វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 23271 334906 334820 2026-05-04T03:49:18Z TheRandomGoober 27248 /* ក្រោយសង្គ្រាម */ 334906 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict = សង្គ្រាមវៀតណាម<br /><small>{{nobold|Chiến tranh Việt Nam}}</small> |partof = [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង [[សង្គ្រាមត្រជាក់]] |image ={{Multiple image | image1 = U.S. Army UH-1H Hueys insert ARVN troops at Khâm Đức, Vietnam, 12 July 1970 (79431435).jpg | caption1 = [[បិល្លUH-១ អ៊ីររ៉ឹខយ|ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H]]​ របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០ | image2 = Pavnbattle.jpg | caption2 = ទាហាននៃ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦ | image3 = Hue Massacre Interment.jpg | caption3 = ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនោហ៊ូអេ|ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ]], ១៩៦៨ | image4 = Flame Thrower. Operation New Castle. - NARA - 532488.tif | caption4 = [[កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិក|កងម៉ារីនអាមេរិក]]កំពុងប្រើប្រាស់[[កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង]], ១៩៦៧ | image5 = A-4E Skyhawk of VA-56 drops bomb over Vietnam c1966.jpg | caption5 = យន្តហោះ [[ដោក្លាសអេ-៤ ស្កាយហក|អេ-៤ ស្កាយហក]] របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦ | image6 = Saigon Execution.jpg | caption6 = ''[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន]]''៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង្វៀន ង៉ុកលាន់]]កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធា[[វៀតកុង]] លោក[[ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន|ង្វៀន វ៉ាន់លែម]]ក្នុងកំឡុង[[ការវាយលុកតេត|ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត]], ១៩៦៨ | width = 180 | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 }} |date = ១ វិច្ឆិកា ១៩៥៥<ref group=A name="start date" />&nbsp;– ៣០ មេសា ១៨៧៥<br>(១៩ ឆ្នាំ, ៥ ខែ និង ២៩ ថ្ងៃ) |place = {{flatlist| * [[វៀតណាមខាងត្បូង]] * [[វៀតណាមខាងជើង]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] * [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]] * [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] * [[ឈូងសមុទ្រថៃ]] (សង្គ្រាមបានបែកចូលក្នុងប្រទេស[[ថៃ]] និង[[ចិន]]បន្តិចបន្តួច)}} |territory = {{bulleted list | ការបង្រួបបង្រួម[[វៀតណាមខាងជើង]] និង[[វៀតណាមខាងត្បូង|ខាងត្បូង]]ទៅជា​[[វៀតណាម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ | ចិនចូលគ្រប់គ្រង[[ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាស៊ែល]]}} |result = ជ័យជំនះ[[វៀតណាមខាងជើង]] |combatant1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វៀតណាមខាងជើង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]] និង [[រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍បណ្ដោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង|រ.ប.ប.]] * {{flagicon|Laos}} [[ប៉ៈថេតឡាវ]] * {{flagicon|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]] * {{flagicon|Cambodia}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] * {{flag|ចិន}} * {{flag|សហភាពសូវៀត|1955}} * {{flag|កូរ៉េខាងជើង|1948}} {{Endplainlist}} |combatant2 = {{Plainlist}} * {{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|កូរ៉េខាងត្បូង}} * {{flag|អូស្ត្រាលី}} * {{flag|នូវែលសេឡង់}} * {{flagicon|Laos|1952}} [[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|ឡាវ]] (ពីឆ្នាំ១៩៥៩) * {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}​ * {{flag|ថៃ}} ​ * {{flag|ហ្វីលីពីន|1919}} * {{flag|តៃវ៉ាន់}}<ref>{{cite web|url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html|title=ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM |accessdate=24 September 2011 }}</ref> {{Endplainlist}} |strength2 = '''≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងត្បូង'''៖<br />៨៥០,០០០ ១៩៦៨)<br />១,៥០០,០០០ (១៩៧៤–១៩៧៥)<ref>{{Cite book |last=Le Gro |first=William |url=https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf |title=Vietnam from ceasefire to capitulation |publisher=US Army Center of Military History |year=1985 |isbn=978-1-4102-2542-9 |page=28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230202012033/https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf|archive-date=February 2, 2023}}</ref> * {{Flagdeco|សហរដ្ឋ|1960}} '''សហរដ្ឋអាមេរិក'''៖<br />សរុប ២,៧០៩,៩១៨ បានបម្រើការក្នុងវៀតណាម<br />៥៤៣,៤០០០ (ចំនួនកំពូល, មេសា​ ១៩៦៩)<ref name=Tucker/>{{Rp|xlv}} * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}} '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖<br />២០០,០០០ (១៩៧៣){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|ឡាវ|1952}} '''ឡាវ'''៖<br />៧២,០០០ (កងទ័ព និងជីវពល[[ជនជាតិហ្មុង|ហ្មុង]])<ref>{{Cite web |title=The rise of Communism |url=http://www.footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ |archive-date=17 November 2010 |access-date=9 March 2026 |website=www.footprinttravelguides.com |archivedate=17 វិច្ឆិកា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101117114707/http://footprinttravelguides.com/c/4999/the-rise-of-communism/ }}</ref><ref>{{Cite web |title=Hmong rebellion in Laos |url=http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html |access-date=9 March 2026 |website=Members.ozemail.com.au|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230156/http://members.ozemail.com.au/~yeulee/Topical/Hmong%20rebellion%20in%20Laos.html|archive-date=April 4, 2023}}</ref> * {{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}} '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖<br />៤៨,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣ ដោយចំនួនសរុប ៣២០,០០០) * {{Flagdeco|ថៃ|1939}} '''ថៃ'''៖ ៣២,០០០ ក្នុងមួយឆ្នាំ (១៩៦៥–១៩៧៣)<br />(នៅវៀតណាម<ref>{{Cite web |title=Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73 |url=http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |archive-date=2 August 2016 |access-date=9 March 2026 |archivedate=2 សីហា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm }}, accessed 9 March 2026</ref> និងឡាវ){{Citation needed|date=March 2026}} * {{Flagdeco|អូស្ត្រាលី}} '''អូស្ត្រាលី'''៖ ៥០,១៩០ សរុប<br />(ចំនួនកំពូល៖ ៨,៣០០)<ref>{{Cite web |last1=Doyle |first1=Jeff |last2=Grey |first2=Jeffrey |last3=Pierce |first3=Peter |date=2002 |title=Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War |url=https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf |publisher=Texas A&M University Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165929/https://researchonline.jcu.edu.au/14206/3/14206_Doyle_et_al_2002_Back_Pages.pdf|archive-date=November 10, 2022}}</ref> * {{Flagdeco|នូវែលសេឡង់}} '''នូវែលសេឡង់'''៖ ចំនួនកំពូល៖ ៥៥២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨<ref name=Blackburn>{{cite book|last=Blackburn|first=Robert M.|title=Mercenaries and Lyndon Johnson's "More Flage": The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War|publisher=McFarland|year=1994|isbn=0-89950-931-2}}</ref>{{rp|158}} * {{Flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}} '''ហ្វីលីពីន'''៖ ២,០៦១ {{Endplainlist}} |strength1 = '''≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧)''' {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}} '''វៀតណាមខាងជើង'''៖<br />៦៩០,០០០ (រួមមាន [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងទ័ពប្រជាជន]] និងវៀតកុងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦){{Refn|group=ស|យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។<ref>{{Harvnb|Military History Institute of Vietnam|2002|p=182}}. "By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers."</ref>}} * {{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតកុង'''៖<br />~២០០,០០០ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានឆ្នាំ១៩៦៨)<ref>{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |title=The Vietnam Experience The North |last2=Lipsman |first2=Samuel |last3=Maitland |first3=Terence |publisher=Time Life Education |year=1986 |isbn=978-0-939526-21-5 |pages=45–49}}</ref> * {{Flagdeco|ចិន|1949}} '''ចិន'''៖<br />១៧០,០០០ (១៩៦៨)<br />សរុប ៣២០,០០០<ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops">{{Cite news |date=16 May 1989 |title=China admits 320,000 troops fought in Vietnam |work=Toledo Blade |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |access-date=9 March 2026 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702034430/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460 |url-status=live }}</ref><ref name="Roy">{{Cite book |last=Roy |first=Denny |url=https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 |title=China's Foreign Relations |publisher=Rowman & Littlefield |year=1998 |isbn=978-0-8476-9013-8 |page=[https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27 27]}}</ref><ref name="Womack">{{Cite book |last=Womack |first=Brantly |title=China and Vietnam |year=2006 |isbn=978-0-521-61834-2 |page=[{{GBurl|id=GaZvX2BzeegC|p=176}} 179]|publisher=Cambridge University Press }}</ref> * {{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}} '''ខ្មែរក្រហម'''៖<br />៧០,០០០ (១៩៧២)<ref name="Tucker">{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-1-85109-960-3}}</ref>{{Rp|376}} * {{Flagdeco|ឡាវ}} '''ប៉ៈថេតឡាវ''':<br />៤៨,០០០ (១៩៧០)<ref>{{Cite web |title=Area Handbook Series Laos |url=http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |access-date=9 March 2026 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033933/http://www.country-data.com/frd/cs/laos/la_glos.html#Lao |url-status=live }}</ref> * {{Flagdeco|សហភាពសូវៀត}} '''សហភាពសូវៀត'''៖ ~៣,០០០<ref>{{Cite book |last=O'Ballance |first=Edgar |title=Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies |publisher=Presidio |year=1982 |isbn=978-0-89141-133-8 |page=171}}</ref> * {{Flagdeco|កូរ៉េខាងជើង|1948}} '''កូរ៉េខាងជើង'''៖ ២០០<ref>{{Cite news |last=Pham Thi Thu Thuy |date=1 August 2013 |title=The colorful history of North Korea-Vietnam relations |work=[[NK News]] |url=https://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/|archive-date=April 24, 2015}}</ref> {{Endplainlist}} |commander2 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] {{Assassinated|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងត្បូង}} [[ង្វៀន កាវកី]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] {{Assassinated|ឃាតកម្មចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី}} * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រីឆាដ និចសុន]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[រ៉ូបឺត ស៉្ទ្រេង មាំខណឺមែរ៉ា|រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[មែលវីន ឡ៊ែរដ៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]] * {{flagicon|សហរដ្ឋ}} [[ខ្រាយអឹន វ៉ឹល្លៀម អេប៊្រែមស៍|ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |commander1 = {{Plainlist}} * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហូ ជីមិញ]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ឡេ ស៊ួន]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[វ៉ក ង្វៀនសាប]] * {{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} [[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]] * {{flagicon|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[ជិន វ៉ាន់ចា]] * [[មេដឹកនាំនៃសង្គ្រាមវៀតណាម|...''និងមេដឹកនាំដទៃទៀត'']] {{Endplainlist}} |casualties2 = {{Plainlist}} * '''{{Flagu|វៀតណាមខាងត្បូង}}'''៖<br />'''ស្លាប់៖'''<br/>១៩៥,០០០–៤៣០,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Hirschman/><ref name="Lewy">{{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |title=America in Vietnam |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=978-0-19-987423-1 |author-link=Guenter Lewy}}</ref>{{Rp|450–453}}{{sfn|Thayer|1985}}<br />៣១៣,០០០ (យោធិនសរុប)<ref name="Rummel">{{Citation |last=Rummel |first=R. J. |title=Vietnam Democide |url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF |work=Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War, University of Hawaii System |year=1997 |format=GIF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF|archive-date=March 13, 2023}}</ref>(ក្នុងនោះមាន ២៥៤,២៥៦ នាក់ស្លាប់ក្នុងសមរភូមិ (រវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤)<ref name="Clarke">{{Cite book |last=Clarke |first=Jeffrey J. |title=United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973 |publisher=Center of Military History, United States Army |year=1988 |quote=The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths}}</ref>{{Rp|275}}<br/>'''របួស៖''' ១,១៧០,០០០ (យោធិន)<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចាប់ខ្លួន៖''' ≈១,០០០,០០០<ref>{{cite book |last1=Hosmer |first1=Stephen T. |last2=Jenkins |first2=Brian Michael |last3=Kellen |first3=Konrad |title=The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders |date=1978 |publisher=Rand |isbn=978-0-8330-0045-3 |oclc=855302546 |url=https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html }}{{page needed|date=May 2025}}</ref> * '''{{Flagu|សហរដ្ឋ|1960}}'''៖<br />៥៨,២៨១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="2new">{{Cite press release |title=2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL |date=4 May 2021 |url=https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/ |author=Vietnam Veterans Memorial Fund|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/|archive-date=April 29, 2023}}</ref> (៤៧,៤៣៤ ក្នុងសមរភូមិ)<ref>{{Citation |title=National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties |date=15 August 2016 |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |access-date=29 July 2020 |archive-date=26 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile "Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526173917/https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile |date=26 May 2020 }} US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.</ref><br />៣០៣,៦៤៤ នាក់បានរងរបួស<ref name="USd&w" group="ស" /> * '''{{Flagu|ឡាវ|1952}}'''៖ ទាហានប្រមាណ​១៥,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Lomperis |first1=Timothy J. |title=From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam |date=1996 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-2273-9 }}</ref> * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1970}}''' '''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon image|Flag of South Korea (1949–1984).svg}}''' '''កូរ៉េខាងត្បូង'''៖ ៥,០៩៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ១០,៩៦២ នាក់បានរងរបួស និង ៤ នាក់បានបាត់ខ្លួន * '''{{Flagu|អូស្ត្រាលី}}'''៖ ៥២៦ បានបាត់បង់ជីវិត និង ៣,១២៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite web |url=https://www.dva.gov.au/news/latest-stories/remembering-those-who-served-in-the-vietnam-war |title=Remembering those who served in the Vietnam War |access-date=2026-03-09 |year=2025 |publisher=Australian Government - Department of Veterans' Affairs}}</ref><ref>{{Cite web |title=Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72 |url=http://www.awm.gov.au/encyclopedia/vietnam/statistics |access-date=9 March 2026 |publisher=Australian War Memorial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230214111653/https://www.awm.gov.au/articles/encyclopedia/vietnam/statistics|archive-date=February 14, 2023}}</ref> * '''{{Flagu|ថៃ|1939}}'''៖ ៣៥១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name=Tucker/>{{Rp|}} * '''{{Flagu|នូវែលសេឡង់}}'''៖ ៣៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=16 July 1965 |title=Overview of the war in Vietnam |url=http://vietnamwar.govt.nz/resources |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources |archive-date=26 July 2013 |access-date=9 March 2026 |publisher=New Zealand and the Vietnam War |archivedate=26 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726010609/http://vietnamwar.govt.nz/resources }}</ref> * '''{{Flagu|តៃវ៉ាន់}}'''៖ ២៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web |date=2 October 2013 |title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War |url=http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/ |access-date=9 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418045659/http://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=April 18, 2023}}</ref><br />១៧​ នាក់បានចាប់ខ្លួន<ref>{{cite news |id={{ProQuest|115866424}} |title=Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies |url=https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |work=The New York Times |date=13 July 1964 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html |archive-date=March 7, 2023 |url-access=subscription |url-status=live }}</ref> * '''{{flagdeco|ហ្វីលីពីន|1919}}''' '''ហ្វីលីពីន'''៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite book |last1=Larsen |first1=Stanley Robert |last2=Collins, Jr. |first2=James Lawton |title=Allied Participation in Vietnam |date=2005 |url=https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d }}</ref> ៦៤ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web |date=March 1970 |title=Asian Allies in Vietnam |url=http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf |access-date=9 March 2026 |publisher=Embassy of South Vietnam|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230521032045/http://175thengineers.homestead.com/Philcav.pdf|archive-date=May 21, 2023}}</ref> {{Endplainlist}} '''ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប<br />៣៣៣,៦២៥ (១៩៦០–១៩៧៤) – ៣៩២,៣៦៩ (សរុប)'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួស៖<br />≈១,៣៤០,០០០+'''<ref name=Tucker/>{{Rp|}}<br />'''ចំនួនយោធិនចាប់ខ្លួនសរុប៖<br /> ១,០០០,០០០+ (ចំ.ប៉ា.ស្ម)''' |casualties1 = {{Plainlist}} * {{Flagdeco|វៀតណាមខាងជើង}}{{Flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} '''វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង'''៖<br />'''ស្លាប់'''៖<br/>៣០,០០០–១៨២,០០០ (ស៊ីវិល)<ref name=Tucker/>{{Rp|176}}<ref name="Hirschman">{{cite journal |last1=Hirschman |first1=Charles |last2=Preston |first2=Samuel |last3=Loi |first3=Vu Manh |title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate |journal=Population and Development Review |date=1995 |volume=21 |issue=4 |pages=783–812 |doi=10.2307/2137774 |jstor=2137774 }}</ref><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name=bfvietnam>{{Cite web |title=Battlefield:Vietnam – Timeline |url=http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html |publisher=PBS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604101618/http://www.pbs.org/battlefieldvietnam/timeline/index2.html|archive-date=June 4, 2023}}</ref><br />៨៤៩,០១៨ (យោធិនផ្អែកតាមប្រភពវៀតណាម ដោយក្នុងនោះ ១/៣ ជាអសេនិកជន)<ref name="Moyar, Mark" /><ref name="Chuyen">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO |url=http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc |access-date=9 March 2026 |website=Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/http://datafile.chinhsachquandoi.gov.vn/Qu%E1%BA%A3n%20l%C3%BD%20ch%E1%BB%89%20%C4%91%E1%BA%A1o/Chuy%C3%AAn%20%C4%91%E1%BB%81%204.doc|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref name="VNMOD">{{Cite web |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo |trans-title=The work of searching and collecting the remains of martyrs from now to 2020 and the next |url=http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach |archive-date=17 December 2018 |access-date=9 March 2026 |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិ (វៀតណាម)|ក្រសួងការពារជាតិ]] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម |archivedate=17 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181217065036/http://chinhsachquandoi.gov.vn/tinbai/309/Tap-huan-cong-tac-chinh-sach }}</ref><br />៦៦៦,០០០–៩៥០,៧៦៥ (ចំនួនប៉ាន់ស្មានដោយ ស.រ.អ ១៩៦៤–១៩៧៤){{Refn|ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}|name=USclaim|group=ស}}<ref name=Hirschman/><ref name=Lewy/>{{Rp|450–451}}<br />'''បាត់ខ្លួន'''៖ យោធិន ២៣២,០០០+ (តួលេខរបស់វៀតណាម)<ref name="Moyar, Mark">Moyar, Mark. "Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968". Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: "Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from "Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, "downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, ''Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang'' (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463."</ref><ref>{{Cite web |last=Joseph Babcock |date=29 April 2019 |title=Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs |url=https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias |access-date=9 March 2026 |website=Pulitzer Centre|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221110165934/https://pulitzercenter.org/stories/lost-souls-search-vietnams-300000-or-more-mias|archive-date=November 10, 2022}}</ref><br />'''របួស'''៖ យោធិន ៦០០,០០០+ បានរបួស<ref name="Hastings">{{Cite book |last=Hastings |first=Max |title=Vietnam an epic tragedy, 1945–1975 |publisher=Harper Collins |year=2018 |isbn=978-0-06-240567-8}}</ref>{{Rp|739}} * '''{{Flagdeco|កម្ពុជា|1975}}''' '''ខ្មែរក្រហម'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagicon|ឡាវ}}''' '''ប៉ៈថេតឡាវ'''៖ គ្មានទិន្នន័យ * '''{{Flagu|ចិន|1949}}'''៖ ~១,១០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤,២០០ នាក់បានរងរបួស<ref name=Womack/> * '''{{Flagu|សហភាពសូវៀត}}'''៖ ១៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite book |last1=James F. Dunnigan |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know |last2=Albert A. Nofi |publisher=Macmillan |year=2000 |isbn=978-0-312-25282-3 |author-link2=Albert A. Nofi}}</ref> * '''{{Flagu|កូរ៉េខាងជើង|1948}}'''៖ ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite news |date=31 March 2000 |title=North Korea fought in Vietnam War |work=BBC News Online |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm |access-date=9 March 2026|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312063506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm|archive-date=March 12, 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|title=North Korean Pilots in the Skies over Vietnam|last=Pribbenow|first=Merle|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|date=November 2011|access-date=9 March 2026|page=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605173651/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/documents/publication/NKIDP_eDossier_2_North_Korean_Pilots_in_Vietnam_War.pdf|archive-date=June 5, 2023}}</ref> '''ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖<br />≈១,១០០,០០០'''<br />'''ចំនួនយោធិនរបួសសរុប<br />≈៦០៤,២០០'''<br />(ដោយមិនរាប់ [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]/[[ខ្មែរក្រហម]] និង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]) {{Endplainlist}} |casualties3 = {{Plainlist}} * '''អសេនិកជនវៀតណាមស្លាប់'''៖ ៤០៥,០០០–២,០០០,០០០<ref name=Lewy/>{{Rp|450–453}}<ref name="Shenon">{{Cite news |last=Shenon |first=Philip |date=23 April 1995 |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |access-date=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html|archive-date=May 27, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="Obermeyer">{{Cite journal |last1=Obermeyer |first1=Ziad |last2=Murray |first2=Christopher J. L. |last3=Gakidou |first3=Emmanuela |date=23 April 2008 |title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme |journal=British Medical Journal |volume=336 |issue=7659 |pages=1482–1486 |doi=10.1136/bmj.a137 |pmc=2440905 |pmid=18566045 }}</ref> * '''វៀតណាមស្លាប់សរុប'''៖ ៩៦៦,០០០<ref name=Hirschman/>–៣,០១០,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីកម្ពុជាស្លាប់'''៖ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០<ref name="Heuveline">{{Cite book |last=Heuveline |first=Patrick |title=Forced Migration and Mortality |publisher=National Academies Press |year=2001 |isbn=978-0-309-07334-9 |pages=102–104, 120, 124 |chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979 }}</ref><ref name="Banister">{{Cite book |last1=Banister |first1=Judith |url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier |title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community |last2=Johnson |first2=E. Paige |publisher=Yale University Southeast Asia Studies |year=1993 |isbn=978-0-938692-49-2 |page=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/97 97] |url-access=registration}}</ref><ref name="Sliwinski">{{Cite book |last=Sliwinski |first=Marek |title=(ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique |publisher=L'Harmattan |year=1995 |isbn=978-2-7384-3525-5 |pages=42–43, 48 }}</ref> * '''សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីឡាវស្លាប់'''៖ ២០,០០០–៦២,០០០<ref name=Obermeyer/> * '''យោធិនមិនមែនឥណ្ឌូចិនស្លាប់សរុប'''៖ ៦៥,៤៩៤ * '''សរុបស្លាប់'''៖ ១,៣២៦,៤៩៤–៣,៤៤៧,៤៩៤ * សូមមើល [[#សហេតុភាព|សហេតុភាព]]​ខាងក្រោម <br> ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល [[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម]] {{Endplainlist}} }} '''សង្គ្រាមវៀតណាម''' ([[ភាសាវៀតណាម]]៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជា[[សង្គ្រាមតំណាង|ជម្លោះយោធា]]សម័យ[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[កម្ពុជា]]ចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែ​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពី[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់]]ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពី[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ]] និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាង[[វៀតណាមខាងជើង]] គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាល[[វៀតណាមខាងត្បូង]] គាំទ្រដោយ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និងបណ្ដាប្រទេស[[បដិកុម្មុយនីស្តនិយម|ប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត]]។<ref>{{cite web |publisher=Encyclopædia Britannica |title=Vietnam War |quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War |accessdate=5 March 2008}}</ref> សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជា[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាព|សង្គ្រាមរំដោះជាតិ]]មួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]។<ref name="Miller 2024">{{cite book |last=Miller |first=Edward |chapter=Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War |pages=8–23 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.002 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេស[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|កម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ឡាវ]] ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោម[[លទ្ធិកុម្មុយនិស្ត|របបកុម្មុយនីស្ត]]។ បន្ទាប់ពី[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|សហភាពបារាំង]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១]] ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]] ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]]៖ ក្រុម[[វៀតមិញ]]ក្រោម[[ហូ ជីមិញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោម[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជា[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស​ រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀត[[ការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ]] និងបង្កើត[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]ឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក [[ចន ភ្វីតចឺរ៉ល្ដ ខេនណឹឌី|ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅ[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃ[[រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣|រដ្ឋប្រហារយោធា]] ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។ បន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ [[រដ្ឋសភា (សហរដ្ឋ)|រដ្ឋសភាអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី [[លីនដឹន បេន ចនសុន|លីនដឹន ប. ចនសុន]] ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើ[[បរមភាពអាកាស|ឧត្តមភាពអាកាស]] និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការ[[ស្វែងរកនិងកម្ទេច]]នៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើ[[សង្គ្រាមកិច្ចទ័ពព្រៃ|យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ]]នៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបើក[[ការវាយលុកតេត]] ​ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ [[រីឆាដ និចសុន]] បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយ[[វៀតណាមនីយកម្ម]]ចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយ[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០]] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា|យុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជា]]ដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]ឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់[[ការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវ]]ឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារ​តែជាប់ផុងក្នុង​អំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច​អស់ជាច្រើនឆ្នាំ​ក្រោមរបប[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ|ធៀវ]] ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏​បាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ធ្លាក់]]ទៅក្នុង​កណ្ដាប់ដៃ​កងទ័ព​ប្រជាជន​វៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង​ត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នា​ជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមាន[[សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម|ការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់]] ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា [[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ៊ូអេ|ការសម្លាប់រង្គាល]][[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|ទ្រង់ទ្រាយធំ]]ដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។ ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជា[[វិបត្តិជនភៀសខ្លួនឥណ្ឌូចិន|វិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន]] ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។<ref name="Falk-1973" /><ref name="Chiarini-2022" /> ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិង[[មេទឹកក្រូច|សារធាតុតិណឃាតពុល]] បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។<ref name="Kolko">{{Cite book |last=Kolko |first=Gabriel |url=https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience |publisher=Pantheon Books |year=1985 |isbn=978-0-394-74761-3 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤៤–១៤៥}}<ref name="Westing-1984">{{Cite book |last=Westing |first=Arthur H. |url={{GBurl|id=4SfwtAEACAAJ}} |title=Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences |date=1984 |publisher=Taylor & Francis |pages=5ff}}</ref> ពួក[[ខ្មែរក្រហម]]បានអនុវត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ [[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បាន[[ជម្លោះចិន-វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៩១)|វាយប្រហារលើវៀតណាម]] នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថា[[សមាការវៀតណាម]] ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។<ref>{{Cite web |last=Kalb |first=Marvin |date=22 January 2013 |title=It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back |url=http://www.brookings.edu/blogs/up-front/posts/2013/01/22-obama-foreign-policy-kalb |access-date=11 March 2026 |publisher=Brookings Institution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221224132036/https://www.brookings.edu/blog/up-front/2013/01/22/its-called-the-vietnam-syndrome-and-its-back/|archive-date=December 24, 2022}}</ref> ==ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម== ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ ''សង្គ្រាមវៀតណាម'' គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ ''សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ'' និង ''ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម''។ តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។<ref>Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway ''We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam'' (p. 57).</ref> ជា[[ភាសាវៀតណាម]] សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​''Chiến tranh Việt Nam'' (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា ''Kháng chiến chống Mỹ'' (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា ''សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក''។<ref>{{cite web|title=Asian-Nation: Asian American History, Demographics, &amp; Issues:: The American / Viet Nam War|quote=The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese |url=http://www.asian-nation.org/vietnam-war.shtml |accessdate=18 August 2008}}</ref> អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង [[កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម]] (ក.ស.វ.ណ.) និង[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសហរដ្ឋ|យោធាស.រ.]] និងម្ខាងទៀត [[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួក[[វៀតកុង]] ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។ ==សាវតារ== '''{{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាម|យុទ្ធនាការកូសាំងស៊ីន|កឹនវឿញ|គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម|សង្កុបកម្មអៀនបៃ|វៀតណាមកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៤៥-១៩៤៦)}}''' វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]]ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា [[គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម]] ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។{{sfn|Tran|2022|pages=5–19}}{{sfn|Goscha|2016|pages=135–136, 170–181, 206}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោក[[ហូ ជីមិញ|ង្វៀន សីញគុង]]បានស្ថាបនា[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន|គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន]]ឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។<ref name="Umair Mirza-2017">{{Cite book |last=Umair Mirza |url=http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002 |title=The Vietnam War The Definitive Illustrated History |date=2017-04-01}}</ref> ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០<ref name="Reilly ori">{{cite conference |last=Reilly |first=Brett |title=Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War |format= |conference=Association for Asian Studies, Annual Conference |pages= |date=2017 |url=https://www.researchgate.net/publication/317376173 |location= }}<br />{{cite web |last1=Reilly |first1=Brett |title=The True Origin of the Term 'Viet Cong' |url=https://thediplomat.com/2018/01/the-true-origin-of-the-term-viet-cong/ |website=The Diplomat |date=31 January 2018 }}</ref> ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ<ref name="Tran & Vu 2022">{{cite book |last1=Tran |first1=Nu-Anh |last2=Vu |first2=Tuong |chapter=Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism |pages=1–25 |editor-last1=Tran |editor-first1=Nu-Anh |editor-last2=Vu |editor-first2=Tuong |title=Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963 |date=2022 |publisher=University of Hawaiʻi Press |doi= |chapter-url= |isbn=9780824892111 }}</ref> ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។<ref name="Vu 2019">{{Cite journal |last=Vu |first=Tuong |date=2019 |title=In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars |journal=Journal of Cold War Studies |volume=21|issue=4 |pages=4–30 |doi=10.1162/jcws_a_00905 }}</ref> ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។<ref name="Asselin 2023">{{Cite journal <!-- Deny Citation Bot-->|last=Asselin |first=Pierre |date=2023 |title=The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War |journal=Journal of Cold War Studies |volume=25|issue=1 |pages=4–45 |doi=10.1162/jcws_a_01120 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Thomas |first1=Martin |last2=Asselin |first2=Pierre |title=French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956 |journal=Journal of Modern European History |year=2022 |volume=20 |issue=4 |pages=513–535 |doi=10.1177/16118944221130231 }}</ref>{{Rp|៥១៥}} ===ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន=== {{Main|សហភាពឥណ្ឌូចិនកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២}} [[File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|thumb|ទង់របស់[[វៀតមិញ]] ដែលក្រោយមកត្រូវបានកែលម្អប្រើជា[[ទង់ជាតិវៀតណាម|ទង់ជាតិ]]នៃប្រទេស[[វៀតណាម]]បច្ចុប្បន្ន]] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើឥណ្ឌូចិន|វាយចូលឥណ្ឌូចិន]] បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោម[[សមរភូមិបារាំង|ការត្រួតត្រា]]របស់[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី|អាល្លឺម៉ង់]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុន​បានទទួល​សិទ្ធិកាន់កាប់​យោធា​ពេញលេញនៅ​ទូទាំង​ឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រង​អាណានិគម​ពីរក្នុងពេលតែ​មួយ ពោល[[បារាំងវិចឈី|បារាំង]]នៅបន្តមុខងារខាង​រដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាង​ប្រតិបត្តិការ​យោធា។<ref name="Jen 2024">{{cite book |last=Jennings |first=Eric T. |chapter=Indochina during World War II |pages=84–105 |editor-last=Miller |editor-first=Edward |title=The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins |date=2024 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781316225240.007 |doi-access= |isbn=9781316225240 }}</ref> លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនា[[វៀតមិញ]]ឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។<ref name="Umair Mirza-2017" /> ពីឆ្នាំ១៩៤៤ [[ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្រ]]របស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។<ref>{{Cite web |date=2020-07-15 |title=The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |access-date=2026-03-11 |website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |archive-date=15 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315115133/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/oss-vietnam-1945-dixee-bartholomew-feis |url-status=live }}</ref><ref name="Kinzer-2013" /> ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍]]បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។<ref>{{cite journal |last1=Hess |first1=Gary R. |title=Franklin Roosevelt and Indochina |journal=The Journal of American History |date=1972 |volume=59 |issue=2 |pages=353–368 |doi=10.2307/1890195 |jstor=1890195 }}</ref> ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។{{sfn|Goscha|2016|pages=194–197}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាស[[រដ្ឋប្រហារយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន|ផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិន]]តាមរយៈ[[រដ្ឋប្រហារ]] ហើយបានប្រកាសបង្កើត[[ចក្រភពវៀតណាម]]ឡើងដោយមានព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ជាប្រមុខរដ្ឋ។<ref>{{cite journal |last1=Smith |first1=Ralph B. |title=The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |date=September 1978 |volume=9 |issue=2 |pages=268–301 |doi=10.1017/S0022463400009784 }}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។<ref name="Guillemot 2019">{{Cite journal |last=Guillemot |first=François |date=2019 |title=The Lessons of Yên Bái, or the "Fascist" Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945 |journal=Journal of Vietnamese Studies |volume=14 |issue=3 |pages=43–78 |doi=10.1525/vs.2019.14.3.43 }}</ref>{{Rp|៦៤–៦៥}} បន្ទាប់ពីជប៉ុន[[ការទទួលចុះចាញ់របស់ជប៉ុន|ប្រកាសចុះចាញ់]]សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើម[[បដិវត្តន៍ខែសីហា]] ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពី[[សេចក្ដីប្រកាសឯករាជ្យភាពនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម|ឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]ឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុង[[ហាណូយ]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើ[[ការត្រួតត្រារបស់ចិនលើវៀតណាមខាងជើង (១៩៤៥–១៩៤៦)|សកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង]]។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។<ref>{{Cite web|url=https://indochine.uqam.ca/vi/t-in-chin-tranh/7-23-september-1945.html|title=UQAM &#124; Guerre d'Indochine &#124; 23 SEPTEMBER 1945}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=Geraint |title=A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946 |journal=Small Wars & Insurgencies |date=September 2006 |volume=17 |issue=3 |pages=263–286 |doi=10.1080/09592310600671596 }}</ref> ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំង[[សង្គ្រាមនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង (១៩៤៥–១៩៤៦)|ស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញ]]នៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។ ===សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ=== {{Main|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១}} [[File:Bao Dai and Ho Chi Minh.jpg|thumb|[[បាវ ដាយ]] (ស្ដាំ) កាន់មុខងារជា "ទីប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់" របស់រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតី[[ហូ ជីមិញ]] (ឆ្វេង), កញ្ញា ១៩៤៥។]] ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។<ref name="Guillemot 2004">{{cite book |last=Guillemot |first=François |chapter=Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946) |pages=175–216 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url=https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/ |isbn=9782846540643}}</ref>{{sfn|Kort|2017|pages=62–63, 81–85}}{{sfn|Tran|2022|pages=24–30}}<ref name="Marr 2013">{{cite book |last1=Marr |first1=David G. |title=Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946) |date=2013 |publisher=University of California Press |url=https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam |isbn=9780520954977 |pages= }}</ref>{{Rp|៣៨៣–៤៤១}} នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និង[[កិច្ចព្រមព្រៀងហូ-សង់តឺនី|ហូ-សង់តឺនី]] បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។{{sfn|Goscha|2016|pages=204–208}}{{sfn|Holcombe |2020|pages=35, 38–44}} នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។{{sfn|Kort|2017|pages=83–84}}<ref name="Guillemot 2004"/>{{Rp|២០៥–២០៧}}<ref name="Reilly 2018">{{cite thesis |last1=Reilly |first1=Brett |title=The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam |type=PhD |year=2018 |publisher=University of Wisconsin–Madison |url=https://search.library.wisc.edu/catalog/9913275159802121}}</ref>{{Rp|១៧៥–១៧៧}}<ref name="Tran 2023">{{cite journal |last1=Tran |first1=Nu-Anh |title=Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2023 |volume=53 |issue=4 |pages=686–708 |doi=10.1017/S0022463422000790 }}</ref>{{Rp|៦៩៩–៧០០}} បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់{{sfn|Kort|2017|page=85}}{{sfn|Tran|2022|page=27}} ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជា[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១|ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ]]នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។{{sfn|Asselin|2024|pages=73–81}} បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅ[[បាវ ដាយ]]ដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|បារាំង]] ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 238–241}}<ref name="Reilly 2018"/>{{Rp|១៨៧–១៨៨}} [[រដ្ឋវៀតណាម]]ថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។{{sfn|Goscha|2016|pages= 245–248}} ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។<ref name="McHale 2004">{{cite book |last=McHale |first=Shawn |chapter=Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958 |pages=81–99 |editor-last1=Goscha |editor-first1=Christopher E. |editor-last2=de Tréglodé |editor-first2=Benoît |title=Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945 |date=2004 |publisher=Les Indes savantes |location= Paris |url= |isbn=9782846540643}}</ref><ref name="Vu 2009">{{cite journal |last1=Vu |first1=Tuong |title='It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948 |journal=Journal of Southeast Asian Studies |year=2009 |volume=40 |issue=3 |pages=519–542 |doi=10.1017/S0022463409990051 }}</ref><ref name="Hoang 2009">{{cite book |last=Hoang |first=Tuan |chapter=The Early South Vietnamese Critique of Communism |pages=17–32 |chapter-url= |doi=10.1057/9780230101999_2 |editor-last1=Vu |editor-first1=Tuong |editor-last2=Wongsurawat |editor-first2=Wasana |title=Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |url= |isbn=9780230101999 }}</ref> នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ហ៊ែរី ទ្រូមែន]]បានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា [[លទ្ធិទ្រូមែន]]។<ref>{{Cite book |last=Administration |first=United States National Archives and Records |url=https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |title=Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives |date=2006-07-04 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-530959-1 |access-date=12 March 2026 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630110920/https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194 |url-status=live }}</ref> នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់[[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយ[[ចិន]]និង[[សហភាពសូវៀត]]បានទទួលស្គាល់[[វៀតណាមខាងជើង|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម]]។<ref name="McNamara">{{Cite book |last1=McNamara |first1=Robert S. |url=https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna |title=Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |last4=Biersteker |first4=Thomas J. |last5=Schandler |first5=Herbert |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1-891620-87-4 |location=New York |author-link=Robert McNamara |author-link4=Thomas J. Biersteker |url-access=registration}}</ref>{{Rp|៣៧៧–៣៧៩}}<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨}} ការផ្ទុះ[[សង្គ្រាកូរ៉េ|សង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េ]]ក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។ ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។<ref name="Ang">{{Cite book |last=Ang |first=Cheng Guan |title=The Vietnam War from the Other Side |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-0-7007-1615-9}}</ref>{{Rp|១៤}} គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|២៦}}<ref name="HistoryPlace">{{Cite web |title=The History Place – Vietnam War 1945–1960 |url=http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230312070611/http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html|archive-date=March 12, 2023}}</ref> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើត[[ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា]] (ក.យ.ជ.យ​​.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.<ref name="Herring">{{Cite book |last=Herring |first=George C. |author-link= George C. Herring |title=America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.) |date=2001 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-253618-8}}</ref>{{Rp|១៨}} មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។<ref name=Hastings/>{{Rp|៣៥}} ====សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ==== {{Main|សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ}} នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុង[[ដៀនបៀនហ្វូ]]ក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[វ៉ក ង្វៀនសាប]]បានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារ​ម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារ​ផ្គត់ផ្គង់​បារាំង និងធ្វើឱ្យ​បារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង​។{{Sfn|Hastings|2018|p=49-87}} ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]] រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។<ref name="Maclear">{{Cite book |last=Maclear |first=Michael |url=https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 |title=The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975 |date=1981 |publisher=Thames |isbn=978-0-312-79094-3 |page=[https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57 57]}}</ref><ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥}} តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[រីឆាដ និចសុន]]បានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។<ref name="Maclear" /> ប្រធានាធិបតី លោក[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]]បានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។<ref name="Tucker" />{{Rp|៧៦}} នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម<ref name="Hastings" />{{Rp|៧៥–៧៦}} ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។<ref name="Gravel">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1 |pages=391–404}}</ref> នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯ[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ]] បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref>{{Cite encyclopedia |last1=Goscha |first1=Christopher E. |title=Geneva Accords |encyclopedia=Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach |pages= |date=2011 |publisher=NIAS Press |isbn=9788776940638 |url=https://indochine.uqam.ca/en/component/content/article/1/528-geneva-accords.html }}</ref><ref>{{Cite web |title=Geneva Accords {{!}} history of Indochina {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |access-date=12 March 2026 |website=www.britannica.com |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028002543/https://www.britannica.com/event/Geneva-Accords |url-status=live }}</ref> ==សម័យអន្តរកាល== [[File:Gen-commons.jpg|thumb|right|[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤|សន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវ]]ឆ្នាំ១៩៥៤]] វៀតណាមត្រូវ[[ការបែងចែកវៀតណាម|បានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ន]]នៅ[[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៧|ខ្សែស្របទី១៧]] និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ​ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។<ref>{{Cite news |date=1 January 2001 |title=China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar |access-date=12 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar|archive-date=May 2, 2023}}</ref><ref name=Hastings/>{{Rp|៨៧–៨៨}}​ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៨៨–៩០}} យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Kinzer-2013">{{Cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |date=2013 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-4299-5352-8 |pages=[{{GBurl|id=LVb4-1l1gF4C|q=lansdale.+attache|p=194}} 195–196]}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៦}}<ref>{{Cite web |last=Prados |first=John |date=January–February 2005 |title=The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954? |url=http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |archive-date=27 May 2006 |access-date=12 March 2026 |publisher=The VVA Veteran |archivedate=27 ឧសភា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060527190340/http://www.vva.org/TheVeteran/2005_01/feature_numbersGame.htm |url-status=dead }}</ref> ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។{{sfn|Goscha|2016|pages=280}} ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។<ref>{{Cite book |last=Murti |first=B.S.N. |url=https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse |title=Vietnam Divided |date=1964 |publisher=Asian Publishing House |url-access=registration}}</ref> ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបប[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។{{sfn|Karnow|1997|p=238}} យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា ''បុនក្រុមការ'' ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។<ref name=Kolko/>{{Rp|៩៨}} ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុក[[ពួកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៤}} ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។<ref name=Ang/>{{Rp|១៤}} [[File:903aafd6079a3ed1 landing.jpg|thumb|upright=.7|ក្រុមអ្នកបដិវត្តន៍ប្រឆាំងបាវ ដាយនៃរបប[[រដ្ឋវៀតណាម]] ជួបប្រជុំគ្នានៅសាលាក្រុងសៃហ្គន, ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]] នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ''ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល'' និង ''កំណែទម្រង់ដីធ្លី''។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។<ref name="Turner">{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=978-0-8179-6431-3}}</ref>{{Rp|១៤៣}}<ref>{{Cite journal |last=Gittinger |first=J. Price |date=1959 |title=Communist Land Policy in North Viet Nam |journal=Far Eastern Survey |volume=28 |issue=8 |pages=113–126 |doi=10.2307/3024603 |jstor=3024603}}</ref><ref name="Courtois">{{Cite book |last1=Courtois |first1=Stephane |title=The Black Book of Communism |title-link=The Black Book of Communism |last2=Werth |first2=Nicolas |last3=Panne |first3=Jean-Louis |last4=Paczkowski |first4=Andrzej |last5=Bartosek |first5=Karel |last6=Margolin |first6=Jean-Louis |date=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-07608-2 |display-authors=1}}</ref>{{Rp|៥៦៩}}<ref>{{Cite book |last=Dommen |first=Arthur J. |title=The Indochinese Experience of the French and the Americans |date=2001 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33854-9 |page=340}}</ref> ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite web |last=Vu |first=Tuong |date=25 May 2007 |title=Newly released documents on the land reform |url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html |archive-date=20 April 2011 |access-date=13 March 2026 |website=Vietnam Studies Group |archivedate=20 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Szalontai |first=Balazs |date=November 2005 |title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56 |journal=Cold War History |volume=5 |issue=4 |pages=395–426 |doi=10.1080/14682740500284630 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Vu |first=Tuong |title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48901-0 |page=103 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី "ភាពហួសហេតុ"ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។<ref name=Hastings/>{{Rp|៩៩–១០០}} នៅភាគខាងត្បូងវិញ [[រដ្ឋវៀតណាម]]ដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និង[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]ជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញ[[ហ្វាម វ៉ាន់ដុង]]<ref name="PP">{{Cite book |title=The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3 |date=1971 |publisher=Beacon Press}}</ref>{{Rp|១៣៤}} ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ "គណៈកម្មាការតំបន់"។<ref name=PP/>{{Rp|១១៩}} អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង​ "ផែនការអាមេរិក" ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។<ref name=PP/>{{Rp|១៤០}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ "ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ"។<ref name=PP/>{{Rp|៥៧០–៥៧១}} លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖ {{Blockquote|"ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។"{{Sfn|Eisenhower|1963|p=[https://archive.org/details/mandateforchange00eise/page/372 372]}}}} ផ្អែកតាមរយៈ ''ឯកសារបញ្ចកោណ'' បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ "ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ"។<ref>{{cite web |url=https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |title=Evolution of the War. Origins of the Insurgency |page=6 |date=January 15, 1969 |website=National Archives |access-date=13 March 2026 |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912155004/https://nara-media-001.s3.amazonaws.com/arcmedia/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-A-5.pdf |url-status=live }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យ[[គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ]] (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។<ref>{{Harvnb|Woodruff|2005|p=6}} ចែងថា៖ "The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។"</ref> ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា [[កាវដៃ]] និងគណៈនិកាយ[[ផ្វាហ៊ែវ]]របស់[[បាគុត]]។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្ម[[ប៊ីញស្វៀន]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ [[សមរភូមិសៃហ្គន (១៩៥៥)|ការប្រយុទ្ធគ្នា]]ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។<ref name=Tucker/> នៅក្នុង[[ប្រជាមតិរដ្ឋវៀតណាមឆ្នាំ១៩៥៥|ប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាម]]ដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបាន[[ការបន្លំការបោះឆ្នោត|លួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោត]]ដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ [[ង៉ូ ឌិញញូ]] ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី "៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ" ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។{{sfn|Karnow|1997|p=224}} បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។<ref name=Hastings/> ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។<ref name=Turner/>{{Rp|១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧}} [[ទ្រឹស្ដីដូមីណូ]] ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។<ref name=McNamara/>{{Rp|១៩}} លោក[[ចន ផ្វ. ខេនណឹឌី]] ដែលកាលនុះជាសមាជិក[[ព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិក|ព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក]] បាននិយាយថ្លែងថា៖ "ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម"។<ref>{{Cite web |title=America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956 |url=http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx |archive-date=26 June 2012 |access-date=26 June 2012 |publisher=JFK Library |archivedate=26 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626125802/http://www.jfklibrary.org/Research/Ready-Reference/JFK-Speeches/Remarks-of-Senator-John-F-Kennedy-at-the-Conference-on-Vietnam-Luncheon-in-the-Hotel-Willard-Washing.aspx }}</ref> ==សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣== === របបគ្រប់គ្រង === [[File:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|លោកប្រធានាធិបតី[[ដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើ]] និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]] កំពុងទទួលស្វាគមន៍ប្រធានាធិបតីវៀតណាមខាងត្បូង លោក[[ង៉ូ ឌិញឌៀម]]នៅរដ្ឋធានីវ៉ាស៊ីនតោន, ៨ ឧសភា ១៩៥៧]] ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ "លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយម[[អត្តាធិបតេយ្យ]] និង[[បក្ខពួកនិយម]]"។<ref name=McNamara/>{{Rp|២០០–២០១}} ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជា[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ពុទ្ធសាសនិក]]បានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅ[[ព្រះម៉ែម៉ារី]] (មាតាព្រះយេស៊ូ)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥<ref>{{Cite web |date=2025-01-13 |title=Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến {{!}} Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/some-clarifications-lich-su-nam-bo-khang-chien |access-date=2026-03-16 |website=www.wilsoncenter.org }}</ref> លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ "បរិហារកុម្មុយនីស្ត" ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។<ref name="WarBegan" /> រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development |date=1975 |publisher=Hoover Institution Publications |isbn=978-0817964313 |pages=174–178}}</ref> ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។<ref name=Kolko/>{{Rp|៨៩}} នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។<ref name="Collision">{{Cite book |last1=Doyle |first1=Edward |url=https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl |title=The Vietnam Experience, a Collision of Cultures |last2=Weiss |first2=Stephen |date=1984 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0939526123 |url-access=registration}}</ref>{{Rp|១៤–១៦}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើ[[ដំណើរទស្សនកិច្ចង៉ូ ឌិញឌៀមនៅសហរដ្ឋអាមេរិក|ដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃ]]ទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោក[[ចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍]]វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។{{sfn|Karnow|1997|p=230}} === កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០ === {{Main|វៀតកុង|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)}} នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា "ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ"។<ref name="McNamera35">{{Cite book |last1=McNamera |first1=Robert S. |title=Argument Without End |last2=Blight |first2=James G. |last3=Brigham |first3=Robert K. |date=1999 |publisher=PublicAffairs |isbn=1-891620-22-3 |pages=35}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ <ref>{{Cite web |title=Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959 |url=http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html |archive-date=23 July 2008 |access-date=20 មេសា 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080723163835/http://vietnam.vassar.edu/doc6.html }}</ref> ប្រវត្តិវិទូលោក[[ដូក្លាស​ ផៃស៍]] បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦}}<ref name="WarBegan" /> នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ [[ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង]] (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។<ref name=Hastings/>{{Rp|១០៦–១០៧}} នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុម[[វៀតកុង]] (វ.