វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2791 336408 328469 2026-06-09T05:36:05Z ~2026-34001-24 51433 /* ផ្សារ */ 336408 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ខេត្តកំពត | native_name_lang = ខេត្តកំពត khm<!-- ISO 639-2 code --> | settlement_type = [[បំណែងចែករដ្ឋបាលកម្ពុជា|ខេត្ត]] | image_skyline = កំពត.jpg | image_caption = ទិដ្ឋភាពទីរួមខេត្តកំពតនៅរង្វង់មូលធូរេននាពេលរាត្រី | image_flag = | image_seal = | image_shield = | motto = | image_map = Cambodia Kampot locator map.svg | map_caption = ទីតាំងនៃខេត្តកំពត | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = ទីតាំងបានបំភ្លឺខេត្តកំពតនៅលើផែនទីប្រទេសកម្ពុជា | latd = 10 | latm = 36 | lats = | latNS = N | longd = 104 | longm = 10 | longs = | longEW = E | coordinates_type = type:adm1st_region:KH | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[បញ្ជីនៃរដ្ឋអធិបតេយ្យ|ប្រទេស]] | subdivision_name = {{CAM}} | established_title = បង្កើត | established_date = ឆ្នាំ ១៩០៧ | seat_type = ទីរួមខេត្ត | seat = [[ក្រុងកំពត|កំពត]] | leader_party = [[គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា|គ.ប.ក.]] | leader_title = ចៅហ្វាយខេត្ត | leader_name = ម៉ៅ ធនិន | Title_date = ១៣ តុលា ២០២១ | area_footnotes = | area_total_km2 = 4873 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 633700 | population_footnotes = <ref>{{cite web|url = http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf|title = ជំរឿនប្រជាជនកម្ពុជាជាសកល២០០៨ - សរុបប្រជាជនបណ្ដោះអាសន្ន|publisher = វិទ្យាស្ថានជាតិស្ថិតិ ក្រសួងផែនការ|date = ៣ កញ្ញា ២០០៨|format = ទ.ឯ.ខ.}}</ref> | population_as_of = ២០១៧ | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | postal_code_type = | postal_code = +85533 | area_code_type = ក្រមចុចទូរសព្ទ | iso_code = KH-៧ | blank_name_sec1 = ស្រុក/ក្រុង | blank_info_sec1 = ៧/១ | blank2_name_sec1 = ឃុំ/សង្កាត់ | blank2_info_sec1 = ៨៨/៥ | blank3_name_sec1 = ភូមិ | blank3_info_sec1 = ៤៨៨ | members = ៦ | website = https://kampot.city/km | timezone = កម្ពុជា | utc_offset = +៧ | official_name = ខេត្តកំពត }} '''ខេត្តកំពត''' គឺជា[[ខេត្តនៃកម្ពុជា|ខេត្ត]]មួយស្ថិតនៅប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេស[[កម្ពុជា]] ដែលមានចម្ងាយ ១៤៨ គ.ម. ពីទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] មានព្រំប្រទល់ខាង[[ជើង]]ទល់នឹង[[ស្រុកបរសេដ្ឋ]] [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] ខាងកើតជាប់នឹង[[ស្រុកត្រាំកក់]] និង [[ស្រុកគីរីវង់]] [[ខេត្តតាកែវ]] ខាងត្បូងជាប់នឹងឈូងសមុទ្រ ខាងលិចជាប់នឹង[[ស្រុកកំពង់សិលា]] និង[[ស្រុកព្រៃនប់]] [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] ដូចគ្នាដែរ ខ្សែឆ្នេរដ៏វែងស្ថិតនៅលើ[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]ទៅខាងត្បូង ខេត្តកំពតមានទីក្រុងឈ្មោះ[[ក្រុងកំពត]]។ កំពតមានប្រជាជន ៦២៧ ៨៨៤ នាក់<ref>{{cite book|title=[http://www.ncdd.gov.kh/images/stories/ncdd/2010/pdb/eng/ProvDataBook_E_7_2008.pdf សៀវភៅទិន្នន័យកំពត២០០៩]|publisher=គណៈកម្មាធិការជាតិដើម្បីកិច្ចអភិវឌ្ឍប្រជាធិបតេយ្យថ្នាក់ក្រោមជាតិ (គ.ជ.អ.ប.)|date=តុលា ២០០៩|pages=១៥}}</ref> និងប្រកបដោយស្រុកនិងក្រុងចំនួនប្រាំបីដែលបានចែកទៅជា[[ឃុំ]]-[[សង្កាត់]] ៩២ ជាមួយនិង[[ភូមិ]]សរុប ៤៧៧ ភូមិ។<ref>{{cite book|title=ជំរឿនប្រជាជនកម្ពុជាទូទៅ១៩៩៨: ភូមានុក្រមភូមិ|publisher=វិទ្យាស្ថានជាតិស្ថិតិ|date=កុម្ភៈ ២០០០|pages=xviii}}</ref> ខេត្ត​កំពត​មាន​សំណង់​ប្រវត្តិសាស្រ្តជាច្រើន​ដូចជា ​ផ្ទះ ផ្សារ​លក់​ទំនិញ រោងភាពយន្ត​ សាលារៀន​ ផ្លូវគមនាគមន៏ មន្ទីរពេទ្យជាដើម​ សុទ្ធ​សឹង​​ជា​ភស្ដុតាង]បង្ហាញ​ឱ្យ​ឃើញ​ពី​ការ​ចាប់​អារម្មណ៍​របស់​ពួក​បារាំង​ទៅ​លើ​ទឹក​ដី​ខ្មែរ[[ខេត្ត​កំពត]]មួយ​នេះ​។​ហើយក៏មាន[[ភ្នំបូកគោ]]ដែលជាទីចាប់អារម្មណ៍របស់ភ្ញៀវទេសចរណ៍ជាតិ និងអន្តរជាតិគ្រប់ៗរូបផងដែរ។ នៅលើនោះក៏មានកាស៊ីណូ និង មាន កន្លែងកម្សាន្តជាច្រើនដូចជា៖ [[វាលស្រែមួយរយ]] ទឹកធ្លាក់អាចមើលទេសភាព មកខាងក្រោមយ៉ាងស្រស់ស្អាត អាចចាប់ពពកបាន។-ល-។ ស្រុក[[ទូកមាស]]បានតាំងទីនៅខេត្តកំពត។ទេសភាពនៃព្រែកកំពត មើលពីក្រុងកំពត ក្បែរសាលាខេត្ត ចំពីមុខភ្នំបូកគោ។ ខេត្ដតាកែវ បានចូលដែនរដ្ឋបាលខេត្ដកំពត នៅត្រង់ស្រុកជុំគី ត្រង់ចំនុចវត្ដពុទ្ធគីរី រហូតដល់ រមណីយដ្ឋានកំពូលពេជ្រ។ =រដ្ឋបាល​ខេត្ត= ខេត្តកំពត ត្រូវបានចែកចេញជាក្រុង​ចំនួន ​២ និង​ស្រុកចំនួន​ ៨ {| class="wikitable" |- ! ស្រុក-ក្រុង ! ផ្ទៃក្រលា​ (ហិចតា) ! ឃុំ-សង្កាត់ ! ភូមិ |- | [[ស្រុកអង្គរជ័យ|ស្រុកអង្គរជ័យ]] | ២២ ២៣៧ | ១១ | ៧៩ |- | [[ស្រុកបន្ទាយមាស|ស្រុកបន្ទាយមាស]] | ៤០ ១០៦ | ១៥ | ៨៨ |- | [[ស្រុកឈូក|ស្រុកឈូក]] | ១២៦ ២៤៨ | ១៥ | ៨០ |- | [[ស្រុកជុំគីរី|ស្រុកជុំគីរី]] | ៣១ ៥៥៧ | ៧ | ៣៧ |- | [[ស្រុកដងទង់|ស្រុកដងទង់]] | ៣៤ ៥០០ | ១០ | ៥៤ |- | [[ស្រុកកំពង់ត្រាច|ស្រុកកំពង់ត្រាច]] | ៣៥ ៣០០ | ១៤ | ៦៩ |- | [[ស្រុក​ទឹក​ឈូ|ស្រុកទឹកឈូ]] | ១៥១ ៤០០ | ១៦ | ៦៦ |- | [[ក្រុង​កំពត|ក្រុងកំពត]]​​ | ៥ ៤០០ | ៥ | ១៥ |- |ក្រុងបូកគោ | |៣ | |} = មន្រ្ដី នគរបាល នគរបាលចរាចរណ៍ និង កងរាជអាវុធហត្ថ = === '''<u>នរគបាល</u>''' === ? === <u>នរគបាលចរាចរណ៍</u> === ? === <u>កងរាជអាវុធហត្ថ</u> === ? <br /> ==អំពីឈ្មោះ== ប្រភព​​បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា ​ខ្មែរ​​យើង​​​បាន​សរសេរ​​និង​អាន​ពាក្យ​ប្រជុំ​ជន​ កំពត​ ​ថា គុម្ពត ឬ​​ កំពោត ​​ដែល​​ពាក្យ​​នេះ បាន​​​ក្លាយ​​ទៅ​ជា​ឈ្មោះ​ខេត្ត ​ហើយ​​ឈ្មោះ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ដោយ​សំដៅ​ទៅ​លើ​ភូមិ​មួយ​ ​ដែល​អ្នក​ស្រុក​ស្គាល់​ពី​យូរ​លង់​ណាស់មក​ហើយ​ ស្ថិត​នៅ​ព្រែក​កំពត ដែល​មាន​ប្រភព​មក​ពី​ភ្នំ​ដំរី​។ ​ហើយ​​នៅ​ខាង​លើ​ដៃ​ព្រែក​កំពតបន្តិច​ ​ដែល​ជា​ទីប្រជុំ​ជន​ចិន​រស់​នៅ ហៅ​ភូមិ​ព្រៃ​ស្តុក​(ម្តុំ​អណ្ដូង​ខ្មែរ​) ​យ៉ាង​ក៏ដោយ​ ​​ពាក្យ​ថា គុម្ពត និង​កំពោត គេ​ពុំ​ដែល​យល់​ស្រប​ទៅ​លើ​ដើម​កំណើត និង​​ ឫសគល់​នៃ​ពាក្យ​នេះ​​ឡើយ​។ ​ក្នុង​នោះ ​តាម​សម្ដី​អ្នក​ខ្លះ​តំណាល​ថា មាន​ស្ត្រី​អ្នក​មាន​ធនធាន​ចតុស្តម្ភ​ម្នាក់​ឈ្មោះ ​នាង ​ពត ដែល​បាន​រស់នៅ​ទី​នោះ​ជា​អ្នក​មាន​ឥទ្ធិពល និង​ទទួល​ការ​លើក​តម្កើង​យ៉ាង​ខ្លាំង​ពី​អ្នក​ស្រុក​ភូមិ​ផង​របង​ជាមួយ​ ដោយ​សារ​ភោគ​ទ្រព្យ​មហាសាល​របស់​នាង​ ហើយ​​អ្នក​ស្រុក​បាន​ប្រមូល​ផ្តុំ​គ្នា​មក​រស់នៅ​ជុំវិញ​ស្ត្រី​នោះ ​តាម​បែប​សាជីវកម្ម គឺ​របៀប​ជា​ក្រុម​មួយ។ ​តំណ​ក្រោយ​មក ពាក្យ​ថា​ "ក្រុម" ​នេះ​ក្លាយ​មក​ជា​ពាក្យ​ "កុម"​ ​ដូច​នេះ​នៅ​ជាប់​ភូមិឋាន​នៃ​ក្រុម​របស់​នាង​ ​ពត មាន​ឈ្មោះ​ជា​បន្តបន្ទាប់​ថា ក្រុម​នាង​ពត រួច​ក្រុម​ពត។ ​​ងាក​មក ​រឿង​និទាន​មួយ​ប្រហាក់ប្រហែល​គ្នា​នេះ​ដែរ បាន​តំណាល​ពី​ស្ដេច​ព្រះរាម​ នា​សម័យ​បែក​បាក់​លង្វែក ដែល​បាន​រត់​គេច​ចេញ​ពី​ការ​បះបោរ​ក្នុង​រាជវាំង​ ហើយ​ភៀស​ព្រះកាយ​មក​គង់​នៅ​ជាមួយ​មហេសី​ម្នាក់ រួម​ទាំង​ពួក​អាមាត្យ​ស្មោះត្រង់​មួយ​ចំនួន​។ បន្ទាប់​មក​ទៀត មហេសី​ដែល​មាន​នាម​ថា អ្នក​ម្នាង ​ពត មាន​ជំងឺ​រួច​ក៏​ស្លាប់​នៅ​ទី​នោះ ​ ក្រោយ​មក ​ ដើម្បី​ជា​អនុស្សាវរីយ៍​យូរ​លង់​ត​ទៅ ចំពោះ​ស្ត្រី​ដែល​ព្រះអង្គ​សព្វព្រះទ័យ​ជាង​គេ​ ជា​ពិសេស​ព្រះអង្គ​ក៏​ប្រទាន​ឈ្មោះ​កន្លែង​នោះ​ថា កំពត​។ '''លើស​ពី​នេះ ​ពាក្យ ​កំពត​ ក៏​នៅ​មាន​ការ​ពន្យល់​ពី​របៀប​ផ្សេង​​គ្នា​ទៀត​ផង​ដែរ​​ ៖''' '''ទី​១''' ​តាម​សម្ដី​អ្នក​ចេះ​ដឹង​មួយ​ចំនួន​​បាន​អះអាង​ថា ឈ្មោះ ​កំពត បាន​មក​ពី​ផែន​សិលា​ចារឹក​មួយ​ផ្ទាំង​ដែល​គេ​ប្រទះ​ឃើញ​ក្នុង​ខ្ទម​ស្លឹក​មួយ​ ​ដែល​គេ​បោះបង់​ចោល​ស្ថិត​នៅ​ក្រោយ​ភូមិ​កំពត ហើយ​ផែន​ថ្ម​នោះ​ ​មាន​កម្ពស់​៣០​សង់ទីម៉ែត្រ ដោយ​មាន​អម​ពី​ចំហៀង​នូវ​ផ្ទាំង​សិលា តូច​ៗ​២​ទៀត​។ អ្នក​ស្រុក​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ផ្ទាំង​សិលា​ចារឹក​នោះ​ថា កំពត ហើយ​ក្លាយ​ជា​វត្ថុ​សក្ការបូជា​។ '''ទី​​២''' នៅ​ខាង​ត្បូង​បឹង​កំពត គេ​បាន​ប្រទះ​ឃើញ​សិលា​ចារឹក​មួយ​ផ្ទាំង​ទៀត ដែល​មាន​ទំហំ​ធំ ​ហើយ​មាន​សណ្ឋាន​រូប​រាង​ដូច​ត្រី​ក្រពត ស្ថិត​ក្នុង​ព្រៃ​គុម្ពោត​មួយ​។ ប៉ុន្តែ​ទី​កន្លែង​នោះ ​នៅ​ជ្រៅ​ពោរពេញ​ទៅ​ដោយ​វាល​ភក់ ព្រម​ទាំង​ទឹក​ជំនន់​លិច​ពិបាក​ចូល​ទៅ​ដល់ ។ ដូច​នេះ​តំណ​ត​ក្រោយ​មក​ពាក្យ​ក្រពត​ ក៏​ក្លាយ​ទៅ​ជា​កំពត​។ ដោយ​យើង​មាន​ទំនោរ​ទៅ​លើ​មតិ​មួយ​ ​នៃ​ការ​បកស្រាយ​ទាំង​ពីរ​ចុង​ក្រោយ ​ដែល​សម​ស្រប​អាច​ទទួល​យក​ពី​បណ្ដា​ជន​អ្នក​ចេះ​ដឹង ​ដែល​រស់នៅ​លើ​ទឹក​ដី​នោះ​ពី​យូរ​លង់​ណាស់​មក​ហើយ​។ ជា​ចុង​ក្រោយ​គេ​បាន​ពន្យល់​មួយ​បែប​ផ្សេង​ទៀត តែ​មិន​សូវ​ជា​ពិតប្រាកដ​ប៉ុន្មាន​ទេ គឺ​ពាក្យ​កំពត​ បាន​ចេញ​ពី​ពាក្យ​ថា កម្ពុជា ដែល​មាន​សំឡេង "កំ​ៗ" ដូច​គ្នា​ ដែល​ជា​ឈ្មោះ​ពី​ដើម​មក​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​។ ការ​បង្ហាញ​ពន្យល់​បែប​សាមញ្ញ​នូវ​ពាក្យ "កំ​ៗ" ខាង​លើ​នេះ ក៏​គេ​មិន​អាច​ទទួល​យក​បាន​ដែរ​​ដោយ​ហេតុ​​ផល​ថា៖​ ​ទី​​១ ​តាម​ឯកសារ​របស់​លោក ឌឿ វ៉ាន់ បាន​សរសេរ​ជូន​មក​ក្រុម​ទំនៀមទម្លាប់​ខ្មែរ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​២២ ខែ​សីហា ឆ្នាំ​១៩៥៣​ថា ក្រុង​កំពត ពី​ដើម​ដុះ​សុទ្ធ​តែ​កូន​ស្មាច់​ កូន​ផ្អាវ​នៅ​តាម​មាត់​សមុទ្រ ​ដែល​សម្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​ជំនួញ​ចត​ទូក និង​សំពៅ ។ ត​ក្រោយ​មក​ទៀត មាន​ចិន យួន ចាម ខ្មែរ​ទៅ​សង់​ខ្ទម​នៅ​ជា ​កំប៉ូត​ៗ​ទទឹង​ថ្ងៃ​នៅ​តាម​បណ្ដោយ​មាត់​ព្រែក​កំពង់​បាយ ភ្ជាប់​ទៅ​កោះ​ធំ ​ដើម្បី​រកស៊ី​លក់​ដូរ​។ កន្លែង​ដែល​ចាម ចិន ខ្មែរ យួន សង់​ខ្ទម​រស់នៅ គេ​សង្កេត​ឃើញ​មាន​ផ្ទះ​ជា​កំប៉េត​កំប៉ូត​ ​ ទើប​គេ​សន្មត​ហៅ​ថា "ភូមិ​កំប៉ូត"​។ ​លុះ​ក្រោយ​មក​ទៀត ពេល​មាន​ផ្ទះ​​ទៅ​​ហើយ​ អ្នក​លក់ដូរ​ធ្វើ​តៀម​លក់​បាយ​សម្រាប់​ឈ្មួញ​អម្រែក ចិន យួន ចាម ជ្វា និង​ពួក​ឈ្មួញ​ដែល​ចត​ទូក​ ឬ​អ្នក​ធ្វើ​ដំណើរ​ឈប់​ ​ដើម្បី​បរិភោគ​បាយ​នៅ​កន្លែង​នោះ។ ក្រោយ​មក ​អ្នក​ដំណើរ​ឲ្យ​​ឈ្មោះ​ទី​នោះ​ថា "ផ្សារ​កំប៉ូត" ឬ​ភូមិ​កំប៉ូត ថា "ផ្សារ​កំពង់​បាយ" ។ ​នាម​បញ្ញត្តិ​ទាំង​ពីរ​នោះ​ប្រើ​ច្របូកច្របល់​គ្នា ខ្លះ​ហៅ​ថា ផ្សារ​កំប៉ូត ខ្លះ​ទៀត​ហៅ​ថា ផ្សារ​កំពង់​បាយ​ តែ​សព្វ​ថ្ងៃ​គេ​ហៅ​ថា ខេត្ត​កំពត​។ ​រីឯ​​ចំណុច​​ទី​២​​ ​តាម​លោក​ម៉ាដ្រូល (Madrolle) បាន​និយាយ​ថា​ ទីប្រជុំ​ជន​នៅ​តាម​ឆ្នេរ​សមុទ្រ ​មាន​ដុះ​សុទ្ធ​តែ​ដើម​ផ្អាវ តែ​កន្លែង​ដែល​ឈ្មោះ​ថា កំពត សព្វ​ថ្ងៃ​ហៅ​ថា​កំពង់​បាយ​។ លោក​ទាំង​ពីរ​ថា កំពង់​បាយ​ដូច​គ្នា ខុស​ត្រង់​លោក ឌឿ វ៉ាន់ ថា​ផ្សារ​កំប៉ូត ​រី​ឯ​លោក​ ម៉ាដ្រូល បាន​អះអាង​ថា កំពត ប្រហែល​មក​ពី​ពាក្យ​កម្ពុជា គេ​អាច​សរសេរ​ទៅ​ជា​កម្ពុជា​រដ្ឋ​ ដល់​គេ​កាត់​រដ្ឋ​ចេញ​ទៅ​នៅ​សល់​តែ​កម្ពុជា​។ នៅ​ពេល​ដែល​ក្រុង​កំពត កំពុង​កកើត​​មាន​ឈ្មួញ​ជន​ជាតិ​សៀម​ធ្វើ​ដំណើរ​តាម​សមុទ្រ ​មក​ឈប់​អាស្រ័យ​បាយ​នៅ​ត្រង់​កន្លែង​នោះ ​ហើយ​ដោយ​​​​ភាសា​សៀម ពាក្យ​ថា កម្ពុជា អាន​ថា "កម្ពុត" ដល់​ យូរ​ៗ​ទៅ​ដោយ​ធ្វេស​ប្រហែស​បាត់​ស្រៈ​អ៊ុ ( ុ) នៅ​សល់​តែ "កំពត"។<ref>ឯកសារ​ខាង​លើ​​នេះ​​បាន​ផ្ដល់​ឲ្យ​ដោយ​មន្ទីរ​វប្បធម៌ និង​វិចិត្រ​សិល្បៈ​ខេត្ត​កំពត​ ដោយ​ស្រង់​ពី​សៀវភៅ E.Mènètrier ទំព័រ​ទី​២ បក​ប្រែ​ពី​ភាសា​បារាំង ដោយ ​ញ៉ូវ សាឯម សាស្ត្រាចារ្យ​អក្សរ​សាស្ត្រ​ខ្មែរ និង​សាវតារ​លោក​ឌ.គាម ទំព័រ​ទី​១២ និង​ទី​១៣</ref></span> [[File:Kompot River and Bokor Mountain|300px|ទិដ្ឋភាពនៃឆ្នេរជិតកំពតពី[[ភ្នំបូកគោ]]|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Kompot_River_and_Bokor_Mountain]] ==អតីតភាពរបស់ខេត្ត== [[ឯកសារ:Kompot River and Bokor Mountain (ទន្លេកំពត និងភ្នំបូកគោ).jpg|right|thumb|200px|ទេសភាពនៃ[[ព្រែកកំពត]] មើលពី[[ក្រុងកំពត]] ក្បែរសាលាខេត្ត ចំពីមុខ[[ភ្នំបូកគោ]][[ទឹកឈូ]]]] យើងបានដឹងពីប្រវត្តិខេត្តកំពតនៅតិចតួចណាស់ ដោយសារខ្វះឯកសារស្រាវជ្រាវ។ អ្វីដែលយើងនឹង លើកយកមកបរិយាយពីអតីតកាលខេត្តកំពត មានច្រើននិយាយពី[[ម្រេច]] [[អំបិល]] និងរមណីយដ្ឋាន នានាដែលបង្កើតឡើងកាលពី[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|សម័យអាណាព្យាបាល]]តែប៉ុណ្ណោះ។ [[ចូវ តាគាន់|ជីវតាក្វាន់]] ធ្លាប់បានពណ៌នាអំពី ការផលិតម្រេចនៅដើមសតវត្សទី១៣ ប៉ុន្តែការផលិតម្រេចពិត ប្រាកដគឺចាប់ផ្តើមពី[[សង្រ្គាមអាឆេ]] (Aceh War) នៅ[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]ចន្លោះឆ្នាំ ១៨៧៣-១៩០៨។ ស្តេច[[ស៊ុលតង់]]នៅ[[អាឆេ]] បានដុតកម្ទេចចោលចម្ការម្រេចនៅឆ្នាំ ១៨៧៣-១៨៧៤ ដោយសារខ្លួនមិនចង់ឲ្យពួក[[ហូឡង់]]កាន់កាប់លើចម្ការម្រេច ដ៏ស្តុកស្តម្ភឡើយ។ ហេតុដូចនេះហើយទើប ការផលិតម្រេចមួយផ្នែក បានត្រូវបង្វែរមកធ្វើនៅខេត្តកំពតជំនួសវិញ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៣០ ក្នុងសៀវភៅឈ្មោះ “Un Empire francaise, L’Indochine” ក្រោមការដឹកនាំដោយលោក ម៉ាស្ប៉េរ៉ូ (G.Maspero) បានសរសេរថា ម្រេចគឺជាផលិតផលនាំចេញ សំខាន់បំផុតរបស់ពួកអាណានិគម។ ម្រេចស្ទើរតែទាំងអស់ ត្រូវបានគេនាំយកទៅប្រើប្រាស់ នៅប្រទេសបារាំងគឺ ២ ១០០ តោន ក្នុងឆ្នាំ ១៩២៧ , ២ ៦០០ តោន ក្នុងឆ្នាំ ១៩២៨ ចេញពីដែនដី[[ឥណ្ឌូចិន]] រហូតដល់ខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩២៨ មានច្បាប់ចែងពីការនាំចេញម្រេចដោយគ្មានដែនកំណត់ ចេញពីប្រទេស អាណានិគម។ [[ឯកសារ:Market in Cambodia.jpg|right|thumb|២00px|នេះគឺជាអាជីវករនៅក្នុងផ្សារសាមគ្គី ខេត្តកំពត]] ដែនដីអាណានិគម របស់[[បារាំង]]អាចនាំចេញ លើសពី ៣ ពាន់តោនជាមធ្យមក្នុងរយៈពេលបីឆ្នាំ ហើយនាំចេញបាន ៤ ២៣៥ តោនក្នុងឆ្នាំ ១៩២៧។ ផលិតកម្មម្រេច ស្ទើរតែបាត់ស្រមោលនៅក្នុង ដែនដី[[កូសាំងស៊ីន]] នៅពេលដែលចម្ការម្រេចធ្លាក់ទៅក្នុងដៃអ្នកដាំម្រេច[[ខេត្តហៃណាន]] ប្រទេស[[ចិន]] ដែលនៅក្នុង[[ខេត្តហៃទៀន]] ប៉ុន្តែការផលិតនៅមាន ភាពនឹងនរនៅកម្ពុជា។ ម្រេច គឺតែងតែដើរតួសំខាន់ ក្នុងឧស្សាហកម្មខេត្តកំពត។ រសជាតិប្រហើរ និងម្សៅ ម្រេច (ម្រេចម៉ត់) បានធ្វើឲ្យម្រេចកំពត ក្លាយជាម្រេច ពិសេសបំផុតនៅលើពិភពលោក ជាស្តេចនៃគ្រឿងទេស ដែលគ្មានគូប្រជែងប្រចាំផ្ទះបាយ របស់ចុងភៅបារាំង។ ជាអកុសលដោយសារតែ ព្រឹត្តិការណ៍អាក្រក់មួយ ចំនួនបានកើតឡើងនៅកម្ពុជា បានបំផ្លិចបំផ្លាញនូវ វិសាលភាពនៃផលិតកម្មរបស់កម្ពុជា។ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធត្រូវបានកម្ទេច ឧបករណ៍ និងគ្រឿងយន្ត ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល កម្រិតអក្ខរភាពបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុក។ សព្វថ្ងៃ ប្រជាជនប្រមាណ ៣៥% រស់នៅក្រោមបន្ទាត់ភាពក្រីក្រ។</span> ==កសិកម្ម== [[ស្រូវ]]​គឺ​ជា​ទិន្នផល​កសិកម្ម​ចម្បង​សម្រាប់​ខេត្តកំពត។ ដី​ប្រហែល​ ១២៥ ០០០ ហិកតា ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​សម្រាប់​ដាំស្រូវ​ដោយ​មានទិន្នផលជា​មធ្យម​ខ្ពស់​ចំនួន​ ២,៦​ តោន​ក្នុង​មួយ​ហិកតា​នៅ​រដូវ​វស្សា​ និង ៣,៣ តោន ក្នុងមួយហិកតា នៅរដូវប្រាំង។ ផ្លែឈើក៏ជាដំណាំសំខាន់នៅក្នុងខេត្តកំពតផងដែរ។ ជាពិសេសទុរេន (ប្រហែល ៧០ ៥០០ ដើម) ស្វាយ (៥៩ ៣០០ ដើម ) និងដូង (៨៧៧ ០០០ ដើម)។ ខេត្តកំពតមានឈ្មោះ ល្បីល្បាញខាងដំណាំម្រេច។ ម្រេចកំពតទទួលបានពានរង្វាន់ជាអន្តរជាតិ ហើយទទួលបានឋានៈ សុចនាករផ្នែកភូមិសាស្រ្តដែលជួយដាក់យីហោផលិតផលនិងខេត្តរបស់យើង។ បច្ចុប្បន្ននេះ ម្រេចខ្មៅ កំពត ត្រូវបានគេប្រទះឃើញប្រើប្រាស់នៅតាមភោជនីយដ្ឋានធំៗនៅអឺរ៉ុប។ ចម្ការម្រេចនៅខេត្តកំពត ផ្តល់ទិន្នផលរហូតដល់ ៦,៥ តោនក្នុងមួយហិកតា។ បន្លែត្រូវបានដាំនៅលើផ្ទៃដីប្រហែល ៦៦ ហិកតា ហើយផ្គត់ផ្គង់ដល់[[រាជធានីភ្នំពេញ]]។ ការនេសាទ និងការដាំសារាយសមុទ្រក៏មានសារៈសំខាន់ចំពោះ សេដ្ឋកិច្ចខេត្តផងដែរ។ ខេត្តកំពតតំណាង អោយជាង ១០ % នៃការចិញ្ចឹម[[បក្សី]]សរុបរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។</br></span> ===ដំណាំស្រូវ=== ដោយសារលក្ខ័ណ្ឌអាកាសធាតុអំណោយផល (២៦,២៧ ^oC) ភ្លៀងធ្លាក់ជាមធ្យម ២ ១៤៨ ម.ម. ក្នុងមួយឆ្នាំ និងការយកចិត្តទុកដាក់ពីសំណាក់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា អង្គការ ដៃគូអភិវឌ្ឍធំៗ និងក្រសួងស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធនានាទៅលើវិស័យកសិកម្ម ខេត្តកំពតមានសមត្ថភាពអាចផលិតស្រូវបានគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបំពេញតម្រូវការ ក្នុងស្រុក។ ការអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធធារាស្រ្ត គឺជាគន្លឹះដ៏ចម្បងមួយក្នុងការបង្កើននូវផលិតកម្មស្រូវ និងទប់ស្កាត់ រាល់ហានិភ័យទាំងឡាយ ដែលបណ្តាលមកពីគ្រោះធម្មជាតិ។ ផ្ទៃដីដាំដុះទាំងឡាយ ត្រូវបានពង្រីក ព្រម ជាមួយនិងការបណ្តុះបណ្តាលចំណេះដឹងដល់ប្រជាកសិករខេត្ត អំពីការប្រើប្រាស់ពូជ ប្រភេទដី និងវិធានការ នានាដើម្បីទប់ស្កាត់ការបំផ្លាញដំណាំស្រូវពីសត្វល្អិតចង្រៃ ជាពិសេសសត្វមមាចត្នោត គឺជាអ្វីដែលខេត្ត កំពតសម្រេចបានក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ។ </br></span> {| class="wikitable" |- ! ! ២០០៦ ! ២០០៧ ! ២០០៨ |- | ផ្ទៃដីស្រូវប្រាំងសរុប | ៦៤០៩ ហិចតា | ៤៤៥៣​ ហិចតា | ៤២៩៩ ហិចតា |- | ផ្ទៃដីប្រមូលផលជាក់លាក់ | ៤៨២៥ ហិចតា | ២៤០៤ ហិចតា | ៣៥៤៧ ហិចតា |- |%ទិន្នផលស្រូវ | ៧៥% | ៥៤% | ៨២% |- | ទិន្នផលស្រូវសរុប | ៩២៣០ តោន | ៤០៧៣ តោន | ៧២៤២ តោន |- | ទិន្នផលជាមធ្យម | ១,៩ តោន/ហិចតា | ១,៧ តោន/ហិចតា | ២ តោន/ហិចតា |- | * | * | * | * |- | ផ្ទៃដីស្រូវវស្សាសរុប | ១៧២៥៩៣៨ ហិចតា |​ ១១០៦០៦ ហិចតា | ១១៣១៩៤ ហិចតា |- | ផ្ទៃដីប្រមូលផលជាក់លាក់ | ១១០៩៧៦ ហិចតា | ១១០៨៩៥ ហិចតា | ១១២៨០០ ហិចតា |- |%ទិន្នផលស្រូវ | ៦% | ១០០% | ១០០% |- | ទិន្នផលស្រូវសរុប | ២០០៣៦០,៣០ តោន | ២០១៩៣៤,៣៨ តោន | ២២១៥០៥,៧៥ តោន |- | ទិន្នផលជាមធ្យម | ១,៨ តោន/ហិចតា | ១,៨ តោន/ហិចតា | ២ តោន/ហិចតា |- | * | * | * | * |- | ផ្ទៃដីប្រមូលផលស្រូវតំបន់ខ្ពស់ | ៨៨៦ ហិចតា | ១០២៤ ហិចតា | ១៥៦៤ ហិចតា |- | ទិន្នផលស្រូវសរុប | ១៧៩៨ តោន | ១៦២២ តោន | ២០០១ តោន |- | ទិន្នផលជាមធ្យម | ២ តោន/ហិចតា | ១,៦ តោន/ហិចតា | ១,៣ តោន/ហិចតា |} [[ឯកសារ:Kampot 20110429-050.JPG|right|thumb|200px|[[ក្រុងកំពត]]]] តារាងខាងលើនេះ គឺជាទិន្នន័យស្តីពីការប្រមូលផលស្រូវប្រចាំខេត្តកំពតចាប់ពីឆ្នាំ ២០០៦ ដល់ ២០០៨។ តាមតារាងខាងលើបង្ហាញឲ្យឃើញថា ការប្រមូលផលស្រូវវស្សា មានបរិមាណច្រើនលើសលប់ជាងស្រូវប្រាំង និងស្រូវនៅតាមតំបន់ខ្ពង់រាប។ គេអាចប្រមូលផលស្រូវវស្សាបានជាង ២ សែនតោន ក្នុងឆ្នាំ ២០០៦ ខ្ពស់ជាង ១៩០ ដងលើស្រូវប្រាំង។ រហូតមកដល់ឆ្នាំ ២០០៨ ទិន្នផលស្រូវវស្សាទទួលបានជាង ២ សែន ២ ម៉ឺនតោន។ បើពិនិត្យឲ្យជាក់លាក់ទៅលើទិន្នន័យនៃការប្រមូលផលស្រូវវស្សា យើងឃើញថា ផ្ទៃដីបង្កបង្កើនផល បានធ្លាក់ចុះពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំ គឺពី ១៧ សែនហិចតា មកនៅត្រឹមតែ ១១ សែនហិចតា។ ផ្ទុយទៅវិញ ទាំងផ្ទៃដីប្រមួលផលស្រូវជាក់លាក់ ទិន្នផលស្រូវសរុបបានកើនឡើងឥតឈប់ឈរ។ ពីរឆ្នាំចុងក្រោយ ការប្រមូលផលប្រព្រឹត្តិទៅបានស្ទើរតែគ្រប់ផ្ទៃដី ដោយទទួលបានទិន្នផល ១០០% ហើយជាមធ្យម ស្រែមួយហិចតា ប្រមូលផលបាន ២ តោន។ ឯតំបន់ខ្ពង់រាបវិញ ក៏មិនអន់ដែរ ផ្ទៃដីបង្កបង្កើនផលបានកើន ឡើងទ្វេដងក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ បើធៀបទៅនឹងឆ្នាំ ២០០៦ ដោយក្នុងឆ្នាំ ២០០៦ គេអាចប្រមូលផលស្រូវបាន ២ តោន ក្នុងមួយហិចតា។ សរុបទៅ ការប្រមូលផលស្រូវ ហាក់ដូចជាធ្លាក់ចុះបន្តិចក្នុងឆ្នាំ ២០០៧ ដែលអាច បណ្តាលមកពីការយឺតយ៉ាវនៃរបបទឹកភ្លៀង សត្វមមាចត្នោត និងកត្តាអាកាសធាតុមួយចំនួនទៀត។ ក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ ស្រូវ ៩៧% ដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដី ១០៨ ៩៣២ ហិចតា ទទួលបានរបបទឹកភ្លៀងគ្រប់គ្រាន់ ដោយ ៣% ទៀត (៣ ៨៩៦ ហិចតា) ទទួលបានការផ្គត់ផ្គង់ទឹកពីប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត ក្នុងនោះទឹកប្រឡាយ និងទំនប់អាចស្រោចស្រប់លើវាលស្រែចំនួន ៣ ០១៥ ហិចតា ស្ទឹង បឹងបួរធម្មជាតិ អាចស្រោចស្រប់បាន ៧៦៤ ហិចតា ហើយ ៩០ ហិចតា បានមកពីស្រះជីក។ ស្រុកចំនួនបួន ដែលទទួលបានទឹកសម្រាប់បង្កបង្កើនផលមាន [[ស្រុកកំពត]] [[ស្រុកដងទង់]] [[ស្រុកបន្ទាយមាស]] និង[[ស្រុកអង្គរជ័យ]] ក្នុងនោះប្រជាពលរដ្ឋប្រមាណជាជាង ៧ ពាន់គ្រួសារអាចប្រើប្រាស់ទឹកទាំងនោះបាន។ ដោយមូលហេតុនៃចំនួនប្រជាជនកើនឡើង និងការអភិវឌ្ឍ ឧស្សាហកម្ម ប្រជាពលរដ្ឋជាង ៦៦ ០០០ គ្រួសារមានកាន់កាប់ផ្ទៃដីបង្កបង្កើនផលតិចជាង ១ ហិចតា ហើយ ៤ ២០៨ គ្រួសារទៀត គ្មានផ្ទៃដីសម្រាប់បង្កបង្កើនផលផ្ទាល់ខ្លួន។</span> {| border=0 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style="margin: 0em 0 0em 0em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" | style="background:#ffffff;" align=center colspan=2 | [[Image:រងម្រេចដែលគេបោះបង់ចោល.jpg‎|thumb​|[[រងម្រេច]]ដែលត្រូវគេបោះបង់ចោល]] |- |} ===ដំណាំម្រេច=== ម្រេចកំពត បានទទួលឋានៈជាសុចនាករភូមិសាស្រ្ត ពីរាជរដ្ឋាភិបាល [[កម្ពុជា]] និងពី[[សហភាពអឺរ៉ុប]] មានន័យថារាល់ម្រេចទាំងអស់ដែលដាក់យីហោថា “ម្រេចកំពត” ត្រូវតែដាំ និងប្រមូលផល នៅខេត្តកំពតតែមួយគត់ ដោយគ្មានប្រទេសណាមួយអាចយកឈ្មោះម្រេចកំពតមក ប្រើប្រាស់ សម្រាប់អាជីវកម្មដោយគ្មានអនុញ្ញាតបានឡើយ។ ម្រេចកំពត ដូចជា ម្រេចខ្មៅ ម្រេចខ្ចី និងម្រេចស។ ក្រុងកំពត សណ្តូកតាមដងស្ទឹង នៅក្បែរឆ្នេរសមុទ្រប៉ែកនិរតីនៃប្រទេសកម្ពុជា។ តំបន់នេះ ត្រូវ បានគេទទួលស្គាល់ជា កន្លែងដាំម្រេចដ៏ល្អបំផុត គឺចាប់តាំងពី[[របបខ្មែរក្រហម]]មកម្ល៉េះ។ ក្រុមចុងភៅប៉ារីស បានប្រកាសថា ម្រេចកំពត ជាម្រេចដែលល្អបំផុតនៅលើពិភពលោក។ កន្លងមកនេះ ម្រេចកំពត បានចរាចរម្តងទៀតនៅលើទីផ្សារ[[អឺរ៉ុប]] ដោយទទួលបានការគាំទ្រ និងប្រើប្រាស់ជាច្រើនតាម បណ្តាភោជនីយដ្ឋានធំៗ ហើយក៏ទទួលបានឋានៈជាសុចនាករភូមិសាស្រ្តពីសហភាពអឺរ៉ុប។ ម្រេច គឺជា គ្រឿងទេសលេខមួយនៅលើពិភពលោក ជាមួយនឹងការផ្គត់ផ្គង់ជាង ៥ សែនតោនក្នុងមួយឆ្នាំ។ សព្វថ្ងៃនេះ [[វៀតណាម]] ជាអ្នកផលិតម្រេចធំបំផុត(១០០ ០០០ តោន) តាមពីក្រោយដោយប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] និង[[ម៉ាឡេស៊ី]]។ គេប៉ាន់ស្មានថា ខេត្តកំពតអាចមានសក្តានុពលផលិតបាន ២០០ តោន នៅលើដីទំហំ ២០ ហិចតា។ ដោយសារតែកង្វះខាតនៃហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងការគ្រប់គ្រងនៅទន់ខ្សោយរបស់កសិករ ធ្វើឲ្យការផលិតមានតម្លៃថ្លៃ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងប្រទេសជិតខាង។ ដោយមានការគាំទ្រពីអង្គការផ្វាមលិង កសិករនៅ[[កំពង់ត្រាច]] បានចាប់ផ្តើមផលិតម្រេចសាជាថ្មី ដើម្បីនាំម្រេចកំពតចូលទៅកាន់ទីផ្សារម្តងទៀត។ ម្រេចមានតម្លៃទាបជាង ០,៧៦ យូរ៉ូ ក្នុងមួយគីឡូ។ </br> :'''ហេតុផលគឺងាយស្រួលណាស់ៈ'''</br> *១. ការគ្រប់គ្រងការដាំដុះម្រេចក្នុងមួយរង (បង្គោល) ចំណាយ ២,៣ € </br> *២. ទិន្នផល ឬផលិតភាពនៅមានទាប ០,៧៥ គីឡូក្នុងមួយរង</br> *៣. ជាមធ្យម កសិករមានម្រេចតែ ២០០ រងប៉ុណ្ណោះ</br> *៤. កសិករមិនទាន់ទទូលការបណ្តុះបណ្តាល មិនបានដឹងពីវិធីនាំចេញម្រេចទៅកាន់ទីផ្សារ</br> *៥. គុណភាពនៅខ្ពស់ជាងគេជានិច្ច បើប្រៀបធៀបទៅនឹងគូប្រជែងសំខាន់ៗ([[វៀតណាម]])។ </br> :'''ផ្វាមលិង បានចាប់ផ្តើមធ្វើការជាមួយកសិករនៅ ខេត្តកំពតជាងមួយឆ្នាំ។ គោលដៅរបស់ផ្វាមលិង:'''</br> *ស្វែងរកទីផ្សារថ្មី ដែលអាចមានស្ថេរភាព ជាងមុន ហើយទទួលបានផលចំណេញសម្រាប់កសិករ។</br> *បង្កើនផលិតភាព និងកាត់បន្ថយការចំណាយ។ </br> :'''ដើម្បីសម្រេចគោលដៅនេះ ផ្វាមលិងបានកំណត់នូវផែនការសកម្មភាពមួយចំនួនដូចខាងក្រោម:'''</br> *ជំរុញកសិករឲ្យធ្វើការរួមគ្នាក្នុងសហប្រតិបត្តិការមួយ</br> *ស្វែងរកដំណោះស្រាយសម្រាប់ការផលិត និងបញ្ហាមុនការផលិត</br> *បង្កើតការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍</br> *សហការជាមួយអាជ្ញាធរកម្ពុជា </br> *វិនិយោគលើទីផ្សា និងការផ្សព្វផ្សាយនានា។ </br> :'''ដំណោះស្រាយនូវបញ្ហាមុនការផលិតរួមមាន:''' </br> *ធារាសាស្រ្ត </br> *ជី</br> *រងឈើ និងម្លប់ដែលមានលក្ខណៈស្តង់ដា </br> *ការប្រើប្រាស់គ្រឿងចក្រ </br> *មន្ទីរពិសោធន៍វិភាគ </br> *ការគាំទ្រសមាគម </br> *ការស្រាវជ្រាវ និងការអភិវឌ្ឍ </br> *ការធានានូវឈ្មោះកម្មសិទ្ធិដី។</span> ===ផលិតផលកសិកម្មផ្សេងៗ=== ក្រៅពីម្រេច និងស្រូវ ខេត្តកំពត សំបូរទៅដោយដំណាំល្អៗ និងប្លែកៗ ដូចជា ទុរេន សាវម៉ាវ ដូង សណ្តែកសៀង សណ្តែកដី ពោត និងប៉េងប៉ោះជាដើម។ យើងទាំងអស់គ្នា ច្បាស់ជាបានស្គាល់ហើយនូវរសជាតិទុរេនកំពត។ ទុរេនកំពត ត្រូវបានគេដាំដុះនៅតំបន់ខ្ពង់រាប ជាពិសេសនៅតំបន់ទឹកឈូ។ ប្រជាជនខេត្តកំពត ក៏ប្រសប់ណាស់ដែរ ក្នុងការចិញ្ចឹមសត្វសម្រាប់បម្រើវិស័យកសិកម្ម និងសម្រាប់ផលិតផលនៅលើទីផ្សានេះដែរ។ ក្នុងឆ្នាំ ២០០៨ មានគ្រួសារសរុប ១ ៤១៣ ចិញ្ចឹមត្រីដោយក្នុងនោះអ្នកស្រុកដងទង់ជាអ្នកចិញ្ចឹមច្រើនជាងគេ។ ប្រជាជនជាងពាក់កណ្តាល ៨ ម៉ឺនគ្រួសារចិញ្ចឹម[[ជ្រូក ជាង ១ សែនគ្រួសារចិញ្ចឹមមាន់ ៤៥ ០០០ គ្រួសារចិញ្ចឹមទា ១០៣ គ្រួសារចិញ្ចឹមពពែ និង ៩៣៤ គ្រួសារចិញ្ចឹមសេះ។ ជាមធ្យមគ្រួសារនីមួយៗមានគោឬក្របីសម្រាប់ជំនួយ កសិកម្មចំនួន ២,៥ ក្បាល។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៨ គេប្រមូលផលពោតបាន ៣ ៤០០ តោន សណ្តែកដីបាន ៤៥៨ តោន ដំឡូងមី ៩៤៥ តោន និងប៉េងប៉ោះ ៩៥២ តោន។ ជារៀងរាល់ថ្ងៃ ខេត្តកំពតបាននាំចេញដូងយ៉ាងច្រើន ជាពិសេសមកកាន់ ទីក្រុងភ្នំពេញដោយសារទីនោះសំបូរដើមដូង ជាពិសេសដូងតុកកែ ដែលយើងស្គាល់គ្រប់ៗគ្នា។ ==ផ្លូវគមនាគមន៍== [[File:Chợ thị xã Kampot.jpg|thumb|right|300px|ផ្លូវខាងមុខផ្សា[កំពត]]]] ខេត្តកំពតភ្ជាប់ដោយផ្លូវជាតិសរុបចំនួន ៤ ដែលមានប្រវែងប្រហែល ២២៦ គីឡូម៉ែត្រ (ប្រហែល ៥% នៃផ្លូវជាតិសរុបនៃប្រទេសកម្ពុជា)។ ផ្លូវទៅកាន់[[ខេត្តព្រះសីហនុ]]គឺជាផ្នែកនៃប្រព័ន្ធផ្លូវអាស៊ាន។ ការដឹក ជញ្ជូនធំៗជាច្រើនប្រើប្រាស់ផ្លូវនេះ (ឧទាហរណ៍ ការដឹកជញ្ជូនទៅកាន់រោងចក្រស៊ីម៉ង់ត៍ក្នុងស្រុក)។ ផ្លូវទៅកាន់[[ភ្នំបូកគោ]] កំពុងត្រូវបានជួសជុលកែលំអ ដែលនិងជួយជំរុញយ៉ាងខ្លំាងបំផុតសម្រាប់វិស័យ ទេសចរណ៍។ សភាពផ្លូវថ្នល់ ត្រូវបានកែលំអគួរអោយកត់សំគាល់ នៅក្នុងរយៈពេល ប៉ុន្មានឆ្នាំនីមួយៗ នេះហើយអាជីវកម្មក្នុងស្រុកបានរាយការណ៍ថាបានកាត់បន្ថយពេលវេលា និងតម្លៃក្នុងការដឹកជញ្ជូន រហូតដល់ ៥០ %។ ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយប្រទេស[[វៀតណាម]] ត្រូវបានគាំទ្រដោយច្រកព្រំដែនពីរ (ច្រកអន្តរជាតិមួយ និងច្រកតំបន់មួយ)។ [[ផ្លូវជាតិលេខ៣១]] តភា្ជប់ពីខេត្តកំពតទៅកាន់ព្រំដែន វៀតណាមនៅ តុងហុង និង ព្រែកចាក ដែលមានរយៈ ប្រហែល ១ ម៉ោងពីទីរួមខេត្តកំពត។ នៅរយៈពេល ឆាប់ៗខាងមុខនេះ រាជរដ្ឋាភិបាលនឹងវិនិយោគប្រាក់ប្រហែល ៣០ លានដុល្លារអាមេរិចទៅលើការជួសជុល កែលំអផ្លូវថ្នល់ជាពិសេសពង្រីកផ្លូវជាតិលេខ៣ និងផ្លូវសំខាន់ៗផ្សេងទៀត ដូចជាផ្លូវទៅកាន់ ប្រទេសវៀតណាម និងចំណុចភ្ជាប់ផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗក្នុងមូលដ្ឋាន។ រាជរដ្ឋាភិបាលនៃ[[កម្ពុជា|ព្រះរាជណាចក្រកម្ពុជា]] បានចាប់ផ្ដើមការងារជួសជុលកែលំអ ខ្សែផ្លូវរថភ្លើងពីរាជធានីភ្នំពេញ ទៅកាន់[[ខេត្តព្រះសីហនុ]] ដែលឆ្លងកាត់ខេត្តកំពត។ ផ្លូវមួយខ្សែនេះនិងកែលំអដឹកជញ្ជូន និងពាណិជ្ជកម្មអោយកាន់តែប្រសើរឡើង។ ខេត្តកំពតផ្គត់ផ្គង់ទឹកដោយ[[ស្ទឹងកំពត]] ដែលហូរពីភ្នំប៉ែកខាងលិច ទៅកាន់តំបន់ឆ្នេរជិតៗ នោះដែលមានសភាពល្អប្រសើរបំផុតសម្រាប់ការធ្វើដំណើរ និងការដឹកជញ្ជូន។ ស្ទឹងនេះ គឺជាកត្តាគន្លឹះ នៃអត្តសញ្ញាណខេត្ត ហើយក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់ការដឹកជញ្ជូនផងដែរ។ ក្រុមហ៊ុនឯកជនមួយ ត្រូវបានរាជរដ្ឋាភិបាលផ្ដល់អាជ្ញាបណ្ណអោយបូមដីធ្វើអោយទន្លេមានជម្រៅជ្រៅ ដើម្បីអោយកប៉ាល់ធំៗអាចដឹកកុងទីន័រ និងទំនិញធំៗ ឆ្ពោះទៅកាន់កំពង់ផែ[[ខេត្តព្រះសីហនុ]]។ លើសពីនេះទៅទៀតកំពង់ផែដ៏ធំមួយ ដែលត្រូវនឹងគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហ៊ុនកំពង់ផែខេត្តកំពតកំពុងត្រូវបានកសាងរួមជាមួយនិង តំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេសដើម្បីលើកទឹកចិត្តដល់ការវិនិយោគទុនខាងពាណិជ្ជកម្ម។ ==ទេសចរណ៍== {{Quote |text=“ខេត្តកំពតបានក្លាយជាទីតាំងដ៏ល្បីល្បាញយ៉ាងឆាប់រហ័ស សម្រាប់អ្នកទេសចរណ៍ជាតិ និងអន្តរជាតិ។ មានចំណុចទាក់ទាញ និងគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍ជាច្រើនសម្រាប់បំពេញចិត្តរបស់ភ្ញៀវទេសចរណ៍ទាំងឡាយ។ ទីនោះ គឺជាកូនទីក្រុងតាមមាត់ទន្លេមួយដោយច្នៃម៉ូដឡើងតាមបែបស្ថាបត្យកម្មបារាំង ជាមួយនិងរបាំង [[ភ្នំខែមជ័យ]]នៅពីក្រោយ គឺជាទេសភាពមួយនិងកម្ររកបាន។ខេត្តមួយនៃប្រទេសកម្ពុជាដែលល្បី ល្បាញបំផុត សូមអរគុណដល់ការរួមបញ្ចូលគ្នាដ៏គួរឲ្យកោតសរសើរនៃអតីតទីក្រុងអាណានិគម ដែល ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល បោះបង់ចោលនូវទេសភាពដ៏គួរឲ្យទាក់ទាញ ហើយនិងភាពងាយស្រួលក្នុង ការធ្វើដំណើរជុំវិញទីក្រុង... ទីក្រុងដែលមានទន្លេលំហែកាយជាមួយនិងការរៀបចំដ៏គួរឲ្យស្ញប់ស្ញែង និងទីតាំងសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវទៅលើគុហា និងអារាមទាំងឡាយ។” ''The Lonely Planet'' }} [[File:Fishing Boats on the Kampot River - 2012.JPG|thumb|right|300px|មាត់[ព្រែក[កំពត]]]<br /> *''' [[ឧទ្យានជាតិមុនីវង្យបូកគោ]]​'''៖ មាន​ចម្ងាយ​ប្រមាណ ​៤២ ​គីឡូ​ម៉ែត្រ] ពីទី​រួម​ខេត្ត​កំពត​ឆ្ពោះ​ទៅ​ភាគ​ខាង​លិច​។ នៅ​លើ​កំពូល​ភ្នំ​មាន​កាស៊ីណូ​មួយ​កសាង​ឡើង​ក្នុង​ជំនាន់[[​កម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង|អាណានិគម​បារាំង]] ​សម្រាប់​ពួក​គេ​មក​កំសាន្ត​លេង​នៅ​គ្រប់​រដូវ​។ ​ក្រៅ​ពីនោះ​នៅ​មាន​ទី​វត្ត​អារាមដែល​មាន​ឈ្មោះ​ថា​ [[វត្ត​សំពៅប្រាំ]]​ យក​តាម​លំនាំ​រូប​ផ្ទាំង​ថ្ម​នៅ​ទីនោះ​មាន​រាង​ដូច​សំពៅ​ចំនួន​ប្រាំ​។ ​នៅ​ទីនោះ​គេ​ក៏​អាច​គយគន់​នូវ​ទស្សនីយភាព​ធម្មជាតិ ​ដែល​ស្ទើរ​តែ​មិន​អាច​ដក​ចិត្ត​បាន​នោះ​គឺ ជ្រលងជ្រោះសែន​ជ្រៅ​ប្រកប​ដោយ​ព្រៃឈើ​ខៀវ​ស្រងាត់​មានពពកបាំង​តិច​ៗ​ផង​។ ​គេ​ក៏​អាច​គយគន់​ទិដ្ឋភាព​ទីរួម​ខេត្ត​កំពត​ពីលើ​កំពូល​ភ្នំ​កំពស់ ​១ ០៧៥ ​ម៉ែត្រ​នេះ​ផងដែរ​។ ​ក្រៅពី​ការ​ទស្សនា​សំណង់​ អគារប្រវត្តិសាស្ត្រ​រួច​ហើយ​ ទេសចរ​អាច​ទៅ​កំសាន្ត​ជាមួយ​និងធម្មជាតិ​វិញម្ដង​គឺ ​ទឹកជ្រោះ​ដ៏​សែន​ត្រជាក់​ ៣ ​ថ្នាក់ ​និង​[[តំបន់​ពពក​វិល]]​ដែល​មាន​អាកាសធាតុត្រជាក់​ខួបប្រាំង​ខួប​វស្សា​មាន​ពពក​ផាត់​ទៅ​ផាត់​មក​។ * '''[[រមណីយដ្ឋាន​ទឹកឈូ]]'''៖ គឹ​ជា​រមណីយដ្ឋាន​ធម្មជាតិ​មួយ​​ដែល​មាន​ចម្ងាយ​ ៨​ គីឡូ​ម៉ែត្រ​ ពីទីរួម​ខេត្ត​កំពត។​ តំបន់​នេះ​មាន​ទឹកធ្លាក់​តាម​ជ្រលង​ភ្នំ​កំចាយ​រហូត​ដល់​ទីរួម​ខេត្ត​កំពត ​ដែល​ជា​ប្រភព​ទឹកសាបយ៉ាង​សំខាន់ ​សម្រាប់​ផ្គត់ផ្គង់​ដល់​ការ​ប្រើប្រាស់​របស់​ប្រជាពលរដ្ឋ​នៅ​ជុំវិញ​ទីរួម​ខេត្ត​។ ​ទឹកធ្លាក់​ថ្លា​ឈ្វេង​មើល​ឃើញ​បាត​ហូរ​រេញ​ៗ ​ពេល​ខ្លះ​ហូរ​ខ្លាំង​កាត់​ផ្ទាំង​ថ្មដា​ធំ​ៗ​បែក​ផ្កាត្រែង​គេ​អាច​ធ្វើ​ដំណើរ​ឆ្លង​កាត់​ផ្ទៃទឹក​បាន​តាម​រយៈ​ស្ពាន​យោលមួយ​ខ្សែ​ ដែល​សន្ធឹង​ខ្លួន​រង់ចាំ​ទទួល​ទេសចរ​។ ​ក្រៅពី​ការ​ងូត​ទឹក​កំសាន្ត​ គេក៏​អាច​គយគន់​នូវ​ទេសភាព​ ចម្ការ​ដំណាំ​ហូប​ផ្លែរបស់​ប្រជាពលរដ្ឋនៅ​អម​សង​ខាង​ទឹកធ្លាក់​នោះ​ផងដែរ ​ជាពិសេស ​ចម្ការទុរេនដ៏​ល្បីល្បាញ​របស់​ខេត្ត​នេះ​។ ​មិន​ឆ្ងាយ​ពី​ទីនេះ​ប៉ុន្មាន ​សួន​សត្វ ​និង​ សួន​ដំណាំ[[​ទឹកឈូ]]​បាន​កំពុង​អន្ទង​អារម្មណ៍​អ្នក​ទស្សនា​ឱ្យ​ឈាន​ជើង​ចេញ​មិនរួច​ក្រោយ​ពី​ត្រលប់​ពី​កំសាន្ត​នៅ​ទឹកធ្លាក់​ហើយ​នោះ​។ ​គេ​តែង​ឆៀង​ចូល​ទៅ​មើល​សត្វប្លែក​ៗ ​ច្រើន​ប្រភេទ​រួមទាំង​ទទួល​អារម្មណ៍​ស្រស់ថ្លា​ជាមួយ​ចម្ការ​ដំណាំ​ផ្លែឈើ​ មាន​ដូចជា​ ទុរេន សាវម៉ាវ ​មង្ឃុត ជាដើម​។ * '''[[ភ្នំកំពង់ត្រាច]]'''៖ ភ្នំកំពង់ត្រាច​មាន​ទីតាំង​ស្ថិត​នៅ​តាម​បណ្តោយ​[[ផ្លូវ​ជាតិ​លេខ​៣៦]] ក្នុង​[[ឃុំដំណាក់កន្ទួត​]]ខាង​ត្បូង​ [[ស្រុក​កំពង់ត្រាច]] ចម្ងាយ ៣៨ គ.ម ប៉ែក​ខាង​កើត​[[ក្រុង​កំពត]]។ រមណីយដ្ឋាន​នេះ​ជា​ថ្មភ្នំ មានរូង​ភ្នំប្រកប​ដោយល្អាងតូចធំ​ជាច្រើន។ នៅទីនោះមានល្អាងមួយមានវិជ្ឈមាត្រ ប្រមាណ ៣០ ម ហើយមានពណ៌ ៧ ផ្សេងៗគ្នា។ * '''[[រមណីយដ្ឋាន​ព្រែកអំបិល]]'''៖ ​[[ព្រែកអំបិល​]]ជា​រមណីយដ្ឋាន​មួយស្ថិត​នៅ​តាម​បណ្តោយ[[​ផ្លូវ​ជាតិ​លេខ៣]] ក្នុង​[[ឃុំកោះតូច]] [[ស្រុកកំពត]] មាន​ចម្ងាយ​ ១៨ គ.ម ពីប៉ែក​ខាង​លិច​[[ក្រុង​កំពត]]។</span> *[[រមណីយដ្ឋាន​ព្រែកអំបិល|'''រមណីយដ្ឋាន​ទេសចរណ៍តាដា''']] ដែល​ស្ថិត​ក្នុងស្រុក​ទឹកឈូ ខេត្ត​កំពត ត្រូវ​បាន​សម្ពោធ​ជាផ្លូវការ​ហើយ នៅ​ព្រឹកថ្ងៃទី១៧ ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០១៨។ ពិធីនេះ ធ្វើឡើង​ក្រោម​អធិបតីភាព លោក​ទេសរដ្ឋមន្ត្រី ញឹម វណ្ណដា ​អនុប្រធាន​ទី១នៃ​គណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​គ្រប់គ្រង​គ្រោះ​មហន្តរាយ និង​មាន​ការ​ចូលរួម​ពី​អាជ្ញាធរ​ដែនដី​ និង​ប្រជាពលរដ្ឋ​ រួមទាំង​អាជីវករ​លក់ដូររ​ក្នុង​រមណីដ្ឋាន​ទេសចរណ៍​នេះផងដែរ។បើតាម​លោក ញឹម វណ្ណដា រមណីយដ្ឋាន​ទេសចរណ៍​ធម្មជាតិ​កោះ​តាដា ដែលពី​ដើមឡើយ​ជា​តំបន់​ជ្រលង​ភំ្ន ត្រូវបាន​ចាប់ផ្ដើម​ធ្វើការ​អភិវឌ្ឍ​ជា​ជំហានៗ តាំងពី​ចុងឆ្នាំ​២០១៥ មក​ម្ល៉េះ។ គិតមក​ដល់​បច្ចុប្បន្ន រមណីយដ្ឋាន​ទេសចរណ៍​ធម្មជាតិ​កោះ​តាដា ត្រូវ​បាន​ចំណាយ​ដើមទុន​ជាច្រើន ក្នុងការ​រៀបចំ​កែលំអរ គៀ​ពង្រាប​ដី​តាម​ចំរៀក​ភ្នំ ដើម្បី​សម្រួលដល់​ការធ្វើ​ដំណើរ​ដែលមាន​ប្រវែង​ផ្លូវ​ចម្ងាយផ្លូវ​ជាង ៣​គីឡូម៉ែត្រ ព្រម​ជាមួយ​នឹង​ការ​រៀបចំ​ដាក់​ប្រព័ន្ធ រំដោះ​ទឹក សាងសង់​ស្ពាន និង​ការ​រៀបចំ​កន្លែង​លំហែ​កម្សាន្ត​ផងដែរ។ កន្លែង​កម្សាន្ត​មាន​ដូចជា៖ ទឹកធ្លាក់​តាដា​រូងច័ន្ទ ទឹកធ្លាក់​តាដា​សច្ចំ អាង​ទំនប់​បង្ហៀទឹក​សម្រាប់​ទឹកងូត​តាមថ្នាក់​នីមួយៗ ដែល​ទឹកហូរ​ធ្លាក់​ពី​ជ្រលង​ភ្នំ​ធម្មជាតិ ទៅ​តាម​តម្រូវការ​មនុស្ស​ចាស់ យុវវ័យ និង​កុមារ​តូចៗ។ ពាក់ព័ន្ធ​ទៅនឹង​គម្រោង​អភិវឌ្ឍន៍ រមណីយដ្ឋាន​ទេសចរណ៍​ធម្មជាតិ​កោះ​តាដា​នេះដែរ លោក​ទេសរដ្ឋមន្រ្តី លើកឡើង​ថា គឺ​អាស្រ័យ​​លើ​ការ​កើនឡើង​ជា​លំដាប់​នូវ​ចំនួន​ភ្ញៀវ​ជាតិ និង​អន្ដរជាតិ៕ *[[រមណីយដ្ឋាន​ព្រែកអំបិល|'''រមណីយដ្ឋាន​ទេសដូងទេរ''']]​​​ ស្ថិតក្នុង​ទឹកដីភូមិស្នំប្រាំពីរ ឃុំម៉ាក់ប្រាង្គ ស្រុកទឹកឈូ ខេត្តកំពត គឺជាគោលដៅទេសចរណ៍សម្រាប់ការសម្រាកលំហែរកាយនាចុងសប្ដាហ៍ដែលភ្ញៀវ​ទេសចរ​ទាំងឡាយត្រូវធ្វើដំណើរ​លើដងផ្លូវឆ្ពោះទៅកាន់រមណីយដ្ឋាន​ទឹកឈូ ក្នុងចម្ងាយប្រហែល ៦គីឡូម៉ែត្រពី​ចំណុច​រង្វង់មូលរូបសំណាក​ទឹករលកក្បែរស្ពានមិត្តភាព​កម្ពុជា-កូរ៉េ កំពង់បាយទីរួមខេត្តកំពត រួចបត់ចុះទៅផ្នែក​ខាង​ស្តាំដៃប្រមាណ​ប្រហែល ៤០០ម៉ែត្របន្ថែមទៀត។ *'''[[រមណីយដ្ឋាន​ឆ្នេរខ្សាច់ថ្មី]]'''៖ អភិបាលខេត្ដថ្មីទើបចាក់បំពេញរួច មិនឆ្ងាយពីសាលាខេត្ដកំពត។ ==ភ្នំនៅខេត្តកំពត== :ខេត្តកំពតសំបូរដោយភ្នំជាច្រើនដែលមានទេសភាពស្រស់ស្អាតខៀវស្រងាត់។ ភ្នំទាំងនោះរួមមាន៖ * '''[[ភ្នំស្រមោច]]''' * '''[[ភ្នំសែនហាន]]''' * '''[[ភ្នំត្រែល]]''' * '''[[ភ្នំត្នោត]]''' * '''[[ភ្នំបូកគោ]]''' * '''[[ភ្នំទូកមាស]]''' * '''[[ភ្នំកំចាយ]]''' * '''[[ភ្នំទទុង]]''' *ភ្នំព្រះ *ភ្នំស *ភ្នំក្បាលដំរី ==វិស័យអប់រំ== សព្វថ្ងៃ ខេត្តកំពតមានសិស្សានុសិស្សជាង ១៥០ ០០០នាក់ កំពុងតែសិក្សានៅសាលាបឋមសិក្សាចំនួន ២៩៨ និង ៧៩ វិទ្យាល័យផ្សេងទៀត។ ស្ថិតនៅ ២៦,៥% នៃប្រជាជនសរុប ខេត្តកំពតទទួលបានការចុះឈ្មោះចូល រៀនច្រើនជាងគេនៅទូទាំងប្រទេស។ {| class="wikitable" |- ! ស្ថាប័នអប់រំ !! ចំនួន |- | សាលាបឋមសិក្សា || ២៩៨ |- | វិទ្យាល័យ និង អនុវិទ្យាល័យ || ៧៩ |- | សាលាឯកជន || ១ |- | សាកលវិទ្យាល័យ || ៣ |- | មហាវិទ្យាល័យគរុកោសល្យ || ២ |- | មហាវិទ្យាល័យហ្វឹកហ្វឺនភាសា || ៤ |} សាកលវិទ្យាល័យបី ត្រូវបានបើកឲ្យដំណើរការនៅខេត្តកំពត រួមជាមួយនឹងមហាវិទ្យាល័យគរុកោសល្យពីរ និងមជ្ឈមណ្ឌលហ្វឹកហ្វឺនភាសាបួន។ ជំនាញក្នុងតំបន់បានអភិវឌ្ឍ ជាពិសេសនៅតំបន់ដែលទទួលបាន ទេសចរណ៍ច្រើនបំផុត ដោយភាសាអង់គ្លេស ត្រូវបានគេផ្តោតអារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង។ ការចំណាយលើការអប់រំនៅបឋមសិក្សា ដែលជាចំណែកមួយនៃផ.ស.ស. បានកើនឡើងគួរឲ្យកត់សម្គាល់នៅកម្ពុជាកាលពីប៉ុន្មានឆ្នាំនេះ ហើយឥឡូវនេះកំពុងតែចាប់ដៃគូជាមួយប្រទេស[[ថៃ]]។ ការអភិវឌ្ឍខេត្ត នឹងមិនត្រូវបានគេបញ្ចប់ត្រឹមប៉ុណ្ណេះទេ។ រដ្ឋាភិបាល មានគម្រោងបន្តការចំណាយលើការអប់រំជាបន្តទៀត។ ការផ្តល់នូវប្រព័ន្ធអប់រំ ដ៏មានប្រសិទ្ធិភាពមួយ វាមិនចម្លែកពេកទេដែល ពលកម្មខេត្តកំពត បានរីកចម្រើន ២៩% នៅក្នុងវិស័យសេវាកម្ម ដែលមានទំនាក់ទំនង យ៉ាងសំខាន់ទៅនឹងការអប់រំ។ កម្មករគ្មានជំនាញនៅខេត្តកំពតទទួលបានប្រាក់ខែតែ ៤០ ដុល្លារ ទៅ ៧០ ដុល្លារតែប៉ុណ្ណោះ (បូករួមទាំងអាហារ និងកន្លែងស្នាក់នៅក្នុងករណីខ្លះ)។ រីឯកម្មករជំនាញ និងមានបទពិសោធន៍ អាចទទួលបានប្រាក់ខែយ៉ាងតិចក៏ ១០០ ដុល្លារក្នុងមួយខែដែរ។ “យើងមានមោទនភាពយ៉ាងខ្លាំង ដោយបានដឹកនាំបង្កើតឲ្យមានធនធានមនុស្សដើម្បីជួយគាំទ្រ នូវជំនួញរបស់យើង ហើយយើងជឿជាក់ថានេះគឺជា គុណសម្បត្តិនៃការប្រកួតប្រជែងដ៏ខ្លាំងក្លាមួយ ដែលប្រជាពលរដ្ឋរបស់យើងអាចជួយបង្កើនការលូតលាស់នៃសហគ្រាស របស់យើង។” ប៉ុន្តែទន្ទឹមនឹងមោទនភាពនេះ ការលំបាកមួយចំនួនក៏នៅតែចោទជាបញ្ហាដល់កុមារ និងយុវជន ដើម្បីចូលមកសិក្សាផងដែរ ដែលកត្តាទាំងនោះរួមមានប្រព័ន្ធហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ប្រពៃណី ភាពក្រីក្រជាដើម។ ===សាលាបឋមសិក្សា=== #សាលាបឋមសិក្សាប៊ុនរ៉ានីហ៊ុនសែនកោះស្លា #សាលាបឋមសិក្សាប៊ុនរ៉ានីហ៊ុនសែនក្បាលដំរី] #សាលាបឋមសិក្សា​អនុវត្ត #​សាលាបឋមសិក្សា​វត្តម្រោម #សាលាបឋមសិក្សា​វត្តឈើទាល #​សាលាបឋមសិក្សា​វត្តភ្នំឆ្មារ #សាលាបឋមសិក្សា​វត្តច្រាប #សាលាបឋមសិក្សា​អេងមាស តានី #សាលាបឋមសិក្សាពោធិ៍ជុំ #សាលាបឋមសិក្សាកំពង់គ្រែង #សាលាបឋមសិក្សាវត្តដំណាក់ត្រយឹង #សាលាបឋមសិក្សាហ៊ុនសែនបរិវាស ===អនុវិទ្យាល័យ=== #សាលា​បឋមសិក្សានិង​អនុវិទ្យាល័យស្ទឹង​កែវ #អនុវិទ្យាល័យកំពត​ក្រុង #អនុវិទ្យាល័យអ៊ីម៉ាំសើសូរីអ៊ីកំពង់កែស #អនុវិទ្យាល័យ​ឧត្តម​មានជ័យ #អនុវិទ្យាល័យតេជោសែន ម្រោម #អនុវិទ្យាល័យមានរិទ្ធ #អនុវិទ្យាល័យឌីប៉ុកមហាសាមគ្គី ===វិទ្យាល័យ=== #វិទ្យាល័យកន្សោមអក #វិទ្យាល័យតានី #វិទ្យាល័យទូកមាស #វិទ្យាល័យនរោត្តមសីហមុនីម្រោម #វិទ្យាល័យព្រះរាជសម្ភារ #វិទ្យាល័យសម្ដេចហ៊ុនសែនអង្គសុរភី #វិទ្យាល័យព្រះបិតាជាតិ #វិទ្យាល័យសម្ដេចហ៊ុនសែនបរិវាស #វិទ្យាល័យហ៊ុនសែនត្រសេកកោង #វិទ្យាល័យប៊ុនរ៉ានី ហ៊ុនសែន ដងទង់ #វិទ្យាល័យអង្គស្វាយពុំសែន #វិទ្យាល័យមិត្តភាពកម្ពុជា-ជប៉ុនកំពតក្រុង #វិទ្យាល័យឧត្តមវិជ្ជា វិទ្យាល័យព្រះនរោត្តមរណប្ញទ្ធិ ==សុខាភិបាល== ការផ្តល់សេវាកម្មសុខភាពបង្កកំណើត គឺជារឿងដ៏សំខាន់មួយ ដើម្បីជួយគាំពារសុខភាពមាតា និងទារក ក្នុងពេលកំពុងមានផ្ទៃពោះ និងពេលកំពុងឆ្លងទន្លេ។ តាមតារាងខាងក្រោមបង្ហាញពីអត្រាគិតជាភាគរយនៃស្រ្តីមានផ្ទៃពោះ ដែលមិនបានទទួលបានការផ្តល់សេវាសុខភាព​បង្កកំណើតនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៥។ កង្វះខាតនៃការផ្តល់សេវាថែរក្សាសុខភាព​បង្កកំណើត គឺជាកត្តាដ៏គ្រោះថ្នាក់មួយក្នុងការតាមដានចំនួនទារកកើត ការប្រឈមមុខនឹងការស្លាប់នៅពេលឆ្លងទន្លេ និងកង្វះជីវជាតិនៅក្នុងខេត្តកំពត។ ភាគរយនៃស្រ្តីមានផ្ទៃពោះ ដែលមិនបានមកទទួលសេវាកម្មសុខភាពបង្កកំណើត គឺស្មើគ្នាបើប្រៀបធៀបទៅនឹងកម្រិតជាតិ។ មានភាពខុសគ្នាបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះចំពោះស្ត្រីដែលឆ្លងទន្លេជាមួយឆ្មបបុរាណ ហើយឆ្លងទន្លេដោយមិនមានសម្ភារៈត្រឹមត្រូវ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងទិន្នន័យកម្រិតជាតិ។ សូមអរគុណ! {| class="wikitable" |- ! សន្ទស្សន៍នៃការផ្តល់សេវា​សុខភាពបង្កកំណើត សម្រាប់ស្ត្រីកំពុងមានផ្ទៃពោះ ដែលបានឆ្លងទន្លេ​ដោយជោគជ័យ នៅរយៈកាល៦ឆ្នាំមុន !! %នៃស្រ្តីនៅក្នុង​ខេត្តកំពតឆ្នាំ​២០០៥!!%នៃស្រ្តីនៅក្នុងកម្រិត​ជាតិឆ្នាំ២០០៥ |- | ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះដោយមិនបានទទួលការមើលថែពីឆ្មបសម័យ | ៣១% | ៣១% |- | ស្ត្រីមានផ្ទៃពោះដោយមិនបានទទួលការចាក់ថ្នាំ[[តេតាណុស]](ច្រើនជាងឬស្មើ១ដង) | ៣១% | ២៣% |- | ស្រ្តីមានផ្ទៃពោះដែលមិនបានទទួលបានថ្នាំគ្រាប់ជាតិដែក | ៤១% | ៣៧% |- | ស្ត្រីមិនបានឆ្លងទន្លេជាមួយឆ្មបសម័យ | ៥៩% | ៥៦% |- | ស្ត្រីដែលមិនបានឆ្លងទន្លេដោយសម្ភារៈត្រឹមត្រូវ | ៨២% | ៧៨% |} ===ការអនុវត្តការថែទាំសុខភាពមាតា-ទារក នៅខេត្តកំពត=== បន្ទាប់ពីឆ្លងទន្លេ ការផ្តល់សេវាកម្មសុខភាព និងជីវជាតិដល់មាតា-ទារក គឺជាការសំខាន់បំផុតសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍវិស័យសុខាភិបាល និងការផ្តល់ជីវជាតិគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់កុមារ។ ការអនុវត្តនេះ ត្រូវទទួលបានការជម្រុញពីការអប់រំ និងចំណេះដឹងរបស់មាតា និងដោយលក្ខណៈរូប សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចក្នុងការស្វែង រកការផ្តល់សេវាកម្មសុខភាពមាតា-ទារក។ តារាងខាងក្រោមនេះ បង្ហាញពីភាគរយនៃម្តាយដែលមិនបានទទួលបានការថែទាំសុខភាព និងជីវជាតិដោយត្រឹមត្រូវ ដែលបណ្តាលមកពីកង្វះចំណេះដឹង ឬកង្វះខាតការស្វែងរកសេវាកម្មសុខភាពដោយខ្លួនឯង សង្គម និងសេដ្ឋកិច្ច។ សន្ទស្សន៍ជាចុងក្រោយ (ចំនួនស្រ្តីចេះអក្សរ) គឺជាសន្ទស្សន៍ដែលបង្ហាញអំពី ផលប៉ះពាល់ចម្បងចំពោះសុខភាពមាតា-ទារក និងការផ្តល់ជីវជាតិគ្រប់គ្រាន់។ នៅក្នុងខេត្តកំពត មានកុមារកាន់តែច្រើន ដែលមិនបានទទួលការចាក់វ៉ាក់សាំងឲ្យបានគ្រប់គ្រាន់ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងកម្រិតជាតិ។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងការព្យាបាលជំងឺ[[អាសន្នរោគ]]នៅកម្រិតជាតិ មានកុមារជាច្រើន ដែលមិនទទួលបានការព្យាបាលពីគ្រូពេទ្យ និងភាគរយកាន់តែតិចនៃកុមារ ដែលមិនបានទទួលបានការព្យាបាលនៅពេលខ្សោះជាតិទឹក។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងទិន្នន័យនៃការព្យាបាលជំងឺគ្រុនក្តៅ នៅកម្រិតជាតិ ភាគរយទាបនៃកុមារដែលមានរោគសញ្ញា[[គ្រុនក្តៅ]]នៅក្នុងខេត្តនេះ មិនបានទទួលការព្យាបាលពីអ្នកផ្តល់សេវាកម្មថែរក្សាសុខភាព។ {| class="wikitable" |- ! ការផ្តល់ការថែទាំសុខភាពមាតា និងទារក!!%នៃស្រ្តីនៅក្នុងខេត្តកំពតឆ្នាំ​២០០៥!!%នៃស្រ្តីនៅក្នុងកម្រិតជាតិឆ្នាំ​​២០០៥ |- | កុមារអាយុ ១២-១៣ ខែ ដែលមិនបានទទួលការចាក់វ៉ាក់សាំង | ៥៩% | ៣៣% |- | កុមារក្រោមអាយុ ៥ ឆ្នាំកើតជំងឺអាសន្នរោគ ដែលមិនបានទទួលការព្យាបាលពីអ្នកផ្តល់[[សេវាសុខភាព]] | ៥៧% | ៥០% |- | កុមារក្រោមអាយុ ៥ ឆ្នាំកើតជំងឺអាសន្នរោគ ដែលបានទទួលការព្យាបាលនៅពេលខ្សោះជាតិទឹក | ២៦% | ៤១% |- | កុមារក្រោមអាយុ​ ៥ ឆ្នាំកើតជំងឺគ្រុនក្តៅ ដែលមិនបានទទួលការព្យាបាលពីអ្នកផ្តល់សេវាសុខភាព | ៤១% | ៥៧% |} ===អនាម័យ និងទឹកស្អាតនៅខេត្តកំពត=== ទឹក និងប្រដាប់ប្រដាប្រើប្រាស់អនាម័យ គឺជាការកំណត់សំខាន់បំផុតនៃស្ថានភាពសុខភាពរបស់ សមាជិកគ្រួសារ និងកុមារទាំងឡាយ។ ការរស់នៅប្រកបដោយអនាម័យ បានកាត់បន្ថយការប្រឈមមុខទៅនឹងជំងឺធ្ងន់ធ្ងរចម្បងមួយចំនួនរបស់កុមារ ជាឧទាហរណ៍ជំងឺអាសន្នរោគជាដើម។ (CDHS 2000)</br> តារាងខាងក្រោមនេះ បង្ហាញអំពីផ្ទះមួយចំនួនដែលមិនបានសាងសង់បង្គន់អនាម័យត្រឹមត្រូវ និង មិនមានទឹកស្អាតដើម្បីប្រើប្រាស់ក្នុងឆ្នាំ ២០០៤។ ក្នុងចំណោមផ្ទះទាំងនេះ សមាជិក និងកុមារ បានប្រឈមមុខទៅនឹង លក្ខ័ណ្ឌអនាម័យខ្សោយនៅឡើយ ដែលអាចនឹងធ្វើឲ្យកើនឡើងនូវភាពប្រថុយប្រថានក្នុងការឆ្លងជំងឺមួយចំនួនដូចជាអាសន្នរោគ ហើយដែលនឹងធ្វើឲ្យកើនឡើងនូវភាពប្រថុយប្រថាននៃអត្រាមរណៈរបស់កុមារ និងអាចកាត់បន្ថយកម្រិតនៃអាហារូបត្ថម្ភរបស់កុមារទៀតផង។ </br><small>ការប្រើប្រាស់ទឹកស្អាត និងអនាម័យក្នុងខេត្តកំពតឆ្នាំ ២០០៥</small> {| class="wikitable" |- ! សន្ទស្សន៍នៃការប្រើប្រាស់ទឹកស្អាត និងអនាម័យ!!%នៃផ្ទះក្នុងខេត្តកំពត!!%នៃផ្ទះកម្រិតជាតិ |- | ផ្ទះដែលគ្មានបង្គន់អនាម័យ | ៩១% | ៨១% |- | ផ្ទះដែលមិនមានប្រភពទឹកសុវត្ថិភាពនៅចម្ងាយ១៥០ម៉ែត្រពីផ្ទះ | ៥៥% | ៣៤% |} ===ភាគរយនៃប្រជាជនដែលមិនបានប្រើប្រាស់ទឹកស្អាតតាមឃុំនីមួយៗក្នុងខេត្តកំពតឆ្នាំ ២០០៤=== ផែនទីខាងក្រោមនេះ បង្ហាញពីភាគរយនៃប្រជាជនដែលមិនបានប្រើប្រាស់ទឹកពីប្រភពដែលមានសុវត្ថិភាពតាមឃុំ យោងទៅតាមទិន្នន័យឃុំឆ្នាំ ២០០៤។ កុមារដែលមិនបានប្រើប្រាស់ទឹកស្អាត អាចប្រឈមមុខយ៉ាង ងាយទៅនឹងការស្រកទម្ងន់ ជំងឺ និងការស្លាប់។ ===មន្ទីរពេទ្យ=== #មន្ទីរពេទ្យបង្អែកខេត្តកំពត #មន្ទីរពេទ្យ​​​អនុស្សារីយ៍​​ស៊ុន​​​យ៉ា​ឃៀល ===មណ្ឌលសុខភាព=== #មណ្ឌលសុខភាពត្រើយកោះ #មណ្ឌលសុខភាពដើមដូង ===មន្ទីរព្យាបាល=== #មន្ទីរព្យាបាលនិងសម្ភពបូកគោ ==វត្តអារាម== #វត្តកន្សោមអក #វត្តកែវមុនីវន #វត្តកោលិវង្ស #វត្តកោះព្រះចៅ #វត្តកោះវាំង #វត្ត​កំពង់​ត្រាច #វត្ត​កំពត #វត្តក្រាំងដូង #វត្តក្រាំងទឹក #វត្តខ្វែងទាវ #វត្តគាថាវង្ស #វត្តគិរីបុប្ផាចំការល្ង #វត្តគិរីបុប្ផារំពើន #វត្ត​គិរី​សីលា #វត្តគីរីសែនជ័យ #វត្តចក្រីទីង #វត្តចរិយាវង្ស #វត្តជុំគ្រៀល #វត្ត​ដួង​កែវ ហៅ វត្តរកា #វត្តដំណាក់ត្រយឹង #វត្តត្នោត #វត្តត្រពាំងសាលា #វត្តទុងលាង #វត្តបន្ទាយមាស #វត្តបរិវាស #វត្ត​បាក់នឹម​ #វត្តប្រជាសង្គមភ្នំក្រពើ #វត្តប្រាង្គសុវណ្ណ #វត្ត​ប្រាង្ស៉ី​រតនារាម ហៅ វត្ត​ស្ទឹង #វត្ត​ប្រាសាទ #វត្តពញាអង្គរ #វត្តភ្នំស #វត្ត​ពោធិ #វត្តពោធិ៍ធំភ្នំល្ងៀង #វត្តពោធិ៍សេរីជួច #វត្តព្រៃក្រឡា #វត្តព្រៃត្រសក់ #វត្តព្រៃទន្លេ #វត្តព្រៃបន្ទាំ #វត្តព្រៃរោង #វត្តភ្នំកូនឆ្កែ #វត្តភ្នំដូនបុណ្យ #វត្តភ្នំទទុង #វត្តយសសុវណ្ណ​អូរជុំ​ព្រៃ​ទន្លេ #វត្តរតនសាគរ #វត្តលំទំពូង #វត្តវាល​ពួច #វត្ត​សច្ចៈ​ #វត្តសិរីសោភ័ណ្ឌ #វត្តសុវណ្ណបុទុម #វត្តសុវណ្ណសាគរ #វត្តសូរិយាវង្ស #វត្តសែនពន្លួង #វត្តសំព័រ #វត្ត​សំពៅ​ប្រាំ #វត្តសំរោង #វត្តស្នំប្រាំពីរ #វត្តស្រែកាន់ #វត្តអូរស្លែង #វត្ត​អង្គ​កែវ #វត្តអង្គក្តីចាស់ #វត្តអង្គចំប៉ី #វត្តអង្គជ្រៃ #វត្តអង្គធាយ #វត្តអង្គព្រៃស្វាយ #វត្តអង្គរំចេក #វត្ត​អង្គ​សុរភី #វត្តអង្គស្វាយ #វត្ត​​អង្គ​អណ្តែត #វត្តស្រែជា #វត្តម្រោម #វត្តភ្នំឆ្មារ #វត្តឈើទាល #វត្តច្រាប #វត្តអង្គកកោះ #វត្តអង្គជុំត្រពាំងឈូក #វត្តអង្គជុំព្រៃទប់ #វត្តអង្គដូនកែវ ហៅវត្តស្ពានធំ #វត្តកែវមុនីប្រាសាទ ហៅវត្តភ្នំប្រា[[ស]] #វត្តទឹកវិល #វត្តបឹងព្រះ ==ផ្សារ== #ផ្សារកូនជ្រូក #ផ្សារកំពង់ត្រាច #ផ្សារកំពត #ផ្សារចាស់ (កំពត) #ផ្សារឈូក #ផ្សារដងទង់ #ផ្សារតានី #ផ្សារត្រីកំពត #ផ្សារត្រីថ្ងៃរះ #ផ្សារត្រាំសសរ #ផ្សារទូកមាស #ផ្សារបន្ទាយមាស #ផ្សារប័ង្កសី #ផ្សារព្រៃក្ដួច #ផ្សារសាមគ្គី (កំពត) #ផ្សារសេះស ==ឯកសារពិគ្រោះ== *[http://www.necelect.org.kh/Khmer/ElecResult.htm គណកម្មការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100911034133/http://www.necelect.org.kh/Khmer/ElecResult.htm |date=2010-09-11 }} *[http://khetkrongofcambodia.blogspot.com ខេត្ត/ក្រុងនៅប្រទេសកម្ពុជា] *[http://www.tourismcambodia.com/TravelGuides/provinces.asp?ProvinceID=8 ក្រសួងទេសចរកម្ពុជា] *http://kampot.sihanoukville-cambodia.