដ្ឋ[[ហាលីស្កូ]] ប្រទេស[[ម៉ិកស៊ិក]] បានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតមេដឹកនាំក្រុម[[ការតែលហាលីស្កូជំនាន់ថ្មី]]ឈ្មោះ [[ណេមេស៊ីអូ អូសេហ្គេរ៉ា ស៊ែរវ៉ាន់តេស|ណេមេស៊ីអូ អូសេហ្គេរ៉ា "អែលមេនឆូ" ស៊ែរវ៉ាន់តេស]]។<ref>{{Cite web |last=McCluskey |first=Fidel Gutierrez, Mitchell |date=2026-02-22 |title=Mexico's most-wanted drug leader 'El Mencho' killed in military operation as violent clashes erupt across country |url=https://www.cnn.com/2026/02/22/americas/mexico-kill-drug-mencho-latam-intl |access-date=2026-02-23 |website=CNN }}</ref> * ២៣ កុម្ភៈ –​ បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់[[និម្មិតកម្មគណៈរដ្ឋមន្ត្រីហុល្លង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ដំណើរការនិម្មិតកម្មរដ្ឋមន្ត្រី]]តាំងពីចុងឆ្នាំ២០២៥ មក ទីបំផុត លោក[[រ៉ូប យ៉ែធិន]]ក៏បានធ្វើសច្ចាប្រណិធានចូលកាន់តំណែងជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីហុល្លង់|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]នៃប្រទេស[[ហុល្លង់]] ក្នុងនាមជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលភាគតិចក្នុងសភា។<ref>{{Cite web |last=Corder |first=Mike |date=2026-02-23 |title=Netherlands' coalition government takes office led by youngest-ever premier Rob Jetten |url=https://apnews.com/article/netherlands-new-government-hague-jetten-524182c2237409d249e263248cd57d35 |access-date=2026-02-24 |website=Associated Press }}</ref> * ២៦ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]៖ ប្រទេស[[ប៉ាគីស្ថាន]]បានប្រកាសសង្គ្រាម "បើកចំហ" ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល[[តាលីបង់]]នៃប្រទេស[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]] ក្រោយជាប់ដៃគ្នាក្នុងជម្លោះតាមព្រំដែនអស់ជាច្រើនខែ។<ref>{{cite web | title=Pakistan bombs Kabul, declares ‘open war’ with Afghanistan after months of border clashes | website=France 24 | date=2026-02-26 | url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20260226-pakistan-vows-immediate-response-after-afghanistan-launches-retaliatory-attacks | access-date=2026-02-27}}</ref> * ២៨ កុម្ភៈ – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបានសហការគ្នាបើកការវាយប្រហារទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយបានសម្លាប់មន្ត្រីថ្នាក់ដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់ជាច្រើនរូប ក្នុងនោះរួមមាន មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អាលី ហាមេនៃ]]ផងដែរ។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t|title=US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |date=28 February 2026 |publisher=BBC News |access-date=1 March 2026}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញដោយបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស|ឈូងសមុទ្រ]]។<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/feb/28/israel-attacks-iran-as-blasts-heard-in-tehran-live-updates?page=with:block-69a2c4c98f08e575db5bd4de#block-69a2c4c98f08e575db5bd4de|title=US and Israel attack Iran as Trump says ‘major combat operations’ under way – live |date=28 February 2026 |publisher=The Guardian |access-date=March}}</ref> ===មីនា=== * ២​ មីនា ** មនុស្សយ៉ាងតិច ១៦៩ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និង ៥០ នាក់ទៀតបានរងរបួស នៅពេលដែលក្រុមយុវជនប្រដាប់អាវុធមកពី[[រដ្ឋរួបរួម]] បានធ្វើការវាយប្រហារលើ[[ស្រុកអាប៊ីអឹមណូម]] ក្នុងប្រទេស[[ស៊ូដង់ខាងត្បូង]]។<ref>{{cite web | title=Nearly 170 killed, 50 injured in armed youth attack on South Sudan county | website=Anadolu Ajansı | date=2026-03-02 | url=https://www.aa.com.tr/en/africa/nearly-170-killed-50-injured-in-armed-youth-attack-on-south-sudan-county/3846437 | access-date=2026-03-03}}</ref> ** [[ជម្លោះហេសបុលឡា-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះហេសបុលឡា-អ៊ីស្រាអែល]]៖ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធ[[ហេសបុលឡា]]នៃប្រទេស[[លីបង់]] បានចាប់ផ្តើមបើកវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល ដើម្បីសងសឹកចំពោះ[[ឃាតកម្មអាលី ហាមេនៃ|ឃាតកម្ម]]មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់[[អាលី ហាមេនៃ]]។<ref name=":0">{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Hezbollah Claims Rocket, Drone Strike On Israeli Missile Defence Site Near Haifa|url=https://www.bernama.com/en/news.php/?id=2529362|access-date=11 March 2026 |agency=Bernama}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=3 March 2026 |title=Hezbollah says targeted 3 Israeli bases after strikes on Lebanon |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-hezbollah-says-targeted-3-israeli-bases-after-strikes-on-lebanon|access-date=11 March 2026 |agency=Agence France-Presse|publisher=France 24}}</ref> * ៤ មីនា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើនាវាមុជទឺកបាញ់ពន្លិចនាវាចម្បាំងអ៊ីរ៉ង់មួយគ្រឿងឈ្មោះ ''ដេណា'' នៅ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ កងនាវានៃប្រទេសស្រីលង្កាបានរាយការណ៍ថា នាវា ''ដេណា'' បានលិចទៅបាតសមុទ្រ ដោយមាននាវិកប្រមាណ ១៤០ នាក់បានបាត់ខ្លួនជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/c62gg44d53xt?post=asset%3A607bbc27-c19c-441c-9f02-522ce39f2c6b#post|title=US sinks Iranian warship with torpedo in Indian Ocean - Hegseth|date=4 March 2026 |publisher=BBC News|access-date=5 March 2026}}</ref> * ៥ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលនេប៉ាល់]]៖ [[គណបក្សរាស្ត្រិយស្វតានត្រា]]ដឹកនាំដោយលោក[[បាឡិន​ ឆាហ៍]] បានឈ្នះសំឡេងឆ្នោតភ្លួកទឹកភ្លូកដី។<ref>{{Cite web |date=2025-09-16 |title=EC begins preliminary preparations for March elections |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/ec-begins-preliminary-preparations-for-march-elections |access-date=2026-03-05 |website=The Himalayan Times }}</ref> * ៦–១៥ មីនា – [[កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងាឆ្នាំ២០២៦|កីឡាប៉ារ៉ាឡាំពិករដូវរងា]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅទីក្រុងមីឡាន និងកូរទីណាដាំប៉ែតហ្សូ ប្រទេសអ៊ីតាលី។<ref>{{cite web |last=Faulkner |first=Ruth |title=Milano Cortina 2026 Paralympic Winter Games open with stunning ceremony |url=https://www.paralympic.org/news/milano-cortina-2026-opening-ceremony |publisher=International Paralympic Committee |access-date=11 March 2026 |date=6 March 2026}}</ref> * ៨ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]]៖ កូនប្រុស[[អាលី ហាមេនៃ]] គឺលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]ត្រូវបានជ្រើសរើសជា[[មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់]]។<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូឡុំប៊ីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូឡុំប៊ី]]​៖ គណបក្សរបស់លោកប្រធានាធិបតី[[ហ្គូស្តាវ៉ូ​ ប៉េត្រូ]]គឺ [[កតិកាសញ្ញាប្រវត្តិសាស្ត្រ]] បានដណ្ដើមឈ្នះ​អាសនៈ​មួយភាគធំ​នៅ​ក្នុង​[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (កូឡុំប៊ី)|សភា​តំណាងរាស្ត្រ]] និង[[ព្រឹទ្ធសភា (កូឡុំប៊ី)|​ព្រឹទ្ធសភាកូឡុំប៊ី]]។<ref>{{Cite web |date=2025-03-06 |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Así quedó el calendario para las elecciones del 2026: fechas clave |url=https://www.eluniversal.com.co/colombia/2025/03/06/asi-quedo-el-calendario-para-las-elecciones-del-2026-fechas-clave/ |access-date=2026-03-11 |website=El Universal }}</ref> * ១៥ មីនា ** [[ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថានឆ្នាំ២០២៦|ប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន]]៖ ប្រជាជនកាហ្សាក់ស្ថានប្រមាណ​ ៩០% បានបោះឆ្នោតទទួលយក[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញកាហ្សាក់ស្ថាន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីនៃប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថាន]]។<ref>{{Cite web |date=11 September 2025 |title=President of Kazakhstan calls for drastic parliamentary reform including abolition of Senate |url=https://www.commonspace.eu/news/president-kazakhstan-calls-drastic-parliamentary-reform-including-abolition-senate |access-date=18 March 2026 |website=commonspace.eu }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតសភាកូរ៉េខាងជើងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាកូរ៉េខាងជើង]]៖ [[គណបក្សពលករកូរ៉េ]]កំពុងកាន់អំណាចបានបន្តឈ្នះអាសនៈភាគច្រើននៅក្នុង[[សភាប្រជាជនកំពូល]]។<ref>{{Cite web |last=Park |first=Boram |date=4 March 2026 |title=N. Korea to elect representatives to Supreme People's Assembly this month following key party congress |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20260304000851315?section=nk/nk |website=Yonhap News Agency|access-date=18 March 2026}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិវៀតណាមឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតនីតិបញ្ញត្តិវៀតណាម]]បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។<ref>{{cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/1718049/na-approves-shortened-term-sets-2026-election-date.html|title=NA approves shortened term, sets 2026 election date|website=Viet Nam News|date=21 May 2025}}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋកុងហ្គោឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋកុងហ្គោ]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[ដេនីស សាស៊្សូ អ៊ិនហ្គេស្សូ]]បានឈ្នះសំឡេងគាំទ្រភ្លួកទឹកភ្លូកដី។<ref>{{Cite news |date=31 December 2025 |title=Congo president Sassou Nguesso to seek re-election in March 2026 |publisher=France 2 |url=https://www.france24.com/en/africa/20251230-congo-president-sassou-nguesso-seeks-re-election-2026}}</ref> * ១៧ មីនា – [[សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថានឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមប៉ាគីស្ថាន–អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]៖ មនុស្សយ៉ាងតិច ៤០០​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យមួយកន្លែងក្នុងរដ្ឋធានី[[កាប៊ុល]]នៃប្រទេសអាហ្វហ្កានីស្ថាន បន្ទាប់ពីមន្ទីរពេទ្យនោះបានរងគ្រាប់បាញ់ប្រហារពីប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite news |date=17 March 2026 |title=From sponsor to enemy: What's behind Pakistan's attack on Afghan Taliban? |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/sponsor-enemy-whats-behind-pakistans-attack-afghan-taliban-2026-03-17/ |access-date=18 March 2026 |work=Reuters}}</ref> * ២២ មីនា – [[ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាស្លូវេនី]]៖ នាយករដ្ឋមន្ត្រីកាន់អំណាច លោក[[រ៉ូប៊ឺត ហ្កូឡូប]] និងគណបក្ស[[ចលនាសេរីភាព (ស្លូវេនី)|ចលនាសេរីភាព]]របស់លោកបានដណ្ដើមអាសនៈបានមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ស្លូវេនី)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite news |title=Slovenia’s liberals and populists neck and neck, preliminary results show |url=https://apnews.com/article/slovenia-election-liberals-populists-6e24d78054ea2c3072c9b79b80ddd586 |date=22 March 2026 |access-date=26 March 2026 |work=AP |last=Zerdin |first=Ali |url-status=live |archive-date=22 មីនា 2026 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20260322210319/https://apnews.com/article/slovenia-election-liberals-populists-6e24d78054ea2c3072c9b79b80ddd586 }}</ref> * ២៤ មីនា ** [[ការបោះឆ្នោតសកលដាណឺម៉ាកឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលដាណឺម៉ាក]]៖ សម្ព័ន្ធភាពនយោបាយរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី[[មិតេ ហ្វ្រេដឺរីកសិន]]បានបាត់បង់អាសនៈភាគច្រើនរបស់ខ្លួននៅក្នុង[[ហ្វុលកេទីង]]។<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=(ជាភាសាដាណឺម៉ាក) Mette Frederiksen udskriver folketingsvalg |url=https://nyheder.tv2.dk/politik/2026-02-26-mette-frederiksen-udskriver-folketingsvalg |access-date=2026-02-26 |website=nyheder.tv2.dk }}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ [[ក្រសួងការបរទេស (អ៊ីរ៉ង់)|ក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់]]បានថ្លែងនៅក្នុងលិខិតមួយផ្ញើទៅកាន់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ថា នាវាដឹកជញ្ជូនដែលមិនជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក ឬអ៊ីស្រាអែល អាចឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រអ័រមូស]]បាន។<ref>{{Cite news |last=Eavis |first=Peter |date=2026-03-25 |title=Iran Says 'Non-Hostile' Ships Can Sail Through the Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/2026/03/24/world/middleeast/iran-strait-of-hormuz-ships.html |access-date=2026-03-26 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ===មេសា=== * ១ មេសា – [[អង្គការណាសា]]បានចាប់ផ្តើមបេសកកម្ម[[អារតេមីស ២]] ដែលជាដំណើរពាំនាំមនុស្សហោះកាត់ឋានព្រះច័ន្ទជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីបេសកកម្ម[[អាប៉ូឡូ ១៧]] កាលក្នុងឆ្នាំ១៩៧២។<ref>{{Cite web |last=Low |first=Lauren E. |date=2026-04-01 |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |access-date=2026-04-08 |website=NASA}}</ref> * ៦ មេសា – ក្រុមអវកាសយានិកនៃបេសកកម្មអារតេមីស ២ បានបំបែកឯតទគ្គកម្មសម្រាប់ការនៅឃ្លាតឆ្ងាយបំផុតរបស់មនុស្សពីភពផែនដី ពោលដោយស្ថិតក្នុងចម្ងាយអតិបរមា ៤០៦,៧៧៣ គីឡូម៉ែត្រ ខណៈពួកគេបានធ្វើដំណើរជុំវិញដល់ផ្នែកខាងក្រោយនៃព្រះច័ន្ទ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-06 |title=Artemis astronauts travel further from Earth than any humans before - watch live |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/clyr8k06jv7t |access-date=2026-04-08 |website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=ទីបំផុតពួកគេធ្វើបានសម្រេចហើយ! គោចរកៀកព្រះចន្ទ និងឆ្ងាយពីផែនដីបំផុត (វីដេអូ) |url=https://cambospace-world.com/?p=26499 |access-date=2026-04-08 |website=Cambo Space}}</ref> * ៧ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាមឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីវៀតណាម]]៖ [[រដ្ឋសភាជាតិវៀតណាម|រដ្ឋសភាវៀតណាម]]បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[តូ ឡឹម]]ជា[[ប្រធានាធិបតីវៀតណាម|ប្រធានាធិបតី]]ថ្មីជំនួសលោក[[លឿង កឿង]]។<ref>{{cite web | url=https://english.news.cn/20260407/ed18537e45de4a1dabae914f80d5a145/c.html | title=Vietnamese party chief elected state president | publisher=Xinhua | work=english.news.cn | date=7 April 2026 | accessdate=8 April 2026}}</ref> ** [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីរ៉ង់បានព្រមព្រៀងគ្នាទទួល[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ (២០២៦)|បទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍]]។<ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=Trump agrees to two-week ceasefire if Iran opens Strait of Hormuz - follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/c5yw4g3z7qgt |access-date=2026-04-08 |website=BBC News }}</ref> * ១០ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធីបតីជីប៊ូទីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធីបតីជីប៊ូទី]]៖ ប្រធានាធិបតីកាន់អំណាច លោក[[អ៊ីស្មាអែល អូមារ ហ្គីឡេហ៍]]បានជាប់ឆ្នោតបន្តជា[[ប្រធានាធិបតីជីប៊ូទី|ប្រធានាធិបតី]]ក្នុងអាណត្តិទីប្រាំមួយរបស់លោក។<ref>{{Cite web |date=2026-01-13 |title=Djibouti Installs Electoral Commission Paving Way for April Presidential Vote |url=https://dawan.africa/news/djibouti-installs-electoral-commission-paving-way-for-april-presidential-vote |access-date=2026-04-20 |website=Dawan Africa }}</ref> * ១១ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ាក់]]៖ សភាអ៊ីរ៉ាក់បានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងលោក[[នីហ្សារ អាមីឌី]]ពីគណបក្ស[[សហភាពស្នេហាជាតិឃឺឌីស្ថាន]]ជាប្រធានាធិបតីថ្មី។<ref>{{cite news |title=PUK's Nizar Amedi elected Iraqi president in session boycotted by KDP |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/110420261 |work=Rudaw |date=11 April 2026 |access-date=20 April 2026}}</ref> * ១២ មេសា ** [[ការបោះឆ្នោតសភាហុងគ្រីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាហុងគ្រី]]៖ ក្រោយកាន់អំណាចអស់រយៈពេល ១៦ ឆ្នាំ​ នាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[វិចទ័រ អ័របាន]]ត្រូវបានផ្តួលដោយលោក[[ពីទ័រ ម៉ាកឌ្យ៉ា]]នៃ[[គណបក្សទីសហ្សា]]។<ref>{{Cite web |date=13 January 2026 |title=Hungary sets April 12 election date as Orbán faces tough challenge |url=https://apnews.com/article/hungary-election-scheduled-orban-challenge-magyar-71b54205f00252ca7c466eb5407a2aa1 |access-date=20 April 2026 |website=AP News }}</ref> ** [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេណាំងឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេណាំង]]៖ បេក្ខជនឯករាជ្យ លោក[[រ៉ូមូអាល់ដ៍ វ៉ាដាញី]]បានឈ្នះឆ្នោតដោយទទួលសំឡេងគាំទ្រលើសលប់សរុប ៩៤%។<ref>{{Cite web |date=2025-08-12 |title=Benin – CENA releases 2026 general election timetable |url=https://wadr.org/benin-cena-releases-2026-general-election-timetable/ |access-date=2026-04-20 |website=WADR }}</ref> * ១៣ មេសា – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមបិទផ្លូវទឹកចូលកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ ដោយលោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានព្រមានថា នាវាអ៊ីរ៉ង់មួយណាដែលព្យាយាមបំពានចូលតំបន់ហាមឃាត់នឹងត្រូវ "កម្ចាត់ចោលភ្លាមៗ"។ អាជ្ញាធរដែនសមុទ្របានណែនាំគ្រប់នាវានៅក្នុងតំបន់ឱ្យមានភាពប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ពីកំណើនសកម្មភាពយោធា និងនីតិវិធីស្ទាក់ចាប់ដែលអាចកើតមានពីសំណាក់ភាគីជម្លោះ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-13 |title=US blockade of Iranian ports takes effect as Trump threatens to destroy 'attack ships' |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cp9vm5ezxz4t |access-date=2026-04-20 |website=BBC News}}</ref> * ១៩ មេសា – [[ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្ការីឆ្នាំ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសភាប៊ុលហ្ការី]]៖ គណបក្ស[[វឌ្ឍនភាពប៊ុលហ្ការី]] ដែលដឹកនាំដោយអតីតប្រធានាធិបតី[[រូមែន រ៉ាដេហ្វ]] បានឈ្នះអាសនៈមួយភាគធំនៅក្នុង[[រដ្ឋសភា (ប៊ុលហ្ការី)|រដ្ឋសភា]]។<ref>{{Cite web|url=https://dariknews.bg/novini/bylgariia/kabinetyt-zheliazkov-podade-ostavka-video-2439765|title=Кабинетът „Желязков“ подаде оставка (ВИДЕО)|date=December 11, 2025|website=dariknews.bg|accessdate=April 20, 2026|archive-date=January 21, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121125547/https://dariknews.bg/novini/bylgariia/kabinetyt-zheliazkov-podade-ostavka-video-2439765|url-status=live}}</ref> * ២១ មេសា​ – [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់]]៖ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកដូណាល់ ត្រាំបានប្រកាសពន្យារការអនុវត្តបទឈប់បាញ់បន្តបន្ថែមទៀត រហូតដល់សំណើរបស់អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានដាក់ជូន ហើយរាល់ការសន្ទនាត្រូវបានបញ្ចប់ទៅតាមសំណើស្នើសុំដោយប៉ាគីស្ថាន។<ref>{{Cite web |date=2026-04-21 |title=Trump says the United States is extending ⁠its ⁠ceasefire with Iran at mediator Pakistan's request to allow more time for Tehran to put forward its proposal.|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/21/iran-war-live-tehran-shuns-talks-trump-says-us-blockade-to-remain |access-date=2026-04-27 |website=Al Jazeera}}</ref> * ២៥ មេសា – [[ការវាយប្រហារនៅម៉ាលីឆ្នាំ២០២៦|ការវាយប្រហារនៅម៉ាលី]]៖ ក្រុម[[រណសិរ្សរំដោះអាហ្សាវ៉ាដ]] និង[[ក្រុមគាំទ្រឥស្លាម និងមូស្លីម]] បានបើកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំជាច្រើនលើកទៅលើទីក្រុងធំៗសំខាន់ៗនៅទូទាំងប្រទេសម៉ាលី ដោយក្នុងនោះ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[គីដាល់]] និងមួយផ្នែកខ្លះនៃទីក្រុង[[ហ្គៅ]] [[មុបធី]] និង[[សេវ៉ារ៉េ]]។<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/25/armed-groups-stage-simultaneous-attacks-across-mali |title=Armed groups stage simultaneous attacks across Mali |publisher=Al Jazeera |date=25 April 2026 }}</ref> ===ឧសភា=== * ១ ឧសភា – [[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]​បានដើរចេញ​ពី[[អង្គការនៃបណ្តាប្រទេសនាំចេញប្រេងកាត]] ដោយ​បិទបញ្ចប់ជំពូកក្នុងនាមជា​សមាជិក​រយៈពេល​ប្រាំមួយ​ទសវត្សរ៍ ដោយអង្គការនេះត្រូវបាត់បង់​ប្រទេសសមាជិក​ផលិត​ប្រេង​ធំ​បំផុត​មួយ។<ref>{{Cite web |date=2026-04-30 |title= OPEC just lost one of its biggest players — here's the inside story of the UAE's exit and what the Saudi-UAE split really means for OPEC's market power |url=https://m.economictimes.com/news/international/us/opec-just-lost-one-of-its-biggest-players-heres-the-inside-story-of-the-uaes-exit-and-what-the-saudi-uae-split-really-means-for-opecs-market-power/amp_articleshow/130634333.cms |access-date=2026-05-02 |website=The Economic Times }}</ref> == ថ្ងៃ​មរណភាព == {{Main|មរណភាពក្នុងឆ្នាំ២០២៦}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ ២០២៦]] g5zc1a0h9bzyba44fbd0f9eq6ziqfe0 0 53329 334880 331788 2026-05-01T16:26:06Z ~2026-26526-36 50815 ស្រឡាញ់ដើម្បីអ្វី 334880 wikitext text/x-wiki {{Infobox software|logo=ChatGPT-Logo.svg|developer=[[OpenAI]]|released={{Start date and age|2022|11|30|p=y|br=y}}<ref name="initial version">{{cite web |url=https://openai.com/index/chatgpt/|title=ChatGPT – Introducing ChatGPT |access-date=November 30, 2022 }}</ref>|latest release version={{Start date and age|2025|12|11|p=y|br=y}}<ref name="latest version">{{cite web |url=https://help.openai.com/en/articles/6825453-chatgpt-release-notes |title=ChatGPT – Release Notes |access-date=August 7, 2025 }}</ref>|platform=[[វេទិកា​កុំព្យូទ័រ​លើ​ក្លោដ]]|genre={{ indented plainlist | * [[Chatbot]] * [[Large language model]] * [[Generative pre-trained transformer]] }}|license=[[Proprietary software|Proprietary]] [[Software as a service|service]]|website={{URL|https://chatgpt.com/}}|language=៥៩ ភាសា<ref>{{cite web |title=How to change your language setting in ChatGPT |url=https://help.openai.com/en/articles/8357869-how-to-change-your-language-setting-in-chatgpt?