ក.) ឡើង​ ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ស្រុកមេមត់]]ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៥–៥៨}} ==== ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង ==== {{See also|ការឈ្លានពានរបសវៀតណាមខាងជើងលើឡាវ|ផ្លូវលំហូជីមិញ}} នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោក[[ឡេ ស៊ួន]]បានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា "មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង" ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។<ref name=Ang/>{{Rp|៥៨}} ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។{{Sfn|Olson|Roberts |2008|p=67}} នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅ[[ស្រុកសេពុញ]]ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Prados-1999">{{Cite book |last=Prados |first=John |title=The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War |date=1999 |publisher=Wiley |isbn=9780471254652}}</ref>{{Rp|២៤}} បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត "សង្គ្រាមប្រជាជន" លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩<ref name=Hastings/>{{Rp|១១៩–១២០}} ហើយក្នុងខែឧសភា [[ក្រុមលេខ៥៥៩]] ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]] ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំង[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង[[កងទ័ពភូមិន្ទឡាវ]]តាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។<ref name="Morrocco-1985">{{Cite book |last=Morrocco |first=John |title=Rain of Fire: Air War, 1969–1973 |date=1985 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=9780939526147 |series=Volume 14 of Vietnam Experience}}</ref>{{Rp|២៦}} ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។{{Sfn|Military History Institute of Vietnam|2002|p=xi}} ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។<ref>{{Cite book |last=Prados |first=John |title=Rolling Thunder in a Gentle Land |date=2006 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1-84603-020-8 |editor-last=Wiest |editor-first=Andrew |location=Oxford |pages=74–95 |chapter=The Road South: The Ho Chi Minh Trail |chapter-url=https://archive.org/details/rollingthunderin00wies}}</ref> ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។<ref name=Ang/>{{Rp|៧៦}} ==អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣== {{Main|សង្គ្រាមនៅវៀតណាម (១៩៥៩–១៩៦៣)|កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច}} [[File:The President's News Conference, 23 March 1961.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពន្យល់បកស្រាយពីស្ថានភាពនៅឥណ្ឌូចិនក្នុងសន្និសីទសារព័ត៌មាន, ២៣ មីនា ១៩៦១]] បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦០|ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០]] ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា [[ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក]] និង[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។<ref>{{cite journal |last1=Bostdorff |first1=Denise M. |last2=Goldzwig |first2=Steven R. |title=Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam |journal=Presidential Studies Quarterly |date=1994 |volume=24 |issue=3 |pages=515–530 |id=215692085 |jstor=27551281 }}</ref> គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Vietnam Task Force |url=http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |title=Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force |date=1969 |publisher=Office of the Secretary of Defense |location=Washington, DC |pages=1–2 |chapter=IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504231323/http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf |archive-date=4 May 2015 |url-status=dead}}</ref> តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៩}} [[File:President meets with Secretary of Defense. President Kennedy, Secretary McNamara. White House, Cabinet Room - NARA - 194244.jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីកំពុងពិភាក្សាជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអាមេរិក លោក[[រ៉ូបឺត​ មាំខណឺមែរ៉ា]] ក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦២]] ទីប្រឹក្សា​លោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោក[[ម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ]] និង[[វ៉លត៍ រ៉ូស្តូវ]]បានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។<ref>{{Cite news |last=Stavins |first=Ralph L. |date=22 July 1971 |title=A Special Supplement: Kennedy's Private War |work=The New York Review of Books |url=http://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/ |access-date=19 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/|archive-date=April 6, 2023}}</ref> នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។<ref name=Hastings/>{{Rp|១៣១}} [[កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូច]]ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name=Tucker/>{{Rp|១០៧០}} រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ]]។ ===រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម=== {{Main|ការចាប់ខ្លួន និងឃាតកម្មង៉ូ​ ឌិញឌៀម}} {{See also|សហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម|រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣}} នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុង[[សមរភូមិអាប់ប៉ាក]] ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។<ref name="Sheehan">{{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam |date=1989 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-72414-8|url=https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3}}</ref>{{Rp|២០១–២០៦}} មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង​ ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅ[[រដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦០|ឆ្នាំ១៩៦០]] និង[[ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកនៅវិមានឯករាជ្យវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦២|ឆ្នាំ១៩៦២]] លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោក[[រ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌី]]បានកត់សម្គាល់ថា "ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់..."។<ref>Live interview by John Bartlow Martin. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.</ref> នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុង[[ហ្វេ]]បានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះ[[ទង់ព្រះពុទ្ធសាសនា]]នៅ[[បុណ្យវិសាខបូជា|ថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា]]។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា]]។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯក[[ឡេ ក្វាងទុង]]ដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref name="NPV 2018">{{Cite journal |last=Nguyen |first=Phi-Vân |title=A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/secular-state-for-a-religious-nation-the-republic-of-vietnam-and-religious-nationalism-19461963/6686A381A12183648E76430BC646BC85 |journal=The Journal of Asian Studies |date=2018 |volume=77 |issue=3 |pages=741–771 |doi=10.1017/S0021911818000505 }}</ref> [[File:Arvncapture.jpg|thumb|upright=.8|left|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើការចាប់ខ្លួនទាហានវៀតកុង]] មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន "ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក" ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។{{sfn|Karnow|1997|p=326}} ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣២៨}} អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=April 2015 |title=Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today |url=https://www.afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today |website=The Foreign Service Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114858/https://afsa.org/counterinsurgency-vietnam-lessons-today|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pacification |url=http://www.vietnamgear.com/dictionary/pacification.aspx |website=Vietnam War Dictionary|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230405065336/http://www.vietnamgear.com/dictionary.aspx?s=pacification|archive-date=April 5, 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Blaufarb |first=Douglas S. |title=The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present |date=1977 |publisher=Free Press |isbn=978-0-02-903700-3 |page=119}}</ref> [[បញ្ជាការជំនួយយោធា (វៀតណាម)|មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូង]]គឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ផោល ហារឃីនស៍]] បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣<ref name=Herring/>{{Rp|១០៣}} ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា "វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ"។<ref>{{Cite book |last=Schandler |first=Herbert Y. |url=https://archive.org/details/americainvietnam0000scha |title=America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won |date=2009 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-6697-2 |page=[https://archive.org/details/americainvietnam0000scha/page/36 36] |url-access=registration}}</ref> ==ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩== {{Main|សង្គ្រាមកិច្ចរួមនៅវៀតណាមខាងត្បូងឆ្នាំ១៩៦៣–១៩៦៩}} ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតី[[លីនដឹន ប. ចនសុន]]ដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ<ref name="Karnow 1997 336_339">{{Harvnb|Karnow|1997|pp=336–339}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។<ref>{{Harvnb|Karnow|1997|p=339}}.</ref> ===ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង=== {{Main|ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង}} [[File:Bombing in Vietnam.jpg|thumb|upright=.8|យន្តហោះអាមេរិកកំពុងទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង]] នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។<ref name=Kolko/>{{Rp|១២៤}} ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។{{sfn|Hastings|2018|pp=218–219}} របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ]]អាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Hanyok |first1=Robert J. |title=Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish |journal=Cryptologic Quarterly|url=https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf|location=Fort Meade|publisher=[[ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិ|National Security Agency]] |date=2001 |volume=19/20 |issue=4/1 |pages=1–55}}</ref> អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័ត[[សេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Moïse |first=Edwin E. |title=Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War |edition= revised |location=Annapolis |publisher=Naval Institute Press |year=2019 |isbn=978-1-68247-424-2 }}</ref>{{Rp|២២២–២៤៤}} ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក]]បានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបាន[[ការវាយប្រហារលើជំរុំហូល្លូវ៉េយ៍|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក]]ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥<ref>{{Cite web |last=Simon |first=Dennis M. |date=August 2002 |title=The War in Vietnam, 1965–1968 |url=http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html |archive-date=26 April 2009 |access-date=23 March 2026 |archivedate=26 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426064833/http://faculty.smu.edu/dsimon/Change-Viet2.html }}</ref> ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោក[[អាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន]]។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ{{Sfn|Nalty|1998|pp=97, 261}} ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។<ref>{{Cite book |last=Tilford |first=Earl L. |url=https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF |title=Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why |date=1991 |publisher=Air University Press |page=89|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404230151/https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF|archive-date=April 4, 2023}}</ref> ===ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ=== {{Main|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ}} ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង​ និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមាន[[ផ្លូវលំហូជីមិញ]]រត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]បង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹង[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|រាជរដ្ឋាភិបាលឡាវ]]នាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref name="KiernanTaylor">{{Cite journal |last1=Kiernan |first1=Ben |author-link=Ben Kiernan |last2=Owen |first2=Taylor |date=26 April 2015 |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |journal=The Asia-Pacific Journal |volume=13 |issue=17 |id=4313 |access-date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326111723/https://apjjf.org/Ben-Kiernan/4313.html|archive-date=March 26, 2023}}</ref> តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។{{sfn|Hastings|2018|p=328}} ===ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤=== [[File:DongXoaiHuey-65a.JPG|thumb|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងទីប្រឹក្សាយោធាអាមេរិកកំពុងត្រួតពិនិត្យឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]] ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥]] នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=223}}<ref>{{Cite book |title=Vietnam War After Action Reports |publisher=BACM Research |page=[{{GBurl|id=Dch3m7u2K5YC|p=84}} 84] }}</ref> ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា "ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់"។{{Sfn|Demma|1989}} ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។<ref name="Kahin">{{Cite book |last1=Kahin |first1=George |title=The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam |last2=Lewis |first2=John W. |author-link2=John Wilson Lewis |date=1967 |publisher=Delta Books}}</ref> នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុង[[សមរភូមិបិញហ្សា]]<ref>{{Cite book |last=Moyar |first=Mark |title=Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965 |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86911-9 |page=[{{GBurl|id=phJrZ87RwuAC|p=339}} 339]}}</ref> ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើ[[សង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា]]។<ref name="McNeill">{{Cite book |last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |date=1993 |publisher=Allen & Unwin |isbn=978-1-86373-282-6}}</ref>{{Rp|៥៨}} ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុង[[សមរភូមិដុងស្វាយ]]។<ref name=McNeill/>{{Rp|៩៤}} ===សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក=== {{See also|ពុទ្ធបះបោរ}} [[File:Vietcongsuspect.jpg|thumb|កងម៉ារីនអាមេរិកម្នាក់កំពុងចាប់ជនសង្ស័យជាវៀតកុងក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងបោសសម្អាតនៅទីតាំងដែលមានចម្ងាយ ២៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងលិច[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង]] ឆ្នាំ១៩៦៥។]] នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង{{sfn|Hastings|2018|pp=246–247}} ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។<ref>{{Cite web |date=17 October 2002 |title=Generations Divide Over Military Action in Iraq |url=http://www.people-press.org/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq |publisher=Pew Research Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221121005317/https://www.pewresearch.org/politics/2002/10/17/generations-divide-over-military-action-in-iraq/|archive-date=21 November 2022}}</ref> ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៤៩–៣៥១}} ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍]]បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖ *ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។ *ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។ *ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.</ref> ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។<ref>United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.</ref> ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។<ref>{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|publisher=Free Press|year=1999|isbn=0-684-84254-8|pages=83–89}}</ref> វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្ត[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ស៊ីតូ]]របស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។{{sfn|Karnow|1997|p=556}} តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82481-8 |page=193}}</ref> [[File:Vietnamese villagers suspected of being communists by the US Army - 1966.jpg|thumb|upright=.8|កសិករយួនដែលអាមេរិកចាប់ដោយសង្ស័យថាជាពួកវៀតកុង, ១៩៦៦]] សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុង[[សមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង]]<ref>{{Cite web |last=Galloway |first=Joseph |date=18 October 2010 |title=Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win |url=http://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win.htm |access-date=2 May 2016 |publisher=Historynet|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322083652/https://www.historynet.com/ia-drang-where-battlefield-losses-convinced-ho-giap-and-mcnamara-the-u-s-could-never-win/?f|archive-date=March 22, 2023}}</ref> ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=284–285}} យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=5 September 2017 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1-5247-3310-0 |page=[{{GBurl|id=i4KyDQAAQBAJ|q=125}} 125] }}</ref> ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។<ref name="Ward">{{Cite book |last1=Ward |first1=Geoffrey C. |title=The Vietnam War: An Intimate History |last2=Burns |first2=Ken |date=2017 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-0-307-70025-4}}</ref>{{Rp|១៥៣–១៥៦}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាស[[ង្វៀន កាវកី]] និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍[[ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវ]]នៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។{{sfn|Karnow|1997|p=706}} ==ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត== {{Main|ការវាយលុកតេត}} [[File:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|thumb|ទាហានវៀតកុងថតរូបជុំគ្នាមុនចេញទៅចូលរួមប្រតិបត្តិការតេត]] [[File:ARVN in action HD-SN-99-02062.JPEG|thumb|កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងកំពុងធ្វើសកម្មភាពវាយប្រហារក្នុងតំបន់ឈរជើងវៀតកុងក្នុងតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]]]] នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រ[[សមរភូមិដាក់តូ|ដាក់តូ]] និង[[សមរភូមិខេសាញ់|ខេសាញ់]] ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុង[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្ដាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]]។<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Interview with NVA General Tran Van Tra {{!}} HistoryNet |url=http://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra.htm |access-date=25 March 2026 |website=www.historynet.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152943/https://www.historynet.com/interview-with-nva-general-tran-van-tra/?f|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាន់ ទានស៊ុង]] "បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន [[ហ្វេ]] ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]"។<ref name="Wilson">{{Cite news |date=20 October 2014 |title=The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive |access-date=25 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive|archive-date=April 9, 2023}}</ref> លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួន​បានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យ​​តាម​ផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការ​បះបោរ​នៅ​តាម​ទីក្រុង និង​ទីប្រជុំជន​ផ្សេងៗ<ref name="Nguyen">{{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |date=2012 |publisher=Univ of North Carolina Press |isbn=978-1-4696-2835-6}}</ref>{{Rp|៩០–៩៤}}{{Rp|១៤៨}} បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុង​ចំណោម​អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។<ref>{{Cite news |last=Wiest |first=Andrew |date=1 March 2018 |title=Opinion {{!}} The Tet Offensive Was Not About Americans |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html |access-date=25 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html|archive-date=April 16, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។<ref name=McNamara/>{{Rp|៣៦៣–៣៦៥}} កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។<ref name=Wilson/> ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែ[[សមរភូមិហ្វេ|អតីតរាជធានីហ្វេ]] ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ជាលទ្ធផល ពួកគេបាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ|ប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ]] ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម<ref>{{Cite book |last=Hosmer |first=Stephen T. |title=Viet Cong Repression and its Implications for the Future |date=1970 |publisher=Rand Corporation |pages=72–8}}</ref>{{sfn|Bowden|2017|p=495}} ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name=Kolko/>{{Rp|៣០៨–៣០៩}} នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។{{sfn|Hastings|2018|p=479}} នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ​ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល​ ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។<ref name="Trieu">{{Cite journal |last=Triều |first=Họ Trung |date=5 June 2017 |title=(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 |journal=Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities |volume=126 |issue=6 |doi=10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770 |doi-broken-date=29 January 2026 |issn=2588-1213}}</ref> បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។<ref name=Trieu/>​ សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។<ref name=Ankony/>{{Rp|១០៤}}<ref name=Villard/>{{Rp|៨២}} កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។<ref>{{Cite news |title=Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu |language=vi-VN |url=http://www.nhandan.com.vn/chinhtri/item/7976502-.html |access-date=1 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html|archive-date=April 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Eyraud |first=Henri |date=March 1987 |title=Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.] |journal=The China Quarterly |volume=109 |page=135 |doi=10.1017/s0305741000017653 }}</ref> ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា [[បំណាក់ថ្គាម]] (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។<ref>{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |date=6 October 2018 |title=U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html |access-date=29 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html|archive-date=March 14, 2023 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អ៊ើល វាល្លឺរ]] ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។<ref>Wheeler to President Johnson, "Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements," February 27, 1968, in {{Cite book |last=Sheehan |first=Neil |title=The Pentagon Papers as Published by the New York Times |date=1971 |publisher=Bantam |pages=620–621}}</ref> សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោក[[ខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍]]ចូលកាន់តំណែងជំនួស។<ref>{{Cite book |last=Sorley |first=Lewis |title=A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |date=1999 |publisher=Harvest |isbn=0-15-601309-6 |pages=12–16}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា "និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា" ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។<ref>{{Cite news |date=16 April 2012 |title=North Vietnam's "Talk-Fight" Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States |work=Wilson Center |url=https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states |access-date=29 March 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states|archive-date=April 9, 2023}}</ref> ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។{{sfn|Hastings|2018|p=486}} ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។<ref>{{Cite book |last1=Littauer |first1=Raphael |last2=Uphoff |first2=Norman |title=The Air War in Indochina |date=1972 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=269 |edition=revised}}</ref> នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨ តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។<ref>The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in {{Cite book |title=Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia |date=1974 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=90–111 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&view=1up&seq=108}}</ref> វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៦៨|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨]]។ លោក[[រីឆាដ និចសុន]] ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។{{sfn|Hastings|2018|p=515}}<ref>{{Cite book |last=Johns |first=Andrew |title=Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War |date=2010 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-7369-6 |pages=198 }}</ref> ==វៀតណាមនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២== ===ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត=== លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ "[[វៀតណាមនីយកម្ម]]" ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Hastings|2018|p=517}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាម[[ទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត]] លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។<ref>{{Cite journal |last1=Sagan |first1=Scott Douglas |last2=Suri |first2=Jeremi |date=16 June 2003 |title=The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969 |id=43692 |journal=International Security |volume=27 |issue=4 |pages=150–183 |doi=10.1162/016228803321951126 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Michael |title=Nixon's Nuclear Ploy |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm |access-date=30 March 2026 |website=nsarchive2.gwu.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114836/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB81/index2.htm|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា [[ដេតង់ត៍]] (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបាន[[ទំនាក់ទំនងចិន–សហរដ្ឋអាមេរិក|ស្ដារទំនាក់ទំនង]]ជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។<ref>{{Cite web |title=Foundations of Foreign Policy, 1969-1972 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm |access-date=4 July 2021 |website=Foreign Relations, 1969-1976, Volume I |publisher=U.S. Department of State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230513100856/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/frus/nixon/i/21100.htm|archive-date=May 13, 2023}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Van Ness |first=Peter |date=December 1986 |title=Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article |journal=Contemporary Southeast Asia |volume=8 |issue=3 |pages=231–245 |jstor=25797906}}</ref> ===យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ=== [[File:Vietnampropaganda.png|thumb|upright=.8|ខិត្តបណ្ណឃោសនាដែលជំរុញឱ្យយុទ្ធជន[[វៀតកុង]] និង[[វៀតណាមខាងជើង]]ផ្តាច់ខ្លួនមកចុះចូលជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង|សាធារណរដ្ឋវៀតណាម]]]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{Cite news |date=4 September 1969 |title=Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi |page=1 |work=The Times}}</ref> ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ<ref name="Currey">{{Cite book |last=Currey |first=Cecil B. |title=Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap |date=2005 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-57488-742-6 |page=[{{GBurl|id=jm-jh1_D0I4C|p=272}} 272]}}</ref>{{Rp|២៧២–២៧៤}} ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។<ref name=Nguyen/>{{Rp|១៩៦–២០៥}} កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត<ref name=Currey/> ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។<ref name=Currey/>{{Rp|១៨៩}} ===វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក=== [[ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាម|ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាម]]បានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលមីឡៃ|​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​នៅមីឡៃ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ ​កង​អង្គភាពអាមេរិក​មួយ​ក្រុមបាន​រំលោភ​និង​សម្លាប់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​វៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។{{sfn|Hastings|2018|pp=518–521}} ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក<ref name="Stewart">{{Cite book |last=Stewart |first=Richard |url=https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |title=American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003 |date=2005 |publisher=[[មជ្ឈមណ្ឌលកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៃប្រវត្តិសាស្ត្រយោធា|United States Army Center of Military History]] |isbn=978-0-16-072541-8 |access-date=1 April 2026 |archive-date=14 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214153119/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm |url-status=dead }}</ref>{{Rp|៣៤៩–៣៥០}}<ref name="Daddis">{{Cite book |last=Daddis |first=Gregory A. |title=Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069110-3 |page=[{{GBurl|id=a3QzDwAAQBAJ|pg=PT172}} 172]}}</ref>{{Rp|១៦៦–១៧៥}} ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។<ref name="Heinl">{{Cite journal |last=Heinl |first=Robert D. Jr. |date=7 June 1971 |title=The Collapse of the Armed Forces |url=https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |journal=Armed Forces Journal |access-date=1 April 2026 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060044/https://msuweb.montclair.edu/~furrg/Vietnam/heinl.pdf |url-status=live }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។<ref name=Heinl/> ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូល[[កងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុង]]បានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១<ref>{{Cite book |last=Sevy |first=Grace |title=The American Experience in Vietnam: A Reader |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-2390-5 |page=[{{GBurl|id=dZg3emyCL6EC|p=172}} 172]}}</ref> និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤<ref>{{Cite news |last=Richard Halloran |date=12 August 1984 |title=R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html |access-date=1 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html|archive-date=April 15, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។ ===វៀតណាមនីយកម្ម=== {{See also|វៀតណាមនីយកម្ម}} [[File:ARVN and US Special Forces.jpg|thumb|ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង និងកងកម្លាំងពិសេសសហរដ្ឋអាមេរិក ឆ្នាំ១៩៦៨]] ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។<ref name="upi1970">{{Cite web |title=Vietnamization: 1970 Year in Review |url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2/#title |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831125343/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1970/Apollo-13/12303235577467-2 |archive-date=31 August 2011 |website=UPI.com}}</ref> ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។​<ref name="Wiest">{{Cite book |last=Wiest |first=Andrew |title=Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN |date=2007 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-9451-7 |pages=[{{GBurl|id=r3dez4JhXUQC|p=124}} 124]–140}}</ref> ក្រោម[[កងកម្លាំងតំបន់វៀតណាមខាងត្បូង|កងកម្លាំងតំបន់]] និង[[កងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូង]]ផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។<ref name=Wiest/> នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។<ref name=upi1970/> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។<ref>{{Cite book |last=Porter |first=Gareth |title=Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism |date=1993 |isbn=978-0-8014-2168-6 |page=26|publisher=Cornell University Press }}</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។<ref name=Nguyen/> នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ [[ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ]] ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។<ref name="StantonVOB">{{Cite book |last=Stanton |first=Shelby L. |title=Vietnam order of battle |date=2003 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-0071-9}}</ref>{{Rp|២៤០}} ===កម្ពុជា=== {{Main|ប្រតិបត្តិការមីនុយ|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា}} [[File:Vietconginterrogation.jpg|thumb|upright=.8|ការចាប់សួរចម្លើយជនសង្ស័យ​ជា​វៀតកុង​ម្នាក់​ ដែលត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួនកំឡុង​ពេល​វាយប្រហារ​លើ​ទីតាំងឈរជើង​អាមេរិក​មួយ​ក្បែរ​ព្រំដែន​កម្ពុជា]] ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]បានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ<ref>{{cite journal |last1=Sihanouk |first1=Norodom |title=Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity |journal=Foreign Affairs |date=1958 |volume=36 |issue=4 |pages=582–586 |id={{ProQuest|198176909}} |doi=10.2307/20029312 |jstor=20029312 }}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់[[កំពង់ផែស្វយ័តក្រុងព្រះសីហនុ|កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ]] និង[[ផ្លូវលំសីហនុ]]ដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា [[ប្រតិបត្តិការមីនុយ]] ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។ នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបាន[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|ទម្លាក់ចេញពីអំណាច]]ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខ[[លន់ នល់]] ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។<ref>{{Cite book |last=Sutsakhan |first=S. |url=https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse |date=1987 |publisher=United States Army Center of Military History |page=42 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=12 មេសា 2019 }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។<ref>{{Cite book |last1=Lipsman |first1=Samuel |url=https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 |title=The Vietnam Experience Fighting for time |last2=Doyle |first2=Edward |date=1983 |publisher=Boston Publishing Company |isbn=978-0-939526-07-9 |page=[https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145 145]}}</ref> នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់[[ខ្មែរក្រហម]] ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោក[[នួន ជា]]។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា "នួន ជាបាន​ស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ"។<ref>{{cite book |doi=10.4324/9780203790847 |title=Genocide in Cambodia and Rwanda |date=2017 |isbn=978-0-203-79084-7 |editor-first1=Susan E. |editor-last1=Cook |page=54 }}</ref> កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើក[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការចេនឡា ២]] ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។ ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមាន[[បញ្ជីរាយបាតុកម្មប្រឆាំងសង្គ្រាមវៀតណាម|បាតុកម្មតវ៉ា]]ផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍]] ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។<ref name=Daddis/>{{Rp|១២៨–១២៩}} យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹម​ឌៀល]] នោះ។ ===ឡាវ=== {{Main|ប្រតិបត្តិការខូម្មែនដូហាន់ត៍|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩}} ដោយមើល​ឃើញពី​ភាពជោគជ័យ​របស់​កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅ​កម្ពុជា និង​ដើម្បីតេស្តសាកល្បង​​កម្មវិធី​វៀតណាម​នីយកម្មបន្ថែមទៀត​ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើម[[​ប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩]] នៅ​កំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១ ក្នុងគោលដៅវាយបណ្ដាច់​ផ្លូវលំ​ហូជីមិញ។ នេះក៏​ជា​លើកដំបូង​ផង​ដែរ ដែលយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបាន​ធ្វើតេស្ត​សាកល្បងប្រើកងកម្លាំង​ប្រដាប់អាវុធ​រួម​របស់ខ្លួន​នៅលើសមរភូមិ។<ref name=Nguyen/>{{Rp|}} ពីរបីថ្ងៃដំបូងៗនៃប្រតិបត្តិកានេះ កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានទទួលជោគជ័យច្រើន ប៉ុន្តែក្រោយមក កម្លាំងរុញប្រយុទ្ធពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមចុះថមថយក្រោយពីទាហានវៀតណាមខាងជើងបានវាយតបបកមកវិញ។ ធៀវបានបញ្ជាឱ្យបញ្ឈប់ដំណើររុញច្រានបន្តទៅមុខទៀត ដែលជាហេតុនាំឱ្យកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងការឡោមព័ទ្ធដោយកងពលរថពាសដែកវៀតណាមខាងជើង។{{Sfn|Willbanks|2014|p=89}} ធៀវបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងអាកាសវាយប្រហារលើចំណុចបំបែកផ្លូវលំហូជីមិញនៅស្រុកសេពុញរួចចាំដកថយចេញវិញ ថ្វីបើកម្លាំងខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងសត្រូវដែលមានចំនួនច្រើនជាងរហូតដល់ទៅបួនដងក៏ដោយ។ ខណៈពេលកំពុងតែដកថយ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយបកលើកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេកើតការស្លន់ស្លោ ហើយជាលទ្ធផល ប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានសត្រូវចាប់បាន ឬសម្លាប់ចោល ហើយពាក់កណ្តាលនៃឧទ្ធម្ភាគចក្រវៀតណាមខាងត្បូង/អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់។ ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ និងជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៅទន់ជ្រាយរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។{{sfn|Karnow|1997|pp=644–645}} ===យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២=== [[File:DRVA.jpg|thumb|សកម្មភាពបាញ់កាំភ្លើងធំដោយកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមសម្ដៅចូលទីតាំងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងក្បែរក្រុងកនទូម ឆ្នាំ១៩៧២]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ វៀតណាមខាងជើងបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមអនុសញ្ញាដោយលើកទ័ពប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ និងរថក្រោះរាប់រយគ្រឿង[[យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ|វាយឈ្លានពាន]]ចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាខេត្តភាគខាងជើងរបស់វៀតណាមខាងត្បូង និងបានវាយចេញពីប្រទេសកម្ពុជាសម្ដៅទៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយគំរាមហែកវៀតណាមខាងត្បូងជាពីរ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងនិងត្បូង ជាពិសេសនៅ[[សមរភូមិអានលុក]] និង[[សមរភូមិកនទូម|កនទូម]]។{{Sfn|Hastings|2018|p=610-630}} ទោះជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំពុងដកទ័ពចេញពីវៀតណាមក៏ដោយក៏អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាតាមផ្លូវអាកាសដើម្បីការពារកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដែរ ដោយគេច្រើនស្គាល់ជំនួយនោះថា [[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ]]។ នៅទីបំផុត ប្រតិបត្តិការនេះក៏បានផ្អាកបន្ទាប់ពីគេសង្កេតឃើញថាមានចំនួនទាហាននិងជនស៊ីវិលទាំងសងខាងស្លាប់របួសច្រើនពេករហូតដល់ទៅជាង ២០០,០០០ នាក់ឯណោះ។{{sfn|Hastings|2018|pp=606–637}} ដោយឡែក កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកវិញបានចាប់ផ្ដើម[[ប្រតិបត្តិការផុកឃីតម៉ានីយ៍|ប្រតិបត្តិការទម្លាក់មីនសមុទ្រ]]នៅក្បែរកំពង់ផែទីក្រុង[[ហាយហ្វង]]នៅក្នុងខែឧសភាក្នុងគោលបំណងបិទបង្ខាំងផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ពីបរទេសចូលវៀតណាមតាមច្រកសមុទ្រ។<ref>{{Cite web |last=magazine |first=Marcelo Ribeiro da Silva, Vietnam |date=2020-01-14 |title=Inside America's daring plan to mine Haiphong Harbor |url=https://www.navytimes.com/news/your-navy/2020/01/14/inside-americas-daring-plan-to-mine-haiphong-harbor/ |access-date=2026-04-22 |website=Navy Times }}</ref> [[File:СВС у обломков сбитого Б-52 в окрестностях Ханоя 23.12.1972 (1).jpg|thumb|ទីប្រឹក្សាយោធាសូវៀតកំពុងត្រួតពិនិត្យកម្ទេចកម្ទីយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកអាមេរិកប្រភេទប៊ី-៥២ ដែលត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់នៅជិតទីក្រុងហាណូយ]] នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ សកម្មភាពយោធារបស់អាមេរិកទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាងក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាចុះ[[កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស]]នៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបិទបញ្ចប់ការចូលប្រឡូកដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាម ក៏ដូចជាបង្កើតបទឈប់បាញ់រវាងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតណាមខាងត្បូង ធានានូវបូរណភាពទឹកដីវៀតណាមក្រោមសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោត ឬដំណោះស្រាយនយោបាយរវាង រ.ប.ប. និងវៀតណាមខាងត្បូង អនុញ្ញាតឱ្យទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ២០០,០០០ នាក់បន្តឈរជើងនៅទីតាំងពួកគេកាន់កាប់នៃវៀតណាមខាងត្បូង និងយល់ព្រមលើការដោះដូរឈ្លើយសឹក។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះផងដែរបានកំណត់រយៈពេល ៦០ ថ្ងៃដើម្បីឱ្យអាមេរិកដកកម្លាំងខ្លួនចេញទាំងអស់<ref>{{Cite book |last=Church |first=Peter |title=A Short History of South-East Asia |date=2006 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-82181-7 |pages=193–194}}</ref> ហើយទីបំផុតនៅខែមីនា កងកម្លាំងយោធាអាមេរិកទាំងប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាមដូចការកំណត់ពិតមែន។<ref name=Herring/>{{Rp|២៦០}} ==ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥== [[File:Hanoi-taxi-march1973.jpg|thumb|ឈ្លើយសឹកអាមេរិកដែលទើបតែងបានដោះលែងចេញពីជំរុំឃុំឃាំងវៀតណាមខាងជើង ឆ្នាំ១៩៧៣]] មុននឹងបទឈប់បាញ់ចូលធរមានក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ភាគីទាំងពីរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមកាន់កាប់ទឹកដីតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។ តែយ៉ាងណា​ ការប្រយុទ្ធគ្នានៅតែបន្តទោះជាបទឈប់បាញ់បានចូលធរមានហើយក្ដី។<ref name=Ward/>{{Rp|៥០៨–៥១៣}} មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ ប៉ុន្តែទីក្រុងសៃហ្គន ដោយប្រើប្រាស់ជំនួយអាមេរិកដែលបានបញ្ជូនមកនៅមុនពេលបទឈប់បាញ់ បានចាប់ផ្តើមវាយច្រានកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងចេញពីទឹកដីខ្លួនបណ្ដើរៗ។ យោងតាមលោក[[ជិន វ៉ាន់ចា]] ដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង វៀតណាមខាងជើងបានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ដោយគ្មានការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីអាមេរិកទៀត អាជ្ញាធរវៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត។ ប្រព័ន្ធភស្តុភារនឹងសម្រួលឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅកំឡុងរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៥–៧៦។ លោកវ៉ាន់ចាបានគណនាថា នេះគឺជាឱកាសចុងក្រោយរបស់ហាណូយក្នុងការវាយប្រហារ មុនពេលកងទ័ពសៃហ្គនអាចពង្រឹងហ្វឹកហ្វឺនសមត្ថភាពខ្លួនបាន។{{sfn|Karnow|1997|pp=672–674}} ទីបំផុត វៀតណាមខាងជើងក៏បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកនោះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់កាលរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំមុនមកវិញ។ [[File:Victory Central Highlands.jpg|thumb|upright=.8|វិមានរំលឹកអនុស្សាវរីយនៃយុទ្ធនាការ[[បួនម៉ាធួត]]ឆ្នាំ១៩៧៤ បង្ហាញពីការពលីរបស់[[ម៉ុងតាញ៉ា (វៀតណាម)|ទាហានម៉ុងតាញ៉ា]]នៃ[[តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល (វៀតណាម)|តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល]] រួមជាមួយនឹង[[រថក្រោះតេ-៥៤/តេ-៥៥|រថក្រោះតេ-៥៤]]]] នៅវៀតណាមខាងត្បូង ការដកខ្លួនរបស់អាមេរិកនិង[[វិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣]] បានរង្គោះរង្គាយសេដ្ឋកិច្ចជាតិខ្លួនដែលទម្លាប់ពឹងលើជំនួយ និងវត្តមានកងទ័ពអាមេរិក។ ក្រោយការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលបានបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បាត់បង់ជីវិត លោកធៀវបានប្រកាសនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពលែងមានសុពលភាពតទៀតហើយ។ នៅកំឡុងបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់របួសខាងវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅ ២៥,០០០ នាក់។<ref>{{Cite web|title=This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed|archive-date=20 January 2013|access-date=23 April 2026|publisher=History.com|archivedate=20 មករា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120114757/http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-announces-war-has-resumed}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=683}}{{Rp|៦៨៣}} លោក[[ជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដ]]បានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក សភាអាមេរិកបានសម្រេចកាត់បន្ថយជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់វៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំ មកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារអាមេរិក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សភាក៏បានបោះឆ្នោតអនុម័តលើការរឹតបន្តឹងជំនួយមូលនិធិទាំងឡាយជាដំណាក់ៗនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៧៥ ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្តាច់ជំនួយមូលនិធិទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ១៩៧៦។{{sfn|Hastings|2018|p=686}} ភាពជោគជ័យពីយុទ្ធនាការវាយលុកក្នុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៣–៧៤ បានជម្រុញឱ្យវ៉ាន់ចាធ្វើដំណើរទៅហាណូយនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ ដើម្បីសុំស្នើកម្លាំងទ័ពបន្ថែមសម្រាប់បើកការវាយលុកកម្រិតធំជាងនេះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំបន្ទាប់។ នៅក្នុងដំណើរទៅទីក្រុងហាណូយ លោកវ៉ាន់ចាបានកត់សម្គាល់ពីហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវប្រសើរនិងធំជាងមុន ដែលជាទិដ្ឋភាពខុសពីមុនឆ្ងាយ ពោលកាលដែលផ្លូវលំហូជីមិញធ្លាប់ឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំនិងព្រៃក្រាស់ៗ។{{sfn|Karnow|1997|p=676}} សំណើលោកវ៉ាន់ចាត្រូវបានទទួលយកដោយលេខាបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺលោកឡេ​ ស៊ួន។ ផែនការវាយលុកថ្មីរបស់វ៉ាន់ចានឹងផ្ដើមចេញពីប្រទេសកម្ពុជាចូលទៅក្នុង[[ខេត្តភឿកឡុង]]។ ការវាយប្រហារនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាភស្តុភារ វាស់ស្ទង់ប្រតិកម្មរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងកំណត់ថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងត្រឡប់មកវិញឬអត់។{{sfn|Hastings|2018|pp=685–690}} នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបាន[[សមរភូមិភឿកឡុង|វាយចូលខេត្តភឿកឡុង]] ហើយទីរួមខេត្តភឿកប៊ិញក៏បានដួលរលំនៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ហ្វដបានខិតខំស្នើសុំសភាឱ្យអនុញ្ញាតបើកថវិកាដើម្បីជួយនិងផ្គត់ផ្គង់ដល់វៀតណាមខាងត្បូងឡើងវិញ<ref name="Ford asks for additional aid">{{Cite news |title=Ford asks for additional aid |work=history.com |url=https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |url-status=dead |access-date=23 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811232207/https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid |archive-date=11 August 2018}}</ref> ប៉ុន្តែសភាបានបដិសេដ។<ref name="Ford asks for additional aid"/> ល្បឿនរហ័សនៃភាពជោគជ័យនេះបាននាំឱ្យការិយាល័យនយោបាយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តវាយតម្លៃពីស្ថានភាពសង្គ្រាមឡើងវិញ។ ក្នុងនោះ ពួកគេបានសម្រេចថាប្រតិបត្តិការនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលនឹងត្រូវប្រគល់ឱ្យលោកឧត្តមសេនីយ៍វ៉ាន់ ទៀនស៊ុងទទួលរ៉ាប់រង ហើយទីក្រុង[[លៃគូ]]គួរត្រូវវាយកាន់កាប់ឱ្យបានឆាប់ៗតាមតែអាចធ្វើបាន។<ref>{{Cite book |last1=Dougan |first1=Clark |title=The Vietnam Experience The Fall of the South |last2=Fulgham |first2=David |publisher=Boston Publishing Company |year=1985 |isbn=978-0-939526-16-1 |page=22}}</ref> នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមានកាំភ្លើងធំច្រើនជាងខាងជើងដល់ទៅបីដង ព្រមទាំងរថក្រោះនិងរថពាសដែកច្រើនជាងកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប្រមាណពីរដង។ តែយ៉ាងណា កំណើនតម្លៃប្រេងខ្ពស់មានន័យថាអាវុធទាំងនេះគឺមិនអាចប្រើប្រាស់បានពេញលេញនោះទេ។ លើសពីនេះ ដោយសារគោលនយោបាយវៀតណាមនីយកម្ម កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវប្រឈមនឹងកង្វះគ្រឿងបន្លាស់ និងក្រុមបច្ចេកទេសផ្សេងៗសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងនោះ។<ref name=Stewart/>{{Rp|៣៦២–៣៦៦}} ===យុទ្ធនាការ ២៧៥=== {{See also|យុទ្ធនាការវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥|សមរភូមិបួនម៉ាធួត|យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង}} នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៥ លោកទៀនស៊ុងបានផ្ដើមយុទ្ធនាការ ២៧៥ ដែលត្រូវជាការវាយលុកមានកំណត់ចូលទៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដោយមានការគាំទ្រពីកងរថក្រោះ និងកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់។ គោលដៅចម្បងនៃយុទ្ធនាការនេះគឺ[[សមរភូមិបួនម៉ាធួត|កាន់កាប់ក្រុងបួនម៉ាធួត]]។ ការកាន់កាប់ទីក្រុងនេះគឺប្រៀបបានដូចជាបើកទ្វារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបន្តយុទ្ធនាការពួកគេចូលទៅត្រួតត្រាទីរួមខេត្តលៃគូ និងផ្លូវផ្សេងៗទៅតំបន់ឆ្នេរអញ្ចឹង។<ref name=Tucker/>{{Rp|}} លោកធៀវបានប្រែមកអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រ "ស្រាលលើ ធ្ងន់ក្រោម" ពោលលោកបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនដកថយពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងទីតាំងផ្សេងៗដែលពិបាកការពារ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនដែលព្យាយាមរត់ដកថយ បានបន្សល់ទុកនូវអង្គភាពតូចៗនៅបន្តឈរប្រយុទ្ធតតាំងនឹងសត្រូវ។ នាយឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូងឈ្មោះភូបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនបោះបង់ក្រុងលៃគូ និងកនទូមចោល ហើយដកថយទៅតំបន់ឆ្នេរវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=693–694}} នៅថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ធៀវបានផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រមួយចំនួនដោយបញ្ជាឱ្យដាច់ខាតត្រូវតែការពារទីក្រុងហ្វេ ដែលត្រូវជាទីប្រជុំជនវៀតណាមធំបំផុតទីបីនៅកាលនុះ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបើក[[យុទ្ធនាការហ្វេ–ដាណាង|ការវាយប្រហារលើទីក្រុងហ្វេ]] ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនរត់ទៅផ្ដុំគ្នានៅអាកាសយានដ្ឋាន និងកំពង់ផែក្រុងដោយសង្ឃឹមថាពួកគេនឹងអាចចាកចេញរួច។ នៅពេលដែលកម្លាំងការពារទីក្រុងហ្វេបានរលំ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបង្វែរមកផ្តោលលើទីក្រុងដាណាងម្តងដោយបានបាញ់បំផ្លោងគ្រាប់រ៉ុក្កែតជាច្រើនចូលក្រុង និងព្រមទាំងអាកាសយានដ្ឋានផង។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា កងទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ៣៥,០០០ នាក់បានត្រៀមខ្លួនប្រុងប្រៀបវាយប្រហារជាយក្រុងដាណាង។ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង ដែលគ្មានមេបញ្ជាការដឹកនាំចំនួន ១០០,០០០ នាក់បានទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ ខណៈកងទ័ពកុម្មុយនីស្តបានសម្រុកចូលទីក្រុងដាណាងជាក្បួនៗ។ ក្រោយក្រុងហ្វេនិងដាណាងបានដួលរលំ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបាត់បង់តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងខេត្តភាគខាងជើងទាំងអស់ទៅពួកកុម្មុយនីស្ត។{{sfn|Hastings|2018|pp=699–700}} ===យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយដោយវៀតណាមខាងជើង=== {{Further|topic=យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយរបស់វៀតណាមខាងជើង សូមមើល|យុទ្ធនាការហូជីមិញ}} {{See also|សមរភូមិស៊ួនឡុក}} [[File:18thARVNsoldiersatxuanloc by Dirck Halstead.jpg|thumb|ទាហានវៀតណាមខាងត្បូងកំឡុង[[សមរភូមិស៊ួនឡុក]], មេសា ១៩៧៥]] បន្ទាប់ពីពាក់កណ្ដាលនៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត​ ការិយាល័យ​នយោបាយ​វៀតណាមខាងជើងក៏បាន​បញ្ជា​ឱ្យ​ទៀនស៊ុងបើក​វគ្គ​វាយលុក​ចុងក្រោយ។ គោលដៅក្នុងគម្រោង[[យុទ្ធនាការ​ហូជីមិញ​]]គឺធ្វើយ៉ាងណាត្រូវវាយដណ្តើម​កាន់កាប់ទីក្រុង​សៃហ្គន​ឱ្យបាននៅមុន​ថ្ងៃទី១ ខែឧសភា។ ក្រោយទទួលបានជ័យជម្នះជាប់ៗគ្នាកន្លងមក កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបន្ត​​រុញចូលកាន់កាប់ទីក្រុង[[​ញ៉ាត្រាង]] [[កាំរ៉ាញ]] និង[[ដាឡាត]]។{{sfn|Hastings|2018|pp=702–704}} នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងពលធំនៃកម្លាំងកុម្មុយនីស្តចំនួនបីបានវាយលុកស្រុក[[ស៊ួនឡុក]] ដែលមានចម្ងាយ ៦៤ គីឡូម៉ែត្រពីទីក្រុងសៃហ្គន។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានប្រឹងប្រែងការពារយ៉ាងស្វិតស្វាញ ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពួកគេត្រូវបង្ខំដកថយទៅសៃហ្គនវិញ។{{sfn|Hastings|2018|pp=704–707}} លោកធៀវបានលាលែងពីតំណែងដោយទឹកមុខក្រៀមក្រំនិងទឹកភ្នែកសស្រាក់សស្រាំ ដោយថ្លែងថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានផិតក្បត់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ធៀវបានបន្ថែមទៀតថា លោកឃីស៊ីងហ្គ័របានបោកបញ្ឆោតឱ្យលោកព្រមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដោយសន្យានឹងផ្តល់ជំនួយយោធា ដែលមកទល់ពេលនេះគឺគ្មានបានផ្លែផ្កាអ្វីសោះឡើយ។ បន្ទាប់ពីធៀវបានផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យ[[ជិន វ៉ាន់ហឿង]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា លោកក៏បានចាកចេញទៅ[[តៃវ៉ាន់]]។{{sfn|Hastings|2018|p=714}} នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ បន្ទាប់ពីសភាបានបដិសេដកញ្ចប់ជំនួយថវិកាចំនួន ៧២២ លានដុល្លារសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង លោកប្រធានាធិបតីហ្វដបានថ្លែងសុន្ទរកថាតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ថា សង្គ្រាមនៅវៀតណាមបានបិទបញ្ចប់ហើយ ចំណែកឯជំនួយអាមេរិកក៏លែងមានទៀតដែរ។<ref>{{Cite web |last=Finney |first=John W. |date=12 April 1975 |title=Congress Resists U.S. Aid In Evacuating Vietnamese |url=https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html |access-date=24 April 2026 |website=The New York Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409033130/https://www.nytimes.com/1975/04/12/archives/congress-resists-us-aid-in-evacuating-vietnamese-congress-resists.html|archive-date=April 9, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of speech by President Gerald R. Ford - April 23, 1975 |url=https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane%3A75293 |access-date=24 April 2026 |publisher=Tulane University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409183152/https://digitallibrary.tulane.edu/islandora/object/tulane:75293|archive-date=April 9, 2023}}</ref> នៅចុងខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបែកជួររលំស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែនៅតំបន់[[ដីសណ្តមេគង្គ]] ខណៈជនភៀសសឹកជាច្រើននាក់បានរត់មកប្រមូលផ្ដុំនៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បានចូលឡោមព័ទ្ធទីក្រុងសៃហ្គន ខណៈកងការពារវៀតណាមខាងត្បូងមានត្រឹមតែប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ដើម្បីពន្លឿនការចូលកាន់កាប់ក្រុង កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបាញ់គ្រាប់ផ្លោងចូលក្នុង[[អាកាសយានដ្ឋានតានសូនណាត្ត|អាកាសយានដ្ឋានតាន់សឺនញ៉ាត់]] ជាហេតុបង្ខំឱ្យវាបិទទ្វារ ក៏ដូចជាកាត់ផ្ដាច់មធ្យោបាយចាកចេញរបស់ប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។{{sfn|Hastings|2018|p=716}} ===ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន=== {{Main|ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន|ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍}} [[ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]]ត្រូវបានប្រកាសនៅពេលដែលឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមជម្លៀសប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួន ក៏ដូចជាជនជាតិអាមេរិក និងជនបរទេសផ្សេងៗទៀតចេញតាមព្រលានតាន់សឺនញ៉ាត់ និងបរិវេណស្ថានទូតបរទេសផ្សេងៗ។ [[ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍]] ត្រូវបានពន្យាររហូតដល់នាទីចុងក្រោយបំផុតតាមដែលអាចប្រព្រឹត្តិទៅបាន ដោយសារតែឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[ក្រាហាម ម៉ាទីន]]បានយល់ឃើញថា ទីក្រុងសៃហ្គនប្រហែលជាអាចតតាំងការពារខ្លួនបានបន្តទៀត ហើយដំណោះស្រាយនយោបាយអាចនឹងត្រូវសម្រេចបានមុនពេលទីក្រុងនេះដួលទាំងស្រុង។ ហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍ផងដែរគឺជាបេសកកម្មជម្លៀសមនុស្សតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅព្រឹកប្រលឹមថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា កងម៉ារីនអាមេរិកចុងក្រោយគេត្រូវបានជម្លៀសចេញពីស្ថានទូតដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រ ខណៈដែលជនស៊ីវិលដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារុលចូលបរិវេណ និងទីធ្លានៃស្ថានទូត។{{sfn|Hastings|2018|pp=718–720}} កងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានដើរចូលក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន ដោយកម្ចាត់ចោលនូវរបាំងការពារទាំងអស់ដែលនៅនឹងផ្លូវរបស់ខ្លួន និងព្រមទាំងដណ្តើមកាន់កាប់អគារនិងទីតាំងសំខាន់ៗនៅជុំវិញទីក្រុងផង។<ref name="mtholyoke.edu">{{Cite report |url=https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |title=The Paris Agreement on Vietnam: Twenty-five Years Later |date=April 1998 |publisher=The Nixon Center |location=Washington, D.C. |access-date=26 April 2026 |type=Conference Transcript |via=International Relations Department, Mount Holyoke College |archive-date=1 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |url-status=dead |archivedate=1 កញ្ញា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm |deadurl=yes }}</ref> រថក្រោះនៃកងពលទីពីរបានបុកទម្លាយច្រកទ្វារនៃ[[វិមានឯករាជ្យ (វៀតណាម)|វិមានឯករាជ្យវៀតណាម]] ហើយទង់វៀតកុងត្រូវបានលើកបង្ហោះនៅលើដំបូលនៃវិមាននោះ។<ref>{{Citation |last=Thai Binh Department of Information and Communications |title=Soldier from Thai Binh who put flag on the roof of Independence Palace |date=30 July 2020 |url=https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html |work=Thai Binh Provincial Portal |publication-place=Thai Binh |access-date=26 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409174812/https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html|archive-date=April 9, 2023}}.</ref> ប្រធានាធិបតី[[សឿង វ៉ាន់មិញ]]ដែលបានឡើងបន្តតំណែងពីលោកវ៉ាន់ហឿងកាលពីពីរថ្ងៃមុន បានប្រគល់រូបខ្លួនទៅឱ្យលោកវរសេនីយ៍ទោប៊ូយ វ៉ាន់ទុង ដែកជាស្នងការនយោបាយនៃកងពលតូចរថក្រោះទី២០៣។<ref>{{Cite web |date=28 April 2020 |title=Reunion of the Veterans organization of Tank Amour force in the South Vietnam |url=https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/ |access-date=26 April 2026 |website=Dinh Độc Lập |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404035108/https://independencepalace.gov.vn/news/a-reunion-of-the-veterans-organization-of-tank-amour-force-in-the-south-vietnam-was-held-at-independence-palace-historical-site/|archive-date=April 4, 2023}}</ref><ref>{{Citation |last=Leong, Ernest |title=Vietnam Tries to Create New Image 30 Years After End of War |date=31 October 2009 |url=https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html |work=Voice of America |access-date=14 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230404085333/https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html|archive-date=April 4, 2023}}.