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701171335/http://kampot.sihanoukville-cambodia.com/ |date=2007-07-01 }} {{Reflist}} ==តំណខាងក្រៅ== * [http://www.investincambodia.com/Kampot%20Province%20Investment%20Profile.htm សំណុំឯកសារវិនិយោគខេត្តកំពតដោយយូសេដ និង រដ្ឋបាលខេត្ត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130215071736/http://www.investincambodia.com/Kampot%20Province%20Investment%20Profile.htm |date=2013-02-15 }} {{Geographic location |Centre = ខេត្តកំពត |North = [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] |Northeast = |East = [[ខេត្តតាកែវ]] |Southeast = [[ខេត្តកៀនយ៉ាង]]([[ខេត្តក្រមួនស]]) {{flag|វៀតណាម}}<br>''[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]'' |South = [[ខេត្តកែប]] |Southwest = ''[[ឈូងសមុទ្រថៃ]]'' |West = [[ខេត្តព្រះសីហនុ]] |Northwest = [[ខេត្តកោះកុង]] }} ==មើលផងដែរ== {{Navbox |name = ខេត្តកំពត |titlestyle= background: #9dcdee; |title =[[Image:Flag of Cambodia.svg|20px]] [[ខេត្តកំពត]] |image = [[File:Cambodia_Kampot_locator_map.svg|75px]] |groupstyle = text-align:left; background: #cee6f7; color: #cc33b2; |group1 = '''[[ក្រុងកំពត|កំពត ]]''' |list1 = [[សង្កាត់កំពង់កណ្តាល |កំពង់កណ្តាល ]] • [[សង្កាត់ក្រាំងអំពិល |ក្រាំងអំពិល ]] • [[សង្កាត់កំពង់បាយ |កំពង់បាយ ]] • [[សង្កាត់អណ្ដូងខ្មែរ |អណ្ដូងខ្មែរ ]] • [[សង្កាត់ត្រើយកោះ |ត្រើយកោះ ]] |group2 = '''[[ស្រុកកំពង់ត្រាច |កំពង់ត្រាច​ ]]''' |list2 = [[ឃុំអង្គសុរភីខាងកើត |អង្គសុរភីខាងកើត ]] • [[ឃុំអង្គសុរភីខាងជើង |អង្គសុរភីខាងជើង ]] • [[ឃុំអង្គសុរភីខាងលិច |អង្គសុរភីខាងលិច]] • [[ឃុំកំពង់ត្រាចខាងកើត |កំពង់ត្រាចខាងកើត ]] • [[ឃុំកំពង់ត្រាចខាងលិច |កំពង់ត្រាចខាងលិច ]] • [[ឃុំដំណាក់កន្ទួតខាងជើង |ដំណាក់កន្ទួតខាងជើង ]] • [[ឃុំដំណាក់កន្ទួតខាងត្បូង |ដំណាក់កន្ទួតខាងត្បូង ]] • [[ឃុំបឹងសាលាខាងជើង |បឹងសាលាខាងជើង ]] • [[ឃុំបឹងសាលាខាងត្បូង |បឹងសាលាខាងត្បូង ]] • [[ឃុំព្រែកក្រឹស |ព្រែកក្រឹសព្រែកក្រឹស ]] • [[ឃុំឫស្សីស្រុកខាងកើត |ឫស្សីស្រុកខាងកើត ]] • [[ឃុំឫស្សីស្រុកខាងលិច |ឫស្សីស្រុកខាងលិច ]] • [[ឃុំស្វាយទងខាងជើង |ស្វាយទងខាងជើង ]] • [[ឃុំស្វាយទងខាងត្បូង |ស្វាយទងខាងត្បូង ]] |group3 = '''[[ស្រុកជុំគិរី |ជុំគិរី]]''' |list3 = [[ឃុំច្រេស(ស្រុកជុំគិរី)|ច្រេស ]] • [[ឃុំជំពូវន្ត |ជំពូវន្ត ]] • [[ឃុំស្នាយអញ្ជិត |ស្នាយអញ្ជិត ]] • [[ឃុំស្រែចែង |ស្រែចែង ]] • [[ឃុំស្រែក្នុង |ស្រែក្នុង ]] • [[ឃុំស្រែសំរោង |ស្រែសំរោង ]] • [[ឃុំត្រពាំងរាំង |ត្រពាំងរាំង ]] |group4 = '''[[ស្រុកឈូក |ឈូក ]]''' |list4 = [[ឃុំបានៀវ |បានៀវ ]] • [[ឃុំបឹងនិមល |បឹងនិមល ]] • [[ឃុំឈូក(ស្រុកឈូក)|ឈូក ]] • [[ឃុំដូនយ៉យ |ដូនយ៉យ ]] • [[ឃុំក្រាំងស្បូវ |ក្រាំងស្បូវ ]] • [[ឃុំក្រាំងស្នាយ |ក្រាំងស្នាយ ]] • [[ឃុំល្បើក |ល្បើក ]] • [[ឃុំមានជ័យ |មានជ័យ ]] • [[ឃុំនរាយណ៍ |នរាយណ៍ ]] • [[ឃុំសត្វពង |សត្វពង ]] • [[ឃុំត្រពាំងបី |ត្រពាំងបី ]] • [[ឃុំត្រមែង |ត្រមែង ]] • [[ឃុំតាកែន |តាកែន ]] • [[ឃុំត្រពាំងភ្លាំង |ត្រពាំងភ្លាំង ]]​ • [[ឃុំតេជោអភិវឌ្ឍន៍|តេជោអភិវឌ្ឍន៍]] |group5 = '''[[ស្រុកដងទង់|ដងទង់ ]]''' |list5 = [[ឃុំដំណាក់សុក្រំ |ដំណាក់សុក្រំ ]] • [[ឃុំដងទង់ |ដងទង់ ]] • [[ឃុំខ្ជាយខាងជើង |ខ្ជាយខាងជើង ]] • [[ឃុំខ្ជាយខាងត្បូង |ខ្ជាយខាងត្បូង ]] • [[ឃុំមានរិទ្ធិ |មានរិទ្ធិ ]] • [[ឃុំស្រែជាខាងជើង |ស្រែជាខាងជើង ]] • [[ឃុំស្រែជាខាងត្បូង |ស្រែជាខាងត្បូង ]] • [[ឃុំទទុង |ទទុង ]] • [[ឃុំអង្គរមាស |អង្គរមាស ]] • [[ឃុំល្អាង |ល្អាង ]] |group6 = '''[[ស្រុកទឹកឈូ |ទឹកឈូ​ ]]''' |list6 = [[ឃុំបឹងទូក |បឹងទូក ]] • [[ឃុំជុំគ្រៀល |ជុំគ្រៀល ]] • [[ឃុំកំពង់សំរោង |កំពង់សំរោង ]] • [[ឃុំកណ្ដាល |កណ្ដាល ]] • [[ឃុំកោះតូច |កោះតូច ]] • [[ឃុំកូនសត្វ |កូនសត្វ ]] • [[ឃុំម៉ាកប្រាំង |ម៉ាកប្រាំង ]] • [[ឃុំព្រែកត្នោត |ព្រែកត្នោត ]] • [[ឃុំព្រៃឃ្មុំ |ព្រៃឃ្មុំ ]] • [[ឃុំព្រៃថ្នាំង |ព្រៃថ្នាំង ]] • [[ឃុំស្ទឹងកែវ |ស្ទឹងកែវ ]] • [[ឃុំថ្មី |ថ្មី ]] • [[ឃុំត្រពាំងព្រីង |ត្រពាំងព្រីង ]] • [[ឃុំត្រពាំងសង្កែ |ត្រពាំងសង្កែ ]] • [[ឃុំកំពង់គ្រែង |កំពង់គ្រែង ]] • [[ឃុំត្រពាំងធំ |ត្រពាំងធំ ]] |group7 = '''[[ស្រុកបន្ទាយមាស |បន្ទាយមាស ]]''' |list7 = [[ឃុំត្នោតចុងស្រង់ |ត្នោតចុងស្រង់ ]] • [[ឃុំត្រពាំងសាលាខាងកើត |ត្រពាំងសាលាខាងកើត ]] • [[ឃុំត្រពាំងសាលាខាងលិច |ត្រពាំងសាលាខាងលិច ]] • [[ឃុំទូកមាសខាងកើត |ទូកមាសខាងកើត ]] • [[ឃុំទូកមាសខាងលិច |ទូកមាសខាងលិច ]] • [[ឃុំបន្ទាយមាសខាងកើត |បន្ទាយមាសខាងកើត ]] • [[ឃុំបន្ទាយមាសខាងលិច |បន្ទាយមាសខាងលិច ]] • [[ឃុំព្រៃទន្លេ​ |ព្រៃទន្លេ​ ]] • [[ឃុំវត្តអង្គខាងជើង |វត្តអង្គខាងជើង ]] • [[ឃុំវត្តអង្គខាងត្បូង |វត្តអង្គខាងត្បូង ]] • [[ឃុំសំរោងក្រោម |សំរោងក្រោម ]] • [[ឃុំសំរោងលើ |សំរោងលើ ]] • [[ឃុំស្ដេចគង់ខាងជើង |ស្ដេចគង់ខាងជើង ]] • [[ឃុំស្តេចគង់ខាងត្បូង |ស្តេចគង់ខាងត្បូង ]] • [[ឃុំស្តេចគង់ខាងលិច |ស្តេចគង់ខាងលិច ]] |group8 = '''[[ស្រុកអង្គរជ័យ |អង្គរជ័យ ]]''' |list8 = [[ឃុំអង្គភ្នំតូច |អង្គភ្នំតូច ]] • [[ឃុំអង្គរជ័យ |អង្គរជ័យ ]] • [[ឃុំចំប៉ី |ចំប៉ី ]] • [[ឃុំដំបូកខ្ពស់ |ដំបូកខ្ពស់ ]] • [[ឃុំដានគោម |ដានគោម ]] • [[ឃុំដើមដូង |ដើមដូង ]] • [[ឃុំម្រោម |ម្រោម ]] • [[ឃុំភ្នំកុង |ភ្នំកុង ]] • [[ឃុំប្រភ្នំ |ប្រភ្នំ ]] • [[ឃុំសំឡាញ |សំឡាញ]] • [[ឃុំតានី |តានី ]] }} {{Navbox |name = ខេត្ត-រាជធានីកម្ពុជា |title = ខេត្ត-រាជធានីនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |state = {{{state|autocollapse}}} |liststyle = text-align:left; |image = [[Image:Flag of Cambodia.svg|right|75px|ខ្មែរ]] |group1 = '''រាជធានី''' |list1 = [[ភ្នំពេញ]] |group2 = '''ខេត្ត''' |list2 = [[ខេត្តកណ្ដាល|កណ្ដាល]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកែប|កែប]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកោះកុង|កោះកុង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ចាម|កំពង់ចាម]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ធំ|កំពង់ធំ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ|កំពង់ស្ពឺ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តកំពត|កំពត]] {{spaces|3}}[[ខេត្តក្រចេះ|ក្រចេះ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តតាកែវ|តាកែវ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ|ត្បូងឃ្មុំ]]{{spaces|3}}[[ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ|បន្ទាយមានជ័យ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តបាត់ដំបង|បាត់ដំបង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តប៉ៃលិន|ប៉ៃលិន]] {{spaces|3}}[[ខេត្តពោធិ៍សាត់|ពោធិ៍សាត់]] {{spaces|3}}[[ខេត្តព្រៃវែង|ព្រៃវែង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តព្រះវិហារ|ព្រះវិហារ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តព្រះសីហនុ|ព្រះសីហនុ]] {{spaces|3}}[[ខេត្តមណ្ឌលគិរី|មណ្ឌលគិរី]] {{spaces|3}}[[ខេត្តរតនគិរី|រតនគិរី]] {{spaces|3}}[[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] {{spaces|3}}[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង|ស្ទឹងត្រែង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តស្វាយរៀង|ស្វាយរៀង]] {{spaces|3}}[[ខេត្តឧត្ដរមានជ័យ|ឧត្ដរមានជ័យ]] |belowstyle= background: #7BBA43; color: #000080; |below=[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]មាន [[រាជធានី]]ចំនួន១ [[ខេត្ត]]ចំនួន២៤ </div> }} {{ខេត្តក្រុងខ្មែរ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តក្រុងខ្មែរ|កំពត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខេត្តកំពត|កំពត]] 3ldozkhk9v92u2ee8ccww11siqx72xz 0 5434 336389 336142 2026-06-09T03:24:33Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336389 wikitext text/x-wiki '''{{pagename}}''' គឺជា[[បញ្ជីឈ្មោះទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ទីក្រុងធំទី ០២]] របស់[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]បន្ទាប់ពី[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]និង​ជាទីក្រុង​ធំបំផុតរបស់​[[ខេត្តសៀមរាប|ខេត្ត​សៀមរាប]]ដែលស្ថិតនៅ​ភាគ​ពាយ័ព្យ​នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]។ {{Infobox settlement | name = ទីក្រុងសៀមរាប | official_name = | other_name = | native_name = Siem Reap City | settlement_type = [[បញ្ជីទីក្រុងនិងទីប្រជុំជននៅកម្ពុជា|ទីរួមខេត្ត]] | image_skyline = View from Phnom Bakheng to Angkor Wat. Siem Reap.jpg | border = | total_width = | image_style = border:1; | perrow = | image1 = | caption1 = | image2 = | image3 = | image4 = | image5 = | image6 = | image7 = | image8 = | imagesize = | nickname = ទីក្រុងប្រាសាទ | image_caption = | image_map = 1710_Siem_Reap_Municipality.svg | map_caption = ផែនទីនៃក្រុងសៀមរាប | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | subdivision_type = ប្រទេស | subdivision_name = {{flag|កម្ពុជា}} | subdivision_type1 = ខេត្ត | subdivision_name1 = [[ខេត្តសៀមរាប|សៀមរាប]] | subdivision_type2 = រដ្ឋបាលក្រុង | subdivision_name2 = [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] [[ស្រុកសៀមរាប|ក្រុងសៀមរាប]] [[ខេត្តសៀមរាប]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = អភិបាលនៃគណៈអភិបាលក្រុង | leader_name = នួន ពុទ្ធារ៉ា | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = បង្កើតជាទឹកដី | established_date = ៨០២ | established_title2 = បង្កើតឡើងជាផ្លូវការ | established_date2 = ១៩០៧ | established_title3 = | established_date3 = | unit_pref = | area_footnotes = <ref>https://krongsiemreap.gov.kh/default/657</ref> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | population_as_of = ២០១៩ | population_footnotes = <ref name=census2019>{{Cite web|url= http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title= General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher= [[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work= National Institute of Statistics|date= 26 January 2021|access-date= 3 February 2021|archivedate= 26 តុលា 2022|archiveurl= https://web.archive.org/web/20221026124420/https://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|url-status= dead}}</ref> | population_note = | population_total = ២៤៥ ៤៩៤ | population_rank = ០២ | population_density_km2 = | timezone = [[Indochina Time|ICT]] | utc_offset = +៧ | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|13|21|44|N|103|51|35|E|region:KH|display=inline}} | elevation_footnotes = | elevation_m = ១៨ | postal_code_type = | postal_code_title = | postal_code = | area_code = | website = | blank_name = លេខកូដភូមិសាស្ត្រ | blank_info = ១៧១០ | footnotes = }} <!-- Infobox ends --> ក្រុងសៀមរាបមាន[[ស្ថាបត្យកម្មអាណានិគមនិយមបារាំង|ស្ថាបត្យកម្មបែបសម័យអាណានិគមនិយមបារាំង]]និង[[ស្ថាបត្យកម្មចិន|ស្ថាបត្យកម្មបែបចិន]]នៅតាមតំបន់[[បារាំង]]បុរាណនិងនៅជុំវិញ[[ផ្សារចាស់]]។ទីក្រុងនេះគឺជា[[ទេសចរណ៍នៅប្រទេសកម្ពុជា|មជ្ឈមណ្ឌលទេសចរណ៍]]ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]ដោយសារវាមានទីតាំងស្ថិតនៅជិតប្រាសាទបុរាណនៃ[[ក្រុងអង្គរ|ទីក្រុងអង្គរ]]ដែលបានកសាងនៅក្នុង[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យអាណាចក្រខ្មែរ]]។នៅក្នុងនិងជុំវិញទីក្រុងមានសារមន្ទីរ ការសម្ដែងរបាំ[[អប្សរា]] [[ភូមិវប្បធម៌កម្ពុជា]] ហាងលក់វត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ សិប្បកម្ម កសិដ្ឋានសូត្រ វាលស្រែនៅជនបទ ភូមិនេសាទ [[ព្រែកទាល់|ជម្រកសត្វស្លាប]]ក្បែរ[[បឹងទន្លេសាប]] កន្លែងផឹកស៊ី និង កន្លែងទទួលទានអាហារដ៏សម្បូរបែប។[[ខេត្តសៀមរាប]]ត្រូវបានតែងតាំងជាទីក្រុងវប្បធម៌[[អាស៊ាន]]ពីឆ្នាំ ២០២១-២០២២ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំលើកទី ០៩ នៃរដ្ឋមន្ត្រីទទួលបន្ទុកវប្បធម៌និងសិល្បៈ[[អាស៊ាន]](AMCA)ដែលរៀបចំឡើងនៅថ្ងៃទី ២២ ខែតុលា ឆ្នាំ ២០២០។<ref name="Siem Reap City selected as ASEAN City of Culture for 2021-2022">{{cite web |title= Siem Reap City selected as ASEAN City of Culture for 2021–2022 |date= 24 October 2020 |url= https://www.khmertimeskh.com/50776465/siem-reap-city-selected-as-asean-city-of-culture-for-2021-2022/ |publisher= khmertimeskh.com |access-date=25 October 2020}}</ref> [[File:Siemreap cambodia.JPG|thumb]] [[File:Siem Reap street.jpg|thumb]] [[File:View of Siem Reap.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពក្រុងសៀមរាប]] ==សេដ្ឋកិច្ច== [[File:Statute at junction.jpg|thumb|រង្វង់មូលអប្សរា]] វិស័យទេសចរណ៍មានសារៈសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះសេដ្ឋកិច្ចក្រុងសៀមរាប។តាមការប៉ាន់ស្មាននៅក្នុងឆ្នាំ ២០១០ មានការងារជាង ៥០% នៅក្នុងក្រុងសៀមរាបគឺពាក់ព័ន្ធនឹងវិស័យទេសចរណ៍។<ref>{{cite journal |journal=Annals of Tourism Research|volume= 50 |date= January 2015| pages= 98–112|title=Limits to mass tourism's effects in rural peripheries|author=Robin Biddulph|doi=10.1016/j.annals.2014.11.011|doi-access=free}}</ref>ក្រុងសៀមរាបបានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនូវចំនួនភ្ញៀវទេសចរពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពី[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]បានបញ្ចប់ហើយអាជីវកម្មដែលផ្តោតលើវិស័យទេសចរណ៍ក៏បានរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងដូចគ្នា។នៅពាក់កណ្ដាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ចំនួនភ្ញៀវទេសចរមានចំនួនតិចតួចណាស់ប៉ុន្តែនៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ មានភ្ញៀវទេសចរបរទេសជាងកន្លះលាននាក់បានមកទស្សនា[[ខេត្តសៀមរាប]]នៅក្នុងមួយឆ្នាំៗដែលប្រហែលនឹង ៥០% នៃភ្ញៀវទេសចរបរទេសទាំងអស់នៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។<ref>{{cite web |url=http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 |title=Executive Summary from Jan–Dec 2005 |access-date=25 April 2008 |work=Tourism of Cambodia |publisher=Statistics & Tourism Information Department, Ministry of Tourism of Cambodia |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413115411/http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 |archive-date=13 April 2008 |url-status=dead |archivedate=13 មេសា 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080413115411/http://www.tourismcambodia.com/Statistics/index.asp?Year=2005 }}</ref>នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១២ ចំនួនភ្ញៀវទេសចរបានកើនឡើងដល់ជាង ០២ លាននាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf |title=Tourism Annual Report 2012 |work=Ministry of Tourism |access-date=20 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027011521/http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf |archive-date=27 October 2016 |url-status=dead |archivedate=27 តុលា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161027011521/http://www.tourismcambodia.org/images/mot/statistic_reports/tourism_statistics_annual_report_2012.pdf }}</ref> [[File:Street scene, Siem Reap, 2018 (24).jpg|thumb|ផប់ស្ទ្រីត]] [[File:Street scene in Siem Reap (2).jpg|thumb|ផ្សារចាស់]] ==រដ្ឋបាលក្រុងថ្មី== '''{{pagename}}''' ជាក្រុងមួយស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១២ សង្កាត់<ref>{{Cite web |title=Siem Reap Municipality postcode - Cambodia Postal Code |url=https://www.cambodiapostalcode.com/siem-reap-provine/siem-reap-minicipality |access-date=2026-01-13 |website=www.cambodiapostalcode.com |language=en-us}}</ref> ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដសង្កាត់ ! សង្កាត់ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |-​ | ១៧១០០១ | [[សង្កាត់ស្លក្រាម|សង្កាត់ស្លក្រាម]] | Sla Kram Sangkat | ស្លក្រាម, បឹងដូនប៉ា, ចុងកៅស៊ូ, ដកពោធិ៍, បន្ទាយចាស់, ទ្រាំង, មណ្ឌល ០៣, ធ្លកអណ្តូង |- | ១៧១០០២ | [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ|សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] | Svay Dangkum Sangkat | ភ្ញាជ័យ, កន្ដ្រក, គោកក្រសាំង, ស្វាយព្រៃ, ពោធិ៍បុស្ស, ថ្មី, ស្វាយដង្គំ, សាលាកន្សែង, គ្រួស, វិហារចិន, ស្ទឹងថ្មី, មណ្ឌល ០១, មណ្ឌល ០២, តាភុល |- | ១៧១០០៣ | [[សង្កាត់គោកចក|សង្កាត់គោកចក]] | Kouk Chak Sangkat | ត្រពាំងសេះ, វាល, ទក្សិណខាងត្បូង, គោកតាចាន់, ខ្វៀន, គោកបេង, គោកត្នោត, នគរក្រៅ |- | ១៧១០០៤ | [[សង្កាត់សាលាកំរើក|សង្កាត់សាលាកំរើក ]] | Sala Kamreuk Sangkat | វត្ដបូព៌, វត្ដស្វាយ, វត្ដដំណាក់, សាលាកំរើក, ជន្លង់, តាវៀន, ត្រពាំងត្រែង |- | ១៧១០០៥ | [[សង្កាត់នគរធំ|សង្កាត់នគរធំ]] | Nokor Thum Sangkat | រហាល, ស្រះស្រង់ខាងជើង, ស្រះស្រង់ខាងត្បូង, ក្រវ៉ាន់, អារក្សស្វាយ, អញ្ចាញ |- | ១៧១០០៦ | [[សង្កាត់ជ្រាវ|សង្កាត់ជ្រាវ]] | Chreav Sangkat | ជ្រាវ, ខ្នារ, បុស្សក្រឡាញ់, តាចេក, វាល, ក្រសាំង, បឹង |- | ១៧១០០៧ | [[សង្កាត់ចុងឃ្នៀស|សង្កាត់ចុងឃ្នៀស]] | Chong Khnies Sangkat | ភូមិទី ០១, ភូមិទី ០២, ភូមិទី ០៣, ភូមិទី ០៤, ភូមិទី ០៥, ភូមិទី ០៦, ភូមិទី ០៧ |- | ១៧១០០៨ | [[សង្កាត់សំបួរ|សង្កាត់សំបួរ]] | Sambuor Sangkat | ព្នៅ, សំបួរ, វាល, ជ្រៃ, តាគង់ |- | ១៧១០០៩ | [[សង្កាត់សៀមរាប|សង្កាត់សៀមរាប]] | Siem Reap Sangkat | ពោធិ៍បន្ទាយជ័យ, ភ្នំក្រោម, ប្រឡាយ, កក្រាញ់, ក្រសាំងរលើង, ស្ពានជ្រាវ, អារញ្ញ, ត្រៀក |- | ១៧១០១០ | [[សង្កាត់ស្រង៉ែ|សង្កាត់ស្រង៉ែ]] | Srangae Sangkat | កសិកម្ម, ថ្នល់, រការធំ, ព្រៃធំ, ស្រង៉ែ, ចន្លោង, តាចក |- | ១៧១០១១ | [[សង្កាត់ក្របីរៀល|សង្កាត់ក្របីរៀល ]] | Krabei Riel Sangkat | តារស់, រកា, ព្រៃពោធិ៍, ទទា, ក្រសាំង, ពពិស, ត្រពាំងវែង, គោកដូង, បឹង, ប្រម៉ា, ខ្នារ, ព្រៃក្រូច |- | ១៧១០១២ | [[សង្កាត់ទឹកវិល|សង្កាត់ទឹកវិល ]] | Tuek Vil Sangkat | គោកដូង, សណ្ដាន់, ជ្រៃ, ប្រយុទ្ធ, បន្ទាយឈើ, ទឹកវិល, ប្រីយ៍ចាស់, ទឹកថ្លា, ប្រីយ៍ថ្មី, ជ័យ |} ==រដ្ឋបាលក្រុងចាស់== '''{{pagename}}''' ជាក្រុងមួយស្ថិតនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]]មាន ១៣ សង្កាត់ ៖ {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខកូដសង្កាត់ ! សង្កាត់ ! អក្សរឡាតាំង ! ភូមិ |- | ១៧១០០១ | [[សង្កាត់ស្លក្រាម|សង្កាត់ស្លក្រាម]] | Sla Kram Sangkat | ស្លក្រាម, បឹងដូនប៉ា, ចុងកៅស៊ូ, ដកពោធិ៍, បន្ទាយចាស់, ទ្រាំង, មណ្ឌល ០៣, ធ្លកអណ្តូង |- | ១៧១០០២ | [[សង្កាត់ស្វាយដង្គំ|សង្កាត់ស្វាយដង្គំ]] | Svay Dankum Sangkat | ភ្ញាជ័យ, កន្ដ្រក, គោកក្រសាំង, ស្វាយព្រៃ, ពោធិ៍បុស្ស, ថ្មី, ស្វាយដង្គំ, សាលាកន្សែង, គ្រួស, វិហារចិន, ស្ទឹងថ្មី, មណ្ឌល ០១, មណ្ឌល ០២, តាភុល |- | ១៧១០០៣ | [[សង្កាត់គោកចក|សង្កាត់គោកចក]] | Kouk Chak Sangkat | ត្រពាំងសេះ, វាល, ទក្សិណខាងត្បូង, គោកតាចាន់, ខ្វៀន, គោកបេង, គោកត្នោត, នគរក្រៅ |- | ១៧១០០៤ | [[សង្កាត់សាលាកំរើក|សង្កាត់សាលាកំរើក]] | Sala Kamreuk Sangkat | វត្ដបូព៌, វត្ដស្វាយ, វត្ដដំណាក់, សាលាកំរើក, ជន្លង់, តាវៀន, ត្រពាំងត្រែង |- | ១៧១០០៥ | [[សង្កាត់នគរធំ|សង្កាត់នគរធំ]] | Nokor Thum Sangkat | រហាល, ស្រះស្រង់ខាងជើង, ស្រះស្រង់ខាងត្បូង, ក្រវ៉ាន់, អារក្សស្វាយ, អញ្ចាញ |- | ១៧១០០៦ | [[សង្កាត់ជ្រាវ|សង្កាត់ជ្រាវ]] | Chreav Sangkat | ជ្រាវ, ខ្នារ, បុស្សក្រឡាញ់, តាចេក, វាល, ក្រសាំង, បឹង |- | ១៧១០០៧ | [[សង្កាត់ចុងឃ្នៀស|សង្កាត់ចុងឃ្នៀស]] | Chong Khnies Sangkat | ភូមិទី ០១, ភូមិទី ០២, ភូមិទី ០៣, ភូមិទី ០៤, ភូមិទី ០៥, ភូមិទី ០៦, ភូមិទី ០៧ |- | ១៧១០០៨ | [[សង្កាត់សំបួរ|សង្កាត់សំបួរ]] | Sambuor Sangkat | ព្នៅ, សំបួរ, វាល, ជ្រៃ, តាគង់ |- | ១៧១០០៩ | [[សង្កាត់សៀមរាប|សង្កាត់សៀមរាប]] | Siem Reap Sangkat | ពោធិ៍បន្ទាយជ័យ, ភ្នំក្រោម, ប្រឡាយ, កក្រាញ់, ក្រសាំងរលើង, ស្ពានជ្រាវ, អារញ្ញ, ត្រៀក |- | ១៧១០១០ | [[សង្កាត់ស្រង៉ែ|សង្កាត់ស្រង៉ែ]] | Srangae Sangkat | កសិកម្ម, ថ្នល់, រការធំ, ព្រៃធំ, ស្រង៉ែ, ចន្លោង, តាចក |- | ១៧១០១១ | [[សង្កាត់អំពិល|សង្កាត់អំពិល]] | Ampil Sangkat | គោកចាន់, ថ្នល់បាក់, ត្នោត, ត្រពាំងរុន, តាប៉ាង, ព្រៃគុយ, បង្កោង, គីរីមានន្ទ, បុស្សធំ, ត្រាចជ្រុំ |- | ១៧១០១២ | [[សង្កាត់ក្របីរៀល|សង្កាត់ក្របីរៀល]] | Krabei Riel Sangkat | តារស់, រកា, ព្រៃពោធិ៍, ទទា, ក្រសាំង, ពពិស, ត្រពាំងវែង, គោកដូង, បឹង, ប្រម៉ា, ខ្នារ, ព្រៃក្រូច |- | ១៧១០១៣ | [[សង្កាត់ទឹកវិល|សង្កាត់ទឹកវិល]] | Tuek Vil Sangkat | គោកដូង, សណ្ដាន់, ជ្រៃ, ប្រយុទ្ធ, បន្ទាយឈើ, ទឹកវិល, ប្រីយ៍ចាស់, ទឹកថ្លា, ប្រីយ៍ថ្មី, ជ័យ |} ==បុគ្គលល្បីល្បាញ== * [[ទេព វង្ស|សម្តេចព្រះអគ្គមហាសង្ឃរាជាធិបតីកិត្តិឧទ្ទេសបណ្ឌិត ទេព វង្ស សម្តេចព្រះមហាសង្ឃរាជនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] (១៩៣២-២០២៤) គឺជាសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]ដែលត្រូវបានចាត់តាំងដោយ[[នរោត្តម សីហមុនី|ព្រះបាទនរោត្តម សីហមុនី]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រម្ពុជា]]។ [[File:Supreme_Patriarch_Tep_Vong.jpg|thumb]] * លោក[[ឌិត ប្រន]] (១៩៤២-២០០៨) គឺជាអ្នកសារព័ត៌មាន[[ខ្មែរអាមេរិកាំង|ខ្មែរ-អាមេរិកាំង]]។លោកគឺជាជនភៀសខ្លួននិងជាអ្នករស់រានមានជីវិតពី[[ការប្រល័យពូជសាសន៍នៅកម្ពុជា|របបប្រល័យពូជសាសន៍នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា]]ហើយក៏ជាតួអង្គម្នាក់នៅក្នុងចំណោមតួអង្គសំខាន់ៗនៅក្នុងខ្សែភាពយន្ត[[វាលពិឃាត (ភាពយន្ត)|រឿងវាលពិឃាត]]ដែលទទួលបាន[[ពានរង្វាន់អូស្ការ]]នាឆ្នាំ ១៩៨៤ ដែលនៅក្នុងនោះរូបលោកត្រូវបានសម្តែងដោយលោក[[ហាំង ង៉ោ|ហាំង សំណាង ង៉ោ]]ដែលជាអ្នករស់រានមានជីវិតពីរបបនេះម្នាក់ផងដែរ។ [[File:Dith_Pran.jpg|thumb]] * លោក[[អាគីរ៉ា]] (១៩៧០ ឬ ១៩៧៣) គឺជាអតីតកុមាររងគ្រោះដែលត្រូវបានគេចាប់បង្ខំឲ្យធ្វើជាទាហាននៅក្នុង[[ខ្មែរក្រហម|របបខ្មែរក្រហម]]ហើយបច្ចុប្បន្នលោកគឺជាអ្នកដោះមីននិងជាប្រធានថែរក្សាសារមន្ទីរនៅក្នុង[[ខេត្តសៀមរាប]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។នៅក្នុងមួយជីវិតរបស់លោកៗបានលះបង់នៅក្នុងការបោសសម្អាតមីននៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]និងមើលថែទាំកុមារតូចៗដែលរងគ្រោះដោយសារមីន។លោកអាគីរ៉ាបានអះអាងថាចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩២ មកលោកបានដោះនិងកម្ទេចមីនដោយផ្ទាល់ដៃរហូតដល់ទៅ ៥០០០០ គ្រាប់ហើយលោកក៏ជាស្ថាបនិកនៃ[[សារមន្ទីរគ្រាប់មីនកម្ពុជា]]ផងដែរ។<ref>[https://world.time.com/2013/10/31/life-of-the-land/ "Life of the Land"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260214172509/https://world.time.com/2013/10/31/life-of-the-land/ |date=2026-02-14 }}. ''[[Time (magazine)|Time]]''. (31 October 2013).</ref> [[File:Aki_ra.jpg|thumb]] ==ទីក្រុងបងប្អូនស្រី== *{{flagicon|MMR}} [[:en:Bagan|ទីក្រុងបាកាន តំបន់ម៉ាន់ដាឡាយ]], [[មីយ៉ាន់ម៉ា|ប្រទេសភូមា]]<ref>{{cite web|url=http://www.myanmar.gov.mm/myanmartimes/no192/MyanmarTimes10-192/19202.htm|title=?|publisher=Myanmar.gov.mm|archive-url=https://archive.today/20070822213342/http://www.myanmar.gov.mm/myanmartimes/no192/MyanmarTimes10-192/19202.htm|archive-date=22 August 2007|url-status=dead|access-date=2 សីហា 2025|archivedate=22 សីហា 2007|archiveurl=https://archive.today/20070822213342/http://www.myanmar.gov.mm/myanmartimes/no192/MyanmarTimes10-192/19202.htm}}</ref> [[File:Bagan,_Burma.jpg|thumb|]] *{{flagicon|FRA}} [[:en:Fontainebleau|ទីក្រុងហ្វុនតេនណេប៊្លូស តំបន់អ៊ីលី-ដឺ-ហ្វ្រង់ស៍]], [[បារាំង|ប្រទេសបារាំង]] [[File:L%27%C3%A9tang_aux_carpes_vue_du_ciel.jpg|thumb]] *{{flagicon|GER}} [[:en:Sankt Goar|ទីក្រុងសាន់ហ្គួរ រដ្ឋរីនអ៊ីឡែន ផាឡាធីណាធឺ]], [[អាល្លឺម៉ង់|ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់]] [[File:Sankt_goar_2004_nordwest.jpg|thumb]] * {{flagicon|CHN}} [[:en:Jiangxi|ខេត្តជាំងស៊ី]], [[ចិន|ប្រទេសចិន]] [[File:Nanchang_Skyline.jpg|thumb]] * {{flagicon|USA}} [[:en:Orland Park, Illinois|ភូមិអ័រឡែនផាក រដ្ឋអ៊ីលីណយ]], [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[File:Orland_Park_Place_1.jpg|thumb]] *{{flagicon|JPN}} [[:en:Kōta, Aichi|ទីក្រុងកូតា ខេត្តអៃឈិ]], [[ជប៉ុន|ប្រទេសជប៉ុន]]<ref name=International>{{cite web|url=http://www.clair.or.jp/cgi-bin/simai/e/03.cgi?p=23&n=Aichi%20Prefecture|title=Local Government International Exchange: Sister city information Database|publisher=Council of Local Authorities for International Relations (CLAIR)|access-date=21 November 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224052656/http://www.clair.or.jp/cgi-bin/simai/e/03.cgi?p=23&n=Aichi%20Prefecture|archive-date=24 December 2015|archivedate=24 ធ្នូ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151224052656/http://www.clair.or.jp/cgi-bin/simai/e/03.cgi?p=23&n=Aichi%20Prefecture}}</ref> [[File:Aimi_Station_East_Side02.jpg|thumb|]] ==ឯកសារយោង== snzd57rsnmf1mohjvlardu8tjy077b4 0 10066 336417 336249 2026-06-09T08:29:24Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336417 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា | native_name = {{nobold|قطاع غزة ([[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]])}} | common_name = ហ្កាហ្សា | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ទង់ជាតិ]] |status = [[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|​ទឹកដី​ប៉ាឡេស្ទីន]][[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|កាន់កាប់​ដោយ​អ៊ីស្រាអែល]]{{refn|group=ស|ថ្វីបើអ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សាកាលពីឆ្នាំ២០០៥ មែនក្ដី ប៉ុន្តែអង្គការសហប្រជាជាតិ បណ្ដាអង្គការសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ និងអ្នកជំនាញនីតិច្បាប់ជាច្រើនផ្សេងទៀតនៅតែបន្តចាត់ទុកតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាថាស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់ដោយយោធាអ៊ីស្រាអែលដដែរ។<ref>{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA429 |page=429 |first=Andrew |last=Sanger |title=Yearbook of International Humanitarian Law - 2010 |chapter=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla |volume=13 |editor1-first=M. N. |editor1-last=Schmitt |editor2-first=Louise |editor2-last=Arimatsu |editor3-first=Tim |editor3-last=McCormack |publisher=Springer Science & Business Media |date=2011 |isbn=978-90-6704-811-8 |doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14}}<br />* {{cite book |title=International Law and the Classification of Conflicts |editor=Elizabeth Wilmshurst |first=Iain |last=Scobbie |author-link=Iain Scobbie |publisher=Oxford University Press |date=2012 |isbn=978-0-19-965775-9 |page=295 |url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&pg=PA295 }}<br />* {{cite book |title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships |first=Michelle |last=Gawerc |publisher=Lexington Books |date=2012 |isbn=9780739166109 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |access-date=1 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174718/https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |url-status=live}}</ref> នេះក៏ព្រោះតែអ៊ីស្រាអែលនៅបន្តរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងផ្ទាល់របស់ពួកគេលើដែនអាកាស និងដែនសមុទ្រនៃទឹកដីហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាច្រកចេញចូលហ្កាហ្សាទាំងប្រាំពីរចំណុច តំបន់ទ្រនាប់នានា និងបញ្ជីប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅហ្កាហ្សាជាដើម។ ខណៈមនុស្សភាគច្រើនបានចាត់ទុកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាទឹកដីកំពុងកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែលមែនក្ដី<ref>{{Cite journal |title=Is Israel Still an Occupying Power in Gaza? |first=Hanne |last=Cuyckens |date=1 October 2016 |journal=Netherlands International Law Review |volume=63 |issue=3 |pages=275–295 |doi=10.1007/s40802-016-0070-1 |doi-access=free |issn=0165-070X}}</ref> ប៉ុន្តែរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល និងអ្នកជំនាញផ្នែកច្បាប់មួយភាគតូចផ្សេងទៀតបានប្រកែកជំទាស់នឹងរឿងនេះ។<ref>{{cite journal |last=Cuyckens |first=Hanne |title=Is Israel Still an Occupying Power in Gaza? |journal=Netherlands International Law Review |volume=63 |issue=3 |year=2016 |issn=0165-070X |doi=10.1007/s40802-016-0070-1 |pages=275–295 |doi-access=free}}</ref>}} * ស្ថិតក្រោមអាណត្តិបណ្ដោះអាសន្ននៃ [[គណៈកម្មាធិការជាតិសម្រាប់រដ្ឋបាលហ្កាហ្សា|ក.ជ.រ.ហ.]] តាម[[សេចក្តីសម្រេចលេខ ២៨០៣ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] * អ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នកំពុង[[ខ្សែបន្ទាត់លឿង (ហ្កាហ្សា)|កាន់កាប់ទឹកដីហ្កាហ្សាប្រមាណ ៥៣%]] ក្រោម[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]] ខណៈទឹកដីនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានកំពុងស្ថិតក្រោម[[ហាម៉ាស់]]<ref>{{cite web |last1=Campa |first1=Kelly |last2=Carter |first2=Brian |last3=Hempel |first3=Parker |last4=Moorman |first4=Carolyn |last5=Morrison |first5=Nidal |last6=Parry |first6=Andie |last7=Wells |first7=Katherine |title=Iran Update, October 10, 2025 |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-october-10-2025/ |website=understandingwar.org |date=10 October 2025 |publisher=Institute for the Study of War |access-date=1 June 2026}}</ref> |image_map = Gaza Strip in Palestine.svg | map_caption = ផែនទីនៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ក្រហម) និងវ៉េសប៊ែង (លឿងទុំ) |national_motto = |national_anthem = | capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]] |coordinates = {{Coord|31|31|N|34|27|E|type:city}} |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] |ethnic_groups = [[ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីន]][[ជនជាតិអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | religion = {{unbulleted list |៩៩% [[ឥស្លាមសាសនានៅប៉ាឡេស្ទីន|ឥស្លាមសាសនាស៊ុននី]] ([[សាសនារដ្ឋ|ផ្លូវការ]]) |<១% [[គ្រិស្តសាសនានៅហ្កាហ្សា|គ្រិស្តសាសនា]]}} |government_type = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = |area_km2 = ៣៦៥ | area_size = 1 E7 |area_footnote = |population_estimate = ~២,០៥០,០០០<ref>{{cite web|url= https://www.france24.com/en/middle-east/20250625-harvard-report-gaza-missing-misinterpreted-number-israel | title= Did a 'Harvard report' reveal 377,000 Gazans are 'missing'? The number has been misinterpreted | date= 20 June 2025|work=France24}}</ref> |population_estimate_year = ២០២៥ |population_estimate_rank = |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = ៥,៩៦៧.៥ |GDP_PPP = |GDP_PPP_rank = – |GDP_PPP_year = |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank = – |HDI = |HDI_rank = |HDI_year = |HDI_category = |currency = {{nowrap|[[ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល]]}}<br/>[[ផោនអេហ្ស៊ីប]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=hpAREAAAQBAJ&pg=PA351 |title=Macroeconomic Policy in Fragile States |isbn=978-0-19-885309-1 |last1=Chami |first1=Ralph |last2=Espinoza |first2=Raphael |last3=Montiel |first3=Peter J. |date=26 January 2021 |publisher=Oxford University Press |access-date=1 September 2025 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411064413/https://books.google.com/books?id=hpAREAAAQBAJ&q=egyptian+pound+used+in+gaza&pg=PA351 |url-status=live}}</ref> |iso3166code = PS |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងកើត|EET]] |utc_offset = +២ |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងកើត|EEST]] |utc_offset_DST = +៣ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅប៉ាឡេស្ទីន|+៩៧០]] | wikidata = Q39760 }} '''ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា''' ឬហៅសាមញ្ញៗថា '''ហ្កាហ្សា'''{{refn|group=ស|[[ភាសាអារ៉ាប់]]៖ قِطَاعُ غَزَّةَ, អាចសរសេរបានថា '''ហ្គាហ្សា''' ឬ'''កាសា'''}} គឺជាទឹកដី[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន|ប៉ាឡេស្ទីន]]តូចមួយស្ថិតនៅជាប់ឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតនៃ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] និងប៉ែកខាងត្បូងបំផុតនៃអនុតំបន់[[ឡេវ៉ាន]]នៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រជាជនរស់នៅហ្កាហ្សាបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនគឺជា[[ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន]] និងកូនចៅរបស់ពួកគេ ហើយដោយសារតែមានក្រឡាផ្ទៃតូចបើប្រៀបទៅនឹងចំនួនប្រជាជន ហ្កាហ្សាគឺជាទឹកដីដែលមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនច្រើនជាងគេបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក។ ទិន្នន័យប៉ាន់ប្រមាណចំនួនប្រជាជននៃតំបន់នេះនៅចុងឆ្នាំ២០២៤ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថាហ្កាហ្សាមានប្រជាជនរស់នៅសរុប ២.១ លាននាក់ ដែលជាការធ្លាក់ចុះ ៦% ធៀបនឹងចំនួនប្រជាជនឆ្នាំមុន ដែលបង្កឡើងដោយ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]។<ref>{{Cite web |date=January 1, 2025 |title=Gaza population down by 6% since start of war - Palestinian statistics bureau |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-population-down-by-6-since-start-war-palestinian-statistics-bureau-2025-01-01/}}</ref> ហ្កាហ្សា​មាន​ព្រំប្រទល់​ជាប់​នឹង​ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]​នៅ​ភាគនិរតី និង​ប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]]​នៅ​ភាគខាង​កើតនិង​​ជើង។ រដ្ឋធានី និង​ទីក្រុង​ធំ​បំផុត​នៃតំបន់នេះ​គឺ ​[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]]។<ref>{{cite web |last=Fabian |first=Emanuel |title=IDF aims to capture 75% of Gaza Strip in 2 months in new offensive against Hamas |url=https://www.timesofisrael.com/idf-aims-to-capture-75-of-gaza-strip-in-2-months-in-new-offensive-against-hamas/amp/ |website=The Times of Israel |date=25 May 2025 |access-date=1 September 2025 }}</ref> ទម្រង់ទឹកដីនៃដែនជ្រោយហ្កាស្សាបច្ចុប្បន្នត្រូវបានបង្កើតឡើងខណៈពេលដែលតំបន់ហ្កាហ្សាកំពុងស្ថិតនៅក្រោម[[ព្រះរាជាណាចក្រអេហ្ស៊ីប]]នៅចុងបញ្ចប់នៃ[[សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]]។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានបង្កើតអាណាព្យាបាលភាពនៅហ្កាហ្សាដែលគេតែងហៅថា [[អាណាព្យាបាលភាពប៉ាឡេស្ទីនរួម|ប៉ាឡេស្ទីនរួម]] ហើយទីនេះក៏បានក្លាយជាជម្រករស់នៅសម្រាប់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនដែលបានភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្តេញចេញពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធំក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]]។<ref name=":5">{{Cite web|date=2024-09-06|title=Gaza Strip {{!}} Definition, History, Facts, & Map {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Gaza-Strip |access-date=2024-09-06|website=www.britannica.com |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019125720/https://www.britannica.com/place/Gaza-Strip |url-status=live}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal |last=Samson |first=Elizabeth |date=2010 |title=Is Gaza Occupied: Redefining the Status of Gaza under International Law |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/amuilr25&id=929&div=&collection= |journal=American University International Law Review |volume=25 |pages=915 |access-date=1 September 2025 |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122142832/https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/amuilr25&id=929&div=&collection= |url-status=live}}</ref> ក្រោយមកនៅកំឡុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ]] រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលក៏បានវាយចូលកាន់កាប់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា រួចក៏ចាប់ផ្តើមបង្កើតរបបយោធាដែលមានអត្ថិភាពជាច្រើនទសវត្សរ៍នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនមួយនេះ។<ref name=":5" /><ref name=":6" /> [[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]នាពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ បានស្ថាបនា[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]ឡើងដើម្បីបម្រើជារដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងហ្កាហ្សាដោយមានគណបក្ស[[ហ្វាតា]]ជាបក្សកាន់អំណាច ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ២០០៦ គណបក្សហ្វាតាក៏ត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយចលនាឥស្លាមស៊ុននី[[ហាម៉ាស់]]នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០០៦|ការបោះឆ្នោត]]នៃឆ្នាំនោះ។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ក្រុមហាម៉ាស់ក៏បានឡើង[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់|កាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សា]]ទាំងស្រុងក្រោយឈ្នះ[[សមរភូមិហ្កាហ្សា (២០០៧)|សង្គ្រាមស៊ីវិលជាមួយនឹងហ្វាតា]]<ref name="auto1">{{cite book |first=Tristan |last=Dunning |url=https://books.google.com/books?id=4jp-CwAAQBAJ&pg=PA212 |title=Hamas, Jihad and Popular Legitimacy: Reinterpreting Resistance in Palestine |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102100658/https://books.google.com/books?id=4jp-CwAAQBAJ&pg=PA212 |archive-date=2 November 2022 |publisher=Routledge |date=2016 |page=212 |isbn=978-1-317-38495-3 }}</ref><ref> *Joshua Castellino, Kathleen A. Cavanaugh, [https://books.google.com/books?id=9VHRny2tWgcC&pg=PA150 ''Minority Rights in the Middle East,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100657/https://books.google.com/books?id=9VHRny2tWgcC&pg=PA150|date=2 November 2022}} Oxford University Press 2013 p.150 *David Rose, [https://www.vanityfair.com/news/2008/04/gaza200804 'The Gaza Bombshell,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180428115827/https://www.vanityfair.com/news/2008/04/gaza200804 |date=28 April 2018 }} Vanity Fair April, 2008. *Sara Roy, ''Hamas and Civil Society in Gaza,'' [https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA45 p.45] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20221102100700/https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA45 |date=2 November 2022 }}.</ref> រួចក្រុមនេះក៏បានចាប់ផ្ដើមធ្វើសង្គ្រាមជាមួយអ៊ីស្រាអែលជាបន្តបន្ទាប់ចាប់តាំងពីពេលនោះមក។ ច្បាប់រឹតបន្តឹងហាមឃាត់លើការធ្វើដំណើរ និងការនាំចេញចូលទំនិញផ្សេងៗនៅហ្កាហ្សា ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលអនុម័តឡើងដំបូងចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ មកម៉្លេះ។<ref>{{Cite web |title=Preliminary Assessment Of The Economic Impact Of The Destruction In Gaza |url=https://unctad.org/publication/preliminary-assessment-economic-impact-destruction-gaza-and-prospects-economic-recovery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405083028/https://unctad.org/publication/preliminary-assessment-economic-impact-destruction-gaza-and-prospects-economic-recovery |archive-date=5 April 2024 |access-date=1 September 2025 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានដកកងទ័ពខ្លួនចេញពីហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគី និងព្រមទាំងបានរុះរើទីលំនៅនានារបស់ខ្លួន ហើយបានអនុវត្តគោលនយោបាយបិទតំបន់ហ្កាហ្សាទាំងមូលជាបណ្ដោះអាសន្ន។<ref name=":9">{{Cite web |last=Alfarsi |first=Haroun |date=2023-10-10 |title=Gaza Strip Blockade: Explained |url=https://www.profolus.com/topics/gaza-strip-blockade-explained/ |access-date=2024-09-01 |website=Profolus |archive-date=30 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530024201/https://www.profolus.com/topics/gaza-strip-blockade-explained/ |url-status=live }}</ref> រយៈកាលបិទតំបន់ហ្កាហ្សានៅតែអូសបន្លាយបន្តទៀត​ពិសេសក្រោយក្រុមហាម៉ាស់​ចូល​កាន់កាប់​តំបន់នេះក្នុងឆ្នាំ២០០៧។<ref name=":8">{{Cite news |date=2023-10-12 |title=Gaza Strip: devastated by conflict and Israel's economic blockade |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-strip-devastated-by-conflict-economic-blockade-2023-10-12/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113003741/https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-strip-devastated-by-conflict-economic-blockade-2023-10-12/ |archive-date=13 November 2023 |access-date=2025-09-01 |work=Reuters }}</ref><ref name=":9" /> ប្រទេសអេហ្ស៊ីប​ក៏​បាន​ចាប់​ផ្តើម​បិទច្រកផ្លូវនានាចូល​ហ្កាហ្សា​ផងដែរនៅ​ឆ្នាំដដែរនោះ។ ទោះបីជាអ៊ីស្រាអែលបានផ្ដាច់ការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅហ្កាហ្សាពីមុនហើយមែនក្ដី ប៉ុន្តែ[[សំណុំរឿងតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិស្ដីពីការត្រួតត្រារបស់អ៊ីស្រាអែលលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|ហ្កាហ្សានៅតែត្រូវបានគេចាត់ទុក]]ថាកំពុងស្ថិតនៅក្រោម[[ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល|ការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល]]ដដែរនៅក្រោម[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]]<ref name="occ">{{cite book |last=Sanger |first=Andrew |title=Yearbook of International Humanitarian Law - 2010 |chapter=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla |date=2011 |editor1-first=M. N. |editor1-last=Schmitt |editor2-first=Louise |editor2-last=Arimatsu |editor3-first=Tim |editor3-last=McCormack |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA429 |publisher=Springer Science & Business Media |volume=13 |page=429 |doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14 |isbn=978-90-6704-811-8 }}</ref><ref> * {{cite web | title=Military occupation of Palestine by Israel | website=Rule of Law in Armed Conflicts Project | date=18 May 2014 | url=https://www.rulac.org/browse/conflicts/military-occupation-of-palestine-by-israel#collapse2accord | access-date=1 September 2025 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404102657/https://www.rulac.org/browse/conflicts/military-occupation-of-palestine-by-israel#collapse2accord | url-status=live}} * {{cite book |last=Scobbie |first=Iain |url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&pg=PA295 |title=International Law and the Classification of Conflicts |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-965775-9 |editor=Elizabeth Wilmshurst |page=295 }} *{{cite book |last=Gawerc |first=Michelle |url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships |date=2012 |publisher=Lexington Books |isbn=9780739166109 |page=44 |access-date=1 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174718/https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44 |url-status=live }}</ref> ហើយត្រូវបានគេតែងហៅថា "គុកឥតជញ្ជាំង"។<ref>Sara Roy, [https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA41 ''Hamas and Civil Society in Gaza: Engaging the Islamist Social Sector,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100742/https://books.google.com/books?id=mX1dAAAAQBAJ&pg=PA41|date=2 November 2022}} Princeton University Press, 2013 p.41</ref> សកម្មភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាចាប់តាំងពីការផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា|សង្រ្គាមក្នុងឆ្នាំ២០២៣]] បានបង្កឱ្យមនុស្សជាច្រើនបាត់បង់អាយុជីវិត ខណៈប្រជាជនជាច្រើននាក់ទៀតបានរត់ចោលទីលំនៅបង្កបង្កើតជា[[វិបត្តិមនុស្សធម៌ហ្កាហ្សា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមនុស្សធម៌]] និង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024">{{cite journal |doi=10.1017/ajil.2024.53 |title=International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures |date=2024 |last1=Dannenbaum |first1=Tom |last2=Dill |first2=Janina |journal=American Journal of International Law |volume=118 |issue=4 |pages=659–683 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:9f903ef4-702f-4391-ab59-4e7506124964 |doi-access=free }}</ref><ref name="IPC_29_July_2025">{{cite report |date=29 July 2025 |title=IPC ALERT: Worst-case scenario of Famine unfolding in the Gaza Strip |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_GazaStrip_Alert_July2025.pdf |work=Integrated Food Security Phase Classification |access-date=1 September 2025}}</ref> សកម្មភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបណ្ឌិតបញ្ញវន្ត អ្នកជំនាញច្បាប់អន្តរជាតិ និងអង្គការសិទ្ធិមនុស្សនានាចាត់ទុកថាជា[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name="genocide"> * {{cite book |chapter=Introduction |last1=Dumper |first1=Michael |last2=Badran |first2=Amneh |doi=10.4324/9781003031994 |title=Routledge Handbook on Palestine |date=2024 |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael |editor-last2=Badran |editor-first2=Amneh |isbn=9781003031994 |edition=1st |publisher=Routledge |page=2 }} * {{cite news |last=Speri |first=Alice |date=20 December 2024 |title=Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars |url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza |work=Guardian |access-date=1 September 2025}} * {{cite news |last1=Narea |first1=Nicole |date=25 October 2024 |title=Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later. |url=https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |work=Vox |access-date=1 September 2025 |archive-url=https://archive.today/20241027004251/https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj |archive-date=27 October 2024}} * {{cite report |last1=Albanese |first1=Francesca |title=Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf |date=25 March 2024 |publisher=United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories |author-link1=Francesca Albanese |page=1 }} * {{cite report |author=Amnesty International |author-link=Amnesty International |year=2024 |title='You Feel Like You Are Subhuman': Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza |url=https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205121850/https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf |archive-date=5 December 2024 |url-status=live |page=13 }} * {{cite book |last1=Traverso |first1=Enzo |author-link=Enzo Traverso |year=2024 |title=Gaza Faces History |url=https://books.google.com/books?id=7-8PEQAAQBAJ |isbn=978-1-63542-555-0 |publisher=Other Press |page=8 }} * {{cite web |author=<!-- not stated --> |date=12 December 2024 |title=One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza |url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza |website=International Federation for Human Rights |access-date=1 September 2025 }} * {{Cite report |author=B'Tselem |author-link1=B'Tselem |date=July 2025 |title=Our Genocide |url=https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf |page=86​}}</ref><ref name="genocide_int_law_scholars">{{bulleted list | {{Cite news |last1=Mohyeldin |first1=Ayman |last2=Hamdan |first2=Basel |date=10 December 2024 |url=https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |title=Why Amnesty International and other experts say Israel is committing genocide in Gaza |work=MSNBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703062158/https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 |archive-date=3 July 2025}} | {{Cite journal |last1=De Vogli |first1=Roberto |last2=Montomoli |first2=Jonathan |last3=Abu-Sittah |first3=Ghassan |last4=Pappé |first4=Ilan |author4-link=Ilan Pappé |date=2025 |title=Break the selective silence on the genocide in Gaza |journal=The Lancet |doi=10.1016/S0140-6736(25)01541-7 |at=[https://www.thelancet.com/cms/10.1016/S0140-6736(25)01541-7/attachment/e415fdee-02dc-4495-8515-f587976a5bb3/mmc1.pdf Supplementary appendix pp. 3–4]}} | {{cite news|last1=van Laarhoven |first1=Kasper |last2=Peek |first2=Eva |last3=Walters |first3=Derk |date=14 May 2025 |title=(ជាភាសាហុល្លង់) Zeven gerenommeerde wetenschappers vrijwel eensgezind: Israël pleegt in Gaza genocide |trans-title= |url=https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |access-date=1 September 2025 |newspaper=NRC |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515114020/https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 |archive-date=15 May 2025}} | {{Cite news |last1=Tharoor |first1=Ishaan |date=30 July 2025 |title=Leading genocide scholars see a genocide happening in Gaza |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/07/30/israel-genocide-gaza-scholars-historians |work=The Washington Post |access-date=1 September 2025}} }}</ref> ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមានបណ្ដោយប្រវែង ៤១ គីឡូម៉ែត្រ និងទទឹងពី ៦ ទៅ ១២ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៣៦៥ គម^២។<ref name="CIA World Factbook">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip|date=12 January 2021}} Entry at the CIA World Factbook</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១០ ចំនួនប្រជាជននៅហ្កាហ្សាភាគច្រើនជនជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន និងជនភៀសខ្លួន។ តំបន់នេះមានអត្រាយុវជនខ្ពស់ ដោយ ៤៣.៥% នៃប្រជាជនទាំងអស់ត្រូវជាកុមារអាយុ ១៤ ឆ្នាំចុះក្រោម និង ៥០% ស្ថិតក្រោមអាយុ ១៨ ឆ្នាំ។<ref name="Norman G. Finkelstein">{{cite book|author=Norman G. Finkelstein|title=Gaza|url=https://books.google.com/books?id=qo84DwAAQBAJ&pg=PA|year=2018|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-29571-1|pages=|access-date=1 September 2025|archive-date=11 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311045306/https://books.google.com/books?id=qo84DwAAQBAJ&pg=PA|url-status=live}}</ref> [[ឥស្លាមសាសនា]][[ស៊ុននី|និកាយស៊ុននី]]គឺជាសាសនារបស់រដ្ឋ ហើយត្រូវបានគោរពប្រតិបត្តិដោយប្រជាជនស្ទើរតែទាំងអស់ ខណៈប្រជាជនភាគតិចប្រកាន់[[គ្រិស្តសាសនានៅហ្កាហ្សា|គ្រិស្តសាសនា]]។ ហ្កាហ្សាមានអត្រាកំណើនប្រជាជនប្រចាំឆ្នាំ ១.