|website=OpenAI Help Center |publisher=OpenAI |access-date=24 December 2025}}</ref>}} '''ឆាតជីភីធី (ChatGPT)''' គឺជា [[ឆាតបូត]](chatbot) [[ឆ្លាតវៃសិប្បនិម្មិត]] ដែលបង្កើតឡើងដោយ [[អូផិន អេអាយ|OpenAI]] ។ វាត្រូវបានចេញផ្សាយនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២២។ វាប្រើប្រាស់ [[ឧបករណ៍បំលែងដែលបានទទួលការបណ្តុះបណ្តាលជាមុន]] (GPTs) ដូចជា [[ជីភីធី-៥|GPT-5]] ដើម្បីបង្កើតអត្ថបទ ការនិយាយ និងរូបភាពដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹង [[អេអាយ រហ័ស|ការរហ័ស]] របស់អ្នកប្រើប្រាស់។ <ref>{{Cite journal|last=Roumeliotis|first=Konstantinos I.|last2=Tselikas|first2=Nikolaos D.|date=2023|title=ChatGPT and Open-AI Models: A Preliminary Review|journal=[[Future Internet (journal)|Future Internet]]|volume=15|issue=6|page=192|doi=10.3390/fi15060192|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Kerner |first=Sean Michael |date=January 22, 2025 |title=GPT-4o explained: Everything you need to know |url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/GPT-4o-explained-Everything-you-need-to-know |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111063812/https://www.techtarget.com/whatis/feature/GPT-4o-explained-Everything-you-need-to-know |archive-date=2025-01-11 |access-date=June 5, 2025 |website=Tech Target |language=en}}</ref> វាត្រូវបានគេសរសើរថាបានបង្កើនល្បឿន [[ការរីកចម្រើននៃ AI]] ដែលជារយៈពេលដែលកំពុងបន្តដែលត្រូវបានសម្គាល់ដោយការវិនិយោគយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងការយកចិត្តទុកដាក់ពីសាធារណជនចំពោះវិស័យ [[បញ្ញាសិប្បនិម្មិត|ឆ្លាតវៃសិប្បនិម្មិត]] (AI)។ <ref>{{Cite news|last=Weise|first=Karen|last2=Metz|first2=Cade|last3=Grant|first3=Nico|last4=Isaac|first4=Mike|date=December 5, 2023|title=Inside the A.I. Arms Race That Changed Silicon Valley Forever|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2023/12/05/technology/ai-chatgpt-google-meta.html|url-status=live|access-date=December 11, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211092946/https://www.nytimes.com/2023/12/05/technology/ai-chatgpt-google-meta.html|archive-date=December 11, 2023|issn=0362-4331}}</ref> OpenAI ដំណើរការសេវាកម្មលើ [[គំរូ freemium]] ។ អ្នកប្រើប្រាស់អាចធ្វើអន្តរកម្មជាមួយ ChatGPT តាមរយៈអត្ថបទ អូឌីយ៉ូ និងរូបភាព [[វិស្វកម្មរហ័ស|ភាពរហ័ស]] ។ សេវាកម្មនេះទទួលបានអ្នកប្រើប្រាស់ ១០០ លាននាក់ក្នុងរយៈពេលពីរខែ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជា [[កម្មវិធីសូហ្វវែរ]] អ្នកប្រើប្រាស់ដែលមានការរីកចម្រើនលឿនបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ <ref name="Milmo-2023">{{Cite news|last=Milmo|first=Dan|date=February 2, 2023|title=ChatGPT reaches 100 million users two months after launch|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/2023/feb/02/chatgpt-100-million-users-open-ai-fastest-growing-app|url-status=live|access-date=February 3, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203051356/https://www.theguardian.com/technology/2023/feb/02/chatgpt-100-million-users-open-ai-fastest-growing-app|archive-date=February 3, 2023|issn=0261-3077}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Roumeliotis|first=Konstantinos I.|last2=Tselikas|first2=Nikolaos D.|date=2023|title=ChatGPT and Open-AI Models: A Preliminary Review|journal=[[Future Internet (journal)|Future Internet]]|volume=15|issue=6|page=192|doi=10.3390/fi15060192|doi-access=free}}</ref> គេហទំព័ររបស់ ChatGPT ស្ថិតក្នុងចំណោម [[គេហទំព័រដែលមានអ្នកចូលមើលច្រើនបំផុតទាំង ៥ នៅទូទាំងពិភពលោក]] ។ <ref>{{Cite web |last=Kerner |first=Sean Michael |date=January 22, 2025 |title=GPT-4o explained: Everything you need to know |url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/GPT-4o-explained-Everything-you-need-to-know |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111063812/https://www.techtarget.com/whatis/feature/GPT-4o-explained-Everything-you-need-to-know |archive-date=2025-01-11 |access-date=June 5, 2025 |website=Tech Target |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|last=Weise|first=Karen|last2=Metz|first2=Cade|last3=Grant|first3=Nico|last4=Isaac|first4=Mike|date=December 5, 2023|title=Inside the A.I. Arms Race That Changed Silicon Valley Forever|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2023/12/05/technology/ai-chatgpt-google-meta.html|url-status=live|access-date=December 11, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231211092946/https://www.nytimes.com/2023/12/05/technology/ai-chatgpt-google-meta.html|archive-date=December 11, 2023|issn=0362-4331}}</ref> វាត្រូវបានគេសរសើរចំពោះសក្តានុពលរបស់វាក្នុងការផ្លាស់ប្តូរវិស័យវិជ្ជាជីវៈជាច្រើន និងបានញុះញង់ឱ្យមានការជជែកពិភាក្សាជាសាធារណៈអំពីធម្មជាតិនៃភាពច្នៃប្រឌិត និងអនាគតនៃ [[ការងារចំណេះដឹង]] ។ ឆាតបូត នេះក៏ត្រូវបានរិះគន់ផងដែរចំពោះដែនកំណត់ និងសក្តានុពលសម្រាប់ការប្រើប្រាស់មិនសមហេតុផលរបស់វា។ <ref>{{Cite journal|last=Roumeliotis|first=Konstantinos I.|last2=Tselikas|first2=Nikolaos D.