</ref><ref name="Terzani">{{Cite book |last=Terzani |first=Tiziano |title=Giai Phong! The Fall and Liberation of Saigon |publisher=Angus & Robertson (U.K.) Ltd |year=1976 |isbn=0207957126 |pages=92–96}}</ref>{{Rp|៩៥–៩៦}} វ៉ាន់មិញត្រូវបានវៀតកុងអមដំណើរទៅកាន់ស្ថានីយ៍[[វិទ្យុទីក្រុងសៃហ្គន]] ដើម្បីប្រកាសពីការទទួលចុះចាញ់របស់វៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Bui Tin">{{Cite book |last=Bui |first=Tin |url=https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |title=Following Ho Chi Minh: The Memoirs of a North Vietnamese Colonel |date=1999 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=9780824822330 |pages=84–86 |access-date=26 April 2026 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430010702/https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC |url-status=live }}</ref>{{Rp|៨៥}} សេចក្តីប្រកាសថ្លែងការណ៍នោះត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅវេលាម៉ោង ២:៣០ រសៀល។<ref name=Terzani/> ==ការចូលរួមពីប្រទេសក្រៅ== {{Main|ការចូលរួមអន្តរជាតិក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងហាណូយ=== ចិនជាប្រទេសដែលបានផ្តល់ជំនួយគាំទ្រដ៏សំខាន់មួយដល់វៀតណាមខាងជើង ពិសេសនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ ដោយជំនួយចិនទាំងនោះរួមមានជំនួយហិរញ្ញវត្ថុ និងអ្នកជំនាញយោធារាប់រយរាប់ពាន់នាក់។ ប្រទេសចិនបានអះអាងថាសាមីខ្លួនបានផ្ដល់ជំនួយយោធា និងសេដ្ឋកិច្ចដល់វៀតណាមខាងជើងសរុបស្មើនឹង ១៦០ ពាន់លានដុល្លារ (តម្លៃរៀបតម្រូវសម្រាប់ឆ្នាំ២០២២)។<ref name="Womack"/>{{Rp|}} នៅរដូវក្ដៅនៃឆ្នាំ១៩៦២ លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានយល់ព្រមផ្គត់ផ្គង់អាវុធកាំភ្លើងវែងខ្លីចំនួន ៩០,០០០ ដើមដល់ហាណូយដោយមិនគិតថ្លៃ ហើយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនអង្គភាពប្រឆាំងយន្តហោះ និងកងវរសេនាធំវិស្វកម្ម ដើម្បីជួសជុលការខូចខាតដែលបង្កឡើងដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។ ពួកគេទាំងនោះបានជួយរៀបចំប្រព័ន្ធអាគុយប្រឆាំងយន្តហោះ សាងសង់ផ្លូវថ្នល់និងផ្លូវដែកឡើងវិញ ដឹកជញ្ជូនសម្ភារៈភស្តុភារ និងអនុវត្តការងារវិស្វកម្មផ្សេងៗទៀត។ សកម្មភាពទាំងអស់នេះបានបន្សល់តែការងារប្រយុទ្ធលើសមរភូមិឱ្យតែអង្គភាពកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឡែក ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនទ័ពខ្លួនចំនួន ៣២០,០០០ នាក់ និងដឹកជញ្ជូនអាវុធចូលវៀតណាមខាងជើងប្រចាំឆ្នាំមានតម្លៃ ១៨០ លានដុល្លារ។<ref name="Qiang">{{Cite book |last=Qiang |first=Zhai |title=China and the Vietnam Wars, 1950–1975 |publisher=University of North Carolina Press |year=2000 |isbn=978-0-8078-4842-5}}</ref>{{Rp|១៣៥}} ចំពោះសហភាពសូវៀតវិញ ពួកគេបានផ្គត់ផ្គងជំនួយដូចជា សម្ភារៈវេជ្ជសាស្ត្រ គ្រឿងសព្វាអាវុធ រថក្រោះ យន្តហោះ ឧទ្ធម្ភាគចក្រចម្បាំង កាំភ្លើងធំ គ្រាប់មីស៊ីលប្រឆាំងយន្តហោះ និងគ្រឿងបរិក្ខារយោធាផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ថា សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនប្រមាណរហូតដល់ទៅ ៣,០០០ នាក់មកប្រទេសវៀតណាម។<ref>{{Cite news |title=Soviet Involvement in the Vietnam War |publisher=historicaltextarchive.com |agency=Associated Press |url=http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222024941/http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180|archive-date=February 22, 2012}}</ref> អង្គភាពយោធាសូវៀតចំនួន ១៦ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្នុងសមរភូមិកំឡុងធ្វើសង្គ្រាម។<ref name="Dunnigan & Nofi 284">{{cite book |last1=Dunnigan |first1=James F. |last2=Nofi |first2=Albert A. |title=Dirty Little Secrets of the Vietnam War |date=1999 |publisher=St. Martin's Press |isbn=0312198574 |page=284 |url=https://archive.org/details/isbn_9780613656528/page/284/mode/2up?q=16 |access-date=27 April 2026}}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៩១ គ្រឿងបរិក្ខារដែលបានបរិច្ចាគដោយសហភាពសូវៀតមកវៀតណាមខាងជើងមានដូចជា៖ រថក្រោះចំនួន ២,០០០ គ្រឿង, រថពាសដែកចំនួន ១,៧០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងធំចំនួន ៧,០០០ ដើម, កាំភ្លើងប្រឆាំងយន្តហោះជាង ៥,០០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងបាញ់មីស៊ីលពីដីទៅអាកាសចំនួន ១៥៨ គ្រឿង, និងឧទ្ធម្ភាគចក្រចំនួន ១២០ គ្រឿង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សូវៀតក៏បានដឹកជញ្ជូនអាវុធមកឱ្យវៀតណាមខាងជើងក្នុងមួយឆ្នាំៗតម្លៃ ៤៥០ លានដុល្លារផងដែរ។<ref>{{Cite book |last1=Sarin |first1=Oleg |url=https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari |title=Alien Wars: The Soviet Union's Aggressions Against the World, 1919 to 1989 |last2=Dvoretsky |first2=Lev |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-421-6 |pages=[https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari/page/93 93–4] |url-access=registration}}</ref>{{sfn|Hastings|2018|pp=364–371}} ===ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងសៃហ្គន=== ដោយសារតែវៀតណាមខាងត្បូងជាផ្នែកមួយនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក អូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ បារាំង ចក្រភពអង់គ្លេស ប៉ាគីស្ថាន ថៃ និងហ្វីលីពីនស្រាប់ ដូច្នេះសម្ព័ន្ធភាពនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ផងដែរនៅក្នុងសង្គ្រាម។ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង និងប៉ាគីស្ថានបានបដិសេធមិនចូលរួមផ្ទាល់ឡើយ ខណៈកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងអេស្ប៉ាញបានចូលរួមក្នុងនាមជាដៃគូសម្ព័ន្ធមិត្តក្រៅសន្ធិសញ្ញា។ ==ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម== ភាគីជម្លោះទាំងសងខាងបានប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋសង្គ្រាមច្រើនចំនួនដូចគ្នារួមមាន ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិល ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីតាំងស៊ីវិល អំពើភេរវកម្មផ្សេងៗ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតឈ្លើយសឹកដោយសង្ខេប។ បទឧក្រិដ្ឋផ្សេងៗទៀតរួមមាន ចោរកម្ម ការដុតបំផ្លាញគេហដ្ឋាន និងការបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិដែលមិនជាប់ចំណងយោធា។<ref>{{Cite book |last=Solis |first=Gary D. |title=The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-1-139-48711-5 |pages=301–303}}</ref> ===វៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិក=== [[File:My Lai massacre.jpg|thumb|សពជនរងគ្រោះនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ [[សាលាក្ដីរុស្សែល]]ត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយឥស្សរជនដែលប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមម្នាក់ឈ្មោះ[[ប៊ឺត្រានដ៍ រុស្សែល]] ដើម្បីអនុវត្តគោលការណ៍នៃ[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]]។ សាលាក្ដីលោកបានរកឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺមានទោសពីបទឈ្លានពាន ការប្រើប្រាស់អាវុធហាមឃាត់ដោយច្បាប់សង្គ្រាម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើគោលដៅដែលមានលក្ខណៈស៊ីវិលសុទ្ធសាធ ការប្រព្រឹត្តអំពើទុក្ខទោសលើឈ្លើយ និង[[ការប្រល័យពូជសាសន៍|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]ជាដើម។ ដោយសារតែកង្វះអំណាចផ្លូវច្បាប់របស់សាលាក្ដីមួយនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលដទៃទៀតបានមើលរំលងមិនអើពើ។ តែយ៉ាងណា សវនាការនៅក្នុងសាលាក្ដីបានរួមចំណែកដល់ការប្រមូលផ្ដុំភស្តុតាងបង្កើតជាមូលដ្ឋានការពិតសម្រាប់ធ្វើនិទានកថាប្រឆាំងនឹងយុត្តិកម្មរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះសង្គ្រាម និងបានជម្រុញបន្តសវនាការ កិច្ចជំនុំជម្រះក្ដីផ្សេងៗ និងការស៊ើបអង្កេតផ្នែកច្បាប់នៅជុំវិញសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{Cite journal|last=Tulli|first=Umberto|date=2021-06-01|title=Wielding the human rights weapon against the American empire: the second Russell Tribunal and human rights in transatlantic relations|journal=Journal of Transatlantic Studies|language=en|volume=19|issue=2|pages=215–237|doi=10.1057/s42738-021-00071-4 |doi-access=free|hdl=11572/312131|hdl-access=free}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ [[ក្រុមការងារប្រឆាំងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមវៀតណាម]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមការងាររបស់មន្ទីរបញ្ចកោណ ក្រោយព័ត៌មានអំពី[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ]]បានបែកធ្លាយ ក្នុងគោលបំណងស៊ើបអង្កេតអំពីអំណះអំណាងនៃឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមបង្កឡើងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្នុងចំណោមឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបានរាយការណ៍ទៅអាជ្ញាធរយោធាអាមេរិក ភស្តុតាងស្បថដោយសាក្សី និងរបាយការណ៍ស្ថានភាពជាក់ស្ដែងបានបង្ហាញថា ឧប្បត្តិហេតុចំនួន ៣២០ ករណីគឺស្ថិតក្នុងមូលដ្ឋានការពិតមិនអាចប្រកែកបាន។<ref name="TurseNelson">{{Cite web |last1=Nick Turse |last2=Deborah Nelson |date=6 August 2006 |title=Civilian Killings Went Unpunished |url=https://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story |archive-date=15 December 2012 |access-date=27 April 2026 |website=Los Angeles Times |archivedate=15 ធ្នូ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121215021044/http://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06,0,7018171,full.story }}</ref> ករណីដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រទាំងនោះរួមមាន ករណីសម្លាប់រង្គាលចំនួនប្រាំពីរលើកនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយប្រជាជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចចំនួន ១៣៧ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិត បូករួមទាំងការវាយប្រហារបន្ថែមចំនួន ៧៨ ករណីទៀតដែលកើតមានទៅលើបុគ្គលមិនកាន់អាវុធ បង្កឱ្យមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៥៧ នាក់ និងការរំលោភផ្លូវភេទលើមនុស្សចំនួន ១៥ នាក់ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏បានរកឃើញផងដែរអំពីការធ្វើទារុណកម្មចំនួន ១៤១ ករណីប្រព្រឹត្តិឡើងដោយទាហានអាមេរិកចំពោះប្រជាជនស៊ីវិលកំពុងជាប់ឃុំឃាំង ឬឈ្លើយសឹក ដោយប្រើកណ្តាប់ដៃវៃ ដំបង ទឹក ឬចរន្តឆក់អគ្គិសនី។<ref name="TurseNelson"/> នៅកំឡុងប្រតិបត្តិការសង្គ្រាម កងកម្លាំងអាមេរិកបានបង្កើត "តំបន់បាញ់សេរី" ឡើង<ref>{{Cite news |title=Free Fire Zone – The Vietnam War |work=The Vietnam War |url=https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/ |access-date=28 April 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230205052554/https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/|archive-date=February 5, 2023}}</ref> ពោលគឺរាល់បុគ្គលណាដែលឆ្លងចូលតំបន់នោះនឹងចាត់ទុកថាជាសត្រូវ ហើយនឹងត្រូវទាហានអាមេរិកបាញ់សម្លាប់ដោយមិនរើសមុខ។<ref>{{Cite web |last=Lewis M. Simons |title=Free Fire Zones |url=http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ |archive-date=19 October 2016 |access-date=28 April 2026 |publisher=Crimes of War |archivedate=19 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161019162449/http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/free-fire-zones/ }}</ref> អ្នកសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេត[[នីក ធើស]]បានចង្អុលបង្ហាញថា មូលហេតុមួយដែលជំរុញឱ្យចំនួនអ្នកស្លាប់របួសក្នុងសង្គ្រាមកើនឡើងខ្ពស់គឺមកពីតំបន់បាញ់សេរីនេះឯង ដោយក្នុងករណីជាច្រើន អ្នកដែលរត់ចូលក្នុងតំបន់នេះគឺភាគច្រើនជាជនស៊ីវិលដែលបានរត់គេចវេះពីការទម្លាក់គ្រាប់ ឬការបាញ់ប្រហារនៅក្នុងតំបន់ក្បែរៗនោះ។<ref name="Turse">{{Cite book |last=Turse |first=Nick |title=Kill Anything That Moves: The Real American War in Vietnam |publisher=Metropolitan Books |year=2013 |isbn=978-0-8050-8691-1}}</ref>{{Rp|២៥១}} របាយការណ៍មួយរបស់ ''Newsweek'' បានបង្ហាញថា មានជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចប្រមាណ ៥,០០០ នាក់អាចត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងបរិវេណនៃតំបន់បាញ់សេរីទាំងនោះ ហើយចំនួនដែលស្រង់ដោយទាហានអាមេរិកវិញគឺមានរហូតដល់ទៅ ១០,៨៨៩ នាក់ដែលគេអះអាងថាសុទ្ធតែជាយុទ្ធជនរបស់សត្រូវ។<ref>{{Cite magazine |last=Kevin Buckley |date=19 June 1972 |title=Pacification's Deadly Price |url=http://www.chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |magazine=Newsweek |pages=42–43 |access-date=28 April 2026 |archive-date=10 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510130004/http://chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html |url-status=live }}</ref> [[File:The_Terror_of_War.png|thumb|រូបថតដែលគេឱ្យឈ្មោះថា "The Terror of War" ថតដោយ[[នីក អ៊ុត]] ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាជ័យលាភីនៃ[[ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរ|ពានរង្វាន់ភូលីតហ្សឺរសម្រាប់រូបសារព័ត៌មានថតនៅនឹងកន្លែង]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។ រូបនេះបានផ្តិតយកទិដ្ឋភាព[[ហ្វានធី គីមហ្វុក|ក្មេងស្រីអាយុ ៩ ឆ្នាំម្នាក់]]កំពុងស្រាតយំក្រោយរូបរាងកាយរបស់នាងបានប៉ះនឹងបំផ្ទុះគ្រាប់បែកណាប៉ាល់]] ចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងវិញ បើយោងតាមលោកសាស្ត្រាចារ្យ[[អ. ជេ. រុម្មែល]] មនុស្សប្រមាណ ៣៩,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតក្នុងសម័យឌៀមជាលក្ខណៈ[[ប្រជាឃាត]]<ref name="Rummel"/>{{Rp|}} ហើយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៤–៧៥ លោកបានប៉ាន់ប្រមាណបន្តទៀតថាមានមនុស្សស្លាប់ក្នុងករណីប្រជាឃាតចំនួន ៥០,០០០ នាក់បន្ថែម។ ដូច្នេះ ចំនួនមនុស្សស្លាប់សរុបដែលបង្កឡើងដោយវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅជាង ៨០,០០០ នាក់។ [[កម្មវិធីហ្វីនិកស៍]] ដែលមានការសម្របសម្រួលពីសេអ៊ីអា ក្នុងគោលដៅបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយរបស់វៀតកុងនោះ បានសម្លាប់ជីវិតមនុស្សពីប្រមាណ ២៦,០០០ ទៅ ៤១,០០០ នាក់ ដោយក្នុងនោះ គេមិនបានដឹងថាមានចំនួនជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ស្លាប់ប៉ុន្មាននាក់នោះទេ។<ref name="Ward"/>{{Rp|៣៤១–៣៤៣}}<ref>{{Cite book |last=Otterman |first=Michael |title=American Torture: From the Cold War to Abu Ghraib and Beyond |publisher=Melbourne University Publishing |year=2007 |isbn=978-0-522-85333-9 |page=62}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Hersh |first=Seymour |author-link=Seymour Hersh |date=15 December 2003 |title=Moving Targets |url=https://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |magazine=The New Yorker |access-date=28 April 2026 |archive-date=12 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112102432/http://www.newyorker.com/archive/2003/12/15/031215fa_fact?currentPage=all |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCoy |first=Alfred |title=A question of torture: CIA interrogation, from the Cold War to the War on Terror |publisher=Macmillan |year=2006 |isbn=978-0-8050-8041-4 |page=68}}</ref> ការធ្វើទារុណកម្ម និងទុក្ខទោសយ៉ាងកំរោលទៅលើឈ្លើយសឹក ក៏ដូចជាអ្នកទោសស៊ីវិល ត្រូវបានអនុវត្តជារឿយៗដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Greiner">{{Cite book |last=Greiner |first=Bernd |title=War Without Fronts: The USA in Vietnam |publisher=Vintage Books |year=2010 |isbn=978-0-09-953259-0}}</ref>{{Rp|៧៧}} នៅក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចទៅកាន់[[ពន្ធនាគារគោនដាវ|ពន្ធនាគារគោនសឺន]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ សមាជិកសភាអាមេរិកចំនួនពីររូបបានកត់សម្គាល់ឃើញអ្នកទោសឃុំឃាំងនៅក្នុង "ទ្រុងខ្លា" តូចចង្អៀត ឬត្រូវជាប់ច្រវាក់នៅនឹងបន្ទប់របស់ពួកគេ ហើយអាហាររបស់ពួកគេគឺស្ទើរតែគ្មានជីវជាតិអ្វីទៅហើយ។ ក្រុមគ្រូពេទ្យអាមេរិកបានរកឃើញដែរថាអ្នកទោសកំពុងបង្ហាញនូវរោគសញ្ញាដែលបណ្តាលមកពីការធ្វើទារុណកម្ម។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៧}} នៅកំឡុងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់[[កាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]ទៅកាន់មណ្ឌលឃុំឃាំងប្រតិបត្តិដោយអាមេរិក គេបានកត់ត្រាករណីជាច្រើនដែលជាលទ្ធផលនៃការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រព្រឹត្តអំពើអមនុស្សធម៌ផ្សេងៗចំពោះអ្នកទោស។<ref name=Greiner/>{{Rp|៧៨}} ការធ្វើទារុណកម្មទាំងនោះត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានធ្វើឡើងដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការឃុបឃិតជាមួយសេអ៊ីអា។<ref>{{Cite news |date=15 December 2014 |title=Torture: What the Vietcong Learned and the CIA Didn't |work=Newsweek |url=http://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041 |access-date=28 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409031604/https://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041|archive-date=April 9, 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Man in the Snow White Cell |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=28 April 2026 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613112835/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol48no1/article06.html }}</ref> ខុសពីករណីសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ របាយការណ៍ផ្សព្វផ្សាយអំពីការធ្វើទារុណកម្មទៅលើឈ្លើយសឹកដោយកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិកមិនបានបង្កើតសំឡេងតវ៉ាខ្លាំងៗជាសាធារណៈនៅសហរដ្ឋអាមេរិកឡើយ។<ref>{{cite journal |last1=Berni |first1=Marcel |title=Unheard voices: foreign journalists' coverage of Vietnamese prisoners during the American War in Vietnam |journal=Small Wars & Insurgencies |date=2 October 2024 |volume=35 |issue=7 |pages=1260–1284 |doi=10.1080/09592318.2024.2361973 |hdl=20.500.11850/679805 |hdl-access=free }}</ref> ===វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង=== [[File:Infant victim of Dak Son massacre.jpg|thumb|upright=.6|ជនរងគ្រោះជាកូនក្មេងតូចនៃ[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]]] ចំនួនការសម្លាប់ជាគោលដៅ និងចំនួនករណីស្លាប់របស់ប្រជាជនស៊ីវិល ក្រោមថ្វីដៃវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានជាង ១៨,០០០ នាក់នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៩។<ref>{{Cite book |last=Pedahzur |first=Ami |title=Root Causes of Suicide Terrorism: The Globalization of Martyrdom |publisher=Taylor & Francis |year=2006 |isbn=978-0-415-77029-3 |page=116 |url=https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |access-date=28 April 2026 |archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513214523/https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ |url-status=live }}</ref> មន្ទីរបញ្ចកោណបានប៉ាន់ប្រមាណថា កងកម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង បានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ៣៦,០០០ ករណី និងចាប់ជំរិតចំនួន ៥៨,០០០ ករណី ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៧២ និងអាចឆ្លងចូលដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ ទៅទៀត។<ref>{{Cite book |last1=Lanning |first1=Michael |title=Inside the VC and the NVA: The Real Story of North Vietnam's Armed Forces |last2=Cragg |first2=Dan |publisher=Texas A&M University Press |year=2008 |isbn=978-1-60344-059-2 |pages=186–188 |url=https://muse.jhu.edu/book/2746 |access-date=28 April 2026 |archive-date=4 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504134343/https://muse.jhu.edu/book/2746 |url-status=live }}</ref> ស្ថិតិសម្រាប់ឆ្នាំ១៩៦៨–៧២ បានបង្ហាញថា "ប្រហែល ៨០ ភាគរយនៃជនរងគ្រោះដោយសកម្មភាពភេរវកម្មកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺជាជនស៊ីវិលធម្មតា ហើយមានតែប្រហែល ២០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះដែលជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល នគរបាល សមាជិកនៃកងការពារ ឬកងកម្លាំងសន្តិភាព"។<ref name=Lewy/>{{Rp|២៧៣}} [[File:Hue, Vietnam....City officials of Hue who are responsible for identifying the victims of the Tet offensive of 1968... - NARA - 531460.tif|thumb|ពិធីបញ្ចុះសពជនរងគ្រោះក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅហ្វេ]]ឆ្នាំ១៩៦៨]] វៀតកុងបានប្រើប្រាស់អំពើភេរវកម្មដើម្បីពង្រីក និងរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅតាមទីជនបន។ លោកម៉ាក្ស ហាស្ទីងស៍ (Max Hastings) បានសរសេរថា អ្នកគាំទ្រវៀតកុងជាទូទៅប្រមាណពីរភាគបីគឺបណ្ដាលមកពីភាពភ័យខ្លាច។ ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ កម្មាភិបាលវៀតកុងបានប្រល័យជីវិត "ជនក្បត់" ដោយប្រើប្រាស់ផ្គាក់ កប់ទាំងរស់ និងកាត់ក្បាល។ ក្នុងករណីមួយ ពួកគេបានកាត់​ស្រាវពោះវៀនមេភូមិព្រមទាំងភរិយា ខណៈដែលកូនៗពួកគេត្រូវកាត់ក្បាលចោល។{{Sfn|Hastings|2018|p=124}} យុទ្ធសាស្ត្រទន្ទ្រានទឹកដីរបស់វៀតកុងរួមមាន ការបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងជនស៊ីវិល ពិសេសក្នុងជំរុំភៀសសឹក និងការដាក់បង្កប់មីននៅលើផ្លូវជាតិធំៗដែលអ្នកភូមិតែងតែប្រើប្រាស់ដើម្បីដឹកជញ្ជូនទំនិញទៅកាន់ទីផ្សារក្នុងទីប្រជុំជន។ មីនមួយចំនួនត្រូវបានកំណត់ឱ្យផ្ទុះនៅពេលរថយន្តធុនធ្ងន់ឆ្លងកាត់ ដែលបណ្តាលឱ្យមានករណីស្លាប់មនុស្សមួយក្រុមៗជាច្រើន ពិសេសចំពោះឡានក្រុង។<ref name="Lewy" />{{Rp|២៧០–២៧៩}} អំពើឃោរឃៅរបស់វៀតកុងដែលគេពេញនិយមស្គាល់បំផុតនោះរួមមាន ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ជាង ៣,០០០ នាក់នៅទីក្រុងហ្វេ<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |title=Viet Nam: A History from Earliest Times to the Present |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-062730-0 |page=444 }}</ref> និងការសម្លាប់ជនស៊ីវិលម៉ុងតាញ៉ាចំនួន ២៥២ នាក់ក្នុងកំឡុង[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន]]។<ref>{{Cite book |last=Pike |first=Douglas |url=https://archive.org/details/pavnpeoplesarmyo00pike |title=PAVN: People's Army of Vietnam |publisher=Presidio Press |year=1996 |isbn=978-0-89141-243-4 |url-access=registration}}</ref> ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១៥៥,០០០ នាក់ដែលរត់គេចវេះពីប្រតិបត្តិការវាយលុកនៃវស្សានរដូវរបស់វៀតណាមខាងជើង ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាត្រូវបានសម្លាប់ ឬចាប់ជំរិតនៅតាមដងផ្លូវទៅកាន់ទីក្រុង[[ទុយហ័រ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។<ref>{{Cite book |last=Wiesner |first=Louis |title=Victims and Survivors: Displaced Persons and Other War Victims in Viet-Nam, 1954–1975 |publisher=Greenwood Press |year=1988 |isbn=978-0-313-26306-4 |pages=318–319}}</ref> កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលប្រមាណ​ ១៦៤,០០០ នាក់ដោយប្រជាឃាតនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅវៀតណាមខាងត្បូង។<ref name="Rummel" />{{Rp|}} វៀតណាមខាងជើងត្រូវបានគេដឹងផងដែរថាបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅជាច្រើនចំពោះឈ្លើយសឹកអាមេរិក ជាពិសេសនៅក្នុង[[ពន្ធនាគារហ័រឡ]] ដែលជាកន្លែងគេធ្វើទារុណកម្មដើម្បីទាញយកចម្លើយសារភាព។{{sfn|Karnow|1997|p=655}} ==សហេតុភាព== {{Main|សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម}} {| class="wikitable sortable floatright" style="text-align:right;" |+ '''ចំនួនទាហានស្លាប់ក្នុងសង្គ្រាម {{Nowrap |(១៩៥៥–១៩៧៥)}}''' |- ! ឆ្នាំ || ស.រ.អ.<ref name="USarchives">{{Cite web |date=30 April 2019 |title=Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics, Electronic Records Reference Report |url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#category |access-date=29 April 2026 |publisher=U.S. National Archives |at=DCAS Vietnam Conflict Extract File record counts by casualty category (as of April 29, 2008)}} (generated from the Vietnam Conflict Extract Data File of the Defense Casualty Analysis System (DCAS) Extract Files (as of 29 April 2008))</ref>|| វៀតណាមខាងត្បូង |- | ១៩៥៦–១៩៥៩ || ៤ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ១៩៦០ || ៥ || ២,២២៣ |- | ១៩៦១ || ១៦ || ៤,០០៤ |- | ១៩៦២ || ៥៣ || ៤,៤៥៧ |- | ១៩៦៣ || ១២២​​ || ៥,៦៦៥ |- | ១៩៦៤ || ២១៦ || ៧,៤៥៧ |- | ១៩៦៥ || ១,៩២៨ || ១១,២៤២ |- | ១៩៦៦ || ៦,៣៥០ || ១១,៩៥៣ |- | ១៩៦៧ || ១១,៣៦៣ || ១២,៧១៦ |- | ១៩៦៨ || ១៦,៨៩៩ || ២៧,៩១៥ |- | ១៩៦៩ || ១១,៧៨០ || ២១,៨៣៣ |- | ១៩៧០ || ៦,១៧៣ || ២៣,៣៤៦ |- | ១៩៧១ || ២,៤១៤ || ២២,៧៣៨ |- | ១៩៧២ || ៧៥៩ || ៣៩,៥៨៧ |- | ១៩៧៣ || ៦៨ || ២៧,៩០១ |- | ១៩៧៤ || ១ || ៣១,២១៩ |- | ១៩៧៥ || ៦២ || គ្មានទិន្នន័យ |- | ក្រោយ ១៩៧៥ || ៧ || គ្មានទិន្នន័យ |- class="sortbottom" ! សរុប || ៥៨,២២០ || >២៥៤,២៥៦<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} |} ចំនួនសហេតុភាព (ស្លាប់ និងរបួស) គឺមានប្រភពច្រើនខុសៗគ្នា ហើយចំនួនប៉ាន់ប្រមាណក៏សុទ្ធតែខុសៗគ្នាដែរ។ នៅក្នុងប្រភពមួយ គេបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា មានមនុស្សស្លាប់ដោយហិង្សាសង្គ្រាមនៅវៀតណាមចំនួន ៣.៨ លាននាក់នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៥ និងឆ្នាំ២០០២។<ref>{{Cite news |date=23 April 2008 |title=fifty years of violent war deaths: data analysis from the world health survey program: BMJ |url=http://www.bmj.com/content/336/7659/1482 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lind |first=Michael |year=1999 |title=Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |access-date=29 April 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230307092630/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html |archive-date=March 7, 2023 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Friedman |first=Herbert |title=Allies of the Republic of Vietnam |url=http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307112918/http://www.psywarrior.com/AlliesRepublicVietnam.html |archive-date=March 7, 2012 |access-date=29 April 2026}}</ref><ref name="Toledo Blade 320,000 Chinese troops"/> ការសិក្សាអំពីប្រជាសាស្ត្រមួយបានគណនាថា ការស្លាប់ទាក់ទងនឹងសង្គ្រាមមានចំនួន ៧៩១,០០០–១,១៤១,០០០ នាក់សម្រាប់ប្រទេសវៀតណាម ដោយរាប់ទាំងយោធានិងស៊ីវិលទាំងអស់។<ref name=Hirschman/> ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងចន្លោះពី ១៩៥,០០០ ទៅ ៤៣០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}}{{sfn|Thayer|1985|p=}} លោកហ្គេនធើ លូវី (Guenter Lewy) បានប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមខាងជើងមានប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ចំនួន ៦៥,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} ចំនួនប្រមាណជនស៊ីវិលស្លាប់ដែលបណ្តាលមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងជើងមានចាប់ពី ៣០,០០០ នាក់<ref name=Tucker/>{{Rp|១៧៦,៦១៧}} ដល់ ១៣២,០០០ នាក់។<ref name=bfvietnam/> អនុគណៈកម្មាធិការព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៧៥ បានប៉ាន់ប្រមាណថា សហេតុភាពប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងមានចំនួន ១.៤ លាននាក់ ដោយក្នុងនោះមានអ្នកស្លាប់ចំនួន ៤១៥,០០០ នាក់។<ref name="Turse"/>{{Rp|១២}} យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបាត់បង់កម្លាំងទ័ពប្រមាណ ២៥៤,០០០ នាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤ និងមានទាហានស្លាប់បន្ថែមទៀតពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៩ ក៏ដូចជាឆ្នាំ១៩៧៥ ផងដែរ។<ref name=Clarke/>{{Rp|២៧៥}} ការប៉ាន់ប្រមាណផ្សេងទៀតបានចុចលើតួលេខខ្ពស់ជាងនេះទៀតដោយមានមនុស្សស្លាប់ និងរបួសចំនួន ៣១៣,០០០ នាក់។<ref name=Gravel/><ref name="Obermeyer"/><ref name="Hirschman"/><ref name="Heuveline"/><ref name="Banister"/><ref name="Sliwinski"/> តួលេខរបស់ក្រសួងការពារជាតិសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម/វៀតកុងដែលត្រូវបានសម្លាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ គឺមានចំនួន ៩៥០,៧៦៥ នាក់។ មន្ត្រីជាច្រើនជឿថាចំនួនតួលេខនេះគឺទាបជាងចំនួនពិតប្រមាណ ៣០ ភាគរយ។ ប៉ុន្តែចំពោះលោកលូវីវិញបានអះអាងថា មួយភាគបីនៃ "សត្រូវ" ដែលទាហានអាមេរិកបានសម្លាប់នោះគឺជាប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ទៅវិញទេ រីឯតួលេខទាហានសត្រូវស្លាប់វិញនោះគឺនៅក្បែរ ៤៤០,០០០ នាក់។<ref name=Lewy/>{{Rp|៤៥០–៤៥៣}} យោងទៅតាមតួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម យុទ្ធជនយោធិនវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងដែលបានស្លាប់មានចំនួន ៨៤៩,០១៨ នាក់គិតចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។<ref name=Chuyen/><ref name=VNMOD/> តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងចំនួនទាហានវៀតណាមស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវនិងកម្ពុជាផងដែរ ដែលមានកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមចូលរួមច្បាំងក្នុងនោះ។<ref name=Chuyen/> យ៉ាងណា តួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនោះមិនបានរាប់បញ្ចូលចំនួនទាហានវៀតណាមខាងត្បូងនិងព្រមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តពួកគេដែលបានស្លាប់នោះទេ<ref name=Shenon/> ក៏ដូចជាចំនួនបាត់ខ្លួនប្រមាណរបស់កងទ័ពខ្លួនចន្លោះពី ៣០០,០០០–៥០០,០០០ នាក់ដែរ។ ដោយផ្អែកតាមរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមដូចគ្នា​ តួលេខប្រមាណនៃមនុស្សស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាមគឺមាន ១.១ លាននាក់ និងមានអ្នកបាត់ខ្លួនប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ខណៈពីឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ មានអ្នកស្លាប់ប្រមាណ ៨៤៩,០០០ នាក់ និងបាត់ខ្លួនចំនួន ២៣២,០០០ នាក់។<ref name="Moyar, Mark"/> កម្ពុជាមានមនុស្សស្លាប់ចន្លោះពី ២៧៥,០០០<ref name=Banister/> ទៅ ៣១០,០០០ នាក់<ref name=Sliwinski/> ដោយក្នុងនោះមានយុទ្ធជននិងជនស៊ីវិលប្រមាណ ៥០,០០០ ទៅ ១៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។<ref>{{Cite book |last=Kiernan |first=Ben |url=https://archive.org/details/howpolpotcametop00kier_0 |title=How Pol Pot Came to Power: Colonialism, Nationalism, and Communism in Cambodia, 1930–1975 |publisher=Yale University Press |year=2004 |isbn=978-0-300-10262-8 |page=xxiii |url-access=registration}}</ref> ឡាវវិញមានមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់<ref name=Obermeyer/> និងបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៨,២៨១ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត<ref name=2new/> ដោយ ១,៥៨៤ នាក់នៅបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញនៅឡើយ បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite web |date=1 March 2021 |title=Vietnam-era unaccounted for statistical report |url=https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407114839/https://www.dpaa.mil/Portals/85/Statistics%20as%20of%20March%201.pdf|archive-date=April 7, 2023}}</ref> ==ក្រោយសង្គ្រាម== ===អាស៊ីអាគ្នេយ៍=== ====វៀតណាម==== [[File:B52 CRASH WRECKAGE AT HUU TIEP LAKE HA NOI FEB 2012 (6887035292).jpg|thumb|upright=.7|បំណែកយន្តហោះប្រភេទ ប៊ី-៥២​ នៅបឹងហ៊ូទៀប ទីក្រុងហាណូយ។ វាត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់កំឡុង[[ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ ២]]។ បំណែកនេះបច្ចុប្បន្នត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[សារមន្ទីរជ័យជម្នះប៊ី-៥២|សារមន្ទីរសង្គ្រាមវៀតណាម]]។]] នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ វៀតណាមខាងជើងនិងត្បូងត្រូវបានបង្រូបបង្រួមគ្នាបង្កើតជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម។<ref>{{Cite book |last=Robbers |first=Gerhard |title=Encyclopedia of world constitutions |publisher=[[Infobase Publishing]] |year=2007 |isbn=978-0-8160-6078-8 |page=1021}}</ref> ក្រោយវៀតណាមខាងជើងបានទទួលជ័យជម្នះ មន្ទិលសង្ស័យជាច្រើនបានលេចឡើងរួមទាំងដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកនិចសុនផងដែរ ដោយលោកបានពោលពាក្យថា "ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល [វៀតណាមខាងត្បូង] រាប់លាននាក់នឹងត្រូវបាត់បង់" ប៉ុន្តែតាមពិត ការប្រល័យជីវិតដោយរង្គាលខ្នាតធំមិនដែលកើតឡើងនៅវៀតណាមឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=499, 512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA499}}</ref>{{refn|group=ស|ការសិក្សាមួយដោយ Jacqueline Desbarats និង Karl D. Jackson បានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតក្រោមហេតុផលនយោបាយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨៣ ដោយផ្អែកទៅលើការស្ទង់មតិលើជនភៀសសឹកវៀតណាមចំនួន ៦១៥ នាក់ដែលគេបានអះអាងថាបានឃើញផ្ទាល់នូវការប្រហារជីវិតចំនួន ៤៧ ករណី។ តែយ៉ាងណា "វិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកទាំងពីរត្រូវបានពិនិត្យ និងរិះគន់ថាមិនត្រឹមត្រូវដោយកវីពីររូបឈ្មោះ Gareth Porter និង James Roberts"។ ក្នុងចំណោមករណីទាំង ៤៧ ដែលប្រើដើម្បីបញ្ជាក់ពី "ការសម្លាប់រង្គាលបង្ហូរឈាម" នោះ មានករណីចំនួនដប់ប្រាំមួយមាន "ការចម្លងគ្នា"។ អត្រាចម្លងខ្ពស់ខ្លាំងនេះ (៣៤%) បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា Desbarats និង Jackson កំពុងទាញទិន្នន័យតែពីការប្រហារជីវិតមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ ពោលប្រភពពួកគេគឺស្ថិតតែក្នុងរង្វង់តូច ដោយមិនបែកមែកបានឆ្ងាយឡើយ។<ref>{{Cite book |last=Elliot |first=Duong Van Mai |title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era |publisher=RAND Corporation |year=2010 |isbn=978-0-8330-4754-0 |pages=512–513 |chapter=The End of the War |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA512 }}<br />cf. {{Cite journal |last1=Porter |first1=Gareth |last2=Roberts |first2=James |date=Summer 1988 |title=Creating a Bloodbath by Statistical Manipulation: A Review of ''A Methodology for Estimating Political Executions in Vietnam, 1975–1983'', Jacqueline Desbarats; Karl D. Jackson. |journal=Pacific Affairs |volume=61 |issue=2 |pages=303–310 |doi=10.2307/2759306 |jstor=2759306}}</ref> យ៉ាងណាក្ដី ករណីសម្លាប់រង្គាលដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់នៅតែមានដដែរ។<ref>''មើល'' Nguyen Cong Hoan' testimony in {{Cite report |url=http://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |title=Human Rights in Vietnam: Hearings Before the Subcommittee on International Organizations of the Committee on International Relations: House of Representatives, Ninety-Fifth Congress, First Session |date=26 July 1977 |publisher=U.S. Government Printing Office |pages=149, 153 |access-date=30 April 2026 |archive-date=17 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117043107/https://catalog.hathitrust.org/Record/002939991 |url-status=live }};<br />''មើលផងដែរ'' {{Cite journal |last1=Desbarats |first1=Jacqueline |last2=Jackson |first2=Karl D. |date=September 1985 |title=Vietnam 1975–1982: The Cruel Peace |journal=The Washington Quarterly |volume=8 |issue=4 |pages=169–182 |doi=10.1080/01636608509477343 |pmid=11618274}}</ref>}} ទោះជាមិនមានភស្តុតាងបញ្ជាក់អំពីការសម្លាប់រង្គាលក៏ដោយ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំ ជាទីកន្លែងដែលពួកគេត្រូវស៊ូទ្រាំនឹងការធ្វើទារុណកម្ម ការអត់ឃ្លាន និងរោគជំងឺផ្សេងៗ ខណៈត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យធ្វើការងារពលកម្មធ្ងន់ៗ។<ref>{{Cite web |last1=Sagan |first1=Ginetta |last2=Denney |first2=Stephen |date=October–November 1982 |title=Re-education in Unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death |url=https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |access-date=30 April 2026 |website=The Indochina Newsletter |archive-date=28 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428231519/https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Nghia |first=M. Vo |title=The Bamboo Gulag: Political Imprisonment in Communist Vietnam |publisher=McFarland |year=2004 |isbn=978-0-7864-1714-8}}</ref> ចំនួន​អ្នកទាំងនោះអាចប្រែប្រួល​អាស្រ័យទៅ​លើ​ប្រភពសង្កេតការណ៍​ខុសៗគ្នាដូចជា៖ "... "៥០,០០០ ទៅ ៨០,០០០ នាក់" (Le Monde, ១៩៧៨), "១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់" (The Washington Post, ១៩៧៨) និង "៣០០,០០០ នាក់" (Agence France Presse ពីទីក្រុងហាណូយ, ១៩៧៨)"។<ref>{{Cite web |year=1979 |title=Amnesty International Report, 1979 |url=https://www.amnesty.org/download/Documents/POL100011979ENGLISH.PDF |access-date=30 April 2026 |publisher=Amnesty International |page=116|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323142937/https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/001/1979/en/|archive-date=March 23, 2023}}</ref> តួលេខខុសៗគ្នាបែបនេះគឺព្រោះតែ "ចំនួនប្រមាណខ្លះមិនត្រឹមតែរាប់បញ្ចូលអ្នកជាប់ឃុំឃាំងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរាប់អ្នកដែលត្រូវបានបញ្ជូនចេញពីទីក្រុងទៅធ្វើការនៅទីជនបទផងដែរ"។ យោងតាមអ្នកសង្កេតការណ៍ក្នុងស្រុកម្នាក់ ឈ្មោះមនុស្សចំនួន ៤៤៣,៣៦០ នាក់ត្រូវចុះចូលនៅក្នុងជំរុំអប់រំនៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយមួយចំនួនត្រូវបានដោះលែងវិញបន្ទាប់ពីស្នាក់នៅតែពីរបីថ្ងៃ តែអ្នកខ្លះវិញត្រូវស៊ូទ្រាំជាប់ឃាំងអស់រយៈពេលជាងមួយទសវត្សរ៍។<ref>''Huy, Đức. Bên Thắng Cuộc. OsinBook.''</ref> នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨០ ប្រជាជនខាងជើងជាង ១ លាននាក់បានផ្លាស់ទីធ្វើចំណាកស្រុកមកវៀតណាមខាងត្បូង ហើយក្រោម[[កម្មវិធីតំបន់សេដ្ឋកិច្ចថ្មី]] ប្រជាជនខាងត្បូងប្រមាណ ៧៥០,០០០ ទៅជាង ១ លាននាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីដោយបង្ខំទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ព្រៃភ្នំ។<ref name="Desbarats">{{Cite book |last=Desbarats |first=Jacqueline |title=Repression in the Socialist Republic of Vietnam: Executions and Population Relocation |series=Indochina report; no. 11 |publisher=Executive Publications |location=Singapore |date=1987}}</ref><ref name="Chapman">{{Cite news |last=Chapman |first=William |date=17 August 1979 |title=Hanoi Rebuts Refugees on 'Economic Zones' |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/08/17/hanoi-rebuts-refugees-on-economic-zones/a26c10ab-3791-4d76-9c4a-db4f7d48be32/ |access-date=30 April 2026 }}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិវេតូរបស់ខ្លួនចំនួនបីដងដើម្បីបិទបង្ខាំងនូវដំណើរការទទួលស្គាល់ប្រទេសវៀតណាមនៅឯក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយជាហេតុបង្កឱ្យប្រទេសដទៃពិបាកបញ្ជូនជំនួយមកវៀតណាម។ ====កម្ពុជា និងឡាវ==== មកដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ វៀតណាមខាងជើងបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនធ្លាប់មានលើខ្មែរក្រហម។{{sfn|Hastings|2018|p=708}} រដ្ឋធានី[[ភ្នំពេញ]]នាពេលនោះក៏ត្រូវបាន[[ការដួលរលំនៃទីក្រុងភ្នំពេញ|ធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់]]របស់ខ្មែរក្រហម ហើយនៅក្រោមរបប[[ប៉ុល ពត]] ពួកខ្មែរក្រហមបាន[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជា|សម្លាប់ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណ ១–៣ លាននាក់]]ក្នុងចំណោមប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់។<ref name=Heuveline/>{{Rp|}}<ref>{{Cite web |last=Sharp |first=Bruce |date=1 April 2005 |title=Counting Hell: The Death Toll of the Khmer Rouge Regime in Cambodia |url=http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |access-date=15 July 2016 |quote=The range based on the figures above extends from a minimum of 1.747 million, to a maximum of 2.495 million. |archive-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115041409/http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm |url-status=live }}</ref><ref>[[អង្គការមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា]]រកឃើញរណ្ដៅសពធំៗតាមផែនទីប្រមាណ ២៣,៧៤៥ កន្លែងដែលមានជនរងគ្រោះសង្ស័យប្រមាណ ១.៣ លាននាក់។ ៦០% នៃចំនួនអ្នកស្លាប់សរុបទាំងនោះត្រូវបានគេជឿថាបណ្ដាលមកពីការប្រហារជីវិត។ សូមមើល៖ {{Cite book |last1=Seybolt |first1=Taylor B. |title=Counting Civilian Casualties: An Introduction to Recording and Estimating Nonmilitary Deaths in Conflict |last2=Aronson |first2=Jay D. |last3=Fischoff |first3=Baruch |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-997731-4 |page=238}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kiernan |first=Ben |author-link=Ben Kiernan |date=December 2003 |title=The Demography of Genocide in Southeast Asia: The Death Tolls in Cambodia, 1975–79, and East Timor, 1975–80 |journal=Critical Asian Studies |volume=35 |issue=4 |pages=585–597 |doi=10.1080/1467271032000147041 }}</ref> ទំនាក់ទំនងរវាងវៀតណាម និង[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]បានកាន់តែរសាត់យ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ។ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការត្រួតត្រា[[កោះត្រល់]]និង[[ប្រជុំកោះក្រចកសេះ|កោះថូចៅ]]ដោយខ្មែរក្រហម ហើយនឹងជំនឿថាខ្មែរក្រហមបានចាប់សម្លាប់ជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ៥០០ នាក់ពីកោះថូចៅ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានបើកយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមកោះទាំងនោះមកវិញ។<ref>{{Cite book |last=Farrell |first=Epsey Cooke |title=The Socialist Republic of Vietnam and the law of the sea: an analysis of Vietnamese behavior within the emerging international oceans regime |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1998 |isbn=90-411-0473-9}}</ref> ដោយការចរចាមិនត្រូវរូវគ្នា ដូច្នេះវៀតណាមក៏បានបើកការឈ្លានពានចូលប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានផ្តួលរបបខ្មែរក្រហមនៅក្នុង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]។ ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពវៀតណាម ប្រទេសចិនបានវាយចូលប្រទេសវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៩ បង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-វៀតណាម]]។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ ជនជាតិចិនប្រមាណ ៤៥០,០០០ នាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាមតាមទូកជាជនភៀសសឹក ឬត្រូវបាននិរទេសចេញដោយរដ្ឋ។ ពួក[[ប៉ៈថេតឡាវ]]បានផ្តួលរំលំ[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|របបរាជានិយមឡាវ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបង្កើត[[ឡាវ|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ]]ជំនួស។ ការប្តូររបបនៅឡាវត្រូវបានប្រវត្តិវិទូកត់សម្គាល់ថាបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយ "សន្តិវិធី ប្រៀបបានដូច '[[បដិវត្តន៍កម្ញី]]' នៃទ្វីបអាស៊ី" - បើទោះបីជាមានអតីតមន្ត្រីចំនួន ៣០,០០០ នាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំក្ដី។<ref name=Courtois/>{{Rp|៥៧៥–៥៧៦}} ====យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ==== ==ចំណារពន្យល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== ===អាគតដ្ឋាន=== {{reflist}} 0fib9jqab25v0hoo5gsb2t2qsybuddx 0 26718 334910 160026 2026-05-04T11:55:37Z ~2026-26943-75 50845 334910 wikitext text/x-wiki ==លំនាំដើ== ដើម្បីបានជាពន្លឺសម្រាប់អ្នកអាន អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវស្នាដៃអត្ថបទសាស្ត្រាជុចនេះ យើងសុំល្បងធ្វើការពិនិត្យសង្កេតជាមុនដូចតទៅ ៖<br> ==ប្រភព== សេចក្ដីផ្ដើមក្ដី សេចក្ដីបញ្ចប់ក្ដី នៃសាស្ត្រានេះ ឥតមានបញ្ជាក់ប្រាប់ថា រឿងនេះ មានប្រភពដើមដកស្រង់ ឬ ប្រតិស្ឋយកពីក្នុងទីណា គម្ពីរណាឡើយ ។ ហេតុនេះ នាំឲ្យអ្នកសិក្សាសម្គាល់ទុកជាសេចក្ដីសន្មតិមួយទៅតាមប្រភេទអត្ថបទ តាមលក្ខណៈអក្សរសាស្ត្រទៅវិញ ។<br> អត្ថបទនេះ ជាប្រភេទរឿងល្បើក (Fable) ដែលមានលក្ខណៈសម្គាល់ត្រង់ :<br> - សរសេរជាពាក្យកាព្យ សម្ដូខ្លី ៗ តែច្បាស់មិនអណ្ដែតអណ្ដូង<br> - ដំណើររឿងខ្លី ៗ គ្រាន់តែឲ្យជាគតិដំបូន្មាន<br> - យកតួអង្គជាសត្វ ជាធម្មជាតិ (ជុច និង ត្រី)<br> ដូច្នេះ រួមសេចក្ដីទៅ គឺសាស្ត្រាជុច មានប្រភពជារឿងល្បើកដែលកវីនឹងឃើញ ប្រដូចប្រចមគំនិតទៅនឹងដំណើររឿងយ៉ាងខ្លី ។<br> ==កាលបរិច្ឆេទ == ក្នុងអត្ថបទសាស្ត្រានេះ គ្មានចុះកាលបរិច្ឆេទនៃការតែងរឿងទេ នាំឲ្យមានការលំបាករាវរកឲ្យបានច្បាស់ ។ បើប្រសិនជាយកសម្ផស្សកាព្យ សំនួរវោហារ ពាក្យសម្ដីដែលប្រើក្នុងនេះ មកធ្វើជាគ្រឿងឆ្លុះមើលពេលវេលា យើងសម្គាល់បានថា អត្ថបទនេះមិនឆ្ងាយហួសពីសតវត្សទី ១៨ ឬ ១៧ ទេ ។ ព្រោះថា បើអត្ថបទសរសេរពីសតវត្សទី ១៦ – ១៥ ឡើងទៅនោះ មានពាក្យសម្ដីប្លែកច្រើនពីភាសាយើងសព្វថ្ងៃ ដូចមានពាក្យខ្មែរបុរាណសុទ្ធ, ពាក្យក្លាយមកពីបាលី – សំស្ក្រឹតច្រើន….. ។<br> ==អ្នកនិពន្ធ == នាមអ្នកនិពន្ធក៏មិនបានកំណត់ក្នុងសាស្ត្រានេះដែរ ដូច្នេះ យើងពុំអាចដឹងថាជាស្នាដៃលោកណាតែងឡើយ ។<br> តាមចាស់ ៗ និយាយត ៗ គ្នា : ខ្លះថា លោកតា សុគន្ធមានបុណ្យ ដែលជានាយកសង្ឃក្នុងសតវត្សទី ១៧ ជាអ្នកតែង ព្រោះលោកធ្លាប់បានតែងសាស្ត្រាច្បាប់ឯទៀតដែរ ដូចជាច្បាប់ក្រមជាដើម ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ គេនិយាយថា លោតតា សុគន្ធមានបុណ្យ ចង់ប្រដៅមនុស្ស ពិសេសគឺសិស្សគណផ្ទាល់របស់លោក ឲ្យស្គាល់នូវកម្លាំងនៃ “ទុក្ខសំសារវដ្ដ” ដោយលោកលើកយកធម្មជាតិមាន ជុច និងត្រីមកធ្វើជាតំណាង គឺត្រីជាសត្វលោក ឯជុចជាសំសារទុក្ខ ។ រាល់ថ្ងៃសំសារទុក្ខរមែងនៅរង់ចាំសត្វលោកជានិច្ច ឲ្យតែរុលត្បុលចូលហើយ កាន់តែតឹងណែនខ្លាំងឡើង ៗ គ្មានចេះធូរថយ ។ ឯសត្វលោកវិញ បើទោះជាដឹងថាកងទុក្ខក្នុងសំសារវដ្ដនៅពីមុខយ៉ាងណា ក៏នៅតែខំសសុលត្បុល មិនគិតងាកបែររកផ្លូវគេចដែរ លុះដឹងថាខ្លួនជាប់ហើយវាខកពេលស្រេច នឹងរាថយក៏មិនរួច ម៉្លោះហើយមានតែរុលទៅមុខឲ្យទាល់តែអស់កម្លាំងត្រឹមណា ស្លាប់ត្រឹមនោះទៅ ។ នេះហើយជាទស្សនៈសំខាន់នៃល្បើក ជុច និង ត្រី ។<br> តាមពាក្យចាស់ ៗ និយាយត ៗ គ្នានេះ គួរជឿបានដែរ ព្រោះលោកតា សុគន្ធមានបុណ្យ លោកមានបញ្ញាជ្រៅ ចង់បង្ហាញទស្សនវិជ្ជា ដែលពិបាកយល់ ឲ្យមានជារូបរាងស្រួលយល់ឡើង ដោយប្រើឧបមានវិធី ធៀបទៅនឹងរូបធម្មជាតិដូច្នេះ ។<br> បើតាមការស្រាវជ្រាវរបស់លោក ឈឹម – ស៊ុម ពីប្រវត្តិ លោក វិសេសដូង ចុះក្នុងកម្ពុជសុរិយាលេខ ២ ឆ្នាំ ១៩៦៨ រាប់ក្នុងតារាងស្នាដៃរបស់វិសេសថា រឿងល្បើកជុច ជាស្នាដៃរបស់លោក វិសេសដូង ដែរ ។ ប៉ុន្តែលោកឥតមានបញ្ជាក់ពីហេតុផល ឬ មានសេចក្ដីវែងឆ្ងាយទៅទៀតឡើយ ។<br> ការណ៍ទាំងនេះ ទុកនៅជាបទស្រាវជ្រាវតទៅទៀត ៖<br> ==ឧត្តមគតិ == ដូចបានរៀបរាប់ក្នុងវគ្គស្ដីពីអ្នកនិពន្ធរួចហើយ រឿងនេះ មានន័យក្នុងការអប់រំមនុស្ស ពិសេសគឺអប់រំខាងផ្លូវចិត្តឲ្យមនុស្សបានយល់ច្បាស់នូវទស្សនវិជ្ជាព្រះពុទ្ធសាសនាផង ។ បើគេទាញយកយោបល់នេះ ពីក្នុងសាស្ត្រា ជុច មកធ្វើជាដំបូន្មានទួទៅ គេនឹងស្រង់បានន័យថា :<br> មនុស្សដែលកើតឡើង តែងមានទុក្ខសំសារវដ្ដរង់ចាំជានិច្ចហើយទោះជាមនុស្សមិនហៅរកក៏ដោយ ។ ប៉ន្តែបើគេយល់ច្បាស់លាស់ហើយ រកគៀចជៀសវាងបានខ្លះ ៗ ដែរ ដោយរំងាប់ចិត្តលោភៈ ទោសៈ មោហៈ ហើយតាំងខ្លួនឲ្យមានចិត្តស្មោះស្មើ គ្មានផ្អើលភ្ញាក់ផ្ដេសផ្ដាស់ ។<br> ===បទបន្ទោលកាក [1]=== ថ្លែងដោយទំនង-----ដំណើរត្រីផងយាត្រា<br> ពើបនឹងជុចណា----- ត្រីស្រែកថាវើយជៀសចេញ ។<br> ជុចថាអើះអើ----- បទអ្នកនេះតើម្ដេចមិញ<br> ហ៊ានមកប្រើអញ-----ជៀសចេញឲ្យអ្នកជាល្បែង ។<br> ត្រីថាបើច្នោះ-----អញនឹងទម្លុះចៅឯង<br> ឲ្យយល់ជាក់ស្ដែង----- ត្បិតឯងមកនៅរាំងផ្លូវ ។<br> ជុចថាអើះហោង----- បើឯងចង់លងឥឡូវ ។<br> សមត្រូវនឹងម្ជូរ----- ប្រហើញាំភ្លាសាអាំង ។<br> ត្រីថាអើះអើ----- ប៉ើងរើងទេតើម្ដេចខ្លាំង<br> អួតមានកម្លាំង----- ក៏ស្មានជាអញខ្លាចហោង ។<br> ជុចថាបើច្នោះ-----អញ្ជើញមកចុះចង់លង<br> ឲ្យយល់នេះម្ដង-----ឫទ្ធីតេជៈតេជដៃ ។<br> ត្រីស្ទុះភ្លាមចូល-----ក្នុងជុចរមួលហើយនៃ<br> ជំពាក់ក្រក្រៃ-----នឹងថយក៏ពុំរួចឡើយ ។<br> ជុចថាអើចៅ-----ឥឡូវម្ដេចនៅព្រងើយ<br> ស្ងៀមស្ងាត់កន្តើយ-----សម្រឹងសម្រាន្តធ្វើអ្វី ។<br> ត្រីឮជុចថា-----ខំស្ទុះបំពារទៅខ្មី<br> រឹងអស់ឥន្ទ្រិយ----- ដួចគេរឹតរួតអាត្មា ។<br> ជុចថាអើច្នេះ----- កម្លាំងប៉ុណ្ណេះទេណា<br> អួតឯងបំពារ-----ទម្លុះទម្លាយមិញតើ ។<br> ត្រីថាម្ចាស់ថ្លៃ----- ពាក្យខ្ញុំនេះនៃបញ្ចើ<br> ឥឡូវនេះតើ----- អ្នកម្ចាស់មានឫទ្ធីក្រៃ ។<br> ជុចថាឫទ្ធី-----តេជៈបារមីអ្វីនៃ<br> ឯងកុំចេះស្ដី----- ចំអកចំអន់ឲ្យគ្នា ។<br> ត្រីថាម្ចាស់ថ្លៃ----- អស់ពាក្យនេះនៃខ្ញុំថា<br> ជាល្បែងទេណា----- អ្នកម្ចាស់កុំយកទោសខ្ញុំ ។<br> ជុចថាអើល្បែង-----ឯងអួតគគ្រេងស្រេចហើយ<br> ពិតពុំលង់ឡើយ----- ខំស្ទុះបំពារមកហោង ។<br> ត្រីថាម្ចាស់ខ្ញុំ-----សេចក្ដីពុំសមមែននៃ<br> អ្នកជុចម្ចាស់ថ្លៃ-----ម្ចាស់អើយលែងខ្ញុំទៅរ៉ា ។<br> ជុចថាអើលែង-----មារយាទអ្នកឯងទេណា<br> អញឃាត់អញថា----- ប្រែជាដៀលអញបំផាង ។<br> ត្រីថាឱអញ----- ម្ដងនេះឯងមិញក្រក្រៃ<br> អ្នកជុចម្ចាស់ថ្លៃ-----អ្នកអើយយកតែបុណ្យហោង ។<br> ជុចថាបុណ្យ ៗ----- អំនួតពីមុនរំពង<br> បុណ្យអ្វីនោះហោង----- ឲ្យដឹងឫទ្ធីតេជដៃ ។<br> ត្រីថាម្ចាស់ខ្ញុំ-----សេចក្ដីពុំសមមែននៃ<br> អ្នកជុចម្ចាស់ថ្លៃ-----ប្រោសយកសម្បត្តិសួគ៌ា ។<br> ជុចថាឯងចេះ-----ឯងមានចំណេះចេះថា<br> សម្បត្តិសួគ៌ា----- សាច់ឯងពិសាណាស់នៃ ។<br> ត្រីថាអញក្រ-----ណាស់ពេកកម្រក្រក្រៃ<br> អ្នកជុចម្ចាស់ថ្លៃ-----អ្នកអើយយកតែផលា ។<br> ជុចឆ្លាស់ឆ្លើយថ្វាត់----- ថាឯសម្បត្តិផលា<br> សាច់ឯងពិសា-----គេស៊ីឯងបានបុណ្យថ្កើង ។<br> ត្រីថាបើច្នោះ-----អ្នកហារមាត់ចុះខ្ពស់ឡើង<br> ខ្ញុំក្រាបបាតជើង----- សំពះសូមចុះសូមចាញ់ ។<br> ជុចថាអញឆោត----- ឯងមកបំពោតលើអញ<br> ឯងនឹងស្ទុះចេញ-----បានអ្វីជាម្ដងឆីបាយ ។<br> ត្រីថាឱអញ----- ម្ដងនេះឯងមិញអន្តរាយ<br> មិនសមរូបកាយ----- ខ្លួនអើយអសារទេណា ។<br> ជុចថាមិនស្លាប់-----ឯងកុំមកប្រាប់លើគ្នា<br> សាច់ឯងពិសា-----ឆ្ងាញ់ហើយវាសើមមាត់ផង ។<br> ត្រីថាម្ចាស់ខ្ញុំ-----អញប្រោសប្រាណកុំច្នោះហោង<br> កាញ់កួចចិត្តចង----- ក្រែងមានវេរាបាបពៀរ ។<br> ជុចថាបើបាប----- សឹងស្អុយឆ្អេះឆ្អាបអញវៀរ<br> ចៀសអស់ពំនៀរ-----តែសាច់ឯងអត់មិនបាន ។<br> ត្រីថាអ្នកថ្លៃ----- ថាម្ដេចច្នោះនៃពុំមាន<br> ធម៌ថាបាបគ្មាន-----ដូចអ្នកឯងស្ដីឡើយណា ។<br> ជុចថាអ្នកត្រី-----ចែងចេះសម្ដីណាស់ណា ។<br> អណ្ដើកជាក់ជា-----ល្អហើយទៅក្ដក់ហៅឆ្កែ ។<br> ត្រីថាតាយហោង-----គ្នានិយាយផងប្រែខ្វែរ<br> ទំនឹមឯឆ្កែ-----វាដាច់ឆីអាចម៍គេនៅ ។<br> ជុចថាអើយអញ----- ពុំដឹងបានមិញណានូវ<br> ឯងថាមិញត្រូវ----- ល្បងជុចខួរហើយស៊ីសាច់ ។<br> ត្រីថាអ្នកជុច-----អ្នកមិនថយធុចពាក្យពេចន៍<br> អ្នកអើយបំណាច់----- ខ្ញុំលោមអ្នកកុំច្នោះឡើយ ។<br> ជុចពុំស្ដាប់ហោង-----រឹតរឹងកន្លងពុំស្បើយ<br> ពុំមានធូរស្បើយ----- តឹងឡើងស្ទើរដាច់ខ្យល់ខ្មី ។<br> មានស្មារតីជាក់-----ឈាមជុចថាអ្នកខ្ញុំឥ-<br> ឡូវពុំដឹងអ្វី-----ត្រង់រស់ត្រង់ស្លាប់នោះឡើយ ។<br> បើម៉្ងៃនឹងស្លាប់-----ឲ្យខ្ញុំបានប្រាប់កូនហើយ<br> បណ្ដាំទុកក្រោយ-----ឲ្យអញឯងម្ដាំឲ្យឆាប់ ។<br> ===បទព្រហ្មគីតិ=== ក្សិណនោះឯបច្ឆា----- ហៅបុត្រភ្ងាមកឆាប់ ៗ<br> កូនមកហើយទួញប្រាប់----- ថាឱកូនពន្លកម្ដាយ ។<br> ខ្លួនម្ដាយនឹងស្លាប់ហើយ-----កុំកូនអើយនៅព្រៃអាយ<br> ទៅរកស៊ីឲ្យឆ្ងាយ-----ពីព្រៃនេះផុតមនុស្សម្នា ។<br> ខ្លួនម្ដាយនេះតឹងណាស់-----នឹងបម្រះពុំរួចណា<br> ឈឺអស់អង្គអាត្មា-----ម្ដាយខំតែផ្ដាំមាសស្ងួន ។<br> មាសអើយម្ដាយស្លាប់ទៅ-----ចូរមាសនៅប្រយ័ត្នខ្លួន<br> រកស៊ីឆាប់ជ្រកពួន-----ដោយព្រៃស្ងាត់កុំប្រហែស ។<br> ឃើញមនុស្សកុំទ្រមឹង-----ឈប់សម្លឹងមើលក្រអេះ<br> ឃើញឆាប់រត់កុំធ្វេស----- ក្រែងវាចាក់នឹងច្បូកណា ។<br> បើមាសស៊ីកូនចក----- ឆាប់មុជជ្រកឲ្យបាត់ខ្លួន<br> ក្រែងមនុស្សអុំទូកជួន-----ឃើញកូនស្ងួនវាលោចាក់ ។<br> មាសអើយមួយវិញទៀត-----ច្រកចង្អៀតដែលមនុស្សដាក់<br> ជុចនោះកុំបីអ្នក-----ដើរត្រង់នោះជៀសឲ្យឆ្ងាយ ។<br> ខ្លួនអញខូចទាំងម៉្លេះ----- ហេតុប្រហែសគិតសប្បាយ<br> ចូរមាសមើលខ្លួនម្ដាយ-----ហេតុតែឆោតទាល់ស្លាប់ខ្លួន ។<br> ហេតុនោះកូនព្រលឹង----- ចូររំពឹងឲ្យមាំមួន<br> ម្ដាយស្លាប់ ៗ ហើយស្ងួន-----កុំកូនឆោតដូចម្ដាយឡើយ ។<br> ឯមច្ឆានោះនៃ----- សោកកូនក្រៃរតន៍ពុំងា<br> រន្ធតអស់អង្គា----- លុះសន្លប់បាត់ស្មារតី ។<br> ទៀងទួញទាល់សន្លប់-----ញ័រចម្រប់អស់ឥន្ទ្រិយ<br> លុះដល់មានស្មារតី----- ទួញរៀបរាប់សព្វដោយព្រៃ ។<br> ឱអញគិតទៅហើយ-----កូនមាសអើយចង់តែក្ស័យ<br> ខ្លួនអើយស្លាប់ឆាប់វៃ----- អញនឹងនៅអ្វីឡើយណា ។<br> រស់ហើយវាលំបាក-----ខ្លួនតោកយ៉ាករងវេទនា<br> មិនចង់រស់ឡើយណា-----ឃើញកូនវានឹងខ្លោចផ្សា ។<br> រីត្រីទួញនេះនៃ----- ទាល់តែក្ស័យជីវិតណា<br> រីឯកូនមច្ឆា-----រកស៊ីតែឯកអង្គឯង ។<br> រីនិទាននេះនៃ-----ជុចនិងត្រីនោះវាតែង<br> ដើរទៅរកស្វះស្វែង----- ក៏ជួបជួននោះឯងហោង ។<br> ===បទបន្ទោលកាក=== នេះនឹងសម្ដែង----- និទានថ្លាថ្លែងទំនង<br> ពីម្ចាស់ជុចហោង-----ឲ្យអ្នកផងដឹងដំណើរ ។<br> ម្ចាស់ជុចលុះព្រឹក----- ប្រហាមរលឹកទៅមើល៍<br> បេះម្ទេសទុកទើរ----- មើលទៅថ្ងៃរះភ្លឺជាក់ ។<br> ស្រេចគាត់ស្ទុះផាង----- ទៅយកសៀនខាងប្របភ្នាក់-<br> ដៃដែលគាត់ដាក់-----ប្របនៅខាងក្អមនោះនៃ ។<br> ហើយឈោងទៅសិត-----ទឹកមកខ្ពុរមាត់ហើយនៃ<br> យកកន្សែង ស្លាវៃ----- មកវេចម្លូស្លាហើយណា ។<br> លុះវេចស្រេចហោង-----ស្ទុះទៅចាប់ដងប្រវា<br> នឹងកាំបិតព្រា----- នឹងផ្ដៅមួយដើមទៅផង ។<br> គាត់ចុះទៅទូក----- អង្គុយលូកខ្សែដែលចង<br> មកស្រាយចំណង-----ដែលចង់ទូកគាត់សព្វថ្ងៃ ។<br> ស្រាយរួចច្រានទូក-----គាត់អុំគគ្រូកទៅព្រៃ<br> ដែលដាក់ជុចនៃ----- ភ្នែកតែងរំពៃឆ្វេងស្ដាំ ។<br> អុំបានតិចទៅ----- បាយាបទំនៅលើចាំ<br> លាន់ភឹបឆ្វេងស្ដាំ-----ហើរទៅហើយមកជាក់ស្ដែង ។<br> ម្ចាស់ជុចថាឱ----- បាយាបវើយចោរឥតក្រែង<br> ស្ទើរឆាបអំបែង-----ក្បាលអញពុំដឹងមនុស្សម្នា ។<br> ថ្ងៃនេះទីទៃ-----មានលាភមានជ័យឬជា<br> ឥតលាភទេណា----- បាយាបតឿនអង្គឺក្ដី ។<br> អុំទៅទៀបដល់----- ជុចនោះមិនយល់ត្រូវត្រី<br> ដល់មួយឥតបី----- សង្ឃឹមមិនបានទៅស្ល ។<br> ខាងជុចបីបួន----- នោះសោតជាក់ជួនច្រកល្អ<br> នឹងបានទៅស្ល-----តែជុចបីបួននោះឯង ។<br> គាត់អុំទូកដល់-----ជុចចំណេរយល់ជាក់ស្ដែង<br> ជៀងជាក់អរឯង----- កខិបកខុបងេកងោក ។<br> វាតទូកឈោងចាប់-----កន្ទុយជុចជាប់ទាញមក<br> ក្រពើវាយក----- ត្រីជុចនោះទៅស៊ីបាត់ ។<br> ម្ចាស់ជុចចុកទ្រូង-----ជេរម្ដាយរលូងពេកក្ដាត់<br> ទៅជុចមួយថ្វាត់----- តាចាស់ខំឆ្លៀតរលេញ ។<br> ធ្វើជាមាត់ករ-----ញញឹមញញែមឡើងវិញ<br> ធ្លាប់ពីមុនមិញ----- ក្រពើស៊ីអស់គ្មានសល់ ។<br> តែឥឡូវឯង----- ឃើញមួយកណ្ដែងនឹងថ្កល់<br> លងមួយចេះយល់-----ក្រញោញភ្នែកសចង្គ្រាង ។<br> រីជុចយល់ម្ចាស់-----សរសើរខ្លួនណាស់ហើយអរ<br> ឆ្លើយប្រាប់ម្ចាស់មក៍-----ពីក្នុងទឹកនោះអន្ទាក់ ។<br> តាអើយអ្នកតា-----ស្ដាប់ខ្ញុំសច្ចាប្រាប់អ្នក<br> តាឲ្យដឹងជាក់----- កាលត្រីវាមកនោះណា ។<br> ហែលមកដល់ខ្ញុំ-----វាមិនបារម្ភសោះសា<br> ជាចៅអ្នកតា-----ប៉ងចង់លងលលលើ ។<br> ស្ដីថាអាឃ្នាង----- ម្ដេចអាចង្គ្រាងនេះតើ<br> ផ្លូវដែលអញដើរ----- ជៀសចេញអញនឹងដើរទៅ ។<br> ខ្ញុំថាផ្លូវអា-----ពីដូនពីតាមកនៅ<br> ក្នុងព្រៃនេះកូវ-----អង្កាលអញមិនដឹងផង ។<br> ត្រីថាអាខូច----- កាលអានៅតូចណាស់ហោង<br> ផ្លូវច្រកជ្រលង----- បឹងបួរនោះសឹងអញត្រាច់ ។<br> ខ្ញុំថាបើច្នោះ----- ចិត្តអើយធ្វើម្ដេចលងគាត់<br> ខ្ញុំចូលមកកាត់-----ទំលាយលងមើលឥឡូវ ។<br> ត្រីថាអើអញ-----លងឯងមិញចេញនោះកូវ<br> អញបោលឥឡូវ----- ទំលាយឲ្យបាក់ឆ្អឹងឆ្អែង ។<br> ខ្ញុំថាបើច្នោះ----- អញ្ជើញមកចុះកុំក្រែង<br> ឆ្អឹងអញនេះឯង----- តែងជាសម្រាប់ឲ្យអា ។<br> ត្រីស្ទុះភ្លាមចូល-----ក្នុងជុចរមួលទទា<br> ប្រដូចនូវជា----- ប្រមាញ់ដំរីសោះសា ។<br> ជុចដណ្ដឹងត្រី-----ថាឯងធ្វើអ្វីច្នោះណា<br> អួតឯងបំពារ-----ទំលុះទំលាយណាចៅ ។<br> ខ្មាសពាក្យជុចខ្ញុំ----- ប្រឹងឡើងពិតពុំរួចទៅ<br> មកនៅខាងផ្លូវ-----ទ្រមឹងក្នុងជុចព្រងើយ ។<br> ត្រីថាឱអ្នក----- ជុចថ្លៃកុំអាក់ចិន្តា<br> ខ្ញុំម្ចាស់បានជា-----អួតអាងនឹងអ្នកជុចថ្លៃ ។<br> អាសូរខ្ញុំទៅ-----ឲ្យខ្ញុំរស់នៅផងនៃ<br> ខ្ញុំចូលប្រស្រ័យ----- ជាខ្ញុំបម្រើអ្នកហោង ។<br> ខ្ញុំថាអញឆោត-----ឯងមកបំពោតលើលង<br> ម្ចាស់អញបំណង----- ចង់ជ្រក់តែខួរសព្វថ្ងៃ ។<br> ត្រីឮពាក្យជុច----- ភិតញ័ររន្ធត់ពេកក្រៃ<br> ឱអ្នកម្ចាស់ថ្លៃ----- អ្នកប្រោសយកតែបុណ្យផង ។<br> ខ្ញុំថាកុសល-----អញមើលមិនយល់ទេហោង<br> ឆ្ងាយក្រៃកន្លង-----អញមកពុំបានឡើយណា ។<br> ជុចដំណាលប្រាប់----- ឲ្យម្ចាស់ស្ដែងស្ដាប់ហើយរ៉ា<br> ដំណើរអាត្មា-----កាលត្រឹមក៏ត្រូវនោះនៃ ។<br> ម្ចាស់ស្ដាប់ហើយណា-----ផ្ដែផ្ដាំជុចថាកុំធ្លោយ<br> ថ្ងៃនេះថ្ងៃក្រោយ----- អ្នកលេងឲ្យបួនពីដៃ ។<br> ផ្ដាំស្រេចហើយណា-----ដាក់ជុចម្នីម្នាវៃ ៗ<br> រួចស្រេចហើយនៃ----- គាត់អុំទូកវិលវិញខ្មី ។<br> អុំមកក្នុងបឹង-----ហើយគាត់រសម្លឹងរំពៃ<br> ថាឱអញឥ------ឡូវនេះវាថ្លៃខ្ពស់ធួន ។<br> រកឧសបានតិច-----ហើយអញនឹងក្ដិចត្រកួន<br> ត្រកៀតត្រាវសួង-----អន្លក់ម្ជូរសណ្ដាន់ ។<br> បេះបានសព្វគ្រប់----- គាត់អុំគ្មានឈប់រួសរាន់<br> ដល់ហើយរន្ថាន់----- ចងទូកហើយឡើងម្នីម្នា ។<br> បានដងច្រវា-----នឹងកាំបិតព្រាហើយណា<br> ពុនទាំងត្រីប្រា-----និងឧសបន្លែម្ជូរជា ។<br> ដល់ទៅមុខផ្ទះ----- ហើយទើបតាច្រាសឧសណា<br> រីឯភរិយា----- ភ្ញាក់ឡើងឃើញប្ដីត្រីផង ។<br> ឯប្ដីនោះណា-----កាប់ត្រីម្នីម្នាហើយហោង<br> លាងដៃហ្មត់ហ្មង-----គាត់ចូលទៅដេកលក់ក្រៃ ។<br> រីឯភរិយា----- ស្លហើយម្នីម្នាវៃ ៗ<br> ដស់ដួសហើយនៃ----- ចូលទៅដាស់ប្ដីនោះណា ។<br> អ្នកអើយអ្នកឆាប់-----អញ្ជើញប្រញាប់ពិសា<br> ក្រែងត្រជាក់ណា-----ហើយអ្នកពិសាមិនបាន ។<br> ប្ដីក្រោកម្នីម្នា-----ចរចេញទៅឯក្រៅឋាន ។<br> ហើយហៅថាភាណ----- យកទឹកមកទន់ឆាប់ខ្មី ។<br> ទន់ស្រេចហើយណា----- រីឯភរិយានោះនៃ<br> លើកបាយលើកត្រី-----អស់នូវសម្លហាមុខ ។<br> មានអាំងសាបប្រៃ----- អាំងសាបនោះនៃគ្រាន់ជ្រក់<br> ទឹកគ្រឿងជ្រលក់-----អន្លក់សណ្ដែកត្រកួនខ្ចី ។<br> ហូបស្រេចហើយណា-----រីឯភរិយានោះនៃ<br> គាត់មូរបារី----- ហើយគាត់បៀកស្លាឲ្យប្ដី ។<br> រីយើងនិទាន-----ដំណើរដោយដានជុចត្រី<br> សូរេចហើយនៃ----- បរិបូណ៌ចែងចប់ម៉្លេះហោង ។<br> [1]ឈ្មោះបទនេះ បើសរសេរឲ្យត្រឹមត្រូវគឺ “មណ្ឌុកគតិ” ប្រែថាដំណើរកង្កែប ឬ កង្កែបលោត ព្រោះសំនៀងបទនេះ មានចង្វាក់យារវែងម្ដង ហើយញាប់ញឹក ២ ម្ដង ដូចកង្កែបលោតផ្លោតទៅហើយ ដើរញាប់ ៗ ៤ – ៥ ជំហានរួចលោតផ្លោតទភទៀត ។ ==អំពីអ្នកនិពន្ធ== សាស្ត្រាជុច ជាស្នាដៃសិក្សាស្រាវជ្រាវ និង អត្ថាធិប្បាយ របស់លោក លី ធាមតេង ។ ល្បើកជុច<br> ចម្លងចេញពីសាស្ត្រាស្លឹករឹត<br> ==ស្នាដៃនិពន្ធផ្សេងទៀតរបស់លោក លី ធាមតេង== ==ឯកសារយោង== o7ak7wqqshkz2e6js45f0ylscvhh22f 334911 334910 2026-05-04T11:55:58Z ~2026-26943-75 50845 334911 wikitext text/x-wiki ==លំនាំដើម== ដើម្បីបានជាពន្លឺសម្រាប់អ្នកអាន អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវស្នាដៃអត្ថបទសាស្ត្រាជុចនេះ យើងសុំល្បងធ្វើការពិនិត្យសង្កេតជាមុនដូចតទៅ ៖<br> ==ប្រភព== សេចក្ដីផ្ដើមក្ដី សេចក្ដីបញ្ចប់ក្ដី នៃសាស្ត្រានេះ ឥតមានបញ្ជាក់ប្រាប់ថា រឿងនេះ មានប្រភពដើមដកស្រង់ ឬ ប្រតិស្ឋយកពីក្នុងទីណា គម្ពីរណាឡើយ ។ ហេតុនេះ នាំឲ្យអ្នកសិក្សាសម្គាល់ទុកជាសេចក្ដីសន្មតិមួយទៅតាមប្រភេទអត្ថបទ តាមលក្ខណៈអក្សរសាស្ត្រទៅវិញ ។<br> អត្ថបទនេះ ជាប្រភេទរឿងល្បើក (Fable) ដែលមានលក្ខណៈសម្គាល់ត្រង់ :<br> - សរសេរជាពាក្យកាព្យ សម្ដូខ្លី ៗ តែច្បាស់មិនអណ្ដែតអណ្ដូង<br> - ដំណើររឿងខ្លី ៗ គ្រាន់តែឲ្យជាគតិដំបូន្មាន<br> - យកតួអង្គជាសត្វ ជាធម្មជាតិ (ជុច និង ត្រី)<br> ដូច្នេះ រួមសេចក្ដីទៅ គឺសាស្ត្រាជុច មានប្រភពជារឿងល្បើកដែលកវីនឹងឃើញ ប្រដូចប្រចមគំនិតទៅនឹងដំណើររឿងយ៉ាងខ្លី ។<br> ==កាលបរិច្ឆេទ == ក្នុងអត្ថបទសាស្ត្រានេះ គ្មានចុះកាលបរិច្ឆេទនៃការតែងរឿងទេ នាំឲ្យមានការលំបាករាវរកឲ្យបានច្បាស់ ។ បើប្រសិនជាយកសម្ផស្សកាព្យ សំនួរវោហារ ពាក្យសម្ដីដែលប្រើក្នុងនេះ មកធ្វើជាគ្រឿងឆ្លុះមើលពេលវេលា យើងសម្គាល់បានថា អត្ថបទនេះមិនឆ្ងាយហួសពីសតវត្សទី ១៨ ឬ ១៧ ទេ ។ ព្រោះថា បើអត្ថបទសរសេរពីសតវត្សទី ១៦ – ១៥ ឡើងទៅនោះ មានពាក្យសម្ដីប្លែកច្រើនពីភាសាយើងសព្វថ្ងៃ ដូចមានពាក្យខ្មែរបុរាណសុទ្ធ, ពាក្យក្លាយមកពីបាលី – សំស្ក្រឹតច្រើន….. ។<br> ==អ្នកនិពន្ធ == នាមអ្នកនិពន្ធក៏មិនបានកំណត់ក្នុងសាស្ត្រានេះដែរ ដូច្នេះ យើងពុំអាចដឹងថាជាស្នាដៃលោកណាតែងឡើយ ។<br> តាមចាស់ ៗ និយាយត ៗ គ្នា : ខ្លះថា លោកតា សុគន្ធមានបុណ្យ ដែលជានាយកសង្ឃក្នុងសតវត្សទី ១៧ ជាអ្នកតែង ព្រោះលោកធ្លាប់បានតែងសាស្ត្រាច្បាប់ឯទៀតដែរ ដូចជាច្បាប់ក្រមជាដើម ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ គេនិយាយថា លោតតា សុគន្ធមានបុណ្យ ចង់ប្រដៅមនុស្ស ពិសេសគឺសិស្សគណផ្ទាល់របស់លោក ឲ្យស្គាល់នូវកម្លាំងនៃ “ទុក្ខសំសារវដ្ដ” ដោយលោកលើកយកធម្មជាតិមាន ជុច និងត្រីមកធ្វើជាតំណាង គឺត្រីជាសត្វលោក ឯជុចជាសំសារទុក្ខ ។ រាល់ថ្ងៃសំសារទុក្ខរមែងនៅរង់ចាំសត្វលោកជានិច្ច ឲ្យតែរុលត្បុលចូលហើយ កាន់តែតឹងណែនខ្លាំងឡើង ៗ គ្មានចេះធូរថយ ។ ឯសត្វលោកវិញ បើទោះជាដឹងថាកងទុក្ខក្នុងសំសារវដ្ដនៅពីមុខយ៉ាងណា ក៏នៅតែខំសសុលត្បុល មិនគិតងាកបែររកផ្លូវគេចដែរ លុះដឹងថាខ្លួនជាប់ហើយវាខកពេលស្រេច នឹងរាថយក៏មិនរួច ម៉្លោះហើយមានតែរុលទៅមុខឲ្យទាល់តែអស់កម្លាំងត្រឹមណា ស្លាប់ត្រឹមនោះទៅ ។ នេះហើយជាទស្សនៈសំខាន់នៃល្បើក ជុច និង ត្រី ។<br> តាមពាក្យចាស់ ៗ និយាយត ៗ គ្នានេះ គួរជឿបានដែរ ព្រោះលោកតា សុគន្ធមានបុណ្យ លោកមានបញ្ញាជ្រៅ ចង់បង្ហាញទស្សនវិជ្ជា ដែលពិបាកយល់ ឲ្យមានជារូបរាងស្រួលយល់ឡើង ដោយប្រើឧបមានវិធី ធៀបទៅនឹងរូបធម្មជាតិដូច្នេះ ។<br> បើតាមការស្រាវជ្រាវរបស់លោក ឈឹម – ស៊ុម ពីប្រវត្តិ លោក វិសេសដូង ចុះក្នុងកម្ពុជសុរិយាលេខ ២ ឆ្នាំ ១៩៦៨ រាប់ក្នុងតារាងស្នាដៃរបស់វិសេសថា រឿងល្បើកជុច ជាស្នាដៃរបស់លោក វិសេសដូង ដែរ ។ ប៉ុន្តែលោកឥតមានបញ្ជាក់ពីហេតុផល ឬ មានសេចក្ដីវែងឆ្ងាយទៅទៀតឡើយ ។<br> ការណ៍ទាំងនេះ ទុកនៅជាបទស្រាវជ្រាវតទៅទៀត ៖<br> ==ឧត្តមគតិ == ដូចបានរៀបរាប់ក្នុងវគ្គស្ដីពីអ្នកនិពន្ធរួចហើយ រឿងនេះ មានន័យក្នុងការអប់រំមនុស្ស ពិសេសគឺអប់រំខាងផ្លូវចិត្តឲ្យមនុស្សបានយល់ច្បាស់នូវទស្សនវិជ្ជាព្រះពុទ្ធសាសនាផង ។ បើគេទាញយកយោបល់នេះ ពីក្នុងសាស្ត្រា ជុច មកធ្វើជាដំបូន្មានទួទៅ គេនឹងស្រង់បានន័យថា :<br> មនុស្សដែលកើតឡើង តែងមានទុក្ខសំសារវដ្ដរង់ចាំជានិច្ចហើយទោះជាមនុស្សមិនហៅរកក៏ដោយ ។ ប៉ន្តែបើគេយល់ច្បាស់លាស់ហើយ រកគៀចជៀសវាងបានខ្លះ ៗ ដែរ ដោយរំងាប់ចិត្តលោភៈ ទោសៈ មោហៈ ហើយតាំងខ្លួនឲ្យមានចិត្តស្មោះស្មើ គ្មានផ្អើលភ្ញាក់ផ្ដេសផ្ដាស់ ។<br> ===បទបន្ទោលកាក [1]=== ថ្លែងដោយទំនង-----ដំណើរត្រីផងយាត្រា<br> ពើបនឹងជុចណា----- ត្រីស្រែកថាវើយជៀសចេញ ។<br> ជុចថាអើះអើ----- បទអ្នកនេះតើម្ដេចមិញ<br> ហ៊ានមកប្រើអញ-----ជៀសចេញឲ្យអ្នកជាល្បែង ។<br> ត្រីថាបើច្នោះ-----អញនឹងទម្លុះចៅឯង<br> ឲ្យយល់ជាក់ស្ដែង----- ត្បិតឯងមកនៅរាំងផ្លូវ ។<br> ជុចថាអើះហោង----- បើឯងចង់លងឥឡូវ ។<br> សមត្រូវនឹងម្ជូរ----- ប្រហើញាំភ្លាសាអាំង ។<br> ត្រីថាអើះអើ----- ប៉ើងរើងទេតើម្ដេចខ្លាំង<br> អួតមានកម្លាំង----- ក៏ស្មានជាអញខ្លាចហោង ។<br> ជុចថាបើច្នោះ-----អញ្ជើញមកចុះចង់លង<br> ឲ្យយល់នេះម្ដង-----ឫទ្ធីតេជៈតេជដៃ ។<br> ត្រីស្ទុះភ្លាមចូល-----ក្នុងជុចរមួលហើយនៃ<br> ជំពាក់ក្រក្រៃ-----នឹងថយក៏ពុំរួចឡើយ ។<br> ជុចថាអើចៅ-----ឥឡូវម្ដេចនៅព្រងើយ<br> ស្ងៀមស្ងាត់កន្តើយ-----សម្រឹងសម្រាន្តធ្វើអ្វី ។<br> ត្រីឮជុចថា-----ខំស្ទុះបំពារទៅខ្មី<br> រឹងអស់ឥន្ទ្រិយ----- ដួចគេរឹតរួតអាត្មា ។<br> ជុចថាអើច្នេះ----- កម្លាំងប៉ុណ្ណេះទេណា<br> អួតឯងបំពារ-----ទម្លុះទម្លាយមិញតើ ។<br> ត្រីថាម្ចាស់ថ្លៃ----- ពាក្យខ្ញុំនេះនៃបញ្ចើ<br> ឥឡូវនេះតើ----- អ្នកម្ចាស់មានឫទ្ធីក្រៃ ។<br> ជុចថាឫទ្ធី-----តេជៈបារមីអ្វីនៃ<br> ឯងកុំចេះស្ដី----- ចំអកចំអន់ឲ្យគ្នា ។<br> ត្រីថាម្ចាស់ថ្លៃ----- អស់ពាក្យនេះនៃខ្ញុំថា<br> ជាល្បែងទេណា----- អ្នកម្ចាស់កុំយកទោសខ្ញុំ ។<br> ជុចថាអើល្បែង-----ឯងអួតគគ្រេងស្រេចហើយ<br> ពិតពុំលង់ឡើយ----- ខំស្ទុះបំពារមកហោង ។<br> ត្រីថាម្ចាស់ខ្ញុំ-----សេចក្ដីពុំសមមែននៃ<br> អ្នកជុចម្ចាស់ថ្លៃ-----ម្ចាស់អើយលែងខ្ញុំទៅរ៉ា ។<br> ជុចថាអើលែង-----មារយាទអ្នកឯងទេណា<br> អញឃាត់អញថា----- ប្រែជាដៀលអញបំផាង ។<br> ត្រីថាឱអញ----- ម្ដងនេះឯងមិញក្រក្រៃ<br> អ្នកជុចម្ចាស់ថ្លៃ-----អ្នកអើយយកតែបុណ្យហោង ។<br> ជុចថាបុណ្យ ៗ----- អំនួតពីមុនរំពង<br> បុណ្យអ្វីនោះហោង----- ឲ្យដឹងឫទ្ធីតេជដៃ ។<br> ត្រីថាម្ចាស់ខ្ញុំ-----សេចក្ដីពុំសមមែននៃ<br> អ្នកជុចម្ចាស់ថ្លៃ-----ប្រោសយកសម្បត្តិសួគ៌ា ។<br> ជុចថាឯងចេះ-----ឯងមានចំណេះចេះថា<br> សម្បត្តិសួគ៌ា----- សាច់ឯងពិសាណាស់នៃ ។<br> ត្រីថាអញក្រ-----ណាស់ពេកកម្រក្រក្រៃ<br> អ្នកជុចម្ចាស់ថ្លៃ-----អ្នកអើយយកតែផលា ។<br> ជុចឆ្លាស់ឆ្លើយថ្វាត់----- ថាឯសម្បត្តិផលា<br> សាច់ឯងពិសា-----គេស៊ីឯងបានបុណ្យថ្កើង ។<br> ត្រីថាបើច្នោះ-----អ្នកហារមាត់ចុះខ្ពស់ឡើង<br> ខ្ញុំក្រាបបាតជើង----- សំពះសូមចុះសូមចាញ់ ។<br> ជុចថាអញឆោត----- ឯងមកបំពោតលើអញ<br> ឯងនឹងស្ទុះចេញ-----បានអ្វីជាម្ដងឆីបាយ ។<br> ត្រីថាឱអញ----- ម្ដងនេះឯងមិញអន្តរាយ<br> មិនសមរូបកាយ----- ខ្លួនអើយអសារទេណា ។<br> ជុចថាមិនស្លាប់-----ឯងកុំមកប្រាប់លើគ្នា<br> សាច់ឯងពិសា-----ឆ្ងាញ់ហើយវាសើមមាត់ផង ។<br> ត្រីថាម្ចាស់ខ្ញុំ-----អញប្រោសប្រាណកុំច្នោះហោង<br> កាញ់កួចចិត្តចង----- ក្រែងមានវេរាបាបពៀរ ។<br> ជុចថាបើបាប----- សឹងស្អុយឆ្អេះឆ្អាបអញវៀរ<br> ចៀសអស់ពំនៀរ-----តែសាច់ឯងអត់មិនបាន ។<br> ត្រីថាអ្នកថ្លៃ----- ថាម្ដេចច្នោះនៃពុំមាន<br> ធម៌ថាបាបគ្មាន-----ដូចអ្នកឯងស្ដីឡើយណា ។<br> ជុចថាអ្នកត្រី-----ចែងចេះសម្ដីណាស់ណា ។<br> អណ្ដើកជាក់ជា-----ល្អហើយទៅក្ដក់ហៅឆ្កែ ។<br> ត្រីថាតាយហោង-----គ្នានិយាយផងប្រែខ្វែរ<br> ទំនឹមឯឆ្កែ-----វាដាច់ឆីអាចម៍គេនៅ ។<br> ជុចថាអើយអញ----- ពុំដឹងបានមិញណានូវ<br> ឯងថាមិញត្រូវ----- ល្បងជុចខួរហើយស៊ីសាច់ ។<br> ត្រីថាអ្នកជុច-----អ្នកមិនថយធុចពាក្យពេចន៍<br> អ្នកអើយបំណាច់----- ខ្ញុំលោមអ្នកកុំច្នោះឡើយ ។<br> ជុចពុំស្ដាប់ហោង-----រឹតរឹងកន្លងពុំស្បើយ<br> ពុំមានធូរស្បើយ----- តឹងឡើងស្ទើរដាច់ខ្យល់ខ្មី ។<br> មានស្មារតីជាក់-----ឈាមជុចថាអ្នកខ្ញុំឥ-<br> ឡូវពុំដឹងអ្វី-----ត្រង់រស់ត្រង់ស្លាប់នោះឡើយ ។<br> បើម៉្ងៃនឹងស្លាប់-----ឲ្យខ្ញុំបានប្រាប់កូនហើយ<br> បណ្ដាំទុកក្រោយ-----ឲ្យអញឯងម្ដាំឲ្យឆាប់ ។<br> ===បទព្រហ្មគីតិ=== ក្សិណនោះឯបច្ឆា----- ហៅបុត្រភ្ងាមកឆាប់ ៗ<br> កូនមកហើយទួញប្រាប់----- ថាឱកូនពន្លកម្ដាយ ។<br> ខ្លួនម្ដាយនឹងស្លាប់ហើយ-----កុំកូនអើយនៅព្រៃអាយ<br> ទៅរកស៊ីឲ្យឆ្ងាយ-----ពីព្រៃនេះផុតមនុស្សម្នា ។<br> ខ្លួនម្ដាយនេះតឹងណាស់-----នឹងបម្រះពុំរួចណា<br> ឈឺអស់អង្គអាត្មា-----ម្ដាយខំតែផ្ដាំមាសស្ងួន ។<br> មាសអើយម្ដាយស្លាប់ទៅ-----ចូរមាសនៅប្រយ័ត្នខ្លួន<br> រកស៊ីឆាប់ជ្រកពួន-----ដោយព្រៃស្ងាត់កុំប្រហែស ។<br> ឃើញមនុស្សកុំទ្រមឹង-----ឈប់សម្លឹងមើលក្រអេះ<br> ឃើញឆាប់រត់កុំធ្វេស----- ក្រែងវាចាក់នឹងច្បូកណា ។<br> បើមាសស៊ីកូនចក----- ឆាប់មុជជ្រកឲ្យបាត់ខ្លួន<br> ក្រែងមនុស្សអុំទូកជួន-----ឃើញកូនស្ងួនវាលោចាក់ ។<br> មាសអើយមួយវិញទៀត-----ច្រកចង្អៀតដែលមនុស្សដាក់<br> ជុចនោះកុំបីអ្នក-----ដើរត្រង់នោះជៀសឲ្យឆ្ងាយ ។<br> ខ្លួនអញខូចទាំងម៉្លេះ----- ហេតុប្រហែសគិតសប្បាយ<br> ចូរមាសមើលខ្លួនម្ដាយ-----ហេតុតែឆោតទាល់ស្លាប់ខ្លួន ។<br> ហេតុនោះកូនព្រលឹង----- ចូររំពឹងឲ្យមាំមួន<br> ម្ដាយស្លាប់ ៗ ហើយស្ងួន-----កុំកូនឆោតដូចម្ដាយឡើយ ។<br> ឯមច្ឆានោះនៃ----- សោកកូនក្រៃរតន៍ពុំងា<br> រន្ធតអស់អង្គា----- លុះសន្លប់បាត់ស្មារតី ។<br> ទៀងទួញទាល់សន្លប់-----ញ័រចម្រប់អស់ឥន្ទ្រិយ<br> លុះដល់មានស្មារតី----- ទួញរៀបរាប់សព្វដោយព្រៃ ។<br> ឱអញគិតទៅហើយ-----កូនមាសអើយចង់តែក្ស័យ<br> ខ្លួនអើយស្លាប់ឆាប់វៃ----- អញនឹងនៅអ្វីឡើយណា ។<br> រស់ហើយវាលំបាក-----ខ្លួនតោកយ៉ាករងវេទនា<br> មិនចង់រស់ឡើយណា-----ឃើញកូនវានឹងខ្លោចផ្សា ។<br> រីត្រីទួញនេះនៃ----- ទាល់តែក្ស័យជីវិតណា<br> រីឯកូនមច្ឆា-----រកស៊ីតែឯកអង្គឯង ។<br> រីនិទាននេះនៃ-----ជុចនិងត្រីនោះវាតែង<br> ដើរទៅរកស្វះស្វែង----- ក៏ជួបជួននោះឯងហោង ។<br> ===បទបន្ទោលកាក=== នេះនឹងសម្ដែង----- និទានថ្លាថ្លែងទំនង<br> ពីម្ចាស់ជុចហោង-----ឲ្យអ្នកផងដឹងដំណើរ ។<br> ម្ចាស់ជុចលុះព្រឹក----- ប្រហាមរលឹកទៅមើល៍<br> បេះម្ទេសទុកទើរ----- មើលទៅថ្ងៃរះភ្លឺជាក់ ។<br> ស្រេចគាត់ស្ទុះផាង----- ទៅយកសៀនខាងប្របភ្នាក់-<br> ដៃដែលគាត់ដាក់-----ប្របនៅខាងក្អមនោះនៃ ។<br> ហើយឈោងទៅសិត-----ទឹកមកខ្ពុរមាត់ហើយនៃ<br> យកកន្សែង ស្លាវៃ----- មកវេចម្លូស្លាហើយណា ។<br> លុះវេចស្រេចហោង-----ស្ទុះទៅចាប់ដងប្រវា<br> នឹងកាំបិតព្រា----- នឹងផ្ដៅមួយដើមទៅផង ។<br> គាត់ចុះទៅទូក----- អង្គុយលូកខ្សែដែលចង<br> មកស្រាយចំណង-----ដែលចង់ទូកគាត់សព្វថ្ងៃ ។<br> ស្រាយរួចច្រានទូក-----គាត់អុំគគ្រូកទៅព្រៃ<br> ដែលដាក់ជុចនៃ----- ភ្នែកតែងរំពៃឆ្វេងស្ដាំ ។<br> អុំបានតិចទៅ----- បាយាបទំនៅលើចាំ<br> លាន់ភឹបឆ្វេងស្ដាំ-----ហើរទៅហើយមកជាក់ស្ដែង ។<br> ម្ចាស់ជុចថាឱ----- បាយាបវើយចោរឥតក្រែង<br> ស្ទើរឆាបអំបែង-----ក្បាលអញពុំដឹងមនុស្សម្នា ។<br> ថ្ងៃនេះទីទៃ-----មានលាភមានជ័យឬជា<br> ឥតលាភទេណា----- បាយាបតឿនអង្គឺក្ដី ។<br> អុំទៅទៀបដល់----- ជុចនោះមិនយល់ត្រូវត្រី<br> ដល់មួយឥតបី----- សង្ឃឹមមិនបានទៅស្ល ។<br> ខាងជុចបីបួន----- នោះសោតជាក់ជួនច្រកល្អ<br> នឹងបានទៅស្ល-----តែជុចបីបួននោះឯង ។<br> គាត់អុំទូកដល់-----ជុចចំណេរយល់ជាក់ស្ដែង<br> ជៀងជាក់អរឯង----- កខិបកខុបងេកងោក ។<br> វាតទូកឈោងចាប់-----កន្ទុយជុចជាប់ទាញមក<br> ក្រពើវាយក----- ត្រីជុចនោះទៅស៊ីបាត់ ។<br> ម្ចាស់ជុចចុកទ្រូង-----ជេរម្ដាយរលូងពេកក្ដាត់<br> ទៅជុចមួយថ្វាត់----- តាចាស់ខំឆ្លៀតរលេញ ។<br> ធ្វើជាមាត់ករ-----ញញឹមញញែមឡើងវិញ<br> ធ្លាប់ពីមុនមិញ----- ក្រពើស៊ីអស់គ្មានសល់ ។<br> តែឥឡូវឯង----- ឃើញមួយកណ្ដែងនឹងថ្កល់<br> លងមួយចេះយល់-----ក្រញោញភ្នែកសចង្គ្រាង ។<br> រីជុចយល់ម្ចាស់-----សរសើរខ្លួនណាស់ហើយអរ<br> ឆ្លើយប្រាប់ម្ចាស់មក៍-----ពីក្នុងទឹកនោះអន្ទាក់ ។<br> តាអើយអ្នកតា-----ស្ដាប់ខ្ញុំសច្ចាប្រាប់អ្នក<br> តាឲ្យដឹងជាក់----- កាលត្រីវាមកនោះណា ។<br> ហែលមកដល់ខ្ញុំ-----វាមិនបារម្ភសោះសា<br> ជាចៅអ្នកតា-----ប៉ងចង់លងលលលើ ។<br> ស្ដីថាអាឃ្នាង----- ម្ដេចអាចង្គ្រាងនេះតើ<br> ផ្លូវដែលអញដើរ----- ជៀសចេញអញនឹងដើរទៅ ។<br> ខ្ញុំថាផ្លូវអា-----ពីដូនពីតាមកនៅ<br> ក្នុងព្រៃនេះកូវ-----អង្កាលអញមិនដឹងផង ។<br> ត្រីថាអាខូច----- កាលអានៅតូចណាស់ហោង<br> ផ្លូវច្រកជ្រលង----- បឹងបួរនោះសឹងអញត្រាច់ ។<br> ខ្ញុំថាបើច្នោះ----- ចិត្តអើយធ្វើម្ដេចលងគាត់<br> ខ្ញុំចូលមកកាត់-----ទំលាយលងមើលឥឡូវ ។<br> ត្រីថាអើអញ-----លងឯងមិញចេញនោះកូវ<br> អញបោលឥឡូវ----- ទំលាយឲ្យបាក់ឆ្អឹងឆ្អែង ។<br> ខ្ញុំថាបើច្នោះ----- អញ្ជើញមកចុះកុំក្រែង<br> ឆ្អឹងអញនេះឯង----- តែងជាសម្រាប់ឲ្យអា ។<br> ត្រីស្ទុះភ្លាមចូល-----ក្នុងជុចរមួលទទា<br> ប្រដូចនូវជា----- ប្រមាញ់ដំរីសោះសា ។<br> ជុចដណ្ដឹងត្រី-----ថាឯងធ្វើអ្វីច្នោះណា<br> អួតឯងបំពារ-----ទំលុះទំលាយណាចៅ ។<br> ខ្មាសពាក្យជុចខ្ញុំ----- ប្រឹងឡើងពិតពុំរួចទៅ<br> មកនៅខាងផ្លូវ-----ទ្រមឹងក្នុងជុចព្រងើយ ។<br> ត្រីថាឱអ្នក----- ជុចថ្លៃកុំអាក់ចិន្តា<br> ខ្ញុំម្ចាស់បានជា-----អួតអាងនឹងអ្នកជុចថ្លៃ ។<br> អាសូរខ្ញុំទៅ-----ឲ្យខ្ញុំរស់នៅផងនៃ<br> ខ្ញុំចូលប្រស្រ័យ----- ជាខ្ញុំបម្រើអ្នកហោង ។<br> ខ្ញុំថាអញឆោត-----ឯងមកបំពោតលើលង<br> ម្ចាស់អញបំណង----- ចង់ជ្រក់តែខួរសព្វថ្ងៃ ។<br> ត្រីឮពាក្យជុច----- ភិតញ័ររន្ធត់ពេកក្រៃ<br> ឱអ្នកម្ចាស់ថ្លៃ----- អ្នកប្រោសយកតែបុណ្យផង ។<br> ខ្ញុំថាកុសល-----អញមើលមិនយល់ទេហោង<br> ឆ្ងាយក្រៃកន្លង-----អញមកពុំបានឡើយណា ។<br> ជុចដំណាលប្រាប់----- ឲ្យម្ចាស់ស្ដែងស្ដាប់ហើយរ៉ា<br> ដំណើរអាត្មា-----កាលត្រឹមក៏ត្រូវនោះនៃ ។<br> ម្ចាស់ស្ដាប់ហើយណា-----ផ្ដែផ្ដាំជុចថាកុំធ្លោយ<br> ថ្ងៃនេះថ្ងៃក្រោយ----- អ្នកលេងឲ្យបួនពីដៃ ។<br> ផ្ដាំស្រេចហើយណា-----ដាក់ជុចម្នីម្នាវៃ ៗ<br> រួចស្រេចហើយនៃ----- គាត់អុំទូកវិលវិញខ្មី ។<br> អុំមកក្នុងបឹង-----ហើយគាត់រសម្លឹងរំពៃ<br> ថាឱអញឥ------ឡូវនេះវាថ្លៃខ្ពស់ធួន ។<br> រកឧសបានតិច-----ហើយអញនឹងក្ដិចត្រកួន<br> ត្រកៀតត្រាវសួង-----អន្លក់ម្ជូរសណ្ដាន់ ។<br> បេះបានសព្វគ្រប់----- គាត់អុំគ្មានឈប់រួសរាន់<br> ដល់ហើយរន្ថាន់----- ចងទូកហើយឡើងម្នីម្នា ។<br> បានដងច្រវា-----នឹងកាំបិតព្រាហើយណា<br> ពុនទាំងត្រីប្រា-----និងឧសបន្លែម្ជូរជា ។<br> ដល់ទៅមុខផ្ទះ----- ហើយទើបតាច្រាសឧសណា<br> រីឯភរិយា----- ភ្ញាក់ឡើងឃើញប្ដីត្រីផង ។<br> ឯប្ដីនោះណា-----កាប់ត្រីម្នីម្នាហើយហោង<br> លាងដៃហ្មត់ហ្មង-----គាត់ចូលទៅដេកលក់ក្រៃ ។<br> រីឯភរិយា----- ស្លហើយម្នីម្នាវៃ ៗ<br> ដស់ដួសហើយនៃ----- ចូលទៅដាស់ប្ដីនោះណា ។<br> អ្នកអើយអ្នកឆាប់-----អញ្ជើញប្រញាប់ពិសា<br> ក្រែងត្រជាក់ណា-----ហើយអ្នកពិសាមិនបាន ។<br> ប្ដីក្រោកម្នីម្នា-----ចរចេញទៅឯក្រៅឋាន ។<br> ហើយហៅថាភាណ----- យកទឹកមកទន់ឆាប់ខ្មី ។<br> ទន់ស្រេចហើយណា----- រីឯភរិយានោះនៃ<br> លើកបាយលើកត្រី-----អស់នូវសម្លហាមុខ ។<br> មានអាំងសាបប្រៃ----- អាំងសាបនោះនៃគ្រាន់ជ្រក់<br> ទឹកគ្រឿងជ្រលក់-----អន្លក់សណ្ដែកត្រកួនខ្ចី ។<br> ហូបស្រេចហើយណា-----រីឯភរិយានោះនៃ<br> គាត់មូរបារី----- ហើយគាត់បៀកស្លាឲ្យប្ដី ។<br> រីយើងនិទាន-----ដំណើរដោយដានជុចត្រី<br> សូរេចហើយនៃ----- បរិបូណ៌ចែងចប់ម៉្លេះហោង ។<br> [1]ឈ្មោះបទនេះ បើសរសេរឲ្យត្រឹមត្រូវគឺ “មណ្ឌុកគតិ” ប្រែថាដំណើរកង្កែប ឬ កង្កែបលោត ព្រោះសំនៀងបទនេះ មានចង្វាក់យារវែងម្ដង ហើយញាប់ញឹក ២ ម្ដង ដូចកង្កែបលោតផ្លោតទៅហើយ ដើរញាប់ ៗ ៤ – ៥ ជំហានរួចលោតផ្លោតទភទៀត ។ ==អំពីអ្នកនិពន្ធ== សាស្ត្រាជុច ជាស្នាដៃសិក្សាស្រាវជ្រាវ និង អត្ថាធិប្បាយ របស់លោក លី ធាមតេង ។ ល្បើកជុច<br> ចម្លងចេញពីសាស្ត្រាស្លឹករឹត<br> ==ស្នាដៃនិពន្ធផ្សេងទៀតរបស់លោក លី ធាមតេង== ==ឯកសារយោង== pqqzrsb1oqjj69wyioiz1izbvqewhdr 1 37728 334907 215330 2026-05-04T06:20:37Z ~2026-27057-02 50841 /* រដ្ឋបាលស្រុកទ្រាំង */ ផ្នែកថ្មី 334907 wikitext text/x-wiki ===[[ តាកែវ​ ]]=== គឺជាខេត្ដមួយនៃប្រទេសកម្ពុជា។ មានទីតាំងស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃប្រទេសកម្ពុជាខេត្តតាកែវជាប់ព្រំដែនខេត្តកំពតនៅខាងលិចកំពង់ស្ពឺនៅទិសពាយព្យនិងកណ្តាលទៅខាងជើងនិងខាងកើត។ ព្រំដែនភាគខាងត្បូងរបស់ខ្លួនគឺព្រំដែនអន្តរជាតិជាមួយវៀតណាម។ រដ្ឋធានីខេត្តដែលគេស្គាល់ថ្មីៗនេះថាដូនកេវ (ដែលគេធ្លាប់ហៅថាតាកែវ) គឺជាទីក្រុងតូចមួយដែលមានប្រជាជនចំនួន 39.186 នាក់។ [[ឯកសារ:Ta Prohm (Takeo).JPG|រូបភាពតូច|ប្រាសាទតាព្រំ]] តាកែវជាញឹកញាប់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា "ដើមកំណើតនៃអរិយធ៌មខ្មែរ" ដោយសារតែអតីតនគរហ្វូណនដែលជាអ្នកស្នងតំណែងរបស់ខ្លួនគឺទឹកហូរចេនឡាត្រូវបានគេផ្តោតលើតំបន់។ខេត្តនេះត្រូវបានបែងចែកទៅជា 1​​ ក្រុង 9 ស្រុក 100 ឃុំនិង 1117 ភូមិ។ *== អង្គរបុរី == *== បាទី == *== គិរីវង់ == *== កោះអណ្តែត == *== ព្រៃកប្បាស == *== សំរោង == *== ដូនកែវ == *==[[ ត្រាំកក់ ]]== *== ទ្រាំង == ប្រវត្តិសាស្រ្ត ជាច្រើនដែលទាក់ទងនឹងសម័យ [អាណាចក្រភ្នំ] និងសម័យ [ចេនឡា] ដោយមាន ប្រាសាទបុរាណជាច្រើនរហូតដល់៣៤ប្រាសាទដែលបានកសាងឡើងមុនសម័យអង្គររវាងសតវត្សទី ៥ដល់ទី ៨។ ធានីឬទីរួមខេត្តនៃខេត្តតាកែវគឺក្រុងដូនកែវ ដែលជាក្រុងតូចមួយមានប្រជាជន ៣៩,១៨៦ នាក់។ ខេត្តនេះស្ថិតនៅភាគនិរតីនៃប្រទេសកម្ពុជា ដែលមានព្រំប្រទល់ខាងលិចជាប់ជាមួយខេត្តកំពត ភាគពាយ័ព្យជាប់ជាមួយខេត្តកំពង់ស្ពឺ ខាងជើងជាប់ជាមួយខេត្តកណ្ដាល និងភាគខាងត្បូងជាប់ជាមួយព្រំដែនអន្ដរជាតិប្រទេសវៀតណាម។ ខេត្តតាកែវមានផ្ទៃដីសរុប ៣,៥៦២.