៩៩% (ក្នុងឆ្នាំ២០២៣) ដែលជាអត្រាខ្ពស់បំផុតទី៣៩ នៅលើពិភពលោក។<ref name="CIA World Factbook" /> អត្រាអត់ការងារធ្វើនៅហ្កាហ្សាគឺស្ថិតក្នុងចំណោមលេខរៀងខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោក បើប្រៀបធៀបទៅនឹងបណ្ដារដ្ឋប្រជាជាតិដទៃ ជាមួយនឹងអត្រាគ្មានការងារធ្វើសរុប ៤៦% និងអត្រាយុវជនអត់ការងារធ្វើ ៧០%។<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=Humaid |first=Maram |title=Gaza graduates demand UNRWA solutions for high unemployment rate |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/27/gaza-graduates-demand-unrwa-solutions-for-high-unemployment-rate |access-date=2025-09-01 |website=Al Jazeera |archive-date=13 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113013006/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/27/gaza-graduates-demand-unrwa-solutions-for-high-unemployment-rate |url-status=live }}</ref> ផ្ទុយមកវិញ អត្រាអក្ខរកម្មនៅហ្កាហ្សាគឺមានរហូតដល់ទៅ ៩៧% ដែលជាអត្រាខ្ពស់ជាងប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅក្បែរនោះទៀតផង ខណៈអត្រាអក្ខរកម្មយុវជនមាន ៨៨%។<ref name="auto">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|access-date=1 September 2025|archive-date=26 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230526025607/https://data.worldbank.org/|url-status=live}}</ref> {{ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា}} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{See also|ប្រវត្តិសាស្ត្រទីក្រុងហ្កាហ្សា}} ហ្កាហ្សាត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[តំបន់ប៉ាឡេស្ទីន]]តាំងពីបុរាណកាលមកម៉្លេះ រួចមកដល់សតវត្សរ៍ទី១៦ តំបន់នេះក៏បានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៦ អូតូម៉ង់ និង[[ចក្រភពអង់គ្លេស]]ក៏បានព្រមព្រៀងគ្នា[[ព្រំដែនហ្កាហ្សា–អេហ្ស៊ីប|កំណត់ព្រំដែនអន្តរជាតិ]]សម្រាប់តំបន់នេះជាមួយនឹង[[អេហ្ស៊ីប]]។<ref name=":4">{{cite book |title=(ជាភាសាហេប្រឺ) The Land of the Negev |publisher=[[ក្រសួងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] Publishing |year=1978–79 |editor1=Gardus, Yehuda |editor2=Shmueli, Avshalom}} pp. 369–370.</ref> ក្រោយពី[[មហាអំណាចកណ្តាល]]បានចាញ់[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] បូករួមជាមួយ[[ការបំបែកចក្រភពអូតូម៉ង់|ការកាត់បែងចែកទឹកដីនៃចក្រភពអូតូម៉ង់]] អង់គ្លេសក៏បានលើកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាទៅ​ឱ្យប្រទេសអេហ្ស៊ីបគ្រប់គ្រង ប៉ុន្តែត្រូវអេហ្ស៊ីបបដិសេធមិនទទួលខុសត្រូវ។<ref>James Kraska, 'Rule Selection in the Case of Israel's Blockade of Gaza:Law of Naval Warfare or Law of Sea?,' in [https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA387 ''M.N. Schmitt, Louise Arimatsu, Tim McCormack (eds.,) Yearbook of International Humanitarian Law,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100657/https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA387|date=2 November 2022}} Springer Science & Business Media, 2011 pp.367–395, p.387</ref> ដោយហេតុនេះ អង់គ្លេសក៏បានរក្សាគ្រប់គ្រងទឹកដីហ្កាហ្សាដោយខ្លួនឯងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧–១៨ មុនពេលបន្តលើកវាដាក់នៅក្រោមក្របខ័ណ្ឌអន្តរជាតិ ដែលគេតែងស្គាល់ថា "[[ម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន]]" ពីឆ្នាំ១៩២០ ដល់ឆ្នាំ១៩៤៨។ ===១៩៤៨–១៩៥៩៖ រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួម=== {{Main|អាណាព្យាបាលភាពប៉ាឡេស្ទីនរួម}} ក្នុងកំឡុង[[សង្រ្គាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨]] និងជាពិសេស [[សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨]] ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីនរាប់ម៉ឺននាក់បានភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្តេញមកតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name="Reuters">{{Cite news |last1=Farrell |first1=Stephen |date=2023-11-02 |title=Israel-Gaza war: a timeline of the conflict's history |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gazas-centuries-war-brief-history-2023-10-30/ |access-date=2025-09-02 |archive-date=6 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106001524/https://www.reuters.com/world/middle-east/gazas-centuries-war-brief-history-2023-10-30/ |url-status=live }}</ref> នៅដំណាច់សង្រ្គាមនោះ ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ២៥% បានកំពុងស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា ខណៈទឹកដីនេះមានទំហំត្រឹមតែ ១% ប៉ុណ្ណោះនៃទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនសរុប។{{sfn|Filiu|2014|p=71-72}} នៅឆ្នាំដដែរនោះ ទីភ្នាក់ងារជំនួយ និងការងាររបស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]សម្រាប់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅដើមបូព៌ា ([[ទីភ្នាក់ងារជំនួយ និងការងារនៃអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅដើមបូព៌ា|UNRWA]]) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីដឹកនាំកម្មវិធីផ្សេងៗជួយជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីន។{{sfn|Filiu|2014|p=76}} នៅថ្ងៃទី២២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៨ (ជាពេលជិតចប់សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល) នៅឯ[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]]ដែលកំពុងស្ថិតក្រោមអេហ្ស៊ីប [[សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់]]បានប្រកាសបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមឡើងក្នុងគោលបំណងកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលរបស់ប្រទេស[[ហ្សកដានី|ត្រង់ហ្សកដានី]]លើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ អាណាព្យាបាលភាពប៉ាឡេស្ទីនរួមដែលទើបបានបង្កើតថ្មីនោះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយរដ្ឋសមាជិកចំនួនប្រាំមួយលើប្រាំបីរដ្ឋសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់នាពេលនោះ (លើកលែងតែត្រង់ហ្សកដានី)៖ អេហ្ស៊ីប [[ស៊ីរី]] [[លីបង់]] [[អ៊ីរ៉ាក់]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] និង[[យេម៉ែន]]។<ref>{{cite journal |last=Kadosh |first=Sandra Berliant |title=United States Policy Toward The West Bank In 1948 |journal=Jewish Social Studies |volume=46 |issue=3/4 |year=1984 |pages=231–252 |jstor=4467261 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Haddad |first=William W. |first2=Mary M. |last2=Hardy |title=Jordan's Alliance With Israel And Its Effects On Jordanian-Arab Relations |journal=Israel Affairs |volume=9 |issue=3 |year=2003 |pages=31–48 |doi=10.1080/714003508 }}</ref> បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ បានបញ្ចប់ [[កិច្ចព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ឆ្នាំ១៩៤៨#ជាមួយអេហ្ស៊ីប|កិច្ចព្រមព្រៀងឈប់បាញ់អ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប]]ត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលក្នុងនោះ គេបានសម្រេចបង្កើតខ្សែបន្ទាត់បំបែកកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីបនិងអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាខ្សែព្រំដែនបច្ចុប្បន្នរវាងហ្កាហ្សានិងអ៊ីស្រាអែល ដោយភាគីហត្ថលេខីទាំងពីរបានព្រមព្រៀងមិនកំណត់វាជាខ្សែព្រំដែនអន្តរជាតិឡើយ។ ចំពោះព្រំដែនភាគខាងត្បូងរវាងហ្កាហ្សានិងអេហ្ស៊ីបវិញគឺមិនមានការផ្លាស់ប្តូរអ្វីទេ។<ref name=":4" /> ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនទាំងប៉ុន្មានដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា ឬអេហ្ស៊ីប ត្រូវបានទទួលលិខិតឆ្លងដែនប៉ាឡេស្ទីនថ្មីទាំងអស់ ខណៈអេហ្ស៊ីបមិនបានផ្តល់សញ្ជាតិដល់ពួកគេនោះទេ។ ចាប់ពីចុងឆ្នាំ១៩៤៩ ប្រជាជនទាំងនោះច្រើនរស់តាមរយៈជំនួយពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។ នៅកំឡុង[[វិបត្តិស៊ុយអេ]] (១៩៥៦) តំបន់ហ្កាហ្សា និង[[ឧបទ្វីបស៊ីណៃ]]របស់អេហ្ស៊ីបត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលវាយចូលកាន់កាប់អស់មួយរយៈ មុនពេលត្រូវដកខ្លួនចេញវិញក្រោយរងសម្ពាធពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះ រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមក៏ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាជាអាជ្ញាធរអាយ៉ងរបស់អេហ្ស៊ីប ខណៈជំនួយមូលនិធិឯករាជ្យផ្សេងៗដូចជាមិនសូវបានអេហ្ស៊ីបទទួលរ៉ាប់រង ហើយតែងធ្វេសប្រហែសច្រើន។ ក្រោយបន្តិចមក រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមនោះក៏បានផ្លាស់ប្ដូរទីស្នាក់ការទៅទីក្រុង[[គែរ]] ហើយទីបំផុតត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ តាមរយៈក្រឹត្យប្រកាសរបស់ប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីប លោក[[ហ្កាម៉ាល អាប់ឌែរ ណាស៊ែរ]]។ ===១៩៥៦–១៩៥៧៖ ការត្រួតត្រាដោយអ៊ីស្រាអែល=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល}} {{Further|វិបត្តិស៊ុយអេ}} [[File:Gaza Strip (997008872766305171.jpg|thumb|ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅផ្សារមួយកន្លែងក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ឆ្នាំ១៩៥៦]] ក្នុងកំឡុងវិបត្តិស៊ុយអេឆ្នាំ១៩៥៦ (សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលលើកទីពីរ) ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានវាយលុកចូលឈ្លានពានហ្កាហ្សា និងព្រមទាំងឧបទ្វីបស៊ីណៃ។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែវិច្ឆិកា [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]] បានវាយប្រហារលើកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីប និងប៉ាឡេស្ទីននៅទីក្រុង[[ខាន់យូនីស]]ក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref name="Varble, Derek, p. 45">{{harvnb|Varble|2003|p=45}}</ref> កងកម្លាំងដែលឈរជើងនៅខាន់យូនីសបានខិតខំប្រឹងការពារទប់ទល់នឹងអ៊ីស្រាអែលយ៉ាងពេញទំហឹង ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យអ៊ីស្រាអែលបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសន្ធោសន្ធៅមកលើទីក្រុងនោះ បង្កឱ្យស្លាប់ជនស៊ីវិលអស់ជាច្រើននាក់។{{sfn|Filiu|2014|p=96}} បន្ទាប់ពីការប្រយុទ្ធតតាំងគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញ ទីបំផុតអ៊ីស្រាអែលក៏បានវាយទម្លុះផ្ដាច់ខ្សែកម្លាំងការពារដ៏ស្អិតរមួតរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅខាងក្រៅទីក្រុងខាន់យូនីសតាមរយៈកងពលពាសដែកតូចទី៣៧ របស់ខ្លួន។<ref name="Varble, Derek, p. 46">{{harvnb|Varble|2003|p=46}}</ref> បន្ទាប់ពីការប៉ះទង្គិចគ្នានៅតាមដងផ្លូវអស់មួយរយៈជាមួយទាហានអេហ្ស៊ីប និងកម្លាំងហ្វេដាយ៉ីប៉ាឡេស្ទីន ជាចុងក្រោយ ទីក្រុងខាន់យូនីសក៏ត្រូវបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Varble, Derek, p. 46" /> ក្រោយពេលកាន់កាប់ទីក្រុងខាន់យូនីសបានដោយជោគជ័យ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាបានប្រព្រឹត្ត[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅខាន់យូនីស|អំពើសម្លាប់រង្គាល]]ទៅលើប្រជាជនក្នុងក្រុងនោះ។<ref name="lat3">[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-feb-04-la-et-joe-sacco4-2010feb04-story.html Joe Sacco produces comics from the hot zones] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240909182558/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-feb-04-la-et-joe-sacco4-2010feb04-story.html |date=9 September 2024 }} . New York Times.</ref> ក្នុងនោះ កងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រហារជីវិតជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលគ្មានអាវុធជាប់ខ្លួន ហើយភាគច្រើនជាជនស៊ីវិល ដោយក្នុងករណី​មួយ បុរស​ៗប៉ាឡេស្ទីនមួយក្រុមត្រូវ​បានទាហានអ៊ីស្រាអែលបញ្ជាឱ្យ​តម្រង់​ជួរ​បែរមុខទៅ​នឹង​ជញ្ជាំង​នៅ​កណ្តាល​ទីក្រុង មុនពេលត្រូវទាហានអ៊ីស្រាអែលប្រើកាំភ្លើងយន្តបាញ់​​ប្រល័យ​ជីវិតពួកគេទាំងអស់នោះនៅនឹងកន្លែង។{{sfn|Filiu|2014|p=97}} អំណះអំណាងជុំវិញការសម្លាប់រង្គាលនេះត្រូវបានរាយការណ៍ទៅមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិដំបូងនៅថ្ងៃទី១៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៦ ដោយនាយក UNRWA គឺលោក[[អង់រី ឡាប៊ូអ៊ីស]] ដោយផ្អែកទៅលើ "ប្រភពដ៏ជឿទុកចិត្ត" ដែលថាមនុស្សចំនួន ២៧៥ នាក់ត្រូវបានទាហានអ៊ីស្រាអែលសម្លាប់នៅក្នុងករណីសម្លាប់រង្គាលនោះដោយក្នុងនោះផងដែរមាន ១៤០ នាក់ជាជនភៀសខ្លួន និងអ្នកស្រុកចំនួន ១៣៥ នាក។<ref>[http://domino.un.org/unispal.nsf/0/6558f61d3db6bd4505256593006b06be?OpenDocument "UNRWA Report to the UN General Assembly November 1&nbsp;– December 14, 1956"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629110942/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/6558f61d3db6bd4505256593006b06be?OpenDocument|date=29 June 2013}}</ref><ref name="Sacco2">{{cite book |last=Sacco |first=Joe |url=https://archive.org/details/footnotesingaza0000sacc |title=Footnotes in Gaza: A Graphic Novel |publisher=Metropolitan Books |year=2009 |isbn=978-0-8050-7347-8 |author-link=Joe Sacco |url-access=registration}}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែវិច្ឆិកា ប៉ុន្មានថ្ងៃបន្ទាប់ពីអរិភាពបានបញ្ចប់ អ៊ីស្រាអែលបានបន្តសម្លាប់មនុស្សចំនួន ១១១ នាក់បន្ថែមទៀតនៅក្នុង[[ជំរុំរ៉ាហ្វា|ជំរុំជនភៀសខ្លួននៃទីក្រុងរ៉ាហ្វា]]កំឡុងបំពេញប្រតិបត្តិការយោធារបស់ខ្លួន ដែលជាហេតុនាំឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិចេញមុខរិះគុនអ៊ីស្រាអែលយ៉ាងអស់ដៃ។{{sfn|Filiu|2014|p=99-100}}<ref name="lat3"/> អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ចប់ការកាន់កាប់របស់ខ្លួននៅហ្កាហ្សាក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៧ បន្ទាប់ពីបានរងសម្ពាធអន្តរជាតិធ្ងន់ធ្ងរ។ ក្នុងអំឡុងពេលអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់អស់រយៈពេលបួនខែ មានមនុស្សប្រមាណ ៩០០–១,២៣១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។{{sfn|Filiu|2014|p=105}} យោងទៅតាមប្រវត្តិវិទូបារាំង លោក[[ហ្សង់ព្យែរ ហ្វីលីយូ]]បានបង្ហាញថា ប្រជាជននៃតំបន់ហ្កាហ្សា ១% ត្រូវបានស្លាប់ របួស ជាប់ឃុំឃាំង ឬត្រូវរងទារុណកម្មក្រោមការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។{{sfn|Filiu|2014|p=105}} ===១៩៥៩–១៩៦៧៖ ក្រោមអេហ្ស៊ីប=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអេហ្ស៊ីប}} [[File:Che Guevara in Gaza.jpg|thumb|លោក[[ឈី ហ្គីវ៉ារ៉ា]]នៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩]] បន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានរំលាយក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបក្រោមលេសលើកតម្កើងអារ៉ាប់រួមនិយម ក៏បានបន្តកាន់កាប់ហ្កាហ្សារហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៧។ ថ្វីបើខ្លួនកាន់កាប់ហ្កាហ្សាមែនក្ដី ប៉ុន្តែអេហ្ស៊ីបមិនបានកាត់បញ្ចូលហ្កាហ្សាជាទឹកដីផ្លូវការរបស់ខ្លួនឡើយដោយផ្ទុយទៅវិញបានចាត់ទុកហ្កាហ្សាថាជាទឹកដីគ្រប់គ្រងក្រៅដែនតាមរយៈរដ្ឋបាលយោធារបស់ខ្លួន។<ref>[http://israelipalestinian.procon.org/view.answers.php?questionID=000503 "How has the Gaza Strip influenced the Israeli-Palestinian conflict?"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120120155902/http://israelipalestinian.procon.org/view.answers.php?questionID=000503 |date=20 January 2012 }} entry at ProCon.org citing "An Historical Encyclopedia of the Arab–Israeli Conflict"</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលអេហ្ស៊ីប ហ្កាហ្សាត្រូវប្រឈមនឹងលំហូរនៃជនភៀសខ្លួនជាង ២០០,០០០ នាក់ពីអតីតទឹកដីម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីន និងប្រមាណមួយភាគបួននៃជនភៀសខ្លួនទាំងនោះបានរត់ចោល ឬត្រូវបណ្តេញចេញពីផ្ទះរបស់ពួកគេក្នុងកំឡុងនិងក្រោយបញ្ចប់សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨។<ref>Elisha Efrat, [https://books.google.com/books?id=Hi59AgAAQBAJ&pg=PA74 ''The West Bank and Gaza Strip: A Geography of Occupation and Disengagement,''] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20221102100714/https://books.google.com/books?id=Hi59AgAAQBAJ&pg=PA74 |date=2 November 2022 }} Routledge, 2006 pp.74–75.</ref> តក្តាលំហូរជនភៀសខ្លួននេះបានធ្វើឱ្យកម្រិតជីវភាពរស់នៅក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាធ្លាក់ចុះជាគំហុក។ ទន្ទឹមនឹងនេះ រដ្ឋាភិបាលអេហ្ស៊ីបបានដាក់កំហិតរឹតបន្តឹងដំណើរចេញចូល និងទៅមកពីហ្កាហ្សា ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជននោហ្កាហ្សាបាត់បង់ឱកាសទៅបម្រើការងារល្អៗក្រៅស្រុកពេញលេញ។<ref name="JB">{{cite journal |last=Baster |first=James |title=Economic Problems in the Gaza Strip |journal=Middle East Journal |volume=9 |issue=3 |year=1955 |pages=323–327 |jstor=4322725 }}</ref> ===១៩៦៧៖ ការត្រួតត្រាជាថ្មីដោយអ៊ីស្រាអែល=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល}} នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៧ កំឡុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានចូលកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សាម្តងទៀត។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់មេបញ្ជាការភាគខាងត្បូងរបស់អ៊ីស្រាអែល លោក[[អារីយែល ស្ហារុន]] ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនរាប់សិបនាក់ដែលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលសង្ស័យថាជាសមាជិកនៃចលនាតស៊ូ ត្រូវបានចាប់យកទៅប្រហារជីវិតដោយគ្មានការកាត់ទោសរកកំហុសត្រឹមត្រូវ។<ref>{{cite journal |first=Adam |last=Shatz |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v45/n21/adam-shatz/vengeful-pathologies |title=Vengeful Pathologies |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107065245/https://www.lrb.co.uk/the-paper/v45/n21/adam-shatz/vengeful-pathologies |archive-date=7 November 2023 |journal=London Review of Books |volume=45 |issue=21 |date=2 November 2023 }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៦៨ អ៊ីស្រាអែលបានបណ្តេញប្រជាជនហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧៥,០០០ នាក់ដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលកាលនុះគឺលោកស្រី[[ហ្គោលដា មិអៀ]]បានចាត់ទុកប្រជាជនទាំងនោះថាជាខ្មាំងបង្កប់ប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ លើសពីនេះ ប្រជាជនហ្កាហ្សាយ៉ាងតិច ២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលរារាំងមិនឱ្យវិលចូលត្រឡប់មកហ្កាហ្សាវិញបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់។ ជាលទ្ធផល ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានបាត់បង់ប្រជាជនខ្លួនប្រមាណ ២៥% បើប្រៀបទៅនឹងចំនួនប្រជាជនសរុបកាលមុនសង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមនៅពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៦៨។<ref>{{cite book |last=Roy |first=S. M. |year=2016 |title=The Gaza Strip: The Political Economy of De-development |publisher=Institute for Palestine Studies USA, Incorporated |edition=Third |isbn=978-0-88728-321-5 }}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧០–១៩៧១ លោកអារីយែល ស្ហារុនបានអនុវត្តយុទ្ធសាស្រ្ត 'ម្រាមដៃប្រាំ' របស់អ៊ីស្រាអែលដោយបង្កើតតំបន់យោធា និងលំនៅដ្ឋានថ្មីៗតាមរយៈការបំបែកហ្កាហ្សាទៅជាប្រាំតំបន់ដើម្បីសម្រួលដល់ដំណើរត្រួតត្រារបស់ខ្លួន។ ផ្ទះ​រាប់​ពាន់​ខ្នង​ត្រូវ​បាន​គេ​ឈូស​ឆាយកម្ទេចចោល ហើយ​គ្រួសារ​បេដចាមួយ​ចំនួន​ធំនៅហ្កាហ្សា​ត្រូវអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែល​បង្ខំ​និរទេសខ្លួន​ទៅ​ស៊ីណៃ។<ref>{{cite book |first=Ehud |last=Eiran |url=https://www.google.com/books/edition/Post_Colonial_Settlement_Strategy/YHoxEAAAQBAJ?gbpv=1&pg=PA83 |title=Post-Colonial Settlement Strategy |publisher=Edinburgh University Press |date=2019 |isbn=978-1-474-43759-2 |page=83}}</ref><ref>{{cite book |first1=Fatina |last1=Abreek-Zubeidat |first2=Alona |last2=Nitzan–Shiftan |chapter="De-Camping" through Development: The Palestinian refugee Camps in the Gaza Strip under the Israeli Occupation |editor1-first=Claudio |editor1-last=Minca |editor2-first=Diana |editor2-last=Martin |editor3-first=Irit |editor3-last=Katz |chapter-url=https://www.google.com/books/edition/Camps_Revisited/e-TaDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA144&printsec=frontcover |title=Camps Revisited: Multifaceted Spatialities of a Modern Political Technology |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |date=2018 |isbn=978-1-786-60580-1 |pages=137–158 [144]}}</ref><ref>{{cite news |first=Ramzy |last=Baroud |authorlink=Ramzy Baroud |url=https://www.jordantimes.com/opinion/ramzy-baroud/sharon-revisited-netanyahus-ultimate-aim-gaza-and-why-it-will-fail#google_vignette |title=Sharon Revisited: Netanyahu's Ultimate Aim in Gaza and Why It Will Fail |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705171921/https://www.jordantimes.com/opinion/ramzy-baroud/sharon-revisited-netanyahus-ultimate-aim-gaza-and-why-it-will-fail#google_vignette |archive-date=5 July 2024 |newspaper=The Jordan Times |date=3 July 2024 }}</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៣ ([[ក្រោយសង្រ្គាមយមគីបពួរ]]) និងឆ្នាំ១៩៨៧ គោលនយោបាយផ្លូវការស្តីពីការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចនៅតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាគឺនៅមានសភាពដូចកាលឆ្នាំ១៩៦៩ ដដែរដោយលំហូរវិនិយោគ និងឱកាសការងារផ្សេងៗត្រូវបានកាត់និងរឹតបន្តឹង។<ref name=":7">{{cite journal |first=Sara |last=Roy |authorlink=Sara Roy |jstor=2536651 |title=The Gaza Strip: A Case of Economic De-Development |journal=Journal of Palestine Studies |volume=17 |issue=1 |year=1987 |pages=56–88 }}</ref> [[File:Gaza Strip (997009324715105171.jpg|thumb|ជ្រុងមួយនៃទីក្រុងហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧]] យោងតាមប្រវត្តិវិទូលោក[[ថម សេហ្កេហ្វ]] ការបម្លាស់ទីជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនចេញពីមាតុប្រទេសរបស់ពួកគេគឺជាធាតុគំនិតរបស់ក្រុមនិយមហ្ស៊ីយ៉ងតាំងពីដើមរៀងមកម៉្លេះ។<ref name="TSegev">{{cite book |first=Tom |last=Segev |authorlink=Tom Segev |url=https://www.google.com/books/edition/1967/ggLatcD7gW4C?hl=en&gbpv=1&pg=PA532&printsec=frontcover |title=1967: Israel, the War, and the Year that Transformed the Middle East |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102100701/https://books.google.com/books?id=ggLatcD7gW4C&pg=PA532 |archive-date=2 November 2022 |publisher=Henry Holt and Company |year=2007 |page=532 |url-status=live }}</ref> នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧ ក្នុងកំឡុងកិច្ចប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីសន្តិសុខស្ដីពីជោគវាសនាប្រជាជនអារ៉ាប់នៅហ្កាហ្សា នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលលោក[[ឡេវី អេស្កូល]]បានលើកឡើងពីការរឹតបន្តឹងលើបម្រើបម្រាស់ទឹកស្អាតដើម្បីជំរុញឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់រត់ចេញពីហ្កាហ្សា។<ref>{{cite news |first=Ofer |last=Aderet |url=https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israeli-pm-in-67-we-ll-deprive-gaza-of-water-and-the-arabs-will-leave-1.5465942 |title=Israeli Prime Minister After Six-Day War: 'We'll Deprive Gaza of Water, and the Arabs Will Leave |newspaper=Haaretz​ |date=17 November 2017 |access-date=4 September 2025 |archive-date=19 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919033849/https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-israeli-pm-in-67-we-ll-deprive-gaza-of-water-and-the-arabs-will-leave-1.5465942 |url-status=live }}</ref> មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយកិច្ចប្រជុំនោះ វិធានការមួយចំនួនដូចជាការបិទទីផ្សារសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលចាប់អនុវត្តដើម្បីជាសម្ពាធរុញឱ្យប្រជាជនហ្កាហ្សាធ្វើចំណាកស្រុកចេញទៅរស់នៅកន្លែងផ្សេង។<ref name="TSegev" /><ref>{{cite book |first=Nur |last=Masalha |authorlink=Nur Masalha |title=The politics of denial: Israel and the Palestinian refugee problem |publisher=Pluto Press |year=2003 |page=104 |isbn=0-7453-2120-8 }}</ref> បន្ទាប់ពីសង្រ្គាមអារ៉ាប់-អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ "ទីភ្នាក់ងារអន្តរជាតិជាច្រើនបានខិតខំរកដំណោះស្រាយជួយប្រជាជនហ្កាហ្សាតែដូចជាមិនសូវទទួលបានផលច្រើន" ហើយដោយមូលហេតុនេះទើបបាន[[ជំនួយជនភៀសខ្លួនដើមបូព៌ាអាមេរិកាំង]]ត្រូវបង្កើតឡើងដើម្បីជួយជនរងគ្រោះក្នុងជម្លោះនានាដោយផ្តល់ជំនួយសង្គ្រោះបន្ទាន់ក្នុងល្បឿនឆាប់រហ័ស។<ref>{{Cite web |title=About Anera {{!}} Palestinian Refugee Aid Organization |url=https://www.anera.org/who-we-are/ |access-date=2023-11-07 |website=Anera |language=en-US |archive-date=8 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708032420/https://www.anera.org/who-we-are/ |url-status=live}}</ref> [[File:Dan Hadani collection (990044372600205171).jpg|thumb|ទាហានអ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩]] នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីបបានចុះហត្ថលេខាលើ[[សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអេហ្ស៊ីប–អ៊ីស្រាអែល]]។<ref>{{cite book |title=Israel's Fateful Hour |url=https://archive.org/details/israelsfatefulho00hark |url-access=registration |publisher=Harper & Row Publishers |location=New York |last=Harkabi |first=Yehoshafat |year=1988 |isbn=0-06-091613-3 |page=87 }}</ref> សន្ធិសញ្ញានេះបានចែងឱ្យអ៊ីស្រាអែលដកទ័ព និងជនស៊ីវិលរបស់ខ្លួនចេញពីឧបទ្វីបស៊ីណៃ ដែលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលវាយកាន់កាប់កាលកំឡុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ខណៈភាគីអេហ្ស៊ីបបានយល់ព្រមរក្សាឧបទ្វីបស៊ីណៃជាដែនគ្មានយោធាដូចគ្នា។ ស្ថានការណ៍តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាទំនាក់ទំនងផ្សេងៗរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនត្រូវបានចុះនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញានេះទេ។ អេហ្ស៊ីប​បាន​បោះបង់​ការទាមទារ​ទឹកដី​ទាំងអស់​របស់ខ្លួននៅ​ប៉ែកខាងជើង​នៃព្រំដែន​អន្តរជាតិ (ពោលគឺខាងជើងនៃឧបទ្វីបស៊ីណៃ) ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅតែស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់យោធាអ៊ីស្រាអែល។ ទាំងនេះបានបន្សល់ទុកឱ្យកងយោធា​អ៊ីស្រាអែល​ជា​អ្នក​ទទួល​ខុស​ត្រូវតែមួយគត់​ចំពោះ​ការ​មើលខុសត្រូវ ​និង​ផ្ដល់សេវាកម្ម​ស៊ីវិលផ្សេងៗនៅហ្កាហ្សា។ ===១៩៨៧៖ អ៊ីនធីហ្វាដាដំបូង=== {{Main|អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ}} [[File:Intifada in Gaza Strip, 1987 VI Dan Hadani Archive.jpg|thumb|ទាហានអ៊ីស្រាអែលកំពុងប្រឈមនឹងក្រុមបាតុករប៉ាឡេស្ទីននៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សាកំឡុង[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]]ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧]] អ៊ីនធីហ្វាដាទីមួយគឺជាចលនាបាតុកម្មតវ៉ា និងកុប្បកម្មហិង្សាដែលធ្វើឡើងដោយប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុង[[ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន]][[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់|ក្រោមការកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] និងក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលផ្ទាល់។<ref>{{Cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/intifada-begins-on-gaza-strip|title=Intifada begins on Gaza Strip|website=HISTORY|date=9 February 2010 |access-date=2025-09-04|archive-date=15 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215013023/https://www.history.com/this-day-in-history/intifada-begins-on-gaza-strip|url-status=live}}</ref> មហាបាតុកម្មនេះបានផ្ទុះឡើងដោយសារកំហឹងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនដែលបានឆេះអន្លាយតាំងពីអ៊ីស្រាអែលបានចូលកាន់កាប់តំបន់[[វ៉េសប៊ែង]] និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមកម៉្លេះ ហើយណាមួយពេលវេលាបានកំពុងតែឈានជិតដល់គម្រប់ខួបម្ភៃឆ្នាំនៃជ័យជម្នះរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ|សង្រ្គាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៦៧]]។<ref name="LockmanBeinin1989_5">{{cite book |editor-last=Lockman |editor2-last=Beinin |year=1989 |title=Intifada : The Palestinian Uprising Against Israeli Occupation |publisher=South End Press |isbn=0-89608-363-2 |page=5 |url=https://www.google.com/books/edition/Intifada/KYPVNdzXUJkC?hl=en&gbpv=1&pg=PA5&printsec=frontcover |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418105653/https://books.google.com/books?id=KYPVNdzXUJkC&pg=PA5 |archive-date=18 April 2023 |url-status=live }}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនេះបានអូសបន្លាយពីខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧ រហូតដល់[[សន្និសិទទីក្រុងម៉ាឌ្រីដឆ្នាំ១៩៩១|សន្និសិទទីក្រុងម៉ាឌ្រីដក្នុងឆ្នាំ១៩៩១]] ក៏ប៉ុន្តែប្រវត្តិវិទូនិងអ្នកជំនាញខ្លះបានជ្រើសយកឆ្នាំ១៩៩៣ ជាឆ្នាំបិទបញ្ចប់ចលនាបះបោរនេះ ព្រោះវាជាឆ្នាំដែល[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ]]ត្រូវបានចុះ។ អ៊ីនធីហ្វាដានេះបានផ្ទុះឡើងដំបូងនៅថ្ងៃទី៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨៧<ref name="LockmanBeinin1989_5" /> នៅក្នុង[[ជំរុំជនភៀសខ្លួនចាបាលីយ៉ា]]នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បន្ទាប់ពីរថយន្តកងទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានបុកជាមួយនឹងរថយន្តស៊ីវិល ដោយបានសម្លាប់កម្មករប៉ាឡេស្ទីនចំនួនបួននាក់។<ref name="OmerMan2001">{{cite news |first=Michael |last=Omer-Man |url=https://www.jpost.com/features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada |title=The accident that sparked an Intifada |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215150108/https://www.jpost.com///features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada |archive-date=15 December 2022 |url-status=live |date=4 December 2011 }}</ref> មហាជនប៉ាឡេស្ទីនបានចោទប្រកាន់អ៊ីស្រាអែលថាមានចេតនាបង្កគ្រោះថ្នាក់បែបនេះដើម្បីទុកជាការសងសឹកទៅនឹងជនជាតិអ៊ីស្រាអែលម្នាក់ដែលត្រូវបានគេសម្លាប់នៅហ្កាហ្សាកាលពីប៉ុន្មានថ្ងៃមុន។<ref>{{cite book |first=David |last=McDowall |title=Palestine and Israel: The Uprising and Beyond |publisher=University of California Press |year=1989 |page=1 |isbn=0-520-06902-1 }}</ref> អ៊ីស្រាអែល​បាន​ចេញមុខបដិសេធ​នឹងការចោទប្រកាន់បែបនេះ​ឡើង​ដោយអះអាងថាខ្លួនគ្មាន​ចេតនា​ ឬ​គម្រោងសម្លាប់នរណាទេ ពិសេសនៅចំពេលដែលភាពតានតឹងកំពុងតែរុលក្ដៅគគុកផងនោះ។<ref>{{Cite web|title=The accident that sparked an Intifada|url=https://www.jpost.com/features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada|access-date=2025-09-04|website=The Jerusalem Post|date=4 December 2011|archive-date=15 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221215150108/https://www.jpost.com///features/in-thespotlight/the-accident-that-sparked-an-intifada|url-status=live}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនបានចេញមុខឆ្លើយតបដោយការធ្វើបាតុកម្ម បង្កើតចលនាមិនស្តាប់បង្គាប់អាជ្ញាធរ និងបះបោរដោយប្រើប្រាស់ហិង្សា។ល។<ref name="books.google.com">{{cite book |first=Ruth Margolies |last=Beitler |url=https://www.google.com/books/edition/The_Path_to_Mass_Rebellion/FVd5dJGBYMsC?hl=en&gbpv=1&pg=PR11&printsec=frontcover |title=The Path to Mass Rebellion: An Analysis of Two Intifadas |publisher=Lexington Books |year=2004 |page=xi }}</ref><ref name="Lustick 1993 560–594">{{Cite journal|last=Lustick|first=Ian S.|date=1993|editor-last=Brynen|editor-first=Rex|editor2-last=Hiltermann|editor2-first=Joost R.|editor3-last=Hudson|editor3-first=Michael C.|editor4-last=Hunter|editor4-first=F. Robert|editor5-last=Lockman|editor5-first=Zachary|editor6-last=Beinin|editor6-first=Joel|editor7-last=McDowall|editor7-first=David|editor8-last=Nassar|editor8-first=Jamal R.|editor9-last=Heacock|editor9-first=Roger|title=Writing the Intifada: Collective Action in the Occupied Territories|journal=World Politics|volume=45|issue=4|pages=560–594|doi=10.2307/2950709|jstor=2950709|s2cid=147140028 |issn=0043-8871}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនេះក៏នាំឱ្យមានការខូចខាតដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិលនិងយោធារបស់អ៊ីស្រាអែលផងដែរដូចជា ការប្រើប្រាស់ថ្នាំពណ៌បាញ់លើជញ្ជាំង ការបិទបង្ខាំងចរាចរណ៍តាមដងផ្លូវ<ref name="BBC NEWS">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/middle_east/03/v3_ip_timeline/html/1987.stm|title=Palestinian intifada|website=news.bbc.co.uk|access-date=4 September 2025|archive-date=31 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731193109/http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/middle_east/03/v3_ip_timeline/html/1987.stm|url-status=live}}</ref><ref name="Walid Salem 2005, pp. 179">{{cite book |first=Walid |last=Salem |chapter=Human Security from Below: Palestinian Citizens Protection Strategies, 1988–2005 |editor-first=Monica |editor-last=den Boer |editor2-first=Jaap |editor2-last=de Wilde |title=The Viability of Human Security |publisher=Amsterdam University Press |year=2008 |pages=179–201 [p. 190] |isbn=978-90-5356-796-8 }}</ref> និងការគប់ដុំថ្មហើយគ្រាប់បែកដបផ្សេងៗនៅទូទាំងហ្កាហ្សា និងវ៉េសប៊ែង។ ទង្វើទាំងនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាខុសផ្ទុយពីគោលបំណងដើមរបស់ប្រជាជនស៊ីវិល ពោលគឺការធ្វើកូដកម្មទូទៅ ការធ្វើពហិការឈប់ទទួលសេវាកម្មពីស្ថាប័នរដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែលក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សានិងវ៉េសប៊ែង ពហិការសេដ្ឋកិច្ចដោយបដិសេធមិនប្រកបរបរការងារនៅក្នុងដែនអ៊ីស្រាអែល ដូចជាការផលិតទំនិញអ៊ីស្រាអែល ការបដិសេធមិនបង់ពន្ធ និងការបដិសេធក្នុងការប្រើរថយន្តប៉ាឡេស្ទីនដែលជាប់អាជ្ញាប័ណ្ណអ៊ីស្រាអែលជាដើម។<ref name="books.google.com"/><ref name="Lustick 1993 560–594"/><ref name="BBC NEWS"/> ===១៩៩៤៖ ហ្កាហ្សាក្រោមអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន=== នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩៤ បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងប៉ាឡេស្ទីន-អ៊ីស្រាអែល ដែលគេច្រើនស្គាល់ថាកិច្ចព្រមព្រៀងអូស្លូ បានបិទបញ្ចប់ អំណាចរដ្ឋាភិបាលនៅហ្កាហ្សាក៏ត្រូវបានផ្ទេរទៅឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនកាន់កាប់។ មិនយូរប៉ុន្មាន តំបន់ហ្កាហ្សាមួយភាគធំក៏បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប៉ាឡេស្ទីន លើកលែងតែដែនប្លុកលំនៅ និងតំបន់យោធារបស់អ៊ីស្រាអែល។ កន្លងមកទៀត កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលក៏បានចាកចេញពីទីក្រុងហ្កាហ្សា និងរួមទាំងតំបន់ទីក្រុងដទៃទៀត ដោយទុកឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនថ្មីគ្រប់គ្រង និងទទួលរ៉ាប់រងលើតំបន់ទាំងនោះ។ អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនថ្មីថ្មោងនោះក្រោមការដឹកនាំដោយលោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]បានជ្រើសយកទីក្រុងហ្កាហ្សាជាទីស្នាក់ការកណ្តាលថ្នាក់ខេត្តដំបូងរបស់ខ្លួន។ នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៥ អ៊ីស្រាអែល និង[[អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] (PLO) បានចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូទីពីរ|កិច្ចព្រមព្រៀងទីពីរ]] ដោយក្នុងនោះ ភាគីទាំងពីរបានយល់ស្របពង្រីកដែនអំណាចអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទៅកាន់ទីប្រជុំជនភាគច្រើននៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៤ និងឆ្នាំ១៩៩៦ អ៊ីស្រាអែលបានកសាង[[ជញ្ជាំងហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល]]ឡើង ដើម្បីបង្កើនសុវត្ថិភាពសន្តិសុខនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ជញ្ជាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនផ្ដួលរំលំនៅដើមដំបូងនៃ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ]]កំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០។<ref name="Doron Almog">{{Cite journal |title=Lessons of the Gaza Security Fence for the West Bank |last=Almog |first=Doron |publisher=Jerusalem Centre for Public Affairs |date=23 December 2004 |journal=Jerusalem Issue Briefs |volume=4 |issue=12 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief004-12.htm |access-date=4 September 2025 |archive-date=13 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213141925/http://jcpa.org/brief/brief004-12.htm |url-status=live }}</ref> ===២០០០៖ អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ=== {{Main|អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ}} [[File:IDF-D9-demolishes-Palestinian-structure-01.jpg|thumb|រថពាសដែកឈូសប្រភេទ ''Caterpillar D៩'' របស់កងទ័ពអ៊ីស្រាអែលកំពុងឈូសផ្ទះមួយខ្នងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាកំឡុងព្រឹត្តិការណ៍អ៊ីនធីហ្វាដាទីពីរ]] អ៊ីនធីហ្វាដាទីពីរគឺជាការបះបោរប៉ាឡេស្ទីនដ៏ធំមួយនៅលើ[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់|ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] និងនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលផ្ទាល់ដូចកាលអ៊ីនធីហ្វាដាទីមួយដំបូងដែរ។ មូលហេតុទូទៅនៃចលនាអ៊ីនធីហ្វាដាលើកនេះត្រូវបានគេសង្ស័យថាបណ្ដាលមកពីបរាជ័យនៃ[[កិច្ចប្រជុំកំពូលខែមដេវីដឆ្នាំ២០០០]] ដែលត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងអាចបោះជំហានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយជុំវិញ[[ដំណើរសន្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល|ដំណើរសន្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន និងអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០០។{{sfn|Pressman|2003|p=114}} ព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនេះបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០ បន្ទាប់ពីលោកអារីយែល ស្ហារុនដែលកាលនោះត្រូវជាមេដឹកនាំបក្សប្រឆាំងនៅអ៊ីស្រាអែល បានធ្វើទស្សនកិច្ចទៅកាន់បរិវេណអគារ[[អាល់អាក់សា]]ស្ថិតនៅលើកំពូល[[ភ្នំប្រាសាទ]]ក្នុងទីក្រុង[[យេរូសាឡឹម]]។{{sfn|Pressman|2003|p=114}} ដំណើរ​ទស្សនកិច្ច​នេះផ្ទាល់គឺមានលក្ខណៈស្ងប់ស្ងាត់ ប៉ុន្តែ​មានគេសង្ស័យថាអាចបង្កប់បំណងញុះញង់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ហើយដូចនឹងការសង្ស័យពិតមែន ​បាតុកម្ម​តវ៉ានិង​កុប្បកម្មក៏បានផ្ទុះឡើងជាប្រតិកម្មនឹងទស្សនកិច្ចនោះ​ ខណៈកម្លាំងនគរបាល​អ៊ីស្រាអែល​បានព្យាយាមទប់ស្កាត់ដោយការ​បាញ់​គ្រាប់​កាំភ្លើង​ជ័រ និង​ឧស្ម័ន​បង្ហូរ​ទឹក​ភ្នែកជាដើម។{{sfn|Byman|2011|p=114}} អ៊ីនធីហ្វាដាទីពីរនេះគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមដំបូងនៃការវាយប្រហារដោយគ្រាប់រ៉ុក្កែត និងការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅតាមតំបន់ព្រំដែនអ៊ីស្រាអែល ដោយចលនាប្រដាប់អាវុធប៉ាឡេស្ទីននៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ជាពិសេសដោយក្រុម[[ហាម៉ាស់]] និងចលនា[[ជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន]]។ ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងរបួសជាច្រើនបានកើតឡើងចំពោះជនស៊ីវិល ក៏ដូចជាទាហានក្នុងកំឡុងមហាបាតុកម្មនេះ។ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានប្រឡូកចូលប្រឆាំងនឹងបាតុកម្មដោយប្រើប្រាស់កាំភ្លើង សម្លាប់មនុស្សតាមគោលដៅកំណត់ និងវាយប្រហារដោយប្រើរថក្រោះនិងពីលើដែនអាកាស ខណៈដែលខាងភាគីប៉ាឡេស្ទីនវិញបានតបតប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែលតាមរយៈអត្តឃាតកម្មបំផ្ទុះគ្រាប់បែក បាញ់កាំភ្លើងតបត គប់ដុំថ្មតូចធំ និងការវាយប្រហារដោយបាញ់គ្រាប់រ៉ុក្កែតជាដើម។<ref name=":1">{{cite book |last=Cohen |first=Samy |chapter=Botched Engagement in the Intifada |date=2010 |title=Israel's Asymmetric Wars |pages=73–91 |location=New York |publisher=Palgrave Macmillan US |doi=10.1057/9780230112971_6 |isbn=978-1-349-28896-0}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kober |first=Avi |date=2007 |title=Targeted Killing during the Second Intifada:: The Quest for Effectiveness |url=https://www.erudit.org/en/journals/jcs/2009-v29-jcs_27_1/jcs27_1_1art06/ |journal=Journal of Conflict Studies |volume=27 |issue=1 |pages=94–114 |issn=1198-8614 |access-date=4 September 2025 |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405160428/https://www.erudit.org/en/journals/jcs/2009-v29-jcs_27_1/jcs27_1_1art06/ |url-status=live }}</ref> សកម្មភាពបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតរបស់ប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសសម្ដៅទៅលើជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល​ បានទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍ជាខ្លាំងពីសហគមន៍អន្តរជាតិក៏ដូចជាសំណាក់ប្រជាជនក្នុងស្រុកនិងតំបន់ ហើយជាចំណុចខុសគ្នាបើប្រៀបទៅព្រឹត្តិការណ៍អ៊ីនធីហ្វាដាពីមុន ដែលមានបរិមាណហឹង្សាតិចជាងឆ្ងាយ។<ref name="NMRR">{{Cite journal |last1=Matta |first1=Nada |last2=Rojas |first2=René |date=2016 |title=The Second Intifada: A Dual Strategy Arena |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-sociology-archives-europeennes-de-sociologie/article/abs/second-intifada/CEF937E5D28EFA4F4F684E6D946942BF |journal=European Journal of Sociology / Archives Européennes de Sociologie |volume=57 |issue=1 |page=66 |doi=10.1017/S0003975616000035 |s2cid=146939293 |issn=0003-9756 |access-date=4 September 2025 |archive-date=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405161756/https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-sociology-archives-europeennes-de-sociologie/article/abs/second-intifada/CEF937E5D28EFA4F4F684E6D946942BF |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref> *{{Cite journal |last1=Brym |first1=R. J. |last2=Araj |first2=B. |date=2006-06-01 |title=Suicide Bombing as Strategy and Interaction: The Case of the Second Intifada |journal=Social Forces |volume=84 |issue=4 |page=1969 |doi=10.1353/sof.2006.0081 |s2cid=146180585 |issn=0037-7732 |quote=In the early years of the 21st century, Israel, the West Bank and Gaza became the region of the world with the highest frequency of—and the highest per capita death toll due to—suicide bombing.}} *{{cite journal |last=Schweitzer |first=Y. |year=2010 |title=The rise and fall of suicide bombings in the second Intifada |journal=Strategic Assessment |volume=13 |issue=3 |pages=39–48 |quote=As part of the violence perpetrated by the Palestinians during the second intifada, suicide bombings played a particularly prominent role and served as the primary effective weapon in the hands of the planners. |url=https://www.inss.org.il/wp-content/uploads/2017/02/FILE1289896644-1.pdf }} *{{cite journal |last=Schachter |first=J. |year=2010 |url=https://strategicassessment.inss.org.il/wp-content/uploads/antq/fe-3427267573.pdf |title=The End of the Second Intifada? |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930061049/https://strategicassessment.inss.org.il/wp-content/uploads/antq/fe-3427267573.pdf |archive-date=30 September 2021 |journal=Strategic Assessment |volume=13 |issue=3 |pages=63–70 |quote=This article attempts to identify the end of the second intifada by focusing on the incidence of suicide bombings, arguably the most important element of second intifada-related violence. }} *{{cite journal |last=Sela-Shayovitz |first=R. |year=2007 |title=Suicide bombers in Israel: Their motivations, characteristics, and prior activity in terrorist organizations |journal=International Journal of Conflict and Violence |volume=1 |issue=2 |pages=163 |id={{URN|nbn|de:0070-ijcv-2007259}} |quote=The period of the second Intifada significantly differs from other historical periods in Israeli history, because it has been characterized by intensive and numerous suicide attacks that have made civilian life into a battlefront. }}</ref> ដោយរាប់ទាំងតួលេខអ្នកស្លាប់ និងរបួសបញ្ចូលគ្នា ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់បង្ហូរឈាមគ្នានេះបានបណ្តាលឱ្យជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣,០០០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ខណៈខាងអ៊ីស្រាអែលបានប៉ះពាល់ដល់ជីវិតមនុស្ស ១,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងជនបរទេសចំនួន ៦៤ នាក់។<ref name=casualties2005>{{cite web |url=http://old.btselem.org/statistics/english/Casualties.asp?sD=29&sM=09&sY=2000&eD=15&eM=1&eY=2005&filterby=event&oferet_stat=before |title=Statistics – Fatalities 29.9.2000–15.1.2005 |work=B'Tselem |archive-url=https://archive.today/20130414103627/http://old.btselem.org/statistics/english/Casualties.asp?sD=29&sM=09&sY=2000&eD=15&eM=1&eY=2005&filterby=event&oferet_stat=before |archive-date=14 April 2013 |access-date=4 កញ្ញា 2025 |archivedate=14 មេសា 2013 |archiveurl=https://archive.today/20130414103627/http://old.btselem.org/statistics/english/Casualties.asp?sD=29&sM=09&sY=2000&eD=15&eM=1&eY=2005&filterby=event&oferet_stat=before |url-status=dead }}</ref> ពីចន្លោះខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០០ ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០១ ជញ្ជាំងបំបែកហ្កាហ្សាពីអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានស្ដារសាងសង់ឡើងវិញ។ ជញ្ជាំងមួយទៀតនៅឯខាងព្រំដែនហ្កាហ្សា-អេហ្ស៊ីបបានចាប់ផ្ដើមតម្លើងកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤។<ref name="Anne Barnard">{{Cite news |title=Life in Gaza Steadily Worsens |first=Anne |last=Barnard |work=The Boston Globe |date=22 October 2006 |url=https://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/10/22/life_in_gaza_steadily_worsens/ |access-date=16 April 2020 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235137/http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2006/10/22/life_in_gaza_steadily_worsens/ |url-status=live }}</ref> ចំណុចឆ្លងចេញចូលចម្បងនៅភាគខាងជើងជាប់នឹងអ៊ីស្រាអែលគឺ[[ច្រកឆ្លងដែនអេរ៉េស]] ខណៈចំណុចឆ្លងនៅប៉ែកខាងត្បូងចូលអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅ[[ច្រកឆ្លងដែនរ៉ាហ្វា]]។ ហ្កាហ្សាក៏មានច្រកឆ្លងទៅភាគខាងកើតដែរហៅថា[[ច្រកឆ្លងដែនការនី]] ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបិទប្រតិបត្តិការនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref name="Greg Myre">{{Cite news |title=Gaza Crossing:Choked Passages to Frustration |first=Greg |last=Myre |work=The New York Times |date=4 March 2006 |url=https://www.nytimes.com/2006/03/04/international/middleeast/04gaza.html |access-date=5 September 2025 |archive-date=6 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106110814/http://www.nytimes.com/2006/03/04/international/middleeast/04gaza.html |url-status=live }}</ref> ព្រំដែនភាគខាងជើងហ្កាហ្សាគឺស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាព្រំដែនទឹក និងអាកាសដូចគ្នា។ ចំពោះព្រំដែនភាគខាងត្បូងវិញគឺមានអេហ្ស៊ីបជាអ្នកគ្រប់គ្រងដូចដែលបានចែងនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងអេហ្ស៊ីប និងអ៊ីស្រាអែល។<ref name="BBC">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5122404.stm |title=Gaza crisis: key maps and timeline |work=BBC News |date=6 January 2009 |access-date=5 September 2025 |archive-date=25 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125084904/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5122404.stm |url-status=live }}</ref> លើសពីនេះទៀតនោះ ទាំងអ៊ីស្រាអែលនិងអេហ្ស៊ីបគឺមិន​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​មាន​ដំណើរចេញចូល​ដោយ​សេរី​ពី​តំបន់​ហ្កាហ្សា​ឡើយ ខណៈ​ព្រំដែន​ទាំង​ពីរទិស​មានទាហាន​យោធាឈរជើងឃ្លាំមើល​យ៉ាង​តឹងរឹង។ មកទល់បច្ចុប្បន្ន អេហ្ស៊ីបនៅតែរក្សាបិទច្រកផ្លូចេញចូលតំបន់ហ្កាហ្សារបស់ខ្លួន ដោយសារតែក្ដីបារម្ភខ្លាចក្រុមហាម៉ាស់ខាងហ្កាហ្សាចូលមកបង្កើតចលនាបះបោរជីហាដឥស្លាមនៅក្នុងទឹកដីស៊ីណៃ។<ref>{{cite web |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/182738#.U8LcArFhs6I |title=Egypt Opens Gaza Border Crossing for the Injured – Middle East – Arutz Sheva |date=10 July 2014 |publisher=Israelnationalnews.com |access-date=2025-09-05 |archive-date=13 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713002958/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/182738#.U8LcArFhs6I |url-status=live }}</ref> ===២០០៥៖ ការដកខ្លួនដោយឯកតោភាគីរបស់អ៊ីស្រាអែល=== [[File:Gush Katif-N-Dekalim02.jpg|thumb|[[ណេវ៉េដខាលីម]]ក្នុងប្លុកលំនៅដ្ឋាន[[ហ្គូសកាធីហ្វ]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ អ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ដោយថែមទាំងបានរុះរើទីតាំងលំនៅដ្ឋានតូចៗរបស់ខ្លួនចេញទៀតផង។<ref name="auto2">{{cite web |url=http://www.btselem.org/gaza_strip/control_on_air_space_and_territorial_waters |title=Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip |work=btselem.org |access-date=5 September 2025 |archive-date=28 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140628105536/http://www.btselem.org/gaza_strip/control_on_air_space_and_territorial_waters |url-status=live }}</ref> អ៊ីស្រាអែលក៏បានដកខ្លួនចេញពី[[ផ្លូវហ្វីឡាឌែលហ្វី]]ផងដែរ ដែលត្រូវជាដីវែងអន្លាយមួយខ្សែនៅជាប់ព្រំដែនជាមួយអេហ្ស៊ីប បន្ទាប់ពីអេហ្ស៊ីបបានយល់ព្រមធានាសន្តិសុខនៅខាងព្រំដែនរបស់ខ្លួនតាមរយៈ[[កិច្ចព្រមព្រៀងស្តីពីដំណើរចេញចូល]] ដែលគេតែងច្រើនស្គាល់ថា កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងរ៉ាហ្វា។<ref>{{cite web |url=http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=1180 |title=Philadelphi Route |publisher=Reut Institute |access-date=2015-09-05 |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714202343/http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=1180 |url-status=dead |archivedate=2014-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714202343/http://www.reut-institute.org/en/Publication.aspx?PublicationId=1180 }}</ref> ក្រោយពីអ៊ីស្រាអែលបានដកកម្លាំងយោធា និងប្រជាជនខ្លួនចេញអស់ តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាទាំងមូលក៏ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]]ជាផ្លូវការ។<ref>{{Cite web |date=7 October 2023 |title=Timeline of conflict between Israel and Palestinians in Gaza |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ |access-date=5 September 2025 |website=Reuters |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007105909/https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ |url-status=live }}</ref> ===២០០៦–២០០៧៖ ការឡើងកាន់អំណាចរបស់ហាម៉ាស់ និងជម្លោះស៊ីវិល=== {{Main|ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់}} នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ២០០៦|ការបោះឆ្នោតសភាប៉ាឡេស្ទីន]]ដែលបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងក្នុងថ្ងៃទី២៥ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមហាម៉ាស់បានដណ្ដើមសំឡេងឆ្នោតបានច្រើនជាងគេ (៤២.