|date=2023|title=ChatGPT and Open-AI Models: A Preliminary Review|journal=[[Future Internet (journal)|Future Internet]]|volume=15|issue=6|page=192|doi=10.3390/fi15060192|doi-access=free}}</ref> វាអាចបង្កើតចម្លើយដែលស្តាប់ទៅគួរឱ្យជឿជាក់ ប៉ុន្តែមិនត្រឹមត្រូវ ឬមិនសមហេតុផល ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា [[ការយល់ច្រឡំ (បញ្ញាសិប្បនិម្មិត)|ការយល់ច្រឡំ]] ។ [[ភាពលំអៀងនៃក្បួនដោះស្រាយ|ភាពលំអៀង]] នៅក្នុង [[ការបណ្តុះបណ្តាលទិន្នន័យ|ទិន្នន័យបណ្តុះបណ្តាល]] របស់វាត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងនៅក្នុងការឆ្លើយតបរបស់វា។ ឆាតបូត អាចសម្រួលដល់ [[ភាពមិនស្មោះត្រង់ខាងសិក្សា]] បង្កើតព័ត៌មានមិនពិត និងបង្កើតកូដព្យាបាទ។ [[សីលធម៌នៃបញ្ញាសិប្បនិម្មិត|ក្រមសីលធម៌]] នៃការអភិវឌ្ឍរបស់វា ជាពិសេសការប្រើប្រាស់ខ្លឹមសារដែលមានការរក្សាសិទ្ធិជាទិន្នន័យបណ្តុះបណ្តាល ក៏បានទាក់ទាញភាពចម្រូងចម្រាសផងដែរ។ == សូមមើលផងដែរ == - [[ឌីស៊ីក]] -ស្រឡញ់ដើម្បីអ្វី - [[ផ្កាយរណប]] == ឯកសារយោង == igajyqgwozp9icgonv4m2g79pqyubg6 0 53565 334879 334587 2026-05-01T16:16:00Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334879 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | official_name = ដាន សៃ | native_name = ด่านซ้าย | native_name_lang = th | settlement_type = [[ស្រុក]] | image_skyline = ภูลมโล.jpg | image_alt = | image_caption = [[ភូឡោមឡូ]], ផ្នែកមួយនៃ [[ឧទ្យានជាតិភូហិនរោងក្លា]], ធំបំផុត [[ផ្លែឆឺរីព្រៃហិម៉ាឡៃយ៉ា]] គេហទំព័រនៅប្រទេសថៃ. | image_map = Amphoe 4205.svg | map_caption = ទីតាំងស្រុកនៅក្នុង [[ខេត្តលើយ]] | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ប្រទេស]] | subdivision_name = ថៃ | subdivision_type1 = [[Provinces of Thailand|ខេត្ត]] | subdivision_name1 = [[Loei Province|លើយ]] | subdivision_type2 = ត្រា | subdivision_name2 = ដាន សៃ | subdivision_type3 = [[ស្រុក]] | subdivision_name3 = ១០ | subdivision_type4 = ''[[មុបាន]]'' | subdivision_name4 = ៩៩ | established_title = ស្រុកដែលបង្កើតឡើង | established_date = | population_total = 51564 | population_as_of = ២០១៥ | population_density_km2 = {{formatnum:28.4|R}} | area_total_km2 = {{formatnum:1,732.0|R}} | leader_title = | leader_name = | blank_name_sec1 = [[Postal code]] | blank_info_sec1 = 42120 | blank_name_sec2 = [[Geocode]] | blank_info_sec2 = 4205 | timezone1 = [[Time in Thailand|ICT]] | utc_offset = +7 | coordinates = {{coord|17|16|48|N|101|8|48|E|type:adm2nd_region:TH|display=inline,title}} | website = | footnotes = }} '''ដានសៃ''' ( ด่านซ้าย ; ) គឺជា ''[[អាំភើ|ស្រុក]]'' មួយនៅភាគខាងលិចនៃ [[ខេត្តលើយ]] នៅ [[ភាគឦសាន (ថៃ)|ភាគឦសាននៃប្រទេសថៃ]] ។ [[ឯកសារ:Phra_That_Si_Song_Rak.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|240x240ភីកសែល|ព្រះធាតុស្រីសងរ៉ាក]] == ភូមិសាស្ត្រ == ស្រុក​ជិត​ខាង​គឺ (ពី​ទិស​ខាង​កើត​តាម​ទ្រនិច​ទ្រនិច​នាឡិកា)៖ ភូរៀ ខេត្ត​ឡី; ឡោមកែវ និង ខៅខូ នៃ [[ខេត្តពេជ្របូរណ៍|ខេត្ត ពេជ្របូណ៌]] ; នគរថៃ នៃ [[ខេត្តពិស្ណុលោក|ខេត្ត ពិស្ណុលោក]] ; និង នាហែវ នៃ លើយ ។ នៅភាគខាងជើងគឺ [[ខេត្តជ័យបុរី|ខេត្ត ជ័យបុរី]] នៃ [[ឡាវ|ប្រទេសឡាវ]] ។ ផ្នែកខាងជើងនៃស្រុកនេះលាតសន្ធឹងដល់ចុងខាងត្បូងនៃតំបន់ភ្នំ ហ្លួងព្រះបាង នៃ [[ខ្ពង់រាបថៃ|តំបន់ខ្ពង់រាបថៃ]] ។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == យោងតាមឧត្តមសេនីយ៍ អាពីរ៉ាត គង់សំពុង នៅថ្ងៃទី ៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៧៦ [[វជិរាលង្ករណ៍|ព្រះបាទរាមាទី ១០]] ដែលជាមេបញ្ជាការកងទ័ព និងជាព្រះអង្គម្ចាស់រាជទាយាទ បានប្រយុទ្ធជាមួយពួកឧទ្ទាមកុម្មុយនិស្តនៅបានម៉ាក់ខេង នៃស្រុកដានសៃ។ ឧត្តមសេនីយ៍បានកត់សម្គាល់ថា "ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់គង់នៅក្នុងមូលដ្ឋានប្រតិបត្តិការ សោយ និងដេកដូចទាហានដទៃទៀតដែរ។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់យាងទៅសួរសុខទុក្ខប្រជាជនក្នុងតំបន់ ប្រទានការគាំទ្រផ្លូវចិត្ត និងប្រយុទ្ធប្រកៀកស្មាជាមួយទាហានក្លាហាន"។ <ref>{{Cite news|last=Nanuam|first=Wassana|date=11 October 2019|title=Army chief: Monarchy, military, people inseparable|work=Bangkok Post|agency=Reuters|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/politics/1770064/army-chief-monarchy-military-people-inseparable|access-date=12 October 2019}}</ref> == រដ្ឋបាល == [[ឯកសារ:Amphoe_Dan_Sai_from_hill.JPG|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ក្រុងដានសៃ]] ស្រុកដានសៃត្រូវបានបែងចែកជា ១០ អនុស្រុក ( ''[[តំបល់|តាំបុន]]'' ) ដែលត្រូវបានបែងចែកជា ៩៩ ភូមិរដ្ឋបាល ( ''មូបាន'' )។ {| class="wikitable sortable" !ទេ។ ! ឈ្មោះ ! ថៃ ! ភូមិនានា ! ប៉ុប។ <ref>{{Cite web |title=Population statistics 2015 |url=http://stat.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/views/showDistrictData.php?statType=1&year=58&rcode=42 |access-date=2016-06-09 |publisher=Department of Provincial Administration |language=Thai |archivedate=2020-01-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200122131420/http://stat.