៧០ គីឡូម៉ែត្រការេ[១]។ បើយើងធ្វើដំណើរពីភ្នំពេញទៅកាន់ទីរួមខេត្តតាកែវ​លើ​កំណាត់​ផ្លូវជាតិ​លេខ ២ និងលេខ៣ គេ​នឹង​បានឃើញ​ស្ថានភាព​ប្រជាពលរដ្ឋ ការប្រកប​របរ​រក​ស៊ី​របស់​ពួកគេ​នៅក្នុង​ខេត្ត​នេះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ គេ​ក៏​អាចធ្វើ​ដំណើរ​តាមផ្លូវ​ជាតិ​លេខ២ផងដែរ ដែលមាន​ចម្ងាយ​ផ្លូវ​ប្រហែល៧៨ គីឡូម៉ែត្រ។ សក្ដានុពលភាព​សំខាន់​ក្នុង​ខេត្ត នេះ​គឺ​វិស័យ​ទេសចរណ៍ ដែលជា​ប្រភព​ចំណូល​ជូន​រដ្ឋ និង​អាចឱ្យ​ប្រជាពលរដ្ឋ​ទាញ​រក​ប្រយោជន៍​ពី​វិស័យនេះ​ផងដែរ។ តំបន់​ទេសចរណ៍សំខាន់ៗក្នុង​ខេត្ត​នេះ​មាន​ភាគច្រើន​ជាទី​តាំង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ ​ដូចជា ប្រាសាទបុរាណ​ជាដើម ដែល​ធ្វើឱ្យ​ទេសចរ​ចូលចិត្ត​មក​ធ្វើការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ ព្រមទាំង​ទទួល​នូវ​អារម្មណ៍​បរិសុទ្ធ ពី​ទេសភាពប្រណីតៗជុំវិញ​តំបន់ ប្រាសាទបុរាណ​នោះ​ផងដែរ។ [[ឯកសារ:រូបភាពភ្នុំដា-01.jpg|រូបភាពតូច|សារៈមន្ទីខេត្តតាកែវ]] '''ប្រវត្តិសាស្ត្រ''' វិមានឯករាជ្យ ដែលស្ថិតនៅក្នុងក្រុងដូនកែវ តាកែវត្រូវបានគេគិតថាជាកន្លែងកំណើតនៃអរិយធម៌ខ្មែរ។ ពាណិជ្ជករនៃប្រទេសចិនបានរៀបរាប់ថា រាជាណាចក្រខ្មែរកាលពីដើមមានទីតាំងស្ថិតនៅតាកែវ ដែលមានឈ្មោះថា "ហ្វ៊ូណន" ហើយពួកគេបាននិយាយទៀតថា នេះជាព្រះរាជាណាចក្រដែលមានកំពែងព័ទ្ធជុំវិញ។ ភស្ដុតាងនៃវត្ថុបុរាណនៅអង្គរបុរី បានបញ្ជាក់ថាទីនេះជាកន្លែងដែល ជាមូលដ្ឋាននៃព្រះរាជាណាចក្រខ្មែរយ៉ាងសំខាន់ចាប់តាំងពីដើមឆ្នាំ ៤០០ មុនគ្រិស្តសករាជ។ ក្នុងចំណោមខេត្តទាំង ២៤ ខេត្តតាកែវគឺជាខេត្តមួយដែលមានវ័យចំណាស់ជាងគេក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្ត ដែលមានប្រវត្តិទាក់ទង់និងអាណាចក្រភ្នំ និងចេនឡា។ ខេត្តតាកែវមានប្រាសាទបុរាណចំនួន ៣៤ ដែលបុព្វបុរសខ្មែរយើងបានបន្សល់ទុក ហើយក៏ជាដួងព្រលឹងនៃប្រជាជនខ្មែរកាលជំនាន់នោះនិងប្រទេសកម្ពុជាយើងផងដែរ។ បច្ចុប្បន្នខេត្តតាកែវមានប្រាសាទ ដែលមានរូបរាងច្បាស់លាស់ចំនួន ៩កន្លែងដែលទាក់ទងនឹងប្រវត្តិសាស្រ្តគឺ៖ ប្រាសាទភ្នំដា ស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងសតវត្សទី៦ ស្ថិតនៅក្នុងស្រុក អង្គរបូរី។ ប្រាសាទបាយ៉ង់កោរ ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី៧ ស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំ បាយ៉ង់ ស្រុកគិរីវង់។ ប្រាសាទនាងខ្មៅ: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១០ ស្ថិតនៅក្នុងស្រុកសំរោង។ ប្រាសាទភ្នំជីសូរ: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១១ ស្ថិតនៅលើកំពូលភ្នំជីសូរ ក្នុងស្រុកសំរោង។ ប្រាសាទភ្នំតាម៉ៅ: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១១ ស្ថិតនៅក្នុងស្រុកបាទី។ ប្រាសាទថ្មដុះ: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១១ ស្ថិតនៅក្នុងស្រុកបាទី។ ប្រាសាទតាព្រហ្មទន្លេបាទី: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១២ និងដើមសតវត្សទី១៣ ស្ថិតនៅក្នុងស្រុកបាទី។ ប្រាសាទយាយពៅ: ស្ថាបនាឡើងក្នុងសតវត្សទី១២ ស្ថិតនៅក្នុងស្រុកបាទី។ ប្រាសាទជប់ពល: ស្ថិតនៅក្នុងក្រុងដូនកែវ។ ប្រាសាទបុរាណនៅខេត្តតាកែវ បឹងតាកែវស្ថិតក្នុងខេត្តតាកែវ [[ឯកសារ:បឹងតាកែវ.jpg|រូបភាពតូច|បឹងតាកែវ]] រង្វង់មូលខេត្តតាកែវ [[ឯកសារ:វិមានឯករាជ.jpg|រូបភាពតូច|រង្វង់មូល]] '''ធាតុអាកាស''' ខេត្តតាកែវមាន ៤រដូវគឺ រដូវរងា ចាប់ពី វិច្ឆិកាដល់ខែកុម្ភៈ និង មានរដូវលំហែរមានប្រាំង និង វស្សា ចាប់ ខែមិនា ដល់ខែឧសភា រដូវភ្លៀង មានចាប់ពី ខែមិថុនា ដល់ខែតុលា។ ទីក្រុងដូនកែវ ខេត្តតាកែវ គឺជាក្រុងដែលមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើន ​នៅ​ថ្ងៃដែលក្តៅ មានកំដៅរហូតទៅដល់ ៣៧អង្សា ហើយបើត្រជាក់ជាងគេវិញមានរហូត ២១អង្សា ។ '''ការអភិវឌ្ឍន៏''' [[ឯកសារ:ផ្លូវកំពង់ចក.jpg|រូបភាពតូច|ផ្លូវល្អ]] ចំពោះការអភិវឌ្ឈន៍វិញមានភាពរីកចំរើននិងងាយស្រួលជាងមុន ដោយមានផ្លូវជាតិ ផ្លូលំ​ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ។ ចំពោះផ្នែកសន្ដិសុខវិញមានសណ្ដាប់ធ្នាប់ល្អគ្មានអំពើលួចឆក់ប្លន់ ដែលប៉ះពាល់ដល់ការប្រកបរបររបស់ប្រជាជនឡើយ។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះប្រព័ន្ធអគ្គីសនីវិញមានស្ទើគ្រប់ផ្ទះ និង មានទឹកគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ ។ ក្នុងឆ្នាំ ២០១៧នេះប្រជាជនប្រមាណ ៤០%ហើយដែលបានប្រើប្រាស់ទឹកស្អាតរាជរដ្ឋាភិបាលកំពុងតែខិតខំរៀបចំទឹកស្អាតដល់ប្រជាជនទូទាំងខេត្ត តែប្រជាពលរដ្ឋហាក់ដូចជាមិនចង់បោះបង់ចោលទម្លាប់ចាស់របស់ពួកគេ ក្នុងការប្រើប្រាស់ទឹកស្រះ និងទឹកអណ្ដូងឡើយ។ ក្រុមមន្ត្រី នឹងខិតខំជំរុញពួកគេឲ្យងាកមកប្រើប្រាស់ទឹកស្អាតវិញ។ បើប្រៀបធៀបខេត្តកំពង់ស្ពឺ កំពត កណ្ដាល ដែលជាខេត្តដែលនៅភាគខាងត្បូងនិងមានព្រំដែនជាប់ជាមួយប្រទេសវៀតណាម ខេត្តតាកែវគឺជាខេត្តដែលជាប់ចំណាត់ច្នាក់ ហើយមានភ្ញៀវទេសចរណ៏ទៅទស្សនាជាច្រើន។ អ្នកទស្សនាភាគច្រើនជាជនជាតិខ្មែរដែលពួកគេច្រើនទៅទស្សនាប្រាសាទបុរាណនៅចុងសប្តាហ៏។ '''ទីតាំងភូមិសាស្រ្ត''' តាកែវគឺជាខេត្តមួយនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ទីរួមខេត្តរបស់ខេត្តនេះគឺក្រុងដូនកែវ។ តាំងនៅភាគនិរតីនៃកម្ពុជា តាកែវជាប់ខេត្តកំពតនៅខាងលិច កំពង់ស្ពឺនៅភាគពាយព្យ និង កណ្ដាលនៅភាគខាងជើង និង ខាងកើត។ ព្រំប្រទល់ខាងត្បូងរបស់ខេត្តនេះគឺជាព្រំដែនអន្តរជាតិជាមួយវៀតណាម។ ទីរួមខេត្តនាពេលថ្មីៗនេះ ដែលគេស្គាល់ថា ក្រុង ដូនកែវ ។ ធ្វើដំណើរពីភ្នំពេញទៅកាន់ទីរួមលើកំណាត់ផ្លូវជាតិលេខ៣គេនឹងបានឃើញស្ថានភាពប្រជាពលរដ្ឋ ការប្រកបរបររកស៊ីរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនេះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏អាចធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិលេខ២ផងដែរ ដែលមានចម្ងាយផ្លូវប្រហែល៧៨ គីឡូម៉ែត្រ។ ធ្វើដំណើរពីភ្នំពេញទៅកាន់ទីរួមខេត្តតាកែវលើកំណាត់ផ្លូវជាតិលេខ ៣គេនឹងបានឃើញស្ថានភាពប្រជាពលរដ្ឋ ការប្រកបរបររកស៊ីរបស់ពួកគេនៅក្នុងខេត្តនេះ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏អាចធ្វើដំណើរតាមផ្លូវជាតិលេខ២ផងដែរ ដែលមានចម្ងាយផ្លូវប្រហែល៧៨ គីឡូម៉ែត្រ។ សក្ដានុពលភាពសំខាន់ក្នុងខេត្ត នេះគឺវិស័យទេសចរ ដែលជាប្រភពចំណូលជូន​ដ្ឋ និងអាចឱ្យប្រជាពលរដ្ឋទាញរកប្រយោជន៍ពីវិស័យនេះផងដែរ ។ '''សេដ្ឋកិច្ច''' សេដ្ឋកិច្ចខេត្តតាកែវជាមូលដ្ខានគឺពឹងផ្អែកលើការធ្វើកសិកម្ម ការនេសាទ, ការដាំដំណាំស្រូវនិងផ្លែឈើ ជាពិសេសគឺនៅតាមជនបទ។ ចំណែកនៅតាមទីប្រជុំជនវិញ ប្រជាជនច្រើនប្រកបរបរលក់ដូរ និងការប្រកបរបរអាជីវកម្មផងដែរ។ ហើយក៏មានសក្ដានុពលផងដែរចំពោះវិស័យទេសចរណ៍។ '''''ប្រជាជន''''''' [[ឯកសារ:Kraing Tbong VB 01 06 6.JPG|រូបភាពតូច|ប្រជាជន]] ចំនួនប្រជាជននៅក្នុងខេត្តនេះមានប្រហែល ៩២៤,៧៥៨ នាក់ ឬ ៦,៤% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដែលមានចំននួន (១៤,៣៦៣,៥១៩ នាក់, ឆ្នាំ ២០០៧, ទិន្នន័យខេត្ត), ដែលមាន ប្រុសចំនួន ៤៤៥,០០០នាក់ និងស្រីចំនួន ៤៧៩,៧៥៨ នាក់។ ដែលក្នុងនោះជាមធ្យម ១គីឡូមែត្រការេ មានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ២៥៩.៥ នាក់។ '''''ទីផ្សារ''''''' [[ឯកសារ:Ricefields in Takeo.jpg|រូបភាពតូច|ស្រូវ]] វាគឺជារឿងធម្មតាណាស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលសូម្បីតែទីក្រុងតូចមួយដូជាទីរួមខេត្តតាកែវយ៉ាងហោចណាស់ក័មានផ្សារដែលមានទំហំធំមួយដែរ(ហើយក័មានផ្សារតូចៗផងដែរ) ។ ដូច្នេះអ្នកអាចស្វែងរកទីផ្សារ ដែលស្ថិតនៅចំកណ្ដាលនៃខេតាកែវ ដែលជាទីកន្លែងដែលមមាញឹកមែនទែន។ សំរាប់ផលិតផល ត្រី,​ ផ្លែឈើ, បន្លែ, សាច់ និងផលិតផលវេចខ្ចប់ មួយចំនួនជាផលិតផលក្នុងស្រុក និងភាគច្រើននាំចូលមកពីប្រទេសវៀតណាម។ ភាគច្រើននៃហាងលក់ម្ហូបអាហារ និងភេសជ្ជៈ គឺនៅជុំវិញទីផ្សារ។ ទីតាំងភូមិសាស្រ្តនៃផ្សារគឺ ផ្សារកំពង់ជ្រៃ|កំពង់ជ្រៃ ផ្សារកោះអណ្ដែត|កោះអណ្ដែត ផ្សារ​គិរីវង់​(​ឃុំ​ព្រៃរំដេង​)|​គិរីវង់​(​ឃុំ​ព្រៃរំដេង​) ផ្សារក្បាលពោធិ៍|ក្បាលពោធិ៍ ផ្សារដូនកែវ|ដូនកែវ ផ្សារដើមរកា|ដើមរកា ផ្សារតាកែវ|តាកែវ ផ្សារត្រពាំងអណ្ដើក|ត្រពាំងអណ្ដើក ផ្សារត្រាំកក់|ត្រាំកក់ ផ្សារត្រាំខ្នារ|ត្រាំខ្នារ ផ្សារថ្នល់បែកគុស|ថ្នល់បែកគុស ផ្សារទន្លាប់|ទន្លាប់ ផ្សារធំ|ធំ ផ្សារបត់រកា|បត់រកាផ្សារព្រៃល្វា|ព្រៃល្វា ផ្សារព្រៃសណ្ដែក|ព្រៃសណ្ដែក ផ្សារព្រំដែនថាម៉ូ|ព្រំដែនថាម៉ូ ផ្សារភ្នំដឹន|ភ្នំដឹន ផ្សារឫស្សីស្រុក|ឫស្សីស្រុក ផ្សារសៃវ៉ា|សៃវ៉ា ផ្សារសំរោងយ៉ោង|សំរោងយ៉ោង ផ្សារអង្គតាសោម|អង្គតាសោម ផ្សារអង្គរកា|អង្គរកា ផ្សារអង្គរបុរី|អង្គរបុរី។ វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ធ្វើដោយដ ផលិតផលកម្ពុជា ផលិតផលក្នុងខេត្តតាកែវ និងកម្ពុជា [[ឯកសារ:Palm Juice Man Kraing Tbong 01 06.JPG|រូបភាពតូច|ផលិតផល]] ''ស្នាដៃខ្មែរ'' [[ឯកសារ:The Palm Juice Man Kraing Tbong 01 06.JPG|រូបភាពតូច]] [[ឯកសារ:Wat asram moha russei.jpg|រូបភាពតូច|ស្នាដៃកូនខ្មែរ]] ទាំងនេះគឺជាហូលខ្មែរ,​ ផាមួង និងក្រមាសូត្រដែលជាស្នាដៃរបស់ស្រ្ខ្តីខ្មែរនៅក្នុងស្រុកសំរោង។ ផលិតផលទាំងអស់នេះត្រូវបានទិញនៅគ្រប់វិស័យ កីឡា ទេសចរណ៏និងទីផ្សារក្នុងស្រុក។ ហើយពួកវាត្រូវបានផលិតឡើងក្នុងគុណភាពល្អបំផុត និងមានប្រយោេជន៏សម្រាប់ការតុបតែងផ្ទះ និងការប្រើប្រាស់។ យើងអាចរកទិញបាននៅតាមទីផ្សារមួយចំនួនណៅក្នុងខេត្តតាកែវ ដូជា ផ្សារ អង្គតាសោម, ផ្សារសំរោងយ៉ោង និងនៅតាមទីផ្សារផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងខេត្តតាកែវ និងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ។ ទាំងនេះគឺជាផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណខ្មែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាពួកវាត្រូវបានគេត្បាញនៅក្នុងខេត្តជាំច្រើនក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ សូមអញ្ជើញមកទស្សនា និងទិញផលិតផលទាំងនេះដែលមានតម្លៃតោកសមរម្យ ហើយមានគុណភាពខ្ពស់់់់។ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តតាកែវ]] == រដ្ឋបាលស្រុកទ្រាំង == រដ្ឋបានស្រុកទ្រាំង [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-27057-02|&#126;2026-27057-02]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-27057-02|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៦:២០ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) gpv1e6aj1rcf7qwtjz16c38xbb64ek4 0 52339 334903 332231 2026-05-03T21:26:33Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334903 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = Satun | official_name = Satun province | native_name = สตูล | native_name_lang = th | settlement_type = [[Provinces of Thailand|Province]] | translit_lang1_info1 = {{lang|meo|Setoi}} {{font|size=70%|([[Malay alphabet|Rumi]])}} | translit_lang1_type1 = [[Kedah Malay]] | translit_lang1_info2 = {{lang|ms|Setul}} {{font|size=70%|([[Malay alphabet|Rumi]])}} <br> {{lang|ms|ستول}} {{font|size=70%|([[Arabic alphabet|Jawi]])}} | translit_lang1_type2 = [[Malay language|Standard Malay]] | translit_lang1 = Other | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Pak Nam, La-ngu District, Satun, Thailand - panoramio.jpg | caption1 = [[La-ngu district|La-ngu]] seaside | image2 = Bridge to Time traveling zone position.jpg | caption2 = Bridge to time traveling zone position, [[Mu Ko Phetra National Park]] | image3 = Ko Lipe beach.JPG | caption3 =[[Ko Lipe]] beach }} | nickname = | motto = สตูล สงบ สะอาด ธรรมชาติบริสุทธิ์ <br> ("Satun, Peaceful, Clean, Pure Nature") | image_flag = | image_seal = Seal of Satun Province (colour version, as the provincial administration used).svg | image_map = Thailand Satun locator map.svg | mapsize = frameless | map_alt = | map_caption = Map of Thailand highlighting Satun province | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = Thailand | seat_type = Capital | seat = [[Satun]] | leader_party = | leader_title = Governor | leader_name = [[Sakra Kapilkan]] | leader_title1 = PAO President | leader_name1 = | area_footnotes = <ref name="AREA">{{cite web |url=https://www.forest.go.th |title=Table 2 Forest area Separate province year 2019 |publisher=Royal Forest Department |access-date=6 April 2021}}</ref> | area_total_km2 = 3,019 | area_rank = [[Provinces of Thailand|62nd]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="DOPA2024">{{cite web |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMenu/newStat/home.php |publisher=Department of Provincial Administration (DOPA) |title=Official statistics registration systems |access-date=10 February 2025 |postscript= , year 2024 >provincial level >Excel File >no.91}}</ref> | population_total = {{increase}}324,879 | population_as_of = 2024 | population_rank = [[Provinces of Thailand|67th]] | population_density_km2 = 108 | population_density_rank = [[Provinces of Thailand|46th]] | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref name="NESDB-2017">{{cite journal|title=''Gross Regional and Provincial Product, 2019 Edition''|journal=<>|date=July 2019|url=https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|access-date=22 January 2020|publisher=Office of the National Economic and Social Development Council (NESDC)|language=en|issn=1686-0799|accessdate=28 ឧសភា 2025|archive-date=25 វិច្ឆិកា 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125111311/https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|dead-url=yes}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = [[baht]] 37 billion<br />([[US$]]1.0 billion) (2019) | demographics_type1 = Human Achievement Index | demographics1_footnotes = <ref name="HAI 2565">{{cite web |url=https://www.nesdc.go.th/main.php?filename=Social_HAI |department=Office of the National Economic and Social Development Council (NESDC) |title=ข้อมูลสถิติดัชนีความก้าวหน้าของคน ปี 2565 (PDF) |language=thai |trans-title=Human Achievement Index Databook year 2022 (PDF) |access-date=12 March 2024 |postscript=, page 72 |archivedate=15 កក្កដា 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250715002518/https://www.nesdc.go.th/main.php?filename=Social_HAI |url-status=dead }}</ref> | demographics1_title1 = HAI (2022) | demographics1_info1 = 0.6336&nbsp;"somewhat low"<br/>[[#Human achievement index 2022|Ranked 48th]] | timezone1 = [[Time in Thailand|ICT]] | utc_offset1 = +7 | postal_code_type = [[List of postal codes in Thailand|Postal code]] | postal_code = 91xxx | area_code_type = [[Telephone numbers in Thailand|Calling code]] | area_code = 074 | iso_code = [[ISO 3166-2:TH|TH-91]] | website = {{URL|satun.go.th}} | footnotes = }} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = Satun Provincial Administrative Organization | native_name = องค์การบริหารส่วนจังหวัดสตูล | native_name_lang = th | settlement_type = [[Provincial Administrative Organization]] | government_type = [[Administrative divisions of Thailand#Local administrative divisions|Local administrative divisions]] | governing_body = Satun Provincial Administrative Organization | leader_title = President | leader_name = Samrit Liangprasit | website = {{URL|satunpao.go.th}} }} '''សាតូន''' ( สตูล ) គឺជាខេត្តមួយក្នុង [[ខេត្តនៃថៃ|ចំណោមខេត្ត]] ភាគខាងត្បូង ( ''ចង្វាត់'' ) នៃ [[ថៃ|ប្រទេសថៃ]] ។ ខេត្តជិតខាងគឺ (ពីខាងជើងតាមទ្រនិចនាឡិកា) [[ខេត្តត្រាំង|តរង្គ]] [[ខេត្តព័ទ្ធលុង|ផាត់តាលុង]] និង [[ខេត្តសង្ខលា|សិង្ហខ្លា]] ។ នៅភាគខាងត្បូងវាមានព្រំប្រទល់ជាប់ Perlis នៃ [[ម៉ាឡេស៊ី|ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]] ។ == សព្វនាម == ឈ្មោះ សាតូន ជា​ភាសា [[ភាសាថៃ|​ថៃ]] ​នៃ​ឈ្មោះ​ដើម​របស់ [[ភាសាម៉ាឡេ|​ម៉ាឡេ]] ​របស់​វា '''​គឺ សេតុល''' ( [[បំពេញរាជ្យ|​សាតូល]] ឬ​ដើម​បំពេញរាជ្យ)។ សមភាគីនៃពាក្យចុងក្រោយនៅ ម៉ាឡេខាងជើង និង Urak Lawoi គឺ '''សេតឺ''' និង '''សេតុន''' រៀងគ្នា។ <ref>name="wongbusarakum">{{Cite web |last=Wongbusarakum |first=Supin |title=Changing Ways of Life of the Urak Lawoi (abstract) |url=http://globetrotter.berkeley.edu/macarthur/marine/abs.wongbusarakum.html |access-date=2025-05-28 |archivedate=2007-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070718111201/http://globetrotter.berkeley.edu/macarthur/marine/abs.wongbusarakum.html |url-status=dead }}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == នៅឆ្នាំ 1897 សៅរ៍បានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ [[មណ្ឌល|មណ្ឌលជ្រៃបុរី]] (ឥឡូវ ជាកេដា ) ដែលនៅឆ្នាំ ១៩០៩ ត្រូវបានបែងចែករវាង ចក្រភពអង់គ្លេស និងសៀមជាផ្នែកនៃ សន្ធិសញ្ញាអង់គ្លេស-សៀមឆ្នាំ ១៩០៩ ។ ខណៈពេលដែល កេដា ភាគច្រើនត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យចក្រភពអង់គ្លេសនោះ សាតូន ត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យសៀមព្រោះវាមានប្រជាជនថៃច្រើនណាស់។ សាតូន ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុង [[មណ្ឌល|មណ្ឌល ភូកេត]] ។ ប្រព័ន្ធ [[មណ្ឌល]] ត្រូវបានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ ១៩៣៣ ហើយខេត្ត សាតូន បានក្លាយជាផ្នែករងកម្រិតទីមួយនៃប្រទេសថៃ។ រហូតមកដល់ឆ្នាំ ១៩១៦ សាតូន គឺជា រដ្ឋម៉ាឡេ តូចមួយដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ព្រះរាជាណាចក្រ សេតុស មាមបាង សេការា ដែលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយ កេដា Sultanate ។ បន្ទាប់​ពី​ថ្ងៃ​នោះ វា​ត្រូវ​បាន​ចាត់​ចែង​ដោយ​អភិបាល​មួយ​រូប​ដែល​បញ្ជូន​មក​ពី ​ខេត្ត​នគរ​ស្រីធម្មរាជ ។ <ref>{{Cite journal|last=Parks|first=Thomas I.|date=1 March 2009|title=Maintaining peace in a neighbourhood torn by separatism: the case of Satun province in southern Thailand|url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/09592310802573632|journal=Small Wars &amp; Insurgencies|language=EN|doi=10.1080/09592310802573632|url-access=subscription|accessdate=14 May 2025}}</ref> == និមិត្តសញ្ញា == ត្រាខេត្ត បង្ហាញពី ''ព្រះសមុទ្រទេវ'' (समुद्र देवा ''Samudra Deva'', "ព្រះនៃមហាសមុទ្រ") គង់នៅលើថ្មក្នុងសមុទ្រដោយមានថ្ងៃលិចនៅពីក្រោយ។ ''ព្រះសមុទ្រទេវ'' គឺជាវិញ្ញាណដែលការពារសមុទ្រ។ ថ្មគឺជាយានដ៏ទេវភាពរបស់គាត់។ ថ្ងៃលិចតំណាងឱ្យ [[សមុទ្រអង់ដាម៉ង់|សមុទ្រ អាន់ដាម៉ាន់]] ដែលស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃខេត្ត។ ដើម​ខេត្ត ​គឺ ​ឈើ​គ្រញូង​ថៃ ​ឬ ''​ផា​យ៉ុង​ក្លាប'' ( ''Dalbergia bariensis'' ) ហើយ​ផ្កា​ខេត្ត​គឺ ​ដើម​ផ្កា​អ័រគីដ​ព្រិល ( ''Bauhinia acuminata'' )។ ជីវិតក្នុងទឹកខេត្តគឺ ត្រីត្លុក ( ''Amphiprion ocellaris'' ) ។ បាវចនារបស់ខេត្តគឺ ''សន្តិភាព ស្អាតស្អំ និងធម្មជាតិបរិសុទ្ធ'' ។ === រដ្ឋបាលខេត្ត === សាតូន​ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក​ចេញ​ជា​ប្រាំពីរ​ស្រុក ( ''[[អាំភើ|​អាំភឺ]]'' ​) ។ ភូមិ​ទាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​បែង​ចែក​ចេញ​ជា​សង្កាត់​ចំនួន ៣៦ ( ''[[តំបល់|ឃុំ]]'' ) និង ២៧៧ ភូមិ ( ''មេបាន'' )។ {| class="wikitable" | rowspan="12" |[[ឯកសារ:Districts_Satun.svg|រូបភាពតូច|300x300ភីកសែល| ផែនទីដែលមានប្រាំពីរស្រុក]] ! ទេ ! ឈ្មោះ ! ថៃ ! ម៉ាឡេ ! ចាវី |- | ១ |មឿងសាតូន | ទីក្រុង​ស្តូ​ល | Bandaraya Setul | بنداراي ستول |- | ២ | ឃួន ដុន | คันโดน | ឌូសុន | دوسون |- | ៣ | ឃួន កាឡុង | ខាន់ កាង | Padang Kecil | ڤادڠ كچيل |- | ៤ | ថាផៃ | ท่าแพ | បេរ៉ាគីត | براكيت |- | ៥ | ឡាងូ | ละงู | ឡុត | لا ٔوت |- | ៦ | ថងវ៉ា | ทุ่งหว้า | ស៊ូងៃ អាប់ | سوڠاي اوڤي |- | ៧ | ម៉ាណាង | ម៉ាង | បេនដាង | បែនឌី |} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តនៅប្រទេសថៃ]] msk0vmeip3mf45iq3j6qvv52ikpd6pe 0 52685 334904 334897 2026-05-04T03:04:24Z TheRandomGoober 27248 មិន​ធ្វើ​វិញ​នូវ​កំណែ​ប្រែ [[Special:Diff/334897|334897]] ដោយ​ [[Special:Contributions/~2026-26342-00|~2026-26342-00]] ([[User talk:~2026-26342-00|ការពិភាក្សា​]]) 334904 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = | official_name = ខណ្ឌ | settlement_type = ភូមិ ឃុំ សង្កាត់ ខណ្ឌ ខេត្ត រាជធានី | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_map = Dangkao locator.svg | map_caption = រូបភាព: ខណ្ឌដង្កោ | subdivision_type = ភ្នំពេញ | subdivision_name = ១៤ ខណ្ឌ | subdivision_type1 = ព្រះសីហនុ | subdivision_type2 = កែប | subdivision_type3 = ប៉ៃលិន | subdivision_name1 = ៣ ខណ្ឌ | subdivision_name2 = ២ ខណ្ឌ | subdivision_name3 = ២ ខណ្ឌ }} '''ភ្នំពេញ''' មានខណ្ឌ ១៤ ៕ '''ព្រះសីហនុ''' មានខណ្ឌ ៣ ។ '''កែប''' មានខណ្ឌ​ ២ ៕ '''ប៉ៃលិន''' មានខណ្ឌ ២ ។ =តារាង= ==[[ភ្នំពេញ]] Phnom Penh== ពីមុនមាន ៩ខណ្ឌ {| class="wikitable" |- !ល.រ. !រដ្ឋបាល |- !១ |ចំការមន |- !២ |ដូនពេញ |- !៣ |៧មករា |- !៤ |ទួលគោក |- !៥ |ដង្កោ |- !៦ |មានជ័យ |- !៧ |ឫស្សីកែវ |- !៨ |សែនសុខ |- !៩ |ពោធិ៍សែនជ័យ |} ឥឡូវមាន ១៤ខណ្ឌ {| class="wikitable" |- !ល.រ. !រដ្ឋបាល |- !១ |ចំការមន |- !២ |ដូនពេញ |- !៣ |៧មករា |- !៤ |ទួលគោក |- !៥ |ដង្កោ |- !៦ |មានជ័យ |- !៧ |ឫស្សីកែវ |- !៨ |សែនសុខ |- !៩ |ពោធិ៍សែនជ័យ |- !១០ |ជ្រោយចង្វា |- !១១ |បឹងកេងកង |- !១២ |ច្បារអំពៅ |- !១៣ |ព្រែកព្នៅ |- !១៤ |កំបូល |} ==[[ខេត្តព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] Sihanoukville== {| class="wikitable" |- !ល.រ. !រដ្ឋបាល |- !១ |មិត្តភាព |- !២ |ព្រះសីហនុ |- !៣ |ស្ទឹងហាវ |} ==[[ខេត្តកែប|កែប]] Kep== {| class="wikitable" |- !ល.រ. !រដ្ឋបាល |- !១ |កែប |- !២ |ដំណាក់ចង្អើរ |} ==[[ខេត្តប៉ៃលិន|ប៉ៃលិន]] Pailin== {| class="wikitable" |- !ល.រ. !រដ្ឋបាល |- !១ |ប៉ៃលិន |- !២ |សាលាក្រៅ |} 0cm2c8a0iorh5jbtdtx83k8ka0d9tk0 0 53615 334899 2026-05-03T13:13:34Z Annika16888 50803 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1345355893|Louis Pasteur]]" 334899 wikitext text/x-wiki    '''ល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ''' ( / ˈl uː i p æ ˈ s t ɜːr /, ; ២៧ ធ្នូ ១៨២២ – ២៨ កញ្ញា ១៨៩៥) គឺជាគីមីវិទូ ឱសថការី និង មីក្រូជីវវិទូ ជនជាតិបារាំង មានកិត្តិយសល្បីល្បាញជាលទ្ធផលនៃរបកគំហើញអំពីគោលការណ៍នៃការចាក់វ៉ាក់សាំង ការផ្អាប់ដោយមីក្រុប និង ប៉ាស្ទ័រកម្ម ចុងក្រោយត្រូវដាក់ឈ្មោះក្នុងកិត្តិយសរបស់គាត់។ ការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់ផ្នែកគីមីវិទ្យាបាននាំឱ្យមានការរកឃើញដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់ក្នុងការយល់ដឹងអំពីមូលហេតុ និងការបង្ការជំងឺ ដែលបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃអនាម័យ សុខភាពសាធារណៈ និងវេជ្ជសាស្ត្រទំនើបចំនួនធំ។ <ref name="Ligon">{{Cite journal|last=Ligon|first=B. Lee|year=2002|title=Biography: Louis Pasteur: A controversial figure in a debate on scientific ethics|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|volume=13|issue=2|pages=134–141|doi=10.1053/spid.2002.125138|pmid=12122952}}</ref> ស្នាដៃរបស់ប៉ាស្ទ័រត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាបានជួយសង្គ្រោះជីវិតមនុស្សរាប់លាននាក់តាមរយៈការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ ជំងឺឆ្កែឆ្កួត និង ជំងឺអែនទ្រែត។ គាត់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ថាបនិកម្នាក់នៃ [[Bacteriology|បាក់តេរីវិទ្យា]] ទំនើប ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "បិតានៃបាក់តេរីវិទ្យា" <ref>{{Cite journal|last=Adam|first=P.|year=1951|title=Louis Pasteur: Father of bacteriology|journal=Canadian Journal of Medical Technology|volume=13|issue=3|pages=126–128|pmid=14870064}}</ref> និង "បិតានៃមីក្រូជីវសាស្ត្រ " <ref name="fein">{{Cite book|title=Louis Pasteur: The Father of Microbiology|url=https://books.google.com/books?id=0mwwzIdiuhkC|year=2008|pages=1–128|isbn=978-1-59845-078-1}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Fleming|first=Alexander|year=1952|title=Freelance of Science|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=4778|pages=269.1–269|doi=10.1136/bmj.2.4778.269|pmc=2020971}}</ref> (រួមជាមួយរូបឺត ខុក​ ; <ref>{{Cite journal|last=Tan|first=S. Y.|last2=Berman|first2=E.|year=2008|title=Robert Koch (1843–1910): father of microbiology and Nobel laureate|journal=Singapore Medical Journal|volume=49|issue=11|pages=854–855|pmid=19037548}}</ref> <ref name=":9">{{Cite journal|last=Gradmann|first=Christoph|year=2006|title=Robert Koch and the white death: from tuberculosis to tuberculin|journal=Microbes and Infection|volume=8|issue=1|pages=294–301|doi=10.1016/j.micinf.2005.06.004|pmid=16126424|doi-access=free}}</ref> រហស្សនាម ចុងក្រោយនេះក៏ត្រូវបានសម្គាល់ដល់លោក អង់តូវ៉ាន់ ឡេ វ៉ាន់ហ៊ុក ផងដែរ)។ <ref>{{Cite journal|last=Lane|first=Nick|year=2015|title=The unseen world: reflections on Leeuwenhoek (1677) 'Concerning little animals'|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=370|issue=1666|doi=10.1098/rstb.2014.0344|pmc=4360124|pmid=25750239}}</ref> ប៉ាស្ទ័រ គឺជាអ្នកដែលបានបដិសេធគោលគំនិតនៃ ការកើតឡើងដោយឯកឯង ។ ក្រោមជំនួយឧបត្ថម្ភរបស់ បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ការពិសោធន៍របស់គាត់បានបង្ហាញថា នៅក្នុងដបដែលបានសម្លាប់មេរោគ និងបិទជិត គ្មានអ្វីកើតឡើងឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅក្នុងដបដែលបានសម្លាប់មេរោគប៉ុន្តែបើកចំហ មីក្រូសារពាង្គកាយអាចលូតលាស់បាន។ <ref name="seckbach">{{Cite book|title=Origins: Genesis, Evolution and Diversity of Life|year=2004|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Dordrecht, The Netherlands|isbn=978-1-4020-1813-8|page=20|url=https://books.google.com/books?id=937NljkEbgYC}}</ref> សម្រាប់ការពិសោធន៍នេះ បណ្ឌិត្យសភាបានផ្តល់ជូនរង្វាន់ Alhumbert នូវទឹកប្រាក់ចំនួន 2,500 ហ្វ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ 1862។ ប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាបិតានៃ[[Germ theory of diseases|ទ្រឹស្តីមេរោគរបស់ជំងឺ]]​ដែលជាគោលគំនិតបន្ទាប់បន្សំនាសម័យនោះ។ការពិសោធន៍ជាច្រើនរបស់គាត់បានបង្ហាញថា ជំងឺអាចការពារដោយការសម្លាប់ ឬបញ្ឈប់មេរោគ ដូច្នេះបានគាំទ្រលើទ្រឹស្តីមេរោគ និងការអនុវត្តរបស់វាក្នុងវិស័យវេជ្ជសាស្ត្រ។ គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ច្រើនបំផុតសម្រាប់ការបង្កើតបច្ចេកទេសក្នុងការកែ[[Milk|ទឹកដោះគោ]] និង[[Wine|ស្រា]] ដើម្បីបញ្ឈប់ការបំពុលដោយបាក់តេរី ដែលដំណើរការនេះឥឡូវត្រូវបានហៅថា ‘Pasteurization’។ ប៉ាស្ទ័រក៏បានធ្វើការរកឃើញ[[របកគំហើញ]]សំខាន់ៗក្នុងវិស័យគីមីវិទ្យា ជាពិសេសលើមូលដ្ឋានម៉ូលេគុលនៃភាពអស៊ីមេទ្រីរបស់[[Crystal|គ្រីស្តាល់]]ខ្លះ និង[[Racemization|ការប្រែប្រួលអុបទិកស្មើ]]។ នៅដំណាក់កាលដំបូងនៃអាជីពរបស់គាត់ ការស្រាវជ្រាវអំពី[[Sodium ammonium tartrate|សូដ្យូមអាមូញ៉ាក់តាត្រាត]] ​​​បានបើកផ្លូវឲ្យកើតមានវិស័យ[[Optic isomerism|អុបទិកអ៊ីសូមែ]]។ ការងារនេះមានឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅលើគីមីវិទ្យារចនាសម្ព័ន្ធ ដែលបន្តទៅមានផលប៉ះពាល់ដល់វិស័យជាច្រើន រួមទាំង[[Medicinal chemistry|គីមីវិទ្យាវេជ្ជសាស្ត្រ]]។​​​ លោក​ជា​នាយក ​វិទ្យាស្ថាន​ប៉ាស្ទ័រ ដែល​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ 1887 រហូត​ដល់​លោក​ស្លាប់ ហើយ​សាកសព​របស់​លោក​ត្រូវ​បាន​បញ្ចុះ​ក្នុង​បន្ទប់​ក្រោមដី​មួយ​នៅ​ក្រោម​វិទ្យាស្ថាន។ ទោះបីជា​លោក​ប៉ាស្ទ័រ​បាន​ធ្វើការ​ពិសោធន៍​ដ៏​អស្ចារ្យ​ក៏ដោយ ក៏​កេរ្តិ៍ឈ្មោះ​របស់​លោក​បាន​ជាប់​ទាក់ទង​នឹង​ភាពចម្រូងចម្រាស​ផ្សេងៗ។ ការ​វាយតម្លៃ​ឡើងវិញ​ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​សៀវភៅ​កត់ត្រា​របស់​លោក​បាន​បង្ហាញ​ថា លោក​បាន​អនុវត្ត​ការ​បោកប្រាស់​ដើម្បី​យកឈ្នះ​លើ​គូប្រជែង​របស់​លោក។ <ref name="Geison1995">{{Cite book|title=The Private Science of Louis Pasteur|year=1995|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-01552-1|url=http://press.princeton.edu/titles/5670.html|archive-date=26 October 2014}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Anderson|first=Christopher|date=19 February 1993|title=Pasteur Notebooks Reveal Deception|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.259.5098.1117.b|journal=Science|language=en|volume=259|issue=5098|pages=1117|doi=10.1126/science.259.5098.1117.b|issn=0036-8075|pmid=8438162|url-access=subscription}}</ref> == កុមារភាពនិងការសិក្សា ==   [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Geburtshaus_in_Dole.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ផ្ទះដែលលោក Pasteur កើត ឌូល Dole]] លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ Louis Pasteur កើតនៅថ្ងៃទី 27 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1822 នៅ [[ឌូល ខេត្ត ជូរ៉ា]] ប្រទេសបារាំង ក្នុងគ្រួសារ[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|កាតូលិក]]មួយ ដែលមានជាងស្បែកក្រីក្រម្នាក់។ លោកជាកូនទីបីរបស់លោកហ្សង់ - យ៉ូសែបប៉ាស្ទ័រ​​ និងលោកស្រី ហ្សែនអេទីណេណេតរ៉ូគី។ ក្រុមគ្រួសារនេះបានផ្លាស់ទៅ ម៉ាណក ក្នុងឆ្នាំ 1826 ហើយបន្ទាប់មកទៅ អាកប៊័រ ក្នុងឆ្នាំ 1827។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=6–7|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA6}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=14|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA14}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានចូលរៀននៅសាលាបឋមសិក្សាក្នុងឆ្នាំ 1831។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=8|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA8}}</ref> លោកមាន [[ជំងឺវិកលទស្សន៍|បញ្ហាក្នុងការអាន]] និង សរសេរអក្សរមិនច្បាស់ ។ <ref>{{Cite book|title=101 Things You Didn't Know about Einstein: Sex, Science, and the Secrets of the Universe|date=2018|page=21}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Geffner |first=Donna |date=2013 |title=Famous People with Learning Disabilities |url=https://www.gemmlearning.com/blog/learning-issues/famous-people-with-learning-disabilities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103104015/https://www.gemmlearning.com/blog/learning-issues/famous-people-with-learning-disabilities/ |archive-date=3 January 2023 |access-date=3 January 2023 |website=Gemm Learning}}</ref> <ref>{{Cite book|isbn=978-1909421264|title=A Short History of Human Error|date=2013|page=92}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The material near this tag is possibly inaccurate or nonfactual. (June 2025)">គួរឱ្យសង្ស័យ</span></nowiki>&#x20;&#x2013; ពិភាក្សា'' &#x5D;</sup> កាលនៅក្មេង លោកជាសិស្សមធ្យមម្នាក់ ហើយមិនសូវមានចំណង់សិក្សាទេ ព្រោះចំណាប់អារម្មណ៍របស់លោកគឺលើ នេសាទ និង គូររូប ។ លោកបានគូររូបដោយប្រើដីសពណ៌នូវរូបបញ្ឈររបស់ឪពុកម្តាយ មិត្តភក្តិ និងអ្នកជិតខាងរបស់លោកជាច្រើន។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=12–13|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA12}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានចូលរៀននៅវិទ្យាល័យ ​Collège d'Arbois។ <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=15|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA15}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៨៣៨ លោកបានចេញទៅទីក្រុងប៉ារីសដើម្បីចុះឈ្មោះចូលរៀននៅ សាលាអន្តេវាសិកដ្ឋាន ប៉ុន្តែបាននឹកផ្ទះហើយបានត្រឡប់មកវិញនៅខែវិច្ឆិកា។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=11–12|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA11}}</ref> នៅឆ្នាំ 1839 គាត់បានចូលរៀននៅ Collège Royal [ បារាំង ] នៅ បឺសាងសង់ ដើម្បីសិក្សាទស្សនវិជ្ជា ហើយទទួលបានសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្រអក្សរសាស្ត្រក្នុងឆ្នាំ 1840។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=10, 12|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/10/mode/2up}}</ref> លោកត្រូវបានតែងតាំងជាគ្រូបង្រៀននៅមហាវិទ្យាល័យបឺសាងសង់ ខណៈពេលកំពុងបន្តថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រវិទ្យាសាស្ត្រជាមួយគណិតវិទ្យាពិសេស។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=14, 17|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA14}}</ref> លោកបានធ្លាក់ការប្រឡងលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 1841។ លោកបានប្រឡងជាប់សញ្ញាបត្រ ''baccalauréat scientifique'' (វិទ្យាសាស្ត្រទូទៅ) ពីឌីចន​ ជាកន្លែងដែលលោកទទួលបានសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្រវិទ្យាសាស្ត្រផ្នែកគណិតវិទ្យា (Bachelier ès Sciences Mathématiques) ក្នុងឆ្នាំ 1842 <ref name="Math">{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) &#124; ENS |url=https://www.ens.psl.eu/portraits-de-normaliens/louis-pasteur-1822-1895 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030231957/https://www.ens.psl.eu/portraits-de-normaliens/louis-pasteur-1822-1895 |archive-date=30 October 2021 |access-date=30 October 2021 |website=www.ens.psl.eu}}</ref> ប៉ុន្តែទទួលបាននិទ្ទេសមធ្យមផ្នែកគីមីវិទ្យា។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=19–20|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA19}}</ref> ក្រោយមកនៅឆ្នាំ 1842 លោកប៉ាស្ទ័របានប្រឡងចូលរៀននៅ École Normale Supérieure ។ <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA18}}</ref> ក្នុងអំឡុងពេលប្រឡង គាត់ត្រូវតស៊ូនឹងភាពអស់កម្លាំង ហើយមានអារម្មណ៍ធូរស្រួលជាមួយតែមុខវិជ្ជា​​រូបវិទ្យា និងគណិតវិទ្យាប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|url=|title=Louis Pasteur|date=27 November 2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=21|language=en}}</ref> គាត់បានប្រឡងជាប់ឈុតប្រឡងដំបូង ប៉ុន្តែដោយសារតែចំណាត់ថ្នាក់ទាប លោកប៉ាស្ទ័របានសម្រេចចិត្តមិនបន្ត ហើយព្យាយាមម្តងទៀតនៅឆ្នាំក្រោយ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=20–21|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA20}}</ref> គាត់បានត្រឡប់ទៅសាលាអន្តេវាសិកដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉ារីសវិញ ដើម្បីត្រៀមប្រឡង។ គាត់ក៏បានចូលរៀននៅ Lycée Saint-Louis និងថ្នាក់របស់លោក ហ្សង់ បាទីស្ត ឌុយម៉ា Jean-Baptiste Dumas នៅ ស័របូន Sorbonne ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=15–17|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/14/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1843 គាត់បានប្រឡងជាប់ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ ហើយបានចូលរៀននៅ École Normale Supérieure ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=23–24|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA24}}</ref> ក្រោយមក គាត់ជាសិស្សរបស់ លោកហ្សង់ បាទីស្ត បូសាំងហ្គោ Jean-Baptiste Boussingault នៅ Conservatoire national des arts et métiers ។ <ref>{{Cite book|last1=Legros|first1=Jean-Paul|title=D'Olivier de Serres à René Dumont : portraits d'agronomes|date=1998|publisher=Technique et documentation|location=Paris|isbn=2-7430-0289-1|pages=|url=}}</ref> នៅឆ្នាំ 1845 គាត់បានទទួលសញ្ញាបត្រ [[licencié ès sciences]]  [ fr ] ។ <ref name="Debré and Forster p. 502">{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=502}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៨៤៦ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យរូបវិទ្យានៅ [[Collège de Tournon]] [ បារាំង ] នៅអាដែសArdèche ។ ប៉ុន្តែគីមីវិទូ អង់ទួន ហ្សេរ៉ូម បាឡើត Antoine Jérôme Balard ចង់ឱ្យគាត់ត្រលប់ទៅ ''École Normale Supérieure'' ជាជំនួយការមន្ទីរពិសោធន៍ ( ''agrégé préparateur'' )។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=29–30|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA29}}</ref> គាត់បានចូលរួមជាមួយបាឡើតហើយក្នុងពេលដំណាលគ្នាបានចាប់ផ្តើមការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់លើ គ្រីស្តាល់វិទ្យា ហើយនៅឆ្នាំ 1847 គាត់បានបញ្ជូនវាក្យសព្ទទាំងពីររបស់គាត់ ដែលមួយនៅក្នុងគីមីវិទ្យា និងមួយទៀតនៅក្នុងរូបវិទ្យា: (a) និក្ខេបបទគីមីវិទ្យា: "Recherches sur la capacité de saturation de l'acide arsénieux. (b) និក្ខេបបទរូបវិទ្យា៖ "1. Études des phénomènes relatifs à la polarization rotatoire des liquides. 2. Application de la polarization rotatoire des liquides à la solution de diverses questions de chimie." <ref name="Thesis">{{Cite book|title=Louis Pasteur, Thèse de Chimie, Thèse de Physique|year=1847|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k141151t/f29.image/|archive-date=31 October 2021}}</ref> <ref name="Debré and Forster p. 502" /> <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=28–29|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/28/mode/2up}}</ref> បន្ទាប់ពីបានបម្រើការជាសាស្ត្រាចារ្យរូបវិទ្យាមួយរយៈខ្លីនៅឌីចន Lycée ក្នុងឆ្នាំ 1848 លោកបានក្លាយជាសាស្ត្រាចារ្យគីមីវិទ្យានៅ សាកលវិទ្យាល័យស្រ្តាសបួរ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|last2=Lumet|first2=Louis|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=37–38|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/36/mode/2up}}</ref> ជាកន្លែងដែលលោកបានជួបជាមួយ ម៉ារី ឡូរ៉ង់ ត្រូវជាកូនស្រីរបស់ សាកលវិទ្យាធិការ នៃសាកលវិទ្យាល័យក្នុងឆ្នាំ 1849។ ពួកគេបានរៀបការនៅថ្ងៃទី 29 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1849 <ref>{{Cite book|last1=Holmes|first1=Samuel J.|title=Louis Pasteur|date=1924|publisher=Harcourt, Brace and company|pages=34–36|url=https://archive.org/stream/louispasteur00holm#page/34/mode/2up}}</ref> ហើយមានកូនប្រាំនាក់ជាមួយគ្នា ដែលមានតែពីរនាក់ប៉ុណ្ណោះដែលនៅរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ពេញវ័យ; <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise E.|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-028404-6|page=56|url=https://books.google.com/books?id=NdLhBwAAQBAJ&pg=PA56}}</ref> បីនាក់ផ្សេងទៀតបានស្លាប់ដោយសារជំងឺគ្រុនពោះវៀន ។ == អាជីព == [[ឯកសារ:Louis_Pasteur,_French_biologist,_1878,_Paris_slnsw.jpg|រូបភាពតូច|លោក Louis Pasteur ជីវវិទូ និងគីមីវិទូជនជាតិបារាំង ឆ្នាំ១៨៧៨ ដោយ A Gerschel]] ប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកគីមីវិទ្យានៅសាកលវិទ្យាល័យស្ត្រាសបួរ ក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨ ហើយក្លាយជាប្រធានផ្នែកគីមីវិទ្យាក្នុងឆ្នាំ១៨៥២។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=502–503}}</ref> ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៥៤ ដើម្បីមានពេលវេលាធ្វើការងារដែលអាចឲ្យគាត់ទទួលបានងារជាអ្នកឆ្លើយឆ្លងព័ត៌មានរបស់វិទ្យាស្ថាន គាត់ទទួលបានការឈប់សម្រាកមានប្រាក់ឈ្នួលរយៈពេលបីខែ ដោយមានជំនួយពីវិញ្ញាបនបត្រសុខភាព។ គាត់បានពន្យារពេលឈប់រហូតដល់ថ្ងៃទី១ ខែសីហា ដែលជាថ្ងៃចាប់ផ្តើមការប្រឡង។ "ខ្ញុំប្រាប់រដ្ឋមន្ត្រីថា ខ្ញុំនឹងទៅធ្វើការប្រឡង ដើម្បីកុំឲ្យបង្កើនភាពអាម៉ាស់នៃសេវាកម្ម។ វាក៏ដើម្បីកុំឲ្យអ្នកដទៃទទួលបានប្រាក់ចំនួន ៦ ឬ ៧០០ ហ្វ្រង់"។ នៅឆ្នាំ 1854 ដដែលនេះ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាព្រឹទ្ធាចារ្យនៃមហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រថ្មីនៅ សាកលវិទ្យាល័យលីល Lille ជាកន្លែងដែលលោកបានចាប់ផ្តើមការសិក្សាលើដំណើរការផ្អាប់ fermentation។ <ref name="Chirality">{{Cite web |date=June 2016 |title=Louis Pasteur |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/louis-pasteur |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321132243/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/louis-pasteur |archive-date=21 March 2018 |access-date=20 March 2018 |website=[[Science History Institute]]}}</ref> នៅក្នុងឱកាសនេះហើយ ដែលលោកប៉ាស្ទ័របានថ្លែងសុន្ទរកថាដែលត្រូវបានដកស្រង់ជាញឹកញាប់ថា " ''dans les champs de l'observation, le hasard ne favorise que les esprits préparés''" ("នៅក្នុងវិស័យសង្កេតការណ៍ ឱកាសពេញចិត្តចំពោះតែចិត្តដែលបានរៀបចំ")។ <ref>L. Pasteur, ''"Discours prononcé à Douai, le 7 décembre 1854, à l'occasion de l'installation solennelle de la Faculté des lettres de Douai et de la Faculté des sciences de Lille"'' (Speech delivered at Douai on 7 December 1854 on the occasion of his formal inauguration to the Faculty of Letters of Douai and the Faculty of Sciences of Lille), reprinted in: Pasteur Vallery-Radot, ed., ''Oeuvres de Pasteur'' (Paris, France: Masson and Co., 1939), vol. 7, [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7363q/f137.chemindefer p. 131] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120109090835/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7363q/f137.chemindefer|date=9 January 2012}}.</ref> នៅឆ្នាំ 1857 លោកបានផ្លាស់លំនៅទៅទីក្រុងប៉ារីស ក្នុងនាមជានាយកវិទ្យាសាស្ត្រនៅ ''École Normale Supérieure'' ជាកន្លែងដែលលោកកាន់អំណាចពីឆ្នាំ 1858 ដល់ឆ្នាំ 1867 និងបានណែនាំកំណែទម្រង់ជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីកែលម្អស្តង់ដារនៃការងារវិទ្យាសាស្ត្រ។ ការប្រឡងកាន់តែតឹងរ៉ឹង ដែលនាំឱ្យមានលទ្ធផលកាន់តែប្រសើរ ការប្រកួតប្រជែងកាន់តែខ្លាំង និងកិត្យានុភាពក៏កាន់តែខ្លាំងដែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រឹត្យជាច្រើនរបស់លោកគឺតឹងរ៉ឹង និងផ្តាច់ការ ដែលនាំឱ្យមានការបះបោរពីសិស្សធ្ងន់ធ្ងរចំនួនពីរលើក។ ក្នុងអំឡុងពេល "ការបះបោរសណ្តែក" លោកបានចេញក្រឹត្យថា សម្លរសាច់ចៀម ដែលសិស្សបដិសេធមិនបរិភោគ នឹងត្រូវបានបម្រើ និងបរិភោគរៀងរាល់ថ្ងៃច័ន្ទ។ នៅក្នុងឱកាសមួយផ្សេងទៀត លោកបានគំរាមបណ្តេញសិស្សណាដែលចាប់បានថាកំពុងជក់បារី ហើយសិស្ស 73 នាក់ក្នុងចំណោម 80 នាក់នៅក្នុងសាលាបានលាលែងចេញពីសាលា។ <ref name="Debre">{{Cite book|year=2000|title=Louis Pasteur|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA119|location=Baltimore, MD|pages=119–120|isbn=978-0-8018-6529-9|access-date=27 January 2015}}</ref> នៅឆ្នាំ 1863 លោកត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកភូគព្ភសាស្ត្រ រូបវិទ្យា និងគីមីវិទ្យានៅ ''École nationale supérieure des Beaux-Arts'' ដែលជាតំណែងដែលលោកបានកាន់រហូតដល់លោកលាលែងពីតំណែងនៅឆ្នាំ 1867។ នៅឆ្នាំ 1867 លោកបានក្លាយជាប្រធានគីមីវិទ្យាសរីរាង្គនៅ ស័របូន​ <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7">{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=505–507}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយមកលោកបានលាលែងពីតំណែងនេះដោយសារតែសុខភាពទ្រុឌទ្រោម។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=246|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n265/mode/2up}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 1867 មន្ទីរពិសោធន៍គីមីវិទ្យាសរីរវិទ្យារបស់ École Normale ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមការស្នើសុំរបស់ប៉ាស្ទ័រ <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7" /> ហើយលោកបានក្លាយជានាយកមន្ទីរពិសោធន៍ពីឆ្នាំ 1867 ដល់ឆ្នាំ 1888។ <ref>{{Cite encyclopedia|title=Pasteur, Louis|year=2003|isbn=978-0-19-974376-6|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC&pg=PA617}}</ref> នៅទីក្រុងប៉ារីស លោកបានបង្កើតវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រក្នុងឆ្នាំ 1887 និងបានបម្រើការជានាយកពេញមួយជីវិត។ <ref name="fein">{{Cite book|title=Louis Pasteur: The Father of Microbiology|url=https://books.google.com/books?id=0mwwzIdiuhkC|year=2008|pages=1–128|isbn=978-1-59845-078-1}}</ref> <ref name="van">{{Cite book|url=https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand|title=Louis Pasteur: Groundbreaking Chemist & Biologist|publisher=ABDO Publishing Company|year=2011|isbn=978-1-61758-941-6|location=Minnesota|pages=[https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand/page/8 8]–112|url-access=registration}}</ref> == ការស្រាវជ្រាវ == === ភាពមិនស៊ីមេទ្រីនៃម៉ូលេគុល === [[ឯកសារ:Pcrystals.svg|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័របានបំបែករាងគ្រីស្តាល់ ខាងឆ្វេង និងខាងស្តាំចេញពីគ្នា ដើម្បីបង្កើតជាគំនរគ្រីស្តាល់ពីរ៖ នៅក្នុងដំណោះស្រាយ ទម្រង់មួយបានបង្វិលពន្លឺទៅខាងឆ្វេង មួយទៀតទៅខាងស្តាំ ខណៈពេលដែល ល្បាយស្មើគ្នា នៃទម្រង់ទាំងពីរបានលុបចោលឥទ្ធិពលរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក ហើយមិនបង្វិលពន្លឺប៉ូលទេ។]] នៅក្នុងការងារដំបូងៗរបស់លោកប៉ាស្ទ័រក្នុងនាមជាគីមីវិទូ ចាប់ផ្តើមនៅ ''École Normale Supérieure'' ហើយបន្តនៅស្ត្រាសបួរ និងលីល លោកបានពិនិត្យមើលលក្ខណៈគីមី អុបទិក និងគ្រីស្តាល់នៃសមាសធាតុមួយក្រុមដែលស្គាល់ថាជា តាត្រាត ។ <ref name="Flack">H.D. Flack (2009) [http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf "Louis Pasteur's discovery of molecular chirality and spontaneous resolution in 1848, together with a complete review of his crystallographic and chemical work,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908211420/http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf|date=8 September 2019}} ''Acta Crystallographica'', Section A, vol. 65, pp.&nbsp;371–389.</ref> លោក​បាន​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​មួយ​ទាក់ទង​នឹង​ធម្មជាតិ​នៃ ​អាស៊ីត​តាតារីក ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1848។ <ref>L. Pasteur (1848) [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2983p/f539.item.r=.zoom "Mémoire sur la relation qui peut exister entre la forme cristalline et la composition chimique, et sur la cause de la polarisation rotatoire"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021035454/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2983p/f539.item.r=.zoom|date=21 October 2016}} (Memoir on the relationship that can exist between crystalline form and chemical composition, and on the cause of rotary polarization)," ''Comptes rendus de l'Académie des sciences'' (Paris), '''26''': 535–538.</ref> ដំណោះស្រាយ​នៃ​សមាសធាតុ​នេះ​ដែល​បាន​មក​ពី​ភាវៈមានជីវិត ​បាន​បង្វិលប្លង់​ប៉ូលនៃ​ពន្លឺ​ដែល​ឆ្លងកាត់​វា។ <ref name="Flack">H.D. Flack (2009) [http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf "Louis Pasteur's discovery of molecular chirality and spontaneous resolution in 1848, together with a complete review of his crystallographic and chemical work,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908211420/http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf|date=8 September 2019}} ''Acta Crystallographica'', Section A, vol. 65, pp.&nbsp;371–389.</ref> បញ្ហា​គឺអាស៊ីត​តាតារីក​ដែល​បាន​មក​ពីការ​សំយោគ​គីមី ​មិន​មាន​ឥទ្ធិពល​បែប​នោះ​ទេ ទោះបីជា​ប្រតិកម្ម​គីមី​របស់​វា​ដូចគ្នា​បេះបិទ ហើយ​សមាសធាតុ​ធាតុ​របស់​វា​ក៏​ដូចគ្នា​។ <ref name="cohn">{{Cite web |last=Cohn, David V |date=18 December 2006 |title=Pasteur |url=http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323234134/http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |archive-date=23 March 2017 |access-date=2 December 2007 |publisher=University of Louisville |quote=Fortunately, Pasteur's colleagues Chamberland and Roux followed up the results of a research physician Jean-Joseph-Henri Toussaint, who had reported a year earlier that carbolic-acid/heated anthrax serum would immunize against anthrax. These results were difficult to reproduce and discarded although, as it turned out, Toussaint had been on the right track. This led Pasteur and his assistants to substitute an anthrax vaccine prepared by a method similar to that of Toussaint and different from what Pasteur had announced.}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានកត់សម្គាល់ឃើញថា គ្រីស្តាល់នៃតាត្រាតមានមុខតូចៗ។ បន្ទាប់មកគាត់បានសង្កេតឃើញថា នៅក្នុងល្បាយរ៉ាស៊ីមនៃតាត្រាត គ្រីស្តាល់ពាក់កណ្តាលគឺជាគ្រីស្តាល់ដៃស្តាំ និងពាក់កណ្តាលទៀតគឺជាគ្រីស្តាល់ដៃឆ្វេង។ នៅក្នុងដំណោះស្រាយ សមាសធាតុដៃស្តាំគឺរង្វិលស្តាំ ហើយសមាសធាតុដៃឆ្វេងគឺ[[រង្វិលឆ្វេង(levorotatory)|រង្វិលឆ្វេង]]។ <ref name="Flack">H.D. Flack (2009) [http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf "Louis Pasteur's discovery of molecular chirality and spontaneous resolution in 1848, together with a complete review of his crystallographic and chemical work,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908211420/http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf|date=8 September 2019}} ''Acta Crystallographica'', Section A, vol. 65, pp.&nbsp;371–389.</ref> ប៉ាស្ទ័របានកំណត់ថា សកម្មភាពអុបទិកទាក់ទងនឹងរូបរាងនៃគ្រីស្តាល់ ហើយការរៀបចំខាងក្នុងមិនស៊ីមេទ្រីនៃម៉ូលេគុលនៃសមាសធាតុគឺជាមូលហេតុនៃការបង្វិលពន្លឺ។ <ref name="Chirality">{{Cite web |date=June 2016 |title=Louis Pasteur |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/louis-pasteur |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321132243/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/louis-pasteur |archive-date=21 March 2018 |access-date=20 March 2018 |website=[[Science History Institute]]}}</ref> តាត្រាត ( ''2R'', ''3R'' )- និង ( ''2S'', ''3S'' )- គឺជារូបភាពកញ្ចក់អុីសូម៉ែត្រិច ដែលមិនអាចដាក់ពីលើគ្នាបាន។ នេះជាលើកដំបូងដែលមាននរណាម្នាក់បង្ហាញពី ចលនានៃម៉ូលេគុល ហើយក៏ជាការពន្យល់ដំបូងនៃភាពអុីសូមឺផងដែរ។ <ref name="Flack" /> ប្រវត្តិវិទូខ្លះចាត់ទុកការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រក្នុងវិស័យនេះថាជា "ការចូលរួមចំណែកដ៏ជ្រាលជ្រៅ និងដើមបំផុតចំពោះវិទ្យាសាស្ត្រ" និងជា "ការរកឃើញវិទ្យាសាស្ត្រដ៏អស្ចារ្យបំផុត" របស់គាត់។ <ref name="Flack">H.D. Flack (2009) [http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf "Louis Pasteur's discovery of molecular chirality and spontaneous resolution in 1848, together with a complete review of his crystallographic and chemical work,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908211420/http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf|date=8 September 2019}} ''Acta Crystallographica'', Section A, vol. 65, pp.&nbsp;371–389.</ref> === ការផ្អាប់និង​ទ្រឹស្តីមេរោគនៃជំងឺ === ប៉ាស្ទ័រត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឲ្យការស៊ើបអង្កេតអំពីដំណើរការផ្អាប់ ខណៈពេលកំពុងធ្វើការនៅលីល​។ នៅឆ្នាំ 1856 ក្រុមហ៊ុនផលិតស្រាក្នុងស្រុកម្នាក់ឈ្មោះបីគូត M. Bigot ដែលកូនប្រុសជាសិស្សម្នាក់របស់ប៉ាស្ទ័រ បានស្វែងរកដំបូន្មានពីគាត់លើបញ្ហានៃការផលិតអាល់កុលឆៃថាវក្រហម beetroot និងការជូរ។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|page=79|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n101/mode/2up}}</ref> <ref name="Ligon">{{Cite journal|last=Ligon|first=B. Lee|year=2002|title=Biography: Louis Pasteur: A controversial figure in a debate on scientific ethics|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|volume=13|issue=2|pages=134–141|doi=10.1053/spid.2002.125138|pmid=12122952}}</ref> ប៉ាស្ទ័រ បានចាប់ផ្តើមការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់លើប្រធានបទនេះដោយធ្វើម្តងទៀត និងបញ្ជាក់ស្នាដៃរបស់ធីអូឌ័រ ឆ្វាន ដែលបានបង្ហាញមួយទសវត្សរ៍មុនថាដំបែ​មានជីវិត។ យោងតាមកូនប្រសាររបស់គាត់ គឺលោករឺណេ វ៉ាល់ឡឺរី រ៉ាដូត René Vallery-Radot ក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៨៥៧ លោកប៉ាស្ទ័របានផ្ញើឯកសារមួយស្តីពីដំណើរការផ្អាប់ អាស៊ីតឡាក់ទិកទៅកាន់ Société des Sciences de Lille ប៉ុន្តែឯកសារនេះត្រូវបានអានបីខែក្រោយ។ <ref>{{Cite book|title=La vie de Pasteur|date=1907|location=Paris|page=98|url=https://archive.org/stream/laviedepasteur01vallgoog#page/n110/mode/2up|language=fr}}</ref> សារណាមួយត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយជាបន្តបន្ទាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៥៧។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1857|title=Mémoire sur la fermentation appelée lactique|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30026.image.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.f915.langFR|journal=Comptes Rendus Chimie|language=fr|volume=45|pages=913–916|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312141626/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30026.image.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.f915.langFR|archive-date=12 March 2017|accessdate=11 March 2017}}</ref> នៅក្នុងសារណានេះ គាត់បានបង្កើតគំនិតរបស់គាត់ដោយបញ្ជាក់ថា៖ "ខ្ញុំមានបំណងចង់បញ្ជាក់ថា ដូចមានដំណើរការផ្អាប់អាល់កុល គឺដំបែស្រាបៀរ ដែលត្រូវបានរកឃើញគ្រប់ទីកន្លែង ដែលស្ករត្រូវបានបំបែកទៅជាអាល់កុល និងអាស៊ីតកាបូនិច ដូច្នេះក៏មានសារធាតុផ្អាប់​ជាក់លាក់មួយ គឺដំបែឡាក់ទិក ដែលតែងតែមានវត្តមាននៅពេលដែលស្ករក្លាយជាអាស៊ីតឡាក់ទិក "។ <ref name="manchester2007">{{Cite journal|last=Manchester|first=K.L.|year=2007|title=Louis Pasteur, fermentation, and a rival|url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext|journal=South African Journal of Science|volume=103|issue=9–10|pages=377–380|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026053500/http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext|archive-date=26 October 2014|accessdate=26 October 2014}}</ref> សារណាស្តីពីដំណើរការផ្អាប់គ្រឿងស្រវឹងនេះ ត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយជាទម្រង់ពេញលេញនៅឆ្នាំ 1858។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1858|title=Nouveaux faits concernant l'histoire de la fermentation alcoolique|journal=Comptes Rendus Chimie|language=fr|volume=47|pages=1011–1013}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1858|title=Nouveaux faits concernant l'histoire de la fermentation alcoolique|journal=Annales de Chimie et de Physique|series=3rd Series|language=fr|volume=52|pages=404–418}}</ref> យូន ហ្សេកុប ប៊ែរសេលីយូស និង យូស្តូស វុន លីប៊ីក បានស្នើឡើងនូវទ្រឹស្ដីដែលថាដំណើរការផ្អាប់ គឺបណ្តាលមកពីការបំបែក។ ប៉ាស្ទ័របានបង្ហាញថាទ្រឹស្ដីនេះគឺមិនត្រឹមត្រូវទេ ហើយដំបែមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះដំណើរការផ្អាប់ ដើម្បីផលិតជាតិអាល់កុលពីស្ករ។ <ref name="Barnett">{{Cite book|title=Yeast Research: A Historical Overview|year=2011|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-516-5|url=https://books.google.com/books?id=ZwisBAAAQBAJ}}</ref> លោកក៏បានបង្ហាញផងដែរថា នៅពេលដែលមីក្រូសារពាង្គកាយផ្សេងគ្នាបានបំពុលស្រា អាស៊ីតឡាក់ទិកត្រូវបានផលិត ដែលធ្វើឱ្យស្រាមានជាតិជូរ។ <ref name="Ligon">{{Cite journal|last=Ligon|first=B. Lee|year=2002|title=Biography: Louis Pasteur: A controversial figure in a debate on scientific ethics|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|volume=13|issue=2|pages=134–141|doi=10.1053/spid.2002.125138|pmid=12122952}}</ref> នៅឆ្នាំ 1861 ប៉ាស្ទ័របានសង្កេតឃើញថា ជាតិស្ករតិចត្រូវបានផ្អាប់ក្នុងមួយផ្នែកនៃដំបែ នៅពេលដែលដំបែត្រូវបានប៉ះពាល់នឹងខ្យល់។ <ref name="Barnett" /> អត្រាផ្អាប់ទាបជាងមុនដែលត្រូវការអុកសុីសែន ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ឥទ្ធិពលប៉ាស្ទ័រ ។ <ref>{{Cite book|title=Yeast Sugar Metabolism|date=1997|isbn=978-1-56676-466-7|pages=20–21|url=https://books.google.com/books?id=VSQZ1AVg74oC&pg=PA20}}</ref> [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_experiment.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័រកំពុងពិសោធន៍នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់]] [[ឯកសារ:LouisPasteurMonumentLille.jpg|រូបភាពតូច|វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រដឺលីល]] ការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រ ក៏បានបង្ហាញផងដែរថា ការលូតលាស់របស់មីក្រូសាពាង្គកាយ គឺជាមូលហេតុចម្បងនៃការបំផ្លាញភេសជ្ជៈ ដូចជាស្រាបៀរ ស្រា និងទឹកដោះគោជាដើម។ ជាមួយនឹងការគំនិតឡើងនេះ គាត់បានបង្កើតដំណើរការមួយ ក្នុងនោះអង្គធាតុរាវដូចជាទឹកដោះគោត្រូវបានកម្តៅរហូតដល់សីតុណ្ហភាពចន្លោះ 60 ទៅ 100 អង្សាសេ។&nbsp;°C។ <ref name="Bowden" /> វាបានសម្លាប់បាក់តេរី និងផ្សិតភាគច្រើនដែលមាននៅក្នុងអង្គធាតុរួចហើយ។ លោកប៉ាស្ទ័រ និង លោកខ្លូដ ប៊ែរណារ បានបញ្ចប់ការធ្វើតេស្តលើឈាម និងទឹកនោមនៅថ្ងៃទី 20 ខែមេសា ឆ្នាំ 1862។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|page=104|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n125/mode/2up}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានទទួលសិទ្ធិប៉ាតង់លើដំណើរការនេះ ដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង "ជំងឺ" ក្នុងស្រា ក្នុងឆ្នាំ 1865។ <ref name="Bowden">{{Cite book|title=Pharmaceutical achievers: the human face of pharmaceutical research|year=2003|location=Philadelphia|isbn=978-0-941901-30-7|url=https://books.google.com/books?id=4yPPE0xHEmkC&pg=PA6}}</ref> វិធីសាស្ត្រនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ការសម្លាប់មេរោគដោយកំដៅ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានអនុវត្តចំពោះស្រាបៀរ និងទឹកដោះគោ។ <ref name="Nelson2009">{{Cite journal|last=Nelson|first=Bryn|year=2009|title=The Lingering Heat over Pasteurized Milk|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/article/lingering-heat-over-pasteurized-milk|journal=Chemical Heritage Magazine|volume=27|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321192530/https://www.sciencehistory.org/distillations/article/lingering-heat-over-pasteurized-milk|archive-date=21 March 2018|accessdate=20 March 2018}}</ref> ការបំពុលភេសជ្ជៈបាននាំឱ្យលោកប៉ាស្ទ័រមានគំនិតថា មីក្រូសារពាង្គកាយដែលឆ្លងដល់សត្វ និងមនុស្សបង្កជំងឺ។ លោកបានស្នើឱ្យទប់ស្កាត់ការជ្រៀតចូលនៃមីក្រូសារពាង្គកាយចូលទៅក្នុងខ្លួនមនុស្ស ដែលនាំឱ្យ ចូសេហ្វ លីស្ទើរ បង្កើតវិធីសាស្ត្រសម្លាប់មេរោគក្នុងការវះកាត់។ <ref name="Listerine">{{Cite journal|last=Hicks|first=Jesse|title=A Fresh Breath|url=http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/thanks-to-chemistry/listerine.aspx|journal=Chemical Heritage Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611130657/http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/thanks-to-chemistry/listerine.aspx|archive-date=11 June 2016|accessdate=27 January 2015}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 1866 ប៉ាស្ទ័របានបោះពុម្ពផ្សាយ ''Études sur le Vin'' ស្តីអំពីជំងឺនៃស្រា ហើយគាត់បានបោះពុម្ពផ្សាយ ''Études sur la Bière'' ក្នុងឆ្នាំ 1876 ទាក់ទងនឹងជំងឺនៃស្រាបៀរ។ <ref name="Barnett">{{Cite book|title=Yeast Research: A Historical Overview|year=2011|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-516-5|url=https://books.google.com/books?id=ZwisBAAAQBAJ}}</ref> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៩ លោកអាហ្គោស្ទីណូ បាស៊ី បានបង្ហាញថា ផ្សិតមូស្កាឌីន បណ្តាលមកពីផ្សិតមួយប្រភេទដែលឆ្លងដល់ដង្កូវនាង។ <ref name="Hatcher">{{Cite book|last1=Hatcher|first1=Paul|last2=Battey|first2=Nick|title=Biological Diversity: Exploiters and Exploited|date=2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-97986-0|pages=88–89, 91|url=https://books.google.com/books?id=FpQpedSpeWMC&pg=PA89}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៨៥៣ ជំងឺពីរប្រភេទហៅថា ''ពេប្រីន'' និង ''ហ្វាឡាសេរី'' បានឆ្លងដល់ ដង្កូវនាង មួយចំនួនធំនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសបារាំង ហើយនៅឆ្នាំ១៨៦៥ ជំងឺទាំងនោះបានបង្កការខាតបង់យ៉ាងធំធេងដល់កសិករ។ នៅឆ្នាំ១៨៦៥ លោកប៉ាស្ទ័របានទៅអាលេ ហើយបានធ្វើការរយៈពេលប្រាំឆ្នាំរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៧០។ <ref name="Berche">{{Cite journal|last=Berche|first=P.|year=2012|title=Louis Pasteur, from crystals of life to vaccination|journal=Clinical Microbiology and Infection|volume=18|issue=s5|pages=1–6|doi=10.1111/j.1469-0691.2012.03945.x|pmid=22882766|doi-access=free}}</ref> <ref name="Schwartz">{{Cite journal|last=Schwartz|first=M.|year=2001|title=The life and works of Louis Pasteur|journal=Journal of Applied Microbiology|volume=91|issue=4|pages=597–601|doi=10.1046/j.1365-2672.2001.01495.x|pmid=11576293|doi-access=}}</ref> ដង្កូវនាងដែលមានមេរោគពេប្រីន ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយភាគល្អិត។ ក្នុងរយៈពេលបីឆ្នាំដំបូង ប៉ាស្ទ័រគិតថាភាគល្អិត គឺជារោគសញ្ញានៃជំងឺនេះ។ នៅឆ្នាំ 1870 គាត់បានសន្និដ្ឋានថាភាគល្អិត គឺជាមូលហេតុនៃមេរោគពេប្រីន (ឥឡូវនេះគេដឹងថាមូលហេតុគឺមីក្រូស្ប៉ )។ <ref name="Hatcher">{{Cite book|last1=Hatcher|first1=Paul|last2=Battey|first2=Nick|title=Biological Diversity: Exploiters and Exploited|date=2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-97986-0|pages=88–89, 91|url=https://books.google.com/books?id=FpQpedSpeWMC&pg=PA89}}</ref> ប៉ាស្ទ័រក៏បានបង្ហាញផងដែរថាជំងឺនេះជាជំងឺតំណពូជផងដែរ។ <ref name="Keim pp. 87-88">{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|last2=Lumet|first2=Louis|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=87–88|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/86/mode/2up}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានបង្កើតប្រព័ន្ធមួយដើម្បីការពារជំងឺពេប្រីន៖ បន្ទាប់ពីមេអំបៅនាងញីពង មេអំបៅនាងត្រូវបានប្រែទៅជាសាច់។ សាច់ត្រូវបានពិនិត្យដោយមីក្រូទស្សន៍ ហើយប្រសិនបើគេសង្កេតឃើញភាគល្អិត ពងត្រូវបានបំផ្លាញចោល។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=141|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n161/mode/2up}}</ref> <ref name="Keim pp. 87-88" /> ប៉ាស្ទ័របានសន្និដ្ឋានថាបាក់តេរីបណ្តាលឱ្យមានហ្វាឡាសេរី។ មូលហេតុចម្បងបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេគិតថាជាវីរុស។ <ref name="Hatcher" /> ការរីករាលដាលនៃជំងឺហ្វាឡាសេរីអាចកើតឡើងដោយចៃដន្យ ឬតំណពូជ។ អនាម័យអាចប្រើដើម្បីការពារហ្វាឡាសេរីដោយចៃដន្យ។ មេអំបៅនាងដែលប្រហោងរំលាយអាហារមិនមានមីក្រូសារពាង្គកាយដែលបណ្តាលឱ្យមានហ្វាឡាសេរី ត្រូវបានប្រើដើម្បីពងកូន ការពារហ្វាឡាសេរីដោយសារតំណពូជ។ <ref name=":1">{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=156|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n175/mode/2up}}</ref> [[ឯកសារ:Coldecygne.svg|រូបភាពតូច|ដប​ក​ញ្ចឹងក (Bottle en ''col de cygne'' ) ដែល​ប្រើ​ដោយ​លោកប៉ាស្ទ័រ]] [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Experiment.svg|រូបភាពតូច|ការពិសោធន៍​ប៉ាស្ទ័រកម្ម​របស់​លោកប៉ាស្ទ័រ បង្ហាញពីការពិតដែលថា ការរលួយនៃសារធាតុរាវគឺបណ្តាលមកពីភាគល្អិតនៅក្នុងខ្យល់ជាជាងខ្យល់ខ្លួនឯង។ ការពិសោធន៍ទាំងនេះគឺជាភស្តុតាងសំខាន់ៗដែលគាំទ្រទ្រឹស្តីមេរោគនៃជំងឺ។]] បន្ទាប់ពីការពិសោធន៍ដំណើរការផ្អាប់របស់គាត់ ប៉ាស្ទ័របានបង្ហាញថា សំបកទំពាំងបាយជូរគឺជាប្រភពធម្មជាតិនៃផ្សិត ហើយទំពាំងបាយជូរ និងទឹកទំពាំងបាយជូរដែលបានក្រៀវមិនដែលទទួលរងដំណើរផ្អាប់ទេ។ គាត់បានយកទឹកទំពាំងបាយជូរចេញពីក្រោមសំបកដោយប្រើម្ជុលដែលបានក្រៀវ ហើយក៏បានគ្របទំពាំងបាយជូរដោយក្រណាត់ក្រៀវរួចផងដែរ។ ការពិសោធន៍ទាំងពីរមិនអាចផលិតស្រានៅក្នុងធុងដែលក្រៀវបានទេ។ <ref name="Ligon">{{Cite journal|last=Ligon|first=B. Lee|year=2002|title=Biography: Louis Pasteur: A controversial figure in a debate on scientific ethics|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|volume=13|issue=2|pages=134–141|doi=10.1053/spid.2002.125138|pmid=12122952}}</ref> ការរកឃើញ និងគំនិតរបស់លោកគឺប្រឆាំងនឹងផ្នត់គំនិតទូទៅនៃ ការកើតឡើងដោយឯកឯង ។ លោកបានទទួលការរិះគន់យ៉ាងខ្លាំងពី លោកហ្វេលិក អាស៊ីម៉ែត្រ ពូសេត ដែលជានាយកសារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រធម្មជាតិរួន Rouen ។ ដើម្បីដោះស្រាយការជជែកវែកញែករវាងអ្នកវិទ្យាសាស្រ្តល្បីៗ បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងបានផ្តល់រង្វាន់ Alhumbert ផ្ទុកទឹកប្រាក់ 2,500 ហ្វ្រង់ ដល់អ្នកដែលអាចបង្ហាញតាមការពិសោធន៍ថាគាំទ្រ ឬប្រឆាំងនឹងគោលគំនិតនេះ។ <ref name="Magner">{{Cite book|title=History of the Life Sciences|year=2002|location=New York|isbn=978-0-203-91100-6|pages=251–252|url=https://books.google.com/books?id=YKJ6gVYbrGwC&q=Pasteur+spontaneous+generation}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Roll-Hansen|first=Nils|year=1979|title=Experimental Method and Spontaneous Generation: The Controversy between Pasteur and Pouchet, 1859–64|url=http://pdfs.semanticscholar.org/ac3d/ed2ccb23bb9274305eb49bb422979276273f.pdf|journal=Journal of the History of Medicine and Allied Sciences|volume=XXXIV|issue=3|pages=273–292|doi=10.1093/jhmas/XXXIV.3.273|pmid=383780|archive-url=https://web.archive.org/web/20190303003149/http://pdfs.semanticscholar.org/ac3d/ed2ccb23bb9274305eb49bb422979276273f.pdf|archive-date=3 March 2019}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Farley|first=J|last2=Geison|first2=GL|year=1974|title=Science, politics and spontaneous generation in nineteenth-century France: the Pasteur-Pouchet debate|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=48|issue=2|pages=161–198|pmid=4617616}}</ref> លោកពូសេ បានបញ្ជាក់ថាខ្យល់បរិយាកាសគ្រប់ទីកន្លែងអាចបណ្តាលឱ្យមានការកើតឡើងនៃភាវៈមានជីវិតដោយឯកឯងនៅក្នុងអង្គធាតុរាវ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=64|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/64/mode/2up}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ លោកបានធ្វើការពិសោធន៍ ហើយអះអាងថាវាជាភស្តុតាងនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង។ <ref name="porter">{{Cite journal|last=Porter|first=JR|year=1961|title=Louis Pasteur: achievements and disappointments, 1861.|journal=Bacteriological Reviews|volume=25|issue=4|pages=389–403|doi=10.1128/MMBR.25.4.389-403.1961|pmc=441122|pmid=14037390}}</ref> <ref name="Magner">{{Cite book|title=History of the Life Sciences|year=2002|location=New York|isbn=978-0-203-91100-6|pages=251–252|url=https://books.google.com/books?id=YKJ6gVYbrGwC&q=Pasteur+spontaneous+generation}}</ref> លោកហ្វ្រង់សេស្កូ រ៉េឌី និង លោកឡាសារ៉ូ ស្ប៉ាឡាន់សានី បានផ្តល់ភស្តុតាងមួយចំនួនប្រឆាំងនឹងការកើតឡើងដោយឯកឯងនៅក្នុងសតវត្សទី១៧ និងទី១៨ រៀងគ្នា។ ការពិសោធន៍របស់លោកស្ប៉ាឡាន់សានី ក្នុងឆ្នាំ១៧៦៥ បានបង្ហាញថា អង្គធាតុរាវបណ្ដុះបាក់តេរីត្រូវបានបំពុលដោយខ្យល់ មានបាក់តេរី។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ លោកប៉ាស្ទ័របានធ្វើការពិសោធន៍របស់លោកម្តងទៀត ប៉ុន្តែលោកពូសេតបានរាយការណ៍ពីលទ្ធផលខុសគ្នាដោយប្រើទឹកបណ្ដុះបាក់តេរីផ្សេងគ្នា។ <ref name="Berche">{{Cite journal|last=Berche|first=P.|year=2012|title=Louis Pasteur, from crystals of life to vaccination|journal=Clinical Microbiology and Infection|volume=18|issue=s5|pages=1–6|doi=10.1111/j.1469-0691.2012.03945.x|pmid=22882766|doi-access=free}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានធ្វើការពិសោធន៍ជាច្រើនដើម្បីបដិសេធការកើតឡើងដោយឯកឯង។ គាត់បានដាក់សារធាតុរាវពុះក្នុងដបមួយ ហើយទុកឲ្យខ្យល់ក្តៅចូលក្នុងដប។ បន្ទាប់មកគាត់បានបិទដប ហើយគ្មានសារពាង្គកាយណាមួយដុះនៅក្នុងវាទេ។ <ref name="porter">{{Cite journal|last=Porter|first=JR|year=1961|title=Louis Pasteur: achievements and disappointments, 1861.|journal=Bacteriological Reviews|volume=25|issue=4|pages=389–403|doi=10.1128/MMBR.25.4.389-403.1961|pmc=441122|pmid=14037390}}</ref> នៅក្នុងការពិសោធន៍មួយផ្សេងទៀត នៅពេលដែលគាត់បើកដបដែលមានសារធាតុរាវពុះ ធូលីបានចូលទៅក្នុងដប ដែលបណ្តាលឱ្យសារពាង្គកាយដុះនៅក្នុងដបខ្លះ។ ចំនួនដបដែលសារពាង្គកាយដុះគឺទាបជាងនៅរយៈកម្ពស់ខ្ពស់ ដែលបង្ហាញថាខ្យល់នៅរយៈកម្ពស់ខ្ពស់មានធូលីនិងសារពាង្គកាយតិចជាង។ <ref name="Ligon">{{Cite journal|last=Ligon|first=B. Lee|year=2002|title=Biography: Louis Pasteur: A controversial figure in a debate on scientific ethics|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|volume=13|issue=2|pages=134–141|doi=10.1053/spid.2002.125138|pmid=12122952}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|pages=96–98|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n117/mode/2up}}</ref> ប៉ាស្ទ័រក៏បានប្រើដបកញ្ចឹងក ដែលមានសារធាតុរាវអាចរំលាយបាន។ ខ្យល់ត្រូវអនុញ្ញាតឱ្យចូលទៅក្នុងដបតាមរយៈបំពង់កោងវែងមួយ ដែលធ្វើឱ្យភាគល្អិតធូលីជាប់នឹងវា។ គ្មានអ្វីដុះនៅក្នុងទឹកចិញ្ចឹមទេ លុះត្រាតែដបត្រូវបានផ្អៀង ដែលធ្វើឱ្យសារធាតុរាវប៉ះនឹងជញ្ជាំងកញ្ចឹងកដែលមានមេរោគ។ នេះបង្ហាញថាភាវៈមានជីវិតដែលដុះនៅក្នុងទឹកចិញ្ចឹមបែបនេះបានមកពីខាងក្រៅ លើធូលី ជាជាងបង្កើតដោយឯកឯងនៅក្នុងសារធាតុរាវ ឬពីសកម្មភាពនៃខ្យល់បរិសុទ្ធ។ <ref name="Ligon" /> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=63–67|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/62/mode/2up}}</ref> ទាំងនេះគឺជាការពិសោធន៍ដ៏សំខាន់បំផុតមួយចំនួនដែលបដិសេធទ្រឹស្តីនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង។ ប៉ាស្ទ័របានធ្វើបទបង្ហាញជាបន្តបន្ទាប់ប្រាំដងអំពីការរកឃើញរបស់គាត់នៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងក្នុងឆ្នាំ 1881 ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1882 ក្រោមចំណងជើងថា ''Mémoire'' ''Sur les corpuscules organisés qui existent dans l'atmosphère: Examen de la doctrine des générations spontanées'' (''របាយការណ៍ស្តីអំពីអង្គតូចៗរៀបរយ ដែលមាននៅក្នុងបរិយាកាស៖ ការត្រួតពិនិត្យលើទ្រឹស្តីកំណើតឯកឯង'' )។ <ref>{{Cite web |last=Pasteur |first=Louis |year=1882 |title=Mémoire sur les corpuscules organisés qui existent dans l'atmosphère: examen de la doctrine des générations spontanées |url=https://wellcomecollection.org/works/njdg2696 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501062347/https://wellcomecollection.org/works/njdg2696 |archive-date=1 May 2021 |access-date=1 May 2021 |website=Wellcome Collection |language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Carter|first=K. C.