៩%) និងបានឈ្នះអាសនៈចំនួន ៧៤ លើអាសនៈសរុប ១៣២ នៅក្នុងសភា (៥៦%)។<ref>[http://www.iht.com/articles/2006/01/25/africa/web.0125pals.php Counting underway in Palestinian elections], International Herald Tribune, 25 January 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515023627/http://www.iht.com/articles/2006/01/25/africa/web.0125pals.php |date=15 May 2011 }}</ref><ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200601/s1557518.htm Election officials reduce Hamas seats by two], ABC News Online, 30 January 2006. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110629015352/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200601/s1557518.htm |date=29 June 2011}}</ref> នៅពេលដែលក្រុមហាម៉ាស់ឡើងកាន់អំណាចនៅខែបន្ទាប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏ដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក សហភាពអឺរ៉ុប រុស្ស៊ី និងអង្គការសហប្រជាជាតិបានទាមទារឱ្យក្រុមហាម៉ាស់ទទួលស្គាល់នូវកិច្ចព្រមព្រៀងដែលបានធ្វើឡើងពីមុនទាំងអស់ ព្រមទាំងទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពអ៊ីស្រាអែល និងបោះបង់ចោលនូវចលនាបែបហិង្សារបស់ខ្លួន។ នៅពេលដែលហាម៉ាស់បានបដិសេធសំណើទាមទារអស់ទាំងនោះ<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2006/09/22/world/middleeast/22cnd-mideast.html |title=Hamas Refuses to Recognize Israel |work=The New York Times |date=22 September 2006 |access-date=5 September 2025 |archive-date=9 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209055114/https://www.nytimes.com/2006/09/22/world/middleeast/22cnd-mideast.html |url-status=live}}</ref> សហគមន៍អន្តរជាតិក៏បានសម្រេចកាត់ផ្តាច់ជំនួយរបស់ពួកគេផ្ទាល់ទៅកាន់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន ខណៈជំនួយខ្លះវិញត្រូវបានរុញបញ្ជូនទៅអង្គការមនុស្សធម៌ដែលមិនមានទំនាក់ទំនងជាមួយរដ្ឋាភិបាលនៅហ្កាហ្សាចាត់ចែងជំនួស។<ref>{{cite news |last=Weisman |first=Steven R. |url=https://www.nytimes.com/2006/04/08/world/middleeast/08hamas.html |title=U.S. and Europe Halt Aid to Palestinian Government |newspaper=The New York Times |date=8 April 2006 |access-date=5 September 2025 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222935/http://www.nytimes.com/2006/04/08/world/middleeast/08hamas.html |url-status=live}}</ref> វិបត្តិនយោបាយ និងបញ្ហាជាប់គាំងសេដ្ឋកិច្ចនៅក្រោយការបោះឆ្នោតបានធ្វើឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់សម្រេចចិត្តធ្វើចំណាកស្រុកចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/n/a/2006/12/09/international/i104249S77.DTL |title=More Palestinians flee homelands |access-date=15 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070515044844/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2006%2F12%2F09%2Finternational%2Fi104249S77.DTL |archive-date=15 May 2007 |archivedate=15 ឧសភា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070515044844/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fn%2Fa%2F2006%2F12%2F09%2Finternational%2Fi104249S77.DTL }}, Sarah El Deeb, Associated Press, 9 December 2006.</ref> [[File:Gaza City.JPG|thumb|សំណង់អគារនៅ[[ទីក្រុងហ្កាហ្សា]], ២០០៧]] បន្ទាប់ពីទទួលបានជ័យជំនះនៅក្នុងការបោះឆ្នោតនីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីននៃឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមហាម៉ាស់ និងហ្វាតាក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិប៉ាឡេស្ទីនមួយដោយមានលោក[[អ៊ីស្មែល ហានីយ៉េ]]ជាមេដឹកនាំ។ មួយរយៈខ្លីបន្ទាប់ ក្រុមហាម៉ាស់ក៏បាន[[ជម្លោះហ្វាតា–ហាម៉ាស់|ផ្ទុះអាវុធ]]ជាមួយនឹងក្រុមហ្វាតា ហើយក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៧ ក៏បានវាយកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សាទាំងស្រុង<ref name="Guardian">{{cite news |title=Hamas takes control of Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |access-date=6 September 2025 |newspaper=Guardian |date=15 June 2007 |location=London |first1=Ian |last1=Black |first2=Mark |last2=Tran |archive-date=31 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831134036/http://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4 |url-status=live}}</ref> ក៏ដូចជាស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗនៅហ្កាហ្សាផងដែរ។ [[ប្រធានាធិបតីប៉ាឡេស្ទីន]] លោក[[ម៉ះមូដ អាបាស់]]បានឆ្លើយតបវិញដោយប្រកាសដាក់រដ្ឋក្នុងគ្រាអាសន្ន រំលាយរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិនោះចោល និងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីដោយមិនរាប់បញ្ចូលមន្ត្រីហាម៉ាស់ជាសមាជិក។<ref name="intern_fight_p14-15">{{cite book |title=Internal fight: Palestinian abuses in Gaza and the West Bank |pages=14–15 |author2=Human Rights Watch |first1=Fred |last1=Abrahams |publisher=Human Rights Watch |year=2008|author2-link=Human Rights Watch}}</ref> សមាជិកក្រុមហាម៉ាស់មួយចំនួនដែលមានវត្តមាននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងកាលនោះត្រូវបានកងកម្លាំង[[សន្តិសុខបង្ការប៉ាឡេស្ទីន]]បានចាប់ឃាត់ខ្លួនទាំងអស់។ នៅចុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ ប្រទេសអេហ្ស៊ីប អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងហ្សកដានីបានប្រកាសទទួលស្គាល់គណៈរដ្ឋមន្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនថ្មីដែលមានមូលដ្ឋាននៅវ៉េសប៊ែងក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកអាបាស់ ហើយត្រូវជា "រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនស្របច្បាប់តែមួយគត់"។ អេហ្ស៊ីបក៏បានផ្លាស់ប្តូរស្ថានទូតប៉ាឡេស្ទីនរបស់ខ្លួនពីហ្កាហ្សាទៅវ៉េសប៊ែងដែរ។<ref>{{cite web |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/874106.html |title=Mubarak calls Hamas' takeover of the Gaza Strip a 'coup' |work=Haaretz |access-date=6 September 2025 |archive-date=25 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070625201301/http://www.haaretz.com/hasen/spages/874106.html |url-status=dead |archivedate=25 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070625201301/http://www.haaretz.com/hasen/spages/874106.html }}</ref> អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេហ្ស៊ីបបានគាំទ្រដល់ដំណើរផ្សះផ្សា និងការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមថ្មីមួយទៀតរវាងហ្វាតានិងហាម៉ាស់ ហើយបានជំរុញឱ្យលោកអាបាស់ចាប់ផ្តើមកិច្ចចរចាសន្ទនាជាមួយក្រុមហាម៉ាស់។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យពិបាកទៅរួចនោះគឺលក្ខខណ្ឌដែលលោកអាបាស់បាន​ដាក់​នៅចំពោះមុខហាម៉ាស់ ពោលគឺត្រូវប្រគល់ហ្កាហ្សាមកឱ្យអាជ្ញាធរ​ប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់គ្រង។ ចំពោះអ៊ីស្រាអែល និង​អេហ្ស៊ីប​វិញ អាជ្ញាធរទាំងពីរប្រទេសបាន​ប្រកាសបិទ​ច្រក​ព្រំដែន​ជាមួយ​នឹង​ហ្កាហ្សាជាប្រតិកម្មនៃការឡើងកាន់អំណាចរបស់ហាម៉ាស់។ ប្រភពពីប៉ាឡេស្ទីនបានរាយការណ៍ថា មន្ត្រីអ្នកឃ្លាំមើលមកពីសហភាពអឺរ៉ុបបាននាំគ្នារត់ភៀសខ្លួនចេញអស់ពីហ្កាហ្សាតាមរយៈច្រកព្រំដែនរ៉ាហ្វានៅតាមបណ្ដោយព្រំដែនហ្កាហ្សា-អេហ្ស៊ីប ដោយសារតែពួកគេខ្លាចត្រូវហាម៉ាស់ចាប់ឃុំឃាំង ឬប្រព្រឹត្តិអំពើអ្វីមួយដែលអាចប៉ះពាល់ដល់អាយុជីវិតរបស់ពួកគេ។<ref name="EU_flee_Rafah_crossing">{{cite web |last=Dudkevitch |first=Margot |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1139395602714 |title=EU monitors flee Rafah border crossing |work=Jerusalem Post |date=14 March 2006 |access-date=6 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511121459/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull&cid=1139395602714 |archive-date=11 May 2011 |archivedate=13 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713125814/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1139395602714 }}</ref> បន្ទាប់ពីកិច្ចផ្សះផ្សាបានបរាជ័យ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសនៃបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ ក៏ដូចជាមន្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនបានរួមគ្នាប្រកាសប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងព្រំដែនហ្កាហ្សាដោយហាម៉ាស់។<ref name="Abbas wins Egypt backing on border">{{cite web |url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2008/01/2008525125823983496.html |title=Middle East&nbsp;— Abbas wins Egypt backing on border |publisher=Al Jazeera English |date=28 January 2008 |access-date=6 September 2025 |archive-date=3 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110203155552/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2008/01/2008525125823983496.html |url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ របាយការណ៍សន្តិសុខអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីបបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ក្រុមហាម៉ាស់បានបន្តរត់ពន្ធគ្រឿងផ្ទុះ និងអាវុធយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ពីទឹកដីអេហ្ស៊ីបតាមប្រព័ន្ធរូងក្រោមដីសម្ងាត់។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ កងកម្លាំងសន្តិសុខអេហ្ស៊ីបបានបញ្ជាក់ថាខ្លួនបានរកឃើញផ្លូវក្រោមដីរបស់ហាម៉ាស់ចំនួន ៦០ រូង។<ref>{{cite web |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1192380807070&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=Egypt finds 60 Gaza tunnels in 10 months |work=Jerusalem Post |date=13 November 2007 |access-date=6 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511121629/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1192380807070&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=11 May 2011 |archivedate=15 វិច្ឆិកា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111115212139/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1192380807070&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull }}</ref> ===២០០៨–២០០៩៖ សង្គ្រាមហ្កាហ្សា=== {{Main|សង្គ្រាមហ្កាហ្សា (២០០៨–២០០៩)}} [[File:Damaged housing gaza strip april 2009.jpg|thumb|right|សំណង់អគារខូចខាតកំឡុងសង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០០៨–២០០៩]] នៅថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៨<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/12/28/world/middleeast/28mideast.html |work=The New York Times |title=Israelis Say Strikes Against Hamas Will Continue |first1=Taghreed |last1=El-Khodary |first2=Ethan |last2=Bronner |date=28 December 2008 |access-date=7 September 2025 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511223019/http://www.nytimes.com/2008/12/28/world/middleeast/28mideast.html |url-status=live }}</ref> [[យន្តហោះចម្បាំងF-16ហ្វាខន|យន្តហោះចម្បាំង F-១៦]] របស់អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសទៅលើគោលដៅមួយចំនួនក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សា បន្ទាប់ពីបទឈប់បាញ់បណ្តោះអាសន្នរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងក្រុមហាម៉ាស់ត្រូវបែកបាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.idfblog.com/2012/04/16/timeline-terror-2001-2012/ |title=A Timeline of Terror: 2001 to 2012, The Official Blog of the Israel Defense Forces |publisher=Idfblog.com |date=16 April 2012 |access-date=7 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122185506/http://www.idfblog.com/2012/04/16/timeline-terror-2001-2012/ |archive-date=22 January 2013 |archivedate=22 មករា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122185506/http://www.idfblog.com/2012/04/16/timeline-terror-2001-2012/ }}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៩ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមបើកការឈ្លានពានចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/01/04/world/middleeast/04mideast.html |newspaper=The New York Times |date=4 January 2009 |title=Israeli Troops Launch Attack on Gaza |first1=Isabel |last1=Kershner |first2=Taghreed |last2=El-Khodary |access-date=7 September 2025|archive-date=9 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409005842/http://www.nytimes.com/2009/01/04/world/middleeast/04mideast.html |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីអគាររដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់ អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការវាយសម្ដៅទៅលើទីកន្លែងមួយចំនួនផ្សេងទៀតដែលខ្លួនអះអាងថាជាឃ្លាំងស្តុកទុកអាវុធរបស់ហាម៉ាស់ ដូចជា ស្ថានីយ៍នគរបាល សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ ឃ្លាំងរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ព្រះវិហារឥស្លាម និងអគារផ្សេងៗជាច្រើនទៀត។<ref>{{cite web |last=Mozgovaya |first=Natasha |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/1053233.html |title=IDF shell kills 30 in Gaza UN school; Israel mulls appeal over Hamas fire from UN facilities |work=Haaretz |access-date=7 September 2025 |archive-date=1 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401074434/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1053233.html |url-status=dead |archivedate=1 មេសា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090401074434/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1053233.html }}</ref> ភាគីខាងអ៊ីស្រាអែលបានថ្លែងថា ការវាយប្រហាររបស់ខ្លួននេះគឺជាប្រតិកម្មចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារដោយគ្រាប់រ៉ុក្កែតរបស់ក្រុមហាម៉ាស់មកលើតំបន់ភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលសរុបមានចំនួនជាង ៣,០០០ គ្រាប់ក្នុងឆ្នាំ២០០៨ ហើយប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនប្រតិបត្តិការនេះ ហាម៉ាស់បានបន្តបង្កើនគ្រាប់បាញ់ប្រហារបន្ថែមទៀតដោយមិនញញើត។ ប្រភពយោធាអ៊ីស្រាអែលបានបង្ហាញថា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោក[[អេហ៊ូដ បារ៉ាក់]]បានបញ្ជាកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលឱ្យរៀបចំត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ប្រតិបត្តិការនេះនៅប្រមាណប្រាំមួយខែមុនពេលចាប់ផ្ដើមមកម៉្លេះ ដោយកំឡុងពេល ៦ ខែនោះ អ៊ីស្រាអែលបានរៀបចំផែនការលម្អិតលម្អន់ម៉ត់ចត់ និងប្រមូលផ្តុំព័ត៌មានបានពីការស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ផ្សេងៗ។<ref>{{cite web |last=Ravid |first=Barak |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/iaf-strike-followed-months-of-planning-1.260363/ |title=IAF strike followed months of planning |publisher=Haaretz.com |date=28 December 2008 |access-date=7 September 2025 |archive-date=24 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130324160347/http://www.haaretz.com/print-edition/news/iaf-strike-followed-months-of-planning-1.260363 |url-status=dead |archivedate=24 មីនា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130324160347/http://www.haaretz.com/print-edition/news/iaf-strike-followed-months-of-planning-1.260363 }}</ref> ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនសរុបប្រមាណ ១,១០០–១,៤០០ នាក់<ref>{{cite news |last=Kasher |first=Asa |url=https://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=168061 |title=Analysis: A moral evaluation of the Gaza War |newspaper=The Jerusalem Post &#124; Jpost.com |publisher=Jpost.com |access-date=7 September 2025 |archive-date=21 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221144352/http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=168061 |url-status=live }}</ref> (ក្នុងនោះមានជនស៊ីវិលពី ២៩៥–៩២៦ នាក់) និងជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ១៣ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្រ្គាមរយៈពេល ២២ ថ្ងៃនេះ។<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/8428883.stm |work=BBC News |title=Slow recovery from wounds of Gaza conflict |date=27 December 2009 |access-date=7 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174738/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/8428883.stm |url-status=live }}</ref> ជម្លោះនេះបានបង្កឱ្យមានការខូតខាត ឬបំផ្លិចបំផ្លាញផ្ទះសម្បែងប្រជាជនអស់រាប់ម៉ឺនខ្នង<ref>{{cite web |title=IOM Appeal for Gaza Focuses on Health and Recovery |url=http://www.iom.int/jahia/Jahia/media/press-briefing-notes/pbnAF/cache/offonce/lang/en?entryId%3D21830 |access-date=7 September 2025 |date=2009-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310183754/http://www.iom.int/jahia/Jahia/media/press-briefing-notes/pbnAF/cache/offonce/lang/en?entryId=21830 |archive-date=10 March 2012 |url-status=dead |publisher=International Organization for Migration |archivedate=10 មីនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310183754/http://www.iom.int/jahia/Jahia/media/press-briefing-notes/pbnAF/cache/offonce/lang/en?entryId=21830 }}</ref><ref>{{cite web |last=Lappin |first=Yaakov |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1237727552054&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |title=IDF releases Cast Lead casualty |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511121653/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1237727552054&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=11 May 2011 |work=The Jerusalem Post |date=26 March 2009 |access-date=7 កញ្ញា 2025 |archivedate=3 កុម្ភៈ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203063523/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1237727552054&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull }}</ref> ក៏ដូចជាមន្ទីរពេទ្យចំនួន ១៥ កន្លែងក្នុងចំណោមមន្ទីរពេទ្យសរុប ២៧ នៅហ្កាហ្សា និងព្រមទាំងមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៤៣ កន្លែងក្នុងចំណោមមណ្ឌលថែទាំងសុខភាពសរុប ១១០ ទីតាំង<ref>{{cite web |url=http://www.ochaopt.org/documents/ochaopt_who_gaza_health_fact_sheet_20100120_english.pdf |title=Gaza Health Fact Sheet |access-date=2025-09-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150308014019/http://www.ochaopt.org/documents/ochaopt_who_gaza_health_fact_sheet_20100120_english.pdf |archive-date=8 March 2015 |archivedate=2015-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150308014019/http://www.ochaopt.org/documents/ochaopt_who_gaza_health_fact_sheet_20100120_english.pdf }}</ref> រីឯអណ្តូងទឹកចំនួន ៨០០ ត្រូវរងការខូចខាត ឬបំផ្លិចបំផ្លាញទាំងស្រុង<ref>{{cite web |url=http://ipsnews.net/news.asp?idnews=47273 |title=MIDEAST: Attack on Water Brings Sanitation Crisis – IPS |publisher=Ipsnews.net |date=18 June 2009 |access-date=7 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204070226/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=47273 |archive-date=4 December 2010 |archivedate=4 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101204070226/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=47273 }}</ref> ចំណែកឯផ្ទះកញ្ចក់ចំនួន ១៨៦<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment of the Gaza Strip |url=http://postconflict.unep.ch/publications/UNEP_Gaza_EA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514204950/http://postconflict.unep.ch/publications/UNEP_Gaza_EA.pdf |archive-date=2011-05-14 |url-status=live |access-date=2025-09-07}}</ref> និងរួមទាំងកសិដ្ឋានគ្រួសារជិត ១០,០០០ កន្លែងបានទទួលរងផលប៉ះពាល់ខ្ទិចខ្ទាំពីសង្គ្រាមនេះ។<ref>{{cite web |title=The humanitarian situation in Gaza and FAO's response |url=http://www.fao.org/fileadmin/templates/tc/tce/pdf/FAO_brief_on_Gaza_23_Jan_09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214100134/http://www.fao.org/fileadmin/templates/tc/tce/pdf/FAO_brief_on_Gaza_23_Jan_09.pdf |archive-date=2009-02-14 |url-status=live |access-date=2025-09-07}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ សង្គ្រាមហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០០៩ បានបន្សល់ទុកឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៥០,០០០ នាក់គ្មានផ្ទះសម្បែងរស់នៅ,<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |title=Gaza 'looks like earthquake zone' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |work=BBC News |date=20 January 2009 |access-date=7 September 2025 |archive-date=25 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125181742/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7838618.stm |url-status=live }}</ref> ៤០០,០០០–៥០០,០០០ នាក់គ្មានទឹកប្រើប្រាស់<ref name="news.bbc.co.uk" /><ref name="Gaza: Humanitarian situation">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7845428.stm |work=BBC News |title=Gaza: Humanitarian situation |date=30 January 2009 |access-date=7 September 2025 |archive-date=8 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110208132149/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7845428.stm |url-status=live }}</ref> ហើយមួយលាននាក់គ្មានអគ្គិសនីប្រើប្រាស់<ref name="Gaza: Humanitarian situation" /> និងបណ្តាលឱ្យមានការខ្វះខាតស្បៀងអាហារយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite web |url=http://www.wfp.org/content/wfp-launches-emergency-food-distributions-families-gaza |title=Launches Emergency Food Distributions to Families in Gaza &#124; WFP &#124; United Nations World Food Programme – Fighting Hunger Worldwide |publisher=WFP |access-date=7 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511084335/http://www.wfp.org/content/wfp-launches-emergency-food-distributions-families-gaza |archive-date=11 May 2011 |archivedate=11 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511084335/http://www.wfp.org/content/wfp-launches-emergency-food-distributions-families-gaza }}</ref> ===២០១៤៖ សង្គ្រាមហ្កាហ្សា=== {{Main|សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៤}} នៅថ្ងៃទី៨ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៤ អ៊ីស្រាអែលបានផ្ដើមប្រតិបត្តិការយោធាវាយប្រហារចូលក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាថ្មី។ ដើមហេតុចម្បងនៃជម្លោះលើកនេះគឺកើតចេញពីករណីចាប់ជំរិតនិងសម្លាប់យុវជនអ៊ីស្រាអែលចំនួនបីនាក់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែងដោយសមាជិកសកម្មប្រយុទ្ធប៉ាឡេស្ទីនដែលជាប់ទំនាក់ទំនងនឹងហាម៉ាស់។ ជាប្រតិកម្ម កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែលបានផ្តួចផ្តើមប្រតិបត្តិការយោធាមួយភ្លាមៗ ហើយជាលទ្ធផល ពួកគេបានចាប់ខ្លួនជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣៥០ នាក់ដោយពួកគេស្ទើរទាំងអស់ត្រូវជាសមាជិកសកម្មប្រយុទ្ធហាម៉ាស់នៅវ៉េសប៊ែង។<ref name="nathanthrall">{{cite journal |author=Nathan Thrall |date=1 August 2014 |title=Hamas's Chances |url=http://www.lrb.co.uk/v36/n16/nathan-thrall/hamass-chances |journal=London Review of Books |volume=36 |issue=16 |access-date=7 September 2025 |archive-date=16 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416032651/https://www.lrb.co.uk/v36/n16/nathan-thrall/hamass-chances |url-status=live }}</ref><ref name="HamasAcc">Jack Khoury, [https://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/1.611676 Hamas claims responsibility for three Israeli teens' kidnapping and murder'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010052244/https://www.haaretz.com/hamas-admits-kidnap-murder-of-3-teens-1.5260283/ |date=10 October 2020 }}, ''Haaretz'', 21 August 2014.</ref><ref name="HamasAcc2">[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4562328,00.html 'Mashal: Hamas was behind murder of three Israeli teens'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230916104726/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4562328,00.html |date=16 September 2023 }}, Ynet, 22 August 2014.</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ហាម៉ាស់នៅតែបន្តបាញ់រ៉ុក្កែតជាច្រើនគ្រាប់ចូលទៅក្នុងទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលពីតំបន់ហ្កាហ្សា ដែលនាំឱ្យផ្ទុះជម្លោះរយៈពេលប្រាំពីរសប្តាហ៍នេះឡើង។ សង្គ្រាមមួយនេះផងដែរត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជម្លោះដ៏សាហាវបំផុតមួយក្នុងចំណោមជម្លោះបើកចំហរវាងអ៊ីស្រាអែល និងប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកើតឡើងក្នុងរយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកនេះ។​ការវាយប្រហារដោយប្រើគ្រាប់រ៉ុក្កែតដោយប៉ាឡេស្ទីន បូករួមជាមួយការវាយប្រហារតាមដែនអាកាសដោយអ៊ីស្រាអែល បានបណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់ពាន់នាក់បាត់បង់ជីវិត ដោយជងរងគ្រោះភាគច្រើនជាជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite news|last=Zonszein|first=Mairav|url=https://www.theguardian.com/world/2015/mar/27/israel-kills-more-palestinians-2014-than-any-other-year-since-1967|title=Israel killed more Palestinians in 2014 than in any other year since 1967|date=2015-03-27|work=The Guardian|access-date=2020-03-03|issn=0261-3077|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412025048/https://www.theguardian.com/world/2015/mar/27/israel-kills-more-palestinians-2014-than-any-other-year-since-1967|url-status=live}}</ref> ===២០១៨–២០១៩៖ មហាបរពលនៃការវិលត្រឡប់=== {{Main|មហាបរពលនៃការវិលត្រឡប់}} [[File:OCHAoPT 2018 Gaza border protests 31 may 2018.png|thumb|right|ផែនទីរបស់[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌]]បង្ហាញពីបាតុកម្មនៃមហាបរពល,​ ៣១ ឧសភា ២០១៨]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨–២០១៩ បាតុកម្មជាច្រើនតគ្នាដែលគេតែងស្គាល់ថា [[មហាបរពលនៃការវិលត្រឡប់]] ត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងជារៀងរាល់ថ្ងៃសុក្រនៅតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្បែរជញ្ជាំងព្រំដែនហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល ដោយបានអូសបន្លាយចាប់ពីថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨ រហូតដល់ថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩។ ក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍បាតុកម្មនេះ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុប ២២៣ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ដោយកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែល។<ref name="B'tselem21">[https://www.btselem.org/gaza_strip/20210524_whitewash_time 'And now for the whitewashing,' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231017132258/https://www.btselem.org/gaza_strip/20210524_whitewash_time |date=17 October 2023 }} B'tselem 24 May 2021</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-gaza-protest-20180330-htmlstory.html|title=15 Palestinians reported killed by Israeli fire as Gaza border protest builds |last=Alouf |first=Abu |date=30 March 2018|website=Los Angeles Times|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180519031927/http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-gaza-protest-20180330-htmlstory.html|archive-date=19 May 2018}}</ref> គោលបំណងនៃបាតុកម្មតវ៉ានេះគឺដើម្បីទាមទារ​ឱ្យ​ជនភៀសខ្លួន​ប៉ាឡេស្ទីនត្រឡប់​ចូលទៅ​កាន់​ទឹកដី​ដែល​ពួកគេ​ធ្លាប់រស់នៅពីមុនវិញ ពោលគឺ​ទឹកដី​​អ៊ីស្រាអែល​ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ក្រុមបាតុករប៉ាឡេស្ទីនថែមទាំងបានចេញមុខតវ៉ាប្រឆាំងផងដែរនឹងការបិទផ្លូវគោក ផ្លូវអាកាស និងផ្លូវសមុទ្រចេញចូលតំបន់ហ្កាហ្សាដោយអ៊ីស្រាអែល ហើយនិងការទទួលស្គាល់ទីក្រុងយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីអ៊ីស្រាអែលដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name="Toameh">Khaled Abu Toameh, [https://www.timesofisrael.com/hamas-vows-gaza-protests-to-continue-until-they-return-to-all-of-palestine "Hamas vows Gaza protests last until Palestinians return to all of Palestine"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231007054949/https://www.timesofisrael.com/hamas-vows-gaza-protests-to-continue-until-they-return-to-all-of-palestine/ |date=7 October 2023 }}, ''The Times of Israel'', 9 April 2018.<br />"The protests are an uprising for "Jerusalem, Palestine, and the right of return", he said, referring to the demand that Palestinian refugees and their descendants be allowed to return to their former homes in Israel."</ref><ref name="NY2" >David M. Halbfinger, Iyad Abuheweila, Jugal K.Patel [https://www.nytimes.com/interactive/2018/04/13/world/middleeast/gaza-fence-aerial.html "300 Meters in Gaza: Snipers, Burning Tires and a Contested Fence"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180422065743/https://www.nytimes.com/interactive/2018/04/13/world/middleeast/gaza-fence-aerial.html |date=22 April 2018 }}, ''The New York Times'' 15 May 2018.’ Most Gazans are Palestinian refugees or their descendants, and marching on the fence highlights their desire to reclaim the lands and homes from which they were displaced 70 years ago in the war surrounding Israel's creation.’</ref><ref> *{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/.premium-mass-gaza-border-clashes-52-killed-by-israeli-gunfire-2-410-wounded-1.6091548|title=Mass Gaza Border Clashes: 58 Palestinians Killed by Israeli Gunfire, 1,113 Wounded|last1=Khoury|first1=Jack|date=15 May 2018|work=Haaretz|access-date=8 September 2025|last2=Kubovich|first2=Yaniv|last3=Zikri|first3=Almog Ben|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180514195751/https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/.premium-mass-gaza-border-clashes-52-killed-by-israeli-gunfire-2-410-wounded-1.6091548|archive-date=14 May 2018}} *David M. Halbfinger & Iyad Abuheweila, [https://www.nytimes.com/2018/04/13/world/middleeast/gaza-israel-protests.html "One Dead Amid Violence in 3rd Week of Protests at Gaza-Israel Fence"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180517222949/https://www.nytimes.com/2018/04/13/world/middleeast/gaza-israel-protests.html|date=17 May 2018}} ''The New York Times'', 13 April 2018.<br />"They are objecting to Israel's 11-year-old blockade of Gaza and seeking to revive international interest in Palestinian claims of a right of return to the lands they were displaced from in 1948." *Adam Rasgon, [https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Masses-of-Gazans-head-to-border-fence-to-demand-right-of-return-547367 "Masses of Gazans head to border area for 'right of return' says organizer"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180505122635/https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Masses-of-Gazans-head-to-border-fence-to-demand-right-of-return-547367|date=5 May 2018}} ''The Jerusalem Post'', 28 March 2018.</ref> នៅចុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៩ លទ្ធផលរបស់[[គណៈកម្មការឯករាជ្យអង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពីបាតុកម្មតវ៉ានៅព្រំដែនហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១៨|គណៈកម្មការស៊ើបការណ៍ឯករាជ្យ]]របស់[[ក្រុមប្រឹក្សាសិទ្ធិមនុស្សនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ក្នុងចំណោមករណីស្លាប់និងរបួសរបស់បាតុករចំនួន ៤៨៩ ករណីដែលត្រូវបានខ្លួនវិភាគនោះ គេបានរកឃើញថាមានតែពីរករណីប៉ុណ្ណោះដែលអាចចាត់ទុកថាជាទង្វើហួសហេតុប្រថុយគ្រោះថ្នាក់ដល់កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីស្រាអែល។ ដូច្នេះ គណៈកម្មាការបានចាត់ទុកករណីដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានជាទង្វើសម្លាប់បាតុករដោយខុសច្បាប់ ហើយបានបញ្ចប់ដោយអនុសាសន៍មួយដែលអំពាវនាវឱ្យអ៊ីស្រាអែលពិនិត្យមើលថាតើ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] ឬ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]]មានត្រូវបានប្រព្រឹត្តដែរឬទេនៅក្នុងប្រតិបត្តិការបង្ក្រាបបាតុកម្មរបស់ខ្លួន ហើយប្រសិនបើមានពិតមែននោះ សូមឱ្យអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលចាប់អ្នកប្រព្រឹត្តិខុសនោះមកកាត់ទោស។<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/unispal/document/un-independent-commission-of-inquiry-on-protests-in-gaza-presents-its-findings-press-release/ |title=UN Independent Commission of Inquiry on Protests in Gaza Presents its Findings - Press Release - Question of Palestine |website=[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] |access-date=8 September 2025 |archive-date=9 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009065103/https://www.un.org/unispal/document/un-independent-commission-of-inquiry-on-protests-in-gaza-presents-its-findings-press-release/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite report |title=Report of the independent international commission of inquiry on the protests in the Occupied Palestinian Territory - A/HRC/40/74 |url=https://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIOPT/A_HRC_40_74.pdf |publisher=UNHRC |date=28 February 2019 |access-date=8 September 2025 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIOPT/A_HRC_40_74.pdf |url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ គណៈកម្មការដដែរក៏បានប្រកាសបន្ថែមទៀតថា ខ្លួនមាន " 'ហេតុផលសមស្រប' ក្នុងការជឿជាក់ថាទាហានអ៊ីស្រាអែលអាចពិតជាបានប្រព្រឹត្តឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម ហើយបានធ្វើការបាញ់មកលើអ្នកកាសែត បុគ្គលិកសុខាភិបាល និងកុមារពិតមែនក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០១៨"។ អ៊ីស្រាអែល​បាន​ចេញមុខបដិសេធ​មិន​គាំទ្រលទ្ធផល​ស៊ើប​អង្កេត និង​បាន​ច្រាន​ចោល​របាយការណ៍របស់​គណៈកម្មការនោះចោល។<ref name="CNN1111">{{Cite news |url=https://www.cnn.com/2019/02/28/middleeast/israel-gaza-un-intl/index.html|title=UN: Israel may have committed war crimes during Gaza protests |first1=Milena |last1=Vaselinovic |first2=Oren |last2=Liebermann |work=CNN |date=28 February 2019 |access-date=8 September 2025 |archive-date=14 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014022301/https://www.cnn.com/2019/02/28/middleeast/israel-gaza-un-intl/index.html |url-status=live}}</ref> ===២០២១៖ វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល=== {{Main|វិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែល}} នៅមុនវិបត្តិប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលក្នុងឆ្នាំ២០២១ ប្រជាជនប្រមាណ ៤៨% ក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមិនមានការងារធ្វើនោះឡើយ ហើយប្រជាជនប្រមាណពាក់កណ្ដាលបានកំពុងរស់នៅក្នុងភាពក្រីក្រ។ ក្នុង​កំឡុង​​វិបត្តិឆ្នាំ២០២១ កុមារ​ចំនួន ៦៦ នាក់​បានបាត់បង់ជីវិត ខណៈកាលជម្លោះមុនមានកុមារចំនួន ៥៥១ នាក់បានស្លាប់។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២១ គណៈប្រតិភូជាន់ខ្ពស់របស់ធនាគារពិភពលោកបានធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចនៅតំបន់ហ្កាហ្សា ដើម្បីទស្សនានូវសភាពការណ៍ខូចខាតនៃហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងព្រមទាំងជីវិតមនុស្សទូទៅ។ ជាលទ្ធផល ធនាគារពិភពលោកបានចាប់ដៃគូជាមួយអង្គការសហប្រជាជាតិ និងសហភាពអឺរ៉ុបវាយតម្លៃលើតម្រូវការផ្សេងៗដើម្បីត្រៀមជំនួយគាំទ្រការកសាង និងការស្តារឡើងវិញនៃតំបន់ហ្កាហ្សា។<ref>{{cite web |title=The Toll of War on Palestinians in Gaza |date=27 June 2021 |publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]] |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2021/06/27/the-toll-of-war-on-palestinians-in-gaza |access-date=8 September 2025 |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204711/https://www.worldbank.org/en/news/feature/2021/06/27/the-toll-of-war-on-palestinians-in-gaza |url-status=live}}</ref> ករណីផ្ទុះអាវុធតូចមួយបានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី៥ ដល់ថ្ងៃទី៨ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២២ ហើយជាលទ្ធផលនៃការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសដោយអ៊ីស្រាអែល ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធបន្ថែមបានទទួលរងការខូចខាត ហើយបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់រងគ្រោះផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅ។<ref>{{Cite web |url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/gaza-august-2022-escalation-dashboard-09-august-2022 |title=Gaza August 2022 Escalation Dashboard (09 August 2022) - occupied Palestinian territory &#124; ReliefWeb |website=reliefweb.int |date=9 August 2022 |access-date=8 September 2025 |archive-date=16 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816140543/https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/gaza-august-2022-escalation-dashboard-09-august-2022 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ochaopt.org/content/escalation-gaza-strip-and-israel-flash-update-2-august-2022 |title=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs - occupied Palestinian territory &#124; Escalation in the Gaza Strip and Israel &#124; Flash Update #2 as of 18:00, 8 August 2022 |website=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs - occupied Palestinian territory |date=8 August 2022 |access-date=8 September 2025 |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812012844/https://www.ochaopt.org/content/escalation-gaza-strip-and-israel-flash-update-2-august-2022 |url-status=dead |archivedate=12 សីហា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812012844/https://www.ochaopt.org/content/escalation-gaza-strip-and-israel-flash-update-2-august-2022 }}</ref> ===២០២៣–២០២៥៖ សង្គ្រាមហ្កាហ្សា=== {{Main|សង្គ្រាមហ្កាហ្សា}} {{See also|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|វិបត្តិមនុស្សធមហ្កាហ្សា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:SoI-War 23-10-31 IDF 05-04.jpg|thumb|ទាហានអ៊ីស្រាអែលនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា, ៣១ តុលា ២០២៣]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ កងកម្លាំងជីវពលនៅហ្កាហ្សាដឹកនាំដោយ[[កងពលតូចអាល់កាសាំ]]របស់ហាម៉ាស់ បានធ្វើ[[ការលុលលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយលុកចូលភាគនិរតីនៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល]]ក្នុងគោលបំណងវាយកម្ទេចសហគមន៍ និងមូលដ្ឋានយោធាអ៊ីស្រាអែល។ ក្នុងដំណើរនេះ ហាម៉ាស់បានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ១,៣០០ នាក់ និងចាប់មនុស្សប្រមាណ ២៣៦ នាក់ធ្វើជាចំណាប់ខ្មាំង។<ref>{{cite news |last=Hutchinson |first=Bill |date=22 November 2023 |title=Israel-Hamas War: Timeline and key developments |url=https://abcnews.go.com/International/timeline-surprise-rocket-attack-hamas-israel/story?id=103816006 |work=ABC News |access-date=8 September 2025 |archive-date=16 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016214718/https://abcnews.go.com/International/timeline-surprise-rocket-attack-hamas-israel/story?id=103816006 |url-status=live}}</ref> មកដល់ថ្ងៃទី៩ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ អ៊ីស្រាអែលបានប្រកាសសង្រ្គាមលើក្រុមហាម៉ាស់ ហើយបានប្រកាស "បិទផ្លូវចេញចូលទាំងអស់" នៃតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា<ref>{{Cite web |date=2023-10-09 |title=Israel announces 'total' blockade on Gaza |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/israel-announces-total-blockade-on-gaza |website=www.aljazeera.com |access-date=8 September 2025 |archive-date=9 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009105304/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/israel-announces-total-blockade-on-gaza |url-status=live }}</ref> ខណៈរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោក[[យ៉ូអាហ្វ ហ្កាឡង់ត៍]]បានប្រកាសថា "ហ្កាហ្សានឹងមិនមានអគ្គិសនី គ្មានអាហារ គ្មានប្រេងឥន្ធនៈ អ្វីៗគ្រប់យ៉ាងត្រូវតែបានបិទ។ យើងកំពុងប្រយុទ្ធជាមួយសត្វមនុស្ស ហើយសកម្មភាពរបស់យើងទាំងឡាយគឺប្រព្រឹត្តិទៅតាមនឹង"។<ref>{{cite news |title=Israel announces 'complete siege' of Gaza, cutting its electricity, food, water, and fuel |url=https://www.businessinsider.com/israel-gallant-announces-complete-siege-gaza-no-electricity-food-fuel-2023-10 |work=Business Insider |date=9 October 2023 |access-date=8 September 2025 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102181111/https://www.businessinsider.com/israel-gallant-announces-complete-siege-gaza-no-electricity-food-fuel-2023-10 |url-status=live}}</ref><ref name="TimesOfIsrael_GazaHostages">{{cite news |author=Fabian |first1=Emanuel |last2=Magid |first2=Jacob |date=16 October 2023 |title=IDF notifies relatives of 199 people that their loved ones are Gaza hostages |url=https://www.timesofisrael.com/idf-notifies-relatives-of-199-people-that-their-loved-ones-are-gaza-hostages/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102181257/https://www.timesofisrael.com/idf-notifies-relatives-of-199-people-that-their-loved-ones-are-gaza-hostages/ |archive-date=2 November 2023 |access-date=8 September 2025 |work=The Times of Israel}}</ref> ក្រោយមក លោកហ្កាឡង់ត៍ក៏បានកែលម្អគោលជំហររបស់លោកបន្តិចបន្ទាប់ពីមានការដាក់សម្ពាធពីប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ចូ បៃដិន]] ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងមួយក៏ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែតុលា ដើម្បីឱ្យអ៊ីស្រាអែលនិងអេហ្ស៊ីបបើកផ្លូវផ្តល់ជំនួយចូលក្នុងហ្កាហ្សា។<ref>{{Cite news |date=2024-03-02 |title=Fergal Keane: Aid convoy tragedy shows fear of starvation haunts Gaza |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68456718 |access-date=2025-09-08 |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315042049/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68456718 |url-status=live}}</ref> [[File:Gaza war 2023 - 2025 IMG 8182.png|thumb|ទិដ្ឋភាពហ្កាហ្សាក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារតាមផ្លូវអាកាសពីអ៊ីស្រាអែល]] នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៥ [[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០២៥|បទឈប់បាញ់រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងក្រុមហាម៉ាស់]]បានចូលជាធរមានជាផ្លូវការ។ សុពលភាពរបស់វាបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា នៅពេលដែលអ៊ីស្រាអែលបានរំលោភបទឈប់បាញ់ដោយបើកការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលគ្មាននរណាគ្រោងទុកជាមុន។<ref>{{cite news |last1=Shurafa |first1=Wafaa |last2=Mednick |first2=Sam |date=March 18, 2025 |title=Israel launches deadly wave of airstrikes across Gaza after ceasefire talks stall |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-news-ceasefire-hostages-03-17-2025-b8753b9458a44f10ab08aa9b12582780 |access-date=8 September 2025 |work=AP News |location=Deir al-Balah, Gaza Strip }}</ref> សង្រ្គាមហ្កាហ្សាបានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងដំណំដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងជីវិតមនុស្ស ហើយវាក៏បានបង្កឱ្យកើតមាន[[វិបត្តិមនុស្សធមហ្កាហ្សា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមនុស្សធម៌ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ]] និងព្រមទាំង[[គ្រោះទុរ្ភិក្សនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា|គ្រោះទុរ្ភិក្ស]]ផងដែរ ដែលសព្វថ្ងៃកំពុងប៉ះពាល់ដល់អាយុជីវិតប្រជាជនហ្កាហ្សាស្ទើរគ្រប់គ្នា។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024"/><ref name="IPC_22_August_2025">{{cite web |title=GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand {{pipe}} 1 July - 30 September 2025 |url=https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf |website=Integrated Food Security Phase Classification |date=22 August 2025}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រជាជនភាគច្រើនត្រូវបង្ខំចិត្តផ្លាស់ទីលំនៅទៅរស់នៅតាមជំរុំជនភៀសខ្លួនផ្សេងៗនៅទូទាំងតំបន់ដ៏តូចចង្អៀតមួយនេះ។<ref name="Dannenbaum_Dill_2024"/> អង្គការសិទ្ធិមនុស្សជាច្រើនដូចជា [[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]] និង[[បេត្សាលែម]] ក៏ដូចជាអ្នកជំនាញសាស្ត្រាចារ្យសិក្សាអំពី[[ប្រល័យពូជសាសន៍វិទ្យា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]និង[[ច្បាប់អន្តរជាតិ]] និងព្រមទាំងអ្នកជំនាញជាច្រើនផ្សេងទៀតបាននិយាយថា [[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍]]កំពុងតែកើតមានឡើងនៅហ្កាហ្សា ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណានៅតែមានអ្នកជំនាញមួយចំនួនជំទាស់នឹងរឿងប្រល័យពូជសាសន៍នេះ។<ref name="genocide"/><ref name="genocide_int_law_scholars"/> ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើងមក ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៦០,០០០ នាក់នៅហ្កាហ្សាត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត ដោយស្ទើរតែពាក់កណ្តាលនៃអ្នកស្លាប់ទាំងនោះត្រូវជាជាស្ត្រីនិងកុមារ ហើយមនុស្សជាង ១៤៨,០០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref>{{Cite news|date=29 July 2025 |title=How many Palestinians has Israel's Gaza offensive killed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-palestinians-has-israels-gaza-offensive-killed-2025-03-24/|access-date=8 September 2025|work=Reuters }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/palestinians-death-toll-war-health-ministry-816d592952814db869924f9626ca8876|title=Over 60,000 Palestinians killed in the 21-month Israel-Hamas war, Gaza's Health Ministry says|date=29 July 2025|website=Associated Press}}</ref><ref>{{cite web |date=30 July 2025 |title=Reported impact snapshot {{pipe}} Gaza Strip (30 July 2025) |url=https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-30-july-2025 |work=[[ការិយាល័យអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់សម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌|ការិយាល័យសម្របសម្រួលកិច្ចការមនុស្សធម៌]]}}</ref> លទ្ធផលសិក្សាដោយ ''The Lancet'' បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា មនុស្សនៅហ្កាហ្សាចំនួន ៦៤,២៦០ នាក់បានស្លាប់ដោយសារត្រូវរងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ បើគិតត្រឹមខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៤ ខណៈលទ្ធផលសិក្សាពួកគេបានកត់សម្គាល់ដែរថាក្នុងចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលបានរាប់បញ្ចូលអាចរួមមានចំនួនអ្នកស្លាប់ "ដោយប្រយោល" ច្រើនជាងអ្នកស្លាប់ដោយរបួសធ្ងន់ធ្ងរ។<ref name="Lancet2025">{{Cite journal|last1=Jamaluddine |first1=Zeina |last2=Abukmail |first2=Hanan |last3=Aly |first3=Sarah |last4=Campbell |first4=Oona M. R. |last5=Checchi |first5=Francesco |date=9 January 2025 |doi=10.1016/S0140-6736(24)02678-3 |journal=The Lancet |publisher=Elsevier |title=Traumatic injury mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: a capture–recapture analysis |volume=405 |issue=10477 |pages=469–477 |doi-access=free |pmid=39799952}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Bloxham |first1=Donald |author-link=Donald Bloxham |date=3 April 2025 |title=The 7 October Atrocities and the Annihilation of Gaza: Causes and Responsibilities |journal=Journal of Genocide Research |issue=Forum: Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies |doi=10.1080/14623528.2025.2483546 |s2cid= |doi-access=free |pages=23–24 }}</ref><ref>{{Cite news|date=10 January 2025 |title=Gaza death toll 40% higher than official number, Lancet study finds |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jan/10/gaza-death-toll-40-higher-than-official-number-lancet-study-finds |access-date=8 September 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tanno |first=Sophie |date=9 January 2025 |title=Gaza death toll has been significantly underreported, study finds |url=https://edition.cnn.com/2025/01/09/middleeast/gaza-death-toll-underreported-study-intl |access-date=8 September 2025 |website=CNN }}</ref> គិតមកត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៥ តួលេខចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយរបួសធ្ងន់ធ្ងរអាចមានដល់ ៩៣,០០០​ នាក់ (៧៧,០០០ ទៅ ១០៩,០០០ នាក់) ដែលស្មើនឹង ៤–៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅហ្កាហ្សាកាលមុនសង្រ្គាម។<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/interactive/middle-east-and-africa/2025/05/08/how-many-people-have-died-in-gaza |title=How many people have died in Gaza? |date=2025-05-08 |newspaper=The Economist |quote=The researchers found that the overlap was so small that the true number of deaths was probably 46-107% higher than the official ministry total. If you assume that the ratio has stayed the same since last June (and not fallen, as systems caught up during the ceasefire, say) and apply them to the current tally, it would suggest that between 77,000 and 109,000 Gazans have been killed, 4-5% of the territory's pre-war population (see chart).}}</ref> ===២០២៥–បច្ចុប្បន្ន៖ ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា=== {{Main|ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ [[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]]បានចូលជាធរមាន ដែលអំពាវនាវឱ្យមានការរំសាយយោធានិងលើកលែងទោសដល់សមាជិកហាម៉ាស់ណាដែលព្រមទម្លាក់អាវុធចុះ ការគ្រប់គ្រងបណ្តោះអាសន្នដោយស្ថាប័នបច្ចេកទេសប៉ាឡេស្ទីនក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់គណៈកម្មការអន្តរជាតិដឹកនាំដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកដូណាល់ ត្រាំ បើកសេរីភាពចេញចូលតំបន់ហ្កាហ្សា និងការបើកដំណើរការជំនួយអន្តរជាតិឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |date=2025-10-09 |title=Donald Trump's 20-point Gaza peace plan in full |url=https://www.bbc.com/news/articles/c70155nked7o |access-date=2026-06-01 |website=BBC }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែវិច្ឆិកា ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តនូវកំណែផែនការសន្តិភាពចំនួន ២០ ចំណុចដែលរៀបរាងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈរុស្ស៊ី និងចិនបានបោះអនុប្បវាទ។<ref name="smithnov2025">{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/world/gaza/trump-gaza-peace-plan-un-vote-israel-hamas-resolution-rcna244560|title=Trump's Gaza peace plan wins global backing. Now comes the hard part.|website=NBC News|last=Smith|first=Alexander|date=2025-11-18|access-date=2026-06-01}}</ref> ផែនការនេះត្រូវបានក្រុមហាម៉ាស់ច្រានចោល ដោយបានជំទាស់នឹងសំណើសុំបង្កើតកងទ័ពរក្សាសន្តិភាពអន្តរជាតិនៅលើទឹកដីហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាកង្វះការធានានូវការសម្រេចជោគវាសនាដោយផ្ទាល់ខ្លួននៅក្នុងផែនការនោះ<ref>{{cite news|date=2025-11-18|access-date=2026-06-01|title=Hamas, Gaza factions say UN resolution undermines 'national will'|website=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/18/hamas-gaza-factions-say-un-resolution-undermines-national-will}}</ref> ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ។<ref name="smithnov2025"/> បន្ថែមពីលើនេះ កិច្ចសម្រុះសម្រួលជំនួយហិរញ្ញប្បទានក៏ត្រូវបានលើកយកមកពិភាក្សាផងដែរ។ របាយការណ៍បានបង្ហាញថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានពិចារណាប្រើប្រាស់ចំណូលពន្ធប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៥ ពាន់លានដុល្លារ ដែលត្រូវបានបង្កកដោយអ៊ីស្រាអែល ដើម្បីជួយហិរញ្ញប្បទានដល់កិច្ចប្រឹងប្រែងកសាងតំបន់ហ្កាហ្សាឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |title=Exclusive: US may ask Israel to put Palestinian tax money toward Trump's Gaza plan, sources say |url=https://www.reuters.com/world/us-may-ask-israel-put-palestinian-tax-money-toward-trumps-gaza-plan-sources-say-2026-05-15/ |access-date=2026-06-01 |work=Reuters }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== [[File:Gaza Beach.jpg|thumb|ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅឯឆ្នេរសមុទ្រហ្កាហ្សាកាលឆ្នាំ២០០៦]] [[File:Gaza sea port.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពទីក្រុងហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨]] ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមានបណ្ដោយពីជើងទៅត្បូងប្រវែង ៤១ គីឡូម៉ែត្រ និងទទឺងពីកើតទៅលិចប្រវែងពី ៦ ទៅ ១២ គីឡូម៉ែត្រ និងហើយមានផ្ទៃដីសរុប ៣៦៥ គម^២។<ref name="Arnon">{{cite journal |first=Arie |last=Arnon |url=http://www.econ.bgu.ac.il/facultym/arnona/Israeli_Policy_towards_the_Occupied_Palestinian_Territories_The_Economic_Dimension_1967-2007.pdf |title=Israeli Policy towards the Occupied Palestinian Territories: The Economic Dimension, 1967–2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130630142150/http://www.econ.bgu.ac.il/facultym/arnona/Israeli_Policy_towards_the_Occupied_Palestinian_Territories_The_Economic_Dimension_1967-2007.pdf |archive-date=2013-06-30 |journal=Middle East Journal |volume=61 |number=4 |date=Autumn 2007 |page=575 |doi=10.3751/61.4.11}}</ref><ref name="CIA World Factbook" /> ហ្កាហ្សាមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[អ៊ីស្រាអែល]]ប្រវែង ៥១ គីឡូម៉ែត្រ និងព្រំដែនខាងត្បូងជាប់ប្រទេស[[អេហ្ស៊ីប]]ប្រវែង ១១ គីឡូម៉ែត្រក្បែរទីក្រុង[[រ៉ាហ្វា]]។<ref>{{Cite news |date=20 May 2021 |title=Israel-Palestinian conflict: Life in the Gaza Strip |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-20415675 |url-status=live |access-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627053554/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-20415675 |archive-date=27 June 2018}}</ref> ទីក្រុង[[ខាន់យូនីស]]មានទីតាំងស្ថិតនៅប្រមាណ ៧ គីឡូម៉ែត្រនៅភាគឦសាននៃទីក្រុង[[រ៉ាហ្វា]] ហើយទីប្រជុំជនតូចៗជាច្រើននៅជុំវិញក្រុង[[ឌែរអែលបាឡា]]សុទ្ធតែមានទីតាំងនៅតាមឆ្នេរសមុទ្ររវាងក្រុងឌែរអែលបាឡានិងទីក្រុងហ្កាហ្សា។ ក្រុង[[បេតឡាហ៊ីយ៉ា]] និងក្រុង[[បេតហានូន]]គឺស្ថិតនៅភាគខាងជើង និងភាគឦសាននៃទីក្រុងហ្កាហ្សារៀងគ្នា។ ប្លុក[[ហ្គូសកាធីហ្វ]]គឺជាតំបន់ទីលំនៅរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលធ្លាប់មានទីតាំងស្ថិតនៅលើផ្នូកខ្សាច់ជាប់នឹងក្រុងរ៉ាហ្វា និងខាន់យូនីសតាមបណ្តោយគែមភាគនិរតីនៃឆ្នេរ[[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]ប្រវែង ៤០ គីឡូម៉ែត្រ។ ឆ្នេរអាល់ដេអ៊ីរ៉ាគឺជាទីកន្លែងដ៏ពេញនិយមបំផុតសម្រាប់អ្នកចូលចិត្តជិះរលក។<ref>{{cite news |last=Roug |first=Louise |date=23 August 2007 |title=In Gaza, surfers find peace and freedom riding the deep blue |publisher=Articles.latimes.com |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2007-jul-29-fg-gazasurf29-story.html |url-status=live |access-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014022552/http://articles.latimes.com/2007/jul/29/world/fg-gazasurf29 |archive-date=14 October 2012}}</ref> [[វ៉ាឌីហ្កាហ្សា]]គឺជាទន្លេដ៏សំខាន់បំផុតនៅហ្កាហ្សាខណៈតំបន់ព័ទ្ធជុំវិញទន្លេនេះត្រូវបានគេប្រកាសជាដែនអភិរក្សធម្មជាតិដើម្បីការពារតំបន់ឆ្នេរសើមតែមួយគត់នៅហ្កាហ្សា។<ref name="meweco">[https://www.mahmiyat.ps/uploads/WadiGazaMP.pdf MANAGEMENT PLAN- WADI GAZA ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220605084222/https://www.mahmiyat.ps/uploads/WadiGazaMP.pdf|date=5 June 2022}}, by the MedWetCoast project</ref><ref>{{cite web |url=https://www.euronews.com/green/2023/04/16/now-we-can-breathe-a-little-how-gaza-is-bringing-its-wetlands-back-to-life |title='Now we can breathe a little': How Gaza is bringing its wetlands back to life |date=16 April 2023 |access-date=9 September 2025 |archive-date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231101001758/https://www.euronews.com/green/2023/04/16/now-we-can-breathe-a-little-how-gaza-is-bringing-its-wetlands-back-to-life |url-status=live }}</ref> ===អាកាសធាតុ=== ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមាន[[អាកាសធាតុស្ងួតពាក់កណ្ដាល|អាកាសធាតុក្ដៅពាក់កណ្តាលស្ងួត]] រួមជាមួយនឹងរដូវវស្សាកម្រិតក្ដៅ ហើយរដូវប្រាំងក្ដៅស្ងួត។ ថ្វីបើមានអាកាសធាតុស្ងួតហែងក៏ដោយក្ដី អត្រាសំណើមនៅហ្កាហ្សាគឺមានបរិមាណខ្ពស់ក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ។ ទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំនៅហ្កាហ្សាគឺមានអត្រាខ្ពស់ជាងទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំនៅលើទឹកដីគ្រប់ទិសនៃប្រទេសអេហ្ស៊ីបចាប់ពីចន្លោះ ២២៥ មីលីម៉ែត្រនៅភាគខាងត្បូង និង ៤០០ មីលីម៉ែត្រនៅភាគខាងជើង ដោយច្រើនតែធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងកុម្ភៈ។ ===បញ្ហាបរិស្ថាន=== បញ្ហាបរិស្ថាននៅហ្កាហ្សារួមមាន កំណើនវាលលំហ ទឹកសាបប្រែជាទឹកប្រៃ ប្រព្រឹត្តិកម្មទឹកស្អុយ ជំងឺឆ្លងពីទឹក ការរេចរឹលដី និងតំហយចុះក៏ដូចជាការបំពុលធនធានទឹកក្រោមដីជាដើម។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ មន្ត្រីអង្គការសហប្រជាជាតិម្នាក់បានមានប្រសាសន៍ថា "វាអាចត្រូវចំណាយពេល ១៤ ឆ្នាំ ... ដើម្បីសម្អាតកម្ទេចកម្ទី រួមទាំងកម្ទេចសំណល់ថ្មផ្សេងៗពីអគារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលត្រូវបានរងការបំផ្លាញ" (កំឡុងសង្រ្គាមហ្កាហ្សា)។<ref name="Reuters 2024 c119">{{cite web | title=UN official says it could take 14 years to clear debris in Gaza | website=Reuters | date=26 Apr 2024 | url=https://www.reuters.com/world/middle-east/un-official-says-it-could-take-14-years-clear-debris-gaza-2024-04-26/ | access-date=9 September 2025 | archive-date=26 April 2024 | archive-url=https://archive.today/20240426163228/https://www.reuters.com/world/middle-east/un-official-says-it-could-take-14-years-clear-debris-gaza-2024-04-26/ | url-status=live }}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល== {{Main|រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន}} ===ហ្កាហ្សាក្រោមសេចក្ដីសម្រេចលេខ ២៨០៣=== {{See also|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមសេចក្ដីសម្រេចលេខ​ ២៨០៣|សេចក្ដីសម្រេចលេខ ២៨០៣ របស់ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ}} នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០២៥ ក្រុមហាម៉ាស់និងអ៊ីស្រាអែលបានទទួលយកដំណាក់កាលទីមួយនៃ[[ផែនការសន្តិភាពហ្កាហ្សា]] ដោយបិទបញ្ចប់អរិភាពនៅក្នុង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] និងការដកទ័ពរបស់អ៊ីស្រាអែលមួយផ្នែកចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា។ នៅក្នុងដំណាក់កាលទីពីរនៃផែនការនេះ គេបានគ្រោងទុកថា កងកម្លាំងរក្សាស្ថិរភាពអន្តរជាតិមួយនឹងត្រូវបញ្ជូនមកឈរជើងក្នុងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិភាព]]និង[[​គណៈកម្មាធិការ​ជាតិ​សម្រាប់​រដ្ឋបាលហ្កាហ្សា]]នឹងចាប់ដៃគ្នាគ្រប់គ្រងតំបន់ហ្កាហ្សាជាបណ្ដោះអាសន្ន មុនពេលត្រូវផ្ទេរអំណាចគ្រប់គ្រងទៅឱ្យ[[អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]]នាពេលអនាគត។<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/25/washington-backing-plan-for-tony-blair-to-head-transitional-gaza-authority | title=Washington backing plan for Tony Blair to head transitional Gaza authority | work=The Guardian | date=25 September 2025}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.timesofisrael.com/revealed-tony-blairs-us-backed-proposal-for-ending-the-gaza-war-and-replacing-hamas/ | title=Revealed: Tony Blair's US-backed proposal for ending the Gaza war and replacing Hamas | work=The Times of Israel | date=25 September 2025}}</ref> ===រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់=== {{Main|ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក្រោមរបបហាម៉ាស់}} [[File:UNSchool DestrMoInterior.jpg|thumb|សំណល់អគារសាលារៀន អសប និងទីស្ដីការក្រសួងមហាផ្ទៃក្នុងទីក្រុងហ្កាហ្សា, ធ្នូ ២០១២]] ចាប់តាំងពីហាម៉ាស់បានកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សាមក ក្រុមមួយនេះបានអនុវត្តនូវសិទ្ធិអំណាចប្រតិបត្តិក្រសោបលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាទាំងមូលតាមរយៈស្ថាប័នអំណាចប្រតិបត្តិ នីតិប្បញ្ញត្តិ និងតុលាការផ្ទាល់របស់ខ្លួន។<ref name="freedomhouse">{{cite web |date=4 January 2018 |title=Gaza Strip |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/gaza-strip |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007111428/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/gaza-strip |archive-date=7 October 2018 |access-date=9 September 2025 |website=Freedom House |archivedate=7 តុលា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007111428/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/gaza-strip }}</ref> រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០១២ គឺជារដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនទីពីរដែលដឹកនាំដោយហាម៉ាស់ប្រចាំនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាចាប់តាំងពីបានបំបែកចេញពី[[អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន]]កាលពីឆ្នាំ២០០៧ មក។<ref name=hurriyet0209>{{cite web |url=http://www.hurriyetdailynews.com/hamas-announces-cabinet-reshuffle-in-gaza.aspx?pageID=238&nID=29198&NewsCatID=352 |title=Hamas announces cabinet reshuffle in Gaza |date=2 September 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com |access-date=9 September 2025 |archive-date=12 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012085350/http://www.hurriyetdailynews.com/hamas-announces-cabinet-reshuffle-in-gaza.aspx?pageID=238&nID=29198&NewsCatID=352 |url-status=live }}</ref> ការរុះរើរដ្ឋាភិបាលចាស់នេះត្រូវបានអនុម័តដោយសមាជិកសភារបស់ហាម៉ាស់ដែលមានមូលដ្ឋាននៅហ្កាហ្សាពី[[ក្រុមប្រឹក្សានីតិប្បញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន]]។<ref name=hurriyet0209/> ចាប់តាំងពីហាម៉ាស់បានចូលកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ មក មនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកដែនជ្រោយហ្កាហ្សាថាជា "រដ្ឋនិយមឯកបក្ស" ថ្វីបើហាម៉ាស់បានបើកសិទ្ធិអត្ថិភាពដល់ក្រុមនយោបាយផ្សេងក្រៅពីខ្លួនក៏ដោយក្ដី ដូចជាបក្សក្រុមឆ្វេងនិយម[[រណសិរ្សប្រជាជនដើម្បីរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]] និង[[រណសិរ្សប្រជាធិបតេយ្យដើម្បីរំដោះប៉ាឡេស្ទីន]]ជាដើម។<ref> *{{Cite web |title=Gaza Strip: Freedom in the World 2020 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/gaza-strip/freedom-world/2020 |access-date=2025-09-09 |website=Freedom House |quote=Since 2007, Gaza has functioned as a de facto one-party state under Hamas rule |archive-date=27 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327190234/https://freedomhouse.org/country/gaza-strip/freedom-world/2020 |url-status=live }} *{{Cite news |title=How powerful is Hamas? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2023/10/10/how-powerful-is-hamas |access-date=2025-09-09 |issn=0013-0613 |archive-date=14 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114121410/https://www.economist.com/the-economist-explains/2023/10/10/how-powerful-is-hamas |url-status=live }} *{{Cite journal |last=Burton |first=Guy |date=2012 |title=Hamas and its Vision of Development |url=https://www.jstor.org/stable/41507185 |journal=Third World Quarterly |volume=33 |issue=3 |pages=525–540 |doi=10.1080/01436597.2012.657491 |jstor=41507185 |s2cid=144037453 |issn=0143-6597 |access-date=9 September 2025 |archive-date=23 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023080017/https://www.jstor.org/stable/41507185 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="auto1" /> ក្រមច្បាប់អំណាចរបស់ហាម៉ាស់នៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺផ្អែកទៅលើច្បាប់អូតូម៉ង់ ក្រមច្បាប់ម៉ាន់ដាតរបស់អង់គ្លេសឆ្នាំ១៩៣៦ [[ច្បាប់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន]] [[ច្បាប់សារីយ៉ា]] និងបទបញ្ជាយោធាអ៊ីស្រាអែលជាដើម។ ហាម៉ាស់មានរក្សាប្រព័ន្ធតុលាការជាមួយតុលាការស៊ីវិល និងយោធា និងសេវាកម្មកាត់ទោសសាធារណៈ។<ref name=freedomhouse/><ref>{{citation |url=https://www.academia.edu/2984906 |title=Ideology and Practice: The Legal System in Gaza under Hamas |first=Nicolas |last=Pelham |date=2010 |via=www.academia.edu |access-date=9 September 2025 |archive-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628143849/https://www.academia.edu/2984906 |url-status=live }}</ref> ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៦ ក្នុងនាមជារដ្ឋមានកម្រិតប្រជាធិបតេយ្យបោះឆ្នោតតិចបំផុតនៅមជ្ឈិមបូព៌ានិងអាហ្រ្វិកខាងជើង បើយោងទៅតាមសន្ទស្សន៍ ''V-Dem Democracy'' ក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ជាមួយនឹងពិន្ទុ ០.១៣៦ លើពិន្ទុមួយពេញ។<ref name="report">{{Cite web |url=https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |title=Democracy Report 2024, Varieties of Democracy |access-date=9 September 2025 |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312185522/https://v-dem.net/documents/43/v-dem_dr2024_lowres.pdf |url-status=live }}</ref> ===សន្តិសុខ=== សន្តិសុខដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាចម្បងគឺស្ថិតនៅក្រោមការរ៉ាប់រងរបស់ហាម៉ាស់តាមរយៈកងកម្លាំងយោធារបស់ខ្លួនគឺ [[កងពលតូចអាល់កាសាំ|កងពលតូចអ៊ីសអាដឌីន អាល់កាសាំ]] សេវាកម្មសន្តិសុខផ្ទៃក្នុង និងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល។ កងពលតូចអ៊ីសអាដឌីន អាល់កាសាំនោះមានកម្លាំងទាហានបម្រើប្រមាណចាប់ពី ៣០,០០០ រហូតដល់ទៅ ៥០,០០០ នាក់។<ref>{{cite web |url=https://www.middleeasteye.net/news/hamas-gains-credibility-fighting-force-analysts-say-371780262 |title=Hamas growing in military stature, say analysts |website=Middle East Eye |access-date=9 September 2025 |archive-date=7 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007040321/https://www.middleeasteye.net/news/hamas-gains-credibility-fighting-force-analysts-say-371780262 |url-status=live }}</ref> ===ក្រុមបក្សពួក និងមនោគមវិជ្ជាផ្សេងទៀត=== [[File:2013 Fatah anniversary rally in Gaza (04).jpg|thumb|ប្រជាជនប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅទីក្រុងហ្កាហ្សាដើម្បីគាំទ្រក្រុមហ្វាតា, មករា ២០១៣]] ក្រៅពីហាម៉ាស់ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាក៏មានវត្តមានក្រុម​សកម្មប្រយុទ្ធ​ប៉ាឡេស្ទីន​ផ្សេងទៀត​ផងដែរ​ ដោយខ្លះថែមទាំងមានទំនោរ​ប្រឆាំង​នឹង​ក្រុម​ហាម៉ាស់ទៀតផង។ [[ចលនាជីហាតឥស្លាមនៅប៉ាឡេស្ទីន]] ឬគេតែងនិយមស្គាល់ថា ក្រុមជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន គឺជាក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធធំទីពីរបង្អស់ដែលសកម្មនៅតំបន់ហ្កាហ្សាបន្ទាប់ពីហាម៉ាស់។ ក្រុមនេះក៏មានកងកម្លាំងយោធាផ្ទាល់ខ្លួនផងដែរហៅថា [[កងពលតូចអាល់គូដស៍]] ដោយមានកម្លាំងប្រមាណ ៨,០០០ នាក់។<ref>*[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1658443.stm Who are Islamic Jihad?]BBC. 9 June 2003. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327035852/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/1658443.stm |date=27 March 2009 }} *{{cite web |url=https://www.dni.gov/index.php/nctc-home |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016214230/http://www.nctc.gov/site/groups/pij.html |url-status=dead |title=Palestine Islamic Jihad (PIJ) |publisher=NCTC |archive-date=16 October 2014 |website=www.dni.gov |access-date=9 កញ្ញា 2025 |archivedate=16 តុលា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016214230/http://www.nctc.gov/site/groups/pij.html }} *{{cite web |url=http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad |archive-url=https://web.archive.org/web/20140126041704/http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad |url-status=dead |title=Australian Government: Listing of Terrorism Organisations |archive-date=26 January 2014 |access-date=9 កញ្ញា 2025 |archivedate=20 សីហា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060820175840/http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/WWW/NationalSecurity.nsf/Page/What_Governments_are_doing_Listing_of_Terrorism_Organisations_Palestinian_Islamic_Jihad }}</ref><ref name=IslamicJihad>{{cite news |url=https://www.foxnews.com/world/islamic-jihad-chief-dies-after-clash-with-hamas-police/#ixzz2X8KLrgkS |title=Islamic Militant Group |publisher=Foxnews.com |date=23 June 2013 |access-date=2025-09-09 |archive-date=24 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130624121949/http://www.foxnews.com/world/2013/06/23/islamic-jihad-chief-dies-after-clash-with-hamas-police/#ixzz2X8KLrgkS |url-status=live }}</ref> បក្សពួកធំទីបីបន្ទាប់គឺ [[គណៈកម្មាធិការប្រជាតស៊ូ]] ដែលមានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធឈ្មោះ [[កងពលតូចអាល់ណាស៊ែរ សាឡាអាល់-ឌីន]]។ បក្សពួកផ្សេងៗទៀតរួមមាន [[កងទ័ពឥស្លាម (ហ្កាហ្សា)|កងទ័ពឥស្លាម]] កងវរសេនាតូចនីដាល់ អាល់អាមូឌី (ជាសាខានៃ[[កងពលតូចទុក្ករយុទ្ធអាលអាក់សា]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅវ៉េសប៊ែង) [[កងពលអាប៊ូអាលីមូស្តាផា]] (ក្រុមប្រដាប់អាវុធនៃរបស់រណសិរ្សប្រជាជនដើម្បីរំដោះប៉ាឡេស្ទីន) [[កងពលតូចឆេក៍អូម៉ារហាឌីដ]] (កូនក្រុម[[រដ្ឋឥស្លាម]]) និងព្រមទាំងក្រុមបក្សពួកជាច្រើនទៀត។<ref>{{cite news |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2021/06/analysis-17-palestinian-militant-factions-identified-in-recent-gaza-conflict.php |title=Analysis: 17 Palestinian militant factions identified in recent Gaza conflict |author=Joe Truzman |work=FDD's Long War Journal |date=4 June 2021 |access-date=9 September 2025 |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605024417/https://www.longwarjournal.org/archives/2021/06/analysis-17-palestinian-militant-factions-identified-in-recent-gaza-conflict.php |url-status=live}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== ទឹកដីហ្កាហ្សាត្រូវបានបែងចែកទៅជាតំបន់តូចៗចំនួន ៥ គឺ៖ [[ទេសហ្កាហ្សាខាងជើង]] [[ទេសហ្កាហ្សា]] [[ទេសឌែរអែលបាឡា]] [[ទេសខាន់យូនីស]] និង[[ទេសរ៉ាហ្វា]]។ ===នីត្យានុកូលភាពនៃរបបហាម៉ាស់=== ក្រោយពីបានឡើងកាន់អំណាចក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៧ ហាម៉ាស់បានបណ្តេញមន្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់របស់ហ្វាតាចេញពីមុខតំណែងរដ្ឋសំខាន់ៗដូចជា តំណែងរដ្ឋាភិបាល ស្ថាប័នសន្តិសុខ សាកលវិទ្យាល័យ និងកាសែតព័ត៌មានជាដើម។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាជ្ញាធរហាម៉ាស់បានដកហូតអាវុធកាំភ្លើងពីសំណាក់កងជីវពល បក្សពួកសាសនានយោបាយ និងក្រុមឧក្រិដ្ឋជនផ្សេងៗ និងថែមទាំងបានគ្រប់គ្រងលើបណ្ដាញផ្លូវក្រោមដីស្ទើរទាំងអស់នៅហ្កាហ្សា។ យោងតាម[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]] នៅក្រោមរបបគ្រប់គ្រងរបស់ហាម៉ាស់ កាសែតសារព័ត៌មានមួយចំនួនត្រូវបានបិទប្រតិបត្តិការ ហើយអ្នកកាសែតមួយចំនួនទៀតត្រូវរងការបៀតបៀនពីអាជ្ញាធរ។<ref name="AI_torn">{{cite web |date=24 October 2007 |title=Torn apart by factional strife |url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde21/020/2007/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150313044927/https://www.amnesty.org/en/documents/mde21/020/2007/en/ |archive-date=13 March 2015 |access-date=10 September 2025 |publisher=Amnesty International}}</ref> បាតុកម្មគាំទ្រហ្វាតាត្រូវបានហាមឃាត់និងបង្រ្កាប ដូចក្នុងករណីបាតុកម្មមហាជនក្នុងថ្ងៃគម្រប់ខួបមរណភាពរបស់លោក[[យ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]អញ្ចឹង ដោយជាលទ្ធផលនៃអន្តរាគមន៍ពីអាជ្ញាធរហាម៉ាស់ មនុស្សចំនួន ៧ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite web |title=Hamas kills seven at Arafat rally in Gaza |url=http://news.sbs.com.au/worldnewsaustralia/hamas_kills_seven_at_arafat_rally_in_gaza_135015 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070813050106/http://news.sbs.com.au/worldnewsaustralia/hamas_kills_seven_at_arafat_rally_in_gaza_135015 |archive-date=13 August 2007 |access-date=10 September 2025 |archivedate=13 សីហា 2007 |archiveurl=https://archive.today/20070813050106/http://news.sbs.com.au/worldnewsaustralia/hamas_kills_seven_at_arafat_rally_in_gaza_135015 }}, AFP, (via SBS World News Australia), 13 November 2007.</ref> ក្រោយក្ដោបបានអំណាចនៅហ្កាហ្សា ក្រុមហាម៉ាស់ និងរួមទាំងក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធផ្សេងទៀតបាននៅបន្តបាញ់គ្រាប់រ៉ុក្កែតឆ្លងចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ យោងតាមប្រភពរបស់អ៊ីស្រាអែល ចាប់ពីថ្ងៃដែលហាម៉ាស់បានចូលកាន់អំណាចរហូតដល់ចុងខែមករា ឆ្នាំ២០០៨ គ្រាប់រ៉ុក្កែតចំនួន ៦៩៧ គ្រាប់ និងគ្រាប់បែកត្បាល់ ៨២២ គ្រាប់ ត្រូវបានបាញ់សម្ដៅមករកទីប្រជុំជនអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite web |title=Israeli MFA |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+since+2000/Missile+fire+from+Gaza+on+Israeli+civilian+targets+Aug+2007.htm#statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011023634/http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-%2BObstacle%2Bto%2BPeace/Palestinian%2Bterror%2Bsince%2B2000/Missile%2Bfire%2Bfrom%2BGaza%2Bon%2BIsraeli%2Bcivilian%2Btargets%2BAug%2B2007.htm#statistics |archive-date=11 October 2007 |access-date=10 September 2025 |publisher=Mfa.gov.il |archivedate=11 តុលា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011023634/http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-%2BObstacle%2Bto%2BPeace/Palestinian%2Bterror%2Bsince%2B2000/Missile%2Bfire%2Bfrom%2BGaza%2Bon%2BIsraeli%2Bcivilian%2Btargets%2BAug%2B2007.htm#statistics }}</ref> ជាប្រតិកម្មឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពហាម៉ាស់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានធ្វើការបាញ់ប្រហារតបទៅវិញសម្ដៅលើប្រភពដែលរ៉ុក្កែតហាម៉ាស់ទាំងនោះបានបាញ់ចេញមក រួមជាមួយនឹងគោលដៅយោធាផ្សេងៗទៀត ហើយបានប្រកាសដែនជ្រោយហ្កាហ្សាថាជាអង្គភាពហានិភ័យគ្រោះថ្នាក់។ នៅខែមករា ឆ្នាំ២០០៨ អ៊ីស្រាអែលបានកាត់បន្ថយការធ្វើដំណើរចេញចូលហ្កាហ្សា ក៏ដូចជាទំនិញនាំចេញនាំចូល និងប្រេងឥន្ធនៈជាដើម ដែលជាហេតុបង្កឱ្យមានកង្វះខាតថាមពលនៅហ្កាហ្សា។ សកម្មភាពនេះបាននាំឱ្យមានការចោទប្រកាន់ថាអ៊ីស្រាអែលកំពុងដាក់ទណ្ឌកម្មរួមទៅលើប្រជាជនស្លូតត្រង់នៅតំបន់ហ្កាហ្សា ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវសហគមន៍អន្តរជាតិប្រកាសថ្កោលទោស។ ថ្វីបើមានរបាយការណ៍ជាច្រើនបានបញ្ជាក់ថាហ្កាហ្សាកំពុងមានវិបត្តិកង្វះស្បៀងអាហារ និងរបស់របរប្រើប្រាស់ចាំបាច់ផ្សេងៗទៀតក្ដី<ref>{{cite news |date=6 January 2009 |title=Profile: Gaza Strip |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5122404.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518081735/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5122404.stm |archive-date=18 May 2014 |access-date=10 September 2025 |work=BBC News}}</ref> ក៏អ៊ីស្រាអែលនៅតែនិយាយអះអាងថា ហ្កាហ្សានៅមានរបបអាហារ និងថាមពលគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ប្រជាជនរបស់គេបានជាច្រើនសប្តាហ៍ទៀត។<ref>{{cite news |last1=Greenberg |first1=Hanan |date=20 June 1995 |title=IDF official rejects claims of humanitarian crisis in Gaza |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3496654,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523062831/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3496654,00.html |archive-date=23 May 2011 |access-date=10 September 2025 |newspaper=Ynetnews |publisher=Ynetnews.com}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចដែនជ្រោយហ្កាហ្សា}} {{See also|សេដ្ឋកិច្ចប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:GazaTextiles.jpg|thumb|មុខរបរចិញ្ចឹមជីវិតតូចតាចរបស់ប្រជាជនហ្កាហ្សា]] ក្នុងអំឡុងពេលកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល សេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាធ្លាប់ស្ថិតក្នុងដំណាក់កាលអភិវឌ្ឍន៍តិចតួចរួមជាមួយការពឹងផ្អែកច្រើនទៅលើសេដ្ឋកិច្ចអ៊ីស្រាអែល និងព្រមទាំងទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ចរឹងមាំជាមួយវ៉េសប៊ែងផងដែរ ក៏ប៉ុន្តែនៅពេលបច្ចុប្បន្ន ស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចនៅហ្កាហ្សាគឺមានលក្ខណៈឯកោដាច់ដោយឡែកតែឯងដោយផលិតភាព និងនវានុវត្តន៍ផ្សេងៗត្រូវផ្អាកលែងដើរបន្តទៅមុខ ហើយជារឿយៗត្រូវរំខានដោយការវាយប្រហារដោយយោធាអ៊ីស្រាអែល។ សេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាក៏បានទទួលផលប៉ះពាល់ពីកម្រិតអត់ការងារធ្វើ និងភាពក្រីក្រខ្ពស់ផងដែរ ខណៈប្រជាជនហ្កាហ្សាជាង ៧៥% ពឹងផ្អែកលើជំនួយមនុស្សធម៌។ នយោបាយសេដ្ឋវិទូលោកស្រីសារ៉ា រ៉យ (''Sara Roy'') ដែលមានឯកទេសខាងសិក្សាសេដ្ឋកិច្ចដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បានមានប្រសាសន៍ថា ការដកខ្លួនរបស់អ៊ីស្រាអែលពីហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ គឺជាចំណុចរបត់មួយនៅក្នុងគោលនយោបាយរបស់អ៊ីស្រាអែល ដែលពីមុនអ៊ីស្រាអែលធ្លាប់ចង់ព្យាយាមត្រួតត្រានិងគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាដើម្បីបម្រើផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ប៉ុន្តែចំពោះគោលនយោបាយអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នវិញគឺមានគោលបំណងបំបាក់សេដ្ឋកិច្ចហ្កាហ្សាតែម្តងឱ្យមកសល់ត្រឹមតំបន់ដែលត្រូវការជំនួយមនុស្សធម៌សុទ្ធសាទ និងលែងមានមហិច្ឆតាឬគំនិតអភិវឌ្ឍន៍ដូចមុន។<ref name="Sara M. Roy" /> សេដ្ឋកិច្ចដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានទទួលរងនូវផលប៉ះពាល់ជាច្រើនដែលបង្កឡើងដោយការបិទខ្ទប់ព្រំដែនស្ទើរទាំងស្រុងដោយប្រទេសអេហ្ស៊ីបនិងអ៊ីស្រាអែល ហើយដោយសារតែមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនច្រើនខ្ពស់បំផុតមួយនៅលើពិភពលោកដែរនោះ<ref name="nbcpd">{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/specials/gaza-strip-map-density-israel-hamas-conflict/index.html|title=The Gaza Strip's density, visualized|work=NBC News|accessdate=10 September 2025|date=10 October 2023|archive-date=25 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125124933/https://www.nbcnews.com/specials/gaza-strip-map-density-israel-hamas-conflict/index.html|url-status=live}}</ref><ref name=arc>Doug Suisman, Steven Simon, Glenn Robinson, C. Ross Anthony, Michael Schoenbaum (eds.) [https://books.google.com/books?id=32Kg2wdcQPcC&pg=PA79 ''The Arc: A Formal Structure for a Palestinian State,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221102100704/https://books.google.com/books?tid=32Kg2wdcQPcC&pg=PA79|date=2 November 2022}} Rand Corporation, 2007 p.79</ref> តំបន់នេះត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិដីធ្លី ការរឹតត្បឹតសន្តិសុខផ្ទៃក្នុងនិងក្រៅ ឥទ្ធិពលអាក្រក់ផ្សេងៗជះដោយប្រតិបត្តិការយោធាអ៊ីស្រាអែល និងការរឹតបន្តឹងលើការចូលបម្រើកម្លាំងពលកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មឆ្លងដែន។ របាយការណ៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងឆ្នាំ២០១៥ បានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧២% បានកំពុងប្រឈមនឹងអសន្តិសុខស្បៀងអាហារ។<ref>United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD), Report on UNCTAD Assistance to the Palestinian People: Developments in the Economy of the Occupied Palestinian Territory (Geneva: UNCTAD, September 2015), p. 8, online at http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/tdb62d3_en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003183453/https://unctad.org/en/PublicationsLibrary/tdb62d3_en.pdf |date=3 October 2020 }} .</ref> ប្រាក់ចំណូលសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ៣,១០០ ដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ ដែលស្ថិតនៅលេខរៀងទី ១៦៤ ប្រើប្រៀបទៅនឹងប្រទេសផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="CIA World Factbook" /> របាយការណ៍អង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានបង្ហាញឱ្យឃើញទៀតថា អត្រាប្រជាជនអត់ការងារធ្វើនៅហ្កាហ្សាមាន ៤៥% ហើយ ៦៥% នៃប្រជាជនទាំងអស់កំពុងរស់នៅក្នុងសភាពក្រីក្រ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ កម្រិតជីវភាពរស់នៅបានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ២៧% បើប្រៀបធៀបទៅនឹងឆ្នាំ២០០៦ ហើយប្រជាជន ៨០% បានពឹងផ្អែកលើជំនួយអន្តរជាតិដើម្បីបានរស់បន្តជីវិតទៅមុខទៀត។<ref>{{cite news |last1=Elliott |first1=Larry |title=UN report: 80% of Gaza inhabitants relied on international aid before war |url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/25/un-report-80-per-cent-of-gaza-inhabitants-relied-on-international-aid-before-war |access-date=10 September 2025 |work=The Guardian |date=25 Oct 2023 |ref=The-Guardian-UN-report |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103073449/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/25/un-report-80-per-cent-of-gaza-inhabitants-relied-on-international-aid-before-war |url-status=live }}</ref> លទ្ធភាពទទួលបានតម្រូវការចាំបាច់ដូចជាទឹកជាដើមគឺនៅមានកំណត់ខ្លាំង ដោយមានគ្រួសារប្រមាណតែ ១០–២៥% ប៉ុណ្ណោះដែលមានទឹកប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ ហើយជាធម្មតាបានតែពីរបីម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ ដោយតម្រូវការ "ចាំបាច់ជាខ្លាំង" ប្រជាជនហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧៥–៩០% ពឹងផ្អែកលើទឹកគ្មានសុវត្ថិភាពចេញពីអ្នកលក់ផ្គត់ផ្គង់ដែលមិនមានប្រភពច្បាស់លាស់។ ដូច្នោះហើយ ២៦% នៃអ្នកជំងឺនៅហ្កាហ្សាគឺបានឆ្លងជំងឺតាមរយៈការប្រើប្រាស់ទឹកខ្វះអនាម័យ ហើយជាប្រភពបង្កការពុលនីត្រាតចំពោះកុមារ ៤៨%។ កង្វះទឹកធ្ងន់ធ្ងរនៅហ្កាហ្សានេះគឺជាលទ្ធផលនៃគោលនយោបាយអ៊ីស្រាអែល និងការគ្រប់គ្រងអាងស្តុកទឹកឬប្រភពទឹកផ្សេងៗដោយអ៊ីស្រាអែល។<ref name="Sara M. Roy">{{cite book|author=Sara M. Roy|title=The Gaza Strip|url=https://books.google.com/books?id=gXAqjgEACAAJ&pg=PA|year=2016|publisher=Institute for Palestine Studies USA, Incorporated|isbn=978-0-88728-321-5|pages=|access-date=10 September 2025|archive-date=11 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311045308/https://books.google.com/books?id=gXAqjgEACAAJ&pg=PA|url-status=live}}</ref> សហភាពអឺរ៉ុបបានសម្ដៅលើស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចតំបន់ហ្កាហ្សាកាលពីឆ្នាំ២០១៣ ដូចតទៅ៖ "ចាប់តាំងពីក្រុមហាម៉ាស់បានកាន់កាប់តំបន់ហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ បូករួមជាមួយការបិទព្រំដែនដោយអ៊ីស្រាអែលមក ស្ថានការណ៍នៅហ្កាហ្សាបានធ្លាក់ក្នុងសភាពរ៉ាំរ៉ៃ ការអភិវឌ្ឍន៍បានដើរថយក្រោយ ហើយការពឹងផ្អែកលើជំនួយបរទេសបានកើនឡើង ថ្វីបើជាមានការបន្ធូរបន្ថយជាបណ្តោះអាសន្នលើដំណើរចេញចូលមនុស្ស និងទំនិញនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ក្ដី។ ការបិទព្រំដែននោះផងដែរបានកាត់ផ្ដាច់ផ្លូវនាំចូលនាំចេញទំនិញទាំងឡាយទៅទីផ្សារអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាការផ្ទេរបន្តទៅកាន់វ៉េសប៊ែង និងនាំមកនូវការឹតបន្តឹងបន្ថែមលើការនាំចេញទៅក្រៅជាហេតុបង្កឱ្យមានការធ្លាក់ចុះអត្រានាំចេញ ២% គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៧។<ref name="eccpalestine.org">{{cite web |title=EU Heads of Missions' report on Gaza 2013 |url=http://www.eccpalestine.org/eu-heads-of-missions-report-on-gaza/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172357/http://www.eccpalestine.org/eu-heads-of-missions-report-on-gaza/ |archive-date=14 July 2014 |access-date=2025-09-12 |publisher=Eccpalestine.org |archivedate=2014-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714172357/http://www.eccpalestine.org/eu-heads-of-missions-report-on-gaza/ }}</ref> យោងតាមលោកស្រីសារ៉ា រ៉យ មានមន្ត្រីកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលជាន់ខ្ពស់មួយរូបបានប្រាប់ទៅកាន់មន្ត្រី UNWRA នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ថា គោលនយោបាយរបស់អ៊ីស្រាអែលចំពោះតំបន់ហ្កាហ្សាគឺធ្វើយ៉ាងណាឱ្យតំបន់នេះ "គ្មានការអភិវឌ្ឍន៍ គ្មានវិបុលភាព គ្មានវិបត្តិមនុស្សធម៌"។<ref>Sara Roy, [http://www.thenation.com/article/the-gaza-strips-last-safety-net-is-in-danger/ 'The Gaza Strip's Last Safety Net Is in Danger,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150811041635/http://www.thenation.com/article/the-gaza-strips-last-safety-net-is-in-danger/ |date=11 August 2015 }} The Nation 6 August 2015.</ref> ===ឧស្សាហកម្ម=== ឧស្សាហកម្មនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាជាទូទៅស្ថិតក្នុងរូបភាពអាជីវកម្មគ្រួសារតូចៗដែលផលិតវាយនភណ្ឌ សាប៊ូ ចម្លាក់ឈើអូលីវ និងវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ធ្វើពីគុជខ្យងជាដើម។ ផលិតផលកសិកម្មសំខាន់ៗក្នុងទឹកនេះរួមមាន ផ្លែ[[អូលីវ]] ក្រូច បន្លែ [[សាច់គោហាឡាល]] និងផលិតផលទឹកដោះគោ។ល។ ផលិតផល​នាំ​ចេញ​ចម្បងមានផ្លែ​ក្រូច និង​ផ្កាលម្អ ខណៈ​ផលិតផលនាំ​ចូល​ចម្បង​គឺ​អាហារ ទំនិញ​ប្រើប្រាស់ និង​សម្ភារ​សំណង់។ ដៃគូពាណិជ្ជកម្មសំខាន់បង្អស់របស់ហ្កាហ្សាគឺប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីប។<ref name="CIA World Factbook" /> ===ធនធានធម្មជាតិ=== ធនធានធម្មជាតិនៃតំបន់ហ្កាហ្សារួមមានដីដែលអាចបង្កបង្កើនផល—ប្រហែលមួយភាគបីនៃផ្ទៃដីហ្កាហ្សាអាចសាងសង់ប្រព័ន្ធស្រោចស្រពដីធ្លីចម្ការបាន។ ថ្មីៗនេះ គេបានរកឃើញពីវត្តមាន[[ឧស្ម័នធម្មជាតិ]]នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ តំបន់នេះផងដែរគឺពឹងផ្អែកច្រើនលើទឹកហូរតាមទន្លេ[[វ៉ាឌីហ្កាហ្សា]] ដែលហូរចេញពីសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេពុះកាត់ហ្កាហ្សាបន្តចូលទៅអ៊ីស្រាអែល។<ref name="google2">{{cite book |first1=Clive |last1=Lipchin |first2=Eric |last2=Pallant |first3=Danielle |last3=Saranga |author4=Allyson Amster |title=Integrated Water Resources Management and Security in the Middle East |url=https://books.google.com/books?id=7rgHmpppZ-wC&pg=PA109 |year=2007 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4020-5986-5 |page=109 |access-date=10 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228175308/https://books.google.com/books?id=7rgHmpppZ-wC&pg=PA109 |url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ ធនធានទឹកភាគច្រើនបានមកពីអណ្តូងទឹកក្រោមដី (ស្មើនឹង ៩០% នៃធនធានទឹកទាំងអស់នៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០២១)។ ថ្វីបើជាប្រភពផ្គត់ផ្គង់ប្រជាជនហ្កាហ្សាស្ទើរទាំងអស់មែន ប៉ុន្តែវាជាប្រភពទឹកគ្មានគុណភាពរដោយភាគច្រើនមិនសមសម្រាប់ការប្រើប្រាស់របស់មនុស្សឡើយ។ ធនធានទឹកនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានទៀតគឺបានមកពីរោងចក្រកែផលិតប្រៃជាទឹកសាប ឬត្រូវបានទិញពីក្រុម[[មេកូរ៉ុត]]របស់អ៊ីស្រាអែល (ស្មើនឹង ៦% នៃធនធានទឹកទាំងអស់ក្នុងឆ្នាំ២០២១)។<ref>{{cite news |title=Gaza's limited water access, mapped |url=https://edition.cnn.com/2023/10/18/middleeast/gaza-water-access-supply-mapped-dg/index.html |access-date=10 September 2025 |work=CNN |date=18 October 2023 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027063638/https://edition.cnn.com/2023/10/18/middleeast/gaza-water-access-supply-mapped-dg/index.html |url-status=live}}</ref> យោងទៅតាម[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទិ្ធមនុស្ស]] ច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិគឺតម្រូវឱ្យអ៊ីស្រាអែលដែលជាប្រទេសកាន់កាប់នៅតំបន់ហ្កាហ្សា ជាអ្នកធានាថាតម្រូវការជាមូលដ្ឋានត្រូវបានផ្ដល់ជូនដល់ប្រជាជនស៊ីវិលគ្រប់គ្រាន់។<ref>{{cite web |title=Israel: Immediately Restore Electricity, Water, Aid to Gaza |url=https://www.hrw.org/news/2023/10/21/israel-immediately-restore-electricity-water-aid-gaza |website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស|Human Rights Watch]] |date=21 October 2023 |access-date=10 September 2025 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102154142/https://www.hrw.org/news/2023/10/21/israel-immediately-restore-electricity-water-aid-gaza |url-status=live}}</ref> ធនធានឧស្ម័នសមុទ្រ ឬ[[ប្រេងឥន្ធនៈ]]នៃហ្កាហ្សាលាតសន្ធឹងចម្ងាយ ៣២ គីឡូម៉ែត្រពីឆ្នេរដែនជ្រោយហ្កាហ្សា<ref name="Nafeez" >Nafeez Mosaddeq Ahmed, [http://mondediplo.com/blogs/israel-s-war-for-gaza-s-gas 'Israel's War for Gaza's Gas,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150315011659/http://mondediplo.com/blogs/israel-s-war-for-gaza-s-gas |date=15 March 2015 }} Le Monde diplomatique, November 2012.