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/views/showDistrictData.php?statType=1&year=58&rcode=42 |url-status=dead }}</ref> |- | {{0}} ១។ | ដាន សៃ | {{Lang|th|ด่านซ้าย}} | ១៥ | ៩,៤៩០ |- | {{0}} ២។ | ប៉ាក់ម៉ាន់ | {{Lang|th|ปากหมัน}} | {{0}} ៧ | ៣,០៣៤ |- | {{0}} ៣។ | ណា ឌី | {{Lang|th|นาดี}} | {{0}} ៩ | ៣,៨១០ |- | {{0}} ៤។ | ឃុក ង៉ាម | {{Lang|th|โคกงาม}} | {{0}} ៧ | ៤,៨៥៤ |- | {{0}} ៥។ | ផុន ស៊ុង | {{Lang|th|โพนสูง}} | {{0}} ៩ | ៥,០២៦ |- | {{0}} ៦។ | អ៊ីពូម | {{Lang|th|อิปุ่ม}} | ១៣ | ៤,៧២៣ |- | {{0}} ៧។ | កុក សាថន | {{Lang|th|กกสะทอน}} | ១២ | ៧,៨៥៤ |- | {{0}} ៨។ | ប៉ុង | {{Lang|th|โป่ง}} | ១១ | ៦,០៩២ |- | {{0}} ៩។ |វ៉ាង យ៉ៅ | {{Lang|th|วังยาว}} | {{0}} ៧ | ៣,៦៨៦ |- | ១០. | ណា ហូ | {{Lang|th|นาหอ}} | {{0}} ៩ | ២,៩៩៥ |} == ពិធីបុណ្យក្នុងស្រុក == ដានសៃ គឺជាកន្លែងដែលប្រពៃណី ភីតាខុន ត្រូវបានគេស្គាល់ទូទាំងពិភពលោក។ ពិធីបុណ្យពាក់របាំងមុខវិញ្ញាណថៃត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ បន្ទាប់ពីព្រះច័ន្ទពេញវង់នៃខែទីប្រាំមួយ តាមច័ន្ទគតិថៃ (ប្រហែលចុងខែមិថុនា ដល់ដើមខែកក្កដា)។ <ref>{{Cite web |date=2010-06-12 |title=PHI TA KHON FESTIVAL |url=https://www.thaiembassy.sg/events/phi-ta-khon-festival |access-date=2022-12-06 |website=Royal Thai Embassy Singapore }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ឯកសារយោង == 9g910mza7jxujybb7jvboeach6ti7cb 0 53610 334877 2026-05-01T12:38:35Z ~2026-26342-00 50811 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ '''ខណ្ឌដង្កោ''' ជាខណ្ឌមួយក៍មានជើងឯក ២ កន្លែង។៚ {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = ខណ្ឌដង្កោ | official_name = ខណ្ឌនៃភ្នំពេញ ឬ ខណ្ឌនៃប្រវត្តិសាស្រ្ត | imag... 334877 wikitext text/x-wiki '''ខណ្ឌដង្កោ''' ជាខណ្ឌមួយក៍មានជើងឯក ២ កន្លែង។៚ {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = ខណ្ឌដង្កោ | official_name = ខណ្ឌនៃភ្នំពេញ ឬ ខណ្ឌនៃប្រវត្តិសាស្រ្ត | image_skyline = Dangkao Commune Hall.jpg | image_flag = Cambodia flag icon.png | image_map = Dangkao locator.svg | subdivision_type = ភូមិ | subdivision_name = ៨៩៧ | subdivision_type1 = សង្កាត់{{!}}ឃុំ | subdivision_name1 = ១៤ | subdivision_type2 = ភូមិសាស្រ្ត | subdivision_name2 = ? | area_total_km2 = t | image_map1 = Phnom Penh Map.svg }} achc9293pa5n084lzpohpmbvt7gjrhu 334890 334877 2026-05-02T06:43:16Z ~2026-10443-21 49896 334890 wikitext text/x-wiki '''ខណ្ឌដង្កោ''' ជាខណ្ឌមួយក៍មានជើងឯក ២ កន្លែង។៚ {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = ខណ្ឌដង្កោ | office name = | image_skyline = | image_map = 3h596svk6oiwms1cvr2zlalerqt6rb8 334891 334890 2026-05-02T06:53:16Z ~2026-10443-21 49896 បានកែតម្រូវកំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ 334891 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = | official_name = ខណ្ឌដង្កោ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = [[ខណ្ឌនៃរាជធានីភ្នំពេញ|ខណ្ឌ]] | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang2 = | image_skyline = Choeung_Ek_commemorative_stupa_filled_with_skulls.jpg| | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | flag_border = | flag_link = | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = | nickname = | motto = | anthem = | image_map = Dangkao locator.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = ខណ្ឌមានពណ៌ក្រហម | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ខណ្ឌទី ៥ | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_outside = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_overlay = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = ប្រទេស | subdivision_type2 = រាជធានី | subdivision_type3 = ភូមិសាស្ត្រ | subdivision_type4 = ប្រវត្តិសាស្រ្ត [[បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃកម្ពុជា|រាជធានី]] | subdivision_type5 = សង្កាត់ | subdivision_type6 = ភូមិ | subdivision_name1 = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_name2 = [[ភ្នំពេញ]] | subdivision_name3 = ១២៣.៧៨៤ | subdivision_name4 = [[ជើងឯក]] | subdivision_name5 = ១៣ | subdivision_name6 = ? | established_title = | established_date = 2006-05-17 | established_title1 = | established_date1 = | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | extinct_title = | extinct_date = | founder = [[កែប ជុតិមា|កែប-ជុតិមា]] (២០០៨) | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា|គបក]] | leader_title = លោកជំទាវ | leader_name = [[គឹម ញឹប]] | leader_title1 = ឯកឧត្តម | leader_name1 = | total_type = | unit_pref = | area_footnotes = | dunam_link = | area_total_km2 = 117.758500 | area_total_sq_mi = | area_total_ha = | area_total_acre = | area_total_dunam = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_land_ha = | area_land_dunam = | area_land_acre = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_ha = | area_water_dunam = | area_water_acre = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_ha = | area_urban_dunam = | area_urban_acre = | area_urban_footnotes = | area_rural_km2 = | area_rural_sq_mi = | area_rural_ha = | area_rural_dunam = | area_rural_acre = | area_rural_footnotes = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_metro_ha = | area_metro_dunam = | area_metro_acre = | area_metro_footnotes = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | area_blank1_ha = | area_blank1_dunam = | area_blank1_acre = | area_blank2_title = | area_blank2_km2 = | area_blank2_sq_mi = | area_blank2_ha = | area_blank2_dunam = | area_blank2_acre = | area_note = | dimensions_footnotes = | length_km = | length_mi = | width_km = | width_mi = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_footnotes = | elevation_min_point = | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | elevation_min_rank = | elevation_min_footnotes = | elevation_max_point = | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_max_rank = | elevation_max_footnotes = | population_total = 257.9995 | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref>{{cite web|url = http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf|title = General Population Census of