|year=1991|title=The development of Pasteur's concept of disease causation and the emergence of specific causes in nineteenth-century medicine|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=65|issue=4|pages=528–548|jstor=44442642|pmid=1802317}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានឈ្នះពានរង្វាន់ Alhumbert ក្នុងឆ្នាំ 1862។ <ref name="porter">{{Cite journal|last=Porter|first=JR|year=1961|title=Louis Pasteur: achievements and disappointments, 1861.|journal=Bacteriological Reviews|volume=25|issue=4|pages=389–403|doi=10.1128/MMBR.25.4.389-403.1961|pmc=441122|pmid=14037390}}</ref> គាត់បានសន្និដ្ឋានថា៖ ទ្រឹស្តីនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង មិនដែលអាចស្ដារឡើងវិញពីការប៉ះពាល់របស់ការពិសោធន៍ដ៏សាមញ្ញនេះបានទេ។ មិនមានស្ថានភាពណាមួយដែលអាចបញ្ជាក់បានថា មីក្រូសារពាង្គកាយបានកើតមកក្នុងពិភពលោកដោយគ្មានមេរោគ ដោយគ្មានឪពុកម្តាយដែលស្រដៀងនឹងខ្លួនឯងឡើយ។<ref name="fein" /><ref name=":1" /> === ជំងឺដង្កូវនាង === នៅក្នុងឆ្នាំ 1865 លោកហ្សង់ បាទីស្ត ឌុយម៉ាស ដែលជាគីមីវិទូ សមាជិកព្រឹទ្ធសភា និងជាអតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្ម បានស្នើសុំឱ្យលោកប៉ាស្ទ័រសិក្សាអំពីជំងឺថ្មីមួយដែលកំពុងបំផ្លាញកសិដ្ឋានដង្កូវនាង នៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសបារាំង និងអឺរ៉ុបគឺ ជំងឺពេប្រីន ដែលត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈលើមាត្រដ្ឋានម៉ាក្រូស្កូបដោយចំណុចខ្មៅ និងលើមាត្រដ្ឋានមីក្រូទស្សន៍ដោយ " Cornalia corpuscles"។ លោកប៉ាស្ទ័របានយល់ព្រម និងបានស្នាក់នៅអចិន្ត្រៃយ៍ចំនួនប្រាំដងនៅអាលេចន្លោះថ្ងៃទី 7 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1865 និង 1869។ <ref>"This denomination of ''white-dead'', used by the Abbé de Sauvages and several other writers, is inaccurate; this is why I thought it necessary to add that of ''dead-flats'', vulgarly used in several departments, and which designates very well the state of softness and flaccidity in which the worms dead of this disease are found. " Pierre Hubert Nysten, ''Research on the diseases of silkworms'', Paris, 1808, p. 5, available on [https://books.google.com/books?id=1tRIAAAAIAAJ&pg=PA12 Google Books].</ref> ==== កំហុសដំបូង ==== ពេលមកដល់អាលេ លោកប៉ាស្ទ័របានស្គាល់ជំងឺពេប្រីននិង <ref>"He had known it [= flacherie] for a long time, since his first stay in the South in 1865, where one of the two farms that had served as a starting point departure to his deductions was affected by this disease, at the same time as that of the corpuscles." Émile Duclaux, ''Pasteur, Histoire d'un esprit'', pp. 218–219, available on [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152716/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table|date=26 January 2022}}.</ref> ជាមួយនឹងជំងឺមួយទៀតនៃដង្កូវនាង ដែលគេស្គាល់មុន <ref name=":3" /> ជាងជំងឺ ពេប្រីន៖ ជំងឺ flacherie ឬជំងឺងាប់រាបស្មើ។ ជាតឹកតាង ផ្ទុយពី Quatrefages ដែលបានបង្កើតពាក្យថ្មី ''ថាពេប្រីន''<ref>See account of Quatrefages reproduced in L. Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie'', Paris, 1870, Complete Works of Pasteur, t. 4, p. 27, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f40.table online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152711/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f40.table|date=26 January 2022}}.</ref> លោក ប៉ាស្ទ័របានប្រព្រឹត្តកំហុសដោយជឿថាជំងឺទាំងពីរគឺដូចគ្នា ហើយសូម្បីតែជំងឺភាគច្រើននៃដង្កូវនាងដែលគេស្គាល់រហូតមកដល់ពេលនោះគឺដូចគ្នាបេះបិទ និងជាមួយជំងឺពេប្រីន។ <ref name=":3">"But the cases of association were so frequent, precisely because the disease of the corpuscles was so widespread, that Pasteur had thought that the two conditions were linked to each other and should disappear together. " (Émile Duclaux, ''Pasteur, Histoire d'un esprit'', pp. 218–219, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152716/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table|date=26 January 2022}}.) Pasteur expressed this opinion, in particular in " Nouvelles études sur la maladie des vers à soie ", Comptes rendus de l'Académie des sciences, t. 63 (1866), pp. 126–142: "I am very much inclined to believe that there is no actual disease of silkworms. The disease complained of seems to me to have always existed, but to a lesser degree. (...) Furthermore, I have serious grounds for believing that most of the diseases of the silkworm which have been known for a long time are linked to the one which occupies us, muscardine and, perhaps, grasserie excepted. (p. 136). Available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f136.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152722/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f136.table|date=26 January 2022}}. Same thing in a letter of June 27, 1866, to Dumas: "all the other so-called ancient diseases of the silkworm, minus the ''muscardine'' and perhaps the ''grasserie'', such as the disease of '' motrs -flats'', ''petits'', ''passis'', ''arpians'', are only forms of the actual disease. " (Pasteur, ''Correspondance'', t. 2, p. 265. Quoted by Ph. Decourt, ''Les vérités indésirables'', Paris, 1989, p. 173, and by P. Pinet, ''Pasteur et la phiolosophie'', Paris, 2004, p. 158.</ref> វាគឺនៅក្នុងលិខិតចុះថ្ងៃទី ៣០ ខែមេសា និងថ្ងៃទី ២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៨៦៧ ទៅកាន់ Dumas ដែលគាត់បានធ្វើការបែងចែករវាងជំងឺពេប្រីន និងជំងឺហ្វាឡាសេរី ជាលើកដំបូង។ <ref>"Sur la maladie des vers à soie. Lettre de M. L. Pasteur à M. Dumas", Comptes rendus de l'Académie des sciences, meeting of 3 June 1867, t. 64, p. 1113. Available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3021f/f1122.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407215406/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3021f/f1122.table|date=7 April 2022}}.</ref> គាត់បានប្រព្រឹត្តកំហុសមួយទៀត៖ គាត់បានចាប់ផ្តើមដោយបដិសេធ លក្ខណៈ "បរាសិត" (មីក្រុប) នៃពេប្រីន ដែលអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើន (ជាពិសេស អានធួន បេឆាម) ចាត់ទុកថាបានបង្កើតឡើងយ៉ាងល្អ។ សូម្បីតែកំណត់ចំណាំដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៨៦៦ ដោយ បាលប៊ីយ៉ានី <ref>Balbiani, Balbiani, " Recherches sur les corpuscules de la pébrine et sur leur mode de propagation ", Comptes rendus de l'Académie des Sciences, session of 27 August 1866, vol. 63 (1866), pp. 388–391, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f388.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152715/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f388.table|date=26 January 2022}}. Balbiani begins in this manner: "Among all the contradictory opinions which have been expressed on the nature of the corpuscles of the pébrine, the most debatable, in my opinion, is that which consists in assimilating them to anatomical elements either normal, or more or less altered., or to morbid products such as pus globules, etc. This opinion was refuted more than eight years ago by Professor Lebert (...); but I believe I can also bring, against the way of seeing cited above, more decisive proofs, based on the observation of the phenomena which these corpuscles present in their evolution, phenomena which put beyond doubt their close relationship with the parasitic organisms. known under the name of ''Psorospermia''".</ref> ដែលដំបូងឡើយ ប៉ាស្ទ័រហាក់ដូចជាស្វាគមន៍ដោយពេញចិត្ត ក៏គ្មានប្រសិទ្ធភាពដែរ យ៉ាងហោចណាស់ភ្លាមៗ។ "ប៉ាស្ទ័រយល់ច្រឡំហើយ។ គាត់នឹងផ្លាស់ប្តូរគំនិតរបស់គាត់តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៧"។ <ref>P. Debré, ''Louis Pasteur'', Flammarion, 1994, p. 219. In his ''Études sur la maladie des vers à soie'' (''Studies on silkworm disease''), published in 1870 (Pasteur's Complete Works, vol. 4, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599 Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152720/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599|date=26 January 2022}}), Pasteur reports that he consulted Leydig on the question of the living nature of corpuscles. (One of his letters to Leydig is from December 1866.) He admits that "in substance" he adopted the opinions of Leydig and Balbiani, but he contradicts them on the question of the mode of formation of the corpuscles (pp. 135, 137 and 138). In 1884, Balbiani will examine Pasteur's theory on the development of corpuscles and will conclude as follows: "I believe that it is useless to dwell any longer on the observations of M. Pasteur, which I think I can characterize with a single word by saying that their author proves in it how little he is familiar with the researches of biology. But with this reservation, I do justice to his work, which has rendered sericulture farmers a real service by enabling them to recognize a healthy seed from a diseased seed. " (G. Balbiani, ''Leçons sus les sporozoaires'', Paris, 1884, pp. 160–163, [[iarchive:leonssurlesspo00balb|online.]]) On Pasteur's errors in the study of silkworms and his own judgment on these errors, see Richard Moreau, "Le dernier pli cacheté de Louis Pasteur à l'Académie des sciences", La vie des sciences, ''Comptes rendus'', série générale, t. 6, 1989, n° 5, pp. 403–434, [https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_pdf/Plis_07_1869.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220130215818/https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_pdf/Plis_07_1869.pdf|date=30 January 2022}}.</ref> ==== ជ័យជម្នះលើពេប្រីន ==== នៅពេលដែលលោកប៉ាស្ទ័រមិនទាន់យល់ពីមូលហេតុនៃមេរោគពេប្រីននៅឡើយ លោកបានផ្សព្វផ្សាយដំណើរការដ៏មានប្រសិទ្ធភាពមួយដើម្បីបញ្ឈប់ការឆ្លងមេរោគ៖ គំរូនៃមេរោគគ្រីសាលីសត្រូវបានជ្រើសរើស ពួកវាត្រូវបានកំទេច ហើយកោសិកាត្រូវបានស្វែងរកនៅក្នុងកម្ទេចកម្ទី។ ប្រសិនបើសមាមាត្រនៃកោសិកាដង្កូវនៅក្នុងគំរូមានកម្រិតទាបខ្លាំង បន្ទប់នេះត្រូវបានចាត់ទុកថាល្អសម្រាប់ការបន្តពូជ។ <ref>Louis Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie''; Œuvres complètes, t. 4, pp. 166–167, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f195.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152711/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f195.table|date=26 January 2022}}.</ref> វិធីសាស្រ្តនៃការតម្រៀប "គ្រាប់" (ស៊ុត) នេះគឺស្រដៀងនឹងវិធីសាស្រ្តដែលលោកអូស៊ីម៉ូបានស្នើឡើងកាលពីប៉ុន្មានឆ្នាំមុន ប៉ុន្តែការសាកល្បងមិនទាន់មានលទ្ធផលច្បាស់លាស់នៅឡើយទេ។ <ref>Pasteur mentions Osimo's ideas in Louis Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie'', Œuvres complètes, t. 4, pp. 38–39, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f57.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152724/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f57.table|date=26 January 2022}}. Summarizing a development by Émile Duclaux (Émile Duclaux, ''Pasteur, histoire d'un esprit'', Sceaux, 1896, p. 198, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148 /bpt6k764468/f203.notice Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706205222/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148|date=6 July 2007}}), P. Debré wrote that Pasteur was "led to propose a seed sorting method almost identical to that recommended a few years earlier by Orcino [read: Osimo]. If the latter had failed, asserts Pasteur, it was through a lack of confidence; which, of course, is not his case. " P. Debré, ''Louis Pasteur'', Flammarion, 1994, p. 210.</ref> តាមរយៈដំណើរការនេះ លោកប៉ាស្ទ័របានទប់ស្កាត់មេរោគពេប្រីនហើយបានជួយសង្គ្រោះឧស្សាហកម្មសូត្រមួយចំនួនធំនៅក្នុងសេវេន។ <ref>Elie Reynier, ''La soie en Vivarais'', 1921, [http://www.nemausensis.com/ardeche/soie/LaMaladie.htm online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220104215910/http://www.nemausensis.com/ardeche/soie/LaMaladie.htm|date=4 January 2022}}.</ref> ==== ទប់ទល់ហ្វាឡាសេរី ==== [[ឯកសារ:Pasteur_by_Lafon_1883.jpg|រូបភាពតូច|រូបភាពរបស់លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ ដោយ François Lafon (1883)]] នៅឆ្នាំ 1878 នៅឯ ''សន្និសីទអន្តរជាតិសឺរីកូល'' ប៉ាស្ទ័របានទទួលស្គាល់ថា "ប្រសិនបើជំងឺពេប្រីនត្រូវជម្នះ ជំងឺហ្វាឡាសេរីនៅតែបង្កការបំផ្លិចបំផ្លាញ"។ គាត់បានសន្មតថាការបន្តនៃជំងឺហ្វាឡាសេរី គឺដោយសារតែកសិករមិនបានស្តាប់តាមដំបូន្មានរបស់គាត់។ <ref>(''Comptes rendus sténographiques du Congrès international séricicole, tenu à Paris du 5 au 10 septembre 1878''; Paris, 1879, pp. 27–38. ''Œuvres complètes'' of Pasteur, t. 4, pp. 698–713, spec. 699 and 713; available on [http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599.image.f746.langEN.tableDesMatieres Gallica] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130801101453/http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599.image.f746.langEN.tableDesMatieres|date=1 August 2013}}.</ref> នៅឆ្នាំ 1884 លោកបាលប៊ីយ៉ានី ដែលមិនអើពើនឹងតម្លៃទ្រឹស្តីនៃការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រលើជំងឺដង្កូវនាង បានទទួលស្គាល់ថាដំណើរការជាក់ស្តែងរបស់គាត់បានដោះស្រាយការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃពេប្រីន ប៉ុន្តែបានបន្ថែមថាលទ្ធផលនេះទំនងជាត្រូវបានទប់ទល់ដោយការវិវត្តនៃហ្វាឡាសេរី ដែលមិនសូវស្គាល់ និងពិបាកការពារជាង។ ទោះបីជាលោកប៉ាស្ទ័រ ទទួលបានជោគជ័យប្រឆាំងនឹងពេប្រីនក៏ដោយ ក៏ការចិញ្ចឹមសត្វសេរីវូបនីយកម្មរបស់បារាំងមិនត្រូវបានសង្គ្រោះពីការខូចខាតទេ។ (សូមមើល [[:fr:Sériciculture]] នៅក្នុងវិគីភីឌាបារាំង។) === ភាពស៊ាំ និងការចាក់វ៉ាក់សាំង === ==== ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ==== ការងារដំបូងរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ លើការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងគឺលើ ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ។ លោកបានទទួលគំរូបាក់តេរី (ក្រោយមកហៅថា ''Pasteurella multocida'' យកតាមឈ្មោះរបស់គាត់) ពីលោកហេនរី តូសង់ ។ <ref name="Plotkin pp. 35-36">{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|isbn=978-1-4419-1339-5|pages=35–36|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA39}}</ref> ដោយហេតុថាមិនអាចធ្វើការពិសោធន៍ដោយខ្លួនឯងបានដោយសារតែជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលក្នុងឆ្នាំ 1868 <ref name="Pasteur and his work">{{Cite book|title=Pasteur and his work|date=1922|location=New York}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើជំនួយការរបស់លោកគឺលោកអេមីល រួ និងលោកសាល ហ្សង់ប៊ែរឡង់។ ការងារជាមួយជំងឺអាសន្នរោគមាន់ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមក្នុងឆ្នាំ 1877 ហើយនៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោករួ អាចរក្សាការបណ្តុះមេរោគឱ្យថេរបាន ដោយប្រើទឹកចិញ្ចឹមមេរោគ ។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Barranco|first=Caroline|date=28 September 2020|title=The first live attenuated vaccines|url=https://www.nature.com/articles/d42859-020-00008-5|journal=Nature Milestones|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802072726/https://www.nature.com/articles/d42859-020-00008-5|archive-date=2 August 2021|accessdate=30 April 2021}}</ref> ដូចដែលបានកត់ត្រាក្រោយ ដោយលោកប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រារបស់លោកក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1880 <ref>{{Cite journal|last=Murnane|first=John P|last2=Probert|first2=Rebecca|date=25 August 2024|title=The relationship between Rose Anna Shedlock (c1850-1878) and Emile Roux (1853-1933)|journal=Journal of Medical Biography|volume=online first|issue=2|pages=168–175|doi=10.1177/09677720241273568|pmc=12056263|pmid=39183561|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Vaccination: a History|date=2011|location=Esher, United Kingdom}}</ref> ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ 1879 ដោយត្រូវបានពន្យារពេលក្នុងការត្រឡប់ទៅមន្ទីរពិសោធន៍វិញដោយសារតែពិធីមង្គលការរបស់កូនស្រី និងសុខភាពមិនរឹងមាំ លោកបានណែនាំលោករួ ចាប់ផ្តើមបណ្តុះមេរោគអាសន្នរោគមាន់ថ្មីមួយ ដោយប្រើបាក់តេរីដែលដកចេញពីការបណ្តុះចាស់ដែលត្រូវបានទុកចោលតាំងពីខែកក្កដាមក។ មាន់ពីរក្បាលដែលត្រូវបានចាក់វ៉ាក់សាំងថ្មីនេះបានបង្ហាញរោគសញ្ញាមួយចំនួននៃការឆ្លងមេរោគ ប៉ុន្តែជំនួសឱ្យការឆ្លងមេរោគនេះបណ្តាលឱ្យស្លាប់ដូចធម្មតា មាន់ទាំងនោះបែរេជាបានជាសះស្បើយទាំងស្រុង។ បន្ទាប់ពីការភ្ញាស់មេរោគបន្ថែមទៀតរយៈពេល 8 ថ្ងៃទៀត រួបានចាក់វ៉ាក់សាំងលើមាន់ពីរក្បាលដដែលម្តងទៀត។ ដូចដែលបានកត់សម្គាល់ដោយប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រាក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1880 ហើយផ្ទុយពីកំណត់ត្រាមួយចំនួន លើកនេះមាន់បានងាប់។ ដូច្នេះ ទោះបីជាបាក់តេរីដែលចុះខ្សោយមិនផ្តល់ភាពស៊ាំក៏ដោយ ការពិសោធន៍ទាំងនេះបានផ្តល់តម្រុយសំខាន់ៗអំពីរបៀបដែលបាក់តេរីអាចចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍។ ជាលទ្ធផល នៅពេលដែលប៉ាស្ទ័រត្រឡប់ទៅមន្ទីរពិសោធន៍វិញ អារម្មណ៍នៃការស្រាវជ្រាវគឺផ្តោតលើការបង្កើតវ៉ាក់សាំងតាមរយៈភាពចុះខ្សោយ។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៨០ ប៉ាស្ទ័រ បានបង្ហាញលទ្ធផលរបស់គាត់ទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ក្រោមចំណងជើងថា " ''Sur les maladies virulentes et en particulier sur la maladie appelée vulgairement choléra des poules (ស្តីអំពីជំងឺកាចសាហាវនានា និងជាពិសេសគឺជំងឺដែលគេតែងតែហៅថា អាសន្នរោគមាន់)''" ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិរបស់បណ្ឌិត្យសភា ( ''Comptes-Rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des Sciences'' )។ គាត់បានសន្មតថា បាក់តេរីត្រូវបានចុះខ្សោយដោយសារការប៉ះពាល់ជាមួយអុកស៊ីសែន។ <ref name="Plotkin pp. 35-36">{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|isbn=978-1-4419-1339-5|pages=35–36|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA39}}</ref> លោកបានពន្យល់ថា បាក់តេរីដែលរក្សាទុកក្នុងធុងបិទជិតមិនដែលបាត់បង់កម្រិតកាចសាហាវរបស់វាឡើយ ហើយមានតែបាក់តេរីដែលប៉ះនឹងខ្យល់ក្នុងមជ្ឈដ្ឋានចិញ្ចឹមមេរោគ ដែលអាចប្រើជាវ៉ាក់សាំង។ ប៉ាស្ទ័របានណែនាំពាក្យថា "ការបន្ថយ" សម្រាប់ការចុះខ្សោយនៃភាពកាចសាហាវនេះ ដូចដែលគាត់បានធ្វើបទបង្ហាញនៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភា ដោយនិយាយថា៖  យើងអាចបន្ថយភាពកាចសាហាវរបស់មេរោគ ដោយផ្លាស់ប្តូរវិធីសាស្ត្រនៃការចិញ្ចឹម។ នេះជាចំណុចសំខាន់នៃប្រធានបទរបស់ខ្ញុំ។ ខ្ញុំសូមអំពាវនាវដល់សភា កុំឲ្យរិះគន់ចំពោះការជឿជាក់លើនីតិវិធីរបស់ខ្ញុំ ដែលអាចអនុញ្ញាតឲ្យខ្ញុំកំណត់ការបន្ថយកម្លាំងរបស់មេរោគ ដើម្បីរក្សាឯករាជ្យនៃការសិក្សារបស់ខ្ញុំ និងធានាឲ្យមានការរីកចម្រើនកាន់តែប្រសើរ… [នៅចុងបញ្ចប់] ខ្ញុំចង់បញ្ជាក់ដល់សភាថា មានផលវិបាកសំខាន់ពីរដែលកើតចេញពីព័ត៌មានដែលបានបង្ហាញ៖ ការមានសេចក្តីសង្ឃឹមក្នុងការចិញ្ចឹមមេរោគទាំងអស់ និងការរកវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺឆ្លងទាំងអស់ ដែលបានបង្កការលំបាកជាបន្តបន្ទាប់ដល់មនុស្សជាតិ ហើយក៏ជាបន្ទុកធំដល់វិស័យកសិកម្ម និងការចិញ្ចឹមសត្វផងដែរ។ តាមពិតទៅ វ៉ាក់សាំងរបស់ប៉ាស្ទ័រប្រឆាំងនឹងជំងឺអាសន្នរោគមាន់មិនបានបង្កើតភាពស៊ាំជាប់លាប់ទេ ហើយក្រោយមកត្រូវបានបង្ហាញថាគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ ==== ជំងឺអែនទ្រែត ==== បន្ទាប់ពីលទ្ធផលនៃជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ប៉ាស្ទ័របានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចាក់វ៉ាក់សាំងដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ដើម្បីបង្កើតវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺអែនទ្រែត ដែលប៉ះពាល់ដល់សត្វពាហនៈ ។ នៅឆ្នាំ 1877 ប៉ាស្ទ័រធ្លាប់បានដឹកនាំមន្ទីរពិសោធន៍ឱ្យបណ្តុះបណ្តាលបាក់តេរីពីឈាមរបស់សត្វដែលឆ្លងមេរោគ បន្ទាប់ពីការរកឃើញបាក់តេរីដោយលោករូបឺត ខុក។ [[ឯកសារ:Albert_Edelfelt_-_Louis_Pasteur_-_1885.jpg|រូបភាពតូច|''លោក ល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់'' គូរដោយ A. Edelfeldt ក្នុងឆ្នាំ 1885]] នៅពេលដែលសត្វបានឆ្លងមេរោគ ជំងឺអែនទ្រែតកើតឡើង ដែលបង្ហាញថាបាក់តេរីជាមូលហេតុនៃជំងឺនេះ។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=123–125|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/122/mode/2up}}</ref> សត្វពាហនៈជាច្រើនក្បាលកំពុងស្លាប់ដោយសារជំងឺអែនទ្រែតនៅក្នុង "វាលស្រែត្រូវបណ្តាសា"។ <ref name="Schwartz">{{Cite journal|last=Schwartz|first=M.|year=2001|title=The life and works of Louis Pasteur|journal=Journal of Applied Microbiology|volume=91|issue=4|pages=597–601|doi=10.1046/j.1365-2672.2001.01495.x|pmid=11576293|doi-access=}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រត្រូវបានគេប្រាប់ថា ចៀមដែលស្លាប់ដោយសារជំងឺអែនទ្រែតត្រូវបានកប់នៅក្រោមវាលស្រែ។ លោកប៉ាស្ទ័រគិតថា ប្រហែលជាជន្លេននាំយកបាក់តេរីមកលើផ្ទៃដី។ លោកបានរកឃើញបាក់តេរីអែនទ្រែតនៅក្នុងលាមករបស់ជន្លេន ដែលបង្ហាញថាលោកនិយាយពិតជាត្រឹមត្រូវ។ <ref name="Schwartz" /> លោកបានប្រាប់កសិករកុំឱ្យកប់សត្វងាប់នៅក្រោមវាលស្រែ។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|pages=303–305|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n323/mode/2up}}</ref> ចំណាប់អារម្មណ៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រ ក្នុងការបង្កើតវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺអែនទ្រែតត្រូវបានជំរុញយ៉ាងខ្លាំងនៅនៅថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1880 លោកហេនរី ប៊ូលី បានអានរបាយការណ៍មួយពី លោកហេនរី តូសង់ ដែលជាគ្រូពេទ្យវះកាត់សត្វ ដែលមិនមែនជាសមាជិកនៃបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង នៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង។ លោកតូសង់បានបង្កើតវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតដោយសម្លាប់បាក់តេរីដោយកំដៅនៅសីតុណ្ហភាព 55 អង្សាសេ។&nbsp;°C អស់រយៈពេល 10 នាទី។ គាត់បានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់គាត់លើសត្វឆ្កែចំនួន 8 ក្បាល និងចៀមចំនួន 11 ក្បាលដែលបន្ទាប់ពីចាក់វ៉ាក់សាំង ពាក់កណ្តាលបានងាប់។ វាមិនមែនជាជោគជ័យដ៏អស្ចារ្យនោះទេ។ ពេលឮដំណឹងនេះ លោកប៉ាស្ទ័រ បានសរសេរទៅកាន់វិទ្យាស្ថានភ្លាមៗថា គាត់មិនអាចជឿថាវ៉ាក់សាំងងាប់នឹងដំណើរការបានទេ ហើយការអះអាងរបស់លោកតូសង់ "បានបដិសេធរាល់គំនិតទាំងអស់ដែលខ្ញុំមានលើវីរុស វ៉ាក់សាំង។ល។" បន្ទាប់ពីការរិះគន់របស់លោកប៉ាស្ទ័រ លោកតូសង់ បានប្តូរទៅប្រើ អាស៊ីតកាបូលិក (ភេណុល) ដើម្បីសម្លាប់បាក់តេរី អែនទ្រែត ហើយបានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងលើចៀមនៅខែសីហា ឆ្នាំ 1880។ លោកប៉ាស្ទ័រ គិតថាវ៉ាក់សាំងស្លាប់ប្រភេទនេះមិនគួរមានប្រសឹទ្ធភាពទេ ព្រោះគាត់ជឿថាបាក់តេរីដែលចុះខ្សោយបានប្រើប្រាស់សារធាតុចិញ្ចឹមបាក់តេរីត្រូវការ ដើម្បីលូតលាស់។ គាត់គិតថា ការធ្វើឱ្យបាក់តេរីរងអុកស៊ីតកម្ម នៅពេលដែលវាត្រូវបានទុកចោលក្នុងមជ្ឈដ្ឋានចិញ្ចឹមមេរោគក្នុងរយៈពេលយូរ បានធ្វើឱ្យកម្រិតកាចសាហាវរបស់វាថយចុះ <ref>{{Cite book|last1=Tizard|first1=Ian|editor1-last=Schultz|editor1-first=Ronald D.|title=Veterinary Vaccines and Diagnostics|date=1998|publisher=Academic Press|pages=12–14|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i4s1YpGVFB8C&pg=PA12|chapter=Grease, Anthraxgate, and Kennel Cough: A Revisionist History of Early Veterinary Vaccines|isbn=978-0-08-052683-6}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របានរកឃើញថា បាក់តេរីអែនទ្រែតមិនងាយចុះខ្សោយដោយការបណ្ដុះក្នុងខ្យល់ទេ ព្រោះវាផលិតស្ប៉ - មិនដូចបាក់តេរីអាសន្នរោគមាន់ទេ។ នៅដើមឆ្នាំ 1881 មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកបានរកឃើញថា បាក់តេរីអែនទ្រែតកំពុងលូតលាស់នៅសីតុណ្ហភាពប្រហែល 42...&nbsp;°C បានធ្វើឱ្យពួកវាមិនអាចផលិតស្ប៉បាន <ref name="Bazin p. 196">{{Cite book|last1=Bazin|first1=Hervé|title=Vaccinations: a History: From Lady Montagu to Jenner and genetic engineering|date=2011|publisher=John Libbey Eurotext|isbn=978-2-7420-1344-9|pages=196–197|url=https://books.google.com/books?id=IC8QBAAAQBAJ&pg=PA196}}</ref> ហើយគាត់បានពិពណ៌នាអំពីវិធីសាស្ត្រនេះនៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែកុម្ភៈ។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=L.|last2=Chamberland|first2=C.|last3=Roux|first3=E.|year=1881|title=Le vaccin de charbon|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7351t/f665.item.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.langFR.zoom|journal=Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l'Académie des Sciences|language=fr|volume=92|pages=666–668|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304201227/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7351t/f665.item.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.langFR.zoom|archive-date=4 March 2017|accessdate=4 March 2017}}</ref> នៅថ្ងៃទី ២១ ខែមីនា ទោះបីជាលទ្ធផលមិនស៊ីសង្វាក់គ្នាក៏ដោយ គាត់បានប្រកាសពីការចាក់វ៉ាក់សាំងលើចៀមដោយជោគជ័យ។ ចំពោះដំណឹងនេះ ពេទ្យសត្វអ៊ីប៉ូលីត រ៉ូស៊ីញូលបានស្នើឱ្យ Société d'agriculture de Melun រៀបចំការពិសោធន៍មួយដើម្បីសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់ប៉ាស្ទ័រ។ ប៉ាស្ទ័របានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទទួលយកបញ្ហាប្រឈមនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែមេសា។ ជំនួយការរបស់ប៉ាស្ទ័រ គឺ រួនិង ដែលត្រូវបានចាត់តាំងភារកិច្ចធ្វើការសាកល្បង មានការព្រួយបារម្ភអំពីភាពមិនគួរឱ្យទុកចិត្តនៃវ៉ាក់សាំងដែលបានចុះខ្សោយ ដូច្នេះហ្សង់ប៊ែរឡង់ បានរៀបចំវ៉ាក់សាំងជំនួសដោយសម្ងាត់ដោយប្រើសារធាតុគីមីធ្វើឱ្យអសកម្ម។ <ref name="Geison1995">{{Cite book|title=The Private Science of Louis Pasteur|year=1995|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-01552-1|url=http://press.princeton.edu/titles/5670.html|archive-date=26 October 2014}}</ref> ដោយមិនបានបង្ហាញពីវិធីសាស្ត្ររបស់ពួកគេក្នុងការរៀបចំវ៉ាក់សាំងដល់នរណាម្នាក់ក្រៅពីប៉ាស្ទ័រ លោករួ និងហ្សង់ប៊ែរឡង់ បានធ្វើការពិសោធន៍ជាសាធារណៈនៅខែឧសភានៅ Pouilly-le-Fort។ <ref name="Geison1995" /> ចៀមចំនួន ៥៨ ក្បាល ពពែ ២ ក្បាល និងសត្វពាហនៈចំនួន ១០ ក្បាល ត្រូវបានប្រើប្រាស់ ដែលពាក់កណ្តាលត្រូវចាក់វ៉ាក់សាំងនៅថ្ងៃទី ៥ និង ១៧ ខែឧសភា។ ខណៈពេលដែលពាក់កណ្តាលទៀតមិនត្រូវបានព្យាបាល។ <ref name=":2">{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|last2=Chamberland|last3=Roux|year=2002|title=Summary report of the experiments conducted at Pouilly-le-Fort, near Melun, on the anthrax vaccination, 1881.|journal=The Yale Journal of Biology and Medicine|volume=75|issue=1|pages=59–62|pmc=2588695|pmid=12074483}}</ref> នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា លោករួ និងលោកហ្សង់ប៊ែរឡង់បានចាក់មេរោគអែនទ្រែតថ្មីៗដ៏កាចសាហាវដល់សត្វទាំងនោះ។ លទ្ធផលផ្លូវការត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ និងវិភាគនៅថ្ងៃទី ២ ខែមិថុនា នៅចំពោះមុខទស្សនិកជនជាង ២០០ នាក់ ដោយមានលោកប៉ាស្ទ័រផ្ទាល់ចូលរួម។ លទ្ធផលគឺដូចដែលលោកប៉ាស្ទ័រ បានព្យាករណ៍យ៉ាងក្លាហានថា៖ "ខ្ញុំបានសន្និដ្ឋានថាគោចំនួន ៦ ក្បាលដែលទទួលវ៉ាក់សាំងនឹងមិនឈឺធ្ងន់ទេ ខណៈដែលគោចំនួន ៤ ក្បាលដែលមិនបានទទួលវ៉ាក់សាំងនឹងងាប់ ឬយ៉ាងហោចណាស់ក៏ឈឺជាដំណំដែរ"។ <ref name=":2" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ចៀម និងពពែដែលចាក់វ៉ាក់សាំងទាំងអស់នៅរស់រានមានជីវិត ខណៈដែលគោដែលមិនបានចាក់វ៉ាក់សាំងបានងាប់ ឬកំពុងស្លាប់នៅចំពោះមុខទស្សនិកជន។ <ref>{{Cite journal|last=Smith|first=Kendall A.|year=2005|title=Wanted, an Anthrax vaccine: Dead or Alive?|journal=Medical Immunology|volume=4|issue=1|doi=10.1186/1476-9433-4-5|pmc=1087873|pmid=15836780|doi-access=free}}</ref> របាយការណ៍របស់លោកទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងនៅថ្ងៃទី ១៣ ខែមិថុនា បានសន្និដ្ឋានថា៖  ដោយការមើលអ្វីៗទាំងអស់ពីទស្សនៈវិទ្យាសាស្ត្រ ការអភិវឌ្ឍន៍វ៉ាក់សាំងប្រឆាំងជំងឺអែនទ្រែត គឺជាការរីកចម្រើនដ៏សំខាន់លើសពីវ៉ាក់សាំងដំបូងដែលជេនណឺរបានបង្កើត ព្រោះវ៉ាក់សាំងនោះមិនដែលត្រូវទទួលបានតាមរយៈការពិសោធន៍ឡើយ។ លោកប៉ាស្ទ័រ មិនបានបង្ហាញដោយផ្ទាល់ពីរបៀបដែលគាត់រៀបចំវ៉ាក់សាំងដែលប្រើនៅ Pouilly-le-Fort នោះទេ។ <ref>{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|publisher=Springer|isbn=978-1-4419-1339-5|pages=37–38|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA37}}</ref> <ref name="Bazin p. 196">{{Cite book|last1=Bazin|first1=Hervé|title=Vaccinations: a History: From Lady Montagu to Jenner and genetic engineering|date=2011|publisher=John Libbey Eurotext|isbn=978-2-7420-1344-9|pages=196–197|url=https://books.google.com/books?id=IC8QBAAAQBAJ&pg=PA196}}</ref> ទោះបីជារបាយការណ៍របស់គាត់បានបង្ហាញថាវាជា "វ៉ាក់សាំងរស់" ក៏ដោយ <ref name=":2">{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|last2=Chamberland|last3=Roux|year=2002|title=Summary report of the experiments conducted at Pouilly-le-Fort, near Melun, on the anthrax vaccination, 1881.|journal=The Yale Journal of Biology and Medicine|volume=75|issue=1|pages=59–62|pmc=2588695|pmid=12074483}}</ref> សៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់បង្ហាញថាគាត់ពិតជាបានប្រើវ៉ាក់សាំងសម្លាប់ ដោយប៉ូតាស្យូមឌីក្រូម៉ាត ដូចដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយហ្សង់ប៊ែរឡង់ដែលស្រដៀងនឹងវិធីសាស្ត្ររបស់តូសង់។ <ref name="Giese">{{Cite book|title=Molecular Vaccines: From Prophylaxis to Therapy|date=2013|publisher=Springer|isbn=978-3-7091-1419-3|page=4|url=https://books.google.com/books?id=CLm8BAAAQBAJ&pg=PA4}}</ref> <ref name="cohn">{{Cite web |last=Cohn, David V |date=18 December 2006 |title=Pasteur |url=http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323234134/http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |archive-date=23 March 2017 |access-date=2 December 2007 |publisher=University of Louisville |quote=Fortunately, Pasteur's colleagues Chamberland and Roux followed up the results of a research physician Jean-Joseph-Henri Toussaint, who had reported a year earlier that carbolic-acid/heated anthrax serum would immunize against anthrax. These results were difficult to reproduce and discarded although, as it turned out, Toussaint had been on the right track. This led Pasteur and his assistants to substitute an anthrax vaccine prepared by a method similar to that of Toussaint and different from what Pasteur had announced.}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Loir, A|title=Le mouvement sanitaire|year=1938|pages=18, 160}}</ref> គំនិតនៃទម្រង់ខ្សោយនៃជំងឺដែលបណ្តាលឱ្យមានភាពស៊ាំទៅនឹងកំណែសាហាវមិនមែនជារឿងថ្មីទេ។ នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាយូរមកហើយសម្រាប់ ជំងឺអុតស្វាយ ។ ការចាក់វ៉ាក់សាំងជាមួយជំងឺអុតស្វាយ ( variolation ) ត្រូវបានគេដឹងថាបណ្តាលឱ្យមានជំងឺដែលមិនសូវធ្ងន់ធ្ងរ និងកាត់បន្ថយអត្រាមរណភាពយ៉ាងខ្លាំង បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំងឺដែលទទួលបានដោយធម្មជាតិ។ <ref>{{Cite book|title=Vaccines: A Biography|date=2009|isbn=978-1-4419-1108-7|page=10|url=https://books.google.com/books?id=ewdL8ilILZAC&pg=PA10}}</ref> លោកជេនណឺរក៏បានសិក្សាអំពីការចាក់វ៉ាក់សាំងដោយប្រើវីរុសអុតស្វាយ (''vaccinia'') ដើម្បីផ្តល់ភាពស៊ាំឆ្លងដល់ជំងឺអុតស្វាយនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៧៩០ ហើយនៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨០០ ការចាក់វ៉ាក់សាំងបានរីករាលដាលដល់ភាគច្រើននៃអឺរ៉ុប។ <ref>{{Cite book|title=Vaccinations: a History: From Lady Montagu to Jenner and genetic engineering|date=2011|isbn=978-2-7420-1344-9|pages=66–67, 82|url=https://books.google.com/books?id=IC8QBAAAQBAJ&pg=PA66}}</ref> ភាពខុសគ្នារវាងការចាក់វ៉ាក់សាំងជំងឺអុតស្វាយ និងការចាក់វ៉ាក់សាំង ជំងឺអែនទ្រែត ឬ ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ គឺថាជំងឺពីរប្រភេទចុងក្រោយនេះ សារពាង្គកាយត្រូវបានចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិត ដូច្នេះទម្រង់ខ្សោយដោយធម្មជាតិនៃសារពាង្គកាយមិនចាំបាច់រកទេ។ <ref name="Giese">{{Cite book|title=Molecular Vaccines: From Prophylaxis to Therapy|date=2013|publisher=Springer|isbn=978-3-7091-1419-3|page=4|url=https://books.google.com/books?id=CLm8BAAAQBAJ&pg=PA4}}</ref> ការអភិវឌ្ឍរបស់ប៉ាស្ទ័រលើភ្នាក់ងារបង្ករោគដែលចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតបានអភិវឌ្ឍការងារក្នុងជំងឺឆ្លង ហើយគាត់បានដាក់ឈ្មោះទូទៅថា " [[វ៉ាក់សាំង]] " សម្រាប់ជំងឺដែលចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតទាំងនេះ ជាកិត្តិយសនៃការរកឃើញរបស់ជេនណឺរ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=332|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n351/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1876 លោករូបឺត ខុក បានបង្ហាញថា ''បាក់តេរី Bacillus anthracis'' បណ្តាលឱ្យមានជំងឺអែនទ្រែត។ <ref name="De Paolo">{{Cite book|last1=De Paolo|first1=Charles|title=Epidemic Disease and Human Understanding: A Historical Analysis of Scientific and Other Writings|date=2006|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-2506-8|pages=103, 111–114|url=https://books.google.com/books?id=Xcz7Y9qVGQMC&pg=PA103}}</ref> នៅក្នុងឯកសាររបស់គាត់ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយរវាងឆ្នាំ 1878 និង 1880 លោកប៉ាស្ទ័រ បានលើកឡើងតែការងាររបស់ខុកនៅក្នុងលេខយោងប៉ុណ្ណោះ។ លោកខុកបានជួបលោកប៉ាស្ទ័រ នៅឯ សមាជវេជ្ជសាស្ត្រអន្តរជាតិ លើកទីប្រាំពីរ​ ក្នុងឆ្នាំ 1881។ ពីរបីខែក្រោយមក លោកខុកបានសរសេរថា លោកប៉ាស្ទ័របានប្រើប្រាស់ការបណ្តុះមេរោគដែលមិនបរិសុទ្ធ ហើយក៏បានប្រព្រឹត្តកំហុសមួយចំនួនផងដែរ។ នៅឆ្នាំ 1882 លោកប៉ាស្ទ័រ បានឆ្លើយតបទៅលោកខុក នៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយ ដែលលោកខុក បានឆ្លើយតបយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ <ref name="ullmann">{{Cite journal|last=Ullmann|first=Agnes|date=August 2007|title=Pasteur-Koch: Distinctive Ways of Thinking about Infectious Diseases|url=http://www.asm.org/index.php/component/content/article/114-unknown/unknown/4469-pasteur-koch-distinctive-ways-of-thinking-about-infectious-diseases|journal=Microbe|volume=2|issue=8|pages=383–387|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510103839/http://www.asm.org/index.php/component/content/article/114-unknown/unknown/4469-pasteur-koch-distinctive-ways-of-thinking-about-infectious-diseases|archive-date=10 May 2016|accessdate=12 December 2007}}</ref> លោកខុកបាននិយាយថា លោកប៉ាស្ទ័រ បានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់គាត់លើសត្វដែលមិនសមរម្យ ហើយការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រមិនស្របជាវិទ្យាសាស្ត្រត្រឹមត្រូវទេ។ <ref name="Ligon">{{Cite journal|last=Ligon|first=B. Lee|year=2002|title=Biography: Louis Pasteur: A controversial figure in a debate on scientific ethics|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|volume=13|issue=2|pages=134–141|doi=10.1053/spid.2002.125138|pmid=12122952}}</ref> នៅឆ្នាំ 1882 លោកខុក បានសរសេរសៀវភៅ "On the Anthrax Inoculation" ដែលគាត់បានបដិសេធការសន្និដ្ឋានជាច្រើនរបស់ប៉ាស្ទ័រអំពីជំងឺអែនទ្រែត និងបានរិះគន់លោកប៉ាស្ទ័រ ចំពោះការរក្សាវិធីសាស្រ្តរបស់គាត់ជាសម្ងាត់ លោតទៅរកការសន្និដ្ឋាន និងមិនច្បាស់លាស់។ នៅឆ្នាំ 1883 ប៉ាស្ទ័របានសរសេរថា គាត់បានបណ្ដុះបាក់តេរីតាមរបៀបស្រដៀងគ្នាទៅនឹងការពិសោធន៍ដំណើរការផ្អាប់ ដ៏ជោគជ័យរបស់គាត់ ហើយថាខុក បានបកស្រាយស្ថិតិខុស ហើយមិនអើពើនឹងការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រលើដង្កូវនាង។ <ref name="De Paolo" /> ==== ជំងឺអេរីស៊ីប៉េឡាជ្រូក ==== នៅឆ្នាំ 1882 លោកប៉ាស្ទ័រ បានបញ្ជូនជំនួយការរបស់គាត់ លោកល្វីស៍ ធ្វីល្យ័រ ទៅកាន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសបារាំង ដោយសារតែការរីករាលដាលនៃជំងឺអេរីស៊ីប៉េឡាជ្រូក ។ <ref>{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|isbn=978-1-4419-1339-5|page=39|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA39}}</ref> លោកធ្វីល្យ័របានកំណត់អត្តសញ្ញាណបាក់តេរីដែលបណ្តាលឱ្យមានជំងឺនេះនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1883។ <ref name="Berche">{{Cite journal|last=Berche|first=P.|year=2012|title=Louis Pasteur, from crystals of life to vaccination|journal=Clinical Microbiology and Infection|volume=18|issue=s5|pages=1–6|doi=10.1111/j.1469-0691.2012.03945.x|pmid=22882766|doi-access=free}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រនិងលោកធ្វីល្យ័រ បានបង្កើនភាពសាហាវរបស់បាក់តេរី បន្ទាប់ពីចម្លងវាតាមរយៈសត្វព្រាប។ បន្ទាប់មកពួកគេបានចម្លងបាក់តេរីតាមរយៈទន្សាយ ធ្វើឱ្យវាចុះខ្សោយ និងទទួលបានវ៉ាក់សាំង។ លោកប៉ាស្ទ័រ និងលោកធ្វីល្យ័របានពិពណ៌នាបាក់តេរីនេះមិនត្រឹមត្រូវថាជារាងលេខប្រាំបី។ លោករួបានពិពណ៌នាបាក់តេរីនេះថាមានរាងដូចដំបងនៅឆ្នាំ 1884។ <ref>{{Cite book|title=Vaccination: A History|date=2011|isbn=978-2-7420-0775-2|page=211|url=https://books.google.com/books?id=orjaA_7sYZQC&pg=PA211}}</ref> ==== ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ==== [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Vanity_Fair_8_January_1887.jpg|រូបភាពតូច|មានចំណងជើងថា " Hydrophobia " ជារូបកំប្លែងរបស់ប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងទស្សនាវដ្តី ''Vanity Fair'' នៅទីក្រុងឡុងដ៍ ខែមករា ឆ្នាំ 1887 <ref>{{Cite web |title=959.025 {{!}} Collections Online |url=https://collections.thackraymuseum.co.uk/object-959-025 |access-date=29 May 2024 |website=collections.thackraymuseum.co.uk}}</ref>]] មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របានផលិតវ៉ាក់សាំងដំបូងសម្រាប់ ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ដោយប្រើវិធីសាស្ត្របង្កើតឡើងដោយជំនួយការគឺ លោករួ<ref name="Geison1995">{{Cite book|title=The Private Science of Louis Pasteur|year=1995|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-01552-1|url=http://press.princeton.edu/titles/5670.html|archive-date=26 October 2014}}</ref> ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការបណ្ដុះមេរោគក្នុងខ្លួនទន្សាយ បន្ទាប់មកធ្វើឱ្យវាចុះខ្សោយដោយការសម្ងួតជាលិកាណឺរូនដែលរងផលប៉ះពាល់។ <ref name="Schwartz">{{Cite journal|last=Schwartz|first=M.|year=2001|title=The life and works of Louis Pasteur|journal=Journal of Applied Microbiology|volume=91|issue=4|pages=597–601|doi=10.1046/j.1365-2672.2001.01495.x|pmid=11576293|doi-access=}}</ref> <ref name="wood">{{Cite journal|last=Wood|first=Margaret E.|date=3 June 2016|title=Biting Back|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/biting-back|journal=Chemical Heritage Magazine|volume=28|page=7|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130516/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/biting-back|archive-date=21 March 2018|accessdate=20 March 2018}}</ref> វ៉ាក់សាំងជំងឺឆ្កែឆ្កួតដំបូងឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ[[Emile Roux|អេមីល រួ]] ដែលជាវេជ្ជបណ្ឌិតជនជាតិបារាំង និងជាសហការីរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ ដែលបានផលិតវ៉ាក់សាំងសម្លាប់ដោយប្រើវិធីសាស្ត្រនេះ។ <ref name="Ligon">{{Cite journal|last=Ligon|first=B. Lee|year=2002|title=Biography: Louis Pasteur: A controversial figure in a debate on scientific ethics|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|volume=13|issue=2|pages=134–141|doi=10.1053/spid.2002.125138|pmid=12122952}}</ref> វ៉ាក់សាំងនេះត្រូវបានសាកល្បងលើសត្វឆ្កែចំនួន ៥០ ក្បាលមុនពេលសាកល្បងលើមនុស្សលើកដំបូង។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur: Groundbreaking Chemist & Biologist|url=https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand|url-access=registration|year=2011|page=[https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand/page/8 8]|isbn=978-1-61714-783-8}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Corole D |first=Bos |year=2014 |title=Louis Pasteur and the Rabies Virus – Louis Pasteur Meets Joseph Meister |url=https://www.awesomestories.com/asset/view/LOUIS-PASTEUR-MEETS-JOSEPH-MEISTER-Louis-Pasteur-and-the-Rabies-Virus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129064133/https://www.awesomestories.com/asset/view/LOUIS-PASTEUR-MEETS-JOSEPH-MEISTER-Louis-Pasteur-and-the-Rabies-Virus |archive-date=29 November 2014 |access-date=22 November 2014 |publisher=Awesome Stories}}</ref> វ៉ាក់សាំងនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់លើក្មេងប្រុសអាយុ ៩ ឆ្នាំ ឈ្មោះហ្សូសែហ្វ ម៉ៃស្ទ័រ នៅថ្ងៃទី ៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨៨៥ បន្ទាប់ពីក្មេងប្រុសនោះត្រូវបានឆ្កែឆ្កួតខាំយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ <ref name="cohn">{{Cite web |last=Cohn, David V |date=18 December 2006 |title=Pasteur |url=http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323234134/http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |archive-date=23 March 2017 |access-date=2 December 2007 |publisher=University of Louisville |quote=Fortunately, Pasteur's colleagues Chamberland and Roux followed up the results of a research physician Jean-Joseph-Henri Toussaint, who had reported a year earlier that carbolic-acid/heated anthrax serum would immunize against anthrax. These results were difficult to reproduce and discarded although, as it turned out, Toussaint had been on the right track. This led Pasteur and his assistants to substitute an anthrax vaccine prepared by a method similar to that of Toussaint and different from what Pasteur had announced.}}</ref> <ref name="wood" /> នេះត្រូវបានធ្វើដោយហានិភ័យផ្ទាល់ខ្លួនសម្រាប់លោកប៉ាស្ទ័រ ព្រោះគាត់មិនមែនជាគ្រូពេទ្យដែលមានអាជ្ញាប័ណ្ណ ហើយអាចប្រឈមមុខនឹងការចោទប្រកាន់ចំពោះការព្យាបាលក្មេងប្រុសនោះ។ <ref name="van">{{Cite book|url=https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand|title=Louis Pasteur: Groundbreaking Chemist & Biologist|publisher=ABDO Publishing Company|year=2011|isbn=978-1-61758-941-6|location=Minnesota|pages=[https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand/page/8 8]–112|url-access=registration}}</ref> ក្រោយពីពិគ្រោះជាមួយគ្រូពេទ្យ គាត់បានសម្រេចចិត្តបន្តការព្យាបាល។ <ref name="Wasik">{{Cite book|title=Rabid: A Cultural History of the World's Most Diabolical Virus|year=2013|location=New York|isbn=978-1-101-58374-6|url=https://books.google.com/books?id=i8j30cXPKj8C&q=louis+pasteur+medical+license&pg=PT102}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ១១ ថ្ងៃ លោកម៉ៃស្ទ័រ បានទទួលការចាក់វ៉ាក់សាំងចំនួន ១៣ ដង ដែលការចាក់វ៉ាក់សាំងនីមួយៗប្រើវីរុសដែលត្រូវចុះខ្សោយក្នុងរយៈពេលខ្លី។ <ref name="Jackson">{{Cite book|title=Rabies: Scientific Basis of the Disease and Its Management|year=2013|location=Amsterdam|isbn=978-0-12-397230-9|pages=3–6|url=https://books.google.com/books?id=e1UFMYVHCboC&pg=PA3}}</ref> បីខែក្រោយមក គាត់បានពិនិត្យលោកម៉ៃស្ទ័រ ហើយបានរកឃើញថាគាត់មានសុខភាពល្អ។ <ref name="Wasik" /> <ref name="trueman">{{Cite web |last=Trueman C |title=Louis Pasteur |url=http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520170850/http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm |archive-date=20 May 2015 |access-date=3 July 2013 |website=HistoryLearningSite.co.uk}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានគេសរសើរថាជាវីរបុរស ហើយបញ្ហាផ្លូវច្បាប់មិនត្រូវបន្តទេ។ <ref name="van" /> ការវិភាគសៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់បង្ហាញថា លោកប៉ាស្ទ័របានព្យាបាលមនុស្សពីរនាក់មុនពេលគាត់ចាក់វ៉ាក់សាំងឲ្យលោកម៉ៃស្ទ័រ។ ម្នាក់បានរស់រានមានជីវិត ប៉ុន្តែប្រហែលជាមិនមានជំងឺឆ្កែឆ្កួតទេ ហើយម្នាក់ទៀតបានស្លាប់ដោយសារជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ <ref name="Jackson" /> <ref>{{Cite book|title=Vaccines: A Biography|date=2009|isbn=978-1-4419-1108-7|page=79|url=https://books.google.com/books?id=ewdL8ilILZAC&pg=PA79}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានចាប់ផ្តើមព្យាបាលលោកហ្សង់ បាទីស្ត ជូភីលនៅថ្ងៃទី ២០ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៨៨៥ ហើយការព្យាបាលទទួលបានជោគជ័យ។ <ref name="Jackson" /> ក្រោយមកនៅឆ្នាំ ១៨៨៥ មនុស្ស រួមទាំងកុមារបួននាក់មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានទៅមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រដើម្បីចាក់វ៉ាក់សាំង។ <ref name="Wasik" /> នៅឆ្នាំ 1886 គាត់បានព្យាបាលមនុស្សចំនួន 350 នាក់ ដែលក្នុងនោះមានតែម្នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានកើតជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ <ref name="Jackson" /> ភាពជោគជ័យនៃការព្យាបាលនេះបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ការផលិតវ៉ាក់សាំងជាច្រើនទៀត។ វ៉ាក់សាំងដំបូងនៃវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើមូលដ្ឋាននៃសមិទ្ធផលនេះផងដែរ។ <ref name="cohn" /> នៅក្នុង ''សៀវភៅ The Story of San Michele'' លោកអាសែល ម៉ុនតេ បានសរសេរអំពីហានិភ័យមួយចំនួនដែលលោកប៉ាស្ទ័របានប្រឈមក្នុងការស្រាវជ្រាវអំពីវ៉ាក់សាំងការពារជំងឺឆ្កែឆ្កួត៖ <ref>{{Cite book|last1=Munthe|first1=Axel|title=The Story of San Michele|date=2010|publisher=Hachette UK|isbn=978-1-84854-526-7|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XOfWJdqYoHYC|chapter=V: Patients}}</ref>  ប៉ាស្ទ័រខ្លួនឯងគឺមិនមានការភ័យខ្លាចឡើយ។ ដោយមានការព្រួយបារម្ភចង់ទទួលបានគំរូទឹកមាត់ដោយផ្ទាល់ពីមាត់សត្វឆ្កែឆ្កួត ខ្ញុំបានឃើញគាត់កាន់បំពង់កញ្ចក់នៅចន្លោះបបូរមាត់ ហើយទាញយកទឹកមាត់ដ៏គ្រោះថ្នាក់ពីមាត់ឆ្កែឆ្កួតបន្តិច ដែលត្រូវបានកាន់នៅលើតុដោយជំនួយការពីរនាក់ ដោយដៃរបស់ពួកគេមានស្រោមស្បែកការពារ។ ដោយសារតែការសិក្សារបស់គាត់លើមេរោគ លោកប៉ាស្ទ័របានលើកទឹកចិត្តឲ្យវេជ្ជបណ្ឌិតសម្អាតដៃ និងឧបករណ៍របស់ពួកគេមុនពេលវះកាត់។ មុននេះ មានវេជ្ជបណ្ឌិត ឬជំនួយការរបស់ពួកគេតិចតួចណាស់ដែលបានអនុវត្តនីតិវិធីទាំងនេះ។ <ref>{{Cite journal|last=Melin|first=Maxwell David|year=2016|title=The Industrial Revolution and the Advent of Modern Surgery|url=https://ojs.stanford.edu/ojs/index.php/intersect/article/view/819|journal=Intersect: The Stanford Journal of Science, Technology, and Society|language=en|volume=9|issue=2|pages=online (1–13)|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825051413/https://ojs.stanford.edu/ojs/index.php/intersect/article/view/819|archive-date=25 August 2021|accessdate=25 August 2021}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Magerl|first=Mary Ann|year=2008|title=Operating Room Sanitation: Routine Cleaning Versus Terminal Cleaning|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1556793108000211|journal=Perioperative Nursing Clinics|language=en|volume=3|issue=2|pages=143–148|doi=10.1016/j.cpen.2008.01.007|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526013701/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1556793108000211|archive-date=26 May 2021|accessdate=25 August 2021}}</ref> លោកអិចណាស សេមិលវីស និង លោកហ្សូសែហ្វ លីស្ទ័រ ធ្លាប់សម្លាប់មេរោគលើដៃក្នុងបរិបទវេជ្ជសាស្ត្រក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1860។ <ref>{{Cite journal|last=Vermeil|first=T.|last2=Peters|first2=A.|last3=Kilpatrick|first3=C.|last4=Pires|first4=D.|last5=Allegranzi|first5=B.|last6=Pittet|first6=D.|year=2019|title=Hand hygiene in hospitals: anatomy of a revolution|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0195670118304821|journal=Journal of Hospital Infection|language=en|volume=101|issue=4|pages=383–392|doi=10.1016/j.jhin.2018.09.003|pmid=30237118|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219175842/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0195670118304821|archive-date=19 February 2022|accessdate=25 August 2021}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Larson|first=E|year=1989|title=Innovations in health care: antisepsis as a case study.|journal=American Journal of Public Health|language=en|volume=79|issue=1|pages=92–99|doi=10.2105/AJPH.79.1.92|pmc=1349481|pmid=2642372}}</ref> == ភាពចម្រូងចម្រាស == ជាវីរបុរសជាតិបារាំង ក្នុងវ័យ 55 ឆ្នាំ នៅឆ្នាំ 1878 លោកប៉ាស្ទ័រ បានប្រាប់ក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់ដោយសម្ងាត់ថា កុំបង្ហាញសៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់ទៅអ្នកណាម្នាក់ជាដាច់ខាត។ ក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់បានគោរពពាក្យបណ្ដាំ ហើយឯកសារទាំងអស់របស់គាត់ត្រូវបានរក្សាទុក និងទទួលមរតកជាសម្ងាត់។ ដោយសារតែលោកប៉ាស្ទ័រមិនអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកដទៃនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់រក្សាទុកសៀវភៅកត់ត្រា <ref name="Pasteur and his work">{{Cite book|last1=Descour|first1=L.|title=Pasteur and his work|date=1922|publisher=Frederick A. Stokes Company|location=New York}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDescour1922">Descour, L. (1922). ''Pasteur and his work''. New York: Frederick A. Stokes Company.</cite></ref> ការសម្ងាត់នេះបានរក្សាទិដ្ឋភាពជាច្រើននៃការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រមិនឱ្យដឹងរហូតដល់ពេលថ្មីៗនេះ។ ជាចុងក្រោយ នៅឆ្នាំ 1964 ចៅប្រុសរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ និងជាកូនចៅប្រុសចុងក្រោយដែលនៅរស់រានមានជីវិត គឺលោកប៉ាស្ទ័រ វ៉ាឡឺរី-រ៉ាដូត បានបរិច្ចាគឯកសារទាំងនោះឲ្យ បណ្ណាល័យជាតិបារាំង ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ឯកសារទាំងនោះត្រូវបានដាក់កម្រិតសម្រាប់ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្ររហូតដល់មរណភាពរបស់លោកវ៉ាឡឺរី-រ៉ាដូត ក្នុងឆ្នាំ 1971។ ឯកសារទាំងនោះត្រូវបានផ្តល់លេខកាតាឡុកនៅក្នុងឆ្នាំ 1985 ប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Cite book|last1=Geison|first1=Gerald L.|title=The Private Science of Louis Pasteur|date=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-6408-9|page=3|url=https://books.google.com/books?id=tEkABAAAQBAJ&pg=PA3}}</ref> នៅឆ្នាំ 1995 ជាខួបមួយសតវត្សរ៍នៃការស្លាប់របស់លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ ដែលជាប្រវត្តិវិទូវិទ្យាសាស្ត្រ លោកជេរ៉ាល់ ហ្គីសុនបានបោះពុម្ពផ្សាយការវិភាគលើសៀវភៅកត់ត្រាឯកជនរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើងថា ''The Private Science of Louis Pasteur'' ហើយបានប្រកាសថាលោកប៉ាស្ទ័របានផ្តល់របាយការណ៍បំភាន់ជាច្រើន និងបានលេងល្បិចកលនៅក្នុងការរកឃើញដ៏សំខាន់បំផុតរបស់លោក។ <ref name="Geison1995">{{Cite book|last1=Geison|first1=Gerald L|title=The Private Science of Louis Pasteur|year=1995|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-01552-1|url=http://press.princeton.edu/titles/5670.html|archive-date=26 October 2014}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGeison1995">Geison, Gerald L (1995). [http://press.princeton.edu/titles/5670.html ''The Private Science of Louis Pasteur'']. Princeton, NJ: Princeton University Press. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-691-01552-1|<bdi>978-0-691-01552-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20141026131627/http://press.princeton.edu/titles/5670.html Archived] from the original on 26 October 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 October</span> 2014</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite journal|last=Altman|first=Lawrence K|year=1995|title=Revisionist history sees Pasteur as liar who stole rival's ideas|url=https://www.nytimes.com/1995/05/16/science/doctor-s-world-revisionist-history-sees-pasteur-liar-who-stole-rival-s-ideas.html|journal=The New York Times on the Web|volume=16|pages=C1, C3|pmid=11647062|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202003043/http://www.nytimes.com/1995/05/16/science/doctor-s-world-revisionist-history-sees-pasteur-liar-who-stole-rival-s-ideas.html|archive-date=2 February 2017|accessdate=17 February 2017}}</ref> លោកម៉ាក្ស ភឺរូត បានបោះពុម្ពផ្សាយការពាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុង ''សៀវភៅ The New York Review of Books'' ។ <ref>21 December 1995 NY Review of Books {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029083822/http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/dec/21/the-pioneer-defended/|date=29 October 2015}}, letters {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150920173420/http://www.nybooks.com/articles/archives/1996/apr/04/pasteur-and-the-culture-wars-an-exchange/|date=20 September 2015}} </ref> ផ្អែកលើការពិនិត្យបន្ថែមលើឯកសាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រ អ្នកជំនាញភាពស៊ាំជនជាតិបារាំងលោកប៉ាទ្រីស ដឹប្រេ Patrice Debré បានសន្និដ្ឋាននៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ ''ឈ្មោះ Louis Pasteur'' (1998) ថា ទោះបីជាលោកមានទេពកោសល្យក៏ដោយ លោកមានចំណុប៉ាស្ទ័រចខ្វះខាតមួយចំនួន។ ការពិនិត្យសៀវភៅមួយបានបញ្ជាក់ថា លោកឌឺប្រេ Debré "ពេលខ្លះយល់ថាលោកអយុត្តិធម៌ ប្រយុទ្ធ ឆ្មើងឆ្មៃ អាកប្បកិរិយាមិនថ្លៃថ្នូរ រឹងរូស និងថែមទាំងមានគោលលទ្ធិទៀតផង"។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Kauffman|first=George B|year=1999|title=Book Review: Louis, Louis, Louis|url=http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/louis-louis-louis|journal=American Scientist|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027151905/http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/louis-louis-louis|archive-date=27 October 2016|accessdate=27 October 2014}}</ref> === ដំណើរការផ្អាប់ === អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមុនលោកប៉ាស្ទ័របានសិក្សាអំពីដំណើរការផ្អាប់។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1830 លោកសាល កាញ៉ា ឡាទួរ លោកហ្វ្រីដរិច ត្រាវហ្កត ឃុតស៊ី និងលោកធីដ័រ ឆ្វាន បានប្រើមីក្រូទស្សន៍ដើម្បីសិក្សាអំពីផ្សិត ហើយបានសន្និដ្ឋានថាផ្សិតគឺជាភាវៈមានជីវិត។ នៅឆ្នាំ 1839 លោកចុសស្តុស វុន លីប៊ីក លោកហ្វ្រីដរិច វុឺល័រ និង លោកយុឺន យ៉េគុប ប៊ែរសេលីយូស បាននិយាយថាផ្សិតមិនមែនជាសារពាង្គកាយទេ ហើយត្រូវបានផលិតនៅពេលដែលខ្យល់មានប្រតិកម្មជាមួយទឹករុក្ខជាតិ។ <ref name="Barnett">{{Cite book|last1=Barnett|first1=James A.|last2=Barnett|first2=Linda|title=Yeast Research: A Historical Overview|year=2011|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-516-5|url=https://books.google.com/books?id=ZwisBAAAQBAJ}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBarnettBarnett2011">Barnett, James A.; Barnett, Linda (2011). [https://books.google.com/books?id=ZwisBAAAQBAJ ''Yeast Research: A Historical Overview'']. Washington, DC: ASM Press. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-55581-516-5|<bdi>978-1-55581-516-5</bdi>]].</cite></ref> នៅឆ្នាំ 1855 លោកអានធួន បេឆាម សាស្ត្រាចារ្យផ្នែកគីមីវិទ្យានៅ សាកលវិទ្យាល័យម៉ុងបុឺលីយេ បានពិសោធន៍ជាមួយដំណោះស្រាយស៊ុយក្រូស sucrose ហើយបានសន្និដ្ឋានថាទឹកគឺជាកត្តាសម្រាប់ដំណើរការផ្អាប់ ។ <ref>{{Cite journal|last=Béchamp|first=A|year=1855|title=Note sur l'influence que l'eau pure et certaines dissolutions salines exercent sur le sucre de canne|journal=Comptes Rendus Chimie|volume=40|pages=436–438}}</ref> លោកបានផ្លាស់ប្តូរការសន្និដ្ឋានរបស់លោកនៅឆ្នាំ 1858 ដោយបញ្ជាក់ថាដំណើរការផ្អាប់ មានទំនាក់ទំនងដោយផ្ទាល់ទៅនឹងការលូតលាស់របស់ផ្សិត ដែលត្រូវការខ្យល់សម្រាប់ការលូតលាស់។ លោកបានចាត់ទុកខ្លួនជាមនុស្សដំបូងគេដែលបង្ហាញពីតួនាទីរបស់មីក្រូសារពាង្គកាយក្នុងដំណើរការផ្អាប់។ <ref>{{Cite journal|last=Béchamp|first=A|year=1858|title=De l'influence que l'eau pur ou chargée de diverse sels exerce à froid sur the sucre de canne|journal=Comptes Rendus Chimie|volume=46|pages=4–47}}</ref> <ref name="manchester2007">{{Cite journal|last=Manchester|first=K.L.|year=2007|title=Louis Pasteur, fermentation, and a rival|url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext|journal=South African Journal of Science|volume=103|issue=9–10|pages=377–380|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026053500/http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext|archive-date=26 October 2014|accessdate=26 October 2014}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFManchester2007">Manchester, K.L. (2007). [http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext "Louis Pasteur, fermentation, and a rival"]. ''South African Journal of Science''. '''103''' (<span class="nowrap">9–</span>10): <span class="nowrap">377–</span>380. [https://web.archive.org/web/20141026053500/http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext Archived] from the original on 26 October 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 October</span> 2014</span>.</cite></ref> ប៉ាស្ទ័របានចាប់ផ្តើមការពិសោធន៍របស់គាត់នៅឆ្នាំ 1857 ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយការរកឃើញរបស់គាត់នៅឆ្នាំ 1858 ( ''Comtes Rendus Chimie'' ខែមេសា ឯកសាររបស់បេឆាមបានលេចឡើងក្នុងខែមករា)។ មេឆាមស្គាល់ថាប៉ាស្ទ័រ មិនបាននាំគំនិត ឬការពិសោធន៍ថ្មីណាមួយឡើយ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត បេឆាមប្រហែលជាបានដឹងអំពីស្នាដៃបឋមរបស់ប៉ាស្ទ័រ ឆ្នាំ 1857។ ដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រទាំងពីរអះអាងពីអាទិភាពលើការរកឃើញនេះ ជម្លោះមួយ ដែលលាតសន្ធឹងដល់វិស័យជាច្រើន បានអូសបន្លាយពេញមួយជីវិតរបស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite journal|last=Cadeddu|first=A|year=2000|title=The heuristic function of 'error' in the scientific methodology of Louis Pasteur: the case of the silkworm diseases|journal=History and Philosophy of the Life Sciences|volume=22|issue=1|pages=3–28|pmid=11258099}}</ref> <ref name="manchester-2001">{{Cite journal|last=Manchester KL|year=2001|title=Antoine Béchamp: pere de la biologie. Oui ou non?|journal=Endeavour|volume=25|issue=2|pages=68–73|doi=10.1016/S0160-9327(00)01361-2|pmid=11484677}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយលោកបេឆាមបានចាញ់ ដូចដែលសេចក្តីប្រកាសមរណភាព ''របស់ BMJ'' បានកត់សម្គាល់ថា៖ ឈ្មោះរបស់គាត់ "ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងភាពចម្រូងចម្រាសកន្លងមកទាក់ទងនឹងអាទិភាព ដែលវានឹងមិនមានផលចំណេញក្នុងការចងចាំឡើងវិញ"។ <ref>{{Cite journal|last=Anonymous|year=1908|title=Obituary: Professor Bechamp|journal=The British Medical Journal|volume=1|issue=2471|page=1150|doi=10.1136/bmj.1.2471.1150-b|pmc=2436492}}</ref> បេឆាមបានស្នើទ្រឹស្តីមិនត្រឹមត្រូវនៃ មីក្រូហ្សីម ។ បានស្នើឡើងនូវទ្រឹស្តីខុសឆ្គងនៃ '''Microzymes''' (មីក្រូហ្ស៊ីម)។ យោងតាមលោក K. L. Manchester អ្នកប្រឆាំងនឹងការវះកាត់ពិសោធន៍លើសត្វទាំងរស់ និងអ្នកគាំទ្រវេជ្ជសាស្ត្រជំនួស បានលើកតម្កើងបេឆាមនិងទ្រឹស្តីមីក្រូហ្ស៊ីមដោយអះអាងដោយគ្មានហេតុផលថាប៉ាស្ទ័របានលួចចម្លងស្នាដៃរបស់ បេឆាម។ <ref name="manchester2007">{{Cite journal|last=Manchester|first=K.L.|year=2007|title=Louis Pasteur, fermentation, and a rival|url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext|journal=South African Journal of Science|volume=103|issue=9–10|pages=377–380|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026053500/http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext|archive-date=26 October 2014|accessdate=26 October 2014}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFManchester2007">Manchester, K.L. (2007). [http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext "Louis Pasteur, fermentation, and a rival"]. ''South African Journal of Science''. '''103''' (<span class="nowrap">9–</span>10): <span class="nowrap">377–</span>380. [https://web.archive.org/web/20141026053500/http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext Archived] from the original on 26 October 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 October</span> 2014</span>.</cite></ref> ប៉ាស្ទ័រគិតថា អាស៊ីតស៊ុកស៊ីនិច បញ្ច្រាស់ស៊ុយក្រូស។ នៅឆ្នាំ 1860 ម៉ាសេលីន ប៊ែថេឡូត បានញែក អ៊ីនវើតេស ហើយបានបង្ហាញថាអាស៊ីតស៊ុកស៊ីនិចមិនបញ្ច្រាស់ស៊ុយក្រូសទេ។ <ref name="Barnett">{{Cite book|last1=Barnett|first1=James A.|title=Yeast Research: A Historical Overview|year=2011|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-516-5|url=https://books.google.com/books?id=ZwisBAAAQBAJ}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBarnettBarnett2011">Barnett, James A.; Barnett, Linda (2011). [https://books.google.com/books?id=ZwisBAAAQBAJ ''Yeast Research: A Historical Overview'']. Washington, DC: ASM Press. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-55581-516-5|<bdi>978-1-55581-516-5</bdi>]].</cite></ref> ប៉ាស្ទ័រជឿថា ដំណើរការផ្អាប់គឺដោយសារតែកោសិកាមានជីវិតតែប៉ុណ្ណោះ។ គាត់និងប៊ែថេឡូត បានចូលរួមក្នុងអំណះអំណាងដ៏វែងមួយអំពីប្រធានបទកម្លាំងជីវិត ដែលក្នុងនោះ ប៊ែថេឡូត បានប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំងចំពោះគំនិតណាមួយនៃកម្លាំងជីវិត។ <ref>{{Cite book|last1=Friedmann|first1=H C|pages=67–122|title=New Beer in an Old Bottle: Eduard Buchner and the Growth of Biochemical Knowledge|date=1997|publisher=Universitat de València, Valencia, Spain|isbn=84-370-3328-4}}</ref> ហាន់ ប៊ូចណឺរ បានរកឃើញថា ហ្ស៊ីម៉ាស (មិនមែនជាអង់ស៊ីមទេ ប៉ុន្តែជាល្បាយនៃអង់ស៊ីម) បានជំរុញដំណើរការផ្អាប់ ដែលបង្ហាញថាការផ្អាប់ត្រូវបានជំរុញដោយអង់ស៊ីមនៅក្នុងកោសិកា។ <ref>{{Cite book|last1=Windelspecht|first1=Michael|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 19th Century|year=2003|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport|isbn=978-0-313-31969-3|page=100|url=https://books.google.com/books?id=hX1jPbJVSu4C}}</ref> អេឌូអាដ ប៊ូចណឺរ ក៏បានរកឃើញផងដែរថា ការផ្អាប់អាចកើតឡើងនៅខាងក្រៅកោសិកាមានជីវិត។ <ref>{{Cite book|editor1-first=Eugene|title=The Prokaryotes: Vol. 1: Symbiotic Associations, Biotechnology, Applied Microbiology|date=2006|publisher=Springer|isbn=978-0-387-25476-0|pages=285–286|url=https://books.google.com/books?id=hqh43LFTGBQC&pg=PA285}}</ref> === វ៉ាក់សាំងអែនទ្រែត === លោកប៉ាស្ទ័របានអះអាងជាសាធារណៈអំពីភាពជោគជ័យរបស់លោកក្នុងការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតនៅឆ្នាំ 1881។ <ref name="trueman">{{Cite web |last=Trueman C |title=Louis Pasteur |url=http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520170850/http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm |archive-date=20 May 2015 |access-date=3 July 2013 |website=HistoryLearningSite.co.uk}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTrueman_C">Trueman C. [http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm "Louis Pasteur"]. ''HistoryLearningSite.co.uk''. [https://web.archive.org/web/20150520170850/http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm Archived] from the original on 20 May 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 July</span> 2013</span>.</cite></ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកដែលកោតសរសើរលោក ដែលបានក្លាយជាគូប្រជែងរបស់លោក គឺ លោកហេនរី តូសង់ គឺជាអ្នកដែលបានអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងដំបូងបំផុត។ លោកតូសង់បានញែកបាក់តេរីដែលបង្កជំងឺអាសន្នរោគមាន់ឲ្យនៅឯកោ (ក្រោយមកត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា ''Pasteurella'' ជាកិត្តិយសរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ) ក្នុងឆ្នាំ 1879 ហើយបានផ្តល់គំរូដល់លោកប៉ាស្ទ័រ ដែលបានប្រើប្រាស់គំរូទាំងនោះសម្រាប់ស្នាដៃផ្ទាល់ខ្លួនរបស់លោក។ <ref>{{Cite book|last1=Swabe|first1=Joanna|title=Animals, Disease and Human Society: Human-animal Relations and the Rise of Veterinary Medicine|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-67540-1|page=83|url=https://books.google.com/books?id=4WWGAgAAQBAJ&pg=PA83}}</ref> នៅថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1880 លោកតូសង់បានបង្ហាញលទ្ធផលជោគជ័យរបស់លោកទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ដោយប្រើវ៉ាក់សាំងប្រឆាំងអែនទ្រែតចុះខ្សោយចំពោះសត្វឆ្កែ និងចៀម។ <ref>{{Cite book|last1=Jones|first1=Susan D.|title=Death in a Small Package: A Short History of Anthrax|year=2010|publisher=JHU Press|isbn=978-1-4214-0252-9|page=69|url=https://books.google.com/books?id=mK72X-XkIKgC}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ ដោយសារការច្រណែនបានជំទាស់នឹងការរកឃើញនេះ ដោយបង្ហាញជាសាធារណៈនូវវិធីសាស្ត្រចាក់វ៉ាក់សាំងរបស់លោកនៅ Pouilly-le-Fort នៅថ្ងៃទី 5 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1881។ <ref name="Chevallier-Jussiau" /> បន្ទាប់មក លោកប៉ាស្ទ័រ បានផ្តល់នូវកំណត់ហេតុបំភាន់អំពីការរៀបចំវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតដែលប្រើក្នុងការពិសោធន៍។ គាត់បានអះអាងថា គាត់បានបង្កើត "វ៉ាក់សាំងរស់" ប៉ុន្តែបានប្រើប៉ូតាស្យូមឌីក្រូម៉ាត <ref name="Geison1995">{{Cite book|last1=Geison|first1=Gerald L|title=The Private Science of Louis Pasteur|year=1995|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-01552-1|url=http://press.princeton.edu/titles/5670.html|archive-date=26 October 2014}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGeison1995">Geison, Gerald L (1995). [http://press.princeton.edu/titles/5670.html ''The Private Science of Louis Pasteur'']. Princeton, NJ: Princeton University Press. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-691-01552-1|<bdi>978-0-691-01552-1</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20141026131627/http://press.princeton.edu/titles/5670.html Archived] from the original on 26 October 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 October</span> 2014</span>.