</ref> ហើយត្រូវបានគេគណនាថាមានបរិមាណសរុប ៣៥ បេសេអ៊ឹម។<ref name="Rand" >Steven W. Popper, Claude Berrebi, James Griffin, Thomas Light, Endy Y. Min, [https://books.google.com/books?id=dMtllbFoH9UC&pg=PA11 ''Natural Gas and Israel's Energy Future: Near-Term Decisions from a Strategic Perspective,''] Rand Corporation, 2009 p.11.</ref> ===វិស័យដឹកជញ្ជូន=== [[File:Gaza airport 03.jpg|thumb|អគាររងការខូចខាតមួយផ្នែកនៅ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]]] [[វិថីសាឡាអាល់ឌីន]]គឺជាផ្លូវហាយវេដ៏សំខាន់នៃដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ វាលាតសន្ធឹងជាង ៤៥ គីឡូម៉ែត្រតាមបណ្ដោយទម្រង់ទឹកដីហ្កាហ្សាទាំងមូលពី[[ច្រកឆ្លងដែនរ៉ាហ្វា]]នៅភាគខាងត្បូងរហូតដល់[[ច្រកឆ្លងដែនអេរ៉េស]]នៅភាគខាងជើង។ មុនរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើតឡើង មហាវិថីមួយ​នេះធ្លាប់​ជាខ្សែផ្លូវតភ្ជាប់​រវាងប្រទេស​អេហ្ស៊ីប និង​លីបង់។<ref name="National">{{Cite web |last=Cunningham |first=Erin |date=2010-03-09 |title=Ancient Gaza roadway still a vital resource |url=https://www.thenationalnews.com/world/mena/ancient-gaza-roadway-still-a-vital-resource-1.502046 |access-date=2025-09-10 |website=The National }}</ref> [[កំពង់ផែហ្កាហ្សា]]គឺជាកំពង់ផែដ៏សំខាន់ និងសកម្មតាំងពីសម័យបុរាណមកម៉្លេះ។ នៅក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងអូស្លូ ផែនការពង្រីកកំពង់ផែមួយនេះត្រូវបានដាក់ចេញមក ប៉ុន្តែមិនត្រូវបានគេអនុវត្តទេ ពិសេសបន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានបិទផ្លូវគោកនិងផ្លូវទឹកក្រោយពីក្រុមហាម៉ាស់បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាគណបក្សកាន់អំណាចតាំងពីឆ្នាំ២០០៦ មក។ ទាំងកងទ័ពជើងទឹកអ៊ីស្រាអែល និងអេហ្ស៊ីបជាតួអង្គអនុវត្តដំណើរបិទផ្លូវទាំងនោះ ដែលនាំឱ្យមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ជីវិតអ្នករស់នៅក្នុងហ្កាហ្សា។ យោងតាមអង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស វាបានប៉ះពាល់ដល់ដំណើរចេញចូលរបស់មនុស្ស និងព្រមទាំងវិស័យពាណិជ្ជកម្មជាពិសេស ដោយវិស័យនាំចេញរបស់ហ្កាហ្សាត្រូវបានរងផលប៉ះពាល់ខ្លាំងបំផុត។ រាល់កិច្ចព្យាយាមកែលម្អ និងកសាងស្ដារហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធទាំងឡាយនៅហ្កាហ្សាក៏បានទទួលរងឥទ្ធិពលអវិជ្ជមានផងដែរដោយសារទណ្ឌកម្មបិទផ្លូវទាំងនេះ។<ref>{{cite book |title=World Report 2015: Israel/Palestine – Events of 2014 |chapter=World Report 2015: Israel/Palestine |date=11 January 2015 |chapter-url=https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/israel/palestine |publisher=Human Rights Watch |access-date=10 September 2025 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307000349/https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/israel/palestine |url-status=live }}</ref> [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់]]ត្រូវបានបើកដំណើរការឡើងនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៨ បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូលើកទីពីរ និង[[អនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយ]]ត្រូវបានចុះ ។ អាកាសយានដ្ឋាននេះត្រូវបង្ខំបិទទ្វារបន្ទាប់ពីរងការខូចខាតក្រោមថ្វីដៃអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០០០។ ស្ថានីយរ៉ាដា និងប៉មបញ្ជាចរាចរណ៍អាកាសត្រូវបានបំផ្លាញដោយយន្តហោះចម្បាំងនៃកងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ នៅកំឡុងចលាចលអ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរ។ អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ជូនគ្រឿងចក្រមកឈូសឆាយផ្លូវរត់របស់អាកាសយានដ្ឋាននេះចោលនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០០២។<ref name=msnbc_fly_again>[https://www.nbcnews.com/id/wbna7900217 ''Grounded in Gaza, but hoping to fly again''], NBC News, 19 May 2005</ref><ref name=bbc2005>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4449461.stm ''Years of delays at Gaza airport''] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060308050138/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4449461.stm |date=8 March 2006 }},​ Johnston, Alan. BBC News, 15 April 2005</ref> ផ្លូវរត់ព្រលានដែលនៅសល់តែមួយក្នុងហ្កាហ្សាគឺស្ថិតនៅ[[អាកាសយានដ្ឋានហ្គូសកាធីហ្វ]] ប៉ុន្តែវាត្រូវបានបោះបង់ចោលបន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីហ្កាហ្សាកាលពីឆ្នាំ២០០៥។ ចរាចរណ៍ផ្សេងៗលើដែនអាកាសតំបន់ហ្កាហ្សាគឺត្រូវបានរឹតបន្តឹងខ្លាំងបំផុតដោយ[[កងទ័ពអាកាសអ៊ីស្រាអែល]] ដូចដែលកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូបានអនុញ្ញាត។ ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:Gaza Strip population.png|thumb|កំណើនប្រជាជននៅហ្កាហ្សាចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥០ រហូតមកទល់បច្ចុប្បន្ន]] [[File:Jabalia 23.jpg|thumb|ក្មេងស្រីប៉ាឡេស្ទីននៅក្រុង[[ចាបាលីយ៉ា]]ក្នុងឆ្នាំ២០០៩]] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១០ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមានប្រជាជនរស់នៅប្រមាណ ១.៦ លាននាក់<ref name="CIA World Factbook" /> ដោយក្នុងនោះមានប្រជាជនស្ទើរតែ ១.០ លាននាក់រស់នៅក្នុងនាមជាជនភៀសខ្លួនក្រោមបញ្ជីអង្គការសហប្រជាជាតិ។​<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/unrwa/refugees/gaza.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217211906/http://www.un.org/unrwa/refugees/gaza.html |archive-date=17 December 2007 |title=UNRWA: Palestine refugees |publisher=Un.org |access-date=11 September 2025}}</ref> ប្រជាជនហ្កាហ្សាបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនជាកូនចៅបន្តពីឳពុកម្ដាយជីដូនជីតាដែលជាជនភៀសខ្លួនដូចគ្នាបន្ទាប់ពីពួកគេត្រូវបានបណ្តេញចេញ ឬត្រូវបង្ខំរត់ចេញពីផ្ទះសម្បែងក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨។ តែយ៉ាងណា ចំនួនប្រជាជនហ្កាហ្សានៅបន្តកើនឡើងបន្តិចម្ដងៗតាំងពីពេលនោះមក ដែលភាគច្រើនបណ្ដាលមកពី[[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]ខ្ពស់ ដោយស្ដ្រីម្នាក់អាចបង្កើតកូនបានដល់ទៅ ៨.៣ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ដែលមកទល់សព្វថ្ងៃគឺនៅតែជាអត្រាខ្ពស់បំផុតនៅហ្កាហ្សា។ តួលេខនេះ​បាន​ធ្លាក់​ចុះ​មក​នៅ​ត្រឹម ៤.៤ នាក់សម្រាប់​ស្ត្រី​ម្នាក់​វិញនៅក្នុង​ឆ្នាំ២០១៣ ប៉ុន្តែវានៅតែជាអត្រាតួលេខខ្ពស់​មួយបើប្រៀបនឹងបណ្ដារដ្ឋដទៃៗទៀតនៅ​លើ​ពិភពលោក។<ref name="CIA World Factbook" /><ref name=":0"/> បើចាត់អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុបនេះជាចំណាត់ថ្នាក់វិញ ហ្កាហ្សាគឺស្ថិតនៅលេខរៀងទី ៣៤ នៅក្នុងចំណោមតំបន់ប្រទេសចំនួន ២២៤។<ref name="CIA World Factbook" /><ref name=":0">{{Cite web |last=Coghlan |first=Andy |title=The reasons why Gaza's population is so young |url=https://www.newscientist.com/article/dn25993-the-reasons-why-gazas-population-is-so-young/ |access-date=2020-12-27 |website=New Scientist |language=en-US |archive-date=25 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125212840/https://www.newscientist.com/article/dn25993-the-reasons-why-gazas-population-is-so-young/ |url-status=live }}</ref> កត្តានេះបាននាំឱ្យហ្កាហ្សាមានសមាមាត្រកុមារខ្ពស់ខុសពីធម្មតានៅក្នុងចំណោមចំនួនប្រជាជនសរុប ដោយប្រមាណ ៤៣.៥% នៃប្រជាជនខ្លួនគឺមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំ ឬក្មេងជាងនេះ និងអាយុមនុស្សជាមធ្យម ១៨ ឆ្នាំនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងអាយុមនុស្សមធ្យមជាសកលគឺ ២៨ ឆ្នាំ និង ៣០ ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ក្រុមប្រទេសតែមួយគត់ដែលមានអាយុជាមធ្យមទាបជាងហ្កាហ្សាគឺបណ្ដាប្រទេសនៅក្នុងទ្វីបអាហ្រ្វិក ដូចជាប្រទេស[[អ៊ូកង់ដា]]ជាដើម ដែលអាយុមនុស្សជាមធ្យមគឺ ១៥ ឆ្នាំ។<ref name=":0" /> ===សាសនា=== [[File:Great Mosque of Gaza (Omari Mosque).jpg|thumb|right|ទិដ្ឋភាពនៃ[[មហាវិហារឥស្លាមហ្កាហ្សា]] ដែលត្រូវជាព្រះវិហារឥស្លាមដ៏ចំណាស់មួយនៅហ្កាហ្សាមានអាយុកាលតាំងពីសតវត្សរ៍ទី ៧ នៃ គ.ស. មកម៉្លេះ ប៉ុន្តែសំណង់អគារសាសនាបុរាណមួយនេះត្រូវទទួលរងការខូចខាតតាមរយៈការវាយប្រហារផ្លូវអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]]] {{See also|ឥស្លាមនិយមនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា}} ប្រជាជនប្រមាណ ៩៩.៨% នៅហ្កាហ្សាគឺប្រកាន់[[ស៊ុននី|សាសនាឥស្លាមស៊ុននី]] ខណៈប្រជាជនទាំងប៉ុន្មានទៀតមានប្រមាណពី ២,០០០ ទៅ ៣,០០០ នាក់ (០.២%)​ ជា[[គ្រិស្តសាសនិកអារ៉ាប់|អ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនា]]។<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4514822.stm Middle East Christians: Gaza pastor] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090123003622/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4514822.stm |date=23 January 2009 }} BBC News, 21 December 2005</ref><ref name="CIA World Factbook" /> {{Bar box | title=សាសនានៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ប៉ាន់ប្រមាណឆ្នាំ២០១២)<ref name="CIA World Factbook" /> | titlebar=#ddd | float=right | bars= {{Bar percent|ឥស្លាមសាសនា|green|98}} {{Bar percent|គ្រិស្តសាសនា|blue|1}} {{Bar percent|សាសនាដទៃ|grey|1}} }} ពីឆ្នាំ១៩៨៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៩១ ក្នុងកំឡុងការបះបោរ[[អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយ]] ក្រុមហាម៉ាស់បានធ្វើយុទ្ធនាការគាំទ្រឱ្យស្ត្រីពាក់ហ៊ីចាបដណ្ដប់ក្បាល។ នៅក្នុងដំណើរយុទ្ធនាការនោះ ស្ត្រីណាដែលជ្រើសរើសមិនពាក់ហ៊ីចាប ត្រូវបានក្រុមសកម្មជនហាម៉ាស់ធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយប្រើពាក្យសំដីបៀតបៀន និងជួនកាលបង្ខំដោយប្រើកម្លាំងទៀតផង ដែលជាហេតុនាំឱ្យស្ដ្រីនារីច្រើនពាក់ដណ្ដប់ហ៊ីចាបដើម្បី "គ្រាន់តែជៀសវាងបញ្ហាបែបនេះកើតឡើងនៅតាមដងផ្លូវប៉ុណ្ណោះ"។<ref name="Ruben">{{cite book |last1=Rubenberg |first1=Cheryl A. |author1-link=Cheryl Rubenberg |title=Palestinian Women: Patriarchy and Resistance in the West Bank |date=2001 |pages=230–231 |url=https://archive.org/details/palestinianwomen0000rube/}}</ref> តាំងពីហាម៉ាស់បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ មក សកម្មជនឥស្លាមជាច្រើននាក់បានព្យាយានជាច្រើនដងដើម្បីទាមទារឱ្យអាជ្ញាធរហាម៉ាស់បង្កើតច្បាប់ឱ្យស្ដ្រីស្លៀក "[[សម្លៀកបំពាក់ឥស្លាម]]" និងតម្រូវឱ្យពាក់ហ៊ីចាប។<ref name="ReferenceB">[https://www.nytimes.com/2009/09/06/world/middleeast/06gaza.html Hamas Fights Over Gaza's Islamist Identity] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170119001358/http://www.nytimes.com/2009/09/06/world/middleeast/06gaza.html |date=19 January 2017 }} New York Times, 5 September 2009</ref><ref name="xinhua">{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2010-01/03/content_12748559.htm |title=Hamas encourages Gaza women to follow Islamic code |publisher=News.xinhuanet.com |date=3 January 2010 |access-date=11 September 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110514030330/http://news.xinhuanet.com/english/2010-01/03/content_12748559.htm |archive-date= 14 May 2011}}</ref> "ក្រសួងទាយជ្ជទានឥស្លាម" របស់រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់បានបង្កើតគណៈកម្មាធិការគុណធម៌ឡើងដើម្បីណែនាំប្រជាពលរដ្ឋខ្លួនអំពី "ហានិភ័យគ្រោះថ្នាក់នៃការស្លៀកពាក់មិនសមរម្យ ការលេងបៀរ និងការណាត់ជួបស្នេហា"ផ្សេងៗ។<ref name="bloomberg">[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aB2RfynNbLmk Hamas Bans Women Dancers, Scooter Riders in Gaza Push] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20151118123632/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aB2RfynNbLmk |date=18 November 2015 }} By Daniel Williams, Bloomberg, 30 November 2009</ref> ប៉ុន្តែជាក់សណ្ដែង រដ្ឋាភិបាលហាម៉ាស់មិនមានច្បាប់អ្វីមកកំណត់ពីរបៀបស្លៀកពាក់ និងបទដ្ឋានសីលធម៌អ្វីទេ ហើយក្រសួងអប់រំរបស់ហាម៉ាស់ក៏មិនមានបទបញ្ជាតម្រូវឱ្យសិស្សស្រីស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ឥស្លាមមករៀនដែរ។<ref name="ReferenceB"/> យោងតាមអង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស រដ្ឋាភិបាលគ្រប់គ្រងដោយហាម៉ាស់បានបង្កើនកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើ "ឥស្លាមភាវូបនីយកម្ម" តំបន់ហ្កាហ្សានៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ដោយក្នុងនោះមាន "ការគាបសង្កត់អង្គការសង្គមស៊ីវិល" និង "ការរំលោភសិទ្ធិសេរីភាពបុគ្គលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ" ។<ref name=Esveld>[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-jun-27-la-oe-vanesveld-gaza-20100627-story.html "In Gaza, prisoners twice over; Palestinians are being squeezed by the Israeli blockade and Hamas' 'Islamizing' actions,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511190222/http://articles.latimes.com/2010/jun/27/opinion/la-oe-vanesveld-gaza-20100627 |date=11 May 2011 }} Bill Van Esveld, Bill Van Esveld is a Middle East researcher for Human Rights Watch, 27 June 2010, ''Los Angeles Times''.</ref> [[File:Forced Displacement of Gaza Strip Residents During the Gaza-Israel War 23-25.jpg|thumb|សំណល់វិហារឥស្លាមនៅហ្កាហ្សាក្នុងឆ្នាំ២០២៣]] អ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនម្នាក់គឺលោកកាលីដ អាល់ហ៊្រូបបានចេញមុខរិះគន់លើអ្វីដែលគាត់ហៅថា "ជំហានដូចក្រុមតាលីបង់នៅអាហ្វហ្កានីស្ថាន" ដែលក្រុមហាម៉ាស់កំពុងបានអនុលោមថា៖ "ឥស្លាមភាវូបនីយកម្ម កំពុងត្រូវបានដាក់អនុវត្តដោយបង្ខំលើដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ដែលមានក្នុងរូបភាពគាបសង្កត់សេរីភាពសង្គម វប្បធម៌ និងសារព័ត៌មាន ហើយមិនសមស្របនឹងទស្សនៈរបស់ហាម៉ាស់បានប្រកាសឡើយ ពោលជាទង្វើដ៏អាក្រក់ដែលត្រូវតែប្រឆាំង។ ទាំងនេះជាកិច្ចព្យាយាមស្ដារ​របប​ផ្តាច់ការអំណាចនិយមដោយយកសាសនាជាយានដើម្បីសម្រេចគោលដៅពួកគេ"។<ref>The Hamas Enterprise and the Talibanization of Gaza, Khaled Al-Hroub, Al-Ayyam (Palestinian Authority), 11 October 2010. [http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/4696.htm Translation] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101024183415/http://www.memri.org/report/en/0/0/0/0/0/0/4696.htm |date=24 October 2010 }} by the Middle East Research Institute, 22 October 2010.</ref> មន្ត្រី​ហាម៉ាស់​បាន​បដិសេធ​ថា​ខ្លួនមិនមានគម្រោងផែនការអ្វីក្នុងការ​ដាក់ចេញអនុវត្តនូវ​ច្បាប់​ឥស្លាម​ឡើយ។ សមាជិកសភារបស់ហាម៉ាស់ម្នាក់បានមានប្រសាសន៍ថា "អ្វីៗដែលអ្នកកំពុងឃើញគឺជាជម្រើសបុគ្គលនីមួយៗមិនមែនមកពីគោលនយោបាយទេ" ហើយបានបន្ថែមថា "យើងជឿជាក់លើការបញ្ចុះបញ្ចូល"[ច្រើនជាងការបង្ខំ]។<ref name="bloomberg"/> ករណីអំពើហឹង្សារើសអើងគ្រិស្តបរិស័ទ និងសាសនាត្រូវបានគេសង្កេតឃើញថាក៏មានវត្តមាននៅហ្កាហ្សាដែរ។ ម្ចាស់​ហាង​លក់​សៀវភៅ​គ្រិស្ត​សាសនិក​ម្នាក់​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាប់​ជំរិត និង​សម្លាប់​នៅក្នុង​ខែ​តុលា ឆ្នាំ​២០០៧។<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/gazas-christian-bookseller-killed-396283.html |work=The Independent |location=London |title=Gaza's Christian bookseller killed |first=Eric |last=Silver |date=8 October 2007 |access-date=11 September 2025 |archive-date=21 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421202741/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/gazas-christian-bookseller-killed-396283.html |url-status=live }}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៨ បណ្ណាល័យ[[សមាគមយុវជនគ្រិស្ត]] (YMCA) នៅទីក្រុងហ្កាហ្សាត្រូវបានជនជ្រុលនិយមបំផ្ទុះគ្រាប់បែកបំផ្លាញ។<ref>{{cite news |title=Militants bomb Gaza YMCA library |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7246454.stm |access-date=11 September 2025 |newspaper=BBC News |date=15 February 2008 |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209110915/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7246454.stm |url-status=live }}</ref> មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ១៨ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅពេលដែលអ៊ីស្រាអែលបានទម្លាក់គ្រាប់បែកលើ[[ព្រះវិហារសាំងព័រភារ]] ដែលជាវិហារគ្រិស្តដ៏ចំណាស់ជាងគេនៅហ្កាហ្សា នៅថ្ងៃទី១៩ ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{cite news |last1=Marsi |first1=Federica |title=Gaza's Christian community faces 'threat of extinction' amid Israel war |url=https://www.aljazeera.com/features/2023/11/10/extinction-gaza-christians-fear-for-communitys-survival-amid-israel-war |agency=Al-Jazeera |date=10 November 2023 |access-date=11 September 2025 |archive-date=10 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110073921/https://www.aljazeera.com/features/2023/11/10/extinction-gaza-christians-fear-for-communitys-survival-amid-israel-war |url-status=live }}</ref> មនុស្សចំនួនបីនាក់ទៀតបានស្លាប់នៅពេលដែលអ៊ីស្រាអែលបានទម្លាក់គ្រាប់បែកដដែរទៅលើ[[វិហារគ្រួសារពិសិដ្ឋ]]នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥។<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Israel kills three in Gaza Catholic church bombing |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/17/israel-bombs-gazas-only-catholic-church-sheltering-elderly-and-children |access-date=2025-07-29 |website=Al Jazeera }}</ref> ក្រៅពីហាម៉ាស់ [[ចលនាសាលាហ្វី]]បានផុសលេចឡើងនៅលើទឹកដីហ្កាហ្សាក្នុងកំឡុងឆ្នាំ២០០៥ ដែលចលនានេះគាំទ្រដល់ "របៀបរស់នៅដ៏តឹងរ៉ឹងផ្អែកតាមក្រុមអ្នកប្រតិបត្តិសាសនាឥស្លាមដំបូងបង្អស់"។<ref name=bbc-salafist>{{cite news |last1=Knell |first1=Yolande |title=Can Hamas hold back Islamic State in Gaza? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-33110099 |access-date=11 September 2025 |agency=BBC News |date=12 June 2015 |archive-date=13 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150913115303/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-33110099 |url-status=live }}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ គេបានប៉ាន់ស្មានថាអ្នកគាំទ្រចលនាសាលាហ្វីមានតែប្រមាណ "រាប់រយ ឬប្រហែលជាពីរបីពាន់នាក់" ប៉ុណ្ណោះនៅហ្កាហ្សា។<ref name=bbc-salafist/> ===វិស័យអប់រំ=== [[File:Girls lining up for class - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|កូនសិស្សស្រីៗនៅសាលារៀនក្នុងទីក្រុងហ្កាហ្សា កំពុងតម្រង់ជួរគ្នាត្រៀមចូលថ្នាក់រៀន]] [[File:Ucas1.jpg|thumb|[[សាកលមហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រអនុវត្ត]] ជាមហាវិទ្យាល័យធំបំផុតនៅហ្កាហ្សា]] ប៉ាឡេស្ទីនមានអត្រាអក្ខរកម្មខ្ពស់ប្រមាណ ៩៧% (៩៦% សម្រាប់ស្ត្រី និង ៩៩% សម្រាប់បុរស) នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ និងអត្រាអក្ខរកម្មរបស់យុវជន (អាយុ ១៥–២៤ ឆ្នាំ) មាន ៨៨% ក្នុងឆ្នាំ២០២០ (ស្រី ៩៤% និងប្រុស ៨២%)។<ref name="auto"/> យោងតាមតួលេខរបស់ទីភ្នាក់ងារជំនួយនិងការងារអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅដើមបូព៌ា (UNRWA) ហ្កាហ្សាមានសាលារៀនសរុបចំនួន ៦៤០៖ សាលារដ្ឋចំនួន ៣៨៣, សាលា អសប ចំនួន ២២១ និងសាលាឯកជនចំនួន ៣៦ ដោយសរុបសិក្សានុសិស្សរៀនចំនួន ៤៤១,៤៥២ នាក់។<ref>{{cite web |url=http://imeu.net/news/article0017067.shtml |title=Children and education fact sheet |publisher=Imeu.net |access-date=11 September 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201010130/http://imeu.net/news/article0017067.shtml |archive-date=1 December 2010 |archivedate=1 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201010130/http://imeu.net/news/article0017067.shtml }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១២ ហ្កាហ្សាមានសាកលវិទ្យាល័យចំនួន ៥ ហើយវិទ្យាស្ថានសិក្សាថ្មីចំនួន ៨ ទៀតកំពុងត្រូវបានសាងសង់។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2012/05/23/world/middleeast/hamas-run-schools-in-gaza-set-out-to-teach-hebrew.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220102/https://www.nytimes.com/2012/05/23/world/middleeast/hamas-run-schools-in-gaza-set-out-to-teach-hebrew.html |archive-date=2022-01-02 |url-access=limited |url-status=live |title=Hamas-Run Schools in Gaza Set Out to Teach Hebrew |first=Jodi |last=Rudoren |newspaper=The New York Times |date=22 May 2012}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០១៨ សាកលវិទ្យាល័យចំនួន ៩ បានកំពុងដំណើរការនៅហ្កាហ្សា។ មហាវិទ្យាល័យសហគមន៍នៃវិទ្យាសាស្រ្តអនុវត្ត និងបច្ចេកវិទ្យា (CCAST) ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៩៨ នៅក្នុងទីក្រុងហ្កាហ្សា។ នៅឆ្នាំ២០០២ មហាវិទ្យាល័យនោះបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងទៅក្នុងបរិវេណថ្មីនៅហ្កាហ្សាភាគខាងត្បូង ហើយក៏កើតចេញជាវិទ្យាស្ថានពហុបច្ចេកទេសហ្កាហ្សា (GPI) នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦។ មួយឆ្នាំក្រោយមកគឺក្នុងឆ្នាំ២០០៧ មហាវិទ្យាល័យនោះត្រូវបានទទួលស្គាល់តម្លើងជាសាកលមហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រអនុវត្តន៍ (UCAS)។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ មហាវិទ្យាល័យមួយនេះមាននិស្សិតចំនួន ៦,០០០ នាក់សិក្សាក្នុងដេប៉ាដឺម៉ង់ចំនួន ៨ ដែលផ្តល់ជំនាញជាង ៤០។<ref>{{cite web |url=http://www.ucas.edu.ps/english/ucasview.aspx?pageid=47 |title=University College of Applied Sciences |publisher=Ucas.edu.ps |access-date=11 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511074016/http://www.ucas.edu.ps/english/ucasview.aspx?pageid=47 |archive-date=11 May 2011 |url-status=dead |archivedate=11 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511074016/http://www.ucas.edu.ps/english/ucasview.aspx?pageid=47 }}</ref> ===សុខាភិបាល=== [[File:View of the hospital from the north.jpg|thumb|[[មន្ទីរពេទ្យមិត្តភាពតួកគី-ប៉ាឡេស្ទីន]]]] ខុសពីតំបន់អស្ថិរភាពដទៃ ហ្កាហ្សានៅមានមន្ទីរពេទ្យ និងមណ្ឌលថែទាំសុខភាពដំណើរការច្រើនគួរសម។ ដោយសារតែមនុស្សវ័យក្មេងមានច្រើន ដូច្នេះអត្រាមរណៈនៅហ្កាហ្សាគឺមានកម្រិតទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក ពោលគឺត្រឹម ០.៣១៥% ប៉ុណ្ណោះក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |access-date=2025-09-11 |archive-date=28 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228071330/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html |url-status=dead |archivedate=2018-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705071857/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html }}</ref> ចំពោះអត្រាមរណៈទារកវិញគឺជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១០៥ នៅក្នុងចំណោមប្រទេសនិងដែនដីចំនួន ២២៤ ដោយមានអត្រា ១៦.៥៥ ក្នុងទារក ១០០០ នាក់។<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html |title=Country Comparison: Infant mortality rate |publisher=CIA |access-date=11 September 2025 |archive-date=7 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html |url-status=dead |archivedate=7 កុម្ភៈ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html }}</ref> ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៤ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៣៥ បើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍ភាពក្រីក្រមនុស្ស]]។ យោងតាមអង្គការសុខភាពពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានបង្ហាញថា អាយុរស់នៅសម្រាប់បុរសជាមធ្យមគឺ ៧២.៥ ឆ្នាំ និងខណៈស្ដ្រីវិញគឺ ៧៥ ឆ្នាំ ដេលជាតួលេខប្រហាក់ប្រហែលដូចគ្នានឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប លីបង់ ឬហ្សកដានី ប៉ុន្តែនៅទាបជាងនៅអ៊ីស្រាអែលនៅឡើយ។<ref>{{Cite web |last=Guterres |first=António |author-link=António Guterres |date=2023-05-17 |title=Health conditions in the occupied Palestinian territory, including east Jerusalem, and in the occupied Syrian Golan |url=https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA76/A76_15-en.pdf |access-date=2025-09-11 |website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]]}}</ref> ការសិក្សាមួយដែលធ្វើឡើងដោយ[[សាកលវិទ្យាល័យចន ហបឃីនស៍]] (សហរដ្ឋអាមេរិក) និង[[សាកលវិទ្យាល័យអាល់គូដស៍]] (នៅ[[អាប៊ូឌីស]]) សម្រាប់អង្គការ ''CARE International'' នៅចុងឆ្នាំ២០២២ បានបង្ហាញឱ្យឃើញពីកម្រិកង្វះរបបអាហារខ្ពស់ក្នុងចំណោមប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន។ ការសិក្សានេះបានរកឃើញថា ១៧.៥% នៃកុមារដែលមានអាយុពី ៦ ទៅ ៥៩ ខែបានទទួលរងពីកង្វះអាហារូបត្ថម្ភដ៏រ៉ាំរ៉ៃ។ ៥៣% នៃស្ត្រីស្ថិតក្នុងអាយុអាចបន្តពូជ និង ៤៤% នៃកុមារទាំងអស់ត្រូវបានគេរកឃើញថាមានកង្វះខ្វះឈាមក្រហម។ អសន្តិសុខក្នុងការទទួលបានស្បៀងអាហារគ្រប់គ្រាន់គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ បានប៉ះពាល់ដល់គ្រួសារនៅហ្កាហ្សាប្រមាណ ៧០% នេះក៏ដោយសារកំណើនចំនួនមនុស្សដែលត្រូវការជំនួយពីទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិដែលបានកើនឡើងពី ៧២,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០០០ ដល់ ៨០០,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។​<ref>[http://www.maannews.com/Content.aspx?id=773119 '200 Gazans injured in separate incidents on first day of Eid al-Adha,'] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160920020729/http://www.maannews.com/Content.aspx?id=773119 |date=20 September 2016 }} Ma'an News Agency 13 September 2016.</ref> បន្ទាប់​ពី​ក្រុមហាម៉ាស់បានកាន់កាប់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ស្ថានភាព​សុខភាព​នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សាគឺត្រូវ​ប្រឈម​មុខ​នឹង​បញ្ហា​ថ្មីៗ។ [[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]] (WHO) បានសម្តែងការព្រួយបារម្ភរបស់ខ្លួនអំពីផលវិបាកនៃការបែកបាក់នយោបាយផ្ទៃក្នុងរបស់ប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជាការធ្លាក់ចុះនូវគុណភាពសេដ្ឋកិច្ចសង្គម សកម្មភាពយោធា និងផលប៉ះពាល់សុខភាពផ្សេងៗបង្កឡើងដោយភាពឯកោផ្លូវកាយ ផ្លូវចិត្ត និងសេដ្ឋកិច្ច។<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/hac/crises/international/wbgs/sitrep_25sept2007/en/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014080431/http://www.who.int/hac/crises/international/wbgs/sitrep_25sept2007/en/index.html |url-status=dead |archive-date=14 October 2007 |title=WHO &#124; WHO statement on the situation in the Gaza Strip |publisher=Who.int |date=25 September 2007 |access-date=11 September 2025 |archivedate=14 តុលា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071014080431/http://www.who.int/hac/crises/international/wbgs/sitrep_25sept2007/en/index.html }}</ref> ផ្អែកតាមការសិក្សាក្នុងឆ្នាំ២០១២ នៅលើទឹកដីដែលអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់ អង្គការសុខភាពពិភពលោកបានរាយការណ៍ថាប្រហែល ៥០% នៃកុមារតូចៗ និងទារកអាយុក្រោម ២ ឆ្នាំ និង ៣៩.១% នៃស្ត្រីមានផ្ទៃពោះដែលទទួលសេវាថែទាំមុនពេលសម្រាលនៅហ្កាហ្សា បានទទួលរងពីកង្វះខ្វះជាតិដែក។ អង្គការមួយនេះក៏បានសង្កេតឃើញដែរថា កង្វះអាហារូបត្ថម្ភរ៉ាំរ៉ៃចំពោះកុមារអាយុក្រោម ៥ ឆ្នាំ "មិនមានភាពប្រសើរឡើងអ្វីនោះទេ ហើយបែរជាកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនទៅវិញ"។<ref>{{cite book |title=Health conditions in the occupied Palestinian territory, including East Jerusalem and the occupied Syrian Golan |date=11 May 2012 |publisher=World Health Organization |page=2 |url=http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Full_Report_3973.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120806000042/http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Full_Report_3973.pdf |archive-date=2012-08-06 |url-status=live |access-date=11 September 2025}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] មន្ទីរពេទ្យជាច្រើននៅហ្កាហ្សាត្រូវបានរងការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{Cite web |date=2024-04-06 |title=Six months of war leave Al-Shifa hospital in ruins, WHO mission reports |url=https://www.who.int/news/item/06-04-2024-six-months-of-war-leave-al-shifa-hospital-in-ruins--who-mission-reports |access-date=2025-09-11 |website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក|World Health Organization]] }}</ref> ក្នុងកំឡុងពេលសង្រ្គាម យុទ្ធនាការចាក់វ៉ាក់សាំងការពារជំងឺស្វិតដៃជើងបានទទួលជោគជ័យដោយកុមារជាង ១៨៧,០០០ នាក់ដែលមានអាយុក្រោម ១០ ឆ្នាំនៅតំបន់ហ្កាហ្សាកណ្តាលបានទទួលចាក់វ៉ាក់សាំង (ដែលជាចំនួនលើសពីគោលដៅដែលបានដាក់ចេញដំបូង) ដោយមានការគាំទ្រពីអង្គការសុខភាពក្នុងស្រុកនិងអន្តរជាតិ ចំពេលការប្រយុទ្ធត្រូវបានផ្អាកបណ្ដោះអាសន្នដើម្បីធានាថាយុទ្ធនាការអាចគ្របដណ្តប់នៅគ្រប់តំបន់ដែលរងនូវអសន្តិសុខ។<ref>[https://www.who.int/news/item/04-09-2024-first-phase-of-polio-campaign-concludes-successfully-in-gaza "First phase of polio campaign concludes successfully in Gaza."] ''World Health Organization''. 4 September 2024. 4 November 2024.</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌ប៉ាឡេស្ទីន}} [[File:مدينة أصداء.jpg|thumb|ឧទ្យានកម្សាន្តហ្កាហ្សា]] [[File:UNRWA Summer Game July 2010.jpg|thumb|ព្រឹត្តិការណ៍ប្រកួតកីឡារដូវក្ដៅហ្កាហ្សាឆ្នាំ២០១០, ជាព្រឹត្តិការណ៍សម្រាប់កុមារដែលបានរៀបចំឡើងដោយ UNRWA]] ===បុរាណវត្ថុ=== [[សារមន្ទីរបុរាណវត្ថុហ្កាហ្សា]]បានបើកទ្វារជាសាធារណៈដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨។<ref name=nytimes08>[https://www.nytimes.com/2008/07/25/world/middleeast/25gaza.html Museum Offers Gray Gaza a View of Its Dazzling Past, Ethan Bronner] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170628022310/https://www.nytimes.com/2008/07/25/world/middleeast/25gaza.html |date=28 June 2017 }}, ''The New York Times'', 25 July 2008</ref> [[សារមន្ទីរវប្បធម៌អាល់ការ៉ារ៉ា]]នៅក្រុង[[ខាន់យូនីស]]បានបើកទ្វារទទួលភ្ញៀវចូលទស្សនានៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ប៉ុន្តែមកដល់ខែតុលា ឆ្នាំ២០២៣ សារមន្ទីរមួយនេះត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite web |date=2023-10-18 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) خسائر كبيرة في قطاع الثقافة الفلسطينية جراء العدوان الإسرائيلي على غزة |work=القاهرة 24 |url=https://www.cairo24.com/1885559 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018205004/https://www.cairo24.com/1885559 |archive-date=2023-10-18 |access-date=2025-09-12}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-18 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) استهداف البشر والحجر والكلمة.. قصص تدمير أشهر المؤسسات الثقافية في غزة – البوابة نيوز |url=https://www.arabianews24.net/a/917847 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018205046/https://www.arabianews24.net/a/917847 |archive-date=2023-10-18 |access-date=2025-09-12 |archivedate=2023-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231018205046/https://www.arabianews24.net/a/917847 |url-status=dead }}</ref> ===ហ៊ិកាយ៉ា=== [[ហ៊ិកាយ៉ា]]គឺជាសិល្បៈនៃការនិយាយ ឬបែបនិទានកថាដែលភាគច្រើនសម្ដែងដោយស្ត្រីប៉ាឡេស្ទីនវ័យចំណាស់ ហើយវាត្រូវបានចុះទៅក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបីរបស់អង្គការ[[យូណេស្កូ]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨។<ref>{{Cite book |last1=Adam |first1=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=Y8a5EAAAQBAJ&dq=Palestine+hikaye&pg=PA17 |title=Yearbook of Transnational History: (2023) |last2=Stiefel |first2=Barry L. |last3=Peleg |first3=Shelley-Anne |date=2023-04-17 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-68393-379-3 |pages=17–18 }}</ref> នៅកាលឆ្នាំ១៩៨៩ ដំណើររឿងព្រេងក្នុងនិទានកថានៃហ៊ិកាយ៉ាត្រូវបានគេកត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ ហើយបានបោះពុម្ពរួមជាមួយរឿងជាច្រើនទៀតនៅក្នុងសៀវភៅចំណងជើងថា ''Speak Bird, Speak Again''។<ref>{{Cite web |date=2007-03-05 |title=Hamas school book ban sparks anger |url=https://www.thestar.com/entertainment/hamas-school-book-ban-sparks-anger/article_46351fca-bb83-55ce-abe0-1e1920ecc5de.html |access-date=2025-09-12 |website=Toronto Star }}</ref> ===ទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុ=== នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ របាយការណ៍សិក្សាបានបង្ហាញថាគ្រួសារហ្កាហ្សាភាគច្រើនគឺមានវិទ្យុ និងទូរទស្សន៍ (៧០%+) សម្រាប់ស្ដាប់និងទស្សនា ហើយប្រហែល ២០% មាន[[កុំព្យូទ័របុគ្គល]]។ ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ហ្កាហ្សាមានសិទ្ធិចូលប្រើកម្មវិធីផ្កាយរណប FTA ការផ្សាយតាមទូរទស្សន៍ពី[[សាជីវកម្មផ្សព្វផ្សាយប៉ាឡេស្ទីន]] [[អាជ្ញាធរផ្សព្វផ្សាយអ៊ីស្រាអែល]] និង[[អាជ្ញាធរទូរទស្សន៍ និងវិទ្យុទីពីរ|អាជ្ញាធរផ្សព្វផ្សាយអ៊ីស្រាអែលទីពីរ]]។<ref>{{cite web |url=https://docs.google.com/gview?a=v&q=cache%3A8bx1UFVnnI8J%3Awww.ijma3.org%2FAdmin%2FAdditionals%2Fsurvey_english.pdf+computer+ownership+in+Gaza+strip&hl=en&gl=nz&pid=bl&srcid=ADGEEShNVU9JU2TtRYX8XwHEJMjSdJUbW-w9MjDDA9B3XQS43AcovZ99O1Uk8-_ELbPVgq1zHazQyYf_zTQWvBUo-JMZCJ7kCigKF2SwRDHFHOtp8clfUynWkmrZc1x9RdVmCwvNpw7C&sig=AFQjCNGCO4cyOx0BC9fsbJiwLVf4fJXXMQ |title=Palestinian Central Bureau of Statistics – 2004 Survey of Computer, Internet and Mobile Phone Ownership |access-date=12 September 2025 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511190346/http://docs.google.com/gview?a=v&q=cache%3A8bx1UFVnnI8J%3Awww.ijma3.org%2FAdmin%2FAdditionals%2Fsurvey_english.pdf+computer+ownership+in+Gaza+strip&hl=en&gl=nz&pid=bl&srcid=ADGEEShNVU9JU2TtRYX8XwHEJMjSdJUbW-w9MjDDA9B3XQS43AcovZ99O1Uk8-_ELbPVgq1zHazQyYf_zTQWvBUo-JMZCJ7kCigKF2SwRDHFHOtp8clfUynWkmrZc1x9RdVmCwvNpw7C&sig=AFQjCNGCO4cyOx0BC9fsbJiwLVf4fJXXMQ |url-status=live }}</ref> ===កីឡា=== នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ សមាគមឥស្លាមនៅហ្កាហ្សាបានបើកសម្ពោធអាងហែលទឹកទំហំអូឡាំពិកដំបូងរបស់ខ្លួននៅក្លឹប[[អាស-សាកាដា]]។​<ref name=Maan>[http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=285242 Gaza opens first Olympic-size swimming pool] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121113101036/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=285242 |date=13 November 2012 }}, 18 May 2010, Ma'an News Agency.</ref> ក្រុមកីឡាហែលទឹកនៃក្លឹបអាស-សាកាដាបានដណ្ដើមឈ្នះមេដាយមាស និងប្រាក់ជាច្រើនគ្រឿងពីកម្មវិធីប្រកួតកីឡាហែលទឹកប៉ាឡេស្ទីនផ្សេងៗ។<ref name="sadaka">[http://www.alsadaka.ps/index.php/archives/604 السباحة صالة الالعاب الرياضية والساونا في النادي] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110511202713/http://www.alsadaka.ps/index.php/archives/604 |date=11 May 2011 }}, as-Sadaka Athletics Club</ref> ===ទីតាំងបុរាណ និងអគារប្រវត្តិសាស្ត្រ=== កន្លែងទីតាំងបុរាណប្រវត្តិសាស្ត្រគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅហ្កាហ្សារួមមាន៖ <center> <gallery> File:Saint Porphyrius Church, Gaza City.jpg|[[ព្រះវិហារសាំងព័រភារ]] តាំងពីសម័យសង្គ្រាមឈើឆ្កាង File:Great Mosque of Gaza (Omari Mosque).jpg|[[មហាវិហារឥស្លាមហ្កាហ្សា]] File:قصر الباشا في غزة.jpg|[[វិមានអាល់បាឆា]] តាំងសម័យម៉ាម្លុក </gallery> </center> *[[អាល់ម៉ូក្រាកា]] តំណាំងលំនៅមនុស្សកាលសម័យ[[យុគសំរឹទ្ធ]]...ជាដើម។ល។ ==មើលផងដែរ== *[[រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]] *[[ទឹកដីអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់]] *[[វ៉េសប៊ែង]] *[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]] *[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅហ្កាហ្សា]] ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} ==គន្ថនិទ្ទេសន៍== {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Bregman |first=Ahron |url=https://books.google.com/books?id=xtKuTB_SlwcC |title=Israel's wars: a history since 1947 |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28715-9 |edition=2nd |location=London; New York |archive-url=https://web.archive.org/web/20221102101205/https://books.google.com/books?id=xtKuTB_SlwcC |archive-date=2 November 2022 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Cobham |first1=David P. |last2=Kanafani |first2=Noman |editor-last=Cobham |editor-first=David P. |editor-last2=Kanafani |editor-first2=Noman |title=The economics of Palestine: economic policy and institutional reform for a viable Palestinian state |url=https://books.google.com/books?id=sR6AAgAAQBAJ |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-0-415-32761-9 |edition=Illustrated |series=Routledge studies in development economics |location=London; New York |oclc=ocm55131465 }} * {{Cite book |last=Filiu |first=Jean-Pierre |author-link=Jean-Pierre Filiu |url=https://books.google.com/books?id=l_hzBAAAQBAJ |title=Gaza: A History |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-190-20191-3 |access-date=12 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228175337/https://books.google.com/books?id=l_hzBAAAQBAJ |archive-date=28 February 2023 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Seib |first=Philip |editor-last=Seib |editor-first=Philip |url=https://books.google.com/books?id=7RPIAAAAQBAJ |title=Al Jazeera English: global news in a changing world |publisher=Palgrave Macmillan |year=2012 |isbn=978-0-230-34020-6 |series=Palgrave Macmillan series in international political communication |location=New York, NY }} * {{Cite book |last=Byman |first=Daniel |url=https://books.google.com/books?id=mYppAgAAQBAJ&pg=PA114 |title=A high price: the triumphs and failures of Israeli counterterrorism |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-539182-4 |location=New York |pages=114– |access-date=12 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118095443/https://books.google.com/books?id=mYppAgAAQBAJ&pg=PA114 |archive-date=18 November 2021 |url-status=live }} * {{Cite journal |last=Pressman |first=Jeremy |date=2003 |title=The Second Intifada: Background and Causes of the Israeli-Palestinian Conflict |url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/jcs/article/view/220/378 |url-status=live |journal=Journal of Conflict Studies |volume=23 |issue=2 |issn=1715-5673 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101133442/https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/220 |archive-date=1 November 2020 |access-date=12 September 2025 }} * {{Cite book |last=Varble |first=Derek |url=https://books.google.com/books?id=P5qHCwAAQBAJ |title=The Suez crisis, 1956 |publisher=Osprey Publishing |year=2003 |isbn=978-1-84176-418-4 |series=Essential histories |location=Oxford }} {{Refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' {{Sister project links|auto=yes|d=yes}} * [https://web.archive.org/web/20160424091544/http://atlas.pcbs.gov.ps/atlas/default.asp មើលផែនទីស្ថិតិប៉ាឡេស្ទីន] នៅឯ[[ការិយាល័យស្ថិតិកណ្ដាលនៃប៉ាឡេស្ទីន]] (រក្សាទុកក្នុង archive តាំង ២៤ មេសា ២០១៦) * {{Cite web |title=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs – occupied Palestinian territory |url=http://www.ochaopt.org/node/10572 |access-date=11 September 2025 |archive-date=28 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228174724/https://www.ochaopt.org/ |url-status=dead |archivedate=28 កុម្ភៈ 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230228174724/https://www.ochaopt.org/ }} * {{cite web |last=Salam |first=Yasmine |date=9 October 2023 |title=Gaza Strip explained: Who controls it and what to know |url=https://www.nbcnews.com/news/gaza-strip-controls-s-know-rcna119405 |publisher=NBC News}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |date=2021-01-12 }}. ''The World Factbook''. [[ទីភ្នាក់ងារកណ្ដាលស៊ើបការណ៍សម្ងាត់|Central Intelligence Agency]]. * [https://www.state.gov/countries-areas/palestinian-territories/ យល់ដឹងអំពីទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន] នៅឯ[[ក្រសួងការបរទេសនៃសហរដ្ឋអាមេរិក]]។ * [https://www.google.com/maps/place/Gaza+Strip/@31.4102912,34.2761441,11z ដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅលើ Google Maps] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប៉ាឡេស្ទីន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បដិពន្ធភូមិ និងបរិពន្ធភូមិ]] cv0o9elwibw2y90pgc6nmco947rpdtm 0 19679 336384 329146 2026-06-09T02:12:05Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336384 wikitext text/x-wiki {{essay|date=September 2008}} {{refimprove|date=June 2007}} @, {{Use mdy dates|date=ខែមិថុនា២០១១}} {{ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}} '''សម័យខ្មែរក្រហម''' (១៩៧៥-១៩៧៩) ដែលសំដៅលើការដឹកនាំគ្រប់គ្រងដោយ[[ប៉ុល ពត|ប៉ុល-ពត]] [[នួន ជា|នួន-ជា]] [[អៀង សារី|អៀង-សារី]] [[ស៊ុន សេន|ស៊ុន-សេន]] [[ខៀវ សំផន|ខៀវ-សំផន]] និង[[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា|បក្សកុម្មុយនិស្តខ្មែរក្រហម]] លើ[[កម្ពុជា]] ដែលពួកខ្មែរក្រហមបានដាក់ឈ្មោះថ្មីថាជា[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] ។ កំឡុងពេល៤ឆ្នាំ បានធ្វើអោយឃើញនូវមរណភាពនៃប្រជាជនខ្មែរប្រហែលពីរលាននាក់តាមរយៈលទ្ធផលរួមផ្សំ នៃការសម្លាប់ខាងនយោបាយ [[ការអត់ឃ្លាន]] និង[[ការងារគ្មានទំនេរ|ការធ្វើការដោយបង្ខំ]] ។<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7973463.stm Khmer Rouge leader admits crimes]</ref><ref>[http://archive.zcommunications.org/chomcambodforum.htm Noam Chomsky on Cambodia under Pol Pot]</ref> ដោយសារតែចំនួនដ៏ច្រើននេះ មរណភាពកំឡុងការដឹកនាំគ្រប់គ្រងរបស់ពួកខ្មែរក្រហម​ដែលជានិច្ចកាល គេបានចាត់ទុកថាជា[[ការប្រល័យពូជសាសន៍]] និងត្រូវគេស្គាល់ជាទូទៅថាជា '''ហាយនភាពខ្មែរ''' រឺ '''ការប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរ''' ។ សម័យខ្មែរក្រហមបានបញ្ចប់ជាមួយការលុកលុយកម្ពុជាដោយសម្ព័ន្ធមិត្តជិតខាង និងកាលពីអតីត គឺវៀតណាមក្នុង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]] ដែលទុកអោយកម្ពុជាក្រោមការកាន់កាប់របស់វៀតណាមអស់មួយទសវ ត្ស ។ == នយោបាយ == ដោយសារជ័យជំនះកម្មុយនិស្តខែ មេសា ១៩៧៥ ប៉ុល-ពត និងពួកសហការីជិតស្និទរបស់គាត់បានកាន់កាប់តំណែងសំខាន់ៗបំផុត​នៅក្នុងបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា (ប.ក.ក.) និងនៅក្នុងឋានានុក្រមរដ្ឋ ។ គាត់ធ្លាប់ជាលេខាប.ក.ក. (អគ្គលេខាធិការ) តាំងពីខែ កុម្ភៈ ១៩៦៣ មកម៉្លេះ ។ ពួកសហការីរបស់គាត់ធ្លាប់មានតួនាទីជាទីភ្នាក់ងារនយោបាយរបស់បក្ស ហើយពួកគេបានក្ដោបក្ដាប់កៅអីភាគច្រើននៅឯគណៈមជ្ឍិម ។ ពេញមួយទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ និងជាពិសេសបន្ទាប់ពីopពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ១៩៧៥ បក្សនេះត្រូវរង្គោះរង្គើដោយការដណ្ដើមបក្សពួកគ្នា ។ ថែមទាំងមានការប៉ុនប៉ងប្រដាប់អាវុធដើម្បីផ្ដួលរំលំប៉ុល-ពតថែមទៀតផង ។ បន្សុទ្ធកម្មជាលទ្ធផលបានឈានដល់ចំណុចកំពូលនៅឆ្នាំ១៩៧៧ និង ១៩៧៨ ដែលនៅពេលនោះប្រជាជនរាប់រយពាន់នាក់ រួមទាំងភាគខ្លះនៃពួកមេដឹកនាំប.ក.ក.ដ៏សំខាន់ៗបំផុត ក៏ត្រូវបានគេប្រហារជីវិតដែរ ។CAMBODIA == ការបង្កើតឡើងរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ == ពួកកុម្មុយនិស្តបានលុបចោល[[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] (បានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៧០) ។ កម្ពុជាមិនទាន់អោយ មានការបង្កើតនូវរដ្ឋាភិបាលណាមួយ រហូតដល់មានសេចក្ដីប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ថ្ងៃ ៥មករា ១៩៧៦ ។ ពួកកុម្មុយនិស្តបានបន្តប្រើប្រាស់ព្រះបាទ[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]]ជាមេដឹកនាំដែលមានតែឈ្មោះនៃរដ្ឋាភិបាល នេះរហូតដល់ថ្ងៃ ២មេសា ១៩៧៦ នៅពេលនោះព្រះសីហនុក៏បានលាលែងជាប្រមុខរដ្ឋ ។ ព្រះសីហនុបានគង់នៅដោយ មានផាសុខភាព ក៏ប៉ុន្តែគ្មានសន្តិសុខ ដោយការចាប់ឃុំក្នុងព្រះដំណាក់នៅភ្នំពេញ រហូតចុងក្រោយនៅក្នុងសង្គ្រាមជា មួយវៀតណាម​នៅពេលនោះទ្រង់បានយាងចេញទៅដល់សហរដ្ឋដែលជាកន្លែង​ដែលទ្រង់បានប្ដឹងពីករណីរបស់កម្ពុជាប្រជា ធិបតេយ្យ​ចំពោះមុខក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ ។ ព្រះអង្គនៅទីបញ្ចប់ក៏បានយាងទៅគង់នៅប្រទេសចិនសាជាថ្មីវិញ ។ ''សិទ្ធិនិងកាតព្វកិច្ចនៃបុគ្គលម្នាក់ៗ''ត្រូវបានកំណត់ដោយខ្លីនៅក្នុងមាត្រា២ ។ សិទ្ធិនិងកាតព្វកិច្ចនោះរួមគ្មានអ្វីដែលជាទូ ទៅត្រូវបានចាត់ទុកថាជាការធានាសិទ្ធមនុស្ស​ខាងនយោបាយទេ{{citation needed|date=ខែធ្នូ២០១០}} វាលែងតែការថ្លែង ថា''បុរសនិងស្ត្រីគឺស្មើគ្នានៅគ្រប់ទិដ្ឋភាព ។'' ឯកសារនេះបានប្រកាសហើយ ក៏ប៉ុន្តែថា''រាល់កម្មករ'' និង''កសិករទាំងអស់'' គឺជា''ម្ចាស់''នៃ''រោងចក្រ''និង''ស្រែចម្ការ''របស់ខ្លួន ។ ការអះអាងមួយថា ''គ្មានការអត់ការងារជាដាច់ខាតនៅក្នុងកម្ពុជាប្រ ជាធិបតេយ្យ''ដែលហាក់បីដូចជាត្រឹមត្រូវចាត់ទុកថា​ជាការប្រើប្រាស់កម្លាំងយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់របស់របបនេះ ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះបានបញ្ជាក់នូវគោលនយោបាយការបរទេស​របស់កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យក្នុងមាត្រា២១ ឯកសារដ៏វែងបំផុត ជា លក្ខ័ណ្ឌនៃ[[ឯករាជ្យ]] [[សន្តិភាព]] [[ប្រទេសអព្យាក្រឹត|អព្យាក្រឹតភាព]] និង[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ|ការមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] ។ វាបានធ្វើសច្ចាប័ណការគាំទ្រដល់ការតស៊ូប្រឆាំង[[ចក្រពត្តិនិយម]] នៅឯ[[តតិយលោក]] ។ ដោយទាក់ទងនឹងការវាយប្រហារឈ្លានពានរបស់របបនេះប្រឆាំងនឹងទឹកដី[[វៀតណាម]] [[ថៃ]] និង[[ឡាវ]] កំឡុងឆ្នាំ១៩៧៧ និង​ ១៩៧៨ ការសន្យានេះ''ដើម្បីថែរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទនិងជាមិត្ត​ជាមួយប្រទេសទាំងឡាយណាដែលមានព្រំដែនរួម'' ដែទទួលយកភាពដូចគ្នាតិចតួចទៅនឹងភាពប្រាកដប្រជា ។ ស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលនានាត្រូវបានពន្យល់​ត្រួសៗខ្លីៗនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះ ។ អង្គនីតិបញ្ញត្តិ គឺ[[សភាតំណាងប្រជាជនកម្ពុជា]] (ស.