Cambodia 2008 - Provisional population totals|publisher = National Institute of Statistics, Ministry of Planning|date = 3 September 2008|format = PDF}}</ref> | population_density_km2 = 589 | population_density_sq_mi = | population_est = | pop_est_as_of = | pop_est_footnotes = | population_urban = | population_urban_footnotes = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_rural = | population_rural_footnotes = | population_density_rural_km2 = | population_density_rural_sq_mi = | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_rank = | population_density_rank = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank2_km2 = | population_density_blank2_sq_mi = | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | timezone1 = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | utc_offset1 = | timezone1_DST = កម្ពុជា | utc_offset1_DST = ៧ ម៉ាង | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = | postal_code_type = | postal_code = | postal2_code_type = | postal2_code = | area_code = | area_code_type = | geocode = | iso_code = | registration_plate = | blank_name_sec1 = [[ក្រមប្រៃសណីយ៍]] | blank_info_sec1 = ១២៤០០ | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | website = https://www.facebook.com/dangkordistrict/ | footnotes = ស័ព្ទ: (៨៥៥) ០៨៩ ៩៧៨ ៨៨៨ | translit_lang1_info1 = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info2 = | translit_lang1_type2 = | demographics1_info1 = }} ខណ្ឌ'''ដង្កោ''' (សរសេរជាឡាតាំង Dangkao)គឺជាខណ្ឌមួយនៅភាគខាងលិចនៃ[[រាជធានីភ្នំពេញ]] ប្រទេស[[កម្ពុជា]]។ ខណ្ឌនេះត្រូវបានចែកទៅជា ១៣[[សង្កាត់]] និង ?[[ភូមិ]]។ ខណ្ឌនេះមានផ្ទៃក្រឡា១១១,៧៥៨៥ &nbsp;គម^២។ តាមរយៈជំរឿនឆ្នាំ១៩៩៨កម្ពុជា វាមានប្រជាជន៩២ ៤៦១នាក់ កាលពីខណ្ឌដង្កោស្ថិតនៅទីតាំង[[ខណ្ឌពោធិ៍សែនជ័យ]]នៅឡើយ។ ==ទីកន្លែង== ចូរអានតារាងលេខខាងក្រោម *[[ជើងឯក]] * [[វាលពិឃាត]] * ផ្សារអ៊ីអន ៣ * [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិតេជោ]] ==រដ្ឋបាល== ក្រមប្រៃសណីយ៍ខណ្ឌដង្កោ (១២៤០០) {| class="wikitable" |- ! ល.រ. ! សង្កាត់ ! អភិបាល ! ក្រមប្រៃសណីយ៍ |- | ១ | [[សង្កាត់ដង្កោ|ដង្កោ]] | ភួង គីមស៊ី្រ | ១២៤០១ |- | ២ | [[សង្កាត់ពងទឹក|ពងទឹក]] |អ៊ុយ សូនី | ១២៤០២ |- |៣ | [[សង្កាត់ព្រែកកំពឹស|ព្រែកកំពឹស]] |កន សុខេម | ១២៤០៣ |- | ៤ | [[សង្កាត់ស្ពានថ្ម|ស្ពានថ្ម]] |ជឺ គឹមហៃ | ១២៤០៤ |- |៥ | [[សង្កាត់រលួស|រលួស]] |តូច សារ៉ាត់ | ១២៤០៥ |- | ៦ | [[សង្កាត់ទៀន|ទៀន]] |ឌុច សុវណ្ណី | ១២៤០៦ |- | ៧ | [[សង្កាត់គងនយ|គងនយ]] |ស៊ឹម សុភ័ក្ត្រ | ១២៤០៧ |- | ៨ | [[សង្កាត់ព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] |ស៊ីន រតនា | ១២៤០៨ |- | ១០ | [[សង្កាត់ព្រៃសរ|ព្រៃសរ]] | កែវ សាវឿន |១២៤១០ |- | ១២ | [[សង្កាត់ក្រាំងពង្រ|ក្រាំងពង្រ]] | កែវ ច័ន្ទបូរី |១២៤១២ |- | ១៣ | [[សង្កាត់ប្រទះឡាង|ប្រទះឡាង]] | យី វណ្ណឌី |១២៤១៣ |- | ១៤ | [[សង្កាត់សាក់សំពៅ|សាក់សំពៅ]] | ស៊ុយ សារ៉េត |១២៤១៤ |- | ១៥ | [[សង្កាត់ជើងឯក|ជើងឯក]] | គង់ ធឿន |១២៤១៥ |} ==ប្រវត្តិ== ឈ្មោះ "ដង្កោ" ត្រូវបានគេជឿថាមានប្រភពចេញពីឈ្មោះ "ដើមដង្កោ" ដែលជាប្រភេទដើមឈើម្យ៉ាងសម្បូរដុះនៅក្នុងតំបន់នេះកាលពីសម័យមុន។ ម្យ៉ាងវិញទៀត តាមរយៈរឿងព្រេងនិទានក្នុងតំបន់ ឈ្មោះនេះក៏មានការពាក់ព័ន្ធនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការតាំងទីលំនៅរបស់ប្រជាជនតាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ ==គ្រឹះស្ថានសិក្សា== ===រដ្ឋ=== *[[សាលាបឋមសិក្សាដង្កោ|សាលាមិត្តភាពកម្ពុជា-វៀតណាត]] *[[សាលាបឋមសិក្សាពងទឹក]] *[[សាលាបឋមសិក្សាព្រៃវែង]] *[[សាលាបឋមសិក្សាស្ពានថ្ម]] *[[សាលាបឋមសិក្សាអរុណវតី]] *[[អនុវិទ្យាល័យដង្កោ]] *[[អនុវិទ្យាល័យទួលអម្ពិល]] *[[វិទ្យាល័យពងទឹក]] ===ឯកជន=== *[[សាលាអន្តរជាតិអាយអេសអេស]] ==សុខាភិបាល== *[[មណ្ឌលសុខភាពចំការដូង]] *[[មន្ទីរពេទ្យបង្អែកដង្កោ CPA1]] ==វត្តអារាម== *[[វត្តកំពង់ក្ដុល]] *[[វត្តជ្រោយបទុម]] ហៅ ព្រែកជ្រៃ *[[វត្តព្រៃវែង]] *[[វត្តព្រះធាតុ]] *[[វត្តព្រះបាទជាន់ឯក]] ហៅ ជើងឯក *[[វត្តឫស្សីសាញ់]] *[[វត្តសំបួរមាស]] *[[វត្តអង្គមេត្រី]] *[[វត្តធុត្តុង្គ]]ហៅ វត្តចំការដូង *[[វត្តទួលសំរោង]] ក្នុងបុរីលឹមឈៀងហោរចំការដូង *[[វត្តសំបួរមាស]] *[[វត្តចំការខ្សាច់]] ==ផ្សារ== *[[ផ្សារថ្នល់បត់]] *[[ផ្សារសារឿន-យ៉ាន្នី]] ==ឯកសារយោង== *[http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/khmer/province/phnom_penh.html វិបសាយគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226132221/http://www.cambodia.gov.kh/unisql1/egov/khmer/province/phnom_penh.html |date=2009-02-26 }} {{Reflist}} {{Geographic location|Northwest=[[ខណ្ឌកំបូល]]|North=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|West=[[ខណ្ឌកំបូល]]|East=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|South=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Southeast=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Northeast=[[ខណ្ឌមានជ័យ]]|Southwest=[[ខេត្តកណ្តាល]]|Centre=[[ខណ្ឌដង្កោ]]}} {{ស្រុកនៃកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខណ្ឌនៃកម្ពុជា|ដង្កោ]] [[Category:ភ្នំពេញ]] {{Cambodia-geo-stub}} {{ខណ្ឌ-សង្កាត់_ឃុំ-ភូមិ}} g7iei0zwb7j50hy1vo1cn9b8e8ca2j4 0 53611 334888 2026-05-02T06:17:16Z Asa MILAI 50298 Asa MILAI បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[នរោត្តម សុធារស]] ទៅ [[នរោត្តម សុទ្ធារស]] 334888 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[នរោត្តម សុទ្ធារស]] fuqqynlhiqnr4rrevaf915t4ulbxb2e 0 53612 334889 2026-05-02T06:37:29Z ~2026-26708-73 50819 ចាស 334889 wikitext text/x-wiki <hiero> តើអ្នកកំពុងធ្វើអ្វី </hiero> tnwtx72k8zvg5ajuv1ngs3gsdq5euen