</cite></ref> ដើម្បីធ្វើឲ្យស្ប៉អែនទ្រែតអសកម្ម ដែលជាវិធីសាស្ត្រស្រដៀងគ្នាទៅនឹងវិធីសាស្ត្ររបស់តូសង់ ។ ការផ្សព្វផ្សាយ ដោយពិសោធន៍នេះទទួលបានជោគជ័យ ហើយបានជួយប៉ាស្ទ័រលក់ផលិតផលរបស់គាត់ ដោយទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ និងភាពរុងរឿង។ <ref name="Giese">{{Cite book|title=Molecular Vaccines: From Prophylaxis to Therapy|date=2013|publisher=Springer|isbn=978-3-7091-1419-3|page=4|url=https://books.google.com/books?id=CLm8BAAAQBAJ&pg=PA4}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGiese2013">Giese, Matthias, ed. (2013). [https://books.google.com/books?id=CLm8BAAAQBAJ&pg=PA4 ''Molecular Vaccines: From Prophylaxis to Therapy'']. Vol.&nbsp;1. Springer. p.&nbsp;4. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3-7091-1419-3|<bdi>978-3-7091-1419-3</bdi>]].</cite></ref> <ref name="Chevallier-Jussiau">{{Cite journal|last=Chevallier-Jussiau|first=N|year=2010|title=[Henry Toussaint and Louis Pasteur. Rivalry over a vaccine]|url=http://www.biusante.parisdescartes.fr/sfhm/hsm/HSMx2010x044x001/HSMx2010x044x001x0055.pdf|journal=Histoire des Sciences Médicales|volume=44|issue=1|pages=55–64|pmid=20527335|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225013513/https://www.biusante.parisdescartes.fr/sfhm/hsm/HSMx2010x044x001/HSMx2010x044x001x0055.pdf|archive-date=25 February 2021|accessdate=14 March 2017}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Williams|first=E|year=2010|title=The forgotten giants behind Louis Pasteur: contributions by the veterinarians Toussaint and Galtier|journal=Veterinary Heritage|volume=33|issue=2|pages=33–39|pmid=21466009}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Flower|first1=Darren R.|title=Bioinformatics for Vaccinology|year=2008|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester|isbn=978-0-470-69982-9|page=31|url=https://books.google.com/books?id=Rg6-T_1-LWkC}}</ref> === ក្រមសីលធម៌នៃការពិសោធន៍ === ការពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានគេលើកឡើងជាញឹកញាប់ថាផ្ទុយនឹង ក្រមសីលធម៌វេជ្ជសាស្ត្រ ជាពិសេសលើការចាក់វ៉ាក់សាំងលើ Meister ។ គាត់មិនមានបទពិសោធន៍ក្នុងការអនុវត្តវេជ្ជសាស្ត្រទេ ហើយសំខាន់ជាងនេះទៅទៀត ខ្វះអាជ្ញាប័ណ្ណវេជ្ជសាស្ត្រ ។ នេះត្រូវបានគេលើកឡើងជាញឹកញាប់ថាជាការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់កេរ្តិ៍ឈ្មោះវិជ្ជាជីវៈ និងផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់។ <ref>{{Cite journal|last=Geison|first=Gerald L.|year=1990|title=Pasteur, Roux, and Rabies: Scientific Clinical Mentalities|journal=Journal of the History of Medicine and Allied Sciences|volume=45|issue=3|pages=341–365|doi=10.1093/jhmas/45.3.341|pmid=2212608}}</ref> <ref>{{Cite book|author1=Forster|year=2000|title=Louis Pasteur|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=455–456|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C}}</ref> ដៃគូជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់គាត់គឺ[[Emile Roux|អេមីល រួ]]ដែលមានកម្រិតវប្បធម៌វេជ្ជសាស្ត្រ បានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការសាកល្បងព្យាបាល ដែលទំនងជាដោយសារតែគាត់ចាត់ទុកថាវាមិនយុត្តិធម៌។ <ref name="Jackson">{{Cite book|title=Rabies: Scientific Basis of the Disease and Its Management|year=2013|location=Amsterdam|isbn=978-0-12-397230-9|pages=3–6|url=https://books.google.com/books?id=e1UFMYVHCboC&pg=PA3}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJackson2013">Jackson, Alan C., ed. (2013). [https://books.google.com/books?id=e1UFMYVHCboC&pg=PA3 ''Rabies: Scientific Basis of the Disease and Its Management''] (3rd&nbsp;ed.). Amsterdam: Academic Press. pp.&nbsp;<span class="nowrap">3–</span>6. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-12-397230-9|<bdi>978-0-12-397230-9</bdi>]].</cite></ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ លោកប៉ាស្ទ័រ បានធ្វើការចាក់វ៉ាក់សាំងដល់ក្មេងប្រុសនេះ ក្រោមការឃ្លាំមើលយ៉ាងដិតដល់ពីគ្រូពេទ្យជំនាញ ហ្សាក់ ហ្សូសែហ្វ ហ្គ្រង់សេ ប្រធានគ្លីនិកកុមារនៃមន្ទីរពេទ្យកុមារប៉ារីស និង អាល់ហ្វ្រេត វុលព្យង់ សមាជិកនៃគណៈកម្មការស្តីពីជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ គាត់មិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យកាន់សឺរាំងទេ ទោះបីជាការចាក់វ៉ាក់សាំងស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់គាត់ទាំងស្រុងក៏ដោយ។ <ref name="Wasik">{{Cite book|author1=Wasik|title=Rabid: A Cultural History of the World's Most Diabolical Virus|year=2013|location=New York|isbn=978-1-101-58374-6|url=https://books.google.com/books?id=i8j30cXPKj8C&q=louis+pasteur+medical+license&pg=PT102}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWasikMurphy,_Monica2013">Wasik, Bill; Murphy, Monica (2013). [https://books.google.com/books?id=i8j30cXPKj8C&q=louis+pasteur+medical+license&pg=PT102 ''Rabid: A Cultural History of the World's Most Diabolical Virus'']. New York: Penguin Books. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-101-58374-6|<bdi>978-1-101-58374-6</bdi>]].</cite></ref> វាគឺជាលោកហ្គ្រង់សេដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការចាក់ថ្នាំ ហើយគាត់បានការពារលោកប៉ាស្ទ័រ នៅចំពោះមុខ បណ្ឌិត្យសភាវេជ្ជសាស្ត្រជាតិបារាំង នៅក្នុងបញ្ហានេះ។ <ref>{{Cite journal|last=Gelfand|first=T|year=2002|title=11 January 1887, the day medicine changed: Joseph Grancher's defense of Pasteur's treatment for rabies|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=76|issue=4|pages=698–718|doi=10.1353/bhm.2002.0176|pmid=12446976}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានគេរិះគន់ផងដែរចំពោះការរក្សាការសម្ងាត់នៃនីតិវិធីរបស់គាត់ និងមិនបានផ្តល់ការសាកល្បងមុនព្យាបាលត្រឹមត្រូវលើសត្វ។ <ref name="Ligon">{{Cite journal|last=Ligon|first=B. Lee|year=2002|title=Biography: Louis Pasteur: A controversial figure in a debate on scientific ethics|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|volume=13|issue=2|pages=134–141|doi=10.1053/spid.2002.125138|pmid=12122952}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLigon2002">Ligon, B. Lee (2002). "Biography: Louis Pasteur: A controversial figure in a debate on scientific ethics". ''Seminars in Pediatric Infectious Diseases''. '''13''' (2): <span class="nowrap">134–</span>141. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1053/spid.2002.125138|10.1053/spid.2002.125138]]. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12122952 12122952].</cite></ref> លោកប៉ាស្ទ័របាននិយាយថា គាត់បានរក្សានីតិវិធីរបស់គាត់ជាសម្ងាត់ ដើម្បីគ្រប់គ្រងគុណភាពរបស់វា។ ក្រោយមក គាត់បានបង្ហាញនីតិវិធីរបស់គាត់ទៅកាន់ក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រតូចមួយក្រុម។ លោកប៉ាស្ទ័របានសរសេរថា គាត់បានចាក់វ៉ាក់សាំងលើឆ្កែឆ្កួតចំនួន 50 ក្បាលដោយជោគជ័យ មុនពេលប្រើវាលើម៉ៃស្ទើរ។ <ref>{{Cite book|title=Case Studies in Biomedical Research Ethics|year=2004|location=Cambridge|isbn=978-0-262-63286-7|page=[https://archive.org/details/casestudiesinbio0000murp/page/83 83]|url=https://archive.org/details/casestudiesinbio0000murp|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Geison|first=GL|year=1978|title=Pasteur's work on rabies: reexamining the ethical issues|journal=The Hastings Center Report|volume=8|issue=2|pages=26–33|doi=10.2307/3560403|jstor=3560403|pmid=348641}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Hoenig|first=Leonard J.|year=1986|title=Triumph and controversy. Pasteur's preventive treatment of rabies as reported in JAMA|journal=Archives of Neurology|volume=43|issue=4|pages=397–399|doi=10.1001/archneur.1986.00520040075024|pmid=3513741}}</ref> យោងតាមលោកហ្គីសុន សៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របង្ហាញថា គាត់បានចាក់វ៉ាក់សាំងឆ្កែត្រឹមតែ 11 ក្បាលប៉ុណ្ណោះ។ <ref name="Ligon" /> == ពានរង្វាន់ និង​កិត្តិយស == លោកប៉ាស្ទ័រ បានទទួលរង្វាន់ 1,500 ហ្វ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ 1853 ដោយសមាគមឱសថសម្រាប់ការសំយោគ អាស៊ីតរ៉ាស្មិក ។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=503}}</ref> នៅឆ្នាំ 1856 សមាគមរាជវង្ស ឡុងដ៍បានប្រគល់ មេដាយ Rumford ឱ្យគាត់ សម្រាប់ការរកឃើញរបស់គាត់អំពីធម្មជាតិនៃអាស៊ីតរ៉ាស្មិក និងទំនាក់ទំនងរបស់វាទៅនឹងពន្លឺប៉ូល <ref>{{Cite journal|last=Lord Wrottesley|year=1856|title=[Address Delivered before the Royal Society]|url=https://zenodo.org/record/1432037|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume=8|pages=254–257|doi=10.1098/rspl.1856.0067|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308233748/https://zenodo.org/record/1432037|archive-date=8 March 2021|accessdate=8 September 2019|doi-access=free}}</ref> និង មេដាយ Copley ក្នុងឆ្នាំ 1874 សម្រាប់ការងាររបស់គាត់លើការផ្អាប់។ <ref>{{Cite journal|year=1874|title=Anniversary Meeting|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume=23|issue=156–163|pages=68–70|doi=10.1098/rspl.1874.0007}}</ref> គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជា សមាជិកបរទេសនៃសមាគមរាជវង្ស (ForMemRS) ក្នុងឆ្នាំ 1869។ <ref name="formemrs">{{Cite web |title=Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ |archive-date=16 March 2015 |publisher=[[Royal Society]] |location=London}}</ref> បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង បានប្រគល់ រង្វាន់ Montyon ឆ្នាំ 1859 សម្រាប់ពិសោធន៍សរីរវិទ្យាក្នុងឆ្នាំ 1860 <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7">{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=505–507}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDebré2000">Debré, Patrice (2000). ''Louis Pasteur''. Translated by Forster, Elborg. Baltimore: JHU Press. pp.&nbsp;<span class="nowrap">505–</span>507. [[លេខសៀវភៅស្តង់ដារអន្តរជាតិ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-8018-6529-9|<bdi>978-0-8018-6529-9</bdi>]].</cite></ref> និង រង្វាន់ Jecker ក្នុងឆ្នាំ 1861 និងរង្វាន់ Alhumbert ក្នុងឆ្នាំ 1862 សម្រាប់ការពិសោធន៍របស់គាត់បដិសេធអំពីការកើតឡើងដោយឯកឯង។ <ref name="porter">{{Cite journal|last=Porter|first=JR|year=1961|title=Louis Pasteur: achievements and disappointments, 1861.|journal=Bacteriological Reviews|volume=25|issue=4|pages=389–403|doi=10.1128/MMBR.25.4.389-403.1961|pmc=441122|pmid=14037390}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPorter1961">Porter, JR (1961). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC441122 "Louis Pasteur: achievements and disappointments, 1861"]. ''Bacteriological Reviews''. '''25''' (4): <span class="nowrap">389–</span>403. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1128/MMBR.25.4.389-403.1961|10.1128/MMBR.25.4.389-403.1961]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC441122 441122]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14037390 14037390].</cite></ref> <ref>{{Cite journal|last=Manchester|first=Keith|year=2001|title=Exploding the Pasteurian legend|journal=Endeavour|volume=25|issue=4|pages=148–152|doi=10.1016/S0160-9327(00)01389-2}} Also {{Cite journal|last=Manchester K|year=2001|title=Exploding the Pasteurian legend|journal=Trends Biochem. Sci.|volume=26|issue=10|pages=632–636|doi=10.1016/s0968-0004(01)01909-0|pmid=11590017}}</ref> ទោះបីជាគាត់បានចាញ់ការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ 1857 និង 1861 សម្រាប់សមាជិកភាពនៃបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងក៏ដោយ គាត់បានឈ្នះការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 1862 សម្រាប់សមាជិកភាពនៃផ្នែករ៉ែ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=50–51, 69|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/50/mode/2up}}</ref> គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជាលេខាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្ររូបវន្តនៃបណ្ឌិត្យសភាក្នុងឆ្នាំ 1887 និងបានកាន់តំណែងរហូតដល់ឆ្នាំ 1889។ <ref>{{Cite web |title=Biographie |url=http://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_bio.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421052206/https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_bio.htm |archive-date=21 April 2021 |access-date=13 February 2017 |website=Maison de Louis Pasteur |language=fr}}</ref> ក្នុងអំឡុងពេលនេះ គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកកិត្តិយសនៃ សមាគមអក្សរសាស្ត្រ និងទស្សនវិជ្ជា Manchester ក្នុងឆ្នាំ 1866។ នៅឆ្នាំ 1873 លោកប៉ាស្ទ័រត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យចូលរួមក្នុង Académie Nationale de Médecine <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=225|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n245/mode/2up}}</ref> ហើយត្រូវបានតែងតាំងជាមេបញ្ជាការនៅក្នុង លំដាប់ផ្កាកុលាប ប្រេស៊ីល។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=508}}</ref> នៅឆ្នាំ 1881 លោកត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យកាន់តំណែងនៅ Académie française ដែលសល់ដោយអេមីល លីត្រេ ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=509}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័របានទទួល មេដាយ Albert ពី Royal Society of Arts ក្នុងឆ្នាំ 1882។ <ref name="Frankland & Frankland p. 211">{{Cite book|last1=Frankland|first1=Percy|title=Pasteur|date=1901|publisher=Cassell and Company|page=211|url=https://archive.org/stream/pasteur00frangoog#page/n213/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1883 លោកបានក្លាយជាសមាជិកបរទេសនៃ Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences ។ <ref>{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) |url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00002251 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721212243/http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00002251 |archive-date=21 July 2015 |access-date=19 July 2015 |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences}}</ref> នៅឆ្នាំ 1885 លោកត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកនៃ American Philosophical Society ។ <ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1885&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521154246/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1885&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |archive-date=21 May 2021 |access-date=21 May 2021 |website=search.amphilsoc.org}}</ref> នៅថ្ងៃទី 8 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1886 ស៊ុលតង់ Abdul Hamid II នៃចក្រភពអូតូម៉ង់បានប្រគល់រង្វាន់ដល់លោកប៉ាស្ទ័រនូវ លំដាប់មេជីឌី (ថ្នាក់ទី I) និងប្រាក់អូតូម៉ង់លីរ៉ាចំនួន 10000 លីរ៉ា។ លោកបានទទួល រង្វាន់ Cameron សម្រាប់ការព្យាបាលនៃសាកលវិទ្យាល័យ Edinburgh ក្នុងឆ្នាំ 1889។ <ref>{{Cite book|last1=Lutzker|first1=Edythe|title=Clio Medica : Acta Academiae Internationalis Historiae Medicinae, Vol. 13|date=1 January 1978|chapter=Cameron Prizewinner: Waldemar M. Haffkine, C. I. E.|chapter-url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004418257/B9789004418257_s030.xml|language=en|pages=269–276|isbn=978-9004418257|archive-date=24 September 2021}}</ref> លោក Pasteur បានឈ្នះ មេដាយ Leeuwenhoek ពី Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences សម្រាប់ការចូលរួមចំណែករបស់លោកចំពោះ មីក្រូជីវវិទ្យា ក្នុងឆ្នាំ 1895។ <ref>{{Cite web |title=Leeuwenhoek Medal |url=https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/leeuwenhoekmedaille |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201924/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/leeuwenhoekmedaille |archive-date=3 March 2016 |access-date=7 February 2017 |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences}}</ref> លោក ប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានតែងតាំងជា សេនាធិការកិត្តិយសនៃ កងពលកិត្តិយស ក្នុងឆ្នាំ 1853 ត្រូវបានតម្លើងឋានៈជាសេនា ក្នុងឆ្នាំ 1863 ជាធិបឌិន្ទក្នុងឆ្នាំ 1868 ជាមហាសេនា ក្នុងឆ្នាំ 1878 និងត្រូវបានតែងតាំងជា'''មហាសេរីភ័ណ្ឌ'''ក្នុងឆ្នាំ 1881។ <ref>{{Cite web |title=Louis Pasteur |url=http://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/louis-pasteur/131 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207192613/http://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/louis-pasteur/131 |archive-date=7 February 2017 |access-date=7 February 2017 |website=Grande chancellerie de la Légion d'honneur |language=fr}}</ref> <ref name="Frankland & Frankland p. 211">{{Cite book|title=Pasteur|date=1901|page=211|url=https://archive.org/stream/pasteur00frangoog#page/n213/mode/2up}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrankland1901">Frankland, Percy (1901). [https://archive.org/stream/pasteur00frangoog#page/n213/mode/2up ''Pasteur'']. Cassell and Company. p.&nbsp;211.</cite></ref> === មរតក === នៅតាមតំបន់ជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោក ផ្លូវនានាត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមកិត្តិយសរបស់លោក។ ឧទាហរណ៍ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក៖ Palo Alto និង Irvine រដ្ឋកាលីហ្វ័រនីយ៉ា, បូស្តុន និង Polk រដ្ឋ Florida ដែលនៅជាប់នឹង សាកលវិទ្យាល័យ Texas មជ្ឈមណ្ឌលវិទ្យាសាស្ត្រសុខាភិបាលនៅ San Antonio ; Jonquière រដ្ឋ Québec; San Salvador de Jujuy និង Buenos Aires ( [[អាហ្សង់ទីន]] ), Great Yarmouth ក្នុង Norfolk ក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស, Jericho និង Wulguru ក្នុង Queensland ប្រទេសអូស្ត្រាលី; [[ភ្នំពេញ]] ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា; [[ទីក្រុងហូជីមិញ]] និង [[ដាណាង|Da Nang]] ប្រទេសវៀតណាម; Batna ក្នុង [[អាល់ហ្សេរី]] ; Bandung ក្នុងឥណ្ឌូនេស៊ី, [[តេហេរ៉ង់|Tehran]] ក្នុងអ៊ីរ៉ង់ នៅជិតបរិវេណកណ្តាលនៃ សាកលវិទ្យាល័យ Warsaw ក្នុង Warsaw ប្រទេសប៉ូឡូញ; នៅជាប់នឹង សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្ររដ្ឋ Odesa ក្នុង Odesa ប្រទេសអ៊ុយក្រែន; មីឡង់ក្នុងអ៊ីតាលី និង Bucharest, Cluj-Napoca និង Timișoara ក្នុងរូម៉ានី។ វិថីប៉ាស្ទ័រក្នុង Saigon ប្រទេសវៀតណាម គឺជាផ្លូវមួយក្នុងចំណោមផ្លូវមួយចំនួននៅក្នុងទីក្រុងនោះដែលរក្សាឈ្មោះជាភាសាបារាំងរបស់ខ្លួន។ ''មហាវិថីល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ Louis Pasteur'' ក្នុង តំបន់វេជ្ជសាស្ត្រ និងសិក្សា Longwood ក្នុង ទីក្រុងបូស្តុន ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមកិត្តិយសរបស់គាត់តាមបែបបារាំង ដោយមានពាក្យថា "Avenue" នៅពីមុខឈ្មោះនៃអគារដែលឧទ្ទិស។ <ref>{{Cite web |title=Remembrance of Things Pasteur |url=http://www.pasteurfoundation.org/MAHarvardAvePasteur.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014093352/http://www.pasteurfoundation.org/MAHarvardAvePasteur.shtml |archive-date=14 October 2010}}</ref> ទាំងវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ និង សាកលវិទ្យាល័យល្វីសប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោកប៉ាស្ទ័រ។ សាលារៀន Lycée Pasteur ក្នុង Neuilly-sur-Seine ប្រទេសបារាំង និង Lycée Louis Pasteur ក្នុង ខាលការី ខេត្ត អាល់បឺថា ប្រទេសកាណាដា ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោក។ នៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង មន្ទីរពេទ្យឯកជន Louis Pasteur ក្នុង ទីក្រុង Pretoria និងមន្ទីរពេទ្យឯកជន Life Louis Pasteur ក្នុង Bloemfontein ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោក។ មន្ទីរពេទ្យសាកលវិទ្យាល័យល្វីសប៉ាស្ទ័រ ក្នុង Košice ប្រទេសស្លូវ៉ាគី ក៏ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោកប៉ាស្ទ័រផងដែរ។ រូបសំណាករបស់លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅ វិទ្យាល័យសាន រ៉ាហ្វាអែល ក្នុង ទីក្រុងសាន​ រ៉ាហ្វាអែល រដ្ឋកាលីហ្វ័នីយ៉ា ។ រូបចម្លាក់សំរិទ្ធរបស់លោកស្ថិតនៅបរិវេណសាលាបារាំងនៃមជ្ឈមណ្ឌលវេជ្ជសាស្ត្រសានហ្វ្រង់ស៊ីស្កូរបស់ ខៃស័រ ផើមេណេនធេ ក្នុង ទីក្រុងសានហ្វ្រង់ស៊ីស្កូ ។ រូបចម្លាក់នេះត្រូវបានរចនាដោយហារីយ៉ែត ជី ម័រ (Harriet G. Moore) និងត្រូវបានចាក់នៅឆ្នាំ 1984 ដោយ Artworks Foundry។ <ref name="SOS">{{Cite web |title=Louis Pasteur, (sculpture) |url=http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?profile=all&source=~!siartinventories&uri=full=3100001~!310287~!0#focus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929001947/http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?&profile=all&source=~!siartinventories&uri=full=3100001~!310287~!0#focus |archive-date=29 September 2015 |access-date=12 May 2012 |website=Save Outdoor Sculpture! |publisher=[[Smithsonian American Art Museum]]}}</ref> មេដាយ UNESCO/Institut Pasteur ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃខួបមួយរយឆ្នាំនៃការស្លាប់របស់លោកប៉ាស្ទ័រហើយត្រូវបានផ្តល់ជូនរៀងរាល់ពីរឆ្នាំម្តងក្នុងនាមរបស់លោក "ដើម្បីទទួលស្គាល់ការស្រាវជ្រាវដ៏លេចធ្លោដែលរួមចំណែកដល់ឥទ្ធិពលដែលមានប្រយោជន៍ដល់សុខភាពមនុស្ស"។ <ref name="unesco-2005">{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) |url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D26770%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170526113110/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D26770%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=26 May 2017 |access-date=21 January 2018 |publisher=UNESCO}}</ref> អ្នកសិក្សាជនជាតិបារាំង ហេនរី មូនដ័រ បានថ្លែងថា " ''លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ មិនមែនជាគ្រូពេទ្យ ឬជាគ្រូពេទ្យវះកាត់ទេ ប៉ុន្តែគ្មាននរណាម្នាក់បានធ្វើច្រើនសម្រាប់វេជ្ជសាស្ត្រ និងការវះកាត់ដូចគាត់នោះទេ'' " <ref name="Mondor">{{Cite web |title=Henri Mondor, Pasteur |url=https://encyclopedie_universelle.fracademic.com/9931/HYGI%C3%88NE |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605200937/https://encyclopedie_universelle.fracademic.com/9931/HYGI%C3%88NE |archive-date=5 June 2020 |access-date=31 October 2021}}</ref> === វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ === បន្ទាប់ពីបង្កើតវ៉ាក់សាំងការពារជំងឺឆ្កែឆ្កួត លោកប៉ាស្ទ័របានស្នើឱ្យមានវិទ្យាស្ថានមួយសម្រាប់វ៉ាក់សាំងនេះ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=428|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n447/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ១៨៨៧ ការរៃអង្គាសថវិកាសម្រាប់វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័របានចាប់ផ្តើម ដោយមានអំណោយពីប្រទេសជាច្រើន។ ច្បាប់ផ្លូវការត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅឆ្នាំ១៨៨៧ ដោយបញ្ជាក់ថាគោលបំណងរបស់វិទ្យាស្ថានគឺ "ការព្យាបាលជំងឺឆ្កែឆ្កួតតាមវិធីសាស្ត្រដែលបង្កើតឡើងដោយលោក M. ប៉ាស្ទ័រ" និង "ការសិក្សាអំពីជំងឺឆ្លងដ៏កាចសាហាវ"។ <ref name="Wasik">{{Cite book|title=Rabid: A Cultural History of the World's Most Diabolical Virus|year=2013|location=New York|isbn=978-1-101-58374-6|url=https://books.google.com/books?id=i8j30cXPKj8C&q=louis+pasteur+medical+license&pg=PT102}}</ref> វិទ្យាស្ថាននេះត្រូវបានសម្ពោធនៅថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៨៨។ <ref name="Wasik" /> លោកបានប្រមូលផ្តុំអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលមានជំនាញផ្សេងៗគ្នា។ នាយកដ្ឋានទាំងប្រាំដំបូងត្រូវបានដឹកនាំដោយនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាពីររូបពី ''École Normale Supérieure'' ៖ អេមីល ឌុយខ្លូ (ការស្រាវជ្រាវ មីក្រូជីវសាស្ត្រ ទូទៅ) និង សាល ហ្សង់ប៊ែរឡង់ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបអនុវត្តចំពោះ អនាម័យ ) ក៏ដូចជាអ្នកជីវវិទូ អេលី ម៉េតឈ្នីកូហ្វ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបប្រែកាយ) និង វេជ្ជបណ្ឌិត ពីរនាក់គឺ ហ្សាក់ ហ្សូសែហ្វ ហ្គ្រង់សេ ( ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ) និង អេមីល រួ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបបច្ចេកទេស)។ មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីការសម្ពោធវិទ្យាស្ថាន លោករួ បានបង្កើតវគ្គសិក្សាមីក្រូជីវវិទ្យាដំបូងគេបង្អស់ដែលមិនធ្លាប់មាននៅលើពិភពលោក ដែលពេលនោះមានចំណងជើងថា ''Cours de Microbie Technique'' (វគ្គសិក្សាបច្ចេកទេសស្រាវជ្រាវមីក្រុប)។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1891 វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានពង្រីកទៅកាន់ប្រទេសផ្សេងៗគ្នា ហើយបច្ចុប្បន្នមានវិទ្យាស្ថានចំនួន 32 នៅក្នុងប្រទេសចំនួន 29 នៅក្នុងតំបន់ផ្សេងៗនៃពិភពលោក។ <ref>{{Cite web |title=Institut Pasteur International Network |url=http://www.pasteur-international.org/ip/easysite/pasteur-international-en/institut-pasteur-international-network/the-network |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606153949/http://www.pasteur-international.org/ip/easysite/pasteur-international-en/institut-pasteur-international-network/the-network |archive-date=6 June 2014 |access-date=3 July 2013 |website=pasteur-international.org}}</ref> == ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន == [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_en_1857.jpg|alt=Louis Pasteur in 1857|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័រ ក្នុងឆ្នាំ 1857]] ប៉ាស្ទ័រ បានរៀបការជាមួយ ម៉ារី ប៉ាស្ទ័រ (ឈ្មោះដើម ឡូរ៉ង់) ក្នុងឆ្នាំ 1849។ គាត់ជាកូនស្រីរបស់សាកលវិទ្យាធិការនៃសាកលវិទ្យាល័យស្រ្តាសបួរ ហើយជាជំនួយការវិទ្យាសាស្ត្ររបស់ប៉ាស្ទ័រ។ ពួកគេមានកូនប្រាំនាក់ជាមួយគ្នា ដែលក្នុងនោះបីនាក់បានស្លាប់តាំងពីនៅក្មេង។ <ref>{{Cite book|last1=Ogilvie|first1=Marilyn Bailey|url=https://books.google.com/books?id=LTSYePZvSXYC&q=Marie+Pasteur+assistant&pg=PA986|title=The Biographical Dictionary of Women in Science: L-Z|date=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-92040-7|language=en}}</ref> កូនស្រីច្បងរបស់ពួកគេឈ្មោះ ជេន កើតនៅឆ្នាំ 1850។ គាត់បានស្លាប់ដោយសារ ជំងឺគ្រុនពោះវៀន ក្នុងអាយុ 9 ឆ្នាំ ខណៈពេលដែលកំពុងសិក្សានៅសាលាបណ្ដុះបណ្ដាលអ័របឺ Arbois ក្នុងឆ្នាំ 1859។ នៅឆ្នាំ 1865 កាមីល អាយុ 2 ឆ្នាំ បានស្លាប់ដោយសារដុំសាច់ថ្លើម។ មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកគេបានសម្រេចចិត្តនាំ សេស៊ីល ពីសាលាបណ្ដុះបណ្ដាលមកផ្ទះវិញ ប៉ុន្តែគាត់ក៏បានស្លាប់ដោយសារជំងឺគ្រុនពោះវៀននៅថ្ងៃទី 23 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1866 ក្នុងអាយុ 12 ឆ្នាំ។ មានតែ ហ្សង់ បាទីស្ទ (កើតឆ្នាំ 1851) និង ម៉ារី លូវីស (កើតឆ្នាំ 1858) ប៉ុណ្ណោះដែលនៅរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ពេញវ័យ។ ហ្សង់ បាទីស្ទ បានក្លាយជាទាហានក្នុង សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស រវាង [[បារាំង]] និង ព្រុស ។ <ref>{{Cite web |date=10 November 2016 |title=History |url=https://www.pasteur.fr/en/institut-pasteur/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310084851/https://www.pasteur.fr/en/institut-pasteur/history |archive-date=10 March 2021 |access-date=19 June 2022 |website=Institut Pasteur |language=en-gb}}</ref> === ជំនឿ និង វិញ្ញាណ === ចៅប្រុសរបស់គាត់ គឺ លោក Louis Pasteur Vallery-Radot បានសរសេរថា លោកប៉ាស្ទ័របានរក្សាតែលទ្ធិវិញ្ញាណនិយមដោយគ្មានការអនុវត្តសាសនាពីសាវតារកាតូលិករបស់គាត់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកសង្កេតការណ៍កាតូលិកតែងតែនិយាយថា លោកប៉ាស្ទ័រនៅតែជាគ្រិស្តបរិស័ទដ៏ខ្នះខ្នែងពេញមួយជីវិតរបស់គាត់ ហើយកូនប្រសាររបស់គាត់បានសរសេរនៅក្នុងជីវប្រវត្តិរបស់គាត់ថា៖   ''ទស្សនាវដ្តីអក្សរសាស្ត្រ'' ចុះថ្ងៃទី១៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩០២ បានផ្ដល់សេចក្ដីថ្លែងការណ៍នេះពីលោកប៉ាស្ទ័រថា លោកបានអធិស្ឋានពេលកំពុងធ្វើការ៖ លោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ ដែលជាចៅប្រុសរបស់ប្អូនប្រុសរបស់កូនប្រសាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រនិងជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកដ៏ក្លាហាន ក៏បានអះអាងផងដែរថា លោកប៉ាស្ទ័រ នៅតែជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកជាមូលដ្ឋាន។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=Maurice|title=Pasteur|publisher=Perrin|year=1994|location=Paris|pages=377–407}}</ref> យោងតាមទាំងលោកប៉ាស្ទ័រ វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ (Pasteur Vallery-Radot) និងលោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ សម្រង់សម្តី ល្បីដូចខាងក្រោមដែលសន្មតថាជារបស់លោកប៉ាស្ទ័រ គឺមិនពិត៖ "ខ្ញុំដឹងកាន់តែច្រើន ជំនឿរបស់ខ្ញុំកាន់តែជិតនឹងជំនឿរបស់កសិករប្រេទុន (Breton)។ ខ្ញុំមិនអាចដឹងអ្វីៗទាំងអស់បានទេ ខ្ញុំនឹងមានជំនឿរបស់ប្រពន្ធកសិករប្រេទុន"។ យោងតាមលោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ សម្រង់សម្តីមិនពិតបានលេចឡើងជាលើកដំបូងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់លោកប៉ាស្ទ័រ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ទោះបីជាគាត់មានជំនឿលើព្រះក៏ដោយ គេនិយាយថា ទស្សនៈរបស់គាត់គឺជាទស្សនៈរបស់អ្នកគិតដោយសេរីជាជាងកាតូលិក ជាអ្នកខាងវិញ្ញាណជាជាងអ្នកកាន់សាសនា។ <ref>{{Cite book|title=A Biographical Dictionary of Ancient, Medieval, and Modern Freethinkers|year=1945|publisher=Haldeman-Julius Publications|url=http://www.infidels.org/library/historical/joseph_mccabe/dictionary.html|last1=Joseph McCabe|quote=The anonymous Catholic author quotes as his authority the standard biography by Vallery-Radot, yet this describes Pasteur as a freethinker; and this is confirmed in the preface to the English translation by Sir W. Osler, who knew Pasteur personally. Vallery-Radot was himself a Catholic yet admits that Pasteur believed only in "an Infinite" and "hoped" for a future life. Pasteur publicly stated this himself in his Academy speech in 1822 (in V.R.). He said: "The idea of God is a form of the idea of the Infinite whether it is called Brahma, Allah, Jehova, or Jesus." The biographer says that in his last days he turned to the Church but the only "evidence" he gives is that he liked to read the life of St. Vincent de Paul, and he admits that he did not receive the sacraments at death. Relatives put rosary beads in his hands, and the Catholic Encyclopedia claims him as a Catholic in virtue of the fact and of an anonymous and inconclusive statement about him. Wheeler says in his Dictionary of Freethinkers that in his prime Pasteur was Vice-President of the British Secular (Atheist) Union; and Wheeler was the chief Secularist writer of the time. The evidence is overwhelming. Yet the Catholic scientist Sir Bertram Windle assures his readers that "no person who knows anything about him can doubt the sincerity of his attachment to the Catholic Church," and all Catholic writers use much the same scandalous language.|archive-date=13 January 2013}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|last1=Patrice Debré|page=176|quote=Does this mean that Pasteur was bound to a religious ideal? His attitude was that of a believer, not of a sectarian. One of his most brilliant disciples, Elie Metchnikoff, was to attest that he spoke of religion only in general terms. In fact, Pasteur evaded the question by claiming quite simply that religion has no more place in science than science has in religion.&nbsp;... A biologist more than a chemist, a spiritual more than a religious man, Pasteur was held back only by the lack of more powerful technical means and therefore had to limit himself to identifying germs and explaining their generation.}}</ref> គាត់ក៏ប្រឆាំងនឹងការលាយបញ្ចូលគ្នានៃវិទ្យាសាស្ត្រជាមួយសាសនាផងដែរ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|page=368|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA368|quote=Pasteur advocated separation of science and religion: "In each one of us there are two men, the scientist and the man of faith or of doubt. These two spheres are separate, and woe to those who want to make them encroach upon one another in the present state of our knowledge!"}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|last1=Patrice Debré|page=176}}</ref> === មរណភាព === នៅឆ្នាំ 1868 លោកប៉ាស្ទ័របានរងទុក្ខដោយសារជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឲ្យផ្នែកខាងឆ្វេងនៃរាងកាយរបស់គាត់ខ្វិន ប៉ុន្តែគាត់បានជាសះស្បើយឡើងវិញ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|pages=159–168|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n179/mode/2up}}</ref> ជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល ឬ ជំងឺទឹកនោមប្រៃ នៅឆ្នាំ 1894 បានធ្វើឲ្យសុខភាពរបស់គាត់ចុះខ្សោយយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=512}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|page=206|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/206/mode/2up}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=458|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n477/mode/2up}}</ref> ដោយមិនអាចជាសះស្បើយពេញលេញ គាត់បានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី 28 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1895 នៅជិតទីក្រុងប៉ារីស។ <ref name="cohn">{{Cite web |last=Cohn, David V |date=18 December 2006 |title=Pasteur |url=http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323234134/http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |archive-date=23 March 2017 |access-date=2 December 2007 |publisher=University of Louisville |quote=Fortunately, Pasteur's colleagues Chamberland and Roux followed up the results of a research physician Jean-Joseph-Henri Toussaint, who had reported a year earlier that carbolic-acid/heated anthrax serum would immunize against anthrax. These results were difficult to reproduce and discarded although, as it turned out, Toussaint had been on the right track. This led Pasteur and his assistants to substitute an anthrax vaccine prepared by a method similar to that of Toussaint and different from what Pasteur had announced.}}</ref> គេប្រារព្ធ ពិធីបុណ្យសពជាលក្ខណៈរដ្ឋ ហើយត្រូវបានបញ្ចុះនៅក្នុង វិហារ Notre Dame ប៉ុន្តែសាកសពរបស់គាត់ត្រូវបានបញ្ចុះឡើងវិញនៅវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ ក្នុងទីក្រុងប៉ារីស <ref>{{Cite book|last1=Frankland|first1=Percy|title=Pasteur|date=1901|publisher=Cassell and Company|pages=217–219|url=https://archive.org/stream/pasteur00frangoog#page/n219/mode/2up}}</ref> នៅក្នុងផ្នូរមួយដែលគ្របដណ្ដប់ដោយរូបភាពនៃសមិទ្ធផលរបស់គាត់នៅក្នុង ផ្ទាំងគំនូរ Byzantine ។ <ref>{{Cite journal|last=Campbell|first=D M|date=January 1915|title=The Pasteur Institute of Paris|url=https://books.google.com/books?id=u8FUAAAAMAAJ|journal=American Journal of Veterinary Medicine|volume=10|issue=1|pages=29–31|accessdate=8 February 2010}}</ref> == ការបោះពុម្ពផ្សាយ == ស្នាដៃ​សំខាន់ៗ​ដែល​បាន​បោះពុម្ពផ្សាយ​របស់​លោកប៉ាស្ទ័ររួមមាន៖ {| class="wikitable" !ចំណងជើងជាភាសាបារាំង ! ឆ្នាំ ! ចំណងជើងជាភាសាអង់គ្លេស |- | ''Études sur le Vin'' | ឆ្នាំ១៨៦៦ | ''ការសិក្សាអំពីស្រា'' |- | ''Études sur le Vinaigre'' | ឆ្នាំ១៨៦៨ | ''ការសិក្សាអំពីទឹកខ្មេះ'' |- | ''Études sur la Maladie des Vers à Soie'' (2 ភាគ) | ឆ្នាំ១៨៧០ | ''ការសិក្សាអំពីជំងឺដង្កូវនាង'' |- | ''Quelques Réflexions sur la Science en France'' | ឆ្នាំ១៨៧១ | ''ការឆ្លុះបញ្ចាំងខ្លះៗលើវិទ្យាសាស្ត្រនៅប្រទេសបារាំង'' |- | ''Études sur la Bière'' | ឆ្នាំ១៨៧៦ | ''ការសិក្សាអំពីស្រាបៀរ'' |- | ''Les Microbes organisés, leur rôle dans la Fermentation, la Putréfaction និង la Contagion'' | ឆ្នាំ១៨៧៨ | ''មីក្រុបដែលបានរៀបចំ តួនាទីរបស់វានៅក្នុងដំណើរការផ្អាប់ ការរលួយ និងការឆ្លងមេរោគ'' |- | ''Discours de Reception de ML Pasteur à l'Academie française'' | ឆ្នាំ១៨៨២ | ''សុន្ទរកថា​របស់​លោក L. ប៉ាស្ទ័រ ស្តីពី​ការ​ទទួល​ស្វាគមន៍​ចំពោះ​គណៈកម្មាធិកា​រ ​Academie Française'' |- | ''Traitement de la Rage'' | ឆ្នាំ១៨៨៦ | ''ការព្យាបាលជំងឺឆ្កែឆ្កួត'' |} n1uof09376u9cq1i0na21ac8p40755w 334909 334899 2026-05-04T11:36:12Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 334909 wikitext text/x-wiki    '''ល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ''' ( / ˈl uː i p æ ˈ s t ɜːr /, ; ២៧ ធ្នូ ១៨២២ – ២៨ កញ្ញា ១៨៩៥) គឺជាគីមីវិទូ ឱសថការី និង មីក្រូជីវវិទូ ជនជាតិបារាំង មានកិត្តិយសល្បីល្បាញជាលទ្ធផលនៃរបកគំហើញអំពីគោលការណ៍នៃការចាក់វ៉ាក់សាំង ការផ្អាប់ដោយមីក្រុប និង ប៉ាស្ទ័រកម្ម ចុងក្រោយត្រូវដាក់ឈ្មោះក្នុងកិត្តិយសរបស់គាត់។ ការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់ផ្នែកគីមីវិទ្យាបាននាំឱ្យមានការរកឃើញដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់ក្នុងការយល់ដឹងអំពីមូលហេតុ និងការបង្ការជំងឺ ដែលបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃអនាម័យ សុខភាពសាធារណៈ និងវេជ្ជសាស្ត្រទំនើបចំនួនធំ។ <ref name="Ligon">{{Cite journal|last=Ligon|first=B. Lee|year=2002|title=Biography: Louis Pasteur: A controversial figure in a debate on scientific ethics|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|volume=13|issue=2|pages=134–141|doi=10.1053/spid.2002.125138|pmid=12122952}}</ref> ស្នាដៃរបស់ប៉ាស្ទ័រត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាបានជួយសង្គ្រោះជីវិតមនុស្សរាប់លាននាក់តាមរយៈការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ ជំងឺឆ្កែឆ្កួត និង ជំងឺអែនទ្រែត។ គាត់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ថាបនិកម្នាក់នៃ [[Bacteriology|បាក់តេរីវិទ្យា]] ទំនើប ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "បិតានៃបាក់តេរីវិទ្យា" <ref>{{Cite journal|last=Adam|first=P.|year=1951|title=Louis Pasteur: Father of bacteriology|journal=Canadian Journal of Medical Technology|volume=13|issue=3|pages=126–128|pmid=14870064}}</ref> និង "បិតានៃមីក្រូជីវសាស្ត្រ " <ref name="fein">{{Cite book|title=Louis Pasteur: The Father of Microbiology|url=https://books.google.com/books?id=0mwwzIdiuhkC|year=2008|pages=1–128|isbn=978-1-59845-078-1}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Fleming|first=Alexander|year=1952|title=Freelance of Science|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=4778|pages=269.1–269|doi=10.1136/bmj.2.4778.269|pmc=2020971}}</ref> (រួមជាមួយរូបឺត ខុក​ ; <ref>{{Cite journal|last=Tan|first=S. Y.|last2=Berman|first2=E.|year=2008|title=Robert Koch (1843–1910): father of microbiology and Nobel laureate|journal=Singapore Medical Journal|volume=49|issue=11|pages=854–855|pmid=19037548}}</ref> <ref name=":9">{{Cite journal|last=Gradmann|first=Christoph|year=2006|title=Robert Koch and the white death: from tuberculosis to tuberculin|journal=Microbes and Infection|volume=8|issue=1|pages=294–301|doi=10.1016/j.micinf.2005.06.004|pmid=16126424|doi-access=free}}</ref> រហស្សនាម ចុងក្រោយនេះក៏ត្រូវបានសម្គាល់ដល់លោក អង់តូវ៉ាន់ ឡេ វ៉ាន់ហ៊ុក ផងដែរ)។ <ref>{{Cite journal|last=Lane|first=Nick|year=2015|title=The unseen world: reflections on Leeuwenhoek (1677) 'Concerning little animals'|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=370|issue=1666|doi=10.1098/rstb.2014.0344|pmc=4360124|pmid=25750239}}</ref> ប៉ាស្ទ័រ គឺជាអ្នកដែលបានបដិសេធគោលគំនិតនៃ ការកើតឡើងដោយឯកឯង ។ ក្រោមជំនួយឧបត្ថម្ភរបស់ បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ការពិសោធន៍របស់គាត់បានបង្ហាញថា នៅក្នុងដបដែលបានសម្លាប់មេរោគ និងបិទជិត គ្មានអ្វីកើតឡើងឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅក្នុងដបដែលបានសម្លាប់មេរោគប៉ុន្តែបើកចំហ មីក្រូសារពាង្គកាយអាចលូតលាស់បាន។ <ref name="seckbach">{{Cite book|title=Origins: Genesis, Evolution and Diversity of Life|year=2004|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Dordrecht, The Netherlands|isbn=978-1-4020-1813-8|page=20|url=https://books.google.com/books?id=937NljkEbgYC}}</ref> សម្រាប់ការពិសោធន៍នេះ បណ្ឌិត្យសភាបានផ្តល់ជូនរង្វាន់ Alhumbert នូវទឹកប្រាក់ចំនួន 2,500 ហ្វ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ 1862។ ប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាបិតានៃ[[Germ theory of diseases|ទ្រឹស្តីមេរោគរបស់ជំងឺ]]​ដែលជាគោលគំនិតបន្ទាប់បន្សំនាសម័យនោះ។ការពិសោធន៍ជាច្រើនរបស់គាត់បានបង្ហាញថា ជំងឺអាចការពារដោយការសម្លាប់ ឬបញ្ឈប់មេរោគ ដូច្នេះបានគាំទ្រលើទ្រឹស្តីមេរោគ និងការអនុវត្តរបស់វាក្នុងវិស័យវេជ្ជសាស្ត្រ។ គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ច្រើនបំផុតសម្រាប់ការបង្កើតបច្ចេកទេសក្នុងការកែ[[Milk|ទឹកដោះគោ]] និង[[Wine|ស្រា]] ដើម្បីបញ្ឈប់ការបំពុលដោយបាក់តេរី ដែលដំណើរការនេះឥឡូវត្រូវបានហៅថា ‘Pasteurization’។ ប៉ាស្ទ័រក៏បានធ្វើការរកឃើញ[[របកគំហើញ]]សំខាន់ៗក្នុងវិស័យគីមីវិទ្យា ជាពិសេសលើមូលដ្ឋានម៉ូលេគុលនៃភាពអស៊ីមេទ្រីរបស់[[Crystal|គ្រីស្តាល់]]ខ្លះ និង[[Racemization|ការប្រែប្រួលអុបទិកស្មើ]]។ នៅដំណាក់កាលដំបូងនៃអាជីពរបស់គាត់ ការស្រាវជ្រាវអំពី[[Sodium ammonium tartrate|សូដ្យូមអាមូញ៉ាក់តាត្រាត]] ​​​បានបើកផ្លូវឲ្យកើតមានវិស័យ[[Optic isomerism|អុបទិកអ៊ីសូមែ]]។ ការងារនេះមានឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅលើគីមីវិទ្យារចនាសម្ព័ន្ធ ដែលបន្តទៅមានផលប៉ះពាល់ដល់វិស័យជាច្រើន រួមទាំង[[Medicinal chemistry|គីមីវិទ្យាវេជ្ជសាស្ត្រ]]។​​​ លោក​ជា​នាយក ​វិទ្យាស្ថាន​ប៉ាស្ទ័រ ដែល​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ 1887 រហូត​ដល់​លោក​ស្លាប់ ហើយ​សាកសព​របស់​លោក​ត្រូវ​បាន​បញ្ចុះ​ក្នុង​បន្ទប់​ក្រោមដី​មួយ​នៅ​ក្រោម​វិទ្យាស្ថាន។ ទោះបីជា​លោក​ប៉ាស្ទ័រ​បាន​ធ្វើការ​ពិសោធន៍​ដ៏​អស្ចារ្យ​ក៏ដោយ ក៏​កេរ្តិ៍ឈ្មោះ​របស់​លោក​បាន​ជាប់​ទាក់ទង​នឹង​ភាពចម្រូងចម្រាស​ផ្សេងៗ។ ការ​វាយតម្លៃ​ឡើងវិញ​ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​សៀវភៅ​កត់ត្រា​របស់​លោក​បាន​បង្ហាញ​ថា លោក​បាន​អនុវត្ត​ការ​បោកប្រាស់​ដើម្បី​យកឈ្នះ​លើ​គូប្រជែង​របស់​លោក។ <ref name="Geison1995">{{Cite book|title=The Private Science of Louis Pasteur|year=1995|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-01552-1|url=http://press.princeton.edu/titles/5670.html|archive-date=26 October 2014}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Anderson|first=Christopher|date=19 February 1993|title=Pasteur Notebooks Reveal Deception|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.259.5098.1117.b|journal=Science|language=en|volume=259|issue=5098|pages=1117|doi=10.1126/science.259.5098.1117.b|issn=0036-8075|pmid=8438162|url-access=subscription}}</ref> == កុមារភាពនិងការសិក្សា ==   [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Geburtshaus_in_Dole.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ផ្ទះដែលលោក Pasteur កើត ឌូល Dole]] លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ Louis Pasteur កើតនៅថ្ងៃទី 27 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1822 នៅ [[ឌូល ខេត្ត ជូរ៉ា]] ប្រទេសបារាំង ក្នុងគ្រួសារ[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|កាតូលិក]]មួយ ដែលមានជាងស្បែកក្រីក្រម្នាក់។ លោកជាកូនទីបីរបស់លោកហ្សង់ - យ៉ូសែបប៉ាស្ទ័រ​​ និងលោកស្រី ហ្សែនអេទីណេណេតរ៉ូគី។ ក្រុមគ្រួសារនេះបានផ្លាស់ទៅ ម៉ាណក ក្នុងឆ្នាំ 1826 ហើយបន្ទាប់មកទៅ អាកប៊័រ ក្នុងឆ្នាំ 1827។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=6–7|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA6}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=14|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA14}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានចូលរៀននៅសាលាបឋមសិក្សាក្នុងឆ្នាំ 1831។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=8|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA8}}</ref> លោកមាន [[ជំងឺវិកលទស្សន៍|បញ្ហាក្នុងការអាន]] និង សរសេរអក្សរមិនច្បាស់ ។ <ref>{{Cite book|title=101 Things You Didn't Know about Einstein: Sex, Science, and the Secrets of the Universe|date=2018|page=21}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Geffner |first=Donna |date=2013 |title=Famous People with Learning Disabilities |url=https://www.gemmlearning.com/blog/learning-issues/famous-people-with-learning-disabilities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103104015/https://www.gemmlearning.com/blog/learning-issues/famous-people-with-learning-disabilities/ |archive-date=3 January 2023 |access-date=3 January 2023 |website=Gemm Learning}}</ref> <ref>{{Cite book|isbn=978-1909421264|title=A Short History of Human Error|date=2013|page=92}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The material near this tag is possibly inaccurate or nonfactual. (June 2025)">គួរឱ្យសង្ស័យ</span></nowiki>&#x20;&#x2013; ពិភាក្សា'' &#x5D;</sup> កាលនៅក្មេង លោកជាសិស្សមធ្យមម្នាក់ ហើយមិនសូវមានចំណង់សិក្សាទេ ព្រោះចំណាប់អារម្មណ៍របស់លោកគឺលើ នេសាទ និង គូររូប ។ លោកបានគូររូបដោយប្រើដីសពណ៌នូវរូបបញ្ឈររបស់ឪពុកម្តាយ មិត្តភក្តិ និងអ្នកជិតខាងរបស់លោកជាច្រើន។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=12–13|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA12}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានចូលរៀននៅវិទ្យាល័យ ​Collège d'Arbois។ <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=15|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA15}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៨៣៨ លោកបានចេញទៅទីក្រុងប៉ារីសដើម្បីចុះឈ្មោះចូលរៀននៅ សាលាអន្តេវាសិកដ្ឋាន ប៉ុន្តែបាននឹកផ្ទះហើយបានត្រឡប់មកវិញនៅខែវិច្ឆិកា។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=11–12|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA11}}</ref> នៅឆ្នាំ 1839 គាត់បានចូលរៀននៅ Collège Royal [ បារាំង ] នៅ បឺសាងសង់ ដើម្បីសិក្សាទស្សនវិជ្ជា ហើយទទួលបានសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្រអក្សរសាស្ត្រក្នុងឆ្នាំ 1840។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=10, 12|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/10/mode/2up}}</ref> លោកត្រូវបានតែងតាំងជាគ្រូបង្រៀននៅមហាវិទ្យាល័យបឺសាងសង់ ខណៈពេលកំពុងបន្តថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រវិទ្យាសាស្ត្រជាមួយគណិតវិទ្យាពិសេស។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=14, 17|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA14}}</ref> លោកបានធ្លាក់ការប្រឡងលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 1841។ លោកបានប្រឡងជាប់សញ្ញាបត្រ ''baccalauréat scientifique'' (វិទ្យាសាស្ត្រទូទៅ) ពីឌីចន​ ជាកន្លែងដែលលោកទទួលបានសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្រវិទ្យាសាស្ត្រផ្នែកគណិតវិទ្យា (Bachelier ès Sciences Mathématiques) ក្នុងឆ្នាំ 1842 <ref name="Math">{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) &#124; ENS |url=https://www.ens.psl.eu/portraits-de-normaliens/louis-pasteur-1822-1895 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030231957/https://www.ens.psl.eu/portraits-de-normaliens/louis-pasteur-1822-1895 |archive-date=30 October 2021 |access-date=30 October 2021 |website=www.ens.psl.eu}}</ref> ប៉ុន្តែទទួលបាននិទ្ទេសមធ្យមផ្នែកគីមីវិទ្យា។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=19–20|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA19}}</ref> ក្រោយមកនៅឆ្នាំ 1842 លោកប៉ាស្ទ័របានប្រឡងចូលរៀននៅ École Normale Supérieure ។ <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA18}}</ref> ក្នុងអំឡុងពេលប្រឡង គាត់ត្រូវតស៊ូនឹងភាពអស់កម្លាំង ហើយមានអារម្មណ៍ធូរស្រួលជាមួយតែមុខវិជ្ជា​​រូបវិទ្យា និងគណិតវិទ្យាប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|url=|title=Louis Pasteur|date=27 November 2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=21|language=en}}</ref> គាត់បានប្រឡងជាប់ឈុតប្រឡងដំបូង ប៉ុន្តែដោយសារតែចំណាត់ថ្នាក់ទាប លោកប៉ាស្ទ័របានសម្រេចចិត្តមិនបន្ត ហើយព្យាយាមម្តងទៀតនៅឆ្នាំក្រោយ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=20–21|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA20}}</ref> គាត់បានត្រឡប់ទៅសាលាអន្តេវាសិកដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉ារីសវិញ ដើម្បីត្រៀមប្រឡង។ គាត់ក៏បានចូលរៀននៅ Lycée Saint-Louis និងថ្នាក់របស់លោក ហ្សង់ បាទីស្ត ឌុយម៉ា Jean-Baptiste Dumas នៅ ស័របូន Sorbonne ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=15–17|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/14/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1843 គាត់បានប្រឡងជាប់ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ ហើយបានចូលរៀននៅ École Normale Supérieure ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=23–24|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA24}}</ref> ក្រោយមក គាត់ជាសិស្សរបស់ លោកហ្សង់ បាទីស្ត បូសាំងហ្គោ Jean-Baptiste Boussingault នៅ Conservatoire national des arts et métiers ។ <ref>{{Cite book|last1=Legros|first1=Jean-Paul|title=D'Olivier de Serres à René Dumont : portraits d'agronomes|date=1998|publisher=Technique et documentation|location=Paris|isbn=2-7430-0289-1|pages=|url=}}</ref> នៅឆ្នាំ 1845 គាត់បានទទួលសញ្ញាបត្រ [[licencié ès sciences]]  [ fr ] ។ <ref name="Debré and Forster p. 502">{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=502}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៨៤៦ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យរូបវិទ្យានៅ [[Collège de Tournon]] [ បារាំង ] នៅអាដែសArdèche ។ ប៉ុន្តែគីមីវិទូ អង់ទួន ហ្សេរ៉ូម បាឡើត Antoine Jérôme Balard ចង់ឱ្យគាត់ត្រលប់ទៅ ''École Normale Supérieure'' ជាជំនួយការមន្ទីរពិសោធន៍ ( ''agrégé préparateur'' )។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=29–30|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA29}}</ref> គាត់បានចូលរួមជាមួយបាឡើតហើយក្នុងពេលដំណាលគ្នាបានចាប់ផ្តើមការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់លើ គ្រីស្តាល់វិទ្យា ហើយនៅឆ្នាំ 1847 គាត់បានបញ្ជូនវាក្យសព្ទទាំងពីររបស់គាត់ ដែលមួយនៅក្នុងគីមីវិទ្យា និងមួយទៀតនៅក្នុងរូបវិទ្យា: (a) និក្ខេបបទគីមីវិទ្យា: "Recherches sur la capacité de saturation de l'acide arsénieux. (b) និក្ខេបបទរូបវិទ្យា៖ "1. Études des phénomènes relatifs à la polarization rotatoire des liquides. 2. Application de la polarization rotatoire des liquides à la solution de diverses questions de chimie." <ref name="Thesis">{{Cite book|title=Louis Pasteur, Thèse de Chimie, Thèse de Physique|year=1847|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k141151t/f29.image/|archive-date=31 October 2021}}</ref> <ref name="Debré and Forster p. 502" /> <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=28–29|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/28/mode/2up}}</ref> បន្ទាប់ពីបានបម្រើការជាសាស្ត្រាចារ្យរូបវិទ្យាមួយរយៈខ្លីនៅឌីចន Lycée ក្នុងឆ្នាំ 1848 លោកបានក្លាយជាសាស្ត្រាចារ្យគីមីវិទ្យានៅ សាកលវិទ្យាល័យស្រ្តាសបួរ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|last2=Lumet|first2=Louis|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=37–38|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/36/mode/2up}}</ref> ជាកន្លែងដែលលោកបានជួបជាមួយ ម៉ារី ឡូរ៉ង់ ត្រូវជាកូនស្រីរបស់ សាកលវិទ្យាធិការ នៃសាកលវិទ្យាល័យក្នុងឆ្នាំ 1849។ ពួកគេបានរៀបការនៅថ្ងៃទី 29 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1849 <ref>{{Cite book|last1=Holmes|first1=Samuel J.|title=Louis Pasteur|date=1924|publisher=Harcourt, Brace and company|pages=34–36|url=https://archive.org/stream/louispasteur00holm#page/34/mode/2up}}</ref> ហើយមានកូនប្រាំនាក់ជាមួយគ្នា ដែលមានតែពីរនាក់ប៉ុណ្ណោះដែលនៅរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ពេញវ័យ; <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise E.|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-028404-6|page=56|url=https://books.google.com/books?id=NdLhBwAAQBAJ&pg=PA56}}</ref> បីនាក់ផ្សេងទៀតបានស្លាប់ដោយសារជំងឺគ្រុនពោះវៀន ។ == អាជីព == [[ឯកសារ:Louis_Pasteur,_French_biologist,_1878,_Paris_slnsw.jpg|រូបភាពតូច|លោក Louis Pasteur ជីវវិទូ និងគីមីវិទូជនជាតិបារាំង ឆ្នាំ១៨៧៨ ដោយ A Gerschel]] ប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកគីមីវិទ្យានៅសាកលវិទ្យាល័យស្ត្រាសបួរ ក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨ ហើយក្លាយជាប្រធានផ្នែកគីមីវិទ្យាក្នុងឆ្នាំ១៨៥២។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=502–503}}</ref> ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៥៤ ដើម្បីមានពេលវេលាធ្វើការងារដែលអាចឲ្យគាត់ទទួលបានងារជាអ្នកឆ្លើយឆ្លងព័ត៌មានរបស់វិទ្យាស្ថាន គាត់ទទួលបានការឈប់សម្រាកមានប្រាក់ឈ្នួលរយៈពេលបីខែ ដោយមានជំនួយពីវិញ្ញាបនបត្រសុខភាព។ គាត់បានពន្យារពេលឈប់រហូតដល់ថ្ងៃទី១ ខែសីហា ដែលជាថ្ងៃចាប់ផ្តើមការប្រឡង។ "ខ្ញុំប្រាប់រដ្ឋមន្ត្រីថា ខ្ញុំនឹងទៅធ្វើការប្រឡង ដើម្បីកុំឲ្យបង្កើនភាពអាម៉ាស់នៃសេវាកម្ម។ វាក៏ដើម្បីកុំឲ្យអ្នកដទៃទទួលបានប្រាក់ចំនួន ៦ ឬ ៧០០ ហ្វ្រង់"។ នៅឆ្នាំ 1854 ដដែលនេះ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាព្រឹទ្ធាចារ្យនៃមហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រថ្មីនៅ សាកលវិទ្យាល័យលីល Lille ជាកន្លែងដែលលោកបានចាប់ផ្តើមការសិក្សាលើដំណើរការផ្អាប់ fermentation។ <ref name="Chirality">{{Cite web |date=June 2016 |title=Louis Pasteur |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/louis-pasteur |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321132243/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/louis-pasteur |archive-date=21 March 2018 |access-date=20 March 2018 |website=[[Science History Institute]]}}</ref> នៅក្នុងឱកាសនេះហើយ ដែលលោកប៉ាស្ទ័របានថ្លែងសុន្ទរកថាដែលត្រូវបានដកស្រង់ជាញឹកញាប់ថា " ''dans les champs de l'observation, le hasard ne favorise que les esprits préparés''" ("នៅក្នុងវិស័យសង្កេតការណ៍ ឱកាសពេញចិត្តចំពោះតែចិត្តដែលបានរៀបចំ")។ <ref>L. Pasteur, ''"Discours prononcé à Douai, le 7 décembre 1854, à l'occasion de l'installation solennelle de la Faculté des lettres de Douai et de la Faculté des sciences de Lille"'' (Speech delivered at Douai on 7 December 1854 on the occasion of his formal inauguration to the Faculty of Letters of Douai and the Faculty of Sciences of Lille), reprinted in: Pasteur Vallery-Radot, ed., ''Oeuvres de Pasteur'' (Paris, France: Masson and Co., 1939), vol. 7, [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7363q/f137.chemindefer p. 131] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120109090835/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7363q/f137.chemindefer|date=9 January 2012}}.</ref> នៅឆ្នាំ 1857 លោកបានផ្លាស់លំនៅទៅទីក្រុងប៉ារីស ក្នុងនាមជានាយកវិទ្យាសាស្ត្រនៅ ''École Normale Supérieure'' ជាកន្លែងដែលលោកកាន់អំណាចពីឆ្នាំ 1858 ដល់ឆ្នាំ 1867 និងបានណែនាំកំណែទម្រង់ជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីកែលម្អស្តង់ដារនៃការងារវិទ្យាសាស្ត្រ។ ការប្រឡងកាន់តែតឹងរ៉ឹង ដែលនាំឱ្យមានលទ្ធផលកាន់តែប្រសើរ ការប្រកួតប្រជែងកាន់តែខ្លាំង និងកិត្យានុភាពក៏កាន់តែខ្លាំងដែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រឹត្យជាច្រើនរបស់លោកគឺតឹងរ៉ឹង និងផ្តាច់ការ ដែលនាំឱ្យមានការបះបោរពីសិស្សធ្ងន់ធ្ងរចំនួនពីរលើក។ ក្នុងអំឡុងពេល "ការបះបោរសណ្តែក" លោកបានចេញក្រឹត្យថា សម្លរសាច់ចៀម ដែលសិស្សបដិសេធមិនបរិភោគ នឹងត្រូវបានបម្រើ និងបរិភោគរៀងរាល់ថ្ងៃច័ន្ទ។ នៅក្នុងឱកាសមួយផ្សេងទៀត លោកបានគំរាមបណ្តេញសិស្សណាដែលចាប់បានថាកំពុងជក់បារី ហើយសិស្ស 73 នាក់ក្នុងចំណោម 80 នាក់នៅក្នុងសាលាបានលាលែងចេញពីសាលា។ <ref name="Debre">{{Cite book|year=2000|title=Louis Pasteur|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA119|location=Baltimore, MD|pages=119–120|isbn=978-0-8018-6529-9|access-date=27 January 2015}}</ref> នៅឆ្នាំ 1863 លោកត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកភូគព្ភសាស្ត្រ រូបវិទ្យា និងគីមីវិទ្យានៅ ''École nationale supérieure des Beaux-Arts'' ដែលជាតំណែងដែលលោកបានកាន់រហូតដល់លោកលាលែងពីតំណែងនៅឆ្នាំ 1867។ នៅឆ្នាំ 1867 លោកបានក្លាយជាប្រធានគីមីវិទ្យាសរីរាង្គនៅ ស័របូន​ <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7">{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=505–507}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយមកលោកបានលាលែងពីតំណែងនេះដោយសារតែសុខភាពទ្រុឌទ្រោម។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=246|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n265/mode/2up}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 1867 មន្ទីរពិសោធន៍គីមីវិទ្យាសរីរវិទ្យារបស់ École Normale ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមការស្នើសុំរបស់ប៉ាស្ទ័រ <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7" /> ហើយលោកបានក្លាយជានាយកមន្ទីរពិសោធន៍ពីឆ្នាំ 1867 ដល់ឆ្នាំ 1888។ <ref>{{Cite encyclopedia|title=Pasteur, Louis|year=2003|isbn=978-0-19-974376-6|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC&pg=PA617}}</ref> នៅទីក្រុងប៉ារីស លោកបានបង្កើតវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រក្នុងឆ្នាំ 1887 និងបានបម្រើការជានាយកពេញមួយជីវិត។ <ref name="fein"/> <ref name="van">{{Cite book|url=https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand|title=Louis Pasteur: Groundbreaking Chemist & Biologist|publisher=ABDO Publishing Company|year=2011|isbn=978-1-61758-941-6|location=Minnesota|pages=[https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand/page/8 8]–112|url-access=registration}}</ref> == ការស្រាវជ្រាវ == === ភាពមិនស៊ីមេទ្រីនៃម៉ូលេគុល === [[ឯកសារ:Pcrystals.svg|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័របានបំបែករាងគ្រីស្តាល់ ខាងឆ្វេង និងខាងស្តាំចេញពីគ្នា ដើម្បីបង្កើតជាគំនរគ្រីស្តាល់ពីរ៖ នៅក្នុងដំណោះស្រាយ ទម្រង់មួយបានបង្វិលពន្លឺទៅខាងឆ្វេង មួយទៀតទៅខាងស្តាំ ខណៈពេលដែល ល្បាយស្មើគ្នា នៃទម្រង់ទាំងពីរបានលុបចោលឥទ្ធិពលរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក ហើយមិនបង្វិលពន្លឺប៉ូលទេ។]] នៅក្នុងការងារដំបូងៗរបស់លោកប៉ាស្ទ័រក្នុងនាមជាគីមីវិទូ ចាប់ផ្តើមនៅ ''École Normale Supérieure'' ហើយបន្តនៅស្ត្រាសបួរ និងលីល លោកបានពិនិត្យមើលលក្ខណៈគីមី អុបទិក និងគ្រីស្តាល់នៃសមាសធាតុមួយក្រុមដែលស្គាល់ថាជា តាត្រាត ។ <ref name="Flack"/> លោក​បាន​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​មួយ​ទាក់ទង​នឹង​ធម្មជាតិ​នៃ ​អាស៊ីត​តាតារីក ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1848។ <ref>L. Pasteur (1848) [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2983p/f539.item.r=.zoom "Mémoire sur la relation qui peut exister entre la forme cristalline et la composition chimique, et sur la cause de la polarisation rotatoire"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021035454/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2983p/f539.item.r=.zoom|date=21 October 2016}} (Memoir on the relationship that can exist between crystalline form and chemical composition, and on the cause of rotary polarization)," ''Comptes rendus de l'Académie des sciences'' (Paris), '''26''': 535–538.</ref> ដំណោះស្រាយ​នៃ​សមាសធាតុ​នេះ​ដែល​បាន​មក​ពី​ភាវៈមានជីវិត ​បាន​បង្វិលប្លង់​ប៉ូលនៃ​ពន្លឺ​ដែល​ឆ្លងកាត់​វា។ <ref name="Flack"/> បញ្ហា​គឺអាស៊ីត​តាតារីក​ដែល​បាន​មក​ពីការ​សំយោគ​គីមី ​មិន​មាន​ឥទ្ធិពល​បែប​នោះ​ទេ ទោះបីជា​ប្រតិកម្ម​គីមី​របស់​វា​ដូចគ្នា​បេះបិទ ហើយ​សមាសធាតុ​ធាតុ​របស់​វា​ក៏​ដូចគ្នា​។ <ref name="cohn">{{Cite web |last=Cohn, David V |date=18 December 2006 |title=Pasteur |url=http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323234134/http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |archive-date=23 March 2017 |access-date=2 December 2007 |publisher=University of Louisville |quote=Fortunately, Pasteur's colleagues Chamberland and Roux followed up the results of a research physician Jean-Joseph-Henri Toussaint, who had reported a year earlier that carbolic-acid/heated anthrax serum would immunize against anthrax. These results were difficult to reproduce and discarded although, as it turned out, Toussaint had been on the right track. This led Pasteur and his assistants to substitute an anthrax vaccine prepared by a method similar to that of Toussaint and different from what Pasteur had announced. |archivedate=23 មីនា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323234134/http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html }}</ref> ប៉ាស្ទ័របានកត់សម្គាល់ឃើញថា គ្រីស្តាល់នៃតាត្រាតមានមុខតូចៗ។ បន្ទាប់មកគាត់បានសង្កេតឃើញថា នៅក្នុងល្បាយរ៉ាស៊ីមនៃតាត្រាត គ្រីស្តាល់ពាក់កណ្តាលគឺជាគ្រីស្តាល់ដៃស្តាំ និងពាក់កណ្តាលទៀតគឺជាគ្រីស្តាល់ដៃឆ្វេង។ នៅក្នុងដំណោះស្រាយ សមាសធាតុដៃស្តាំគឺរង្វិលស្តាំ ហើយសមាសធាតុដៃឆ្វេងគឺ[[រង្វិលឆ្វេង(levorotatory)|រង្វិលឆ្វេង]]។ <ref name="Flack">H.D. Flack (2009) [http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf "Louis Pasteur's discovery of molecular chirality and spontaneous resolution in 1848, together with a complete review of his crystallographic and chemical work,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908211420/http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf|date=8 September 2019}} ''Acta Crystallographica'', Section A, vol. 65, pp.&nbsp;371–389.</ref> ប៉ាស្ទ័របានកំណត់ថា សកម្មភាពអុបទិកទាក់ទងនឹងរូបរាងនៃគ្រីស្តាល់ ហើយការរៀបចំខាងក្នុងមិនស៊ីមេទ្រីនៃម៉ូលេគុលនៃសមាសធាតុគឺជាមូលហេតុនៃការបង្វិលពន្លឺ។ <ref name="Chirality"/> តាត្រាត ( ''2R'', ''3R'' )- និង ( ''2S'', ''3S'' )- គឺជារូបភាពកញ្ចក់អុីសូម៉ែត្រិច ដែលមិនអាចដាក់ពីលើគ្នាបាន។ នេះជាលើកដំបូងដែលមាននរណាម្នាក់បង្ហាញពី ចលនានៃម៉ូលេគុល ហើយក៏ជាការពន្យល់ដំបូងនៃភាពអុីសូមឺផងដែរ។ <ref name="Flack" /> ប្រវត្តិវិទូខ្លះចាត់ទុកការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រក្នុងវិស័យនេះថាជា "ការចូលរួមចំណែកដ៏ជ្រាលជ្រៅ និងដើមបំផុតចំពោះវិទ្យាសាស្ត្រ" និងជា "ការរកឃើញវិទ្យាសាស្ត្រដ៏អស្ចារ្យបំផុត" របស់គាត់។ <ref name="Flack"/> === ការផ្អាប់និង​ទ្រឹស្តីមេរោគនៃជំងឺ === ប៉ាស្ទ័រត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឲ្យការស៊ើបអង្កេតអំពីដំណើរការផ្អាប់ ខណៈពេលកំពុងធ្វើការនៅលីល​។ នៅឆ្នាំ 1856 ក្រុមហ៊ុនផលិតស្រាក្នុងស្រុកម្នាក់ឈ្មោះបីគូត M. Bigot ដែលកូនប្រុសជាសិស្សម្នាក់របស់ប៉ាស្ទ័រ បានស្វែងរកដំបូន្មានពីគាត់លើបញ្ហានៃការផលិតអាល់កុលឆៃថាវក្រហម beetroot និងការជូរ។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|page=79|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n101/mode/2up}}</ref> <ref name="Ligon"/> ប៉ាស្ទ័រ បានចាប់ផ្តើមការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់លើប្រធានបទនេះដោយធ្វើម្តងទៀត និងបញ្ជាក់ស្នាដៃរបស់ធីអូឌ័រ ឆ្វាន ដែលបានបង្ហាញមួយទសវត្សរ៍មុនថាដំបែ​មានជីវិត។ យោងតាមកូនប្រសាររបស់គាត់ គឺលោករឺណេ វ៉ាល់ឡឺរី រ៉ាដូត René Vallery-Radot ក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៨៥៧ លោកប៉ាស្ទ័របានផ្ញើឯកសារមួយស្តីពីដំណើរការផ្អាប់ អាស៊ីតឡាក់ទិកទៅកាន់ Société des Sciences de Lille ប៉ុន្តែឯកសារនេះត្រូវបានអានបីខែក្រោយ។ <ref>{{Cite book|title=La vie de Pasteur|date=1907|location=Paris|page=98|url=https://archive.org/stream/laviedepasteur01vallgoog#page/n110/mode/2up|language=fr}}</ref> សារណាមួយត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយជាបន្តបន្ទាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៥៧។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1857|title=Mémoire sur la fermentation appelée lactique|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30026.image.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.f915.langFR|journal=Comptes Rendus Chimie|language=fr|volume=45|pages=913–916|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312141626/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30026.image.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.f915.langFR|archive-date=12 March 2017|accessdate=11 March 2017}}</ref> នៅក្នុងសារណានេះ គាត់បានបង្កើតគំនិតរបស់គាត់ដោយបញ្ជាក់ថា៖ "ខ្ញុំមានបំណងចង់បញ្ជាក់ថា ដូចមានដំណើរការផ្អាប់អាល់កុល គឺដំបែស្រាបៀរ ដែលត្រូវបានរកឃើញគ្រប់ទីកន្លែង ដែលស្ករត្រូវបានបំបែកទៅជាអាល់កុល និងអាស៊ីតកាបូនិច ដូច្នេះក៏មានសារធាតុផ្អាប់​ជាក់លាក់មួយ គឺដំបែឡាក់ទិក ដែលតែងតែមានវត្តមាននៅពេលដែលស្ករក្លាយជាអាស៊ីតឡាក់ទិក "។ <ref name="manchester2007">{{Cite journal|last=Manchester|first=K.L.|year=2007|title=Louis Pasteur, fermentation, and a rival|url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext|journal=South African Journal of Science|volume=103|issue=9–10|pages=377–380|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026053500/http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext|archive-date=26 October 2014|accessdate=26 October 2014}}</ref> សារណាស្តីពីដំណើរការផ្អាប់គ្រឿងស្រវឹងនេះ ត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយជាទម្រង់ពេញលេញនៅឆ្នាំ 1858។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1858|title=Nouveaux faits concernant l'histoire de la fermentation alcoolique|journal=Comptes Rendus Chimie|language=fr|volume=47|pages=1011–1013}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1858|title=Nouveaux faits concernant l'histoire de la fermentation alcoolique|journal=Annales de Chimie et de Physique|series=3rd Series|language=fr|volume=52|pages=404–418}}</ref> យូន ហ្សេកុប ប៊ែរសេលីយូស និង យូស្តូស វុន លីប៊ីក បានស្នើឡើងនូវទ្រឹស្ដីដែលថាដំណើរការផ្អាប់ គឺបណ្តាលមកពីការបំបែក។ ប៉ាស្ទ័របានបង្ហាញថាទ្រឹស្ដីនេះគឺមិនត្រឹមត្រូវទេ ហើយដំបែមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះដំណើរការផ្អាប់ ដើម្បីផលិតជាតិអាល់កុលពីស្ករ។ <ref name="Barnett">{{Cite book|title=Yeast Research: A Historical Overview|year=2011|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-516-5|url=https://books.google.com/books?id=ZwisBAAAQBAJ}}</ref> លោកក៏បានបង្ហាញផងដែរថា នៅពេលដែលមីក្រូសារពាង្គកាយផ្សេងគ្នាបានបំពុលស្រា អាស៊ីតឡាក់ទិកត្រូវបានផលិត ដែលធ្វើឱ្យស្រាមានជាតិជូរ។ <ref name="Ligon"/> នៅឆ្នាំ 1861 ប៉ាស្ទ័របានសង្កេតឃើញថា ជាតិស្ករតិចត្រូវបានផ្អាប់ក្នុងមួយផ្នែកនៃដំបែ នៅពេលដែលដំបែត្រូវបានប៉ះពាល់នឹងខ្យល់។ <ref name="Barnett" /> អត្រាផ្អាប់ទាបជាងមុនដែលត្រូវការអុកសុីសែន ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ឥទ្ធិពលប៉ាស្ទ័រ ។ <ref>{{Cite book|title=Yeast Sugar Metabolism|date=1997|isbn=978-1-56676-466-7|pages=20–21|url=https://books.google.com/books?id=VSQZ1AVg74oC&pg=PA20}}</ref> [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_experiment.