ត.ប.ក.) ដែលមានសមាជិក២៥០រូប ''ដែលតំណាងអោយពួកកម្មករ កសិករ និងប្រជាជនធ្វើការផ្សេងៗទៀត ហើយនិង[[កងទ័ពបដិវត្តន៍កម្ពុជា]] ។'' មួយរយហាសិបអាសនៈទុកអោយអ្នកតំណាងកសិករ ហាសិបទុកអោយពួកកងទ័ព និងហាសិបទៀតសម្រាប់កម្មករនិងពួកអ្នកតំណាងផ្សេងៗទៀត ។ អង្គនីតិបញ្ញត្តិត្រូវបានបោះឆ្នោតដោយប្រជាជនមួយអាណ្ណត្តិប្រាំឆ្នាំ ។ [[ការបោះឆ្នោតសភាកម្ពុជា១៩៧៦|ការបោះឆ្នោដំបូងនិងតែមួយគត់]]ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃ ២០មីនា ១៩៧៦ ។ ''[[ប្រជាជនថ្មី]]''ជាក់ស្ដែងមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតអោយចូលរួមឡើយ ។ អង្គនីតិប្រតិបត្តិនៃរដ្ឋាភិបាលក៏ត្រូវបានជ្រើសរើសផងដែរដោយស.ត.ប.ក. ។ វាមានគណៈប្រធានរដ្ឋ''ដែលទទួលខុសត្រូវសម្រាប់ការតំណាង អោយរដ្ឋនៃកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យនៅខាងក្នុងនិងខាងក្រៅប្រទេស ។'' វាបម្រើអោយអាណ្ណត្តិប្រាំឆ្នាំម្ដង ហើយប្រធានរបស់គណៈនេះគឺជាប្រមុខរដ្ឋ ។ ខៀវ-សំផនគឺជាបុគ្គលតែម្នាក់គត់ដែលបម្រើការនៅក្នុងការិយាល័យនេះ ដែលគាត់បានក្ដោបក្ដាប់បន្ទាប់ពីការលាលែងរបស់ព្រះសីហនុ ។ ប្រព័ន្ធតុលាការត្រូវបានចងក្រងឡើងដោយតុលាការប្រជាជន ចៅក្រមនៃតុលាការទាំងនោះត្រូវបានតែងតាំងដោយស.ត.ប.ក. ដែលជាអង្គនីតិប្រតិបត្តិ ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញមិនបានវែកញែកស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលដែនដី រឺ តំបន់ទេ ។ បន្ទាប់ពីការក្ដោបក្ដាប់អំណាចបានហើយ ពួកខ្មែរក្រហមបានលុបចោលខេត្តចាស់ៗ ហើយបានជំនួសមកវិញនូវខេត្តទាំងនោះជាមួយនិងប្រាំពីរភូមិភាគ ភូមិភាគឧត្តរ ភូមិភាគឦសាន ភូមិភាគពាយ័ព្យ ភូមិភាគកណ្ដាល ភូមិភាគបូព៌ា ភូមិភាគបស្ចិម និងភូមិភាគនិរតី ។ មានអង្គភាពថ្នាក់តំបន់ពីរផ្សេងទៀត: តំបន់ពិសេសក្រចេះលេខ៥០៥ និងរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៧ តំបន់ពិសេសសៀមរាបលេខ១០៦ ។ ភូមិភាគត្រូវបែងចែកជា ''តំបន់'' ដែលត្រូវដាក់ជាចំនួនលេខ ។ លេខមួយ ដោយសាកសមបានហ៊ុំព័ទ្ធតំបន់សំឡូតនៃ[[ភូមិភាគពាយ័ព្យ]] (រួមមានខេត្តបាត់ដំបង) ដែល[[បដិកម្បនា]] (ការបះបោរ) ប្រឆាំងព្រះសីហនុបានផ្ទុះឡើងនៅដើមឆ្នាំ១៩៦៧ ។ ដោយមានការលើកលែងនេះ តំបន់នេះដែលលេចឡើងត្រូវគេដាក់លេខតាមទំនើងចិត្ត ។ [[តំបន់]] ត្រូវបានបែងចែកជា [[ស្រុក]] [[ឃុំ]] និង [[ភូមិ]] ចុងក្រោយនេះជាធម្មតាមានប្រជាជនច្រើនរយនាក់ ។ ទម្រង់នេះប្រហែលជាស្រដៀងទៅនឹងអ្វី​ដែលមានក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះសីហនុ និងសាធារណរដ្ឋខ្មែរដែរ ក៏ប៉ុន្តែពួកអ្នកស្រុកនៅក្នុងភូមិនានាត្រូវបានរៀបចំទៅជា [[ក្រុម]] ដែលផ្សំឡើងពីដប់ទៅដប់ប្រាំគ្រួសារ ។ ក្នុងកម្រិតមួយៗ រដ្ឋបាលត្រូវបានដឹកនាំដោយ [[គណៈ]]មួយដែលមានមនុស្សបីនាក់ ។ សមាជិក[[ប.ក.ក.]]បានកាន់កាប់តំណែងគណៈនៅថ្នាក់ខ្ពស់ៗ ។ [[គណៈឃុំ]] និងភូមិជារឿយត្រូវបានកាន់ការដោយពួកកសិករក្រីក្រនៅឯមូលដ្ឋាន និង ពិតជាកម្រមែនទែនដោយ[[ប្រជាជនថ្មី]] ។ [[សហករណ៍]]ស្រដៀងគ្នានៅក្នុងតំបន់ដែនសមត្ថកិច្ចឃុំដែរ ដែលបានក្ដោបក្ដាប់ទំនួលខុសត្រូវរដ្ឋាភិបាលដែនដីនៅតំបន់ខ្លះ ។ == រូបបរិវត្តន៍សង្គម == តាមរយៈប៉ុល-ពត កម្ពុជាត្រូវបានបង្កើតឡើងជាបួន[[ថ្នាក់|វណ្ណៈ]]: [[ពួកកសិករ]]និងកម្មករ [[ពួកនាយទុន]] [[ពួកមូលធននិយម]] និង[[ពួកសក្ដិភូមិនិយម]] ។ សង្គមក្រោយពេលបដិវត្តន៍ តាមដែលបានកំណត់ដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញ១៩៧៦នៃកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ដែលប្រកបផ្សំដោយពួកកម្មករ ពួកកសិករ និង ''គ្រប់ប្រជាជនធ្វើការកម្ពុជាផ្សេងៗទាំងអស់ ។'' ការអនុញ្ញាតមិនត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ដំណាក់កាលអន្តរកាល ដូចជា''ប្រជាធិបតេយ្យថ្មី''របស់ចិនឡើយ ដែលនៅក្នុងចំណុចសំខាន់ៗម្ចាស់ដី រឺ នាយទុន''ស្នេហាជាតិ''ត្រូវបានអនុញ្ញាតអោយដើរតួនៅក្នុងសំណង់សង្គមនិយម ។ ព្រះសីហនុសរសេរថានៅឆ្នាំ១៩៧៥ ទ្រង់ [[ខៀវ សំផន|ខៀវ-សំផន]] និង[[ខៀវ ធីរិទ្ធិ|ខៀវ-ធីរិទ្ធិ]] បានទៅទស្សនកិច្ចលោក[[ជូ អេនឡាយ|ជូ-អេនឡាយ]] ដែលលោកបានឈឺធ្ងន់ ។ លោកជូបានក្រើនរំលឹកពួកទ្រង់កុំអោយព្យាយាម​សម្រេចលទ្ធិកុម្មុយនិស្តក្នុងជំហានតែមួយគត់ ដូចដែលចិនបានព្យាយាមនៅចុងទសវត្ស១៩៥០ជាមួយនិង[[មហាលោតផ្លោះ]] ។ ខៀវ-សំផន និងខៀវ-ធីរិទ្ធិ''គ្រាន់តែបានញញឹមបញ្ចេញស្នាមញញឹមដែលមិនជឿ និងក្រអឺត ។'' <ref name= Jackson>Jackson, Karl D. ''Cambodia, 1975–1978: Rendezvous with Death''.Princeton U. Press, 1992, Page 63</ref> ខៀវ-សំផន និង[[ស៊ុន សេន|ស៊ុន-សេន]]ក្រោយមកបានអួតអាងទៅកាន់ព្រះសីហនុថា ''យើងនឹងក្លាយជាប្រទេសជាតិដំបូងគេ ដែលបង្កើតសង្គមកុម្មុយនិស្តពេញបរិបូរណ៍​ដោយគ្មានការខ្ជះខ្ជាយពេលវេលាតាមជំហានៗភ្លាមៗ ។''<ref name= Jackson/> ទោះបីជាលក្ខ័ណ្ឌប្រែប្រួលពីតំបន់មួយទៅតំបន់មួយក៏ដោយ ក៏ស្ថានភាពនោះគឺ ដោយឡែក ដែលជាការឆ្លុះបញ្ចាំងនៃការបែងចែកបក្សពួក​ដែលនៅតែមាននៅខាងក្នុងប.ក.ក.កំឡុងទសវត្ស១៩៧០ សក្ខីភាពនៃពួកអ្នកភៀសខ្លួនអោយដឹងថាការបែងចែកសង្គម​ដ៏សំខាន់បំផុតគឺនៅរវាង''[[ប្រជាជនថ្មី]]''ដែលជាប់សង្ស័យខាងនយោបាយ ដែលពួកគេទាំងនោះត្រូវបានជម្លៀសចេញពី​ទីប្រជុំជននានាបន្ទាប់ពីជ័យជម្នះពួកកុម្មុយនិស្ត និង''ប្រជាជនចាស់''គួរអោយទុកចិត្តជាងគេ ពួកកសិករក្រីក្រ និងពួកសិករវណ្ណៈកណ្ដាលថ្នាក់ទាប ដែលមាននៅតាមទីជនបទ ។ ថ្វីត្បិតតែការប្ដេជ្ញាចិត្តខាងមនោគមវិជ្ជាដើម្បី​អោយមានសមភាពដាច់ខាតក៏ដោយ ក៏ពួកសមាជិកប.ក.ក. និងពួកកងទ័ពបានតាំងខ្លួនជាឥស្សរជនដែលគេទទួលស្គាល់យ៉ាងជាក់ច្បាស់ ។ វណ្ណៈធ្វើការគឺជាកត្តាបន្ទាប់បន្សំ ពីព្រោះដោយសារតែការជម្លៀសពីតំបន់ទីក្រុងនានា និងការបង្អាក់ដំណើរការភាគច្រើននៃរោងចក្រតិចតួចនៃប្រទេសនេះ ។ ក្រុមវណ្ណៈធ្វើការដ៏សំខាន់មួយនេះ នៅខាងក្នុងពួកពលករកម្ពុជា មុនបដិវត្តន៍ដែលស្ថិតនៅចំការកៅស៊ូនានា ជាប្រពៃណីដែលមានភាគច្រើនជាជននិរប្រវេស្តយួន ហើយដូច្នេះហើយបានធ្វើអោយមានការសង្ស័យខាងនយោបាយ ។ ប្រជាជនមួយចំនួន រួមមានពួកជនភៀសខ្លួន ដែលរស់នៅតំបន់ទីក្រុងនៅមុនថ្ងៃជ័យជំនះកុម្មុយនិស្ត ប្រហែលមានច្រើនជាង៣លាននាក់តិចតួច អត្រាប្រជាជនសម័យសង្គ្រាមត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណរវាង៥,៧ និង ៧,៣&nbsp;លាននាក់ ។ តាមដែលបានវែកញែកហើយ ទោះបីជាដើមកំណើតមកពីជនបទរបស់ពួកគេក៏ដោយ ក៏ពួកជនភៀសខ្លួនទាំងនោះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រជាជនថ្មីដែរ ដែលនោះគឺប្រជាជនមិនពេញចិត្តពេញថ្លើមទៅនឹងកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ។ អ្នកខ្លះដោយគ្មានសង្ស័យបានបន្តជា''ប្រជាជនចាស់'' បន្ទាប់ពីការត្រឡប់ទៅភូមិកំណើតរបស់ពួកគេវិញ ក៏ប៉ុន្តែពួកខ្មែរក្រហមហាក់បីដូចជាប្រុងប្រយ័ត្នមែនទែន​នៅក្នុងការកត់ត្រា និងរក្សាការឈ្លបមើលសកម្មភាពនៃគ្រួសារនិងពួកគេម្នាក់ៗ ។ កម្រិតទាបបំផុតនៃការគ្រប់គ្រងសង្គម គឺ''ក្រុម'' ដែលផ្សំឡើងដោយដប់ទៅដប់ប្រាំគ្រួសារតូចៗ សកម្មភាពនានារបស់​ពួកគេត្រូវបានត្រួតពិនិត្យយ៉ាងដិតដល់ដោយគណៈដែលមានសមាជិកបីនាក់ ។ ប្រធានគណៈត្រូវបានជ្រើសរើស​ដោយប.ក.ក. ។ ពួកអ្នកដឹកនាំចាស់រឹសចាស់គល់នេះ ត្រូវតម្រូវអោយកត់សម្គាល់ដើមកំណើតសង្គម​នៃគ្រួសារមួយៗក្រោមដែនសមត្ថកិច្ចរបស់ខ្លួន ហើយនិងត្រូវរាយការណ៍ព័ត៌មានទៅកាន់បុគ្គលជាច្រើន​ដែលជាថ្នាក់លើតាមឋានានុក្រមរបស់[[អង្គការ (ខ្មែរក្រហម)|អង្គការ]] ។ ចំនួន''ប្រជាជនថ្មី''ប្រហែលដំបូងឡើយមានចំនួនខ្ពស់ស្មើនឹង២,៥&nbsp;លាននាក់ ។ ពួក''ប្រជាជនថ្មី''ត្រូវបានក្លាយជាពួកពលករដែលធ្វើការដោយបង្ខិតបង្ខំ ។ ពួកគេត្រូវបានគេចល័តឥតឈប់ឈរ ត្រូវបង្ខំអោយបញ្ចេញពលកម្មខាងរាងកាយយ៉ាងលំបាកបំផុត ហើយធ្វើការដោយមិនពេញចិត្ត ស៊ូទ្រាំនឹងជំងឺគ្រុនក្ដៅ ដែលនៅភាគខ្លះនៃប្រទេស ដូចជាតាមព្រៃភ្នំ តំបន់ដីខ្ពស់ និងវាលភក់ល្បាប់ ។ ''ប្រជាជនថ្មី''ត្រូវបានបំបែកចេញពី''ប្រជាជនចាស់'' ហើយមានសេចក្ដីសុខតិចតួច រឺក៏គ្មានភាពឯកជន និងទទួលបានរបបស្រូវអង្ករតិចបំផុត ។ នៅពេលនោះប្រទេសនេះបានឆ្លងកាត់[[កង្វះស្បៀងអាហារ]]នៅឆ្នាំ១៩៧៧ ''ប្រជាជនថ្មី''បានរងទុក្ខច្រើនជាងគេបំផុត ។ តំហែទ័ពខាងវេជ្ជសាស្ត្រដែលអនុគ្រោះដល់ពួកគេ នៅពេលដំបូង រឺក៏គ្មានទាល់តែសោះ ។ គ្រួសារខ្លះជារឿយៗត្រូវបានបំបែកចេញពីគ្នា ព្រោះតែប្រជាជនត្រូវចែកទៅជាកងការងារតូចៗតាមរយៈអាយុ និង ភេទ ហើយបញ្ជូនទៅកាន់ប៉ែកផ្សេងៗនៃប្រទេស ។ ''ប្រជាជនថ្មី''ត្រូវបានគេដាក់នៅក្រោមការអប់រំខាងនយោបាយគ្មានទីបញ្ចប់ ហើយអាចនឹងត្រូវគេប្រហារជីវិតទៀតដោយគ្មានការជំនុំជម្រះ ។ ស្ថានភាពនៃពួកប្រជាជនចាស់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់​ខ្មែរក្រហមកាន់តែមិនប្រាកដប្រជា ។ បទសម្ភាសន៍ជនភៀសខ្លួនបានអោយដឹងនូវករណីនានានៅក្នុងនោះ ដែលពួកអ្នកភូមិត្រូវបានប្រព្រឹត្តយ៉ាងយង់ឃ្នង ដូចជាពួកប្រជាជនថ្មីដែរ ដោយការស៊ូទ្រាំនឹងការធ្វើការដោយបង្ខំ ការរៀនសូត្រ ការបំបែកកូនៗពីឪពុកម្ដាយ និងការប្រហារជីវិត ក៏ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវបានអនុញ្ញាតអោយរស់នៅ​ក្នុងភូមិកំណើតរបស់ពួកគេជាធម្មតា ។ ពីព្រោះតែការថ្នាំងថ្នាក់ចិត្តពីសម័យមុនៗចំពោះពួកឥស្សរជនទីក្រុង និងជនបទ ភាគច្រើននៃពួកកសិករក្រីក្រទំនងជាពេញចិត្តពេញថ្លើម នឹងគោលដៅរបស់ខ្មែរក្រហម ។ នៅដើមទសវត្ស១៩៨០ ពួកអ្នកសារព័ត៌មានលោកខាងលិចដែលធ្វើទស្សនកិច្ចបានដឹងថាបុព្វហេតុ​នៃការគាំទ្រកសិករចំពោះពួកខ្មែរក្រហមគឺជាប្រធានបទដែលផុយស្រួយមែនទែន ដែលពួកអ្នករដ្ឋការសារធារដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាមិនបានជម្រុញអោយមានការពិភាក្សាឡើយ ។ នៅលើមូលដ្ឋាននៃបទសម្ភាសន៍ជាមួយពួកជនភៀសខ្លួនពីកន្លែងផ្សេងៗនៃប្រទេស ក៏ដូចជាប្រភពដទៃៗទៀតដែរ លោក[[ម៉ាយខឺល វិខ្ខឺរី|ម៉ាយខឺល-វិខ្ខឺរី]] អ្នកនិពន្ធនៃ ''កម្ពុជា១៩៧៥-១៩៨២'' បានលើកឡើងថាមានការផ្លាស់ប្ដូរតាមតំបន់ទូទៅដោយការរឹតបន្តឹងខាងនយោបាយ ដែលបានអនុវត្តតាមអាជ្ញាធរខ្មែរក្រហមក្នុងតំបន់ ។ មនោគមវិជ្ជាមានអ្វីមួយរួចហើយដើម្បីធ្វើជាមួយភាពមិនស្មើគ្នា ផ្ទុយទៅវិញការទទួលបានស្បៀងអាហារ កម្រិតធូរធារតាមតំបន់ និងគុណភាពបុគ្គល[[ពួកអ្នកបដិវត្តន៍អាជីព|កម្មាភិបាល]]ក៏ជាកត្តាសំខាន់ដែរ ។ ចំនួននៃមរណភាពដ៏ច្រើនបំផុតបានកើតឡើងនៅក្នុងស្រុកគ្មានការអភិវឌ្ឍ ដែលជាទីដែលប្រជាជនថ្មីត្រូវបានបញ្ជូនទៅកាប់ឆ្ការដី ។ កាលណោះស្ថានភាពដូចជានរកនៅក្នុងតំបន់ខ្លះ ពួកគេជាក់ស្ដែងអាចស៊ូទ្រាំបាននឹងអ្វីផ្សេងៗ ។ លោកវិខ្ខឺរីពិព៌ណនាភូមិភាគបូព៌ា ដែលត្រូវបានត្រួតត្រាដោយកម្មាភិបាលនិយមយួន ជាអ្វីមួយក្នុងគោលនយោបាយជ្រុលហួសហេតុនៃពួកមេដឹកនាំរបស់ប៉ុល-ពតមិនត្រូវបានគេទទួលយល់ស្រប (យ៉ាងហោចណាស់រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៨ ដែលនៅពេលនោះពួកមេដឹកនាំបូព៌ាត្រូវបានគេជម្រះបញ្ជីចោលនៅ​ក្នុងបន្សុទ្ធកម្មបង្ហូរឈាម) ។ ការប្រហារជីវិតតិចតួច ''ប្រជាជនចាស់'' និង''ប្រជាជនថ្មី''ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅដូចគ្នា ហើយអាហារត្រូវបានផលិតអោយប្រើប្រាស់ជាប្រយោជន៍ដល់ប្រជាជនទាំងអស់ ។ ទោះបីជាភូមិភាគនិរតីគឺជាមណ្ឌលដើមនៃអំណាចមួយរបស់ពួកខ្មែរក្រហម ក៏ពួកកម្មាភិបាលបានត្រួតត្រាភូមិភាគនេះ​រួមជាមួយនិងវិន័យយ៉ាងតឹងរឹងដែរ ការប្រហារជីវិតឥតព្រាងទុកកម្រមានមែនទែន ហើយប្រជាជនថ្មីមិនត្រូវបានគេធ្វើទុកបុកម្នេញ បើសិនជាពួកគេមានអាកប្បកិរិយាសហការ ។ នៅភូមិភាគបស្ចិម និងភូមិភាគពាយ័ព្យ ស្ថានភាពអាក្រក់មែនទែន ។ ការអត់ឃ្លានបានរីករាលដាល​នៅក្នុងភូមិភាគនេះនៅពេលក្រោយៗមកទៀត ពីព្រោះតែពួកកម្មាភិបាលបាន​បញ្ជូនស្រូវទៅ[[ភ្នំពេញ]]ផ្ទុយមកពីការចែកចាយដល់ប្រជាជនតាមមូលដ្ឋាន ។ នៅភូមិភាគឧត្តរ និងក្នុងភូមិភាគកណ្ដាល ទីនោះហាក់បីដូចជាមានការប្រហារជីវិតច្រើនជាងមាន ពួកជនរងគ្រោះដោយការអត់ឃ្លាន ។ ព័ត៌មានដែលគួរអោយទុកចិត្តតិចតួចបានបង្ហាញអោយឃើញនូវស្ថានភាពក្នុងភូមិភាគឦសាន មួយនៅក្នុងចំណោមប៉ែកដែលនៅដាច់ឆ្ងាយបំផុតនៃកម្ពុជា ។ នៅផ្ទៃលើ សង្គមក្នុងកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យគឺសង្គមដែលមាន[[សមភាពនិយម|សមភាព]]ដាច់ខាត ។ ភាសាខ្មែរ ក៏ដូចជាភាសាជាច្រើននៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ មានប្រព័ន្ធស្មុគស្មាញនៃការប្រើប្រាស់ដើម្បីអោយនិយមន័យ ឋានៈ និងស្ថានភាពសង្គមរបស់ពួកអ្នកនិយាយ ។ ការប្រើប្រាស់ទាំងនេះត្រូវបានគេលុបចោល ។ ប្រជាជនត្រូវបានគេជម្រុញអោយហៅគ្នាទៅវិញទៅមកថា ''មិត្ត'' ហៅពេញថា ''សមមិត្ត'' ហើយត្រូវចៀសវាងសញ្ញាផ្សេងៗតាមប្រពៃណីដូចជាការអោន រឺក៏សំពះនៅក្នុងការគំនាប់គ្នា ។ ភាសាត្រូវបានផ្លាស់ទម្រង់ក្នុងមធ្យោបាយផ្សេងៗ ។ ពួកខ្មែរក្រហមបានបង្កើតពាក្យថ្មីៗ ។ ប្រជាជនត្រូវបានពួកគេប្រាប់ថាពួកគេត្រូវ''លត់ដំ''ចរិកលក្ខណៈបដិវត្តន៍ថ្មី ដែលថាពួកគេគឺជា''ឧបករណ៍''របស់អង្គការ ហើយថាការនឹកស្រុកអាឡោះអាល័យចំពោះកាលពីមុនពេលបដិវត្តន៍ថា (''ឈឺសតិអារម្មណ៍'') ដែលអាចជាលទ្ធផលក្នុងការទទួល ការអញ្ជើញខ្លួនពីអង្គការដើម្បីបន្ថយឧស្សាហូបនីយកម្ម និងរស់នៅក្នុងជំរុំប្រមូលផ្ដុំគ្នា ។ ពួកសមាជិក និងសមាជិកបេក្ខជននៃប.ក.ក. ដែលជាពួកមេដឹកនាំថ្នាក់មូលដ្ឋានមានសាវតារជាកសិករក្រីក្រ ដែលបានពួតដៃគ្នាជាមួយអង្គការ និងពួកសមាជិកនៃពួកកងទ័ពមានបទដ្ឋាន​នៃការរស់នៅខ្ពស់ជាងប្រជាជនទាំងឡាយ ។ ពួកជនភៀសខ្លួនយល់ស្របថា ទោះបីជាកំឡុងពេលនៃកង្វះអាហារដ៏ខ្លាំងក៏ដោយ ក៏ពួកសមាជិកឥស្សរជនចាក់រឹសចាក់គល់មានគ្រប់គ្រាន់ដែរ បើថាមិនប្រណិត ក៏មានការផ្ដល់អាហារគ្រប់គ្រាន់ដែរ ។ ជនភៀសខ្លួនម្នាក់បានសរសេរថា ''ផ្ទះឫស្សីថ្មីស្អាតៗ''ត្រូវបានសាងសង់អោយពួកកម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមតាមដងទន្លេនៅឯភ្នំពេញ ។ តាមរយៈលោក[[ខ្រេហ្គ អិឆឆេសុន|ខ្រេហ្គ-អិឆឆេសុន]] សិទ្ធិអំណាចលើកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ គឺជាពួកសមាជិកនៃកងទ័ពបដិវត្តន៍ដែលបានរស់នៅក្នុងដែនដីចំណុះស្វ័យត ហើយពួកគេមាន''ឥរិយាបថជាវណ្ណអ្នកចម្បាំងខុសប្លែកពីគ្នា ។'' អង្គភាពកងទ័ពដែលស្មោះត្រង់ដោយផ្ទាល់ទៅនឹងប៉ុល-ពត ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ''កងពលធំគ្មានល័ក្ខខ័ណ្ឌ'' គឺជាក្រុមដែលមានឯកសិទ្ធិមួយនៅខាងក្នុងកងទ័ព ។ ទោះបីយ៉ាងណាមនោគមវិជ្ជារបស់ពួកគេជ្រុលហួសហេតុ ឋានៈខ្ពស់ៗបំផុតនៃពួកមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមបានបង្ហាញ អោយឃើញនូវការប៉ិនប្រសប់ចំពោះ[[ញាតិមិត្តនិយម]]ដែលស្រដៀងគ្នាទៅនឹងពួកឥស្សរជនសម័យព្រះសីហនុ ។ ប្រពន្ធប៉ុល-ពត [[ខៀវ ប៉ុណ្ណារី|ខៀវ-ប៉ុណ្ណារី]] ធ្លាប់ជាប្រមុខនៃ[[សមាគមនៃស្ត្រីខ្មែរប្រជាធិបតេយ្យ]] ហើយនិងប្អូនស្រីរបស់គាត់ [[ខៀវ ធីរិទ្ធិ|ខៀវ-ធីរិទ្ធិ]]បានបម្រើការជារដ្ឋមន្ត្រីសង្គមកិច្ច ។ ស្ត្រីទាំងពីររូបនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាស្ថិតក្នុងចំណោមបុគ្គលភាព​ដ៏មានអំណាចបំផុតប្រាំមួយនាក់នៅក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ។ ប្រពន្ធរបស់ស៊ុន-សេន [[យុន យ៉េត|យុន-យ៉េត]]បានបម្រើការជារដ្ឋមន្ត្រីវប្បធម៌ អប់រំ និងសិក្សាការ ។ ក្មួយប្រុសស្រីរបស់ប៉ុល-ពតជាច្រើនត្រូវបានផ្ដល់មុខងារមួយចំនួននៅក្នុងក្រសួងការបរទេស ។ ម្នាក់ក្នុងចំណោមកូនស្រីរបស់[[អៀង សារី|អៀង-សារី]]ត្រូវបានតែងតាំងជាប្រមុខនៃ[[មន្ទីរពេទ្យកាល់ម៉ែត]] ទោះបីជានាងមិនបានបញ្ចប់ការសិក្សាពីសាលាទុតិយសិក្សា (អនុវិទ្យាល័យ) ក៏ដោយ ។ ក្មួយស្រីរបស់អៀង-សារីម្នាក់ត្រូវបានផ្ដល់មុខងារជាអ្នកបកប្រែអង់គ្លេសអោយ[[វិទ្យុភ្នំពេញ]] ថ្វីបើភាពស្ទាត់ជំនាញរបស់នាងខាងភាសានៅមានកម្រិតខ្លាំងក៏ដោយ ។ ចំណងគ្រួសារមានសារៈសំខាន់ ទាំងពីរយ៉ាងព្រោះតែវប្បធម៌ និងព្រោះតែភាពអាថ៌កំបាំងដ៏ច្រើនសន្ធឹករបស់ពួកមេដឹកនាំ និងការមិនជឿជាក់ចំពោះពួកអ្នកខាងក្រៅ ជាពិសេសពួកកុម្មុយនិស្តនិយមវៀតណាម ។ ការលោភលន់ក៏ជាការជម្រុញមួយដែរ ។ ក្រសួងផ្សេងៗ ដូចជាក្រសួងការបរទេស និងក្រសួងឧស្សាហកម្ម ក៏ត្រូវបានគ្រប់គ្រងនិងទាញយកផលប្រយោជន៍ ដោយគ្រួសារខ្មែរក្រហមដ៏មានអំណាចនេះដែរ ។ ការត្រួតពិនិត្យពួកអង្គទូត ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអរិភាពដែលផ្ដល់ផលចំណេញជាពិសេស ។ == ទម្លាប់ល្អរបស់មនុស្សមានអ្វីខ្លះ == គោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចរបស់កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យស្រដៀងគ្នា ហើយទំនងបានជម្រុញចិត្តដោយ [[មហាលោតផ្លោះ]]ដាច់ខាតរបស់ចិនដែលបានអនុវត្ត[[សមូហភាវូបនីយកម្ម]]ក្នុងទីជនបទចិននៅឆ្នាំ១៩៥៨ ។ កំឡុងដើមទសវត្ស១៩៧០ ពួកខ្មែរក្រហមបានបង្កើតឡើងនូវ''ក្រុមជួយគ្នាទៅវិញទៅមក''នៅក្នុងតំបន់ដែលពួកគេបានកាន់កាប់ ។ ក្រោយឆ្នាំ១៩៧៣ ក្រុមទាំងនេះត្រូវបានរៀបចំទៅជា''សហករណ៍ថ្នាក់ទាប'' ដែលនៅក្នុងនោះដីធ្លីនិងប្រដាប់ប្រដាកសិកម្មត្រូវបានខ្ចី​ពួកកសិករអោយទៅសហគមន៍ ក៏ប៉ុន្តែក៏មានកម្មសិទ្ធិឯកជនរបស់ខ្លួនដែរ ។ ''សហករណ៍ថ្នាក់ខ្ពស់'' ដែលក្នុងនោះកម្មសិទ្ធិឯកជនត្រូវបានលុបចោល ហើយការប្រមូលផលបានក្លាយជាកម្មសិទ្ធិសមូហភាពនៃពួកកសិករ ដែលបានផុសផុលឡើងនៅឆ្នាំ១៩៧៤ ។ ''សហគមន៍''បានចាប់ផ្ដើមបញ្ចូលនៅដើមឆ្នាំ១៩៧៦ គឺជាទម្រង់សហករណ៍ថ្នាក់ខ្ពស់ដែលរីកចម្រើន ដែលក្នុងនោះការបរិភោគអាហាររួមគ្នាត្រូវបានបង្កើតឡើង ។ ស្រែចម្ការរបស់រដ្ឋក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើង ។ កាន់តែឆ្ងាយជាងពួកកុម្មុយនិស្តចិន ពួកខ្មែរក្រហមបានស្វែងរកឥតឈប់ឈរនូវគំនិត​នៃភាពគ្រប់គ្រាន់ខ្លួនឯងនៃសេដ្ឋកិច្ច ដោយឡែក គឺជាកំណែទម្រង់ដែលខៀវ-សំផនបានបង្ហាញត្រួសៗ នៅក្នុងបរមាធិប្បាយថ្នាក់បណ្ឌិតឆ្នាំ១៩៥៩របស់គាត់ ។ រូបិយបណ្ណត្រូវលុបបំបាត់ចោល និងការជួញដូរ រឺ ពាណិជ្ជកម្មក្នុងស្រុកត្រូវបានធ្វើ តាមរយៈការដោះដូររបស់គ្នាតែប៉ុណ្ណោះ ។ ស្រូវត្រូវបានវាល់ជាកំប៉ុង ហើយបានក្លាយជាការដោះដូរជាធម្មតាសំខាន់បំផុត ទោះបីជាអញ្ជឹងក៏ដោយក៏ប្រជាជនដោះដូរមាស គ្រឿងអលង្ការ និងទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួនដទៃទៀតដែរ ។ ការជួញដូរក្រៅប្រទេសត្រូវបានបញ្ឈប់ស្ទើរតែទាំងស្រុង ទោះបីយ៉ាងណាក៏មានការរស់ឡើងវិញជាកម្រិតនៅចុងឆ្នាំ១៩៧៦ និងដើមឆ្នាំ១៩៧៧ ។ [[ចិនដីគោក]]គឺជាដៃពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់បំផុត ក៏ប៉ុន្តែពាណិជ្ជកម្មមានតម្លៃដល់ទៅពីរបីរលានដុល្លា ក៏ត្រូវបានប្រព្រឹត្តផងដែរជាមួយបារាំង ប៊្រីថេន (ចក្រភពអង់គ្លេស) និងជាមួយសហរដ្ឋតាមរយៈអន្តរការីហុងកុង ។ ដោយសារទស្សនវិស័យរបស់ខ្មែរក្រហម ប្រទេសនេះគ្មានទេនូវការត្រួតត្រាសេដ្ឋកិច្ចដោយបរទេសជាលើកទីមួយហើយ នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ២០០០ឆ្នាំរបស់ខ្លួន ។ ដោយសារតែការកែនប្រជាជនជាកងការងារតូចៗរៀបចំជាបែបយោធា ពួកខ្មែរក្រហមបានសង្ឃឹមដើម្បីបន្ធូរបន្ថយកម្លាំងផលិតភាពដ៏ច្រើនបាន ។ មានការបញ្ចូលតាមបែប''សម័យ[[អង្គរ]]''ទៅនឹងនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច ។ ដែលអាណាចក្របុរាណមួយនោះបានរុងរឿងសម្បូរសប្បាយ និងមានអំណាចដោយសារតែនគរបានគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធបញ្ចូលទឹកដ៏ច្រើនសន្ធឹក ដែលបានផលិតស្រូវចំនួនដ៏ច្រើនលើសលប់ ។ កសិកម្មនៅកម្ពុជាបានពឹងផ្អែកភាគច្រើនបំផុត លើភ្លៀងប្រចាំរដូវ ។ ដោយការសាងសង់ប្រព័ន្ធបញ្ចេញបញ្ចូលទឹកទូទាំងប្រទេស ប្រឡាយ ទំនប់ និងអាងស្តុកទឹកនានា ពួកមេដឹកនាំធ្លាប់មានជំនឿថាប្រព័ន្ធនេះ ប្រហែលជាអាចទៅរួចដើម្បីផលិតស្រូវបានរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ ។ ការសាងសង់នេះគឺ''ប្រជាជនថ្មី'' ដែលបានរងទុក្ខ និងបូជាច្រើនបំផុតដើម្បីសម្រេចគ្រោងការមហិច្ឆតាទាំងនេះ ។ ទោះបីយ៉ាងណាពួកខ្មែរក្រហមបានអនុវត្តនយោបាយ''កសិកម្មទីមួយ''ដើម្បីសម្រេចបាននូវភាពគ្រប់គ្រាន់ខ្លួនឯងក៏ដោយ ក៏ពួកគេមិនមែនដូចជាពួកអ្នកអង្កេតមួយចំនួនបានលើកឡើងថា ជាពួកបុព្វកាលនិយម''បែរទៅរកធម្មជាតិ''ដែរ ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ សង្គ្រាម១៩៧០-៧៥និងការជម្លៀសចេញពីទីក្រុងនានាបានបំផ្លិចបំផ្លាញ រឺធ្វើអោយលែងមានឧស្សាហកម្មភាគច្រើន ក្រុមកម្មករតូចៗត្រូវបានអនុញ្ញាតអោយត្រឡប់ទៅតំបន់ទីក្រុងវិញ ដើម្បីបើករោងចក្រមួយចំនួនឡើងវិញ ។ ដូចជាបដិភាគីចិនរបស់ខ្លួន ពួកកុម្មុយនិស្តកម្ពុជាមានជំនឿយ៉ាងខ្លាំងដោយកម្លាំងច្នៃប្រឌិត និងសម្បទាបច្ចេកទេសជាច្រើន និងពួកគេបានចេញផ្សាយរបាយការណ៍ឥតឈប់ឈរនូវការសម្របពួកកសិករ​ទៅនឹងចំណែកគ្រឿងយន្តចាស់ៗទៅនឹងការប្រើប្រាស់ថ្មីៗ ។ ដូចគ្នាទៅនឹងពួកចិនបានប៉ុនប៉ងដោយមិនបានសម្រេច​ដើម្បីសាងសង់ឧស្សាហកម្មដែកថែបថ្មីដែលបានតាំងចង្ក្រានឡរំលាយដែក នៅធ្លាខាងក្រោយកំឡុងសម័យមហាលោតផ្លោះ ពួកខ្មែរក្រហមបានរិះរកដើម្បរើឧស្សាហកម្មទៅកាន់ជនបទវិញ ។ ជាការសំខាន់ ត្រារបស់កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យបានបង្ហាញមិនត្រឹមតែកួរស្រូវ និងទំនប់បញ្ចេញបញ្ចូលទឹកប៉ុណ្ណោះទេ តែក៏បង្ហាញនូវរោងចក្រមួយជាមួយបំពង់ផ្សែងដែលកំពុងហុយផងដែរ ។ == អប់រំ និង សុខភាព == ពួកខ្មែរក្រហមបានយល់ឃើញថាការអប់រំតាមប្រពៃណីជាមួយនិងអរិភាពមិនត្រូវរលាយចូលគ្នាឡើយ ។ បន្ទាប់ពីការធ្លាក់ភ្នំពេញ ពួកគេបានប្រហារជីវិតគ្រូបង្រៀនជាច្រើនពាន់នាក់ ។ ពួកអ្នកដែលធ្លាប់ជាអ្នកអប់រំពីមុនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥បានរស់ដោយការលាក់អត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួន ។ ម្ខាងក្រៅពីការបង្រៀនជំនាញគណិតវិទ្យាថ្នាក់មូលដ្ឋាន និងអក្ខរកម្ម គោលដៅសំខាន់នៃប្រព័ន្ធអប់រំថ្មីគឺត្រូវបំពាក់បំប៉នតម្លៃបដិវត្តន៍ទៅឱ្យពួកក្មេងៗ ។ សម្រាប់របបមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយនិងភាគច្រើននៃតម្លៃជាប្រពៃណីរបស់កម្ពុជា នេះមានន័យថាវាចាំបាច់ដើម្បីបង្កើតចន្លោះរវាងតម្លៃពួកក្មេងៗ និងតម្លៃពួកចាស់ៗដែលមិនមែនបដិវត្តន៍ ។ របបនេះបានរើសយកពួកកុមារដើម្បីឈ្លបយកការណ៍លើពួកមនុស្សធំ ។ ភាពអាចបង្វិលបាននៃក្មេងៗជំនាន់ក្រោយបានធ្វើអោយពួកគេក្លាយដូចក្នុងពាក្យសម្ដីរបស់អង្គការ ''ឧបករណ៍ផ្ដាច់ការរបស់បក្ស'' ។ នៅឆ្នាំ១៩៦២ ពួកកុម្មុយនិស្តបានបង្កើតអង្គការសម្ងាត់ពិសេសមួយ សម្ព័ន្ធយុវជនប្រជាធិបតេយ្យ ដែលនៅក្នុងដើមទសវត្ស១៩៧០ បានប្ដូរឈ្មោះរបស់ខ្លួនទៅជា[[សម្ព័ន្ធយុវជនកុម្មុនិស្តកម្ពុជា]]វិញ ។ ប៉ុល-ពតបានចាត់ទុកអតីតនិស្សិតសម្ព័ន្ធយុវជនជាអ្នកគាំទ្រដ៏ស្មោះត្រង់បំផុតនិងគួរអោយទុកចិត្តរបស់គាត់ ហើយក៏ប្រើប្រាស់ពួកគេដើម្បីទទួលបានអំណាចបរិធានកណ្ដាលនិងប.ក.ក.តាមតំបន់ ។ ខៀវ-ធីរិទ្ធិដែលពោរពេញដោយអំណាច គឺជារដ្ឋមន្ត្រីសង្គមកិច្ច ដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការដឹកនាំចលនាយុវជន ។ ដោយបានពង្រឹងពួកកម្មាភិបាលវ័យក្មេង ភាគច្រើនមានអាយុតិចជាងរឺច្រើនជាងដប់ពីរឆ្នាំ គឺជាពួកអ្នកផ្សំគំនិតសាទរនៅក្នុងចំណុចខ្លះនៃភាពសាហារយង់ឃ្នងដ៏អាក្រក់បំផុតនៃរបបនេះ ។ ព្រះសីហនុដែលត្រូវបានគេចាប់ក្រោមការឃុំព្រះអង្គក្នុងព្រះរាជដំណាក់ជាក់ស្ដែងនៅភ្នំពេញរវាងឆ្នាំ១៩៧៦និង១៩៧៨ បានសរសេរនៅក្នុង ''សង្គ្រាមនិងក្ដីសង្ឃឹម'' ថាពួកឆ្មាំយាមវ័យក្មេងរបស់ព្រះអង្គ បានបែកពីគ្រួសាររបស់ខ្លួន និងត្រូវបានផ្ដល់ការអប់រំយ៉ាងហ្មត់ចត់ ហើយត្រូវបានគេលើកទឹកចិត្តលេងល្បែងយ៉ាងសាហាវឃោរឃៅទាក់ទិននឹងការដាក់ទារុណកម្មសត្វធាតុ ។ ដោយការបាត់បង់ឪពុកម្ដាយ បងប្អូន និងមិត្តភក្ដិក្នុងសង្គ្រាមនិងគ្មានតម្លៃពុទ្ធសាសនាបានមកពីពួកមនុស្សចាស់ៗ យុវជនខ្មែរក្រហមក៏គ្មានការរារាំងហាមឃាត់នឹងបង្អាក់ទឹកចិត្តនូវភាពងប់ងល់របស់ខ្លួនចំពោះ[[ភេរវកម្មបដិវត្តន៍]]ឡើយ ។ សុខូបត្ថម្ភវត្ថុសុខភាពនៅឆ្នាំ១៩៧៥ដល់១៩៧៨បានខ្សត់ខ្សោយហួសប្រមាណ ។ ពួកអ្នករូបសាស្ត្រជាច្រើនត្រូវបានគេប្រហារជីវិតរឺក៏ត្រូវគេហាមឃាត់ពីការប្រតិបត្តិ ។ វាបង្ហាញអោយឃើញថាបក្សនេះនិងឥស្សរជនកងទ័ពបានទទួលបានការងាយស្រួលនឹងវេជ្ជសាស្ត្រលោកខាងលិច និងប្រព័ន្ធមន្ទីរពេទ្យដែលបានផ្ដល់អោយនូវការព្យាបាលត្រឹមត្រូវ ក៏ប៉ុន្តែប្រជាជនសាមញ្ញវិញ ជាពិសេស''ប្រជាជនថ្មី'' ត្រឹមរំពឹងប្រើតែថ្នាំបុរាណនិងឱសថកែរោគស្មៅរឹសឈើដែលជាធម្មតាគ្មានប្រសិទ្ធិភាពអ្វីទាល់តែសោះ ។ អ្នកខ្លះបានប្ដូររបបអាហារនិងទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួនដើម្បីទទួលបានអាស្ពីរីននិងថ្នាំធម្មតាផ្សេងៗទៀត ។ == ការជម្លៀសពីទីក្រុង == ការចាកចេញគឺជារឿងមួយនៃការគូសចំណាំនៃការផ្ដើមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហម ។ ពួមគេបានទាមទារនិងក្រោយមកទៀតបានបង្ខំប្រជាជនចាកចេញពីទីក្រុង ហើយអោយទៅរស់នៅឯជនបទ ។<ref>{{Cite web|url=https://cambodia.org/khmer_rouge/|title=Khmer Rouge Page - Killing Fields {{!}} Pol Pot {{!}} Ieng Sary {{!}} Nuon Chea {{!}} Kang Kek Ieu|website=cambodia.org|accessdate=2025-11-23}}</ref> [[ភ្នំពេញ]]—មានប្រជាជនជិត២,៥&nbsp;លាននាក់<ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1879785,00.html | work=Time | title=The Khmer Rouge | date=February 17, 2009 | accessdate=May 7, 2010 | first=Dan | last=Fletcher | archive-date=កុម្ភៈ 29, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120229095656/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1879785,00.html | url-status=dead }}</ref> —ភ្លាមៗស្ទើរតែគ្មានទាំងស្រុង ។ ផ្លូវនានានៅក្រៅទីក្រុងត្រូវបានកកស្ទះដោយពួកអ្នកជម្លៀសជាច្រើន ។ ការជម្លៀសស្រដៀងៗគ្នាក៏បានកើតឡើងទូទាំងប្រទេសដែរ ។ ស្ថានភាពនៃការជម្លៀសនិងការប្រព្រឹត្តិទៅនៃប្រជាជនពាក់ព័ន្ធពឹងផ្អែកជាញឹកញយលើអង្គភាពយោធាណាមួយនិងពួកមេបញ្ជាការ​ដែលកំពុងតែធ្វើប្រតិបត្តិការជាក់លាក់នេះ ។ បងប្អូនប៉ុល-ពល លោកឆាយ ដែលបានធ្វើការជាអ្នកសារព័ត៌មានសាធារណរដ្ឋនៅរដ្ឋធានី ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានស្លាប់កំឡុងពេលជម្លៀសពី[[ភ្នំពេញ]] ។ ទោះបីជាយ៉ាងណាមន្ទីរពេទ្យនានានៅភ្នំពេញត្រូវបានទទេស្អាតដោយពួកអ្នកជម្ងឺ ។ ពួកខ្មែរក្រហមបានផ្ដល់នូវដំណឹកជញ្ជូនសម្រាប់ពួកអ្នកមានអាយុច្រើន និងពួកជនពិកា ហើយពួកគេបានបញ្ចេញអាហារស្តុកជាច្រើនទៅខាងក្រៅទីក្រុងអោយទៅដល់ពួកអ្នកជម្លៀស ក៏ប៉ុន្តែគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ទាំងអម្បាលមាណមិនបានគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីទ្រទ្រង់ដល់ប្រជាជនរាប់សែននាក់នៅលើដងផ្លូវទេ ។ ថ្វីបើពួកអ្នកជំងឺមានរបួសធ្ងន់ធ្ងរក៏ដោយ ក៏ភាគច្រើនគ្មានមធ្យោបាយដឹកនាំណាមួយឡើយ ហើយត្រូវបង្ខំជាប្រញាប់អោយចាកចេញដោយមិនគិតអំពីស្ថានភាពរបស់ពួកគេឡើយ ។/ តាមរយៈ[[ខៀវ សំផន|ខៀវ-សំផន]] ការបណ្ដេញប្រជាជនភ្នំពេញចេញបានហុចជាលទ្ធផលការស្លាប់២០០០ទៅ៣០០០នាក់ ។ សហគមន៍បរទេស ប្រហែល៨០០នាក់ត្រូវដាក់អោយនៅដាច់ពីគេលាយចម្រុះគ្នានៅក្នុងស្ថានទូតបារាំង ហើយនៅចុងខែនោះ ពួកជនបរទេសត្រូវបានដឹកនាំតាមរថយន្តដឹកទៅកាន់ព្រំដែនថៃ ។ ស្ត្រី[[ខ្មែរ (ជនជាតិ)|ខ្មែរ]]ដែលបានរៀបការជាមួយនឹងពួកជនបរទេសត្រូវបានអនុញ្ញាតអោយទៅតាមប្ដីរបស់ខ្លួន ក៏ប៉ុន្តែបុរសៗខ្មែរមិនបានអនុញ្ញាតអោយចាកចេញជាមួយប្រពន្ធបរទេសរបស់ពួកគេឡើយ ។ ម្ខាងដោយការគំរាមកំហែងការវាយប្រហារតាមអាកាសដែលបានអះអាយដោយស.រ.ផង ពួកខ្មែរក្រហមបាននិយាយដោះសារថាការជម្លៀសទាក់ទងនឹងភាពមិនអាចទៅរួចក្នុង​ការដឹកជញ្ជូនស្បៀងអោយគ្រប់គ្រាន់ទៅចិញ្ចឹមប្រជាជនទីក្រុងពីរវាង២និង៣លាននាក់ ។ កង្វះខាតនៃដំណឹកជញ្ជូនគ្រប់គ្រាន់បានន័យថា ជំនួសអោយការនាំស្បៀងទៅអោយប្រជាជន (រាប់តោននៃចំណីអាហារទុកដាក់នៅឃ្លាំងស្តុកនៅទីក្រុងកំពង់ផែ[[កំពង់សោម]] ដែលឥឡូវគេស្គាល់ថាជាក្រុង[[ព្រះសីហនុ]] តាមរយៈលោកឪពុក[[ផ្វ្រង់ស៊្វ័រ ប៉ង់ឈោដ|ផ្វ្រង់ស៊្វ័រ-ប៉ង់ឈោដ]] ) ប្រជាជនត្រូវតែនាំទៅរក (ហើយត្រូវដាំដុះ) ស្បៀង ។ ពួកប្រវត្តិវិទូលោកខាងលិចអះអាងថាជាមូលហេតុនយោបាយ ដែលផ្អែកទៅលើការមិនសប្បាយចិត្តដែលបានចាក់ឫសគល់ជ្រៅនៅទីក្រុង ។ ពួកខ្មែរក្រហមត្រូវតែកំណត់បង្វែរប្រទេសនេះទៅជាប្រទេសជាតិនៃពួកកសិករដែលនៅក្នុងនោះអំពើពុករលួយនិងបញ្ញើប្រាណភាព (បរាសិតភាព)នៃជីវិតទីក្រុងនឹងត្រូវបានគាស់រំលើងទាំងស្រុង ។ ជាការបន្ថែម ប៉ុល-ពតចង់បំបែក''អង្គការចារជនរបស់សត្រូវមួយចំនួន'' ដែលត្រូវបានអះអាងថាមានមូលដ្ឋាននៅតំបន់ទីក្រុងនានា ។ ទីបញ្ចប់ វាហាក់បីដូចជាថាប៉ុល-ពត និងពួកសហការីដែលឈរជើងយ៉ាងរឹងមាំរបស់គាត់នៅ[[ការិយាល័យនយោបាយប.ក.ក.]]បានប្រើការជម្លៀស​ដោយបង្ខំដើម្បីទទួលបានអំណាចលើប្រជាជនទីក្រុងនិងកម្សោយតំណែងនៃពួកគូប្រជែងបក្សពួករបស់ខ្លួននៅខាង​ក្នុងបក្សកម្មុយនិស្? ==ភេរវកម្ម== [[File:Khmer Rouge Victims.JPG|thumb|180px|សំណល់នៃពួកជនរងគ្រោះដោយ​សារ​ពួកខ្មែរក្រហមនៅរូងកំពង់ត្រាច កូនភ្នំគិរីសិលា រូងទឹក រឺ រូងខ្មៅ ។]] បរិធានសន្តិសុខហៅថា[[សន្តិបាល]]គឺជាផ្នែកនៃរចនាសម្ព័ន្ធអង្គការខ្មែរក្រហមដូចគ្នា មុនថ្ងៃ១៧មេសា ១៩៧៥ នៅពេលដែលពួកខ្មែរក្រហមបានកាន់អំណាចលើកម្ពុជា ។ [[ស៊ុន សេន|ស៊ុន-សេន]] ក្រោយមកជាឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិនៃ[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] គឺបានទទួលបន្ទុកខាងសន្តិបាល ហើយក្នុងសមត្ថភាពនោះ គាត់បានតែងតាំង[[កម្មាភិបាលឌុច]]អោយដំណើរការបរិធានសន្តិសុខ (មន្ទីរសន្តិសុខ) ។ នៅពេលពួកខ្មែរក្រហមបានកាន់អំណាចនៅឆ្នាំ១៩៧៥ ឌុចបានផ្លាស់ទីបញ្ជាការទៅភ្នំពេញនិងរាយការណ៍ដោយផ្ទាល់ទៅស៊ុន-សេន ។ នៅពេលនោះព្រះវិហារតូចមួយនៅរដ្ឋធានីត្រូវបានប្រើដើម្បីដាក់ឃុំឃាំងពួកអ្នកទោសក្នុងរបបនេះ ដែលបានសម្រុបទៅតិចជាងពីរយនាក់ ។ នៅខែឧសភា១៩៧៦ ឌុចបានរើទីបញ្ជាការរបស់ខ្លួនទៅកាន់ទីកន្លែងចុងក្រោយ ដែលគឺជាអតីតវិទ្យាល័យមួយដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា [[ទួលស្លែង]] ដែលអាចដាក់អ្នកទោសរហូតដល់ទៅ១៥០០នាក់ ។ [[Image:Choeungek2.JPG|thumb|លលាដ៍ក្បាលនៃពួកជនរងគ្រោះ​ដោយខ្មែរក្រហម]] រដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហមបានចាប់ខ្លួន ធ្វើ[[ទារុណកម្ម]] និងជាចុងក្រោយបានប្រហាជីវិតនរណាម្នាក់ដែលបានសង្ស័យថាជាជំពូកពួកមួយចំនួននៃ''ពួកសត្រូវ''ដែលបានសន្មត: *នរណាម្នាក់ដែលមានការជាប់ទាក់ទងនិងអតីតរដ្ឋាភិបាល រឺ ជាមួយរដ្ឋាភិបាលបរទេសនានា ។ *ពួកអ្នកវិជ្ជាជីវៈនិងបញ្ញវន្តដែលនៅក្នុងការអនុវត្តនេះរួមមានស្ទើរតែគ្រប់គ្នាដែលមានការអប់រំ រឺ សូម្បីតែប្រជាជនពាក់ស្នងភ្នែក រឺ វ៉ែនតា (ក្នុងនោះ តាមរយៈរបបនេះ មានន័យថាពួកគេបានចេះដឹង)។<ref>"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7002629.stm Cambodia's brutal Khmer Rouge regime]". BBC News. September 19, 2007.</ref> ដោយគួរអោយចំអក និងដោយការលាក់ពុត ប៉ុល-ពតខ្លួនឯងធ្លាប់ជាមនុស្សដែលមានការអបរំដល់ទៅសាកលវិទ្យាល័យ (យ៉ាងហោចណាស់ក៏ត្រឹមបោះបង់ចោលការសិក្សាដែរ) ដែលមានចំណូលចិត្តចំពោះ[[អក្សរសាស្ត្របារាំង|អក្សរសិល្ប៍បារាំង]] ហើយក៏ជាអ្នកនិយាយបារាំងយ៉ាងរលាយម្នាក់ដែរ ។ សិល្បករជាច្រើនរូប រួមមានពួកតន្ត្រីករ ពួកកវីនិពន្ធ និងពួកផលិតករខ្សែភាពយន្តក៏ត្រូវបានគេប្រហារជីវិតដែរ ។ ពួកអ្នកខ្លះដូចជា [[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]] [[ប៉ែន រ៉ន|ប៉ែន-រ៉ន]] និង[[ស៊ីន ស៊ីសាមុត|ស៊ីន-ស៊ីសាមុត]]ដែលបានទទួលភាពល្បីល្បាញក្រោយស្លាប់ចំពោះទេពកោសល្យរបស់ពួកគាត់និងនៅ​តែពេញនិយមជាមួយប្រជាជនខ្មែរបច្ចុប្បន្ននេះ ។ *ជនជាតិ[[យួន (ជនជាតិ)|យួន]] ជនជាតិ[[ចិនហាន|ចិន]] ជនជាតិ[[សៀម (ជនជាតិ)|សៀម]] និងពួកជនភាគតិចដ៏ទៃទៀតនៅឯស្រុកលើភាគខាងកើត ពួកគ្រិស្តបរិស័ទកម្ពុជា (ភាគច្រើននៃពួកគេគឺជាពួកកាតូលិក និងវិហារកាតូលិកជាទូទៅ) [[ចាម (អាស៊ី)|ពួកមូស៊្លីម]] និងពួក[[សង្ឃពុទ្ធសាសនា]] ។ *"ពួកអនត្ថករសេដ្ឋកិច្ច:" ភាគច្រើននៃអតីតពួកអ្នករស់នៅតាមទីក្រុង (ដែលពួកគេមិនបានអត់ឃ្លានដល់ស្លាប់ទេនៅកន្លែងដំបូង) ត្រូវបានគិតថាមានភិរុទ្ធដោយអាស្រ័យនូវកង្វះសមត្ថភាពខាងកសិកម្មរបស់ខ្លួន ។ ពេញមួយទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ និងជាពិសេសបន្ទាប់ពីពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ១៩៧៥ បក្សនេះក៏ត្រូវបានរជើបរជួលដោយការតស៊ូដណ្ដើមបក្សពួកគ្នា ។ ថែមទាំងមានការប៉ុនប៉ងប្រដាប់អាវុធដើម្បីផ្ដួលរំលំប៉ុល-ពតទៀតផង ។ បន្សុទ្ធកម្មដែលចេញជាលទ្ធផលបានឈានដល់កំពូលនៅឆ្នាំ១៩៧៧ និង ១៩៧៨ នៅពេលនោះរាប់ពាន់នាក់ រួមមានពួកមេដឹកនាំប.ក.ខ.សំខាន់ៗខ្លះ ក៏ត្រូវបានសម្លាប់ដែរ ។ ថ្ងៃនេះ ជាឧទាហរណ៍នៃក្បួនទារុណកម្មនានាដែលបានប្រើដោយពួកខ្មែរក្រហមអាចឃើញនៅឯ[[សារមន្ទីរប្រល័យពូជសាសន៍ទួលស្លែង]] ។ សារមន្ទីរនេះយកអតីតដីនៃវិទ្យាល័យមួយធ្វើ[[អន្តេវាសិកន៍|ជំរុំឃុំឃាំង]]ដែលត្រូវដំណើរការដោយ[[កាំង ហ្គិចអៀវ|កាំង-ហ្គិចអៀវ]] ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថាជា''សមមិត្តឌុច'' ។ ប្រព័ន្ធទារុណកម្មនៅឯទួលស្លែងត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីធ្វើអោយពួកអ្នកទោសសារភាពចំពោះបទល្មើសគ្រប់យ៉ាង ដែលពួកគេត្រូវបានចោទប្រកាន់រួមជាមួយដោយពួកឆ្មាំគុក ។ នៅក្នុងការសារភាពរបស់ខ្លួន ពួកអ្នកទោសត្រូវបានចោទសួរអោយធ្វើការពិពណ៌នានូវសាវតារផ្ទាល់ខ្លួន ។ បើសិនជាពួកគេជាពួកសមាជិកបក្ស ពួកគេត្រូវនិយាយពេលដែលពួកគេបានចូលរួមបដិវត្តន៍និងពណ៌នាអំពីកិច្ចការងារនៅក្នុងក.ប. ។ ក្រោយមកទៀតពួកអ្នកទោសដែលអាចនឹងទាក់ទងសកម្មភាពក្បត់ដែលគេបានស្មានទុកតាមរយៈលំដាប់នៃកាលប្បវត្តិ ។ ផ្នែកនៃអត្ថបទសារភាពទីបីបានពិពណ៌នាការគិតក្បត់ដែលមិនបានសម្រេចរបស់ពួកអ្នកទោសនិងប៉ាន់ស្មានការសន្ទនាដែលលាក់ពុត ។ នៅចុងបញ្ចប់ ការសារភាពនឹងបានចុះបញ្ជីខ្សែបណ្ដាញនៃពួកជនក្បត់ដែលគឺជាមិត្តភក្ដិ សហជីវិន រឺ ក៏ពួកអ្នកស្គាល់មុខគ្នារបស់អ្នកទោស ។ បញ្ជីខ្លះមានជាងមួយរយឈ្មោះ ។ ប្រជាជនដែលឈ្មោះរបស់ខ្លួនស្ថិតនៅក្នុងបញ្ជីសារភាព ជារឿយៗត្រូវបានគេហៅអោយចូលដើម្បីធ្វើការសួរចម្លើយ ។ ការសារភាពជាធម្មតាបានឈានទៅដល់រាប់ពាន់ពាក្យដែលក្នុងនោះអ្នកទោស​នឹងបានលាយបញ្ចូលគ្នានូវព្រឹត្តិការណ៍ពិតៗនៅក្នុងជីវិតរបស់ខ្លួនជាមួយដំណើររឿង​ស្រមើស្រមៃ​អំពីសកម្មភាពចារកិច្ចនានា​របស់[[ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្ដាល|សេអ៊ីអា (CIA)]], [[គណៈកម្មាធិការសន្តិសុខរដ្ឋ|កាហ្សេបេ (KGB)]] រឺ [[វៀតណាម]] ។ ប្រជាជន១៧០០០នាក់ភាគខ្លះបានឆ្លងកាត់[[សារមន្ទីរប្រល័យពូជសាសន៍ទួលស្លែង|មជ្ឈមណ្ឌលទួលស្លែង]] (ដែលគេស្គាល់ថា ស-២១) មុនពេលពួកគេត្រូវបានបញ្ជូនទៅទីកន្លែងមួយចំនួន (ដែលគេស្គាល់ដែរថាជា[[វាលពិឃាត]]) ខាងក្រៅភ្នំពេញដូចជា[[ជើងឯក]]ដែលជាកន្លែងដែលមនុស្សភាគច្រើនបំផុតត្រូវបានគេប្រហារជីវិត (ជាចម្បងដោយ[[ចបជើងសេះ]]ដើម្បីសន្សំគ្រាប់) ហើយបានយកទៅកប់ក្នុង[[រណ្ដៅខ្មោចធំ]]ៗ ។ ក្នុងចំណោមមនុស្សរាប់ពាន់នាក់ដែលបានចូលទៅទួលស្លែងមានតែដប់ពីរនាក់ទេដែលគេដឹងថាបានរស់រានមានជីវិត ។ ចំនួនមនុស្សសរុបត្រឹមត្រូវដែលបានស្លាប់ជាលទ្ធផលនៃនយោបាយរបស់ខ្មែរក្រហមដែលត្រូវជជែកពិភាក្សាតទល់ ដូចជាហេតុនៃមរណភាពចំណោមអ្នកទាំងនោះដែលបានស្លាប់ ។ ការចូលទៅប្រទេសនេះកំឡុងការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមគឺពិតជាមានកំហិតមែនទែន ។ នៅដើមទសវត្ស១៩៨០ របបបន្តុបដោយវៀតណាមដែលបានបន្តពីពួកខ្មែរក្រហមបានធ្វើការស្ទាបស្ទង់គ្រួសារជាតិមួយ ដែលបានរួមបញ្ចូលជាង៣,៣&nbsp;លាននាក់បានស្លាប់ ក៏ប៉ុន្តែពួកប្រវត្តិវិទូសម័យទំនើបជាច្រើនមិនចាត់ទុកថាជាចំនួនដែលអាចជឿទុកចិត្តបានទេ ។ ការស្រាវជ្រាវសម័យទំនើបបានរកឃើញរាប់ពាន់នៃរណ្ដៅខ្មោចធំៗពីសម័យខ្មែរក្រហមទូទាំងកម្ពុជា មាន១,៣៩&nbsp;លានសាកសពដែលបានប៉ាន់ប្រមាណ ។ ការសិក្សាផ្សេងៗបានប៉ាន់ប្រមាណចំនួនមរណភាពនៅរវាង៧៤០០០០នាក់និង៣០០០០០០នាក់ ភាគច្រើនបំផុតជាទូទៅរវាង១,៤&nbsp;លាន និង ២,២&nbsp;លាននាក់ ដែលប្រហែលជាពាក់កណ្ដាលនៃការស្លាប់ទាំងនោះគឺដោយសារតែការប្រហារជីវិត និងក្រៅពីនោះដោយសារការអត់ឃ្លាននិងជំងឺ ។<ref name="Mekong.net_deaths">{{cite web | last = Sharp | first = Bruce | title = Counting Hell: The Death Toll of the Khmer Rouge Regime in Cambodia |date= April 1, 2005 | url = http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm | accessdate =July 5, 2006 }}</ref> [[នាយកដ្ឋានរដ្ឋសហរដ្ឋ]]និងនាយកដ្ឋានរដ្ឋបានផ្ដល់មូលនិធិដល់គម្រោងប្រល័យពូជសាសន៍កម្ពុជាយ៉េលដែលផ្ដល់ការប៉ាន់ស្មាននៃ​ចំនួនមរណភាពសរុបដូចជា ១,២&nbsp;លាននាក់ និង ១,៧&nbsp;លាននាក់រៀងគ្នា ។ អង្គការ[[លើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]ប៉ាន់ប្រមាណចំនួនមរណភាពសរុបដូចជា១,៤&nbsp;លាននាក់ ។ លោក[[រ៉ាដ់ដូលផ្វ៍ ចូសិបរ៉ាំមេល|រ.-ច.រ៉ាំមេល]] អ្នកវិភាគនៃការសម្លាប់នយោបាយនានាផ្ដល់នូវតួលេខ២លាននាក់ ។ អតីតមេដឹកនាំខ្មែរក្រហម ប៉ុល-ពតបានផ្ដល់តួលេខ៨០០០០០នាក់ និងឧបៈគាត់[[ខៀវ សំផន|ខៀវ-សំផន]]បាននិយាយថា១លាននាក់ត្រូវបានសម្លាប់ ។{{Citation needed|date=ខែវិច្ឆិកា២០០៧}} == សហគមន៍សាសនានានា == មាត្រា២០នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]១៩៧៦បានធានាអោយមានសេរីភាពសាសនា ក៏ប៉ុន្តែក៏បានប្រកាសថា''សាសនាប្រតិកិរិយាទាំងអស់ដែលធ្វើអោយខូចប្រយោជន៍ដល់កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ និង ប្រជាជនកម្ពុជាត្រូវបានហាមឃាត់ដាច់ខាត ។ ''ប្រហែល៨៥ភាគរយនៃប្រជាជនដើរតាមសាលា[[ថេរវាទ]]នៃ[[ពុទ្ធសាសនា]] ។ ព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា៤០០០០ទៅ៦០០០០អង្គនៃប្រទេសនេះ ត្រូវបានចាត់ទុកដោយរបបនេះថាជាបញ្ញើប្រាណសង្គម (បរាសិតសង្គម) ដែលត្រូវដោះស្បង់និងបង្ខំចូលទៅក្នុងកងពលកម្ម ។ ព្រះសង្ឃជាច្រើនត្រូវបានប្រហារជីវិត វត្តអារាមនានាត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញ រឺក៏ប្រែទៅជារោងផ្ទុកឥវ៉ាន់ រឺក៏ គុកទៅវិញ ។ រូបបដិមានៃព្រះ[[ព្រះពុទ្ធគោត្តម|ពុទ្ធ]]ត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញនិងបោះចូលទៅក្នុងទន្លេនិងបឹងនានា ។ ប្រជាជនដែលត្រូវបានគេរកឃើញថាកំពុងបន់ស្រន់ រឺក៏ បញ្ចេញមនោសញ្ចេតនាសាសនាញយៗត្រូវបានគេយកទៅសម្លាប់ ។ សហគមន៍គ្រិស្តសាសនិកនិងមូស៊្លីមក៏ត្រូវបានធ្វើទុកបុកម្នេញថែមទៀតដែរ ពេលនោះពួកគេត្រូវបានដាក់ក្នុងជំពូកជាផ្នែកនៃសាសនាសាកលនិយមលោកខាងលិច ដែលកំពុងរារាំងវប្បធម៌និងសង្គមកម្ពុជា​ ។ មហាវិហារកាតូលិករ៉ូមនៅភ្នំពេញត្រូវបានគេកម្ទេចបំបាត់ចោលទាំងស្រុង ។ ពួកខ្មែរក្រហមបានបង្ខំពួកមូស៊្លីមអោយស៊ីសាច់ជ្រូក ដែលពួកគេដូចជាបានហាមឃាត់ ''([[ហារ៉ាម]]) ។'' ភាគច្រើននៃអ្នកណាដែលបដិសេធត្រូវបានសម្លាប់ ។ បព្វជិតគ្រិស្តសាសនានិងពួក[[អ៊ីម៉ាម]]ឥស្លាមត្រូវបានគេប្រហារជីវិត ។ == ពួកជនជាតិភាគតិច == ពួកខ្មែរក្រហមបានហាមប្រាមដោយបទបញ្ជាអត្ថិភាពនៃ[[ចិនកម្ពុជា|ជនជាតិចិន]] [[យួន]] [[ចាម]]ឥស្លាម និងពួកជនជាតិភាគតិច២០ដទៃទៀត ដែលរួមគ្នាទាំងអស់១៥%នៃប្រជាជននៅក្នុងការផ្ដើមនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហម ។<ref name="specter">{{Cite book|title=ប្រផ្នូរនៃការប្រល័យពូជសាសន៍: ឃាតកម្មមនុស្សជាច្រើនក្នុងទស្សនៈវិស័យប្រវត្តិសាស្ត្រ|first=រ៉បបឺត|last=ជេលឡាថេលលី|first2=ប៊េន|last2=ខៀរណឹន|publisher=[[សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យខាំប៊្រីខ]]|year=២០០៣|pages=៣១៣–៣១៤}}</ref> រាប់ម៉ឺននាក់នៃជនជាតិយួនត្រូវបានរំលោភ កាត់អវៈយវៈ និងសម្លាប់នៅក្នុងការសម្លាប់រង្គាលដែលបានរៀបចំឡើងដោយរបបនេះ ។ ភាគច្រើនពួកអ្នកនៅរស់បានគេចខ្លួនទៅវៀតណាម ។ ពួក[[ចាម]] ជនភាគតិចឥស្លាមដែលគឺជាកូនចៅនៃពួកទេសន្តរប្រវេសន៍មកពីរដ្ឋបុរាណ[[ចាម្ប៉ា]]ត្រូវបង្ខំអោយត្រង់ត្រាប់តាមភាសានិងទំនៀមទម្លាប់[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] ។ សហគមន៍របស់ពួកគេ ដែលធ្លាប់មានប្រពៃណីប្លែកផ្សេងពីភូមិខ្មែរនានាត្រូវបានបែកបាក់គ្នា ។ ចាមបួនពាន់នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងស្រុកពីរនៃខេត្តកំពង់ចាមតែមួយ ។ ពួកជាតិភាគតិចសៀមដែលកំពុងរស់នៅជិតព្រំដែនថៃក៏ត្រូវបានគេធ្វើទុកបុកម្នេញដែរ ។ សភាពរបស់ចិនកម្ពុជាត្រូវបានពិពណ៌នាថាជា''គ្រោះមហន្តរាយដ៏អាក្រក់បំផុតជានិច្ចកាលធ្លាក់ទៅ​លើសហគមន៍ចិនណាមួយក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។''<ref name="specter"/> [[ចិនកម្ពុជា|ខ្មែរកូនចៅចិន]]ត្រូវបានសម្លាប់រង្គាលដោយពួកខ្មែរក្រហមក្រោមការវិនិច្ឆ័យថាពួកគេ''ធ្លាប់កេងប្រវ័ញ្ចប្រជាជនខ្មែរ'' ។ <ref name="rpg"/> ពួកចិនតួយ៉ាងដូចជាពួកឈ្មួញ និងពួកចងការប្រាក់ ដូច្នេះហើយត្រូវបញ្ចូលជាមួយមូលធននិយម ។ ចំណោមខ្មែរ ពួកចិនក៏បានខកចិត្តចំពោះភាពដោយឡែក[[ពណ៌ស្បែក]]សជាង និងវប្បធម៌របស់ពួកគេ ។<ref>{{Cite book|title=ហេតុអ្វីបានជាពួកគេស្លាប់? កម្ពុជាក្នុងស្រមោលនៃការប្រល័យពូជសាសន៍|author=ហ៊ិនថឹន អាល់ឡិចស៊ែនដឺរ-លែបបឹន|publisher=[[សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាឡឹផ្វនញ៉ា]]|year=២០០៥|page=៥៤}}</ref> គ្រួសារចិនរាប់រយត្រូវបានកៀងប្រមូលនៅឆ្នាំ១៩៧៨និងត្រូវបានប្រាប់ថាអោយពួកគេទៅតាំងទីលំនៅសាជាថ្មី ក៏ប៉ុន្តែត្រូវបានប្រហារជីវិតជាក់ជាមិនខានឡើយ ។<ref name="rpg">{{Cite book|title=របបប៉ុល-ពត: ជាតិសាសន៍ អំណាច និងការប្រល័យពូជសាសន៍ក្រោមរបបខ្មែរក្រហម|first=ប៊េន|last=ខៀរណឹន|publisher=[[សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យយ៉េល]]|year=២០០៨|page=៤៣១}}</ref> នៅការផ្ដើមនៃការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមនៅឆ្នាំ១៩៧៥ មានជនជាតិចិន៤២៥០០០នាក់នៅកម្ពុជា នៅចុងឆ្នាំ១៩៧៩ មាន២០០០០០នាក់ ។ បន្ថែមនោះ គឺជាក្រមជនជាតិដែលបានសម្លាប់ឥតមានជំនុំជម្រះដោយរដ្ឋាភិបាល ពួកចិនគឺជាពួកអ្នករស់នៅទីក្រុងដ៏លើសលប់ ដែលធ្វើអោយពួកគេងាយរងការឈឺចាប់ទៅនឹងស្ថានភាពជនបទនៃបដិវត្តន៍របស់ពួកខ្មែរក្រហម ។<ref name="specter"/> រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនមិនបានប្រឆាំងតវ៉ានឹងការសម្លាប់ជនជាតិចិននៅកម្ពុជាឡើយ ។<ref>{{Cite book|title=ប្រវត្តិសាស្ត្រអាមេរិកអាស៊ីការតាំងចិត្តឡើងវិញ|first=សុឆេង|last=ចាន់|publisher=[[រ៉ូមែន & លិតថលភ្វៀល្ដ៍]]|year=២០០៣|page=១៨៩}}</ref> នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ តិចតួចដែលគេបានដឹងអំពីនយោបាយរបស់ខ្មែរក្រហមឆ្ពោះទៅប្រជាជនកុលសម្ព័ន្ធនៅភាគឦសាន គឺពួក[[ខ្មែរលើ]] ។ ប៉ុល-ពតបានបង្កើតមូលដ្ឋានកុបកម្មនៅតំបន់កុលសម្ព័ន្ធនៃខេត្ត[[រតនគីរី]]នៅដើមទសវត្ស១៩៦០ ហើយគាត់អាចមានខ្មែរលើច្រើនគួរសមដែរ ដែលដើរតាម ។ ប្រជាជនជំនឿវិញ្ញាណនិយមដ៏លើសលប់ ដែលមានចំណងតិចតួចទៅនឹងវប្បធម៌ពុទ្ធសាសនានៃពួកខ្មែរដីទំនាប ពួកខ្មែរលើបានអាក់អន់ចិត្តការព្យាយាមរបស់ព្រះសីហនុដើម្បី''ធ្វើអោយ''ពួកគេ''មានអារ្យធម៌'' ។ អ្នកជំនាញការកម្ពុជាលោក[[សើរហ៊្សឹ ថ្យុង|សើរហ៊្សឹ-ថ្យុង]]កត់សំគាល់ថាការរៀបការទៅនឹងអ្នកកុលសម្ព័ន្ធគឺត្រូវចាត់ទុកថាជា''ភស្តុតាងចុងក្រោយនៃភក្ដីភាពឥតលក្ខខណ្ឌទៅនឹងបក្សនេះ ។'' ខៀវ-សំផនត្រូវបានរៀបការជាមួយនឹងស្ត្រីកុលសម្ព័ន្ធម្នាក់ ។ == ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ == របប'កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ'បានមានចំណងកាន់តែជិតស្និទជាមួយចិន (អ្នកនៅពីក្រោយខ្នងដ៏សំខាន់របស់ខ្លួន) ហើយនិងមានវិសាលភាពតិចតួចជាមួយ[[កូរ៉េខាងជើង]] ។ នៅឆ្នាំ១៩៧៧ ក្នុងសារមួយអបអរសាទរពួកសមមិត្តកម្ពុជានៅថ្ងៃអនុស្សាវរីយ៍ទី១៧នៃប.ក.ក. លោក[[គីម ជុងអ៊ីល|គីម-ជុងអ៊ីល]]បានអបអរសាទរប្រជាជនកម្ពុជាចំពោះការ''បានជម្រះ[...]ក្រុមចារជនប្រឆាំងបដិវត្តន៍ដែលបានធ្វើសកម្មភាពវិទ្ធង្សតនិង អនត្ថការ ''<ref>Jackson, Karl D. Cambodia 1977: gone to Pot – ''Asian Survey'', 1978. p 81</ref> មានតែចិន កូរ៉េខាងជើង អេហ៊្សីប អាល់បានី គុយបា ឡាវ វៀតណាម (រហូតដល់ខែធ្នូ១៩៧៧) រ៉ូម៉ានី និងយូហ្គោស្លាវីដែលមានបេសកកម្មទូតនៅភ្នំពេញ ។<ref>Jackson, Karl D. Cambodia 1977: gone to Pot – ''Asian Survey'', 1978. p 82</ref> == ការដួលរលំនៃកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ == '''''{{main|សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម}}''''' គ្មានមាតិការជាមួយការគ្រប់គ្រងកម្ពុជាទេ ពួកមេដឹកនាំខ.ក.ក៏បានសុបិន្តពីធ្វើអោយរស់រានចក្រភពអង្គរឡើងវិញឯមួយពាន់ឆ្នាំមុន ដែលបានគ្រប់គ្រងលើផ្នែកដ៍ធំៗនៃអ្វីដែលសម័យថ្ងៃនេះជាប្រទេសថៃ និង វៀតណាម ។ នេះបានពាក់ព័ន្ធនឹងការផ្ដើមការវាយប្រហារយោធាចូលទៅវៀតណាមខាងត្បូង​ដែលក្នុងនោះពួកអ្នកភូមិគ្មានអាវុធរាប់រយនាក់ត្រូវបានសម្លាប់រង្គាល ។ ភ្លាមៗបន្តបន្ទាប់ពីជ័យជម្នះខ្មែរក្រហមនៅឆ្នាំ១៩៧៥ មានការប្រទាញប្រទង់គ្នារវាងកងទ័ពខ្លួន និងកងកម្លាំងវៀតណាម ។ ឧប្បត្តិហេតុមួយចំនួនបានកើតឡើងនៅខែ ឧសភា ១៩៧៥ ។ ពួកខ្មែរបានផ្ដើមការវាយប្រហារលើកោះ[[កោះត្រល់|ភូគុក]] និង[[ថូចៅ]] ហើយបានរំលោភចូលទៅក្នុងខេត្តតាមព្រំដែនរបស់វៀតណាម ។ នៅចុងខែឧសភា នៅពេលតែមួយនោះសហរដ្ឋក៏បានបើកការវាយប្រហារអាកាសមួយប្រឆាំងនឹងរោងចក្រស្លប្រេងនៅឯ[[កំពង់សោម]] បន្តបន្ទាប់ពី[[ឧប្បត្តិហេតុម៉េយ៉ាគ្យូស]] កងកម្លាំងវៀតណាមបានដណ្ដើមយកកោះ[[កោះវ៉ៃ|ប៉ូឡូវ៉ៃ]]កម្ពុជា ។ ខែបន្តបន្ទាប់ ប៉ុល-ពត និង[[អៀង សារី|អៀង-សារី]]បានទៅទស្សនកិច្ច[[ហាណូយ]] ។ ពួកគាត់បានស្នើសុំអោយមានសន្ធិសញ្ញាមិត្តភាពមួយរវាងប្រទេសទាំងពីរ គំនិតមួយនោះបានជួបប្រទះជាមួយបដិសណ្ឋារកិច្ចគ្មានភាពកក់ក្ដៅពីពួកមេដឹកនាំវៀតណាម ។ ទោះបីជាពួកយួនបានដកចេញពីប៉ូឡូវ៉ៃនៅខែសីហាក៏ដោយ ក៏ឧប្បត្តិហេតុនានាបានបន្តតាមព្រំដែនឦសានកម្ពុជាដដែល ។ ក្នុងមេគំនិតនៃរបបភ្នំពេញ យួនរាប់ពាន់នាក់ក៏ត្រូវបានដេញចេញពីកម្ពុជាដែរ ។ [[Image:MayagüezIncident1.jpg|thumb|[[ឧប្បត្តិហេតុម៉េយ៉ាគ្យូស]]]] ទំនាក់ទំនងរវាងកម្ពុជា និង វៀតណាមបានរីកចម្រើននៅឆ្នាំ១៩៧៦ ម្យ៉ាងមុនការកាន់កាប់របស់​ប៉ុល-ពតមានការប្រកួតប្រជែងគ្នានៅខាងក្នុងបក្ស ។ នៅខែឧសភា ពួកអ្នកតំណាងកម្ពុជា និង វៀតណាមបានជួបជុំគ្នានៅភ្នំពេញដើម្បីបង្កើតឡើងនូវគណៈកម្មាការមួយដើម្បីដោះស្រាយការមិនយល់ស្របគ្នាខាងព្រំដែននានា ។ ពួកយួន យ៉ាងណាក៏ដោយ បានបដិសេធទទួលស្គាល់នូវសីមាពន្ធន៍សម័យអាណានិគមនៃព្រំដែនសមុទ្រ''[[ខ្សែប្រេវ្យ៉េ]]''រវាងប្រទេសទាំងពីរ ហើយការចរចារក៏បានបរាជ័យ ។ នៅចុងខែកញ្ញា ប៉ុន្តែពីរបីថ្ងៃមុនប៉ុល-ពតត្រូវបង្ខំអោយលាលែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ការតភ្ជាប់ខាងអាកាសត្រូវបង្កើតឡើងរវាងភ្នំពេញ និងហាណូយ ។ ជាមួយនឹងប៉ុល-ពតត្រឡប់មកក្នុងជួរមុខនៃរបបនៅឆ្នាំ១៩៧៧ ស្ថានភាពបានកាន់តែដុនដានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ។ ឧប្បត្តិហេតុរឹតតែខ្លាំងតាមបណ្ដោយព្រំដែនកម្ពុជាទាំងមូល ។ កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានវាយប្រហារភូមិនានានៅតំបន់ព្រំដែន[[ថៃ]]ក្បែរ[[អរណ្យប្រទេស]] (អរណ្យប្រទេឝ) ។ ឃាតកម្មដ៏កាចសាហាវចំពោះពួកអ្នកភូមិថៃ រួមមានស្ត្រីនិងកុមារគឺដំបូងបានរាយការណ៍យ៉ាងទូលាយនូវភស្តុតាងជាក់ស្ដែងនៃភាពសហាវយង់ឃ្នងរបស់ខ្មែរក្រហម ។ ក៏មានឧប្បត្តិហេតុនានាជាច្រើនតាមបណ្ដោយព្រំដែន[[ឡាវ]]ដែរ ។ នៅពេលប្រហាក់ប្រហែលគ្នានេះដែរ ភូមិនានាក្នុងតំបន់ព្រំដែនវៀតណាមបានរងការវាយប្រហារសាជាថ្មី ។ ជាលំដាប់ វៀតណាមបានផ្ដើមការវាយប្រហារអាកាសប្រឆាំងនឹងកម្ពុជា ។ ក្នុងខែកញ្ញា ការវាយប្រហារព្រំដែនបានហុចលទ្ធផលចំនួនស្លាប់និងរបួសអសេនិកជនវៀតណាមជាច្រើនស្មើនឹង១០០០នាក់ ។ ខែបន្តបន្ទាប់ ពួកវៀតណាមបានវាយប្រហារតបតវិញក្នុងយុទ្ធនាការមួយដែលពាក់ព័ន្ធនឹងកម្លាំងនាយទាហាន២០០០០នាក់ ។ រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិវៀតណាមលោកឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ ង្វៀនយ៉ាប|វ៉-ង្វៀនយ៉ាប]]បានប៉ាន់ស្មានខុសនូវសេចក្ដីតស៊ូនៃពួកខ្មែរក្រហម យ៉ាងណា ក៏ត្រូវតម្រូវអោយដាក់ទ័ពជំនួយបន្ថែម៥៨០០០នាក់នៅខែធ្នូដែរ ។ ថ្ងៃ៦មករា១៩៧៨ កម្លាំងរបស់លោកយ៉ាបបានចាប់ផ្ដើមដកទ័ពជាលំដាប់ពីទឹកដីកម្ពុជា ។ ពួកយួនមានជំនឿយ៉ាងច្បាស់លាស់ថាពួកគេ''បានបង្រៀនមេរៀនមួយ''ដល់ពួកខ្មែរ ក៏ប៉ុន្តែប៉ុល-ពតបានប្រកាសនេះ ជា''ជ័យជម្នះ''មួយហើយថែមទាំងធំជាង១៧មេសា ១៩៧៥ទៀត ។ អស់រយៈពេលច្រើនឆ្នាំ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមបានស្វះស្វែងដោយអសារបង់ដើម្បីបង្កើតទំនាក់ទំនាក់សន្តិភាពជាមួយរបបខ.ក. ។ ក៏ប៉ុន្តែផ្ទុយមកពួកមេដឹកនាំខ.ក.បានប៉ុនប៉ងធ្វើសង្គ្រាមទៅវិញ ។ នៅពីក្រោយភាពឆ្កួតវង្វេងដែលស្ដែងអោយឃើញនេះដាក់ការសន្មតយ៉ាងច្បាស់ថាចិនអាច​នឹងឧបត្ថម្ភពួកខ.ក.ខាងយោធាដូចជានៅក្នុងជម្លោះមួយ ។ ដោយបានប្រឈមគ្នាជាមួយការបង្កើនភាពល្មោភសង្គ្រាមរបស់ខ្មែរក្រហម ពួកមេដឹកនាំវៀតណាមបានសម្រេចចិត្តនៅដើមឆ្នាំ១៩៧៨ដើម្បីជួយគាំទ្រការតស៊ូនៅខាងក្នុងទល់នឹងរបបប៉ុល-ពត ដែលជាលទ្ធផលនោះភូមិភាគបូព៌ាបានក្លាយជាចំណុចរួមនៃបដិកម្បនា ។ ភាពរំជួលខាងសង្គ្រាមបានឈានដល់កម្រិដ៏ចម្លែកខាងក្នុងកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ។ នៅខែឧសភា១៩៧៨ មុនថ្ងៃការបះឡើងនៅភូមិភាគបូព៌ារបស់[[សោ ភឹម|សោ-ភឹម]] វិទ្យុភ្នំពេញបានប្រកាសថាបើសិនទាហានម្នាក់សម្លាប់បានវៀតណាមសាមសិបនាក់ អញ្ជឹងកងទ័ព២លាននាក់តែប៉ុណ្ណោះនឹងល្មមដើម្បីលុបបំបាត់ប្រជាជនវៀតណាម៥០&nbsp;លាននាក់ទាំងស្រុង ។ វាបង្ហាញថាពួកមេដឹកនាំនៅភ្នំពេញត្រូវដណ្ដើមយកជាមួយមហិច្ឆតាទឹកដីដ៏សម្បើម ជាឧ.ដើម្បីយក[[កម្ពុជាក្រោម]] តំបន់[[មេគង្គ|ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គ]] ដែលពួកគេបានចាត់ទុកថាជាទឹកដីខ្មែរ ។ ការសម្លាប់រង្គាលជនជាតិយួន និងពួកអ្នកគាំទ្រខ្លួនដោយពួកខ្មែរក្រហមកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅភូមិភាគបូព៌ាបន្ទាប់ពីការបះបោរខែឧសភា ។ នៅខែវិច្ឆិកា [[វ៉ន វេត|វ៉ន-វេត]]បានដឹកនាំរដ្ឋប្រហារមួយមិនបានសម្រេច ។ កាលណោះក៏មានខ្មែរនិងយួនរាប់ម៉ឺននាក់ដែលនិរទេសខ្លួនលើទឹកដីវៀតណាមដែរ ។ ថ្ងៃ៣ធ្នូ ១៩៧៨ [[វិទ្យុហាណូយ]]បានប្រកាសការបង្កើត[[រណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា]] (រ.ស.ជ.ក.) ។ នេះគឺជាក្រុមមួយដែលមានកំណើតពីការនិរទេសនៃកុម្មុយនិស្តនិងមិនមែនកុម្មុយនិស្តដែលបានចែករំលែកវិសមានចិត្តទៅនឹង​របបប៉ុល-ពត និងមានការពឹងពាក់ស្ទើរតែទាំងស្រុងលើការគាំទ្រ និង ការការពាររបស់វៀតណាម ។ រ.ស.ជ.ក.បានផ្ដល់លក្ខណៈដូចគ្នា បើមិនមែនជាភាពពិតជាក់ស្ដែងនៃភាពស្របច្បាប់ចំពោះការលុកលុយកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យរបស់វៀតណាម និងចំពោះការបង្កើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់នូវរបបរណបខ្លួននៅភ្នំពេញនោះទេ ។ នៅខណៈពេលនោះដែរ នៅឆ្នាំ១៩៧៨ដដែលបានធ្វើអោយកាន់តែខ្លាំងឡើង ការចូលចិត្តតស៊ូរបស់កម្ពុជាក្នុងតំបន់ព្រំដែនបានឈានហួសចំណុចផ្ដើមនៃការអត់អោនអោយបានរបស់ហាណូយ ។ អ្នកបង្កើតនយោបាយវៀតណាមបានរើសយកដំណោះស្រាយយោធា ហើយនៅថ្ងៃ២២ធ្នូ វៀតណាមបានផ្ដើមការវាយលុករបស់ខ្លួនជាមួយនិងចេតនាក្នុងការផ្ដួលរំលំកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ។ កងកម្លាំង១២០០០០នាក់ដែលប្រកបដោយអង្គភាពថ្មើរជើងនិងពាសដែករួមផ្សំ ជាមួយនិងការគាំទ្រកាំភ្លើងធំដ៏ខ្លាំងក្លាផង បានធ្វើដំណើរទៅខាងលិចចូលទៅកាន់ទីជនបទនៃខេត្តភាគអាគ្នេយ៍របស់កម្ពុជា ។ រួមគ្នាដែរ កងទ័ពវៀតណាមនិងរណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិបានវាយប្រហារទៅលើពួកខ.ក.នៅថ្ងៃ ២៥ ធ្នូ ។ បន្ទាប់ពីយុទ្ធនាការដប់ប្រាំពីរថ្ងៃ ភ្នំពេញបានធ្លាក់ទៅពួកវៀតណាមដែលកំពុងតែរុលមកនៅថ្ងៃ ៧មករា ១៩៧៩ ប៉ុល-ពត និង ពួកមេដឹកនាំសំខាន់ៗដំបូងឡើយបានភៀសខ្លួនទៅជិតព្រំដែនថៃ ។ បន្ទាប់ពីការបង្កើតការទាក់ទងជាមួយរដ្ឋាភិបាលជាច្រើន ពួកគេអាចប្រើថៃជាតំបន់ធ្វើអោយមានសុវត្ថិភាពសម្រាប់ការកសាងនិងប្រតិបត្តិការបាការដ្ឋានដាច់ស្រយាលថ្មី​ក្នុងតំបន់ការពារតាមព្រៃភ្នំនៃ​បរិមណ្ឌលរបស់កម្ពុជា ប៉ុល-ពត និង ពួកមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមដទៃទៀតបានប្រមូលអង្គភាពខ្លួនជាក្រុមឡើងវិញ ហើយបានចេញបញ្ជារើសកងទ័ពថ្មី និងបានបញ្ឆេះអុជអាលកុបកម្មអោយស្វិតស្វាញឡើងវិញប្រឆាំងនឹងរបបកាន់អំណាចដូចដែលពួកគេបានធ្វើរួចហើយនៅទសវត្ស១៩៦០ ។ ភ្លាមៗនោះ យ៉ាងណាៗ ការលុកលុយរបស់វៀតណាមបានបំពេញគោលបំណងខ្លួនក្នុងការផ្ដួលរំលំអំណាចផ្ដាច់ការដ៏គម្រក់និងហិង្សាយ៉ាងចម្លែកខុសគេ ។ រដ្ឋការថ្មីមួយនៃពួកអតីតយុទ្ធជនខ្មែរក្រហមក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ហាណូយភ្លាមៗ ក៏បានបង្កើតឡើង (ជាអ្នកដែលកំពុងគ្រប់គ្រងរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន) ហើយវាបានកំណត់អំពីការប្រជែងគ្នា ទាំងក្នុងស្រុកនិងអន្តរជាតិ ជាមួយពួកខ្មែរក្រហមដែលជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់របស់កម្ពុជា ។ សន្តិភាពនៅតែឃ្វាងប្រទេសជាតិដែលបំផ្លិចបំផ្លាញដោយសង្គ្រាម យ៉ាងណាៗក៏ដោយ និងទោះបីជាកុបកម្មនេះបង្កើតជាចលនាឡើងដោយពួកខ្មែរក្រហមបានឃើញថាមិនអាចផ្ដួលរំលំរបបថ្មី​ដែលគ្រប់គ្រងដោយវៀតណាមនៅភ្នំពេញបានឡើយ វាមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះបានទុកអោយប្រទេសនេះជារដ្ឋប្រកបដោយអសន្តិសុខជានិច្ច ។ រដ្ឋការថ្មីនេះត្រូវបានបន្តុបឡើងដោយកងកម្លាំងយោធាវៀតណាមដ៏រឹងមាំ និងការប្រឹងប្រែងប្រឹក្សាខាងអសេនិក (ស៊ីវិល) ។ តាមរយៈព្រឹត្តិការណ៍នានាក្នុងទសវត្ស១៩៨០បានបន្តមក មុនការកាន់កាប់សំខាន់នៃរបបថ្មីដែលបានរស់រានឡើង កំពុងតែស្ដារនូវសេដ្ឋកិច្ច និងកំពុងតែប្រយុទ្ធនឹងកុបកម្មរបស់ខ្មែរក្រហមតាមមធ្យោបាយយោធា និងតាមមធ្យោបាយនយោបាយ ។ ការលើកតម្កើងនៃសកម្មភាពពើបប្រទះនូវភាពចាំបាច់ទាំងនេះ ហើយនិងការកសាងស្ថាប័ននានាត្រូវបានពិពណ៌នាក្នុងអត្ថបទបន្តបន្ទាប់ក្នុងតំណ[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ|ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា]] ។ == លទ្ធផល == === រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ === មហាសន្និបាតស.