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័រកំពុងពិសោធន៍នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់]] [[ឯកសារ:LouisPasteurMonumentLille.jpg|រូបភាពតូច|វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រដឺលីល]] ការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រ ក៏បានបង្ហាញផងដែរថា ការលូតលាស់របស់មីក្រូសាពាង្គកាយ គឺជាមូលហេតុចម្បងនៃការបំផ្លាញភេសជ្ជៈ ដូចជាស្រាបៀរ ស្រា និងទឹកដោះគោជាដើម។ ជាមួយនឹងការគំនិតឡើងនេះ គាត់បានបង្កើតដំណើរការមួយ ក្នុងនោះអង្គធាតុរាវដូចជាទឹកដោះគោត្រូវបានកម្តៅរហូតដល់សីតុណ្ហភាពចន្លោះ 60 ទៅ 100 អង្សាសេ។&nbsp;°C។ <ref name="Bowden" /> វាបានសម្លាប់បាក់តេរី និងផ្សិតភាគច្រើនដែលមាននៅក្នុងអង្គធាតុរួចហើយ។ លោកប៉ាស្ទ័រ និង លោកខ្លូដ ប៊ែរណារ បានបញ្ចប់ការធ្វើតេស្តលើឈាម និងទឹកនោមនៅថ្ងៃទី 20 ខែមេសា ឆ្នាំ 1862។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|page=104|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n125/mode/2up}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានទទួលសិទ្ធិប៉ាតង់លើដំណើរការនេះ ដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង "ជំងឺ" ក្នុងស្រា ក្នុងឆ្នាំ 1865។ <ref name="Bowden">{{Cite book|title=Pharmaceutical achievers: the human face of pharmaceutical research|year=2003|location=Philadelphia|isbn=978-0-941901-30-7|url=https://books.google.com/books?id=4yPPE0xHEmkC&pg=PA6}}</ref> វិធីសាស្ត្រនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ការសម្លាប់មេរោគដោយកំដៅ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានអនុវត្តចំពោះស្រាបៀរ និងទឹកដោះគោ។ <ref name="Nelson2009">{{Cite journal|last=Nelson|first=Bryn|year=2009|title=The Lingering Heat over Pasteurized Milk|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/article/lingering-heat-over-pasteurized-milk|journal=Chemical Heritage Magazine|volume=27|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321192530/https://www.sciencehistory.org/distillations/article/lingering-heat-over-pasteurized-milk|archive-date=21 March 2018|accessdate=20 March 2018}}</ref> ការបំពុលភេសជ្ជៈបាននាំឱ្យលោកប៉ាស្ទ័រមានគំនិតថា មីក្រូសារពាង្គកាយដែលឆ្លងដល់សត្វ និងមនុស្សបង្កជំងឺ។ លោកបានស្នើឱ្យទប់ស្កាត់ការជ្រៀតចូលនៃមីក្រូសារពាង្គកាយចូលទៅក្នុងខ្លួនមនុស្ស ដែលនាំឱ្យ ចូសេហ្វ លីស្ទើរ បង្កើតវិធីសាស្ត្រសម្លាប់មេរោគក្នុងការវះកាត់។ <ref name="Listerine">{{Cite journal|last=Hicks|first=Jesse|title=A Fresh Breath|url=http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/thanks-to-chemistry/listerine.aspx|journal=Chemical Heritage Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611130657/http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/thanks-to-chemistry/listerine.aspx|archive-date=11 June 2016|accessdate=27 January 2015}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 1866 ប៉ាស្ទ័របានបោះពុម្ពផ្សាយ ''Études sur le Vin'' ស្តីអំពីជំងឺនៃស្រា ហើយគាត់បានបោះពុម្ពផ្សាយ ''Études sur la Bière'' ក្នុងឆ្នាំ 1876 ទាក់ទងនឹងជំងឺនៃស្រាបៀរ។ <ref name="Barnett"/> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៩ លោកអាហ្គោស្ទីណូ បាស៊ី បានបង្ហាញថា ផ្សិតមូស្កាឌីន បណ្តាលមកពីផ្សិតមួយប្រភេទដែលឆ្លងដល់ដង្កូវនាង។ <ref name="Hatcher">{{Cite book|last1=Hatcher|first1=Paul|last2=Battey|first2=Nick|title=Biological Diversity: Exploiters and Exploited|date=2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-97986-0|pages=88–89, 91|url=https://books.google.com/books?id=FpQpedSpeWMC&pg=PA89}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៨៥៣ ជំងឺពីរប្រភេទហៅថា ''ពេប្រីន'' និង ''ហ្វាឡាសេរី'' បានឆ្លងដល់ ដង្កូវនាង មួយចំនួនធំនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសបារាំង ហើយនៅឆ្នាំ១៨៦៥ ជំងឺទាំងនោះបានបង្កការខាតបង់យ៉ាងធំធេងដល់កសិករ។ នៅឆ្នាំ១៨៦៥ លោកប៉ាស្ទ័របានទៅអាលេ ហើយបានធ្វើការរយៈពេលប្រាំឆ្នាំរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៧០។ <ref name="Berche">{{Cite journal|last=Berche|first=P.|year=2012|title=Louis Pasteur, from crystals of life to vaccination|journal=Clinical Microbiology and Infection|volume=18|issue=s5|pages=1–6|doi=10.1111/j.1469-0691.2012.03945.x|pmid=22882766|doi-access=free}}</ref> <ref name="Schwartz">{{Cite journal|last=Schwartz|first=M.|year=2001|title=The life and works of Louis Pasteur|journal=Journal of Applied Microbiology|volume=91|issue=4|pages=597–601|doi=10.1046/j.1365-2672.2001.01495.x|pmid=11576293|doi-access=}}</ref> ដង្កូវនាងដែលមានមេរោគពេប្រីន ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយភាគល្អិត។ ក្នុងរយៈពេលបីឆ្នាំដំបូង ប៉ាស្ទ័រគិតថាភាគល្អិត គឺជារោគសញ្ញានៃជំងឺនេះ។ នៅឆ្នាំ 1870 គាត់បានសន្និដ្ឋានថាភាគល្អិត គឺជាមូលហេតុនៃមេរោគពេប្រីន (ឥឡូវនេះគេដឹងថាមូលហេតុគឺមីក្រូស្ប៉ )។ <ref name="Hatcher"/> ប៉ាស្ទ័រក៏បានបង្ហាញផងដែរថាជំងឺនេះជាជំងឺតំណពូជផងដែរ។ <ref name="Keim pp. 87-88">{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|last2=Lumet|first2=Louis|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=87–88|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/86/mode/2up}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានបង្កើតប្រព័ន្ធមួយដើម្បីការពារជំងឺពេប្រីន៖ បន្ទាប់ពីមេអំបៅនាងញីពង មេអំបៅនាងត្រូវបានប្រែទៅជាសាច់។ សាច់ត្រូវបានពិនិត្យដោយមីក្រូទស្សន៍ ហើយប្រសិនបើគេសង្កេតឃើញភាគល្អិត ពងត្រូវបានបំផ្លាញចោល។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=141|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n161/mode/2up}}</ref> <ref name="Keim pp. 87-88" /> ប៉ាស្ទ័របានសន្និដ្ឋានថាបាក់តេរីបណ្តាលឱ្យមានហ្វាឡាសេរី។ មូលហេតុចម្បងបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេគិតថាជាវីរុស។ <ref name="Hatcher" /> ការរីករាលដាលនៃជំងឺហ្វាឡាសេរីអាចកើតឡើងដោយចៃដន្យ ឬតំណពូជ។ អនាម័យអាចប្រើដើម្បីការពារហ្វាឡាសេរីដោយចៃដន្យ។ មេអំបៅនាងដែលប្រហោងរំលាយអាហារមិនមានមីក្រូសារពាង្គកាយដែលបណ្តាលឱ្យមានហ្វាឡាសេរី ត្រូវបានប្រើដើម្បីពងកូន ការពារហ្វាឡាសេរីដោយសារតំណពូជ។ <ref name=":1">{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=156|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n175/mode/2up}}</ref> [[ឯកសារ:Coldecygne.svg|រូបភាពតូច|ដប​ក​ញ្ចឹងក (Bottle en ''col de cygne'' ) ដែល​ប្រើ​ដោយ​លោកប៉ាស្ទ័រ]] [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Experiment.svg|រូបភាពតូច|ការពិសោធន៍​ប៉ាស្ទ័រកម្ម​របស់​លោកប៉ាស្ទ័រ បង្ហាញពីការពិតដែលថា ការរលួយនៃសារធាតុរាវគឺបណ្តាលមកពីភាគល្អិតនៅក្នុងខ្យល់ជាជាងខ្យល់ខ្លួនឯង។ ការពិសោធន៍ទាំងនេះគឺជាភស្តុតាងសំខាន់ៗដែលគាំទ្រទ្រឹស្តីមេរោគនៃជំងឺ។]] បន្ទាប់ពីការពិសោធន៍ដំណើរការផ្អាប់របស់គាត់ ប៉ាស្ទ័របានបង្ហាញថា សំបកទំពាំងបាយជូរគឺជាប្រភពធម្មជាតិនៃផ្សិត ហើយទំពាំងបាយជូរ និងទឹកទំពាំងបាយជូរដែលបានក្រៀវមិនដែលទទួលរងដំណើរផ្អាប់ទេ។ គាត់បានយកទឹកទំពាំងបាយជូរចេញពីក្រោមសំបកដោយប្រើម្ជុលដែលបានក្រៀវ ហើយក៏បានគ្របទំពាំងបាយជូរដោយក្រណាត់ក្រៀវរួចផងដែរ។ ការពិសោធន៍ទាំងពីរមិនអាចផលិតស្រានៅក្នុងធុងដែលក្រៀវបានទេ។ <ref name="Ligon"/> ការរកឃើញ និងគំនិតរបស់លោកគឺប្រឆាំងនឹងផ្នត់គំនិតទូទៅនៃ ការកើតឡើងដោយឯកឯង ។ លោកបានទទួលការរិះគន់យ៉ាងខ្លាំងពី លោកហ្វេលិក អាស៊ីម៉ែត្រ ពូសេត ដែលជានាយកសារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រធម្មជាតិរួន Rouen ។ ដើម្បីដោះស្រាយការជជែកវែកញែករវាងអ្នកវិទ្យាសាស្រ្តល្បីៗ បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងបានផ្តល់រង្វាន់ Alhumbert ផ្ទុកទឹកប្រាក់ 2,500 ហ្វ្រង់ ដល់អ្នកដែលអាចបង្ហាញតាមការពិសោធន៍ថាគាំទ្រ ឬប្រឆាំងនឹងគោលគំនិតនេះ។ <ref name="Magner">{{Cite book|title=History of the Life Sciences|year=2002|location=New York|isbn=978-0-203-91100-6|pages=251–252|url=https://books.google.com/books?id=YKJ6gVYbrGwC&q=Pasteur+spontaneous+generation}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Roll-Hansen|first=Nils|year=1979|title=Experimental Method and Spontaneous Generation: The Controversy between Pasteur and Pouchet, 1859–64|url=http://pdfs.semanticscholar.org/ac3d/ed2ccb23bb9274305eb49bb422979276273f.pdf|journal=Journal of the History of Medicine and Allied Sciences|volume=XXXIV|issue=3|pages=273–292|doi=10.1093/jhmas/XXXIV.3.273|pmid=383780|archive-url=https://web.archive.org/web/20190303003149/http://pdfs.semanticscholar.org/ac3d/ed2ccb23bb9274305eb49bb422979276273f.pdf|archive-date=3 March 2019}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Farley|first=J|last2=Geison|first2=GL|year=1974|title=Science, politics and spontaneous generation in nineteenth-century France: the Pasteur-Pouchet debate|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=48|issue=2|pages=161–198|pmid=4617616}}</ref> លោកពូសេ បានបញ្ជាក់ថាខ្យល់បរិយាកាសគ្រប់ទីកន្លែងអាចបណ្តាលឱ្យមានការកើតឡើងនៃភាវៈមានជីវិតដោយឯកឯងនៅក្នុងអង្គធាតុរាវ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=64|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/64/mode/2up}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ លោកបានធ្វើការពិសោធន៍ ហើយអះអាងថាវាជាភស្តុតាងនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង។ <ref name="porter">{{Cite journal|last=Porter|first=JR|year=1961|title=Louis Pasteur: achievements and disappointments, 1861.|journal=Bacteriological Reviews|volume=25|issue=4|pages=389–403|doi=10.1128/MMBR.25.4.389-403.1961|pmc=441122|pmid=14037390}}</ref> <ref name="Magner"/> លោកហ្វ្រង់សេស្កូ រ៉េឌី និង លោកឡាសារ៉ូ ស្ប៉ាឡាន់សានី បានផ្តល់ភស្តុតាងមួយចំនួនប្រឆាំងនឹងការកើតឡើងដោយឯកឯងនៅក្នុងសតវត្សទី១៧ និងទី១៨ រៀងគ្នា។ ការពិសោធន៍របស់លោកស្ប៉ាឡាន់សានី ក្នុងឆ្នាំ១៧៦៥ បានបង្ហាញថា អង្គធាតុរាវបណ្ដុះបាក់តេរីត្រូវបានបំពុលដោយខ្យល់ មានបាក់តេរី។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ លោកប៉ាស្ទ័របានធ្វើការពិសោធន៍របស់លោកម្តងទៀត ប៉ុន្តែលោកពូសេតបានរាយការណ៍ពីលទ្ធផលខុសគ្នាដោយប្រើទឹកបណ្ដុះបាក់តេរីផ្សេងគ្នា។ <ref name="Berche"/> ប៉ាស្ទ័របានធ្វើការពិសោធន៍ជាច្រើនដើម្បីបដិសេធការកើតឡើងដោយឯកឯង។ គាត់បានដាក់សារធាតុរាវពុះក្នុងដបមួយ ហើយទុកឲ្យខ្យល់ក្តៅចូលក្នុងដប។ បន្ទាប់មកគាត់បានបិទដប ហើយគ្មានសារពាង្គកាយណាមួយដុះនៅក្នុងវាទេ។ <ref name="porter"/> នៅក្នុងការពិសោធន៍មួយផ្សេងទៀត នៅពេលដែលគាត់បើកដបដែលមានសារធាតុរាវពុះ ធូលីបានចូលទៅក្នុងដប ដែលបណ្តាលឱ្យសារពាង្គកាយដុះនៅក្នុងដបខ្លះ។ ចំនួនដបដែលសារពាង្គកាយដុះគឺទាបជាងនៅរយៈកម្ពស់ខ្ពស់ ដែលបង្ហាញថាខ្យល់នៅរយៈកម្ពស់ខ្ពស់មានធូលីនិងសារពាង្គកាយតិចជាង។ <ref name="Ligon"/> <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|pages=96–98|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n117/mode/2up}}</ref> ប៉ាស្ទ័រក៏បានប្រើដបកញ្ចឹងក ដែលមានសារធាតុរាវអាចរំលាយបាន។ ខ្យល់ត្រូវអនុញ្ញាតឱ្យចូលទៅក្នុងដបតាមរយៈបំពង់កោងវែងមួយ ដែលធ្វើឱ្យភាគល្អិតធូលីជាប់នឹងវា។ គ្មានអ្វីដុះនៅក្នុងទឹកចិញ្ចឹមទេ លុះត្រាតែដបត្រូវបានផ្អៀង ដែលធ្វើឱ្យសារធាតុរាវប៉ះនឹងជញ្ជាំងកញ្ចឹងកដែលមានមេរោគ។ នេះបង្ហាញថាភាវៈមានជីវិតដែលដុះនៅក្នុងទឹកចិញ្ចឹមបែបនេះបានមកពីខាងក្រៅ លើធូលី ជាជាងបង្កើតដោយឯកឯងនៅក្នុងសារធាតុរាវ ឬពីសកម្មភាពនៃខ្យល់បរិសុទ្ធ។ <ref name="Ligon" /> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=63–67|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/62/mode/2up}}</ref> ទាំងនេះគឺជាការពិសោធន៍ដ៏សំខាន់បំផុតមួយចំនួនដែលបដិសេធទ្រឹស្តីនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង។ ប៉ាស្ទ័របានធ្វើបទបង្ហាញជាបន្តបន្ទាប់ប្រាំដងអំពីការរកឃើញរបស់គាត់នៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងក្នុងឆ្នាំ 1881 ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1882 ក្រោមចំណងជើងថា ''Mémoire'' ''Sur les corpuscules organisés qui existent dans l'atmosphère: Examen de la doctrine des générations spontanées'' (''របាយការណ៍ស្តីអំពីអង្គតូចៗរៀបរយ ដែលមាននៅក្នុងបរិយាកាស៖ ការត្រួតពិនិត្យលើទ្រឹស្តីកំណើតឯកឯង'' )។ <ref>{{Cite web |last=Pasteur |first=Louis |year=1882 |title=Mémoire sur les corpuscules organisés qui existent dans l'atmosphère: examen de la doctrine des générations spontanées |url=https://wellcomecollection.org/works/njdg2696 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501062347/https://wellcomecollection.org/works/njdg2696 |archive-date=1 May 2021 |access-date=1 May 2021 |website=Wellcome Collection |language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Carter|first=K. C.|year=1991|title=The development of Pasteur's concept of disease causation and the emergence of specific causes in nineteenth-century medicine|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=65|issue=4|pages=528–548|jstor=44442642|pmid=1802317}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានឈ្នះពានរង្វាន់ Alhumbert ក្នុងឆ្នាំ 1862។ <ref name="porter"/> គាត់បានសន្និដ្ឋានថា៖ ទ្រឹស្តីនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង មិនដែលអាចស្ដារឡើងវិញពីការប៉ះពាល់របស់ការពិសោធន៍ដ៏សាមញ្ញនេះបានទេ។ មិនមានស្ថានភាពណាមួយដែលអាចបញ្ជាក់បានថា មីក្រូសារពាង្គកាយបានកើតមកក្នុងពិភពលោកដោយគ្មានមេរោគ ដោយគ្មានឪពុកម្តាយដែលស្រដៀងនឹងខ្លួនឯងឡើយ។<ref name="fein" /><ref name=":1" /> === ជំងឺដង្កូវនាង === នៅក្នុងឆ្នាំ 1865 លោកហ្សង់ បាទីស្ត ឌុយម៉ាស ដែលជាគីមីវិទូ សមាជិកព្រឹទ្ធសភា និងជាអតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្ម បានស្នើសុំឱ្យលោកប៉ាស្ទ័រសិក្សាអំពីជំងឺថ្មីមួយដែលកំពុងបំផ្លាញកសិដ្ឋានដង្កូវនាង នៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសបារាំង និងអឺរ៉ុបគឺ ជំងឺពេប្រីន ដែលត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈលើមាត្រដ្ឋានម៉ាក្រូស្កូបដោយចំណុចខ្មៅ និងលើមាត្រដ្ឋានមីក្រូទស្សន៍ដោយ " Cornalia corpuscles"។ លោកប៉ាស្ទ័របានយល់ព្រម និងបានស្នាក់នៅអចិន្ត្រៃយ៍ចំនួនប្រាំដងនៅអាលេចន្លោះថ្ងៃទី 7 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1865 និង 1869។ <ref>"This denomination of ''white-dead'', used by the Abbé de Sauvages and several other writers, is inaccurate; this is why I thought it necessary to add that of ''dead-flats'', vulgarly used in several departments, and which designates very well the state of softness and flaccidity in which the worms dead of this disease are found. " Pierre Hubert Nysten, ''Research on the diseases of silkworms'', Paris, 1808, p. 5, available on [https://books.google.com/books?id=1tRIAAAAIAAJ&pg=PA12 Google Books].</ref> ==== កំហុសដំបូង ==== ពេលមកដល់អាលេ លោកប៉ាស្ទ័របានស្គាល់ជំងឺពេប្រីននិង <ref>"He had known it [= flacherie] for a long time, since his first stay in the South in 1865, where one of the two farms that had served as a starting point departure to his deductions was affected by this disease, at the same time as that of the corpuscles." Émile Duclaux, ''Pasteur, Histoire d'un esprit'', pp. 218–219, available on [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152716/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table|date=26 January 2022}}.</ref> ជាមួយនឹងជំងឺមួយទៀតនៃដង្កូវនាង ដែលគេស្គាល់មុន <ref name=":3" /> ជាងជំងឺ ពេប្រីន៖ ជំងឺ flacherie ឬជំងឺងាប់រាបស្មើ។ ជាតឹកតាង ផ្ទុយពី Quatrefages ដែលបានបង្កើតពាក្យថ្មី ''ថាពេប្រីន''<ref>See account of Quatrefages reproduced in L. Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie'', Paris, 1870, Complete Works of Pasteur, t. 4, p. 27, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f40.table online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152711/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f40.table|date=26 January 2022}}.</ref> លោក ប៉ាស្ទ័របានប្រព្រឹត្តកំហុសដោយជឿថាជំងឺទាំងពីរគឺដូចគ្នា ហើយសូម្បីតែជំងឺភាគច្រើននៃដង្កូវនាងដែលគេស្គាល់រហូតមកដល់ពេលនោះគឺដូចគ្នាបេះបិទ និងជាមួយជំងឺពេប្រីន។ <ref name=":3">"But the cases of association were so frequent, precisely because the disease of the corpuscles was so widespread, that Pasteur had thought that the two conditions were linked to each other and should disappear together. " (Émile Duclaux, ''Pasteur, Histoire d'un esprit'', pp. 218–219, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152716/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table|date=26 January 2022}}.) Pasteur expressed this opinion, in particular in " Nouvelles études sur la maladie des vers à soie ", Comptes rendus de l'Académie des sciences, t. 63 (1866), pp. 126–142: "I am very much inclined to believe that there is no actual disease of silkworms. The disease complained of seems to me to have always existed, but to a lesser degree. (...) Furthermore, I have serious grounds for believing that most of the diseases of the silkworm which have been known for a long time are linked to the one which occupies us, muscardine and, perhaps, grasserie excepted. (p. 136). Available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f136.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152722/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f136.table|date=26 January 2022}}. Same thing in a letter of June 27, 1866, to Dumas: "all the other so-called ancient diseases of the silkworm, minus the ''muscardine'' and perhaps the ''grasserie'', such as the disease of '' motrs -flats'', ''petits'', ''passis'', ''arpians'', are only forms of the actual disease. " (Pasteur, ''Correspondance'', t. 2, p. 265. Quoted by Ph. Decourt, ''Les vérités indésirables'', Paris, 1989, p. 173, and by P. Pinet, ''Pasteur et la phiolosophie'', Paris, 2004, p. 158.</ref> វាគឺនៅក្នុងលិខិតចុះថ្ងៃទី ៣០ ខែមេសា និងថ្ងៃទី ២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៨៦៧ ទៅកាន់ Dumas ដែលគាត់បានធ្វើការបែងចែករវាងជំងឺពេប្រីន និងជំងឺហ្វាឡាសេរី ជាលើកដំបូង។ <ref>"Sur la maladie des vers à soie. Lettre de M. L. Pasteur à M. Dumas", Comptes rendus de l'Académie des sciences, meeting of 3 June 1867, t. 64, p. 1113. Available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3021f/f1122.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407215406/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3021f/f1122.table|date=7 April 2022}}.</ref> គាត់បានប្រព្រឹត្តកំហុសមួយទៀត៖ គាត់បានចាប់ផ្តើមដោយបដិសេធ លក្ខណៈ "បរាសិត" (មីក្រុប) នៃពេប្រីន ដែលអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើន (ជាពិសេស អានធួន បេឆាម) ចាត់ទុកថាបានបង្កើតឡើងយ៉ាងល្អ។ សូម្បីតែកំណត់ចំណាំដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៨៦៦ ដោយ បាលប៊ីយ៉ានី <ref>Balbiani, Balbiani, " Recherches sur les corpuscules de la pébrine et sur leur mode de propagation ", Comptes rendus de l'Académie des Sciences, session of 27 August 1866, vol. 63 (1866), pp. 388–391, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f388.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152715/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f388.table|date=26 January 2022}}. Balbiani begins in this manner: "Among all the contradictory opinions which have been expressed on the nature of the corpuscles of the pébrine, the most debatable, in my opinion, is that which consists in assimilating them to anatomical elements either normal, or more or less altered., or to morbid products such as pus globules, etc. This opinion was refuted more than eight years ago by Professor Lebert (...); but I believe I can also bring, against the way of seeing cited above, more decisive proofs, based on the observation of the phenomena which these corpuscles present in their evolution, phenomena which put beyond doubt their close relationship with the parasitic organisms. known under the name of ''Psorospermia''".</ref> ដែលដំបូងឡើយ ប៉ាស្ទ័រហាក់ដូចជាស្វាគមន៍ដោយពេញចិត្ត ក៏គ្មានប្រសិទ្ធភាពដែរ យ៉ាងហោចណាស់ភ្លាមៗ។ "ប៉ាស្ទ័រយល់ច្រឡំហើយ។ គាត់នឹងផ្លាស់ប្តូរគំនិតរបស់គាត់តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៧"។ <ref>P. Debré, ''Louis Pasteur'', Flammarion, 1994, p. 219. In his ''Études sur la maladie des vers à soie'' (''Studies on silkworm disease''), published in 1870 (Pasteur's Complete Works, vol. 4, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599 Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152720/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599|date=26 January 2022}}), Pasteur reports that he consulted Leydig on the question of the living nature of corpuscles. (One of his letters to Leydig is from December 1866.) He admits that "in substance" he adopted the opinions of Leydig and Balbiani, but he contradicts them on the question of the mode of formation of the corpuscles (pp. 135, 137 and 138). In 1884, Balbiani will examine Pasteur's theory on the development of corpuscles and will conclude as follows: "I believe that it is useless to dwell any longer on the observations of M. Pasteur, which I think I can characterize with a single word by saying that their author proves in it how little he is familiar with the researches of biology. But with this reservation, I do justice to his work, which has rendered sericulture farmers a real service by enabling them to recognize a healthy seed from a diseased seed. " (G. Balbiani, ''Leçons sus les sporozoaires'', Paris, 1884, pp. 160–163, [[iarchive:leonssurlesspo00balb|online.]]) On Pasteur's errors in the study of silkworms and his own judgment on these errors, see Richard Moreau, "Le dernier pli cacheté de Louis Pasteur à l'Académie des sciences", La vie des sciences, ''Comptes rendus'', série générale, t. 6, 1989, n° 5, pp. 403–434, [https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_pdf/Plis_07_1869.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220130215818/https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_pdf/Plis_07_1869.pdf|date=30 January 2022}}.</ref> ==== ជ័យជម្នះលើពេប្រីន ==== នៅពេលដែលលោកប៉ាស្ទ័រមិនទាន់យល់ពីមូលហេតុនៃមេរោគពេប្រីននៅឡើយ លោកបានផ្សព្វផ្សាយដំណើរការដ៏មានប្រសិទ្ធភាពមួយដើម្បីបញ្ឈប់ការឆ្លងមេរោគ៖ គំរូនៃមេរោគគ្រីសាលីសត្រូវបានជ្រើសរើស ពួកវាត្រូវបានកំទេច ហើយកោសិកាត្រូវបានស្វែងរកនៅក្នុងកម្ទេចកម្ទី។ ប្រសិនបើសមាមាត្រនៃកោសិកាដង្កូវនៅក្នុងគំរូមានកម្រិតទាបខ្លាំង បន្ទប់នេះត្រូវបានចាត់ទុកថាល្អសម្រាប់ការបន្តពូជ។ <ref>Louis Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie''; Œuvres complètes, t. 4, pp. 166–167, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f195.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152711/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f195.table|date=26 January 2022}}.</ref> វិធីសាស្រ្តនៃការតម្រៀប "គ្រាប់" (ស៊ុត) នេះគឺស្រដៀងនឹងវិធីសាស្រ្តដែលលោកអូស៊ីម៉ូបានស្នើឡើងកាលពីប៉ុន្មានឆ្នាំមុន ប៉ុន្តែការសាកល្បងមិនទាន់មានលទ្ធផលច្បាស់លាស់នៅឡើយទេ។ <ref>Pasteur mentions Osimo's ideas in Louis Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie'', Œuvres complètes, t. 4, pp. 38–39, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f57.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152724/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f57.table|date=26 January 2022}}. Summarizing a development by Émile Duclaux (Émile Duclaux, ''Pasteur, histoire d'un esprit'', Sceaux, 1896, p. 198, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148 /bpt6k764468/f203.notice Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706205222/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148|date=6 July 2007}}), P. Debré wrote that Pasteur was "led to propose a seed sorting method almost identical to that recommended a few years earlier by Orcino [read: Osimo]. If the latter had failed, asserts Pasteur, it was through a lack of confidence; which, of course, is not his case. " P. Debré, ''Louis Pasteur'', Flammarion, 1994, p. 210.</ref> តាមរយៈដំណើរការនេះ លោកប៉ាស្ទ័របានទប់ស្កាត់មេរោគពេប្រីនហើយបានជួយសង្គ្រោះឧស្សាហកម្មសូត្រមួយចំនួនធំនៅក្នុងសេវេន។ <ref>Elie Reynier, ''La soie en Vivarais'', 1921, [http://www.nemausensis.com/ardeche/soie/LaMaladie.htm online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220104215910/http://www.nemausensis.com/ardeche/soie/LaMaladie.htm|date=4 January 2022}}.</ref> ==== ទប់ទល់ហ្វាឡាសេរី ==== [[ឯកសារ:Pasteur_by_Lafon_1883.jpg|រូបភាពតូច|រូបភាពរបស់លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ ដោយ François Lafon (1883)]] នៅឆ្នាំ 1878 នៅឯ ''សន្និសីទអន្តរជាតិសឺរីកូល'' ប៉ាស្ទ័របានទទួលស្គាល់ថា "ប្រសិនបើជំងឺពេប្រីនត្រូវជម្នះ ជំងឺហ្វាឡាសេរីនៅតែបង្កការបំផ្លិចបំផ្លាញ"។ គាត់បានសន្មតថាការបន្តនៃជំងឺហ្វាឡាសេរី គឺដោយសារតែកសិករមិនបានស្តាប់តាមដំបូន្មានរបស់គាត់។ <ref>(''Comptes rendus sténographiques du Congrès international séricicole, tenu à Paris du 5 au 10 septembre 1878''; Paris, 1879, pp. 27–38. ''Œuvres complètes'' of Pasteur, t. 4, pp. 698–713, spec. 699 and 713; available on [http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599.image.f746.langEN.tableDesMatieres Gallica] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130801101453/http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599.image.f746.langEN.tableDesMatieres|date=1 August 2013}}.</ref> នៅឆ្នាំ 1884 លោកបាលប៊ីយ៉ានី ដែលមិនអើពើនឹងតម្លៃទ្រឹស្តីនៃការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រលើជំងឺដង្កូវនាង បានទទួលស្គាល់ថាដំណើរការជាក់ស្តែងរបស់គាត់បានដោះស្រាយការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃពេប្រីន ប៉ុន្តែបានបន្ថែមថាលទ្ធផលនេះទំនងជាត្រូវបានទប់ទល់ដោយការវិវត្តនៃហ្វាឡាសេរី ដែលមិនសូវស្គាល់ និងពិបាកការពារជាង។ ទោះបីជាលោកប៉ាស្ទ័រ ទទួលបានជោគជ័យប្រឆាំងនឹងពេប្រីនក៏ដោយ ក៏ការចិញ្ចឹមសត្វសេរីវូបនីយកម្មរបស់បារាំងមិនត្រូវបានសង្គ្រោះពីការខូចខាតទេ។ (សូមមើល [[:fr:Sériciculture]] នៅក្នុងវិគីភីឌាបារាំង។) === ភាពស៊ាំ និងការចាក់វ៉ាក់សាំង === ==== ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ==== ការងារដំបូងរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ លើការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងគឺលើ ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ។ លោកបានទទួលគំរូបាក់តេរី (ក្រោយមកហៅថា ''Pasteurella multocida'' យកតាមឈ្មោះរបស់គាត់) ពីលោកហេនរី តូសង់ ។ <ref name="Plotkin pp. 35-36">{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|isbn=978-1-4419-1339-5|pages=35–36|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA39}}</ref> ដោយហេតុថាមិនអាចធ្វើការពិសោធន៍ដោយខ្លួនឯងបានដោយសារតែជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលក្នុងឆ្នាំ 1868 <ref name="Pasteur and his work">{{Cite book|title=Pasteur and his work|date=1922|location=New York}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើជំនួយការរបស់លោកគឺលោកអេមីល រួ និងលោកសាល ហ្សង់ប៊ែរឡង់។ ការងារជាមួយជំងឺអាសន្នរោគមាន់ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមក្នុងឆ្នាំ 1877 ហើយនៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោករួ អាចរក្សាការបណ្តុះមេរោគឱ្យថេរបាន ដោយប្រើទឹកចិញ្ចឹមមេរោគ ។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Barranco|first=Caroline|date=28 September 2020|title=The first live attenuated vaccines|url=https://www.nature.com/articles/d42859-020-00008-5|journal=Nature Milestones|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802072726/https://www.nature.com/articles/d42859-020-00008-5|archive-date=2 August 2021|accessdate=30 April 2021}}</ref> ដូចដែលបានកត់ត្រាក្រោយ ដោយលោកប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រារបស់លោកក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1880 <ref>{{Cite journal|last=Murnane|first=John P|last2=Probert|first2=Rebecca|date=25 August 2024|title=The relationship between Rose Anna Shedlock (c1850-1878) and Emile Roux (1853-1933)|journal=Journal of Medical Biography|volume=online first|issue=2|pages=168–175|doi=10.1177/09677720241273568|pmc=12056263|pmid=39183561|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Vaccination: a History|date=2011|location=Esher, United Kingdom}}</ref> ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ 1879 ដោយត្រូវបានពន្យារពេលក្នុងការត្រឡប់ទៅមន្ទីរពិសោធន៍វិញដោយសារតែពិធីមង្គលការរបស់កូនស្រី និងសុខភាពមិនរឹងមាំ លោកបានណែនាំលោករួ ចាប់ផ្តើមបណ្តុះមេរោគអាសន្នរោគមាន់ថ្មីមួយ ដោយប្រើបាក់តេរីដែលដកចេញពីការបណ្តុះចាស់ដែលត្រូវបានទុកចោលតាំងពីខែកក្កដាមក។ មាន់ពីរក្បាលដែលត្រូវបានចាក់វ៉ាក់សាំងថ្មីនេះបានបង្ហាញរោគសញ្ញាមួយចំនួននៃការឆ្លងមេរោគ ប៉ុន្តែជំនួសឱ្យការឆ្លងមេរោគនេះបណ្តាលឱ្យស្លាប់ដូចធម្មតា មាន់ទាំងនោះបែរេជាបានជាសះស្បើយទាំងស្រុង។ បន្ទាប់ពីការភ្ញាស់មេរោគបន្ថែមទៀតរយៈពេល 8 ថ្ងៃទៀត រួបានចាក់វ៉ាក់សាំងលើមាន់ពីរក្បាលដដែលម្តងទៀត។ ដូចដែលបានកត់សម្គាល់ដោយប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រាក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1880 ហើយផ្ទុយពីកំណត់ត្រាមួយចំនួន លើកនេះមាន់បានងាប់។ ដូច្នេះ ទោះបីជាបាក់តេរីដែលចុះខ្សោយមិនផ្តល់ភាពស៊ាំក៏ដោយ ការពិសោធន៍ទាំងនេះបានផ្តល់តម្រុយសំខាន់ៗអំពីរបៀបដែលបាក់តេរីអាចចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍។ ជាលទ្ធផល នៅពេលដែលប៉ាស្ទ័រត្រឡប់ទៅមន្ទីរពិសោធន៍វិញ អារម្មណ៍នៃការស្រាវជ្រាវគឺផ្តោតលើការបង្កើតវ៉ាក់សាំងតាមរយៈភាពចុះខ្សោយ។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៨០ ប៉ាស្ទ័រ បានបង្ហាញលទ្ធផលរបស់គាត់ទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ក្រោមចំណងជើងថា " ''Sur les maladies virulentes et en particulier sur la maladie appelée vulgairement choléra des poules (ស្តីអំពីជំងឺកាចសាហាវនានា និងជាពិសេសគឺជំងឺដែលគេតែងតែហៅថា អាសន្នរោគមាន់)''" ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិរបស់បណ្ឌិត្យសភា ( ''Comptes-Rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des Sciences'' )។ គាត់បានសន្មតថា បាក់តេរីត្រូវបានចុះខ្សោយដោយសារការប៉ះពាល់ជាមួយអុកស៊ីសែន។ <ref name="Plotkin pp. 35-36"/> លោកបានពន្យល់ថា បាក់តេរីដែលរក្សាទុកក្នុងធុងបិទជិតមិនដែលបាត់បង់កម្រិតកាចសាហាវរបស់វាឡើយ ហើយមានតែបាក់តេរីដែលប៉ះនឹងខ្យល់ក្នុងមជ្ឈដ្ឋានចិញ្ចឹមមេរោគ ដែលអាចប្រើជាវ៉ាក់សាំង។ ប៉ាស្ទ័របានណែនាំពាក្យថា "ការបន្ថយ" សម្រាប់ការចុះខ្សោយនៃភាពកាចសាហាវនេះ ដូចដែលគាត់បានធ្វើបទបង្ហាញនៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភា ដោយនិយាយថា៖  យើងអាចបន្ថយភាពកាចសាហាវរបស់មេរោគ ដោយផ្លាស់ប្តូរវិធីសាស្ត្រនៃការចិញ្ចឹម។ នេះជាចំណុចសំខាន់នៃប្រធានបទរបស់ខ្ញុំ។ ខ្ញុំសូមអំពាវនាវដល់សភា កុំឲ្យរិះគន់ចំពោះការជឿជាក់លើនីតិវិធីរបស់ខ្ញុំ ដែលអាចអនុញ្ញាតឲ្យខ្ញុំកំណត់ការបន្ថយកម្លាំងរបស់មេរោគ ដើម្បីរក្សាឯករាជ្យនៃការសិក្សារបស់ខ្ញុំ និងធានាឲ្យមានការរីកចម្រើនកាន់តែប្រសើរ… [នៅចុងបញ្ចប់] ខ្ញុំចង់បញ្ជាក់ដល់សភាថា មានផលវិបាកសំខាន់ពីរដែលកើតចេញពីព័ត៌មានដែលបានបង្ហាញ៖ ការមានសេចក្តីសង្ឃឹមក្នុងការចិញ្ចឹមមេរោគទាំងអស់ និងការរកវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺឆ្លងទាំងអស់ ដែលបានបង្កការលំបាកជាបន្តបន្ទាប់ដល់មនុស្សជាតិ ហើយក៏ជាបន្ទុកធំដល់វិស័យកសិកម្ម និងការចិញ្ចឹមសត្វផងដែរ។ តាមពិតទៅ វ៉ាក់សាំងរបស់ប៉ាស្ទ័រប្រឆាំងនឹងជំងឺអាសន្នរោគមាន់មិនបានបង្កើតភាពស៊ាំជាប់លាប់ទេ ហើយក្រោយមកត្រូវបានបង្ហាញថាគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ ==== ជំងឺអែនទ្រែត ==== បន្ទាប់ពីលទ្ធផលនៃជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ប៉ាស្ទ័របានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចាក់វ៉ាក់សាំងដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ដើម្បីបង្កើតវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺអែនទ្រែត ដែលប៉ះពាល់ដល់សត្វពាហនៈ ។ នៅឆ្នាំ 1877 ប៉ាស្ទ័រធ្លាប់បានដឹកនាំមន្ទីរពិសោធន៍ឱ្យបណ្តុះបណ្តាលបាក់តេរីពីឈាមរបស់សត្វដែលឆ្លងមេរោគ បន្ទាប់ពីការរកឃើញបាក់តេរីដោយលោករូបឺត ខុក។ [[ឯកសារ:Albert_Edelfelt_-_Louis_Pasteur_-_1885.jpg|រូបភាពតូច|''លោក ល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់'' គូរដោយ A. Edelfeldt ក្នុងឆ្នាំ 1885]] នៅពេលដែលសត្វបានឆ្លងមេរោគ ជំងឺអែនទ្រែតកើតឡើង ដែលបង្ហាញថាបាក់តេរីជាមូលហេតុនៃជំងឺនេះ។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=123–125|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/122/mode/2up}}</ref> សត្វពាហនៈជាច្រើនក្បាលកំពុងស្លាប់ដោយសារជំងឺអែនទ្រែតនៅក្នុង "វាលស្រែត្រូវបណ្តាសា"។ <ref name="Schwartz"/> លោកប៉ាស្ទ័រត្រូវបានគេប្រាប់ថា ចៀមដែលស្លាប់ដោយសារជំងឺអែនទ្រែតត្រូវបានកប់នៅក្រោមវាលស្រែ។ លោកប៉ាស្ទ័រគិតថា ប្រហែលជាជន្លេននាំយកបាក់តេរីមកលើផ្ទៃដី។ លោកបានរកឃើញបាក់តេរីអែនទ្រែតនៅក្នុងលាមករបស់ជន្លេន ដែលបង្ហាញថាលោកនិយាយពិតជាត្រឹមត្រូវ។ <ref name="Schwartz" /> លោកបានប្រាប់កសិករកុំឱ្យកប់សត្វងាប់នៅក្រោមវាលស្រែ។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|pages=303–305|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n323/mode/2up}}</ref> ចំណាប់អារម្មណ៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រ ក្នុងការបង្កើតវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺអែនទ្រែតត្រូវបានជំរុញយ៉ាងខ្លាំងនៅនៅថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1880 លោកហេនរី ប៊ូលី បានអានរបាយការណ៍មួយពី លោកហេនរី តូសង់ ដែលជាគ្រូពេទ្យវះកាត់សត្វ ដែលមិនមែនជាសមាជិកនៃបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង នៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង។ លោកតូសង់បានបង្កើតវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតដោយសម្លាប់បាក់តេរីដោយកំដៅនៅសីតុណ្ហភាព 55 អង្សាសេ។&nbsp;°C អស់រយៈពេល 10 នាទី។ គាត់បានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់គាត់លើសត្វឆ្កែចំនួន 8 ក្បាល និងចៀមចំនួន 11 ក្បាលដែលបន្ទាប់ពីចាក់វ៉ាក់សាំង ពាក់កណ្តាលបានងាប់។ វាមិនមែនជាជោគជ័យដ៏អស្ចារ្យនោះទេ។ ពេលឮដំណឹងនេះ លោកប៉ាស្ទ័រ បានសរសេរទៅកាន់វិទ្យាស្ថានភ្លាមៗថា គាត់មិនអាចជឿថាវ៉ាក់សាំងងាប់នឹងដំណើរការបានទេ ហើយការអះអាងរបស់លោកតូសង់ "បានបដិសេធរាល់គំនិតទាំងអស់ដែលខ្ញុំមានលើវីរុស វ៉ាក់សាំង។ល។" បន្ទាប់ពីការរិះគន់របស់លោកប៉ាស្ទ័រ លោកតូសង់ បានប្តូរទៅប្រើ អាស៊ីតកាបូលិក (ភេណុល) ដើម្បីសម្លាប់បាក់តេរី អែនទ្រែត ហើយបានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងលើចៀមនៅខែសីហា ឆ្នាំ 1880។ លោកប៉ាស្ទ័រ គិតថាវ៉ាក់សាំងស្លាប់ប្រភេទនេះមិនគួរមានប្រសឹទ្ធភាពទេ ព្រោះគាត់ជឿថាបាក់តេរីដែលចុះខ្សោយបានប្រើប្រាស់សារធាតុចិញ្ចឹមបាក់តេរីត្រូវការ ដើម្បីលូតលាស់។ គាត់គិតថា ការធ្វើឱ្យបាក់តេរីរងអុកស៊ីតកម្ម នៅពេលដែលវាត្រូវបានទុកចោលក្នុងមជ្ឈដ្ឋានចិញ្ចឹមមេរោគក្នុងរយៈពេលយូរ បានធ្វើឱ្យកម្រិតកាចសាហាវរបស់វាថយចុះ <ref>{{Cite book|last1=Tizard|first1=Ian|editor1-last=Schultz|editor1-first=Ronald D.|title=Veterinary Vaccines and Diagnostics|date=1998|publisher=Academic Press|pages=12–14|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i4s1YpGVFB8C&pg=PA12|chapter=Grease, Anthraxgate, and Kennel Cough: A Revisionist History of Early Veterinary Vaccines|isbn=978-0-08-052683-6}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របានរកឃើញថា បាក់តេរីអែនទ្រែតមិនងាយចុះខ្សោយដោយការបណ្ដុះក្នុងខ្យល់ទេ ព្រោះវាផលិតស្ប៉ - មិនដូចបាក់តេរីអាសន្នរោគមាន់ទេ។ នៅដើមឆ្នាំ 1881 មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកបានរកឃើញថា បាក់តេរីអែនទ្រែតកំពុងលូតលាស់នៅសីតុណ្ហភាពប្រហែល 42...&nbsp;°C បានធ្វើឱ្យពួកវាមិនអាចផលិតស្ប៉បាន <ref name="Bazin p. 196">{{Cite book|last1=Bazin|first1=Hervé|title=Vaccinations: a History: From Lady Montagu to Jenner and genetic engineering|date=2011|publisher=John Libbey Eurotext|isbn=978-2-7420-1344-9|pages=196–197|url=https://books.google.com/books?id=IC8QBAAAQBAJ&pg=PA196}}</ref> ហើយគាត់បានពិពណ៌នាអំពីវិធីសាស្ត្រនេះនៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែកុម្ភៈ។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=L.|last2=Chamberland|first2=C.|last3=Roux|first3=E.|year=1881|title=Le vaccin de charbon|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7351t/f665.item.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.langFR.zoom|journal=Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l'Académie des Sciences|language=fr|volume=92|pages=666–668|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304201227/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7351t/f665.item.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.langFR.zoom|archive-date=4 March 2017|accessdate=4 March 2017}}</ref> នៅថ្ងៃទី ២១ ខែមីនា ទោះបីជាលទ្ធផលមិនស៊ីសង្វាក់គ្នាក៏ដោយ គាត់បានប្រកាសពីការចាក់វ៉ាក់សាំងលើចៀមដោយជោគជ័យ។ ចំពោះដំណឹងនេះ ពេទ្យសត្វអ៊ីប៉ូលីត រ៉ូស៊ីញូលបានស្នើឱ្យ Société d'agriculture de Melun រៀបចំការពិសោធន៍មួយដើម្បីសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់ប៉ាស្ទ័រ។ ប៉ាស្ទ័របានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទទួលយកបញ្ហាប្រឈមនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែមេសា។ ជំនួយការរបស់ប៉ាស្ទ័រ គឺ រួនិង ដែលត្រូវបានចាត់តាំងភារកិច្ចធ្វើការសាកល្បង មានការព្រួយបារម្ភអំពីភាពមិនគួរឱ្យទុកចិត្តនៃវ៉ាក់សាំងដែលបានចុះខ្សោយ ដូច្នេះហ្សង់ប៊ែរឡង់ បានរៀបចំវ៉ាក់សាំងជំនួសដោយសម្ងាត់ដោយប្រើសារធាតុគីមីធ្វើឱ្យអសកម្ម។ <ref name="Geison1995"/> ដោយមិនបានបង្ហាញពីវិធីសាស្ត្ររបស់ពួកគេក្នុងការរៀបចំវ៉ាក់សាំងដល់នរណាម្នាក់ក្រៅពីប៉ាស្ទ័រ លោករួ និងហ្សង់ប៊ែរឡង់ បានធ្វើការពិសោធន៍ជាសាធារណៈនៅខែឧសភានៅ Pouilly-le-Fort។ <ref name="Geison1995" /> ចៀមចំនួន ៥៨ ក្បាល ពពែ ២ ក្បាល និងសត្វពាហនៈចំនួន ១០ ក្បាល ត្រូវបានប្រើប្រាស់ ដែលពាក់កណ្តាលត្រូវចាក់វ៉ាក់សាំងនៅថ្ងៃទី ៥ និង ១៧ ខែឧសភា។ ខណៈពេលដែលពាក់កណ្តាលទៀតមិនត្រូវបានព្យាបាល។ <ref name=":2">{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|last2=Chamberland|last3=Roux|year=2002|title=Summary report of the experiments conducted at Pouilly-le-Fort, near Melun, on the anthrax vaccination, 1881.|journal=The Yale Journal of Biology and Medicine|volume=75|issue=1|pages=59–62|pmc=2588695|pmid=12074483}}</ref> នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា លោករួ និងលោកហ្សង់ប៊ែរឡង់បានចាក់មេរោគអែនទ្រែតថ្មីៗដ៏កាចសាហាវដល់សត្វទាំងនោះ។ លទ្ធផលផ្លូវការត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ និងវិភាគនៅថ្ងៃទី ២ ខែមិថុនា នៅចំពោះមុខទស្សនិកជនជាង ២០០ នាក់ ដោយមានលោកប៉ាស្ទ័រផ្ទាល់ចូលរួម។ លទ្ធផលគឺដូចដែលលោកប៉ាស្ទ័រ បានព្យាករណ៍យ៉ាងក្លាហានថា៖ "ខ្ញុំបានសន្និដ្ឋានថាគោចំនួន ៦ ក្បាលដែលទទួលវ៉ាក់សាំងនឹងមិនឈឺធ្ងន់ទេ ខណៈដែលគោចំនួន ៤ ក្បាលដែលមិនបានទទួលវ៉ាក់សាំងនឹងងាប់ ឬយ៉ាងហោចណាស់ក៏ឈឺជាដំណំដែរ"។ <ref name=":2" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ចៀម និងពពែដែលចាក់វ៉ាក់សាំងទាំងអស់នៅរស់រានមានជីវិត ខណៈដែលគោដែលមិនបានចាក់វ៉ាក់សាំងបានងាប់ ឬកំពុងស្លាប់នៅចំពោះមុខទស្សនិកជន។ <ref>{{Cite journal|last=Smith|first=Kendall A.|year=2005|title=Wanted, an Anthrax vaccine: Dead or Alive?|journal=Medical Immunology|volume=4|issue=1|doi=10.1186/1476-9433-4-5|pmc=1087873|pmid=15836780|doi-access=free}}</ref> របាយការណ៍របស់លោកទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងនៅថ្ងៃទី ១៣ ខែមិថុនា បានសន្និដ្ឋានថា៖  ដោយការមើលអ្វីៗទាំងអស់ពីទស្សនៈវិទ្យាសាស្ត្រ ការអភិវឌ្ឍន៍វ៉ាក់សាំងប្រឆាំងជំងឺអែនទ្រែត គឺជាការរីកចម្រើនដ៏សំខាន់លើសពីវ៉ាក់សាំងដំបូងដែលជេនណឺរបានបង្កើត ព្រោះវ៉ាក់សាំងនោះមិនដែលត្រូវទទួលបានតាមរយៈការពិសោធន៍ឡើយ។ លោកប៉ាស្ទ័រ មិនបានបង្ហាញដោយផ្ទាល់ពីរបៀបដែលគាត់រៀបចំវ៉ាក់សាំងដែលប្រើនៅ Pouilly-le-Fort នោះទេ។ <ref>{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|publisher=Springer|isbn=978-1-4419-1339-5|pages=37–38|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA37}}</ref> <ref name="Bazin p. 196"/> ទោះបីជារបាយការណ៍របស់គាត់បានបង្ហាញថាវាជា "វ៉ាក់សាំងរស់" ក៏ដោយ <ref name=":2"/> សៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់បង្ហាញថាគាត់ពិតជាបានប្រើវ៉ាក់សាំងសម្លាប់ ដោយប៉ូតាស្យូមឌីក្រូម៉ាត ដូចដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយហ្សង់ប៊ែរឡង់ដែលស្រដៀងនឹងវិធីសាស្ត្ររបស់តូសង់។ <ref name="Giese">{{Cite book|title=Molecular Vaccines: From Prophylaxis to Therapy|date=2013|publisher=Springer|isbn=978-3-7091-1419-3|page=4|url=https://books.google.com/books?id=CLm8BAAAQBAJ&pg=PA4}}</ref> <ref name="cohn"/> <ref>{{Cite book|last1=Loir, A|title=Le mouvement sanitaire|year=1938|pages=18, 160}}</ref> គំនិតនៃទម្រង់ខ្សោយនៃជំងឺដែលបណ្តាលឱ្យមានភាពស៊ាំទៅនឹងកំណែសាហាវមិនមែនជារឿងថ្មីទេ។ នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាយូរមកហើយសម្រាប់ ជំងឺអុតស្វាយ ។ ការចាក់វ៉ាក់សាំងជាមួយជំងឺអុតស្វាយ ( variolation ) ត្រូវបានគេដឹងថាបណ្តាលឱ្យមានជំងឺដែលមិនសូវធ្ងន់ធ្ងរ និងកាត់បន្ថយអត្រាមរណភាពយ៉ាងខ្លាំង បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំងឺដែលទទួលបានដោយធម្មជាតិ។ <ref>{{Cite book|title=Vaccines: A Biography|date=2009|isbn=978-1-4419-1108-7|page=10|url=https://books.google.com/books?id=ewdL8ilILZAC&pg=PA10}}</ref> លោកជេនណឺរក៏បានសិក្សាអំពីការចាក់វ៉ាក់សាំងដោយប្រើវីរុសអុតស្វាយ (''vaccinia'') ដើម្បីផ្តល់ភាពស៊ាំឆ្លងដល់ជំងឺអុតស្វាយនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៧៩០ ហើយនៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨០០ ការចាក់វ៉ាក់សាំងបានរីករាលដាលដល់ភាគច្រើននៃអឺរ៉ុប។ <ref>{{Cite book|title=Vaccinations: a History: From Lady Montagu to Jenner and genetic engineering|date=2011|isbn=978-2-7420-1344-9|pages=66–67, 82|url=https://books.google.com/books?id=IC8QBAAAQBAJ&pg=PA66}}</ref> ភាពខុសគ្នារវាងការចាក់វ៉ាក់សាំងជំងឺអុតស្វាយ និងការចាក់វ៉ាក់សាំង ជំងឺអែនទ្រែត ឬ ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ គឺថាជំងឺពីរប្រភេទចុងក្រោយនេះ សារពាង្គកាយត្រូវបានចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិត ដូច្នេះទម្រង់ខ្សោយដោយធម្មជាតិនៃសារពាង្គកាយមិនចាំបាច់រកទេ។ <ref name="Giese"/> ការអភិវឌ្ឍរបស់ប៉ាស្ទ័រលើភ្នាក់ងារបង្ករោគដែលចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតបានអភិវឌ្ឍការងារក្នុងជំងឺឆ្លង ហើយគាត់បានដាក់ឈ្មោះទូទៅថា " [[វ៉ាក់សាំង]] " សម្រាប់ជំងឺដែលចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតទាំងនេះ ជាកិត្តិយសនៃការរកឃើញរបស់ជេនណឺរ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=332|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n351/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1876 លោករូបឺត ខុក បានបង្ហាញថា ''បាក់តេរី Bacillus anthracis'' បណ្តាលឱ្យមានជំងឺអែនទ្រែត។ <ref name="De Paolo">{{Cite book|last1=De Paolo|first1=Charles|title=Epidemic Disease and Human Understanding: A Historical Analysis of Scientific and Other Writings|date=2006|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-2506-8|pages=103, 111–114|url=https://books.google.com/books?id=Xcz7Y9qVGQMC&pg=PA103}}</ref> នៅក្នុងឯកសាររបស់គាត់ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយរវាងឆ្នាំ 1878 និង 1880 លោកប៉ាស្ទ័រ បានលើកឡើងតែការងាររបស់ខុកនៅក្នុងលេខយោងប៉ុណ្ណោះ។ លោកខុកបានជួបលោកប៉ាស្ទ័រ នៅឯ សមាជវេជ្ជសាស្ត្រអន្តរជាតិ លើកទីប្រាំពីរ​ ក្នុងឆ្នាំ 1881។ ពីរបីខែក្រោយមក លោកខុកបានសរសេរថា លោកប៉ាស្ទ័របានប្រើប្រាស់ការបណ្តុះមេរោគដែលមិនបរិសុទ្ធ ហើយក៏បានប្រព្រឹត្តកំហុសមួយចំនួនផងដែរ។ នៅឆ្នាំ 1882 លោកប៉ាស្ទ័រ បានឆ្លើយតបទៅលោកខុក នៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយ ដែលលោកខុក បានឆ្លើយតបយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ <ref name="ullmann">{{Cite journal|last=Ullmann|first=Agnes|date=August 2007|title=Pasteur-Koch: Distinctive Ways of Thinking about Infectious Diseases|url=http://www.asm.org/index.php/component/content/article/114-unknown/unknown/4469-pasteur-koch-distinctive-ways-of-thinking-about-infectious-diseases|journal=Microbe|volume=2|issue=8|pages=383–387|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510103839/http://www.asm.org/index.php/component/content/article/114-unknown/unknown/4469-pasteur-koch-distinctive-ways-of-thinking-about-infectious-diseases|archive-date=10 May 2016|accessdate=12 December 2007}}</ref> លោកខុកបាននិយាយថា លោកប៉ាស្ទ័រ បានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់គាត់លើសត្វដែលមិនសមរម្យ ហើយការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រមិនស្របជាវិទ្យាសាស្ត្រត្រឹមត្រូវទេ។ <ref name="Ligon"/> នៅឆ្នាំ 1882 លោកខុក បានសរសេរសៀវភៅ "On the Anthrax Inoculation" ដែលគាត់បានបដិសេធការសន្និដ្ឋានជាច្រើនរបស់ប៉ាស្ទ័រអំពីជំងឺអែនទ្រែត និងបានរិះគន់លោកប៉ាស្ទ័រ ចំពោះការរក្សាវិធីសាស្រ្តរបស់គាត់ជាសម្ងាត់ លោតទៅរកការសន្និដ្ឋាន និងមិនច្បាស់លាស់។ នៅឆ្នាំ 1883 ប៉ាស្ទ័របានសរសេរថា គាត់បានបណ្ដុះបាក់តេរីតាមរបៀបស្រដៀងគ្នាទៅនឹងការពិសោធន៍ដំណើរការផ្អាប់ ដ៏ជោគជ័យរបស់គាត់ ហើយថាខុក បានបកស្រាយស្ថិតិខុស ហើយមិនអើពើនឹងការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រលើដង្កូវនាង។ <ref name="De Paolo" /> ==== ជំងឺអេរីស៊ីប៉េឡាជ្រូក ==== នៅឆ្នាំ 1882 លោកប៉ាស្ទ័រ បានបញ្ជូនជំនួយការរបស់គាត់ លោកល្វីស៍ ធ្វីល្យ័រ ទៅកាន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសបារាំង ដោយសារតែការរីករាលដាលនៃជំងឺអេរីស៊ីប៉េឡាជ្រូក ។ <ref>{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|isbn=978-1-4419-1339-5|page=39|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA39}}</ref> លោកធ្វីល្យ័របានកំណត់អត្តសញ្ញាណបាក់តេរីដែលបណ្តាលឱ្យមានជំងឺនេះនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1883។ <ref name="Berche"/> លោកប៉ាស្ទ័រនិងលោកធ្វីល្យ័រ បានបង្កើនភាពសាហាវរបស់បាក់តេរី បន្ទាប់ពីចម្លងវាតាមរយៈសត្វព្រាប។ បន្ទាប់មកពួកគេបានចម្លងបាក់តេរីតាមរយៈទន្សាយ ធ្វើឱ្យវាចុះខ្សោយ និងទទួលបានវ៉ាក់សាំង។ លោកប៉ាស្ទ័រ និងលោកធ្វីល្យ័របានពិពណ៌នាបាក់តេរីនេះមិនត្រឹមត្រូវថាជារាងលេខប្រាំបី។ លោករួបានពិពណ៌នាបាក់តេរីនេះថាមានរាងដូចដំបងនៅឆ្នាំ 1884។ <ref>{{Cite book|title=Vaccination: A History|date=2011|isbn=978-2-7420-0775-2|page=211|url=https://books.google.com/books?id=orjaA_7sYZQC&pg=PA211}}</ref> ==== ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ==== [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Vanity_Fair_8_January_1887.jpg|រូបភាពតូច|មានចំណងជើងថា " Hydrophobia " ជារូបកំប្លែងរបស់ប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងទស្សនាវដ្តី ''Vanity Fair'' នៅទីក្រុងឡុងដ៍ ខែមករា ឆ្នាំ 1887 <ref>{{Cite web |title=959.025 {{!}} Collections Online |url=https://collections.thackraymuseum.co.uk/object-959-025 |access-date=29 May 2024 |website=collections.thackraymuseum.co.uk}}</ref>]] មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របានផលិតវ៉ាក់សាំងដំបូងសម្រាប់ ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ដោយប្រើវិធីសាស្ត្របង្កើតឡើងដោយជំនួយការគឺ លោករួ<ref name="Geison1995"/> ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការបណ្ដុះមេរោគក្នុងខ្លួនទន្សាយ បន្ទាប់មកធ្វើឱ្យវាចុះខ្សោយដោយការសម្ងួតជាលិកាណឺរូនដែលរងផលប៉ះពាល់។ <ref name="Schwartz"/> <ref name="wood">{{Cite journal|last=Wood|first=Margaret E.|date=3 June 2016|title=Biting Back|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/biting-back|journal=Chemical Heritage Magazine|volume=28|page=7|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130516/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/biting-back|archive-date=21 March 2018|accessdate=20 March 2018}}</ref> វ៉ាក់សាំងជំងឺឆ្កែឆ្កួតដំបូងឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ[[Emile Roux|អេមីល រួ]] ដែលជាវេជ្ជបណ្ឌិតជនជាតិបារាំង និងជាសហការីរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ ដែលបានផលិតវ៉ាក់សាំងសម្លាប់ដោយប្រើវិធីសាស្ត្រនេះ។ <ref name="Ligon"/> វ៉ាក់សាំងនេះត្រូវបានសាកល្បងលើសត្វឆ្កែចំនួន ៥០ ក្បាលមុនពេលសាកល្បងលើមនុស្សលើកដំបូង។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur: Groundbreaking Chemist & Biologist|url=https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand|url-access=registration|year=2011|page=[https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand/page/8 8]|isbn=978-1-61714-783-8}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Corole D |first=Bos |year=2014 |title=Louis Pasteur and the Rabies Virus – Louis Pasteur Meets Joseph Meister |url=https://www.awesomestories.com/asset/view/LOUIS-PASTEUR-MEETS-JOSEPH-MEISTER-Louis-Pasteur-and-the-Rabies-Virus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129064133/https://www.awesomestories.com/asset/view/LOUIS-PASTEUR-MEETS-JOSEPH-MEISTER-Louis-Pasteur-and-the-Rabies-Virus |archive-date=29 November 2014 |access-date=22 November 2014 |publisher=Awesome Stories}}</ref> វ៉ាក់សាំងនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់លើក្មេងប្រុសអាយុ ៩ ឆ្នាំ ឈ្មោះហ្សូសែហ្វ ម៉ៃស្ទ័រ នៅថ្ងៃទី ៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨៨៥ បន្ទាប់ពីក្មេងប្រុសនោះត្រូវបានឆ្កែឆ្កួតខាំយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ <ref name="cohn"/> <ref name="wood" /> នេះត្រូវបានធ្វើដោយហានិភ័យផ្ទាល់ខ្លួនសម្រាប់លោកប៉ាស្ទ័រ ព្រោះគាត់មិនមែនជាគ្រូពេទ្យដែលមានអាជ្ញាប័ណ្ណ ហើយអាចប្រឈមមុខនឹងការចោទប្រកាន់ចំពោះការព្យាបាលក្មេងប្រុសនោះ។ <ref name="van"/> ក្រោយពីពិគ្រោះជាមួយគ្រូពេទ្យ គាត់បានសម្រេចចិត្តបន្តការព្យាបាល។ <ref name="Wasik">{{Cite book|title=Rabid: A Cultural History of the World's Most Diabolical Virus|year=2013|location=New York|isbn=978-1-101-58374-6|url=https://books.google.com/books?id=i8j30cXPKj8C&q=louis+pasteur+medical+license&pg=PT102}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ១១ ថ្ងៃ លោកម៉ៃស្ទ័រ បានទទួលការចាក់វ៉ាក់សាំងចំនួន ១៣ ដង ដែលការចាក់វ៉ាក់សាំងនីមួយៗប្រើវីរុសដែលត្រូវចុះខ្សោយក្នុងរយៈពេលខ្លី។ <ref name="Jackson">{{Cite book|title=Rabies: Scientific Basis of the Disease and Its Management|year=2013|location=Amsterdam|isbn=978-0-12-397230-9|pages=3–6|url=https://books.google.com/books?id=e1UFMYVHCboC&pg=PA3}}</ref> បីខែក្រោយមក គាត់បានពិនិត្យលោកម៉ៃស្ទ័រ ហើយបានរកឃើញថាគាត់មានសុខភាពល្អ។ <ref name="Wasik" /> <ref name="trueman">{{Cite web |last=Trueman C |title=Louis Pasteur |url=http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520170850/http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm |archive-date=20 May 2015 |access-date=3 July 2013 |website=HistoryLearningSite.co.uk}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានគេសរសើរថាជាវីរបុរស ហើយបញ្ហាផ្លូវច្បាប់មិនត្រូវបន្តទេ។ <ref name="van" /> ការវិភាគសៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់បង្ហាញថា លោកប៉ាស្ទ័របានព្យាបាលមនុស្សពីរនាក់មុនពេលគាត់ចាក់វ៉ាក់សាំងឲ្យលោកម៉ៃស្ទ័រ។ ម្នាក់បានរស់រានមានជីវិត ប៉ុន្តែប្រហែលជាមិនមានជំងឺឆ្កែឆ្កួតទេ ហើយម្នាក់ទៀតបានស្លាប់ដោយសារជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ <ref name="Jackson" /> <ref>{{Cite book|title=Vaccines: A Biography|date=2009|isbn=978-1-4419-1108-7|page=79|url=https://books.google.com/books?id=ewdL8ilILZAC&pg=PA79}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានចាប់ផ្តើមព្យាបាលលោកហ្សង់ បាទីស្ត ជូភីលនៅថ្ងៃទី ២០ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៨៨៥ ហើយការព្យាបាលទទួលបានជោគជ័យ។ <ref name="Jackson" /> ក្រោយមកនៅឆ្នាំ ១៨៨៥ មនុស្ស រួមទាំងកុមារបួននាក់មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានទៅមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រដើម្បីចាក់វ៉ាក់សាំង។ <ref name="Wasik" /> នៅឆ្នាំ 1886 គាត់បានព្យាបាលមនុស្សចំនួន 350 នាក់ ដែលក្នុងនោះមានតែម្នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានកើតជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ <ref name="Jackson" /> ភាពជោគជ័យនៃការព្យាបាលនេះបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ការផលិតវ៉ាក់សាំងជាច្រើនទៀត។ វ៉ាក់សាំងដំបូងនៃវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើមូលដ្ឋាននៃសមិទ្ធផលនេះផងដែរ។ <ref name="cohn" /> នៅក្នុង ''សៀវភៅ The Story of San Michele'' លោកអាសែល ម៉ុនតេ បានសរសេរអំពីហានិភ័យមួយចំនួនដែលលោកប៉ាស្ទ័របានប្រឈមក្នុងការស្រាវជ្រាវអំពីវ៉ាក់សាំងការពារជំងឺឆ្កែឆ្កួត៖ <ref>{{Cite book|last1=Munthe|first1=Axel|title=The Story of San Michele|date=2010|publisher=Hachette UK|isbn=978-1-84854-526-7|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XOfWJdqYoHYC|chapter=V: Patients}}</ref>  ប៉ាស្ទ័រខ្លួនឯងគឺមិនមានការភ័យខ្លាចឡើយ។ ដោយមានការព្រួយបារម្ភចង់ទទួលបានគំរូទឹកមាត់ដោយផ្ទាល់ពីមាត់សត្វឆ្កែឆ្កួត ខ្ញុំបានឃើញគាត់កាន់បំពង់កញ្ចក់នៅចន្លោះបបូរមាត់ ហើយទាញយកទឹកមាត់ដ៏គ្រោះថ្នាក់ពីមាត់ឆ្កែឆ្កួតបន្តិច ដែលត្រូវបានកាន់នៅលើតុដោយជំនួយការពីរនាក់ ដោយដៃរបស់ពួកគេមានស្រោមស្បែកការពារ។ ដោយសារតែការសិក្សារបស់គាត់លើមេរោគ លោកប៉ាស្ទ័របានលើកទឹកចិត្តឲ្យវេជ្ជបណ្ឌិតសម្អាតដៃ និងឧបករណ៍របស់ពួកគេមុនពេលវះកាត់។ មុននេះ មានវេជ្ជបណ្ឌិត ឬជំនួយការរបស់ពួកគេតិចតួចណាស់ដែលបានអនុវត្តនីតិវិធីទាំងនេះ។ <ref>{{Cite journal|last=Melin|first=Maxwell David|year=2016|title=The Industrial Revolution and the Advent of Modern Surgery|url=https://ojs.stanford.edu/ojs/index.php/intersect/article/view/819|journal=Intersect: The Stanford Journal of Science, Technology, and Society|language=en|volume=9|issue=2|pages=online (1–13)|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825051413/https://ojs.stanford.edu/ojs/index.php/intersect/article/view/819|archive-date=25 August 2021|accessdate=25 August 2021}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Magerl|first=Mary Ann|year=2008|title=Operating Room Sanitation: Routine Cleaning Versus Terminal Cleaning|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1556793108000211|journal=Perioperative Nursing Clinics|language=en|volume=3|issue=2|pages=143–148|doi=10.1016/j.cpen.2008.01.007|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526013701/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1556793108000211|archive-date=26 May 2021|accessdate=25 August 2021}}</ref> លោកអិចណាស សេមិលវីស និង លោកហ្សូសែហ្វ លីស្ទ័រ ធ្លាប់សម្លាប់មេរោគលើដៃក្នុងបរិបទវេជ្ជសាស្ត្រក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1860។ <ref>{{Cite journal|last=Vermeil|first=T.|last2=Peters|first2=A.|last3=Kilpatrick|first3=C.|last4=Pires|first4=D.|last5=Allegranzi|first5=B.|last6=Pittet|first6=D.|year=2019|title=Hand hygiene in hospitals: anatomy of a revolution|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0195670118304821|journal=Journal of Hospital Infection|language=en|volume=101|issue=4|pages=383–392|doi=10.1016/j.jhin.2018.09.003|pmid=30237118|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219175842/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0195670118304821|archive-date=19 February 2022|accessdate=25 August 2021}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Larson|first=E|year=1989|title=Innovations in health care: antisepsis as a case study.|journal=American Journal of Public Health|language=en|volume=79|issue=1|pages=92–99|doi=10.2105/AJPH.79.1.92|pmc=1349481|pmid=2642372}}</ref> == ភាពចម្រូងចម្រាស == ជាវីរបុរសជាតិបារាំង ក្នុងវ័យ 55 ឆ្នាំ នៅឆ្នាំ 1878 លោកប៉ាស្ទ័រ បានប្រាប់ក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់ដោយសម្ងាត់ថា កុំបង្ហាញសៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់ទៅអ្នកណាម្នាក់ជាដាច់ខាត។ ក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់បានគោរពពាក្យបណ្ដាំ ហើយឯកសារទាំងអស់របស់គាត់ត្រូវបានរក្សាទុក និងទទួលមរតកជាសម្ងាត់។ ដោយសារតែលោកប៉ាស្ទ័រមិនអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកដទៃនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់រក្សាទុកសៀវភៅកត់ត្រា <ref name="Pasteur and his work"/> ការសម្ងាត់នេះបានរក្សាទិដ្ឋភាពជាច្រើននៃការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រមិនឱ្យដឹងរហូតដល់ពេលថ្មីៗនេះ។ ជាចុងក្រោយ នៅឆ្នាំ 1964 ចៅប្រុសរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ និងជាកូនចៅប្រុសចុងក្រោយដែលនៅរស់រានមានជីវិត គឺលោកប៉ាស្ទ័រ វ៉ាឡឺរី-រ៉ាដូត បានបរិច្ចាគឯកសារទាំងនោះឲ្យ បណ្ណាល័យជាតិបារាំង ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ឯកសារទាំងនោះត្រូវបានដាក់កម្រិតសម្រាប់ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្ររហូតដល់មរណភាពរបស់លោកវ៉ាឡឺរី-រ៉ាដូត ក្នុងឆ្នាំ 1971។ ឯកសារទាំងនោះត្រូវបានផ្តល់លេខកាតាឡុកនៅក្នុងឆ្នាំ 1985 ប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Cite book|last1=Geison|first1=Gerald L.|title=The Private Science of Louis Pasteur|date=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-6408-9|page=3|url=https://books.google.com/books?id=tEkABAAAQBAJ&pg=PA3}}</ref> នៅឆ្នាំ 1995 ជាខួបមួយសតវត្សរ៍នៃការស្លាប់របស់លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ ដែលជាប្រវត្តិវិទូវិទ្យាសាស្ត្រ លោកជេរ៉ាល់ ហ្គីសុនបានបោះពុម្ពផ្សាយការវិភាគលើសៀវភៅកត់ត្រាឯកជនរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើងថា ''The Private Science of Louis Pasteur'' ហើយបានប្រកាសថាលោកប៉ាស្ទ័របានផ្តល់របាយការណ៍បំភាន់ជាច្រើន និងបានលេងល្បិចកលនៅក្នុងការរកឃើញដ៏សំខាន់បំផុតរបស់លោក។ <ref name="Geison1995"/> <ref>{{Cite journal|last=Altman|first=Lawrence K|year=1995|title=Revisionist history sees Pasteur as liar who stole rival's ideas|url=https://www.nytimes.com/1995/05/16/science/doctor-s-world-revisionist-history-sees-pasteur-liar-who-stole-rival-s-ideas.html|journal=The New York Times on the Web|volume=16|pages=C1, C3|pmid=11647062|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202003043/http://www.nytimes.com/1995/05/16/science/doctor-s-world-revisionist-history-sees-pasteur-liar-who-stole-rival-s-ideas.html|archive-date=2 February 2017|accessdate=17 February 2017}}</ref> លោកម៉ាក្ស ភឺរូត បានបោះពុម្ពផ្សាយការពាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុង ''សៀវភៅ The New York Review of Books'' ។ <ref>21 December 1995 NY Review of Books {{Cite web |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/dec/21/the-pioneer-defended/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=3 ឧសភា 2026 |archivedate=29 តុលា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151029083822/http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/dec/21/the-pioneer-defended/ |url-status=unfit }}, letters {{Cite web |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/1996/apr/04/pasteur-and-the-culture-wars-an-exchange/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=3 ឧសភា 2026 |archivedate=20 កញ្ញា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150920173420/http://www.nybooks.com/articles/archives/1996/apr/04/pasteur-and-the-culture-wars-an-exchange/ |url-status=unfit }}</ref> ផ្អែកលើការពិនិត្យបន្ថែមលើឯកសាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រ អ្នកជំនាញភាពស៊ាំជនជាតិបារាំងលោកប៉ាទ្រីស ដឹប្រេ Patrice Debré បានសន្និដ្ឋាននៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ ''ឈ្មោះ Louis Pasteur'' (1998) ថា ទោះបីជាលោកមានទេពកោសល្យក៏ដោយ លោកមានចំណុប៉ាស្ទ័រចខ្វះខាតមួយចំនួន។ ការពិនិត្យសៀវភៅមួយបានបញ្ជាក់ថា លោកឌឺប្រេ Debré "ពេលខ្លះយល់ថាលោកអយុត្តិធម៌ ប្រយុទ្ធ ឆ្មើងឆ្មៃ អាកប្បកិរិយាមិនថ្លៃថ្នូរ រឹងរូស និងថែមទាំងមានគោលលទ្ធិទៀតផង"។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Kauffman|first=George B|year=1999|title=Book Review: Louis, Louis, Louis|url=http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/louis-louis-louis|journal=American Scientist|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027151905/http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/louis-louis-louis|archive-date=27 October 2016|accessdate=27 October 2014}}</ref> === ដំណើរការផ្អាប់ === អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមុនលោកប៉ាស្ទ័របានសិក្សាអំពីដំណើរការផ្អាប់។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1830 លោកសាល កាញ៉ា ឡាទួរ លោកហ្វ្រីដរិច ត្រាវហ្កត ឃុតស៊ី និងលោកធីដ័រ ឆ្វាន បានប្រើមីក្រូទស្សន៍ដើម្បីសិក្សាអំពីផ្សិត ហើយបានសន្និដ្ឋានថាផ្សិតគឺជាភាវៈមានជីវិត។ នៅឆ្នាំ 1839 លោកចុសស្តុស វុន លីប៊ីក លោកហ្វ្រីដរិច វុឺល័រ និង លោកយុឺន យ៉េគុប ប៊ែរសេលីយូស បាននិយាយថាផ្សិតមិនមែនជាសារពាង្គកាយទេ ហើយត្រូវបានផលិតនៅពេលដែលខ្យល់មានប្រតិកម្មជាមួយទឹករុក្ខជាតិ។ <ref name="Barnett"/> នៅឆ្នាំ 1855 លោកអានធួន បេឆាម សាស្ត្រាចារ្យផ្នែកគីមីវិទ្យានៅ សាកលវិទ្យាល័យម៉ុងបុឺលីយេ បានពិសោធន៍ជាមួយដំណោះស្រាយស៊ុយក្រូស sucrose ហើយបានសន្និដ្ឋានថាទឹកគឺជាកត្តាសម្រាប់ដំណើរការផ្អាប់ ។ <ref>{{Cite journal|last=Béchamp|first=A|year=1855|title=Note sur l'influence que l'eau pure et certaines dissolutions salines exercent sur le sucre de canne|journal=Comptes Rendus Chimie|volume=40|pages=436–438}}</ref> លោកបានផ្លាស់ប្តូរការសន្និដ្ឋានរបស់លោកនៅឆ្នាំ 1858 ដោយបញ្ជាក់ថាដំណើរការផ្អាប់ មានទំនាក់ទំនងដោយផ្ទាល់ទៅនឹងការលូតលាស់របស់ផ្សិត ដែលត្រូវការខ្យល់សម្រាប់ការលូតលាស់។ លោកបានចាត់ទុកខ្លួនជាមនុស្សដំបូងគេដែលបង្ហាញពីតួនាទីរបស់មីក្រូសារពាង្គកាយក្នុងដំណើរការផ្អាប់។ <ref>{{Cite journal|last=Béchamp|first=A|year=1858|title=De l'influence que l'eau pur ou chargée de diverse sels exerce à froid sur the sucre de canne|journal=Comptes Rendus Chimie|volume=46|pages=4–47}}</ref> <ref name="manchester2007"/> ប៉ាស្ទ័របានចាប់ផ្តើមការពិសោធន៍របស់គាត់នៅឆ្នាំ 1857 ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយការរកឃើញរបស់គាត់នៅឆ្នាំ 1858 ( ''Comtes Rendus Chimie'' ខែមេសា ឯកសាររបស់បេឆាមបានលេចឡើងក្នុងខែមករា)។ មេឆាមស្គាល់ថាប៉ាស្ទ័រ មិនបាននាំគំនិត ឬការពិសោធន៍ថ្មីណាមួយឡើយ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត បេឆាមប្រហែលជាបានដឹងអំពីស្នាដៃបឋមរបស់ប៉ាស្ទ័រ ឆ្នាំ 1857។ ដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រទាំងពីរអះអាងពីអាទិភាពលើការរកឃើញនេះ ជម្លោះមួយ ដែលលាតសន្ធឹងដល់វិស័យជាច្រើន បានអូសបន្លាយពេញមួយជីវិតរបស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite journal|last=Cadeddu|first=A|year=2000|title=The heuristic function of 'error' in the scientific methodology of Louis Pasteur: the case of the silkworm diseases|journal=History and Philosophy of the Life Sciences|volume=22|issue=1|pages=3–28|pmid=11258099}}</ref> <ref name="manchester-2001">{{Cite journal|last=Manchester KL|year=2001|title=Antoine Béchamp: pere de la biologie. Oui ou non?|journal=Endeavour|volume=25|issue=2|pages=68–73|doi=10.1016/S0160-9327(00)01361-2|pmid=11484677}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយលោកបេឆាមបានចាញ់ ដូចដែលសេចក្តីប្រកាសមរណភាព ''របស់ BMJ'' បានកត់សម្គាល់ថា៖ ឈ្មោះរបស់គាត់ "ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងភាពចម្រូងចម្រាសកន្លងមកទាក់ទងនឹងអាទិភាព ដែលវានឹងមិនមានផលចំណេញក្នុងការចងចាំឡើងវិញ"។ <ref>{{Cite journal|last=Anonymous|year=1908|title=Obituary: Professor Bechamp|journal=The British Medical Journal|volume=1|issue=2471|page=1150|doi=10.1136/bmj.1.2471.1150-b|pmc=2436492}}</ref> បេឆាមបានស្នើទ្រឹស្តីមិនត្រឹមត្រូវនៃ មីក្រូហ្សីម ។ បានស្នើឡើងនូវទ្រឹស្តីខុសឆ្គងនៃ '''Microzymes''' (មីក្រូហ្ស៊ីម)។ យោងតាមលោក K. L. Manchester អ្នកប្រឆាំងនឹងការវះកាត់ពិសោធន៍លើសត្វទាំងរស់ និងអ្នកគាំទ្រវេជ្ជសាស្ត្រជំនួស បានលើកតម្កើងបេឆាមនិងទ្រឹស្តីមីក្រូហ្ស៊ីមដោយអះអាងដោយគ្មានហេតុផលថាប៉ាស្ទ័របានលួចចម្លងស្នាដៃរបស់ បេឆាម។ <ref name="manchester2007"/> ប៉ាស្ទ័រគិតថា អាស៊ីតស៊ុកស៊ីនិច បញ្ច្រាស់ស៊ុយក្រូស។ នៅឆ្នាំ 1860 ម៉ាសេលីន ប៊ែថេឡូត បានញែក អ៊ីនវើតេស ហើយបានបង្ហាញថាអាស៊ីតស៊ុកស៊ីនិចមិនបញ្ច្រាស់ស៊ុយក្រូសទេ។ <ref name="Barnett"/> ប៉ាស្ទ័រជឿថា ដំណើរការផ្អាប់គឺដោយសារតែកោសិកាមានជីវិតតែប៉ុណ្ណោះ។ គាត់និងប៊ែថេឡូត បានចូលរួមក្នុងអំណះអំណាងដ៏វែងមួយអំពីប្រធានបទកម្លាំងជីវិត ដែលក្នុងនោះ ប៊ែថេឡូត បានប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំងចំពោះគំនិតណាមួយនៃកម្លាំងជីវិត។ <ref>{{Cite book|last1=Friedmann|first1=H C|pages=67–122|title=New Beer in an Old Bottle: Eduard Buchner and the Growth of Biochemical Knowledge|date=1997|publisher=Universitat de València, Valencia, Spain|isbn=84-370-3328-4}}</ref> ហាន់ ប៊ូចណឺរ បានរកឃើញថា ហ្ស៊ីម៉ាស (មិនមែនជាអង់ស៊ីមទេ ប៉ុន្តែជាល្បាយនៃអង់ស៊ីម) បានជំរុញដំណើរការផ្អាប់ ដែលបង្ហាញថាការផ្អាប់ត្រូវបានជំរុញដោយអង់ស៊ីមនៅក្នុងកោសិកា។ <ref>{{Cite book|last1=Windelspecht|first1=Michael|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 19th Century|year=2003|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport|isbn=978-0-313-31969-3|page=100|url=https://books.google.com/books?id=hX1jPbJVSu4C}}</ref> អេឌូអាដ ប៊ូចណឺរ ក៏បានរកឃើញផងដែរថា ការផ្អាប់អាចកើតឡើងនៅខាងក្រៅកោសិកាមានជីវិត។ <ref>{{Cite book|editor1-first=Eugene|title=The Prokaryotes: Vol. 1: Symbiotic Associations, Biotechnology, Applied Microbiology|date=2006|publisher=Springer|isbn=978-0-387-25476-0|pages=285–286|url=https://books.google.com/books?id=hqh43LFTGBQC&pg=PA285}}</ref> === វ៉ាក់សាំងអែនទ្រែត === លោកប៉ាស្ទ័របានអះអាងជាសាធារណៈអំពីភាពជោគជ័យរបស់លោកក្នុងការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតនៅឆ្នាំ 1881។ <ref name="trueman"/> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកដែលកោតសរសើរលោក ដែលបានក្លាយជាគូប្រជែងរបស់លោក គឺ លោកហេនរី តូសង់ គឺជាអ្នកដែលបានអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងដំបូងបំផុត។ លោកតូសង់បានញែកបាក់តេរីដែលបង្កជំងឺអាសន្នរោគមាន់ឲ្យនៅឯកោ (ក្រោយមកត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា ''Pasteurella'' ជាកិត្តិយសរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ) ក្នុងឆ្នាំ 1879 ហើយបានផ្តល់គំរូដល់លោកប៉ាស្ទ័រ ដែលបានប្រើប្រាស់គំរូទាំងនោះសម្រាប់ស្នាដៃផ្ទាល់ខ្លួនរបស់លោក។ <ref>{{Cite book|last1=Swabe|first1=Joanna|title=Animals, Disease and Human Society: Human-animal Relations and the Rise of Veterinary Medicine|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-67540-1|page=83|url=https://books.google.com/books?id=4WWGAgAAQBAJ&pg=PA83}}</ref> នៅថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1880 លោកតូសង់បានបង្ហាញលទ្ធផលជោគជ័យរបស់លោកទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ដោយប្រើវ៉ាក់សាំងប្រឆាំងអែនទ្រែតចុះខ្សោយចំពោះសត្វឆ្កែ និងចៀម។ <ref>{{Cite book|last1=Jones|first1=Susan D.|title=Death in a Small Package: A Short History of Anthrax|year=2010|publisher=JHU Press|isbn=978-1-4214-0252-9|page=69|url=https://books.google.com/books?id=mK72X-XkIKgC}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ ដោយសារការច្រណែនបានជំទាស់នឹងការរកឃើញនេះ ដោយបង្ហាញជាសាធារណៈនូវវិធីសាស្ត្រចាក់វ៉ាក់សាំងរបស់លោកនៅ Pouilly-le-Fort នៅថ្ងៃទី 5 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1881។ <ref name="Chevallier-Jussiau" /> បន្ទាប់មក លោកប៉ាស្ទ័រ បានផ្តល់នូវកំណត់ហេតុបំភាន់អំពីការរៀបចំវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតដែលប្រើក្នុងការពិសោធន៍។ គាត់បានអះអាងថា គាត់បានបង្កើត "វ៉ាក់សាំងរស់" ប៉ុន្តែបានប្រើប៉ូតាស្យូមឌីក្រូម៉ាត <ref name="Geison1995"/> ដើម្បីធ្វើឲ្យស្ប៉អែនទ្រែតអសកម្ម ដែលជាវិធីសាស្ត្រស្រដៀងគ្នាទៅនឹងវិធីសាស្ត្ររបស់តូសង់ ។ ការផ្សព្វផ្សាយ ដោយពិសោធន៍នេះទទួលបានជោគជ័យ ហើយបានជួយប៉ាស្ទ័រលក់ផលិតផលរបស់គាត់ ដោយទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ និងភាពរុងរឿង។ <ref name="Giese"/> <ref name="Chevallier-Jussiau">{{Cite journal|last=Chevallier-Jussiau|first=N|year=2010|title=[Henry Toussaint and Louis Pasteur. Rivalry over a vaccine]|url=http://www.biusante.parisdescartes.fr/sfhm/hsm/HSMx2010x044x001/HSMx2010x044x001x0055.pdf|journal=Histoire des Sciences Médicales|volume=44|issue=1|pages=55–64|pmid=20527335|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225013513/https://www.biusante.parisdescartes.fr/sfhm/hsm/HSMx2010x044x001/HSMx2010x044x001x0055.pdf|archive-date=25 February 2021|accessdate=14 March 2017}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Williams|first=E|year=2010|title=The forgotten giants behind Louis Pasteur: contributions by the veterinarians Toussaint and Galtier|journal=Veterinary Heritage|volume=33|issue=2|pages=33–39|pmid=21466009}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Flower|first1=Darren R.|title=Bioinformatics for Vaccinology|year=2008|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester|isbn=978-0-470-69982-9|page=31|url=https://books.google.com/books?id=Rg6-T_1-LWkC}}</ref> === ក្រមសីលធម៌នៃការពិសោធន៍ === ការពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានគេលើកឡើងជាញឹកញាប់ថាផ្ទុយនឹង ក្រមសីលធម៌វេជ្ជសាស្ត្រ ជាពិសេសលើការចាក់វ៉ាក់សាំងលើ Meister ។ គាត់មិនមានបទពិសោធន៍ក្នុងការអនុវត្តវេជ្ជសាស្ត្រទេ ហើយសំខាន់ជាងនេះទៅទៀត ខ្វះអាជ្ញាប័ណ្ណវេជ្ជសាស្ត្រ ។ នេះត្រូវបានគេលើកឡើងជាញឹកញាប់ថាជាការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់កេរ្តិ៍ឈ្មោះវិជ្ជាជីវៈ និងផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់។ <ref>{{Cite journal|last=Geison|first=Gerald L.|year=1990|title=Pasteur, Roux, and Rabies: Scientific Clinical Mentalities|journal=Journal of the History of Medicine and Allied Sciences|volume=45|issue=3|pages=341–365|doi=10.1093/jhmas/45.3.341|pmid=2212608}}</ref> <ref>{{Cite book|author1=Forster|year=2000|title=Louis Pasteur|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=455–456|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C}}</ref> ដៃគូជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់គាត់គឺ[[Emile Roux|អេមីល រួ]]ដែលមានកម្រិតវប្បធម៌វេជ្ជសាស្ត្រ បានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការសាកល្បងព្យាបាល ដែលទំនងជាដោយសារតែគាត់ចាត់ទុកថាវាមិនយុត្តិធម៌។ <ref name="Jackson"/> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ លោកប៉ាស្ទ័រ បានធ្វើការចាក់វ៉ាក់សាំងដល់ក្មេងប្រុសនេះ ក្រោមការឃ្លាំមើលយ៉ាងដិតដល់ពីគ្រូពេទ្យជំនាញ ហ្សាក់ ហ្សូសែហ្វ ហ្គ្រង់សេ ប្រធានគ្លីនិកកុមារនៃមន្ទីរពេទ្យកុមារប៉ារីស និង អាល់ហ្វ្រេត វុលព្យង់ សមាជិកនៃគណៈកម្មការស្តីពីជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ គាត់មិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យកាន់សឺរាំងទេ ទោះបីជាការចាក់វ៉ាក់សាំងស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់គាត់ទាំងស្រុងក៏ដោយ។ <ref name="Wasik"/> វាគឺជាលោកហ្គ្រង់សេដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការចាក់ថ្នាំ ហើយគាត់បានការពារលោកប៉ាស្ទ័រ នៅចំពោះមុខ បណ្ឌិត្យសភាវេជ្ជសាស្ត្រជាតិបារាំង នៅក្នុងបញ្ហានេះ។ <ref>{{Cite journal|last=Gelfand|first=T|year=2002|title=11 January 1887, the day medicine changed: Joseph Grancher's defense of Pasteur's treatment for rabies|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=76|issue=4|pages=698–718|doi=10.1353/bhm.2002.0176|pmid=12446976}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានគេរិះគន់ផងដែរចំពោះការរក្សាការសម្ងាត់នៃនីតិវិធីរបស់គាត់ និងមិនបានផ្តល់ការសាកល្បងមុនព្យាបាលត្រឹមត្រូវលើសត្វ។ <ref name="Ligon"/> លោកប៉ាស្ទ័របាននិយាយថា គាត់បានរក្សានីតិវិធីរបស់គាត់ជាសម្ងាត់ ដើម្បីគ្រប់គ្រងគុណភាពរបស់វា។ ក្រោយមក គាត់បានបង្ហាញនីតិវិធីរបស់គាត់ទៅកាន់ក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រតូចមួយក្រុម។ លោកប៉ាស្ទ័របានសរសេរថា គាត់បានចាក់វ៉ាក់សាំងលើឆ្កែឆ្កួតចំនួន 50 ក្បាលដោយជោគជ័យ មុនពេលប្រើវាលើម៉ៃស្ទើរ។ <ref>{{Cite book|title=Case Studies in Biomedical Research Ethics|year=2004|location=Cambridge|isbn=978-0-262-63286-7|page=[https://archive.org/details/casestudiesinbio0000murp/page/83 83]|url=https://archive.org/details/casestudiesinbio0000murp|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Geison|first=GL|year=1978|title=Pasteur's work on rabies: reexamining the ethical issues|journal=The Hastings Center Report|volume=8|issue=2|pages=26–33|doi=10.2307/3560403|jstor=3560403|pmid=348641}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Hoenig|first=Leonard J.|year=1986|title=Triumph and controversy. Pasteur's preventive treatment of rabies as reported in JAMA|journal=Archives of Neurology|volume=43|issue=4|pages=397–399|doi=10.1001/archneur.1986.00520040075024|pmid=3513741}}</ref> យោងតាមលោកហ្គីសុន សៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របង្ហាញថា គាត់បានចាក់វ៉ាក់សាំងឆ្កែត្រឹមតែ 11 ក្បាលប៉ុណ្ណោះ។ <ref name="Ligon" /> == ពានរង្វាន់ និង​កិត្តិយស == លោកប៉ាស្ទ័រ បានទទួលរង្វាន់ 1,500 ហ្វ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ 1853 ដោយសមាគមឱសថសម្រាប់ការសំយោគ អាស៊ីតរ៉ាស្មិក ។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=503}}</ref> នៅឆ្នាំ 1856 សមាគមរាជវង្ស ឡុងដ៍បានប្រគល់ មេដាយ Rumford ឱ្យគាត់ សម្រាប់ការរកឃើញរបស់គាត់អំពីធម្មជាតិនៃអាស៊ីតរ៉ាស្មិក និងទំនាក់ទំនងរបស់វាទៅនឹងពន្លឺប៉ូល <ref>{{Cite journal|last=Lord Wrottesley|year=1856|title=[Address Delivered before the Royal Society]|url=https://zenodo.org/record/1432037|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume=8|pages=254–257|doi=10.1098/rspl.1856.0067|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308233748/https://zenodo.org/record/1432037|archive-date=8 March 2021|accessdate=8 September 2019|doi-access=free}}</ref> និង មេដាយ Copley ក្នុងឆ្នាំ 1874 សម្រាប់ការងាររបស់គាត់លើការផ្អាប់។ <ref>{{Cite journal|year=1874|title=Anniversary Meeting|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume=23|issue=156–163|pages=68–70|doi=10.1098/rspl.1874.0007}}</ref> គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជា សមាជិកបរទេសនៃសមាគមរាជវង្ស (ForMemRS) ក្នុងឆ្នាំ 1869។ <ref name="formemrs">{{Cite web |title=Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ |archive-date=16 March 2015 |publisher=[[Royal Society]] |location=London}}</ref> បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង បានប្រគល់ រង្វាន់ Montyon ឆ្នាំ 1859 សម្រាប់ពិសោធន៍សរីរវិទ្យាក្នុងឆ្នាំ 1860 <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7"/> និង រង្វាន់ Jecker ក្នុងឆ្នាំ 1861 និងរង្វាន់ Alhumbert ក្នុងឆ្នាំ 1862 សម្រាប់ការពិសោធន៍របស់គាត់បដិសេធអំពីការកើតឡើងដោយឯកឯង។ <ref name="porter"/> <ref>{{Cite journal|last=Manchester|first=Keith|year=2001|title=Exploding the Pasteurian legend|journal=Endeavour|volume=25|issue=4|pages=148–152|doi=10.1016/S0160-9327(00)01389-2}} Also {{Cite journal|last=Manchester K|year=2001|title=Exploding the Pasteurian legend|journal=Trends Biochem. Sci.|volume=26|issue=10|pages=632–636|doi=10.1016/s0968-0004(01)01909-0|pmid=11590017}}</ref> ទោះបីជាគាត់បានចាញ់ការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ 1857 និង 1861 សម្រាប់សមាជិកភាពនៃបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងក៏ដោយ គាត់បានឈ្នះការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 1862 សម្រាប់សមាជិកភាពនៃផ្នែករ៉ែ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=50–51, 69|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/50/mode/2up}}</ref> គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជាលេខាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្ររូបវន្តនៃបណ្ឌិត្យសភាក្នុងឆ្នាំ 1887 និងបានកាន់តំណែងរហូតដល់ឆ្នាំ 1889។ <ref>{{Cite web |title=Biographie |url=http://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_bio.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421052206/https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_bio.htm |archive-date=21 April 2021 |access-date=13 February 2017 |website=Maison de Louis Pasteur |language=fr}}</ref> ក្នុងអំឡុងពេលនេះ គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកកិត្តិយសនៃ សមាគមអក្សរសាស្ត្រ និងទស្សនវិជ្ជា Manchester ក្នុងឆ្នាំ 1866។ នៅឆ្នាំ 1873 លោកប៉ាស្ទ័រត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យចូលរួមក្នុង Académie Nationale de Médecine <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=225|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n245/mode/2up}}</ref> ហើយត្រូវបានតែងតាំងជាមេបញ្ជាការនៅក្នុង លំដាប់ផ្កាកុលាប ប្រេស៊ីល។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=508}}</ref> នៅឆ្នាំ 1881 លោកត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យកាន់តំណែងនៅ Académie française ដែលសល់ដោយអេមីល លីត្រេ ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=509}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័របានទទួល មេដាយ Albert ពី Royal Society of Arts ក្នុងឆ្នាំ 1882។ <ref name="Frankland & Frankland p. 211">{{Cite book|last1=Frankland|first1=Percy|title=Pasteur|date=1901|publisher=Cassell and Company|page=211|url=https://archive.org/stream/pasteur00frangoog#page/n213/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1883 លោកបានក្លាយជាសមាជិកបរទេសនៃ Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences ។ <ref>{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) |url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00002251 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721212243/http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00002251 |archive-date=21 July 2015 |access-date=19 July 2015 |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences}}</ref> នៅឆ្នាំ 1885 លោកត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកនៃ American Philosophical Society ។ <ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1885&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521154246/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1885&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |archive-date=21 May 2021 |access-date=21 May 2021 |website=search.amphilsoc.org}}</ref> នៅថ្ងៃទី 8 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1886 ស៊ុលតង់ Abdul Hamid II នៃចក្រភពអូតូម៉ង់បានប្រគល់រង្វាន់ដល់លោកប៉ាស្ទ័រនូវ លំដាប់មេជីឌី (ថ្នាក់ទី I) និងប្រាក់អូតូម៉ង់លីរ៉ាចំនួន 10000 លីរ៉ា។ លោកបានទទួល រង្វាន់ Cameron សម្រាប់ការព្យាបាលនៃសាកលវិទ្យាល័យ Edinburgh ក្នុងឆ្នាំ 1889។ <ref>{{Cite book|last1=Lutzker|first1=Edythe|title=Clio Medica : Acta Academiae Internationalis Historiae Medicinae, Vol. 13|date=1 January 1978|chapter=Cameron Prizewinner: Waldemar M. Haffkine, C. I. E.|chapter-url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004418257/B9789004418257_s030.xml|language=en|pages=269–276|isbn=978-9004418257|archive-date=24 September 2021}}</ref> លោក Pasteur បានឈ្នះ មេដាយ Leeuwenhoek ពី Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences សម្រាប់ការចូលរួមចំណែករបស់លោកចំពោះ មីក្រូជីវវិទ្យា ក្នុងឆ្នាំ 1895។ <ref>{{Cite web |title=Leeuwenhoek Medal |url=https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/leeuwenhoekmedaille |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201924/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/leeuwenhoekmedaille |archive-date=3 March 2016 |access-date=7 February 2017 |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences |archivedate=3 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303201924/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/leeuwenhoekmedaille }}</ref> លោក ប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានតែងតាំងជា សេនាធិការកិត្តិយសនៃ កងពលកិត្តិយស ក្នុងឆ្នាំ 1853 ត្រូវបានតម្លើងឋានៈជាសេនា ក្នុងឆ្នាំ 1863 ជាធិបឌិន្ទក្នុងឆ្នាំ 1868 ជាមហាសេនា ក្នុងឆ្នាំ 1878 និងត្រូវបានតែងតាំងជា'''មហាសេរីភ័ណ្ឌ'''ក្នុងឆ្នាំ 1881។ <ref>{{Cite web |title=Louis Pasteur |url=http://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/louis-pasteur/131 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207192613/http://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/louis-pasteur/131 |archive-date=7 February 2017 |access-date=7 February 2017 |website=Grande chancellerie de la Légion d'honneur |language=fr}}</ref> <ref name="Frankland & Frankland p. 211"/> === មរតក === នៅតាមតំបន់ជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោក ផ្លូវនានាត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមកិត្តិយសរបស់លោក។ ឧទាហរណ៍ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក៖ Palo Alto និង Irvine រដ្ឋកាលីហ្វ័រនីយ៉ា, បូស្តុន និង Polk រដ្ឋ Florida ដែលនៅជាប់នឹង សាកលវិទ្យាល័យ Texas មជ្ឈមណ្ឌលវិទ្យាសាស្ត្រសុខាភិបាលនៅ San Antonio ; Jonquière រដ្ឋ Québec; San Salvador de Jujuy និង Buenos Aires ( [[អាហ្សង់ទីន]] ), Great Yarmouth ក្នុង Norfolk ក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស, Jericho និង Wulguru ក្នុង Queensland ប្រទេសអូស្ត្រាលី; [[ភ្នំពេញ]] ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា; [[ទីក្រុងហូជីមិញ]] និង [[ដាណាង|Da Nang]] ប្រទេសវៀតណាម; Batna ក្នុង [[អាល់ហ្សេរី]] ; Bandung ក្នុងឥណ្ឌូនេស៊ី, [[តេហេរ៉ង់|Tehran]] ក្នុងអ៊ីរ៉ង់ នៅជិតបរិវេណកណ្តាលនៃ សាកលវិទ្យាល័យ Warsaw ក្នុង Warsaw ប្រទេសប៉ូឡូញ; នៅជាប់នឹង សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្ររដ្ឋ Odesa ក្នុង Odesa ប្រទេសអ៊ុយក្រែន; មីឡង់ក្នុងអ៊ីតាលី និង Bucharest, Cluj-Napoca និង Timișoara ក្នុងរូម៉ានី។ វិថីប៉ាស្ទ័រក្នុង Saigon ប្រទេសវៀតណាម គឺជាផ្លូវមួយក្នុងចំណោមផ្លូវមួយចំនួននៅក្នុងទីក្រុងនោះដែលរក្សាឈ្មោះជាភាសាបារាំងរបស់ខ្លួន។ ''មហាវិថីល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ Louis Pasteur'' ក្នុង តំបន់វេជ្ជសាស្ត្រ និងសិក្សា Longwood ក្នុង ទីក្រុងបូស្តុន ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមកិត្តិយសរបស់គាត់តាមបែបបារាំង ដោយមានពាក្យថា "Avenue" នៅពីមុខឈ្មោះនៃអគារដែលឧទ្ទិស។ <ref>{{Cite web |title=Remembrance of Things Pasteur |url=http://www.pasteurfoundation.org/MAHarvardAvePasteur.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014093352/http://www.pasteurfoundation.org/MAHarvardAvePasteur.shtml |archive-date=14 October 2010 |access-date=3 ឧសភា 2026 |archivedate=14 តុលា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101014093352/http://www.pasteurfoundation.org/MAHarvardAvePasteur.shtml }}</ref> ទាំងវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ និង សាកលវិទ្យាល័យល្វីសប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោកប៉ាស្ទ័រ។ សាលារៀន Lycée Pasteur ក្នុង Neuilly-sur-Seine ប្រទេសបារាំង និង Lycée Louis Pasteur ក្នុង ខាលការី ខេត្ត អាល់បឺថា ប្រទេសកាណាដា ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោក។ នៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង មន្ទីរពេទ្យឯកជន Louis Pasteur ក្នុង ទីក្រុង Pretoria និងមន្ទីរពេទ្យឯកជន Life Louis Pasteur ក្នុង Bloemfontein ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោក។ មន្ទីរពេទ្យសាកលវិទ្យាល័យល្វីសប៉ាស្ទ័រ ក្នុង Košice ប្រទេសស្លូវ៉ាគី ក៏ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោកប៉ាស្ទ័រផងដែរ។ រូបសំណាករបស់លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅ វិទ្យាល័យសាន រ៉ាហ្វាអែល ក្នុង ទីក្រុងសាន​ រ៉ាហ្វាអែល រដ្ឋកាលីហ្វ័នីយ៉ា ។ រូបចម្លាក់សំរិទ្ធរបស់លោកស្ថិតនៅបរិវេណសាលាបារាំងនៃមជ្ឈមណ្ឌលវេជ្ជសាស្ត្រសានហ្វ្រង់ស៊ីស្កូរបស់ ខៃស័រ ផើមេណេនធេ ក្នុង ទីក្រុងសានហ្វ្រង់ស៊ីស្កូ ។ រូបចម្លាក់នេះត្រូវបានរចនាដោយហារីយ៉ែត ជី ម័រ (Harriet G. Moore) និងត្រូវបានចាក់នៅឆ្នាំ 1984 ដោយ Artworks Foundry។ <ref name="SOS">{{Cite web |title=Louis Pasteur, (sculpture) |url=http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?profile=all&source=~!siartinventories&uri=full=3100001~!310287~!0#focus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929001947/http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?&profile=all&source=~!siartinventories&uri=full=3100001~!310287~!0#focus |archive-date=29 September 2015 |access-date=12 May 2012 |website=Save Outdoor Sculpture! |publisher=[[Smithsonian American Art Museum]]}}</ref> មេដាយ UNESCO/Institut Pasteur ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃខួបមួយរយឆ្នាំនៃការស្លាប់របស់លោកប៉ាស្ទ័រហើយត្រូវបានផ្តល់ជូនរៀងរាល់ពីរឆ្នាំម្តងក្នុងនាមរបស់លោក "ដើម្បីទទួលស្គាល់ការស្រាវជ្រាវដ៏លេចធ្លោដែលរួមចំណែកដល់ឥទ្ធិពលដែលមានប្រយោជន៍ដល់សុខភាពមនុស្ស"។ <ref name="unesco-2005">{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) |url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D26770%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170526113110/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D26770%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=26 May 2017 |access-date=21 January 2018 |publisher=UNESCO}}</ref> អ្នកសិក្សាជនជាតិបារាំង ហេនរី មូនដ័រ បានថ្លែងថា " ''លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ មិនមែនជាគ្រូពេទ្យ ឬជាគ្រូពេទ្យវះកាត់ទេ ប៉ុន្តែគ្មាននរណាម្នាក់បានធ្វើច្រើនសម្រាប់វេជ្ជសាស្ត្រ និងការវះកាត់ដូចគាត់នោះទេ'' " <ref name="Mondor">{{Cite web |title=Henri Mondor, Pasteur |url=https://encyclopedie_universelle.fracademic.com/9931/HYGI%C3%88NE |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605200937/https://encyclopedie_universelle.fracademic.com/9931/HYGI%C3%88NE |archive-date=5 June 2020 |access-date=31 October 2021 |archivedate=5 មិថុនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200605200937/https://encyclopedie_universelle.fracademic.com/9931/HYGI%C3%88NE }}</ref> === វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ === បន្ទាប់ពីបង្កើតវ៉ាក់សាំងការពារជំងឺឆ្កែឆ្កួត លោកប៉ាស្ទ័របានស្នើឱ្យមានវិទ្យាស្ថានមួយសម្រាប់វ៉ាក់សាំងនេះ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=428|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n447/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ១៨៨៧ ការរៃអង្គាសថវិកាសម្រាប់វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័របានចាប់ផ្តើម ដោយមានអំណោយពីប្រទេសជាច្រើន។ ច្បាប់ផ្លូវការត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅឆ្នាំ១៨៨៧ ដោយបញ្ជាក់ថាគោលបំណងរបស់វិទ្យាស្ថានគឺ "ការព្យាបាលជំងឺឆ្កែឆ្កួតតាមវិធីសាស្ត្រដែលបង្កើតឡើងដោយលោក M. ប៉ាស្ទ័រ" និង "ការសិក្សាអំពីជំងឺឆ្លងដ៏កាចសាហាវ"។ <ref name="Wasik"/> វិទ្យាស្ថាននេះត្រូវបានសម្ពោធនៅថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៨៨។ <ref name="Wasik" /> លោកបានប្រមូលផ្តុំអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលមានជំនាញផ្សេងៗគ្នា។ នាយកដ្ឋានទាំងប្រាំដំបូងត្រូវបានដឹកនាំដោយនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាពីររូបពី ''École Normale Supérieure'' ៖ អេមីល ឌុយខ្លូ (ការស្រាវជ្រាវ មីក្រូជីវសាស្ត្រ ទូទៅ) និង សាល ហ្សង់ប៊ែរឡង់ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបអនុវត្តចំពោះ អនាម័យ ) ក៏ដូចជាអ្នកជីវវិទូ អេលី ម៉េតឈ្នីកូហ្វ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបប្រែកាយ) និង វេជ្ជបណ្ឌិត ពីរនាក់គឺ ហ្សាក់ ហ្សូសែហ្វ ហ្គ្រង់សេ ( ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ) និង អេមីល រួ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបបច្ចេកទេស)។ មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីការសម្ពោធវិទ្យាស្ថាន លោករួ បានបង្កើតវគ្គសិក្សាមីក្រូជីវវិទ្យាដំបូងគេបង្អស់ដែលមិនធ្លាប់មាននៅលើពិភពលោក ដែលពេលនោះមានចំណងជើងថា ''Cours de Microbie Technique'' (វគ្គសិក្សាបច្ចេកទេសស្រាវជ្រាវមីក្រុប)។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1891 វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានពង្រីកទៅកាន់ប្រទេសផ្សេងៗគ្នា ហើយបច្ចុប្បន្នមានវិទ្យាស្ថានចំនួន 32 នៅក្នុងប្រទេសចំនួន 29 នៅក្នុងតំបន់ផ្សេងៗនៃពិភពលោក។ <ref>{{Cite web |title=Institut Pasteur International Network |url=http://www.pasteur-international.org/ip/easysite/pasteur-international-en/institut-pasteur-international-network/the-network |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606153949/http://www.pasteur-international.org/ip/easysite/pasteur-international-en/institut-pasteur-international-network/the-network |archive-date=6 June 2014 |access-date=3 July 2013 |website=pasteur-international.org |archivedate=6 មិថុនា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606153949/http://www.pasteur-international.org/ip/easysite/pasteur-international-en/institut-pasteur-international-network/the-network }}</ref> == ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន == [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_en_1857.jpg|alt=Louis Pasteur in 1857|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័រ ក្នុងឆ្នាំ 1857]] ប៉ាស្ទ័រ បានរៀបការជាមួយ ម៉ារី ប៉ាស្ទ័រ (ឈ្មោះដើម ឡូរ៉ង់) ក្នុងឆ្នាំ 1849។ គាត់ជាកូនស្រីរបស់សាកលវិទ្យាធិការនៃសាកលវិទ្យាល័យស្រ្តាសបួរ ហើយជាជំនួយការវិទ្យាសាស្ត្ររបស់ប៉ាស្ទ័រ។ ពួកគេមានកូនប្រាំនាក់ជាមួយគ្នា ដែលក្នុងនោះបីនាក់បានស្លាប់តាំងពីនៅក្មេង។ <ref>{{Cite book|last1=Ogilvie|first1=Marilyn Bailey|url=https://books.google.com/books?id=LTSYePZvSXYC&q=Marie+Pasteur+assistant&pg=PA986|title=The Biographical Dictionary of Women in Science: L-Z|date=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-92040-7|language=en}}</ref> កូនស្រីច្បងរបស់ពួកគេឈ្មោះ ជេន កើតនៅឆ្នាំ 1850។ គាត់បានស្លាប់ដោយសារ ជំងឺគ្រុនពោះវៀន ក្នុងអាយុ 9 ឆ្នាំ ខណៈពេលដែលកំពុងសិក្សានៅសាលាបណ្ដុះបណ្ដាលអ័របឺ Arbois ក្នុងឆ្នាំ 1859។ នៅឆ្នាំ 1865 កាមីល អាយុ 2 ឆ្នាំ បានស្លាប់ដោយសារដុំសាច់ថ្លើម។ មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកគេបានសម្រេចចិត្តនាំ សេស៊ីល ពីសាលាបណ្ដុះបណ្ដាលមកផ្ទះវិញ ប៉ុន្តែគាត់ក៏បានស្លាប់ដោយសារជំងឺគ្រុនពោះវៀននៅថ្ងៃទី 23 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1866 ក្នុងអាយុ 12 ឆ្នាំ។ មានតែ ហ្សង់ បាទីស្ទ (កើតឆ្នាំ 1851) និង ម៉ារី លូវីស (កើតឆ្នាំ 1858) ប៉ុណ្ណោះដែលនៅរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ពេញវ័យ។ ហ្សង់ បាទីស្ទ បានក្លាយជាទាហានក្នុង សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស រវាង [[បារាំង]] និង ព្រុស ។ <ref>{{Cite web |date=10 November 2016 |title=History |url=https://www.pasteur.fr/en/institut-pasteur/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310084851/https://www.pasteur.fr/en/institut-pasteur/history |archive-date=10 March 2021 |access-date=19 June 2022 |website=Institut Pasteur |language=en-gb}}</ref> === ជំនឿ និង វិញ្ញាណ === ចៅប្រុសរបស់គាត់ គឺ លោក Louis Pasteur Vallery-Radot បានសរសេរថា លោកប៉ាស្ទ័របានរក្សាតែលទ្ធិវិញ្ញាណនិយមដោយគ្មានការអនុវត្តសាសនាពីសាវតារកាតូលិករបស់គាត់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកសង្កេតការណ៍កាតូលិកតែងតែនិយាយថា លោកប៉ាស្ទ័រនៅតែជាគ្រិស្តបរិស័ទដ៏ខ្នះខ្នែងពេញមួយជីវិតរបស់គាត់ ហើយកូនប្រសាររបស់គាត់បានសរសេរនៅក្នុងជីវប្រវត្តិរបស់គាត់ថា៖   ''ទស្សនាវដ្តីអក្សរសាស្ត្រ'' ចុះថ្ងៃទី១៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩០២ បានផ្ដល់សេចក្ដីថ្លែងការណ៍នេះពីលោកប៉ាស្ទ័រថា លោកបានអធិស្ឋានពេលកំពុងធ្វើការ៖ លោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ ដែលជាចៅប្រុសរបស់ប្អូនប្រុសរបស់កូនប្រសាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រនិងជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកដ៏ក្លាហាន ក៏បានអះអាងផងដែរថា លោកប៉ាស្ទ័រ នៅតែជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកជាមូលដ្ឋាន។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=Maurice|title=Pasteur|publisher=Perrin|year=1994|location=Paris|pages=377–407}}</ref> យោងតាមទាំងលោកប៉ាស្ទ័រ វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ (Pasteur Vallery-Radot) និងលោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ សម្រង់សម្តី ល្បីដូចខាងក្រោមដែលសន្មតថាជារបស់លោកប៉ាស្ទ័រ គឺមិនពិត៖ "ខ្ញុំដឹងកាន់តែច្រើន ជំនឿរបស់ខ្ញុំកាន់តែជិតនឹងជំនឿរបស់កសិករប្រេទុន (Breton)។ ខ្ញុំមិនអាចដឹងអ្វីៗទាំងអស់បានទេ ខ្ញុំនឹងមានជំនឿរបស់ប្រពន្ធកសិករប្រេទុន"។ យោងតាមលោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ សម្រង់សម្តីមិនពិតបានលេចឡើងជាលើកដំបូងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់លោកប៉ាស្ទ័រ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ទោះបីជាគាត់មានជំនឿលើព្រះក៏ដោយ គេនិយាយថា ទស្សនៈរបស់គាត់គឺជាទស្សនៈរបស់អ្នកគិតដោយសេរីជាជាងកាតូលិក ជាអ្នកខាងវិញ្ញាណជាជាងអ្នកកាន់សាសនា។ <ref>{{Cite book|title=A Biographical Dictionary of Ancient, Medieval, and Modern Freethinkers|year=1945|publisher=Haldeman-Julius Publications|url=http://www.infidels.org/library/historical/joseph_mccabe/dictionary.html|last1=Joseph McCabe|quote=The anonymous Catholic author quotes as his authority the standard biography by Vallery-Radot, yet this describes Pasteur as a freethinker; and this is confirmed in the preface to the English translation by Sir W. Osler, who knew Pasteur personally. Vallery-Radot was himself a Catholic yet admits that Pasteur believed only in "an Infinite" and "hoped" for a future life. Pasteur publicly stated this himself in his Academy speech in 1822 (in V.R.). He said: "The idea of God is a form of the idea of the Infinite whether it is called Brahma, Allah, Jehova, or Jesus." The biographer says that in his last days he turned to the Church but the only "evidence" he gives is that he liked to read the life of St. Vincent de Paul, and he admits that he did not receive the sacraments at death. Relatives put rosary beads in his hands, and the Catholic Encyclopedia claims him as a Catholic in virtue of the fact and of an anonymous and inconclusive statement about him. Wheeler says in his Dictionary of Freethinkers that in his prime Pasteur was Vice-President of the British Secular (Atheist) Union; and Wheeler was the chief Secularist writer of the time. The evidence is overwhelming. Yet the Catholic scientist Sir Bertram Windle assures his readers that "no person who knows anything about him can doubt the sincerity of his attachment to the Catholic Church," and all Catholic writers use much the same scandalous language.|archive-date=13 January 2013}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|last1=Patrice Debré|page=176|quote=Does this mean that Pasteur was bound to a religious ideal? His attitude was that of a believer, not of a sectarian. One of his most brilliant disciples, Elie Metchnikoff, was to attest that he spoke of religion only in general terms. In fact, Pasteur evaded the question by claiming quite simply that religion has no more place in science than science has in religion.&nbsp;... A biologist more than a chemist, a spiritual more than a religious man, Pasteur was held back only by the lack of more powerful technical means and therefore had to limit himself to identifying germs and explaining their generation.}}</ref> គាត់ក៏ប្រឆាំងនឹងការលាយបញ្ចូលគ្នានៃវិទ្យាសាស្ត្រជាមួយសាសនាផងដែរ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|page=368|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA368|quote=Pasteur advocated separation of science and religion: "In each one of us there are two men, the scientist and the man of faith or of doubt. These two spheres are separate, and woe to those who want to make them encroach upon one another in the present state of our knowledge!"}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|last1=Patrice Debré|page=176}}</ref> === មរណភាព === នៅឆ្នាំ 1868 លោកប៉ាស្ទ័របានរងទុក្ខដោយសារជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឲ្យផ្នែកខាងឆ្វេងនៃរាងកាយរបស់គាត់ខ្វិន ប៉ុន្តែគាត់បានជាសះស្បើយឡើងវិញ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|pages=159–168|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n179/mode/2up}}</ref> ជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល ឬ ជំងឺទឹកនោមប្រៃ នៅឆ្នាំ 1894 បានធ្វើឲ្យសុខភាពរបស់គាត់ចុះខ្សោយយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=512}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|page=206|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/206/mode/2up}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=458|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n477/mode/2up}}</ref> ដោយមិនអាចជាសះស្បើយពេញលេញ គាត់បានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី 28 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1895 នៅជិតទីក្រុងប៉ារីស។ <ref name="cohn"/> គេប្រារព្ធ ពិធីបុណ្យសពជាលក្ខណៈរដ្ឋ ហើយត្រូវបានបញ្ចុះនៅក្នុង វិហារ Notre Dame ប៉ុន្តែសាកសពរបស់គាត់ត្រូវបានបញ្ចុះឡើងវិញនៅវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ ក្នុងទីក្រុងប៉ារីស <ref>{{Cite book|last1=Frankland|first1=Percy|title=Pasteur|date=1901|publisher=Cassell and Company|pages=217–219|url=https://archive.org/stream/pasteur00frangoog#page/n219/mode/2up}}</ref> នៅក្នុងផ្នូរមួយដែលគ្របដណ្ដប់ដោយរូបភាពនៃសមិទ្ធផលរបស់គាត់នៅក្នុង ផ្ទាំងគំនូរ Byzantine ។ <ref>{{Cite journal|last=Campbell|first=D M|date=January 1915|title=The Pasteur Institute of Paris|url=https://books.google.com/books?id=u8FUAAAAMAAJ|journal=American Journal of Veterinary Medicine|volume=10|issue=1|pages=29–31|accessdate=8 February 2010}}</ref> == ការបោះពុម្ពផ្សាយ == ស្នាដៃ​សំខាន់ៗ​ដែល​បាន​បោះពុម្ពផ្សាយ​របស់​លោកប៉ាស្ទ័ររួមមាន៖ {| class="wikitable" !ចំណងជើងជាភាសាបារាំង ! ឆ្នាំ ! ចំណងជើងជាភាសាអង់គ្លេស |- | ''Études sur le Vin'' | ឆ្នាំ១៨៦៦ | ''ការសិក្សាអំពីស្រា'' |- | ''Études sur le Vinaigre'' | ឆ្នាំ១៨៦៨ | ''ការសិក្សាអំពីទឹកខ្មេះ'' |- | ''Études sur la Maladie des Vers à Soie'' (2 ភាគ) | ឆ្នាំ១៨៧០ | ''ការសិក្សាអំពីជំងឺដង្កូវនាង'' |- | ''Quelques Réflexions sur la Science en France'' | ឆ្នាំ១៨៧១ | ''ការឆ្លុះបញ្ចាំងខ្លះៗលើវិទ្យាសាស្ត្រនៅប្រទេសបារាំង'' |- | ''Études sur la Bière'' | ឆ្នាំ១៨៧៦ | ''ការសិក្សាអំពីស្រាបៀរ'' |- | ''Les Microbes organisés, leur rôle dans la Fermentation, la Putréfaction និង la Contagion'' | ឆ្នាំ១៨៧៨ | ''មីក្រុបដែលបានរៀបចំ តួនាទីរបស់វានៅក្នុងដំណើរការផ្អាប់ ការរលួយ និងការឆ្លងមេរោគ'' |- | ''Discours de Reception de ML Pasteur à l'Academie française'' | ឆ្នាំ១៨៨២ | ''សុន្ទរកថា​របស់​លោក L. ប៉ាស្ទ័រ ស្តីពី​ការ​ទទួល​ស្វាគមន៍​ចំពោះ​គណៈកម្មាធិកា​រ ​Academie Française'' |- | ''Traitement de la Rage'' | ឆ្នាំ១៨៨៦ | ''ការព្យាបាលជំងឺឆ្កែឆ្កួត'' |} ljv0kg1uu6zucmg6o7mmr8orm2ywkbw 0 53616 334900 2026-05-03T13:48:23Z Asa MILAI 50298 បង្កើតដោយការបកប្រែទំព័រ "[[:en:Special:Redirect/revision/1349901248|Sihasak Phuangketkeow]]" 334900 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = សីហស័ក្ដិ៍ ភួងកេតុកែវ | native_name = {{nobold|สีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว}} | native_name_lang = th | image = Sihasak_Phuangketkeow_2026.jpg | caption = | office1 = [[ក្រសួងការបរទេស (ប្រទេសថៃ) | រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស]] | office = [[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] | status = | primeminister = [[អនុទិន ជាញវីរកូល]] | termstart = ៣០ មិនា ២០២៦ | termend = | primeminister1 = អនុទិន ជាញវីរកូល<ref>{{Cite news |date=19 September 2025 |title=Thai king approves PM Anutin's new cabinet picks |url=https://efe.com/en/latest-news/2025-09-19/thai-king-approves-pm-anutins-new-cabinet-picks/ |access-date=1 February 2026 |work=EFE}}</ref> | termstart1 = ១៩ កញ្ញា ២០២៥<ref>{{Cite web |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en?menu=5d5bd3cb15e39c306002a96b |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand |language=en}}</ref> | predecessor1 = [[ម៉ារីស សាងាមពង្សា]] | office2 = [[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ | ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ]] | termstart2 = ១៩ មិថុនា ២០១០ | termend2 = ១៨ មិថុនា ២០១១ | predecessor2 = អាឡិច វ៉ាន់ មៀវវិន | successor2 = [[ឡូរ៉ា ឌូពុយ ឡាស៊ែរ]] | birth_date = {{birth date and age|1957|12|21|df=y}}<ref name="UNOG" /> | alma_mater = [[សាកលវិទ្យាល័យជូឡាឡុងកន]] (BPolSci, International Relations)<ref name="UNOG">{{Cite web |date=5 April 2007 |title=New Permanent Representative of Thailand Presents Credentials to Director-General of UNOG |url=https://www.ungeneva.org/en/news-media/presentation-of-credentials/2007/04/new-permanent-representative-thailand-presents |access-date=1 February 2026 |website=United Nations Office at Geneva |language=en}}</ref><br />[[Johns Hopkins University]] (MA, International Public Policy)<ref name="UNOG" /> }} '''សីហស័ក្ដិ៍ ភួងកេតុកែវ''' ( អានថា : ស៊ីហាសាក់ ភួងកេតកែវ ) គឺជាអ្នកការទូតអាជីព និងជាអ្នកនយោបាយថៃ ដែលបានបម្រើការជា [[ក្រសួងការបរទេស (ប្រទេសថៃ)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសថៃ]] ចាប់តាំងពីថ្ងៃទី ១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០២៥។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}</ref> ពីមុនលោកធ្លាប់បម្រើការជាអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស (២០២៣–២០២៤) លេខាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រសួងការបរទេស (២០១១–២០១៥) និងជាឯកអគ្គរដ្ឋទូត/តំណាងអចិន្ត្រៃយ៍នៃប្រទេសថៃប្រចាំ [[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិនៅទីក្រុងហ្សឺណែវ|ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្រុងហ្សឺណែវ]] (២០០៧–២០១១)។ <ref name="MFA-bio" /> == អាជីពការទូត == លោក បានចូលបម្រើការងារនៅ [[ក្រសួងការបរទេសថៃ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៩ ហើយបានកាន់តំណែងជាច្រើននៅទីស្នាក់ការកណ្តាល និងនៅក្រៅប្រទេស រួមទាំងការកាន់តំណែងនៅ [[វ៉ាស៊ីនតោន|វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] និង [[តូក្យូ]] ព្រមទាំងការងារជាន់ខ្ពស់ក្នុងមុខងារព័ត៌មាន និងនយោបាយរបស់ក្រសួង។ <ref name="UN-SDG-bio">{{Cite web |title=H.E. Mr. Phuangketkeow, Sihasak |url=https://sdgs.un.org/panelists/he-mr-phuangketkeow-sihasak-29198 |access-date=1 February 2026 |website=United Nations Sustainable Development Goals Knowledge Platform}}</ref> <ref name="OHCHR-HRC-president">{{Cite web |title=Sihasak Phuangketkeow, President of the Human Rights Council, Fifth Cycle (2010–2011) |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/presidency5th-cycle |access-date=1 February 2026 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ ២០០២ ដល់ឆ្នាំ ២០០៦ លោកបានបម្រើការជាអគ្គនាយកនៃនាយកដ្ឋានព័ត៌មាន និងជាអ្នកនាំពាក្យក្រសួងការបរទេស បន្ទាប់មកបានបម្រើការជាអនុរដ្ឋលេខាធិការអចិន្ត្រៃយ៍ទទួលបន្ទុកក្រសួងការបរទេស (២០០៦-២០០៧)។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en "Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow"]. ''Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand''. 25 September 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> <ref name="OHCHR-HRC-president">{{Cite web |title=Sihasak Phuangketkeow, President of the Human Rights Council, Fifth Cycle (2010–2011) |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/presidency5th-cycle |access-date=1 February 2026 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/presidency5th-cycle "Sihasak Phuangketkeow, President of the Human Rights Council, Fifth Cycle (2010–2011)"]. ''Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> លោកត្រូវបានតែងតាំងជាឯកអគ្គរដ្ឋទូត និងជាតំណាងអចិន្ត្រៃយ៍របស់ប្រទេសថៃ ប្រចាំ [[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិនៅទីក្រុងហ្សឺណែវ|ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្រុងហ្សឺណែវ]] និងអង្គការអន្តរជាតិផ្សេងៗទៀត (ឆ្នាំ២០០៧-២០១១)។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en "Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow"]. ''Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand''. 25 September 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> <ref name="OHCHR-HRC-president">{{Cite web |title=Sihasak Phuangketkeow, President of the Human Rights Council, Fifth Cycle (2010–2011) |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/presidency5th-cycle |access-date=1 February 2026 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/presidency5th-cycle "Sihasak Phuangketkeow, President of the Human Rights Council, Fifth Cycle (2010–2011)"]. ''Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> ក្នុងអំឡុងពេលកាន់តំណែងនោះ លោកត្រូវបានជ្រើសតាំងជាប្រធាន [[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (ឆ្នាំ២០១០-២០១១)។ <ref name="OHCHR-HRC-president" /> ក្នុងឋានៈនោះ សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មានរបស់ការិយាល័យ [[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]] បានចងក្រងឯកសារអំពីការប្រកាសរបស់លោកអំពីការតែងតាំងអ្នកជំនាញឯករាជ្យ ទៅកាន់យន្តការស៊ើបអង្កេតដែលអង្គការសហប្រជាជាតិបានកំណត់ រួមទាំងបេសកកម្មស្វែងរកការពិត (ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១០) និងគណៈកម្មការស៊ើបអង្កេត (ខែមីនា ឆ្នាំ២០១១)។ <ref name="OHCHR-Gaza2010">{{Cite web |date=23 July 2010 |title=United Nations Human Rights Council Panel to investigate Israeli raid on Gaza flotilla established |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2010/07/united-nations-human-rights-council-panel-investigate-israeli-raid-gaza?sub-site=HRC |access-date=1 February 2026 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> <ref name="OHCHR-Libya2011">{{Cite web |date=11 March 2011 |title=International Commission of Inquiry appointed to investigate Human Rights violations in Libya |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2011/03/international-commission-inquiry-appointed-investigate-human-rights?sub-site=HRC |access-date=1 February 2026 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> ចន្លោះឆ្នាំ ២០១១ និង ២០១៥ លោកបានបម្រើការជាលេខាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រសួងការបរទេស។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en "Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow"]. ''Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand''. 25 September 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> របាយការណ៍របស់ក្រសួងពីឆ្នាំ ២០១៤ បានពិពណ៌នាអំពីលោកក្នុងការចូលរួមក្នុងសម័យប្រជុំក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងនាមជាលេខាធិការអចិន្ត្រៃយ៍ក្រសួងការបរទេស និងជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសស្តីទី។ <ref name="MFA-2014-HRC">{{Cite web |date=14 June 2014 |title=Permanent Secretary for Foreign Affairs attends the 26th Session of the Human Rights Council |url=https://www.mfa.go.th/en/content/5d5bcdcd15e39c3060012534?cate=5d5bcb4e15e39c3060006832 |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}</ref> ក្រោយមក លោកបានបម្រើការជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតថៃប្រចាំប្រទេសជប៉ុន (២០១៥-២០១៦) និងឯកអគ្គរដ្ឋទូតថៃប្រចាំប្រទេសបារាំង (២០១៦-២០១៨)។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en "Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow"]. ''Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand''. 25 September 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> ឯកសាររបស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]] បានកំណត់អត្តសញ្ញាណលោកថាជាឯកអគ្គរដ្ឋទូត និងជាប្រតិភូអចិន្ត្រៃយ៍របស់ប្រទេសថៃប្រចាំអង្គការយូណេស្កូក្នុងអំឡុងពេលបំពេញការងារនៅក្រុងប៉ារីស។ <ref name="UNESCO-ASPAC">{{Cite web |title=Working meeting between the Director-General and Members of the Bureau of the Asia-Pacific Group at UNESCO (ASPAC) |url=https://www.unesco.org/en/articles/working-meeting-between-director-general-and-members-bureau-asia-pacific-group-unesco-aspac |access-date=1 February 2026 |website=UNESCO}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០២៣-២០២៤ លោកបានបម្រើការជាអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en "Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow"]. ''Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand''. 25 September 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មានរបស់ក្រសួងការបរទេសបានពិពណ៌នាអំពីការចូលរួមរបស់លោកនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋមន្ត្រី [[អង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍]] នៅទីក្រុងប៉ារីសក្នុងតួនាទីនោះក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៤។ <ref name="MFA-OECD-2024">{{Cite web |date=3 May 2024 |title=Vice Minister for Foreign Affairs attended OECD Ministerial Council Meeting 2024 |url=https://mfa.go.th/en/content/vfmoecdmcm-2 |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}</ref> == អាជីពនយោបាយ == លោកត្រូវបានតែងតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសនៅថ្ងៃទី១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en "Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow"]. ''Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand''. 25 September 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានរ៉ោតទ័រ បានរាយការណ៍ពីការជ្រើសរើសលោកជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥ ដែលជាផ្នែកមួយនៃការតែងតាំងគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថ្មីក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី អនុទីន ឆាន់វីរៈគុល ដោយស្ថិតនៅក្រោមនីតិវិធីអនុម័តជាផ្លូវការ។ <ref name="Reuters-2025-cabinet">{{Cite web |date=6 September 2025 |title=Thai PM-elect names veterans to cabinet, hoping to bring 'confidence' |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thai-pm-elect-names-veterans-cabinet-hoping-bring-confidence-2025-09-06/ |access-date=1 February 2026 |website=Reuters}}</ref> ក្នុងនាមជារដ្ឋមន្ត្រី ការរាយការណ៍ព័ត៌មានសាធារណៈរបស់រដ្ឋាភិបាលថៃបានពិពណ៌នាអំពីការចូលរួមរបស់លោកនៅក្នុងវេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦ នៅទីក្រុងដាវ៉ូស ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៦។ <ref name="PRD-WEF-2026">{{Cite web |date=30 January 2026 |title=Summary of the Participation of the Foreign Minister in the 2026 World Economic Forum in Davos, Switzerland |url=https://thailand.prd.go.th/en/content/category/detail/id/49/iid/471284 |access-date=1 February 2026 |website=Thailand Public Relations Department (PRD)}}</ref> នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលថៃឆ្នាំ ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០២៦]] លោក ស៊ីហាសាក់ ត្រូវបានជ្រើសរើសដោយ [[គណបក្សភូមិចៃថៃ]] ជាបេក្ខជនម្នាក់របស់ខ្លួនសម្រាប់តំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី។ <ref>{{Cite web |title=Bhumjaithai names Anutin and Sihasak as PM candidates |url=https://world.thaipbs.or.th/detail/bhumjaithai-names-anutin-and-sihasak-as-pm-candidates/59976 |access-date=2026-04-11 |website=world.thaipbs.or.th |language=en}}</ref> បន្ទាប់ពីជ័យជម្នះរបស់លោកភូមិជៃថៃក្នុងការបោះឆ្នោត លោកត្រូវបានតែងតាំងឡើងវិញជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស និងទទួលបានការតែងតាំងបន្ថែមជាឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី។ == ការទទួលស្គាល់ == ជីវប្រវត្តិផ្លូវការរបស់ក្រសួងការបរទេសបានបញ្ជាក់ថា ក្រោយមកលោកបានទទួលពានរង្វាន់សិទ្ធិមនុស្សជាតិរបស់ប្រទេសថៃ ទាក់ទងនឹងការងារសិទ្ធិមនុស្សរបស់លោកក្នុងអំឡុងពេលអាជីពរបស់លោក។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en "Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow"]. ''Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand''. 25 September 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> គណៈកម្មការសិទ្ធិមនុស្សជាតិនៃប្រទេសថៃ បានចុះបញ្ជីលោកក្នុងចំណោមអ្នកទទួលពានរង្វាន់ក្រោម "ពានរង្វាន់សិទ្ធិមនុស្ស (បុរស)" សម្រាប់ឆ្នាំ ២០១១។ <ref name="NHRC-awards-list">{{Cite web |title=Human Rights Award (Male) – Year 2011 (awardee list) |url=https://www.nhrc.or.th/en/award-2011-male-awardee |access-date=1 February 2026 |website=National Human Rights Commission of Thailand}}</ref> == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] gzslkza35zvagxnwk84n9gf35s499u2 334901 334900 2026-05-03T13:51:23Z Asa MILAI 50298 334901 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = សីហស័ក្ដិ៍ ភួងកេតុកែវ | native_name = {{nobold|สีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว}} | native_name_lang = th | image = Sihasak_Phuangketkeow_2026.jpg | caption = | office1 = [[ក្រសួងការបរទេស (ប្រទេសថៃ) | រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស]] | office = [[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ]] | status = | primeminister = [[អនុទិន ជាញវីរកូល]] | termstart = ៣០ មិនា ២០២៦ | termend = | primeminister1 = អនុទិន ជាញវីរកូល<ref>{{Cite news |date=19 September 2025 |title=Thai king approves PM Anutin's new cabinet picks |url=https://efe.com/en/latest-news/2025-09-19/thai-king-approves-pm-anutins-new-cabinet-picks/ |access-date=1 February 2026 |work=EFE}}</ref> | termstart1 = ១៩ កញ្ញា ២០២៥<ref>{{Cite web |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en?menu=5d5bd3cb15e39c306002a96b |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand |language=en}}</ref> | predecessor1 = [[ម៉ារីស សេងៀមពង្សា]] | office2 = [[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ | ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ]] | termstart2 = ១៩ មិថុនា ២០១០ | termend2 = ១៨ មិថុនា ២០១១ | predecessor2 = អាឡិច វ៉ាន់ មៀវវិន | successor2 = [[ឡូរ៉ា ឌូពុយ ឡាស៊ែរ]] | birth_date = {{birth date and age|1957|12|21|df=y}}<ref name="UNOG" /> | alma_mater = [[សាកលវិទ្យាល័យជូឡាឡុងកន]] (BPolSci, International Relations)<ref name="UNOG">{{Cite web |date=5 April 2007 |title=New Permanent Representative of Thailand Presents Credentials to Director-General of UNOG |url=https://www.ungeneva.org/en/news-media/presentation-of-credentials/2007/04/new-permanent-representative-thailand-presents |access-date=1 February 2026 |website=United Nations Office at Geneva |language=en}}</ref><br />[[Johns Hopkins University]] (MA, International Public Policy)<ref name="UNOG" /> }} '''សីហស័ក្ដិ៍ ភួងកេតុកែវ''' ( អានថា : ស៊ីហាសាក់ ភួងកេតកែវ ) គឺជាអ្នកការទូតអាជីព និងជាអ្នកនយោបាយថៃ ដែលបានបម្រើការជា [[ក្រសួងការបរទេស (ប្រទេសថៃ)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសថៃ]] ចាប់តាំងពីថ្ងៃទី ១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០២៥។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}</ref> ពីមុនលោកធ្លាប់បម្រើការជាអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស (២០២៣–២០២៤) លេខាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រសួងការបរទេស (២០១១–២០១៥) និងជាឯកអគ្គរដ្ឋទូត/តំណាងអចិន្ត្រៃយ៍នៃប្រទេសថៃប្រចាំ [[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិនៅទីក្រុងហ្សឺណែវ|ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្រុងហ្សឺណែវ]] (២០០៧–២០១១)។ <ref name="MFA-bio" /> == អាជីពការទូត == លោក បានចូលបម្រើការងារនៅ [[ក្រសួងការបរទេសថៃ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៩ ហើយបានកាន់តំណែងជាច្រើននៅទីស្នាក់ការកណ្តាល និងនៅក្រៅប្រទេស រួមទាំងការកាន់តំណែងនៅ [[វ៉ាស៊ីនតោន|វ៉ាស៊ីនតោនឌីស៊ី]] និង [[តូក្យូ]] ព្រមទាំងការងារជាន់ខ្ពស់ក្នុងមុខងារព័ត៌មាន និងនយោបាយរបស់ក្រសួង។ <ref name="UN-SDG-bio">{{Cite web |title=H.E. Mr. Phuangketkeow, Sihasak |url=https://sdgs.un.org/panelists/he-mr-phuangketkeow-sihasak-29198 |access-date=1 February 2026 |website=United Nations Sustainable Development Goals Knowledge Platform}}</ref> <ref name="OHCHR-HRC-president">{{Cite web |title=Sihasak Phuangketkeow, President of the Human Rights Council, Fifth Cycle (2010–2011) |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/presidency5th-cycle |access-date=1 February 2026 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ ២០០២ ដល់ឆ្នាំ ២០០៦ លោកបានបម្រើការជាអគ្គនាយកនៃនាយកដ្ឋានព័ត៌មាន និងជាអ្នកនាំពាក្យក្រសួងការបរទេស បន្ទាប់មកបានបម្រើការជាអនុរដ្ឋលេខាធិការអចិន្ត្រៃយ៍ទទួលបន្ទុកក្រសួងការបរទេស (២០០៦-២០០៧)។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en "Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow"]. ''Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand''. 25 September 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> <ref name="OHCHR-HRC-president">{{Cite web |title=Sihasak Phuangketkeow, President of the Human Rights Council, Fifth Cycle (2010–2011) |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/presidency5th-cycle |access-date=1 February 2026 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/presidency5th-cycle "Sihasak Phuangketkeow, President of the Human Rights Council, Fifth Cycle (2010–2011)"]. ''Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> លោកត្រូវបានតែងតាំងជាឯកអគ្គរដ្ឋទូត និងជាតំណាងអចិន្ត្រៃយ៍របស់ប្រទេសថៃ ប្រចាំ [[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិនៅទីក្រុងហ្សឺណែវ|ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្រុងហ្សឺណែវ]] និងអង្គការអន្តរជាតិផ្សេងៗទៀត (ឆ្នាំ២០០៧-២០១១)។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en "Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow"]. ''Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand''. 25 September 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> <ref name="OHCHR-HRC-president">{{Cite web |title=Sihasak Phuangketkeow, President of the Human Rights Council, Fifth Cycle (2010–2011) |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/presidency5th-cycle |access-date=1 February 2026 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/presidency5th-cycle "Sihasak Phuangketkeow, President of the Human Rights Council, Fifth Cycle (2010–2011)"]. ''Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> ក្នុងអំឡុងពេលកាន់តំណែងនោះ លោកត្រូវបានជ្រើសតាំងជាប្រធាន [[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិ]] (ឆ្នាំ២០១០-២០១១)។ <ref name="OHCHR-HRC-president" /> ក្នុងឋានៈនោះ សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មានរបស់ការិយាល័យ [[ឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]] បានចងក្រងឯកសារអំពីការប្រកាសរបស់លោកអំពីការតែងតាំងអ្នកជំនាញឯករាជ្យ ទៅកាន់យន្តការស៊ើបអង្កេតដែលអង្គការសហប្រជាជាតិបានកំណត់ រួមទាំងបេសកកម្មស្វែងរកការពិត (ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១០) និងគណៈកម្មការស៊ើបអង្កេត (ខែមីនា ឆ្នាំ២០១១)។ <ref name="OHCHR-Gaza2010">{{Cite web |date=23 July 2010 |title=United Nations Human Rights Council Panel to investigate Israeli raid on Gaza flotilla established |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2010/07/united-nations-human-rights-council-panel-investigate-israeli-raid-gaza?sub-site=HRC |access-date=1 February 2026 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> <ref name="OHCHR-Libya2011">{{Cite web |date=11 March 2011 |title=International Commission of Inquiry appointed to investigate Human Rights violations in Libya |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2011/03/international-commission-inquiry-appointed-investigate-human-rights?sub-site=HRC |access-date=1 February 2026 |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref> ចន្លោះឆ្នាំ ២០១១ និង ២០១៥ លោកបានបម្រើការជាលេខាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រសួងការបរទេស។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en "Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow"]. ''Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand''. 25 September 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> របាយការណ៍របស់ក្រសួងពីឆ្នាំ ២០១៤ បានពិពណ៌នាអំពីលោកក្នុងការចូលរួមក្នុងសម័យប្រជុំក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងនាមជាលេខាធិការអចិន្ត្រៃយ៍ក្រសួងការបរទេស និងជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសស្តីទី។ <ref name="MFA-2014-HRC">{{Cite web |date=14 June 2014 |title=Permanent Secretary for Foreign Affairs attends the 26th Session of the Human Rights Council |url=https://www.mfa.go.th/en/content/5d5bcdcd15e39c3060012534?cate=5d5bcb4e15e39c3060006832 |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}</ref> ក្រោយមក លោកបានបម្រើការជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតថៃប្រចាំប្រទេសជប៉ុន (២០១៥-២០១៦) និងឯកអគ្គរដ្ឋទូតថៃប្រចាំប្រទេសបារាំង (២០១៦-២០១៨)។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en "Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow"]. ''Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand''. 25 September 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> ឯកសាររបស់[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]] បានកំណត់អត្តសញ្ញាណលោកថាជាឯកអគ្គរដ្ឋទូត និងជាប្រតិភូអចិន្ត្រៃយ៍របស់ប្រទេសថៃប្រចាំអង្គការយូណេស្កូក្នុងអំឡុងពេលបំពេញការងារនៅក្រុងប៉ារីស។ <ref name="UNESCO-ASPAC">{{Cite web |title=Working meeting between the Director-General and Members of the Bureau of the Asia-Pacific Group at UNESCO (ASPAC) |url=https://www.unesco.org/en/articles/working-meeting-between-director-general-and-members-bureau-asia-pacific-group-unesco-aspac |access-date=1 February 2026 |website=UNESCO}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០២៣-២០២៤ លោកបានបម្រើការជាអនុរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en "Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow"]. ''Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand''. 25 September 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> សេចក្តីប្រកាសព័ត៌មានរបស់ក្រសួងការបរទេសបានពិពណ៌នាអំពីការចូលរួមរបស់លោកនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋមន្ត្រី [[អង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ច និងអភិវឌ្ឍន៍]] នៅទីក្រុងប៉ារីសក្នុងតួនាទីនោះក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២៤។ <ref name="MFA-OECD-2024">{{Cite web |date=3 May 2024 |title=Vice Minister for Foreign Affairs attended OECD Ministerial Council Meeting 2024 |url=https://mfa.go.th/en/content/vfmoecdmcm-2 |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}</ref> == អាជីពនយោបាយ == លោកត្រូវបានតែងតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសនៅថ្ងៃទី១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en "Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow"]. ''Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand''. 25 September 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានរ៉ោតទ័រ បានរាយការណ៍ពីការជ្រើសរើសលោកជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៥ ដែលជាផ្នែកមួយនៃការតែងតាំងគណៈរដ្ឋមន្ត្រីថ្មីក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី អនុទីន ឆាន់វីរៈគុល ដោយស្ថិតនៅក្រោមនីតិវិធីអនុម័តជាផ្លូវការ។ <ref name="Reuters-2025-cabinet">{{Cite web |date=6 September 2025 |title=Thai PM-elect names veterans to cabinet, hoping to bring 'confidence' |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thai-pm-elect-names-veterans-cabinet-hoping-bring-confidence-2025-09-06/ |access-date=1 February 2026 |website=Reuters}}</ref> ក្នុងនាមជារដ្ឋមន្ត្រី ការរាយការណ៍ព័ត៌មានសាធារណៈរបស់រដ្ឋាភិបាលថៃបានពិពណ៌នាអំពីការចូលរួមរបស់លោកនៅក្នុងវេទិកាសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦ នៅទីក្រុងដាវ៉ូស ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៦។ <ref name="PRD-WEF-2026">{{Cite web |date=30 January 2026 |title=Summary of the Participation of the Foreign Minister in the 2026 World Economic Forum in Davos, Switzerland |url=https://thailand.prd.go.th/en/content/category/detail/id/49/iid/471284 |access-date=1 February 2026 |website=Thailand Public Relations Department (PRD)}}</ref> នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសកលថៃឆ្នាំ ២០២៦|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០២៦]] លោក ស៊ីហាសាក់ ត្រូវបានជ្រើសរើសដោយ [[គណបក្សភូមិចៃថៃ]] ជាបេក្ខជនម្នាក់របស់ខ្លួនសម្រាប់តំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី។ <ref>{{Cite web |title=Bhumjaithai names Anutin and Sihasak as PM candidates |url=https://world.thaipbs.or.th/detail/bhumjaithai-names-anutin-and-sihasak-as-pm-candidates/59976 |access-date=2026-04-11 |website=world.thaipbs.or.th |language=en}}</ref> បន្ទាប់ពីជ័យជម្នះរបស់លោកភូមិជៃថៃក្នុងការបោះឆ្នោត លោកត្រូវបានតែងតាំងឡើងវិញជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស និងទទួលបានការតែងតាំងបន្ថែមជាឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី។ == ការទទួលស្គាល់ == ជីវប្រវត្តិផ្លូវការរបស់ក្រសួងការបរទេសបានបញ្ជាក់ថា ក្រោយមកលោកបានទទួលពានរង្វាន់សិទ្ធិមនុស្សជាតិរបស់ប្រទេសថៃ ទាក់ទងនឹងការងារសិទ្ធិមនុស្សរបស់លោកក្នុងអំឡុងពេលអាជីពរបស់លោក។ <ref name="MFA-bio">{{Cite web |date=25 September 2025 |title=Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow |url=https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en |access-date=1 February 2026 |website=Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.mfa.go.th/en/page/sihasak-minister-of-foreign-affairs-en "Minister of Foreign Affairs of Thailand: Sihasak Phuangketkeow"]. ''Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Thailand''. 25 September 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 February</span> 2026</span>.</cite></ref> គណៈកម្មការសិទ្ធិមនុស្សជាតិនៃប្រទេសថៃ បានចុះបញ្ជីលោកក្នុងចំណោមអ្នកទទួលពានរង្វាន់ក្រោម "ពានរង្វាន់សិទ្ធិមនុស្ស (បុរស)" សម្រាប់ឆ្នាំ ២០១១។ <ref name="NHRC-awards-list">{{Cite web |title=Human Rights Award (Male) – Year 2011 (awardee list) |url=https://www.nhrc.or.th/en/award-2011-male-awardee |access-date=1 February 2026 |website=National Human Rights Commission of Thailand}}</ref> == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] ls58bu08bf3kwjjlo1o7prpchaav59a 0 53617 334902 2026-05-03T14:37:40Z Karts45ha 50833 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជីវប្រវត្តិ | name = ទ្រីនណាឃុន ថងឆាយ | image = | caption = ទ្រីនណាឃុន នៅឆ្នាំ២០២៦ | native_name = ตฤณณคุณ ทองฉาย | native_name_lang = th | other_names = {{Hlist|អាហ្វុង|អាវ៉ូ}}... 334902 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជីវប្រវត្តិ | name = ទ្រីនណាឃុន ថងឆាយ | image = | caption = ទ្រីនណាឃុន នៅឆ្នាំ២០២៦ | native_name = ตฤณณคุณ ทองฉาย | native_name_lang = th | other_names = {{Hlist|អាហ្វុង|អាវ៉ូ}} | birth_name = Thanadach Sriratchaha | birth_date = {{birth date and age|2006|4|21}} | birth_place = [[ខេត្តប្រាចិនបុរី]], ប្រទេសថៃ | education = សិល្បៈទំនាក់ទំនង ជំនាញផ្នែកសម្ដែង | alma_mater = [[តៃវ៉ាន់]] | occupation = {{Hlist|តារាសម្តែង|ម៉ូដែល|តារាចម្រៀង|អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង}} | years_active = ២០១៨–បច្ចុប្បន្ន | height = {{height|centimetres=175}} | father = Wanchai Thongchay | mother = Kanokorn Thongchay }} '''ទ្រីនណាឃុន ថងឆាយ''' ( {{Lang-th|ตฤณณคุณ ทองฉาย}} ; កើតថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០៦ ) គឺជាតារាសម្តែង ម៉ូដែល និងជាតារាចម្រៀងថៃ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅតាមរយៈឈ្មោះហៅក្រៅថា '''អាហ្វុង''' (Ahfong) ឬ '''អាវ៉ូ''' (Ahvo) ។ ទ្រីនណាឃុន ថងឆាយ ឈ្មោះកំណើត '''Thanadach Sriratchaha''' កើតនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០៦ នៅ[[ខេត្តប្រាចិនបុរី]] ប្រទេសថៃ។ លោកគឺជាកូនច្បងក្នុងចំណោមបងប្អូន ៤ នាក់ និងជាកូនរបស់លោក Wanchai Thongchay និងអ្នកស្រី Kanokorn Thongchay ។ លោកមានប្អូន ៣ នាក់គឺ Kannika, Phiphatphong និង Jiratha ។ លោកបានបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រផ្នែកសិល្បៈទំនាក់ទំនង (ជំនាញសម្ដែង) នៅ'''សាកលវិទ្យាល័យ Ming Chuan''' ក្នុង[[តៃវ៉ាន់]]។ លោកអាចនិយាយភាសាថៃ និងភាសាចិនមេនដារិនបានយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ។ ក្រៅពីអាជីពសម្ដែង លោកក៏មានចំណូលចិត្តផ្នែកតន្ត្រី និងមានសមត្ថភាពលេងព្យាណូ និងវីយូឡុងផងដែរ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] 9kmxb4g2kuv0dn4v4401wz77q6dg3do 334905 334902 2026-05-04T03:05:45Z TheRandomGoober 27248 Requesting deletion per [[WP:G1]] 334905 wikitext text/x-wiki {{Db-g1}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជីវប្រវត្តិ | name = ទ្រីនណាឃុន ថងឆាយ | image = | caption = ទ្រីនណាឃុន នៅឆ្នាំ២០២៦ | native_name = ตฤณณคุณ ทองฉาย | native_name_lang = th | other_names = {{Hlist|អាហ្វុង|អាវ៉ូ}} | birth_name = Thanadach Sriratchaha | birth_date = {{birth date and age|2006|4|21}} | birth_place = [[ខេត្តប្រាចិនបុរី]], ប្រទេសថៃ | education = សិល្បៈទំនាក់ទំនង ជំនាញផ្នែកសម្ដែង | alma_mater = [[តៃវ៉ាន់]] | occupation = {{Hlist|តារាសម្តែង|ម៉ូដែល|តារាចម្រៀង|អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង}} | years_active = ២០១៨–បច្ចុប្បន្ន | height = {{height|centimetres=175}} | father = Wanchai Thongchay | mother = Kanokorn Thongchay }} '''ទ្រីនណាឃុន ថងឆាយ''' ( {{Lang-th|ตฤณณคุณ ทองฉาย}} ; កើតថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០៦ ) គឺជាតារាសម្តែង ម៉ូដែល និងជាតារាចម្រៀងថៃ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅតាមរយៈឈ្មោះហៅក្រៅថា '''អាហ្វុង''' (Ahfong) ឬ '''អាវ៉ូ''' (Ahvo) ។ ទ្រីនណាឃុន ថងឆាយ ឈ្មោះកំណើត '''Thanadach Sriratchaha''' កើតនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ឆ្នាំ២០០៦ នៅ[[ខេត្តប្រាចិនបុរី]] ប្រទេសថៃ។ លោកគឺជាកូនច្បងក្នុងចំណោមបងប្អូន ៤ នាក់ និងជាកូនរបស់លោក Wanchai Thongchay និងអ្នកស្រី Kanokorn Thongchay ។ លោកមានប្អូន ៣ នាក់គឺ Kannika, Phiphatphong និង Jiratha ។ លោកបានបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រផ្នែកសិល្បៈទំនាក់ទំនង (ជំនាញសម្ដែង) នៅ'''សាកលវិទ្យាល័យ Ming Chuan''' ក្នុង[[តៃវ៉ាន់]]។ លោកអាចនិយាយភាសាថៃ និងភាសាចិនមេនដារិនបានយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ។ ក្រៅពីអាជីពសម្ដែង លោកក៏មានចំណូលចិត្តផ្នែកតន្ត្រី និងមានសមត្ថភាពលេងព្យាណូ និងវីយូឡុងផងដែរ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] 0h0jib1qom8d6ahzuyl6lcht7rxewow 1 53618 334908 2026-05-04T09:57:40Z ~2026-26969-57 50844 /* កាពីខ្លួនបង្កើតឡើងប្រហែលបីឆ្នាំមុនឈ្មោះបង្កើតថ្មីនេះរីអែលគេហរទំព័រឌីជីថលបង្កើតវានៅឆ្នាំ1997តើអ្នកមកថ្មីនេះអ្នកក្រុមរបស់ខ្លួនដែលខ្លួនទាយចូរមកក្នុងក្រុមរបស់ខ្លួនម៉ែនដែលទេឬខ្លួនច្រឡំខ្លួនមិនយល់ */ ផ្នែកថ្មី 334908 wikitext text/x-wiki == កាពីខ្លួនបង្កើតឡើងប្រហែលបីឆ្នាំមុនឈ្មោះបង្កើតថ្មីនេះរីអែលគេហរទំព័រឌីជីថលបង្កើតវានៅឆ្នាំ1997តើអ្នកមកថ្មីនេះអ្នកក្រុមរបស់ខ្លួនដែលខ្លួនទាយចូរមកក្នុងក្រុមរបស់ខ្លួនម៉ែនដែលទេឬខ្លួនច្រឡំខ្លួនមិនយល់ == erotic stories sexual trboo Stone's and texls creaLe an Accounts lsignin [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-26969-57|&#126;2026-26969-57]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-26969-57|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង០៩:៥៧ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) k1fygkql52y2co1rmi356lfie0q5x4j