ប.ជ.​.បានបោះឆ្នោតច្រើនលើសលប់អោយពួកខ.ក.ដើម្បីអោយទទួលបានកៅអីខ្លួននៅស.ប.ជ. ។ កៅអីនេះត្រូវកាន់កាប់ដោយ[[ជួន ប្រសិទ្ធិ|ជួន-ប្រសិទ្ធិ]] កម្មាភិបាលចាស់របស់ប៉ុល-ពត និងអៀង-សារីកាលសម័យនិស្សិតរៀននៅប៉ារីសនិងម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកអ្នកចូលរួមសមាជលើកទីពីរប.ប.ប.ក.ឆ្នាំ១៩៦០ ។ កៅអីនេះគឺត្រូវបានទទួលក្រោមឈ្មោះ 'កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ' រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៨២ និងក្រោយមក '[[រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]' រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩៣ ។ តាមរយៈអ្នកសារព័ត៌មាន[[អ៊ីលីហ្សាបេត បេខ្ខឺរ|អ៊ីលីហ្សាបេត-បេខ្ខឺរ]] អតីតទីប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិស.រ.[[ហ៊្ស្បីខញូ ប្រឹសហ្សឹសហ្សឹនស្គី|ហ៊្ស្បីខញូ-ប្រឹសហ្សឹសហ្សឹនស្គី]]បាននិយាយថានៅឆ្នាំ១៩៧៩ ''ខ្ញុំបានលើកទឹកចិត្តអោយពួកចិនគាំទ្រប៉ុល-ពត ។ ប៉ុលពតគឺជាអ្វីមួយគួរអោយស្អប់ខ្ពើម ។ យើងមិនអាចគាំទ្រគាត់ទៀតបានទេ ក៏ប៉ុន្តែចិនអាចធ្វើបាន។"<ref>Elizabeth Becker, [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E3D9153CF934A25757C0A96E958260 Pol Pot's End Won't Stop U.S. Pursuit of His Circle], ''New York Times'', April 17, 1998.</ref> លោកប្រឹសហ្សឹសហ្សឹនស្គីបានបដិសេធរឿងនេះ ដោយសរសេរថាពួកចិនបានកំពុងជួយប៉ុល-ពត ''ដោយគ្មានជំនួយ រឺ ការជម្រុញណាមួយណាពីសហរដ្ឋឡើយ ។''<ref>Zbigniew Brzezinski, [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE4DA163FF931A15757C0A96E958260 China Acted Alone], Letters, ''New York Times'', April 22, 1998.</ref> ចិន ស.រ. និងប្រទេសលោកខាងលិចដទៃទៀតបានប្រឆាំងនូវការវាតទីឥទ្ធិពលវៀតណាម និង សូវៀតក្នុងឥណ្ឌូចិន និងបដិសេធទទួលស្គាល់[[កម្ពុជាក្រោមការកាន់កាប់របស់វៀតណាម (១៩៧៩-១៩៨៩)|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]]ជារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាស្របច្បាប់ ដោយអះអាងថាជារដ្ឋអាយ៉ងដែលបានបន្តុបឡើងដោយកងទ័ពវៀតណាម ។ ចិនបានប្រមែប្រមូលជំនួយយោធាទៅអោយពួកខ្មែរក្រហម ដែលក្នុងទសវត្ស១៩៨០បានបង្ហាញថាជាកងកម្លាំងកុបកម្មដ៏អង់អាចបំផុត គ្រានោះសហរដ្ឋបានគាំទ្រជាសាធារណៈដល់លទ្ធភាពមិនមែនកុម្មុយនិស្តទល់នឹងស.ប.ក. [[រដ្ឋការរីហ្គឹន]]បានយល់ស្រប$៥&nbsp;លានជាជំនួយទៅ[[រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ|រ.រ.ជ.ប.ខ.]]សាធារណរដ្ឋ ដែលដឹកនាំដោយអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[សឺន សាន|សឺន-សាន]] និង[[កងទ័ពជាតិសីហនុនិយម|ក.ជ.ស.]] ជាស្លាបប្រដាប់អាវុធនៃគណបក្ស[[ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច]]សីហនុនិយម ។ រ.រ.ជ.ប.ខ. ដែលកាលណោះកំពុងតែខ្វះខាតកម្លាំងយោធាបើធៀបទៅនឹងពួកខ្មែរក្រហម បានបញ្ជាការជនស៊ីវិលដែលដើរតាម(រហូតដល់២៥០០០០) ចំណោមពួកជនភៀសខ្លួនក្បែរព្រំដែនថៃ-កម្ពុជាដែលបានរត់គេចចេញពីរបបខ.ក. ។ ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិចបានប្រយោជន៍ពីភក្ដីភាពខ្មែរកសិករជាប្រពៃណីទៅនឹងរាជបល្ល័ង្កនិងប្រជាប្រិយភាព​ដែលល្បីសុះសាយរបស់ព្រះសីហនុនៅជនបទ ។ ក្នុងប្រតិបត្តិការ កម្លាំងយោធានៃក្រុមមិនមែនខ.ក.ខាងក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគឺមានតិចតួចនៅឡើយ ថ្វីត្បិតតែជំនួយខាងមូលនិធិនិងស៊ីវិលរបស់ខ្លួនជារឿយៗធំជាងពួកខ.ក. ក៏ដោយ ។ រដ្ឋការ[[ម៉ាហ្គ្រេត ថាច់ឆឺរ|ថាច់ឆឺរ]]និងរីហ្គែនទាំងពីរបានគាំទ្រពួកកុបករដោយសម្ងាត់ ជាមួយសព្វាវុធ និងទីប្រឹក្សាយោធាក្នុងការបង្កើតអង្គភាព[[កងកម្លាំងពិសេស (កងទ័ពសហរដ្ឋ)|កន្តឹបបៃតង]]និង[[សេវាអាកាសពិសេស]] ដែលគ្រាន់បានបង្រៀនបច្ចេកទេសអនត្ថការក្នុងជំរុំក្នុងប្រទេសថៃតែប៉ុណ្ណោះ ។ ពួកអ្នករិះគន់ដូចជាអង្គការ[[ឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]បានពោលអះអាងថានយោបាយស.រ.មានប្រតិកូល ដែលជំទាស់មិនគាំទ្រពួកខ្មែរក្រហម ស.រ.បានគាំទ្រជាបន្តនូវការទទួលស្គាល់របស់ស.ប.ចំពោះ[[រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាធិបតេយ្យ]]ដែលមានតែស្រមោល (រ.ច.ក.ប.បានបង្កើតនៅឆ្នាំ១៩៨២) ជារដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាស្របច្បាប់ ទោះបីការពិតទៅថាសម្ព័ន្ធមិត្តត្រីភាគីក៏មានពួកខ្មែរក្រហមដែរនោះ ។ រដ្ឋាភិបាលស.រ.បានថ្លែងថានឹងរ៉ាប់រងខាងពួកក្រុមដែលមិនមែននៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលដែលគាំទ្រដោយវៀតណាម (រួមមានពួកខ្មែរក្រហមផង) តាមរយៈជំនួយមនុស្សធម៌និងយោធា ។<ref>{{cite web |url=http://www.country-studies.com/cambodia/coalition-government-of-democratic-kampuchea.html |title=Cambodia Coalition Government of Democratic Kampuchea |publisher=Country-studies.com |accessdate=February 27, 2009 |archivedate=កុម្ភៈ 12, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212032437/http://www.country-studies.com/cambodia/coalition-government-of-democratic-kampuchea.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cato.org/pubs/pas/pa074.html |title=U.S. Aid to Anti-Communist Rebels: The "Reagan Doctrine" and Its Pitfalls |publisher=Cato.org |accessdate=February 27, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hrw.org/reports/1989/WR89/Cambodia.htm |title=Cambodia |publisher=Hrw.org |accessdate=February 27, 2009}}</ref> === ទីបញ្ចប់នៃរ.ច.ក.ប. និង ខ្មែរក្រហម === បេសកកម្ម[[ការថែរក្សាសន្តិភាព|ថែរក្សាសន្តិភាព]]ដឹកនាំដោយស.ប.មួយ ដែលធ្វើឡើងចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩១-៩៥បានស្វះស្វែងដើម្បីបញ្ចប់អំពើហិង្សាក្នុងប្រទេសនេះនិងបង្កើតប្រព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលប្រជាធិបតេយ្យតាមរយៈការបោះឆ្នោតថ្មីៗ ។ ទសវត្ស១៩៩០បានឃើញការធ្លាក់ចុះគួរអោយកត់សម្គាល់ក្នុងសកម្មភាពកុបកម្ម ទោះបីដូច្នេះ ក៏ពួកខ្មែរក្រហមក្រោយមកទៀតធ្វើការវាយប្រហាររបស់ខ្លួនសាជាថ្មីប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនេះដែរ ។ ដូចគ្នា[[វៀតណាម]]បានផ្ដាច់ចេញពីការពាក់ព័ន្ធដោយផ្ទាល់ក្នុង[[កម្ពុជា]] រដ្ឋាភិបាលអាចចាប់ផ្ដើមបែកចេញពីចលនាខ.ក.ដោយការបង្កើតអោយមានសន្តិភាពផ្ដល់អោយពួកអ្នកមន្ត្រីរាជការថ្នាក់ទាបៗ ។ ខ្មែរក្រហមគឺជាសមាជិកតែមួយគត់នៃរ.ច.ក.ប.បានបន្តការប្រយុទ្ធបន្តបន្ទាប់ពីការអនុវត្តការផ្សះផ្សារឡើងវិញ ។ អង្គការនយោបាយពីរផ្សេងទៀតដែលបង្កើតឡើនូវសម្ព័ន្ធភាពរ.ច.ក.ប.បានបញ្ចប់ការតស៊ូប្រដាប់អាវុធហើយបាន​ក្លាយជាផ្នែកមួយនៃការដំណើរការនយោបាយ​ដែលបានចាប់ផ្ដើមជាមួយការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ ។<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/Depts/dpko/dpko/co_mission/unamicbackgr.html |title=United Nations Advance Mission In Cambodia (Unamic) – Background |publisher=United Nations |accessdate=February 27, 2009}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ ប៉ុល-ពតបានបញ្ជាអោយមានការប្រហារជីវិតដៃស្ដាំរបស់គាត់ ស៊ុន-សេនចំពោះការប៉ុនប៉ងការចរចារសន្តិភាពជាមួយរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ។ នៅឆ្នាំ១៩៩៨ ប៉ុល-ពតខ្លួនឯងបានស្លាប់ ហើយពួកមេដឹកនាំខ.ក.សំខាន់ៗដទៃទៀត[[ខៀវ សំផន|ខៀវ-សំផន]]និង[[អៀង សារី|អៀង-សារី]]បានចុះចាញ់ទៅរដ្ឋាភិបាល[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]] ក្នុងការដោះដូរចំពោះការរួចខ្លួនពីការកាត់ទោស ដែលទុកអោយ[[តាម៉ុក]]ជាមេបញ្ជាការកងកម្លាំងខ្មែរក្រហមតែឯង គាត់ត្រូវបានគេឃុំខ្លួននៅឆ្នាំ១៩៩៩ចំពោះ''[[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]] ។'' អង្គការនេះបានបញ្ឈប់លែងមានជាសារវន្ត ។ === ការងើបឡើងវិញ និង ការកាត់ទោស === តាំងពីឆ្នាំ១៩៩០មក កម្ពុជាបានប្រែបន្តិចម្ដងៗដូចដើមឡើងវិញ ខាងប្រជាសាស្ត្រ និងសេដ្ឋកិច្ច ពីរបបខ្មែរក្រហម ទោះបីយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏របួសចិត្តសាស្ត្រធ្វើអោយជះឥទ្ធិពលដល់ក្រុមគ្រួសារកម្ពុជាជាច្រើន និងសហគមន៍និរប្រវេសន៍មួយចំនួន ។ រដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះបង្រៀនតិចតួចអំពីភាពសាហាវយង់ឃ្នងរបស់ខ្មែរក្រហមនៅតាមសាលា ។ កម្ពុជាមានប្រជាជនក្មេងៗច្រើន និងនៅឆ្នាំ២០០៥ បីភាគបួននៃប្រជាជនកម្ពុជាក្មេងៗមែនទែនដែលនៅចងចាំប៉ុន្មានឆ្នាំនៃសម័យខ្មែរក្រហម ។ ក្មេងៗជំនាន់ក្រោយត្រឹមតែស្គាល់ខ្មែរក្រហមតាមរយៈពាក្យសម្ដីចេញពីមាត់ឪពុកម្ដាយ និងមនុស្សដែលមានវ័យចាស់ៗជាងពួកគេ ។ [[Image:Tuolsleng1.JPG|thumb|left|[[សារមន្ទីរប្រល័យពូជសាសន៍ទួលស្លែង]] [[ភ្នំពេញ]]]] ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ កម្ពុជាបានបង្កើតកម្លាំងការងារជំនុំជម្រះខ្មែរក្រហមដើម្បីជំនុំជម្រះពួកមេដឹកនាំដែលនៅសេសសល់​ចំពោះឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមនិងឧក្រិដ្ឋកម្មផ្សេងៗប្រឆាំងមនុស្សជាតិ ក៏ប៉ុន្តែការដំណើរការនៅយឺតយ៉ាវ សំខាន់ដោយសារតែរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជារបស់អតីតកម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមលោក[[ហ៊ុន សែន|ហ៊ុន-សែន]] ទោះបីយ៉ាងណាដើមកំណើតរបស់រដ្ឋាភិបាលនេះជារបបដែលមានវៀតណាមនៅពីក្រោយខ្នងនៅទសវត្ស១៩៨០ ដែលស្ទាក់ស្ទើរដើម្បីនាំយកពួកមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមធ្វើការជំនុំជម្រះ ។ កង្វះខាតការផ្ដល់មូលនិធិបានរំខានដល់ប្រតិបត្តិការនេះ ហើយរដ្ឋាភិបាលបាននិយាយថាដោយសារតែសេដ្ឋកិច្ចខ្សត់ខ្សោយ និងការខកខានខាងហិរញ្ញវត្ថុផ្សេងៗ អាចត្រឹមតែលៃលកការផ្ដល់មូលនិធិមានកំណត់សម្រាប់សាលាក្ដីនេះប៉ុណ្ណោះ ។ ប្រទេសជាច្រើន រួមមាន ឥណ្ឌា និង ជប៉ុន បានស្ម័គ្រចិត្តរួមជាមួយការផ្ដល់មូលនិធិបន្ថែម ក៏ប៉ុន្តែនៅខែមករា២០០៦ តុល្យភាពពេញលេញនៃការផ្ដល់មូលនិធិនៅមិនទាន់បានជំនួសនៅឡើយ ។ មិនថ្វីទេ កម្លាំងការងារបានចាប់ផ្ដើមការងាររបស់ខ្លួន និងបានចំណាយទ្រព្យនៃអគារពីរនៅលើដីរបស់ទីបញ្ជាការជាន់ខ្ពស់របស់[[កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ]] (ក.យ.ខ.ភ.) នៅ[[ខេត្តកណ្ដាល]]ដែលគ្រាន់តែនៅជាយក្រុងភ្នំពេញប៉ុណ្ណោះ ។ កម្លាំងការងារសាលាក្ដីតម្រូវអោយចំណាយការហ្វឹកហ្វឺនចៅក្រម និងពួកសមាជិកសាលាក្ដីដទៃដែលសេសសល់ពីឆ្នាំ២០០៦ មុនពេលការជំនុំជម្រះជាក់ស្ដែងត្រូវប្រារព្ធធ្វើឡើង ។<ref>{{Cite web |url=http://www.cambodia.gov.kh/krt/english/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=ឧសភា 9, 2012 |archivedate=មេសា 3, 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050403182720/http://www.cambodia.gov.kh/krt/english/ |url-status=dead }}</ref> នៅខែ២០០៦ [[អគ្គលេខាធិការសហប្រជាជាតិ]] លោក[[កូភ្វី អាណាន់|កូភ្វី-អាណាន់]]បានជ្រើសរើសចៅក្រមប្រាំពីររូបសម្រាប់ការកាត់ក្ដីពួកមេដឹកនាំខ្មែរក្រហម ។ នៅខែឧសភា២០០៦ រដ្ឋមន្ត្រីយុត្តិធម៌ លោក[[អង់ វង្សវឌ្ឍនា|អង់-វង្សវឌ្ឍនា]]បានប្រកាសថាអង្គជំនុំជម្រះជាន់ខ្ពស់បំផុតរបស់កម្ពុជាយល់ព្រមអោយមានចៅក្រមកម្ពុជា និងស.ប.៣០រូបដើម្បីធ្វើជាប្រមុខលើសាលាក្ដីប្រល័យពូជសាសន៍នេះសម្រាប់ពួកមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមដែលនៅរស់រានមានជីវិត ។ អ្នកធ្វើទារុណកម្មខ្មែរក្រហមដ៏សំខាន់ [[កាំង ហ្គេកអ៊ាវ|កាំង-ហ្គេកអ៊ាវ]]ដែលត្រូវគេស្គាល់ថាឌុច និងអតីតអ្នកបញ្ជាការនៃគុកស២១ដែលគេស្គាល់គ្រប់ៗគ្នា បានបន្តការជំនុំជម្រះចំពោះឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិនៅថ្ងៃ ១៧ កុម្ភៈ ២០០៩ ។ វាគឺជាករណីទីមួយហើយដែលមានពាក់ព័ន្ធនឹងកម្មាភិបាលរបស់ប៉ុល-ពតជាន់ខ្ពស់ បីទសវត្សបន្ទាប់ពីការបញ្ចប់របបមួយដែលត្រូវបានគេស្ដីបន្ទោសចំពោះមរណភាព១,៧&nbsp;លាននាក់នៅកម្ពុជា ។ <ref>{{cite web |last=Schuettler |first=Darren |url=http://news.yahoo.com/s/nm/20090217/wl_nm/us_cambodia_rouge |title="Killing Fields" torturer on trial in Cambodia |publisher=News.yahoo.com |accessdate=February 27, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221010346/http://news.yahoo.com/s/nm/20090217/wl_nm/us_cambodia_rouge |archivedate=កុម្ភៈ 21, 2009 |url-status=dead }}</ref> ==ការចោទសួរតាមផ្លូវច្បាប់ដែលទាក់ទងនឹងស្ថានភាព​នៃមរណភាពនៅកម្ពុជាជាការប្រល័យពូជសាសន៍== កាលណោះព្រឹត្តិការណ៍នានានៅកម្ពុជាបានត្រូវគេពិចារណាយ៉ាងទូលំទូលាយជាការប្រល័យពូជសាសន៍ និងយោងដូច្នេះ អ្នកខ្លះបានលើកឡើងថាការស្លាប់នៅកម្ពុជាមិនសមនិយមន័យនៃការប្រល័យពូជសាសន៍​ឡើយនៅក្នុង[[អនុសញ្ញាលើការបង្ការនិងទណ្ឌកម្មនៃឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍]] ។<ref>សហប្រជាជាតិ' [[អនុសញ្ញាលើការបង្ការនិងទណ្ឌកម្មនៃឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍|ដំណោះស្រាយមហាសន្និបាត២៦០]] (អនុសញ្ញាលើការបង្ការនិងទណ្ឌកម្មនៃ​ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រល័យពូជសាសន៍) ស្នើសុំថា “ក្រុមជាតិ ជនជាតិ ពូជសាសន៍ រឺ សាសនា” ត្រូវបានគេកំណត់ទុកចំៗចាត់​ទុកថាជាការប្រល័យពូជសាសន៍ ។ ខ្មែរក្រហមមិនសមនឹងនិយមន័យខាងច្បាប់នេះទេ ដោយហេតុថាប្រជាជនទាំងអស់ រួមមានពួកខ្មែរក្រហមខ្លួនឯង ក៏ត្រូវបានកំណត់ទុកស្មើគ្នាដែរ ។ ដូច្នេះសហប្រជាជាតិ និង [[អង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញនៃតុលាការកម្ពុជា|អង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាកាកម្ពុជា (អ.ជ.វ.ត.ក.)]]ក៏មាន ដូចគ្នានៅខែធ្នូ២០០៩ ត្រឹមតែទទួលបន្ទុកពីរដោយឡែកៗជាមួយ ''ការប្រល័យពូជសាសន៍'' សម្រាប់ការកំណត់គោលដៅជនជាតិ[[វៀតណាម]] និងពួកឥស្លាមសាសនិកជនជាតិ[[ចាម]] ។([http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gXssZ7V8pKg42hqegCKtdB4TPyZgD9CKDBH80 មើល AP]) ជំនួសវិញ ភាគច្រើនត្រូវទទួលបន្ទុកជាមួយ[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]] [[ឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ]] [[អនុសញ្ញាសឺរណែវ#ការបំបែកផ្នូរ|ការបំបែកផ្នូរនៃអនុសញ្ញាសឺរណែវ]] [[មនុស្សឃាត]] [[ទារុណកម្ម]] និង[[ការធ្វើទុកបុកម្នេញខាងសាសនា]] ។([http://www.yale.edu/cgp/ មើល])([http://www.cambodiatribunal.org/tribunal-background/charged-persons--persons-of-interest.html មើលផងដែរ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110401183515/http://www.cambodiatribunal.org/tribunal-background/charged-persons--persons-of-interest.html|date=មេសា 1, 2011}})</ref> ==សូមមើលផងដែរ== *[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] *[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]] *[[វាលពិឃាត]] *[[វាលពិឃាត (កុន)]] ល្ខោនភាពយន្តប៊្រីតធិឝ *''[[ដំបូង ពួកគេសម្លាប់ឪពុកខ្ញុំ]]'' ដោយ[[លួង អ៊ុង|លួង-អ៊ុង]] (Loung Ung) *[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == {{reflist|2}} *[http://www.dccam.org/ cambodian center of documentation] *[http://www.cambodiatribunal.org/ Cambodia Tribunal Monitor] *[http://www.yale.edu/cgp/ Cambodian Genocide Program] *[http://www.tuolsleng.com/ Photographs from S-21] – Photographs from Tuol Sleng (S-21) *[http://www.globalcitizen.co.uk/wp/cambodia-cambodian-genocide/ Video documentary by Tom Grundy on the genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609111231/http://www.globalcitizen.co.uk/wp/cambodia-cambodian-genocide/ |date=មិថុនា 9, 2012 }} *[http://www.historyplace.com/worldhistory/genocide/pol-pot.htm HistoryPlace.com Genocide in the 20th century] – Pol Pot in Cambodia *[http://countrystudies.us/cambodia/ Cambodia Country study]© == អំណានបន្ថែម == * Ben Kiernan: ''The Pol Pot Regime: Race, Power, and Genocide in Cambodia under the Khmer Rouge, 1975–79'' Yale University Press; 2nd ed. ISBN 0-300-09649-6 * Jackson, Karl D. Cambodia: 1975–1978 Rendezvous with Death. Princeton: Princeton University Press, 1989 * Ponchaud, François. Cambodia: Year Zero. New York: Holt, Rinehart and Winston, 1978 *Michael Vickery: ''Cambodia 1975–1982'' University of Washington Press; June 2000 ISBN 974-7100-81-9 *[http://www.edwebproject.org/sideshow From Sideshow to Genocide: Stories from the Cambodian Holocaust] – virtual history of the Khmer Rouge plus a collection of survivor stories. *''First They Killed My Father: A Daughter of Cambodia Remembers'' (HarperCollins Publishers, Inc., 2000) ISBN 0-06-019332-8 *[[ដឺនីសឺ អាផ្វផ្វង់សូ|ដឺនីសឺ-អាផ្វផ្វង់សូ]]: ''មកដល់ទីបញ្ចប់នៃនរក: ការតស៊ូរបស់ស្ត្រីម្នាក់រស់ក្នុងរបបខ្មែរក្រហមកម្ពុជា ។'' (ដែលមានសេចក្ដីណែនាំដោយ[[ចន ស្វេន|ចន-ស្វេន]]) ISBN 978-0-9555729-5-1 *Ho, M. (1991). The Clay Marble. Farrar Straus Giroux. ISBN 978-0-374-41229-6 * Daniel Bultmann: Irrigating a Socialist Utopia: Disciplinary Space and Population Control under the Khmer Rouge, 1975-1979, Transcience, Volume 3, Issue 1 (2012), pp. 40-52 ([http://www2.hu-berlin.de/transcience/Vol3_Issue1_2012_40_52.pdf Text-Link]) ==តំណក្រៅ== * [http://www.yale.edu/cgp/us.html U.S. Involvement in the Cambodian War and Genocide], Yale University's Genocide Studies Program. ===វីដេអូ=== *[http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552701 U.S. and Vietnamese Involvement in Cambodian Civil War] from the [http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494 Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives] *[http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552628 Pol Pot and the Cambodian Genocide] from the [http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494 Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives] {{DEFAULTSORT:Khmer Rouge Rule Of Cambodia}} [[Category:ខ្មែរក្រហម]] [[Category:វិសុទ្ធកម្មនយោបាយនិងវប្បធម៌]] [[Category:ប្រឆាំងបញ្ញវន្តនិយម]] r7lp66012r9sbhifvup5fen8m6u9jtp 0 19931 336383 335824 2026-06-09T02:06:14Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336383 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Tomb_of_Nakht_(2).jpg|ស្តាំ|រូបភាព.ការបង្កើតកសិកម្មនៅប្រវត្តិសាស្រ្តគឺមានការជាប់ទាក់ទង់និងការផ្សាំងនៃចម្ការ និងសត្វដែលបានអភិវឌ្ឍជាង ១២,០០០ ឆ្នាំមកហើយ តែយ៉ាងណាក៏ដោយមនុស្សនៅតែបានចាប់ផ្តើមមានការផ្លាស់ប្តូរ រុក្ខជាតិ និងសត្វឱ្យមានការទំនាក់ទំនង់គ្នា និងដើម្បីបង្កើតគុណប្រយោជន៍តាមអត្តន័យទៅតាមការបង្កើតដីស្រែឲ្យមានភាពរាប់ស្មើ។ កសិកម្មបានទទួលរងយ៉ាងសំខាន់ចំពោះការអភិវឌ្ឍន៍នៃពេលមួយដែលគេបានចាប់ផ្តើមបង្កើតវា។ មួយចំហៀងធំដែលមានដីសុទ្ធតែមានជីជាតិនៅទិសខាងលិច [[អាស៊ី]] [[អេហ្សីប]] ហើយ [[ប្រទេសឥណ្ឌា]] បានស្វែងរកទីតាំងដើម្បីសាបព្រួសស្រូវ ហើយការច្រូតកាត់នៃស្រែចំការរបស់ពួកគេដែលពីមុនបានប្រមូលនៅក្នុងព្រៃ។ ឯករាជភាពដែលបានអភិវឌ្ឍន៍នៃដីស្រែកសិកម្មមុនគេនោះបានកើតមានឡើងទិសខាងជើង និងទិខាងត្បួងនៃ[[ប្រទេសចិន]] [[ទ្វីបអាហ្រ្វិក]] ហើយមានពីរ បី ជាតិសាសន៍ទៀតនៅប្រទេសអាមេរិចកាំង។ រឺឯប្រតិបត្តិការនៃកសិកម្មនៃរបៀបបញ្ចូលទឹក ក្នុងដំណាំបែបវិលជំតាមរដូវអាស្រ័យតាមការដាក់ជី ហើយនិង ប្រើថ្នាំសំលាប់សត្វចង្រៃដែលធ្វើឲ្យយើងអភិវឌ្ឍន៍មានរយៈពេលយូរ។ នៅក្នុងសតវត្សរ៏ ដែលកសិកម្មបាន បង្ហាញដោយការបញ្ចូននៃការឲ្យផលទៅលើពួកមនុស្សដែលមាននឿយហត់នៃការដាក់ជី និងការសំលាប់សត្វចង្រៃ ក្នុងការជ្រើសយកពួជមកបណ្ដុះ។ អ្វីដែលនិងកើតមាននៅអតីតៈកាលនៃកសិកម្មដែលបានមានភាពស្និតស្នាលជាមួយនិង នយោបាយបញ្ហាផលដែលបូកបញ្ចូលនិងទឹកដែលមានជីជាតិច្រើនទៅក្នុងស្រែ។ [[ឯកសារ:Roman harvester, Trier.jpg|រូបភាពតូច|ស្តាំ]] ==ប្រវត្តិសាស្រ្ត== អ្នកប្រាជ្ញបានដាក់គោលបំណងនៃគោលការណ៍ដើម្បីបញ្ចាក់នៅប្រវត្តិសាស្រ្តដែលបានអភិវឌ្ឍន៍នៃកសិកម្ម។ ការផ្លាស់ប្ដូរដែលបានមកពីប្រមូលផ្ដុំទៅកសិកម្មដែលបានមានការទំនាក់ទំនងគ្នា ដែលពឹងទៅលើភាពជាក់ស្ដែងដែលមកពី [[អាស៊ីខាងកើត]] និង[[ប្រទេសចិន]] បានចង្អល់ថាមានមុនគេ ដែលក្នុងរយៈពេលដែលគេបង្ហាញភាពខ្លាំងខ្លា និងមានកំនើនដែលជាក់លាក់ដែលគេបានស្គាល់នៅក្នុងអាស៊ីប៉ែកនិរតី ហើយនិងជនជាតិចិន។ថ្មីៗនេះគំរូជាច្រើនបានបង្ហាញដែលជំរើសនៃធនធានបានកើតជាច្រើនបន្ថែមទៀត ។ ម្យ៉ាងវិញទៀតព្រៃឈើ ក៍ដូចជាស្រែដែលបានប្រមូល ច្រូតកាត់នៅខាងមុតស្រាបដែលនិងបានកើតឡើងនៅដីស្រែចំការ។ តាមការជាក់ស្ដែងវានៅតែបានលិចឡើងដែលការធ្វើដំណាំនៅក្នុងព្រៃហើយនិងវាមិនបានធ្វើឲ្យសត្វមកយ៉ាយីបានឡើយ បន្តែដំណាំស្រូវសាលីមិនបានលិចឡើងឲ្យមានភាពធនជាមួយនិងការធ្វើដំណាំកសិកម្មនៅពេលបូរាណ។ជាង៣០០០ ឆ្នាំមកហើយបានក្លាយខ្លួនជាដីស្រែដែលមានភាពធន់ទៅនិងធាតុអាកាស។ រឺឯធាតុអាកាសប្រែប្រួលដែលបាមបង្ហាញថាវាមានដើមហេតុមកពីកសិកម្មដែលបានបង្កើតឡើងច្រើននៅក្នុងព្រៃ និងហេតុការដែលនៅក្នុងស្រែចំការដែលបានបង្កើតឡើងតិចតួចដែលប្រើប្រាស់ដោយឧបករណ៍បូរាណ។នៅពេលដែលអាកាស់ធាតុបានចំនួសកន្លែងមួយទៅកន្លែងបន្ទាប់ពីអាយុកាលនៃទឹកកក (c. 11,000 BC) ដែលផែនដីនិងក្លាយទៅជារដូវប្រាំងដែលមានរយៈពេលយូរ ហើយលក្ខ័ណទាំងនេះគឺបានមកពីប្រចាំងឆ្នាំនៃដីស្រែចំការតែមួយដែលនៅរដូវប្រាំងដែលធ្វើឲ្យដីស្រែទាំងនេះងាប់នៅក្នុងរដូវប្រាំងដែលមានរយៈពេលយូរ ហើយវាបានចាក់ចេញនិងគ្រាប់ពួជដែលគ្នានភាពលូតលាស់ បន្ទាប់ពីព្រៃឈើមិនបានលូតលាស់។ ការកែប្រែ បានលូតលាស់ដោយអ្នកចេះដែលបានបូកបញ្ចូល លោក ដាវិតរិនដូ គឺបានមានគំណិតដែលបង្តើតកសិកម្មនេះ។ នេះគឺជាការកែប្រែដែលបានផ្លាស់ប្តូរនៃដីស្រែចំការ ហើយនិងពួកមនុស្សយើង ដែលបានចាប់ផ្តើមជាមួយភាពធន់មួយដោយការពារនៃព្រៃឈើ។ការដែលមានឯកទេសដែលបានរកឃើញតាំងពីសម័យបូរាណ។ កសិកម្មគឺជាការធ្វើដោយសារតែកំលាំងសត្វ ទៅលើចំការ ហើយនិងជីវិតដ៍ទៃទៀតដែលបានមកចំនីអាហារ និងមានអ្វីច្រើនទៀតសំរាបទ្រទ្រង់ជីវិត<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Vigna_unguiculata_subsp._sesquipedalis</ref>។ វចនានុក្រមបាននិយាយថា កសិកម្មជា វិទ្យាសាស្រ្តសិល្បះ ឫ មុនរបរដែលមានការមម៉ាញឹកជាមួយនិងដីស្រែកសិកម្ម ក្នុងការដាំដុះ ហើយនិងសំរាប់ចញ្ចឹមជីវិតមនុស្ស និងសត្វ។ ទាំងនេះសុទ្ធតែមានអត្តន័យជាក់លាក់ វិទ្យាសាស្រ្តជឿនលឿន។អ្វីដែលសំខាន់នេះគឺអ្វីដែលយើងទាំងអស់គ្នាត្រូវគិតអំពីកសិកម្ម និងអ្នកតំណាងឲ្យកសិករដែលបានចំណាយពេលទៅលើកសិកម្ម។ ==កសិកម្មនៅប្រទេសកម្ពុជា== កសិកម្មនៅប្រទេសកម្ពុជាជាស្រូវ។ សម្រាប់ធ្វើការអភិវឌ្ឍន៍ប្រទេសជាតិ ។ កសិកម្មនៅកម្ពុជា នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ គឺនៅមានការខ្វះខាតនៅឡើយ ដោយសារ ការប្រកបរបរ ទាំងរបស់កសិករភាគច្រើនពឹងផ្អែកទៅលើធម្មជាតិជាធំ ( ធ្វើទៅតាមយថាកម្មនៅឡើយ)។ ចំណែកនៅលើពិភពលោក ប្រទេសមួយចំនួន ដែលមានការរីកចម្រើន ខាងវិស័យកសិកម្ម គេបាន ធ្វើស្រែដោយប្រើប្រាស់ នៅគ្រឿងចក្រទំនើបៗ ជាហេតុធ្វើឱ្យប្រទេសគេមានការរីកចំរើនខាងវិស័យនេះ ។ ចំណែកនៅប្រទេសកម្ពុជាការផលិតស្រូវនៅមានការខ្វះខាតនូវបច្ចេកទេស ដើម្បីធ្វើការលើដាំដុះនៅឡើយ ។ ជាក់ស្តែងនៅរាល់ការពិសោធន៍របស់ និស្សិតនៅតាមសាកលវិទ្យាល័យពុំមានការណែនាំ នៅបច្ចេកទេសដែលសមស្របនៅឡើយ ។ជាក់ស្តែងនិស្សិតតែងតែ ទៅសាក់សួរកសិករដើម្បីប្រមូលឯកសារមកវិញដើម្បីធ្វើការពិសោធន៍ទៅតាមកសិករទៅវិញ ។ ទាំងនេះជាហេតុផលមួយដែលធ្វើឱ្យកសិកម្មនៅកម្ពុជាមានការអន់ថយ<ref>ក្រសូងកសិកម្ម និងការស្រាវជ្រាវពីនិស្សិត នៅសាកលវិទ្យាល័ភូមិន្ទកសិកម្</ref> ។ [[ឯកសារ:ឧទាហរណ៍.jpg|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/ឧទាហរណ៍.jpg]] សហគ្រិនផ្នែកកសិកម្មនៅកម្ពុជា បាននិងកំពុងប្រើប្រាស់បច្ចេកទេសទំនើបក្នុងការចិញ្ចឹមគោក្របី ដើម្បីបង្កើនផលិតភាពទោះបីក្នុងស្ថានភាពទីផ្សារមានការប្រែប្រួលក៏ដោយ។ ការជ្រើសរើសពូជ ការគ្រប់គ្រងចំណី និងការថែទាំតាមបែបកសិ-ពាណិជ្ជកម្ម បានជួយឱ្យកសិករអាចរក្សាបាននូវភាពចំណេញ និងនិរន្តរភាពអាជីវកម្ម<ref>[https://economy.ams.com.kh/business/news/farm-owners-reveal-fast-cattle-raising-is-easy-but-can-be-very-profitable/ ការចិញ្ចឹមគោ ក្របី ងាយប៉ុន្តែចំណេញ - AMS Economy]{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://economy.ams.com.kh/business/news/farm-owners-reveal-fast-cattle-selection/ គន្លឹះជ្រើសរើសពូជគោ - AMS Economy]</ref><ref>[https://economy.ams.com.kh/business/news/important-tips-for-those-who-want-to-raise-cows-where-to-start-first/ គន្លឹះសម្រាប់អ្នកចាប់ផ្តើម - AMS Economy]</ref><ref>[https://economy.ams.com.kh/business/news/smart-farmers-can-survive-despite-falling-cattle-market-prices/ ការរស់រាននៃកសិករក្នុងទីផ្សារ - AMS Economy]</ref>។ ==ស្ថានភាពទូទៅ== ត្រប់ជាដំណាំមួយ ដែលប្រជាជននៅលើពិភពលោកតែងតែបានស្គាល់ និងប្រើប្រាស់ធ្វលម្ហូបអាហារប្រចាំថ្ងៃ យ៉ាងប្រជាប្រិយបំផុតចាប់តាំងពីសតវត្សទី ១៦ មក ម្លេះ ។ នៅឆ្នាំ ១៧៥៣ ក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្រ្ដជាច្រើន បានកំណត់ ប្រភេទរុក្ខជាតិនេះនៅក្នុងគ្រួសារ (សូឡាណាសេ) លំដាប់ សូឡានូម ។ ហើយមានឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្តហៅថា Solanum Melongena L. ប៉ុន្តែវាក៏មានឈ្មោះផ្សេងៗទៀតជាច្រើនដូចជា នៅឆ្នាំ ១៧៧៥ អ្នកវិទ្យាសាស្រ្ត ឈ្មោះ Forsskal បានអោយឈ្មោះថា Solanum Caglans និងនៅឆ្នាំ ១៨៥២ អ្នកប្រាជ្ញឈ្មោះ Dun Dunal បានអោយឈ្មោះថា Solanum Pressum ។ នៅក្នុងប្រភេទដំណាំត្រប់មានច្រើនប្រភេទដូចជា៖ # ត្រប់ពុតញង ៖ ឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្ដហៅថា Solanum Tovum Swarte ឈ្មោះធម្មតាហៅថា Bitter Egg Plant ។ # ត្រប់ស្រួយត្រប់ខារ ឬ ត្រប់ពងមាន់ ៖ ឈ្មោះអ្នកវិទ្យាសាស្រ្ដហៅថា Macrocarpon ឈ្មោះធម្មតាអាចហៅថា Bitter Egg plant បានដែរ ។ # ត្រប់ក្រាំងរមាស ឬ ត្រប់សណ្ដាយ ៖ មានឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្ដហៅថា Solanum melongena មានឈ្មោះធម្មតាហៅថា Egg plant ឬត្រប់សណ្ដាយ ឬត្រប់ក្រាំងរមាស ដែលមានផ្លែសំប៉ែត ឬមូលតែពណ៌ប្រផេះ ឬ បៃតង ។ ជាទូទៅគេពិនិត្យឃើញមានចំនួន ២២ប្រភេទនៃក្រុម Solanum នៅក្នុងប្រទេស ឥណ្ឌា ។ តាមការស្រាវជ្រាវបានបង្ហាញថា ក្រុមនេះមានប្រភពកំណើតនៅតំបន់អាស៊ីដូចជា៖ នៅប្រទេសចិន ឥណ្ឌា និង ទ្វិបអាហ្រិ្វក ។ ប៉ុន្ដែក្រោយមករីករាលដាលដល់ទ្វិបអាមេរិក និង ពេញពិភពលោក ជាពិសេសនៅតាមតំបន់សីតុណ្ហភាពក្ដៅ ។ នៅប្រទេសកម្ពុជាយើង ត្រប់ជាប្រភេទបន្លែមួយ៉ាងសាមញ្ញ ដែលប្រជាជនគ្រប់គ្នាតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ និងតំបន់ផ្សេងៗទៀតជាច្រើនតែដាំជាលក្ខណះសួនបន្លែចំរុះ ។ ====លក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុ==== ដំណាំត្រប់គ្រប់ប្រភេទឆាប់ទទួលរងនូវអំពើអាកាសធាតុ ជាពិសេសនៅពេល សីតុណ្ហភាពត្រជាត់ សំណើមបរិយាកាសខ្ពស់ វាធ្វើឲ្យឥទ្ធិពលនៃការបន្តពូជ ប្រដាប់បន្តពូជញី មិនទទួលយកលំអងផ្កាឈ្មោលក្នុងពេលវេលាដែលបង្កកំនើត ប៉ុន្តែសីតុណ្ហភាពមធ្យមហើយ រយៈពេលវែងក្នុងរដូវដាំដុះធ្វើឲ្យត្រប់ទទួលបានជោគជ័យលើការងារផលិតកម្ម។ ចំពោះប្រភេទនៃពូជមានអាយុកាលលូតលាស់វែងអាចមានកំរិតធន់ទ្រាំ និងបន្សាំបានល្អក្នុងលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុប្រែប្រួលខ្លាំង។ នៅពេលយប់ត្រជាក់ហើយពេលថ្ងៃក្តៅរយៈពេលខ្លីធ្វើឲ្យត្រប់បាត់បង់ទិន្នន័យច្រើន។ប្រសិនបើសីតុណ្ហភាពមធ្យមប្រចាំថ្ងៃចន្លោះពី១៨-២៥ អង្សាសេ ធ្វើឲ្យការដុះលូតលាស់ និងទិន្នផលខ្ពស់ជាទីបំផុត គឹដុះលូតលាស់លឿនផ្កាចេញស្រុះគ្នាល្អកំរិតបន្តពូជនិងការលូតលាស់បានល្អ។ នៅពេលសីតុណ្ហភាពឡើងខ្ពស់ពី៣០-៣៣ អង្សាសេ និងមានខ្យល់បកខ្លាំងក្នុងអំឡុងពេលត្រប់ចេញផ្កា វាធ្វើឲ្យមានឥទ្ធិពលអាក្រក់ដល់ផ្កា ហើយលទ្ធផលទិន្នន័យថយចុះក៏កាន់តែខ្លាំង ។គ្រាប់ពូជដុះពន្លកបានល្អ គឺជាមធ្យម២៥ អង្សាសេ។ ====អំពីលក្ខខណ្ឌដី==== ត្រប់ជាប្រភេទដំណាំមួយដែលអាចដុះលូតលាស់បានលើផ្ទៃដីស្ទើរគ្រប់ប្រភេទដូចជាំដីខ្សាច់ស្រាល ខ្សាច់មធ្យម ខ្សាច់ធ្ងន់ ដីឥដ្ឋខ្សោយ ដីឥដ្ឋមធ្យម និងដីឥដ្ឋ។ ប្រភេទដីដែលសំស្របសំរាប់ ដំណាំនេះគឺដីឥដ្ឋល្បាយ និងដីល្បាយខ្សាច់ ធ្វើឲ្យត្រប់ទទួលបានទិន្នផលខ្ពស់។ ប៉ុន្តែដីសំរាប់ដាំត្រប់ គួរតែស្រទាប់ដាំដុះជ្រៅ និងpH ចាប់ពី៥,៥-៦,០ ទើបល្អប្រសើរជាងដីដែលមានស្រទាប់ដាំដុះរាក់ pH ទាបជាង៥ ឬខ្ពស់ជា៨ វាតែងតែធ្វើឲ្យត្រប់ជួបប្រទះនូវបញ្ហាជំងឺកង្វះសារធាតុចិញ្ចឹមលើផ្លែ។ ==បច្ចេកទេសដាំដុះ== * ការជ្រើសរើសពូជ ៖ដំណាំត្រប់ក៏ដូចជាដំណាំដទៃទៀតដែរ ការជ្រើសរើសពូជមាន សារៈសំខាន់បំផុតគឺ សំដៅទៅលើការលូតលាស់ និងឲ្យផល។ ពូជត្រូវដឹងប្រភពត្រឹមត្រូវ ប្រភេទ ពូជបង្កាត់មានជំនាន់ Hybride F1 ឬពូជបង្កាត់សេរី (OPV) ដែលហៅថា ពូជក្នុងស្រុកមានអាយុកាល ដុះលូតលាស់សមស្របនិងតំបន់ដាំដុះព្រមទាំង ពេញនិយមប្រើប្រាស់។ គ្រាប់ពូជមានសុខភាពល្អ ភាពសុទ្ធ ការកំណត់ប្រើជាក់លាក់។ * ការសាបកូននិងការថែទាំកូនត្រប់ ៖ គញរាប់ត្រប់តូចល្អិត សំប៉ែត សំបករឹង ហើយក្រាស់ ជាទូទៅចំនួន២៥០ គ្រាប់ ឲ្យទម្ងន់១ក្រាម។ ដើម្បីដាំលើផ្ទៃដី១ហិចតាគេត្រូវប្រើគ្រាប់ពូជចំនួន ៣៧៥-៥០០ក្រាម។ មិននឹងសាបគ្រាប់ពូជត្រូវយកមកសំអាតជាមិនសិន បន្ទាប់មកយកទៅដាក់ហាលថ្ងៃ រយៈពេល១-២ម៉ោង ក្រោយមកទៀតយកទៅត្រាំទឹកក្តៅឧណ្ហៗរយៈពេល១៥-២០នាទី ទើបត្រាំទឹកត្រជាក់ធម្មតាមួយយប់ ក្រោយមកយកទៅផ្អាប់ ពីយប់ នៅពេលគញរាប់ត្រប់ដុះពន្លកសៗ ដំបូងអាចយកទៅសាបឬដាក់ក្នុងកន្ទោងក៏បាន។ * វិធីសាប និងថ្នាលធម្មតា៖ ដំបូងត្រូវរកទីតាំងថ្នាលសាបគឺស្រឡះ ដីទួលស្រស់ទឹក មានជីជាតិល្អ បន្ទាប់មកត្រូវកាប់ហាលដីឲ្យស្ងួត ទើបលើករងឲ្យបានត្រឹមត្រូវ ដីលើរងគឺត្រូវឲ្យម៉ដ្ឋល្អកៀរឲ្យស្មើ (ធ្វើដំបូលប្រក់ពេលមានភ្លៀង) ទើបយកជីប្រភេទស៊ុពែផូស្វាតមកបាចពីលើចំនួន១៥០ក្រាម សម្រាប់ផ្ទៃថ្នាល១០ម៉ែតការេ ឬជី ១៥ ១៥ ១៥ ចំនួន២០០ក្រាម បន្ទាប់មករាស់លុបជីទាំងនោះឲ្យ កប់ជ្រៅក្នុងដី ។ ការសាបគ្រាប់ពូជត្រូវធ្វើឡើងជាបន្ទាន់ ដោយសាបឲ្យរង្វើលល្មម ក្រោយសាបហើយត្រូវរោយកំទេចចំបើង ចិញ្រ្ចាំខ្លីៗពីលើតាមក្រោយដើម្បីការពារសំណើមដី បន្ទាប់មកស្រោចទឹកឲ្យជោគ ហើយស្រោចសូលុយស្យុង ថ្នាំផ្សិត ដូចជា Mancozeb ការពារជំងឺរលួយកូនឈ្មោះ Damping off នៅពេលវាដុះថ្មីៗ។ ការស្រោចទឹក ដកស្មៅ និងជីបំប៉នជីត្រូវធ្វើឡើងជាប្រចាំ ដើម្បីឲ្យកូនដំណាំលូតលាស់ល្អ ក្រោយពីសាបរយៈពេល ៣-៤អាទិត្យ អាចយកមកទៅដាំបាន។ * ការសាបនិងថ្នាលដីខ្សាច់៖ ដំបូងត្រូវធ្វើឡាំង ឬកេសដែលមានទទឹង០,៥ម បណ្តោយ១ម ជម្រៅ ៥សម បាតកេសត្រូវមានរន្ធតូចៗ ។ យកដីខ្សាចម៉ដ្ឋមកដុតសំលាប់មេរោគជាមុនហើយទុកឲ្យត្រជាក់ ទើបចាក់ចូល ក្នុងកេសឲ្យពេញស្រោចទឹកឲ្យជោគបន្ទាប់មកយកគ្រាប់ដែលដុះពន្លកសៗទៅសាបតាម ដង្អូរជម្រៅ១សម ចន្លោះ ៥សម ក្រោយសាបហើយត្រូវលប់ដីខ្សាច់នោះពីលើឲ្យជិតគ្របចំបើងពីលើ ហើយស្រោចទឹក ឲ្យជោគ ព្រឹក ល្ងាច រយៈពេល២-៣ថ្ងៃអាចបកចំបើនោះចេញ គឺពេលត្រប់ដុះទូល ដីខ្សាច់នោះចេញមក។ ក្រោយពីវាដុះមានសន្លឹកកំណើតពីដំបូង មានអាយុ៧-១០ថ្ងៃ អាចដកកូន ពីកេសដីខ្សាច់ទៅស្ទូងលើថ្នាល ឬកន្ទោងដែលបានបំពេញដោយដីមានជីកំប៉ុស្ត និងអង្កាម។ ការថែទាំ ស្រោចទឹក ស្រោចជី អាចធ្វើឡើងដូចគ្នា និងការសាបថ្នាលធម្មតាដែរ តែការសាប របបនេះប្រើគ្រាប់ពូជចំនួនតិច អាចដាំបានផ្ទៃដីធំ ហើយកូនត្រប់ឆាប់បានទៅដាំ គឺរយៈពេលតែបី អាទិត្យប៉ុណ្ណោះ។ រដូវកាលដាំដុះត្រប់ជាដំណាំមួយដែលលូតលាស់ពេញ១ឆ្នាំ ដោយមិនប្រកាន់រដូវក៏ប៉ុន្តែនៅឭពេល សីតុណ្ហភាពឡើងខ្ពស់ ធ្វើឲ្យត្រប់បន្ថយការចេញផ្កា ឬពេលសំណើមដីមិនគ្រប់គ្រាន់ធ្វើឲ្យត្រប់ផ្លែមិនបានវែង ហើយមានរស់ជាតិល្វីងខារ នៅប្រទេសកម្ពុជាយើង គេបែងចែករដូវដាំដុះជាពីរ គឺ រដូវប្រាំ និងរដូវវស្សា។ នៅតំបន់ទំនាបទន្លេមេគង្គ និងជុំវិញទន្លេសាបការដាំដុះចាប់ផ្តើមពីរដូវទឹកនៅខែតុលា រិច្ឆិកា ដល់ខែកក្កដា និងសីហា នៅតំបន់ខ្ពងរាប និងភ្នំ គឺពីខែឧសភា ដល់ខែវិច្ឆិកា ដែលភាគច្រើនស្រោចស្របដោយទឹភ្លៀង។ * ការរៀបចំដី៖ ការរៀបចំដីមានសារៈសំខាន់បំផុតសំរាប់ការដាំ និងដុះលូតលាស់។ ការភ្ជួរឲ្យជ្រៅ រាស់បំបែកដីឲ្យម៉ដ្ឋ និងច្រើនលើកគឺរឺតតែធ្វើឲ្យដីធូរមានបន្ទុកខ្យល់គ្រប់គ្រាន់ គឺជួយសម្រួលដល់ការដុះលូតលាស់នូវប្រព័ន្ធឫស ជ្រាបទឹកបានរហ័ស សំរួលឲ្យការស្រូបយកជីជាតិបានល្អ។ ការរៀបចំដីអាចធ្វើទៅបានតាមរបៀបផ្សេងៗគ្នា ដូចជាកាប់នឹង ចប ភ្ជួរនង្គ័ល គោយន្ត ឬត្រាក់ទ័រ ទៅតាមលទ្ធភាព និងទំហំផ្ទៃដី។ ដំបូងត្រូវរាស់ប្រមូលយកស្មៅ និងកាកសំណល់ដំណាំចាស់ ដុតឬយកចេញពីចំការ បន្ទាប់មកភ្ជួរ ហាលដីរយៈពេល៥-៧ថ្ងៃ ផឲ្យស្មៅងាប់ និងផ្តាច់ជីវិតពពួកសត្វល្អិតចង្រៃ ផ្សេងៗនៅក្នុងដិ ក្រោយមកទើបរាស់បំបែកដីឲ្យម៉ដ្ឋនិងកៀឲ្យស្មើ។ ដើម្បីលើករងដាំបានត្រូវភ្ជួរ រាស់ដីឲ្យបាន៣-៤លើក។ ការដាំតាមរបៀបកសិករ គេមិនលើករងឡើយ តែដើម្បីឲ្យងាយ ស្រោចគេលើករង។ ការលើករងមានសារៈសំខាន់ បំផុតដូចជានៅរដូវវស្សា ការលើករងឲ្យមានកម្ពស់ខ្ពស់ធ្វើឲ្យទឹក ហូរចេញពីចំការបានរហ័ស។ នៅរដូវប្រាំងករណីរងខ្ពស់ងាយបញ្ចូលទឹក។ រងឬថ្នាល សំរាប់ដាំត្រប់គឺមានទទឹង ១០០សម កំពស់ ២០-២៥សម បណ្តោយតាមលទ្ធភាព ឬសភាពរបស់ដី។ របៀបដាំដុះបន្ទាប់ពីលើករងហើយត្រូវកាប់ជារណ្តៅតាមបណ្តោយរង ឬថ្នាលដាំមួយជួរគឺចន្លោះជួរ១០០-១២០សម ចន្លោះគុម្ព ៧០-៨០សម មួយគុម្ពមួយដើម ។ជម្រៅរណ្តៅដែលកាប់គឺ ៨-១០សម ក្នុងករណីកូនត្រប់សាបលើថ្នាលផ្ទាល់ គេត្រូវស្រោចទឹកកូនត្រប់ឲ្យជោគ រយៈពេល២០-៣០នាទីមុនដក ដើម្បីបន្ធូរនូវការដាច់ឫស។ កូនត្រប់ត្រូវដកពីពេលព្រឹក បន្ទាប់មកយកវាទៅដាក់ក្នុងឧបករណ៍ដូចជា កញ្ចើ ល្អី កញ្ឆេ ....។ ហើយស្រោចទឹកឲ្យជោគរក្សាទុកនៅក្រោមម្លប់ ធ្វើឲ្យកូនត្រប់មានសភាពរឹងមាំធន់នឹងកម្តៅថ្ងៃ ក្រោយមកទើបយកទៅដាំនៅពេលរសៀល ចាប់ពីម៉ោង២ រហូតដល់ពេលល្ងាចត្រជាក់ ក្រោយពីដាំភ្លាមត្រូវស្រោចទឹកឲ្យជោគតាមរណ្តៅនីមួយៗ។ * ការស្រោចស្រព៖ ទឹកជាកត្តាសំខាន់សំរាប់បំលែងសារធាតុចិញ្ចឹម គឺធ្វើឲ្យជីជាតិទាំងឡាយនៅក្នុងដីរលាយ ហើយអាចឲ្យដំណាំស្រូប យកបានទៅចិញ្ចឹមសរីរាង្គ។ ត្រប់ជប្រភេទដំណាំមួយដែលត្រូវការទឹកជាប្រចាំ ដើម្បីរក្សាសំណើមដី ដូចនេះចាប់ពីពេលដាំភ្លាមត្រូវតែស្រោចទឹកជាបន្ទាន់ ហើយបន្តស្រោចជាធម្មតា មួយថ្ងៃ១-២ដង ព្រឹក-ល្ងាច ប៉ុន្តែនៅពេលត្រប់ចាប់ផ្តើមចេញផ្ការហូតដល់ពេលប្រមូលផលវា ត្រូវការទឹកច្រើនជាងពេលដាំ។ ដំណាក់កាលនេះ គេអាចបញ្ចូលទឹកដោយម៉ាស៊ីនទៅតាមចន្លោះរងក៏បាន ហើយបាញ់ឲ្យជោគក៏បាន ធ្វើយ៉ាងនេះដើម្បីឲ្យដីមានសំណើមកាន់តែខ្លាំង ក្នុងដំណាក់កាលនេះ ឬរដូវប្រាំង។ * ការប្រើប្រាស់ដី៖ ត្រប់ត្រូវការសារធាតុចិញ្ចឹមគ្រប់មុខ គឺវាត្រូការដីដែលមានជីជាតិច្រើន ដែលជាសមាសធាតុសំរាប់ផ្តល់ដល់ការលូតលាស់ និងមានទិន្នផលខ្ពស់។ ដីធម្មជាតិ ដូចជាកំប៉ុស្តផ្សំ លាមកសត្វគ្រប់ប្រភេទ ជីស្រស់ឬជីបៃតង សូទ្ធសឹងជាសមាសធាតុដែលបណ្តាលឲ្យលូតលាស់លឿន និងទន្នផលខ្ពស់។ ជីអាចម៌មាន់គេប្រើកំរិតពី៨-១០តោន/ហត ជីលាមកគោ ក្របី ពី១៥-២០តោន/ហត ជាពោសេសគឺដាក់នៅពេលដាំដាក់ទា្រប់បាត។ ដំណាំនេះត្រូវការសរធាតុសំខាន់ៗដូចជា N, P, K, Ca, S, Fe និងB។ កាលណាកង្វះសារធាតុចិញ្ចឹមទាំងនេះ អាចលេចចេញ នូវសញ្ញាដូចតទៅ ៖ # កង្វះធាតុអាសូត N : ធ្វើឲ្យដើមមែកឈរត្រង់ ស្លឹកខៀវស្រអាប់ ហើយតឿមិនបែកមែក។ # កង្វះធាតុផូស្វ័រ P: ស្លឹកប្រផេះស្រអាប់ ហើយធ្វើឲ្យស្លឹកឆាប់ប្រែព៌ណទៅជាលឿង ទុំជ្រុះមុនអាយុ ដើមមែកទន់មិនរឹងមាំ។ # កង្វះធាតុប៉ូតាស្យូម K និងដែក Fe: ធ្វើឲ្យពណ៌បៃតងនៃត្រួយខ្ចីៗរបស់ស្លឹកក្លាយទៅជាពណ៌លឿងព្រមទាំងលូតលាស់មិនពេញលេញឆាប់ទទួលរងនូវជំងឺផ្សេងៗពិសេសជំងឺផ្សិតលើស្លឹក។ ដំណាំនេះគេប្រើជីច្រើនដំណាក់កាលដូចជា៖ ទ្រាប់បាត ប្រើជី ១៥.១៥.១៥ ចំនួនគក្រ/ ហត ក្រោយដាំរយះពេល ៧ ទៅ ១០ ថ្ងៃប្រើជីអ៊ុយរ៉េ ៤៦% ចំនួន ៦៥ គក្រ / ហត ដោយលាយទឹកស្រោចឬដាក់ក្បែរគុម្ព ហើយស្រោចទឹកក៏បាន ។ រយះពេលបីអាទិត្យក្រោយដាំ គេដាក់ជីបំប៉នប្រភេទ ១៥ ១៥ ១៥ ចំនួន ២០០ គក្រ / ហត ដោយធ្វើការដាក់ចន្លោះគុម្ព ហើយលុបដីអោយជិតស្រោចតឹកអោយជោគ ។ លើកចុងក្រោយគឺដាក់ជីប្រភេទអ៊ុយរ៉េចំនួន ៨៤ គក្រ លាយជាមួយជីផូស្វាត ( P2O520%) ចំនួន ១០០គក្រ ដើម្បីដាក់លើផ្ទៃដី ១ ហត នៅពេលត្រប់ចាប់ផ្តើមប្រមូលផលលើកទីមួយមានរយះពេល ៦៥ ដល់៧០ ថ្ងៃ ក្រោយដាំ <ref>សៀវភៅដំណាំត្រប់របស់ក្រសួងកសិកម្ម និង នេសាទ លេខ ១៤៤៥. CAM(SF ) 2005 រ៉េន រដ្ឋា សិស្សកសិកម្ម ( បាត់ដំបង)  </ref>។ * ការកំចាត់ស្មៅ៖ ការកំចាត់ស្មៅ គឺគេចាប់ផ្តើមអនុវត្តន៍តាំងពីចាប់ផ្តើមភ្ជួរដីមក ដោយរាស់ប្រមូល ដុតចោលទើប ។ ការដាំដុះលក្ខណទីផ្សាធំៗ មិនរាស់ត្រូវយកស្មៅចេញ គេប្រើថ្នាំសំលាប់ស្មៅឈ្មោះ Glyphosate ឬ Glycine ៤៨ ១ហត ផ្ទៃដីប្រើ ២.៥លីត្រ ។ វិធីប្រើគឺកំរិត ៦០ និង ៧០ cc លាយជាមួយទឹក២០ លីត្រ បាញ់លើផ្ទៃដី ២០០ម២ ក្រោយបាញ់បានរយះពេល៧ថ្ងៃទើបចាប់ផ្ដើមរាស់ប្រមូលផ្តុំយកស្មៅចេញហើយភ្ជួរហាលដី ។ វិធីសាស្រ្តធ្វើដោយប្រើចបគឺ ក្រោយដំបានរយះពេល២អាទិត្យគេត្រូវជ្រំជ្រោយដីអោយផុសល្អ ហាលដី២ថ្ងៃទើបពូនរងឡើងវិញ ដើម្បើអោយស្មៅចង្រៃងាប់ ។ លើកទី២ គេអាចជំរះយកស្មៅចេញតែមិនជ្រំជ្រោយដីឡើយ ។ == អំពីជំងឹ និងវិធានការការពារ == ត្រប់ជាប្រភេទដំណាំមួយដែលទទួលរងការបំផ្លាញពីជំងឺ ផ្សិត ដូច ដើម ស្លឹក ឬស និងផ្លែ ។ ជំងឺរលួយគល់ត្រប់៖ ឈ្មោះ ( Damping off Pytmium SPP Rhizoc tonia Spp ) តាមធម្មតា ជំងឺផ្សិតតែងតែកើតឡើងដោយលក្ខខណ្ណអាកាសធាតុ និងបណ្ដាលមកកត្ដាពីសំណើមដី ។ ប្រភេទជំងឺរលួយកូនត្រប់ឈ្មោះ DarnPing off នេះគឺបំផ្លាញកូនត្រប់ទើបនិងដុះរហូតដល់កូនត្រប់មានសន្លឹកពិត លក្ខណ ពិសេសរបស់វាគឺ បណ្ដាលមកពីដីដែលមានមេរោគ ៕វិធានការការពារ ត្រូវបាចកំបោរចំនួន ២៥០ ទៅ ៣៥០ គក្រ ក្នុង១ហត ហើយភ្ជួរលុបរយះពេលពីរ សប្ដាស៍ ទើបរៀបចំដីដាំបាញ់ផ្សិតដូចជា Mancozed Maned ឬ Captan មួយអាទិត្យម្ដងៗ ចាប់ពីសាបរហូតដល់ត្រប់ចេញផ្កា និងផ្លែ ។ ===អំពីសត្វល្អិត=== សត្វល្អិតដែលបំផ្លាញដំណាំត្រប់មានេពីរក្រុមធំៗ គឺ ក្រុមចោះ និង ស៊ីបំផ្លាញ ព្រមទាំងក្រុមជញ្ជក់យករុក្ខរស ។ ក្រុមស៊ីបំផ្លាញរួមមាន ដង្កូវស៊ីរូងផ្លែ ដើម ស្លឹក ដូចជា ៖ ដង្កូវស៊ីរូងផ្លែ និងដើម ៖ ឈ្មោះ Egg plant Fruit and Shoot bore ដែលមានឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្ត Leucinodes Orbonalis នៅក្នុងគ្រួសារ Lepidoptera លំដាប់ Pyralidem លក្ខណះនៃការបំផ្លាញមេរោគមេអំបៅតែងពង ដាក់ស្លឹកផ្នែកខាងក្រោមរាយៗជាក្រុមខ្លះទៀត ពងដាក់លើផ្កា និងដើម ក្រោយមកពងរបស់វាពងញោះហើយចោះចូលទៅក្នុងដើមផ្នែកខ្ចីនៃត្រួយបៃតង ឬក្តិបខ្ចីៗ ធ្វើអោយត្រួយនៃដំណាំត្រប់ស្រពោន ហើយផ្លែត្រប់ស្អុយមិនអាចលូតលាស់បាន ជាបពិសេស វាបង្ករកំណើតនៅលើគ្រប់ដំណាំអំបូរ សូឡាណាសេ ធ្វើអោយមានលទ្ធភាពពង្រីក ប្រជាករបានយ៉ាងលឿនក្នុងលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុក្ដៅ ។ ដើមើ្បការពារនិងកត្ដាចង្រៃបែបនេះ គេត្រូវអនុវត្តន៍តាមវិធីសាស្រ្តច្រើនយ៉ាងដូចជា ៖ ជ្រើសរើសពូជធន់ទ្រាំ រៀបចំដីអោយបានត្រឹមត្រូវ ផ្លាស់ប្ដូរមុខដំណាំជ្រើសរើសរដូវអោយមានចន្លោះជួរ និងគុម្ព អោយបានត្រឹមត្រូវ កាត់លោះស្លឹកចោលខ្លះ សំអាតស្មៅក្នុងចំការព្រមទាំងមានវិធានការណ៍ប្រើប្រាសើជាតិគីមី ដើមី្បរួមផ្សំពេលសត្វល្អិតទើបនិងកើត ។ ===ការប្រមូលផល=== ត្រប់អាចប្រមូលផលបានក្រោយពីការដាំរយះពេលខុសៗគ្នាទៅតាមប្រភេទរបស់ត្រប់ និងប្រភេទ របស់ពូជ ។ ប្រភេទត្រប់ផ្លែខ្ចីដូចជា៖ ត្រប់ពងមាន់ និង ត្របើក្រាំងរមាស និង ត្រប់សណ្ដាយផ្លែខ្ចី គឺចន្លោះពី ៧០ ទៅ ៧៥ ថ្ងៃ ហើយការប្រមូលផលអាចច្រើនលើក អាស្រ័យលើការថែទាំពិសេសគឺ ការកាត់ស្លឹកចាស់ចោល ដាក់ជីបន្ថែម និងស្រោចទឹក ។ ចំពោះទិន្នផលជាមធ្យមត្រប់ក្រាំងរមាសគឺ ១១ ដល់ ១៣ តោន/ ហត ។ ត្រប់ពងមាន់ទទួលផលពីចន្លោះពី ៨ ទៅ ១០ តោន/ ហត រីឯត្រប់សណ្ដាយផ្លែខ្ចីចន្លោះពី ៧ ដល់ ៩ តោន/ ហត ។ ប្រភេទត្រប់សណ្ដាយផ្លែវែង អាចមានអាយុប្រហែលគ្នានិងត្រប់ខាងលើដែរ អាស្រ័យទៅតាមប្រភេទពូជ ពូជទំនើបចន្លោះពី ៦៥ ដល់ ៧៥ ថ្ងៃ ពូជក្នុងស្រុកចន្លោះពី ៧៥ ដល់ ៨០ ចំពោះទិន្នផលចន្លោះពី ៨ដល់១១ តោន/ ហត ។ ត្រប់អាចប្រមូលផលបានច្រើនសារអាស្រ័យលើការថែទាំ និងការកាត់ស្លឹកចាស់ៗចោលនៅពេលវាបន្ថយផ្កា ។ ដើមើ្បអោយផ្លែត្រប់ទទួលបាននូវ សោភ័ណ្ឌភាពបានល្អ និងគុណភាពគេតែងតែធ្វើការប្រមូលផលពេលព្រឹកព្រលឹម ឬ ល្ងាចត្រជាត់ ក្រោយពិស្រោចទឹកហើយ ។ បេះហើយត្រូវយកទៅផ្សើមទឹកជាចំហាយបន្ដិចៗទើបរៀបចំទុកដាក់ក្នុងឧបករណ៍ដឹកជញ្ជូន ។ ការដោតទំរ និង ការតាក់តែងមែកត្រូវដោតទ្រើងឲ្យរួចរាល់ បន្ទាប់ពីដាំកូនត្រប់បាន២អាទិត្យ ការដោតទ្រើងតាមរបៀបផ្សេងៗគ្នាដែលអាចធ្វើបានដើម្បីទល់ដើម មែកធ្លាក់មកដី កាត់ខ្នែងផ្នែកខាងក្រោម ដើម្បីឲ្យមានខ្យល់ចេញចូលគ្រប់គ្រាន់។ការប្រមូលផលទំហំផ្លែត្រប់បេះទៅតាមតំរូវការទីផ្សារត្រូវបេះផ្លែនៅពេលព្រឹក ដោយប្រើកន្ត្រៃកាត់ទងបេះផ្លែដាក់ក្នុងសំភារៈដែលមានផ្ទៃរលោង ដើម្បីជៀសវៀងការកកិតនិងជាំផ្លែច្រកថង់ដែលមានបរិមាណសមស្របមានគុណភាពស្វិតថង់ត្រូវចោះរន្ធតូចៗ ដើម្បីឲ្យមានខ្យល់ចេញចូលកុំឲ្យស្លោកជៀសវាងច្រកបន្លែហួសបរិមាណ ។ ហាមប្រើសំភារៈគ្មានខ្យល់ចេញចូល ព្រោះវាធ្វើឲ្យបន្លែខូចគុណភាព (ទន់ ប្រែព៌ណលឿង និងងាយរលួយ។ ការចំរាញ់គ្រាប់ #ជំហ៊ានទី១៖ កាត់ទងផ្លែជាចំនិតស្ដែងៗ បន្ទាប់មកពុះផ្លែជាពីរ ចំណែក ។ #ជំហ៊ានទី២: យកសាច់គ្រាប់ចេញពីផ្លែ រួចច្របល់ជាមួយទឹក #ជំហ៊ានទី៣៖ ត្រាំទឹករយះពេល ៣០ វិនាទី បន្ទាប់មកច្របាច់ស្រង់គ្រាប់ចេញពីក្នុងទឹក ។ #ជំហ៊ានទី៤៖ ធ្វើការញែកជាតិរំអិលចេញពីសាច់ផ្លែ អោយបានស្អាតល្អ ។ #ជំហ៊ានទី៥៖ ដាក់ពង្រាយសាច់ផ្លែលើក្រដាស ឬ កន្សែង រក្សាទុកអោយបានស្រស់ល្អ ។ #ជំហ៊ានទី៦៖ ចុងបញ្ចប់ធ្វើការមូលកន្សែងគ្រាប់ ហើយរក្សាទុកនៅកន្លែងដែរមានត្រជាត់ស្អាត ឆ្ងាយពីកំដៅថ្ងៃ អោយរយះពេលចាប់ពី ២ ទៅ ៣ ថ្ងៃ រហូតដល់គ្រាប់មានសភាពស្ងួតល្អ និង អាចយកទៅដាំបាន <ref>សៀវភៅដំណាំត្រប់របស់ក្រសួងកសិកម្ម និង នេសាទ លេខ ១៤៤៥. CAM(SF ) 2005 រ៉េន រដ្ឋា សិស្សកសិកម្ម ( បាត់ដំបង)</ref>។. == អំពីសណ្តែកកួរ == === សេចក្តីផ្តើម === ==== លក្ខណះទូទៅ ==== សណ្តែកគួរគឺជាដំណាំមួយប្រភេទដែលប្រជាជននៅកម្ពុជាក៏ដូចជាបណ្តាប្រទេសផ្សេងៗនិយមចូលចិត្តដាំ និងចាំបាច់សំរាប់ធ្វើជាអាហារ។ ម្យ៉ាងវិញទៀតប្រូតេអ៊ីនដែលមាន នៅក្នុងសណ្តែក គឺមានថាមពលមួយដែលជួយទ្រទ្រង់សារពាង្គកាយរបស់មនុស្ស។ សណ្តែកកួរគឺវាស្ថិតនៅក្នុង គ្រួសារFabacese ហើយមានឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្តVignaunguisp. sisquipedalis ឈ្មោះជាអង់គ្លេស YardLongbean .លើសពីនេះទៀតវាមានចំនួនក្រូម៉ូសូម ជាទូទៅគឺ ២n ស្មើ ៤០ ។ ==== ប្រវត្តរបស់សណ្តែកកួរ ==== សណ្តែកកួរចាប់ ផ្តើមមចាប់កំណើតនៅក្នុងប្រទេសអាមេរិកហើយរុក្ខជាតិនេះមានការគាំទ្រនិងជំរុញការនាំចេញនៃពិភពលោក នៅមុនស.វទី១៦ ព្រោះវាមានអត្ថប្រយោជន៍ជាច្រើនដល់សុខភាពមនុស្ស ហើយវាបានផ្តល់វីតាមីនជាច្រើនដូចជា៖ [[វីតាមីន]] Vitamin A, VitaminB2 VitaminB1, iron, phosphorus, and potassium, and a very good source for vitamin C, folate(vetaminb9), magnesium, and manganese. == មូលហេតុនៃការសិក្សា == ការសិក្សានេះជាជំហ៊ានដំបូងដែលយើងបានសំរេចចិត្តដាំពិសោធន៍រកប្រភេទសត្វល្អិតដែលមានឥទ្ធិពលលើសណ្តែកកួរក្នុងលក្ខខ័ណ្ឌ ដីឥដ្ឋល្បាយខ្សាច់ និងមជ្ឈដ្ឌានដែល ស្ថិតនៅក្រោយសាកលវិទ្យាល័យបាត់ដំបង។ វាក៏ជាការស្រាវជ្រាវរកព័តមានថ្មី លើសណ្តែក ដើម្បីពង្រីកចំនេះដឹងបន្ថែម និងទុកជាឯកសារសំរាបការស្រាវជ្រាវដទៃទៀត។ == គោលបំណងនៃការសិក្សា == ដោយយល់ឃើញថាដំណាំសណ្តែកកួរជាដំណាំមួយសំខាន់ក្នុងជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជនជាអាហារប្រចាំថ្ងៃ និងជាបន្លែដែលគេនិយមបរិភោគនោះក្រុមយើងខ្ញុំបានសិក្សាអំពីលក្ខខ័ណ្ខផ្សេងៗនិងការថែទាំសណ្តែកនេះ តាំងពីការរៀបចំដីរហូតដល់ពេលប្រមូលផលនិងការទុកដាក់ គ្រាប់ពូជ។ដើម្បីជៀសពីការបំផ្លាញពីកត្តាចង្រៃជាពិសេស សត្វល្អិត។ និងដើម្បីរកដំណោះស្រាយឲ្យការដាំដុះមានភាពល្អប្រសើរ ដល់កសិករនិងការសិក្សាផ្សេងៗទៀត។ == សារៈសំខាន់ == ការយល់ដឹងពីកត្តាចង្រៃ ជាការសំខាន់ណាស់ក្នុងការថែទាំនិងការពារដំណាំ។ចំណេះដឹងនេះបានរួមចំណែកដល់ការផលិតកសិផល ទាក់ទងនិងគុណភាព និងបរិមាណនៃទិន្នផល។ ការកំចាត់ ការបង្ការ សុទ្ធតែទាមទារបច្ចេកទេស ខ្ពស់ទើបអាចសំរេចបានល្អ និងមានប្រសិទ្ធិភាព។ វាជាការចាំបាច់ដែលត្រូវយល់ដឹងពីការបំផ្លាញ និងដំណោះស្រាយ លើដំណាំមានបញ្ហា ទើបការដាំដុះសំរេចបានជោគជ័យ។ == ទំហំនៃការសិក្សា == ការធ្វើពិសោធន៍នេះមានការរៀបចំធ្វើជាថ្នាល លើករង និងដោតចំណារ។ ក្នុងនោះយើងបានកំណត់ទំហំ និង ទ្រងទ្រាយដួចខាងក្រោម៖ # រងសណ្តែកធ្វើជា ៤រង មួយរង២ជួរ # ក្នុងមួយរងមានទំហំ ១.២ម គុណនិង៤ម # ក្នុងមួយជួរមាន១៦រណ្តៅ មួយរណ្តៅមាន២គ្រាប់ # ចន្លោះរង ៧០ស.ម ចន្លោះគុម្ព ២៥ស.ម # ប្រើចំណារអស់១២៨ និងគ្រាប់ពូជ២៥៦គ្រាប់ == សំយោគឯកសារ == === បច្ចេកទេសដាំដុះ === ការជ្រើសរើសរដូវ សីតុណ្ហភាពសមស្របសំរាប់ដំណាំនេះមាន សីតុណ្ហភាពដុះពន្លកចន្លោះពី ២៤-២៨ 0Cសីតុណ្ហភាពចេញផ្កាផ្លែចន្លោះពី ២៤-២៦ 0C ល្អបំផុតប៉ុន្ដែអាចកើនលើសពីនេះបានរហូតដល់ ២៨,៥ 0C រដូវដែលសមស្របបំផុតគឺរដូវរំហើយពីខែតុលាដល់ខែកុម្ភៈប្រចាំឆ្នាំ។ចំពោះសីតុណ្ហភាពសណ្ដែកត្រូវការពី២៥ទៅ៣០ អង្សាសេ និងពេលយប់ ១៥អង្សាសេ។ វាអាចដុះលូតលាស់បានល្អនៅរដូវក្ដៅ ប៉ុន្តែត្រូវការខ្យល់ជាចាំបាច់។ ការត្រៀមលក្ខណៈគ្រាប់ពូជ(Seed preparation)។ === គ្រាប់ពូជដែលមានសុខភាពល្អ === ដូចជាដំណាំដ៏ទៃទៀតដែរ សណ្ដែកបារាំងហើយនិងសណ្ដែកផ្សែងៗ គឺត្រូវបានសាយដោយគ្រាប់នោះ ដូច្នោះគ្រាប់មានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការកំណត់ទិន្នផលផ្លែ ។ កសិករនានា គួរតែវិនិច្ឆ័យសំរាប់ការជ្រើសរើសគ្រាប់ពូជដើម្បីយកទៅព្រួស ដូចជាភាពសុទ្ធគ្រាប់ ហើយនិងភាគរយនៃដំណុះ ។តម្រូវការសំរាប់គ្រាប់ពូជាសណ្ដែកគួរគឺភាពស្អាត៩៩% ភាគរយនៃភាពលាយឡំនិងមិនមែនជាគ្រាប់ពូជ0.០៥%។គ្រាប់ពូជគឺត្រូវតែមានពណ៌លឿងក្រម៉ៅ ទម្ងន់នៃគ្រាប់ពូជគួតែមានចន្លោះពី២០០ទៅ៣០០ក្រាមក្នុង១០០០កគ្រាប់។ភាគរយនៃដំណុះគឺ៨៥ % ។ដើម្បីពិនិត្យលទ្ធភាពដំណុះគ្រាប់ពូជនោះរូបមន្ដធម្មតាត្រូបានគេប្រើប្រាស់តាមវិធីដោយគេយកគ្រាប់ពូជប្រហែល១០០ទៅ៥០០គ្រាប់ដាក់ផ្អាប់់លើក្រដាស់អនាម័យឬលើកន្សែងសើមនៅលើចានតូចមួយ។បន្ទាប់មកគ្របវាឲ្យជិតរយៈពេល២៤ម៉ោងក្រោយត្រូវរាប់ចំនួនដំណុះដែលដុះស្រង់ទិន្នន័យបែបនេះរយៈពេល៣ថ្ងៃ។ === ការបង្ករកំណើតរបស់សណ្ដែកគួរ === ការបង្ករកំណើតគឺជាការជូបគ្នារវៀងកាម៉ែតញី និងកាម៉ែតឈ្មោល បង្កើតជាស៊ីកូតក្លាយជាអំប្រ៊ីយ៉ុងហើយពេលនោះអំប្រ៊ីយ៉ុងកា្លយទៅជាគ្រាប់សណ្ដែក ។ការបង្ករកំណើតមានសារៈសំខាន់ណាស់ព្រោះប្រសិនបើរុក្ខជាតិមួយមិនបង្ករកំណើតទេវាមិនអាចវិវត្ដន៍ទៅជាផ្លែឬគ្រាប់បានឡើយ។នៅក្នុងផ្ការបស់សណ្ដែកការបង្ករកំណើតត្រូវបានបកស្រាយ៉ាងលំអិត ដោយលោកTRABURGER ក្នុងឆ្នាំ១៨៨៤។ដំណើរលំអងរបស់សណ្ដែកគួរគឺចាប់ផ្ដើមនៅពេលដែលលំអងធ្លាក់ទៅលើស្ទិចម៉ានៃកេសញីស្រទាប់ខាងក្នុងនៃលំអងពេលនោះនឹងមានដុះចេញនូវបំពងមួយដែលមានឈ្មោះថាពង់ពង់លំអង។ពេលនោះបំពង់បាននាំកាម៉ែតពីទៅដល់មីក្រូហ្វីលហើយជ្រាបចូលណ្វៃយ៉ូបន្ទាប់មកចូលក្នុងថង់អំប្រ៊ីយ៉ុងនឹងកា្លយជាស៊ីកូត។ === ការរៀបចំដី === ត្រូវភ្ជួរហាលដីឱ្យស្ងួត ២ ឬ ៣ សារដើម្បីសំលាប់ស្មៅបំផ្លាញជំរកសត្វល្អិតសំលាប់មេរោគឱ្យដីធូរមានខ្យល់ ចេញចូលល្អបន្ទាប់មករាស់បំបែកដីឱ្យល្អិតប្រមូលយកស្មៅ ឬ វត្ថុកំទិចកំទីរុក្ខជាតិចេញឱ្យស្អាត ត្រូវលើករងឱ្យបានខ្ពស់ កំពស់រងពី ១៥-២០ស.ម រដូវប្រាំងរដូវវស្សា ២៥-៣០ស.ម ទទឹងរង ១២០ស.ម បណ្ដោយទៅតាមសភាពដី ។ ក្រោយពីលើករងហើយត្រូវកៀរដីឱ្យស្មើលើរងនិមួយៗ បន្ទាប់មកយកកូនចបកាប់មុខតូចកាប់ជារណ្ដៅលើករងដោយប្រើចន្លោះជួរ ៧០ស.ម ចន្លោះរណ្ដៅ ៥០ស.ម ហាលចោល ២-៣ថ្ងៃ ។ === ការដាំដុះ === ការដាំដោយគ្រាប់ផ្ទាល់ ត្រូវយកគ្រាប់ពូជដាក់ហាលថ្ងៃរយៈពេល ១-២ម៉ោង បន្ទាប់មកត្រាំគ្រាប់ពូជ៣០ក្រាមរយៈពេល ៣០នាទី រួចទៅដាំក្នុងរណ្ដៅ ២គ្រាប់ ក្នុង១រណ្ដៅ បន្ទាប់មកលប់ដីពីលើកំរាស់ ២-៣ស.ម និងរោយកំទេចចំបើងស្ងួតៗ ចំៗរណ្ដៅមួយចាប់ៗ រួចស្រោចទឹកតាមក្រោយ ។ === ការថែទាំដំណាំ === ការថែទាំដំណាំសណ្ដែកទ្រើងមានជ្រុំជ្រោយដីដកស្មៅស្រោចទឹកដាក់ជីដោតចំណារលើកទង ។ ==== អត្ថបទកូនចំណងជើង ==== ការជ្រុំជ្រោយដី និដកស្មៅ ការជ្រុំជ្រោយដីត្រូវធ្វើឡើងក្រោយពីរយៈពេល ១០-១៥ថ្ងៃ ពេលសណ្ដែកមានសន្លឹកពិត ២ ធាងគឺជ្រុំជ្រោយដីឱ្យធូរហើយពូនរងឡើងវិញនិងហាលដីឱ្យស្ងួត ២-៣ថ្ងៃ ។ លើកទី ២ គឺមិនជ្រុំជ្រោយដីឡើយប៉ុន្ដែត្រូវធ្វើស្មៅចេញឱ្យស្អាតក្រោយពីដាំរយៈពេល ៣៥-៤០ថ្ងៃ កាលណាទុកស្មៅឱ្យវែងជាជំរកសត្វល្អិតដណ្ដើមទឹកជីពន្លឺព្រមទាំងបង្កឱ្យមានជំងឺទៀតផង ។ ==== ការស្រោចស្រព ==== សណ្ដែកទ្រើងត្រូវការទឹកជាប្រចាំប៉ុន្ដែមិនត្រូវការទឹកដក់នៅក្នុងចំការឡើយ ។ ការស្រោចដោយប៉ោតជារៀងរាល់ថ្ងៃព្រឹកល្ងាចៗ ជាការល្អ ។ ចំពោះការបញ្ចូលទឹកត្រូវបញ្ចូល ២ដង ក្នុង១អាទិត្យទៅតាមសភាពដី និងធាតុអាកាស ។ សណ្ដែកត្រូវការទឹកខ្លាំងចាប់ពីវាមានអាយុ ៣០ថ្ងៃ ឡើងទៅព្រោះដំណាក់កាលនេះសណ្ដែកចាប់ផ្ដើមចេញផ្កាជាបណ្ដើរៗ រហូតដល់ពេលប្រមូលផល ។ ==== ការដោតចំណារ ==== ដំណាំសណ្ដែកទ្រើងត្រូវការទ្រើងឬចំណារសំរាប់វាតោងឡើងត្រូវយកមែកឈើឬកូនឫស្សីដែលមានប្រវែង ២,៥-៣ម មកដោតក្បែរៗគុម្ពមួយដើមៗ ហើយចងចុងចំណារគួបគ្នាឱ្យជាប់ បន្ទាប់មកដាក់ស្នួរកណ្ដាលដើម្បីឱ្យជួយជ្រែងគ្នា។ការដោតត្រូវធ្វើឡើងក្រោយពីដាំ ១២-១៨ថ្ងៃ គឺជាដំណាក់កាលដែលដំណាំត្រូវការ ។ នៅពេលខ្នែងរបស់វាចេញយើងត្រូវលើកខ្នែងសណ្ដែកពត់ទៅចងនឹងចំណារតាមទិស បញ្ច្រាស់នឹងទ្រនិចនាឡិកាប្រសិនបើដាក់ ខុសសណ្ដែកមិនតោង ឡើងឡើយ ។ == ការគ្រប់គ្រង ការកំចាត់សត្វល្អិត និងជំងឺ == វិធានការការពារមាន៤ យ៉ាងក្នុងការកំចាត់សត្វល្អិត === វិធីសាស្រ្តដំាដុះ === • ប្រើប្រាស់ពូជធន់ គ្មានជម្ងឺ • ផ្លាស់ប្តូរមុខដំណាំ និងដាំដំណាំបណ្តេញសត្វល្អិតដូចជា ស្លឹកគ្រៃ ជីនាងរង • ដាំដុះអោយទាន់ពេលវេលា សមស្របតាមរដូវកាល • ដាំចំរុះដែលមានក្លិនឆួលខ្លាំង === វិធីសាស្រ្តកំចាត់ === ដោយដៃ វិធីសាមញ្ញៗ ក្នុងការកំចាត់សត្វល្អិតនានា គឺ អនុវត្តន៍ដោយដៃនិងប្រើសំណាញ់ ព្រមទាំងសត្វល្អិតខ្លះៗ អាចបេះវាចេញដោយដៃ ហើយសំលាប់វាចោលបាន។ ជំងឺ: សណ្ដែកទ្រើងរងការបំផ្លាញដោយជំងឺជាច្រើនមានក្រុមជំងឺផ្សិតនិងក្រុមជំងឺវីរ៉ុសដូចជាៈ * ជំងឺរលាកគល់កូនសណ្ដែកៈកូនសណ្ដែកអាយុក្រោម ១០ថ្ងៃ ងាប់បានគឺស្វិតគល់ក្បែរដីដែលបណ្ដាលមកពីដីក្ដៅសំណើមខ្ពស់។ * ជំងឺពកឬសៈធ្វើឱ្យឬសសណ្ដែករលួយសំបកហើយជាំខ្មៅពិសេសនៅដំណាក់កាលលូតលាស់ និងចេញផ្កាបណ្ដាលឱ្យសណ្ដែកងាប់ទាំងគុម្ពៗ។ * ជំងឺស្លឹកអុចៗ: វាច្រើនតែកើតឡើងលើស្លឹកសណ្ដែកចាស់ៗក្បែរដីច្រើននៅរដូវវស្សាមានសំណើមខ្ពស់ និងអាកាសធាតុក្ដៅ។ក្រៅពីនេះមានជំងឺផ្សេងៗទៀតដូចជាៈជំងឺម្សៅលើស្លឹក ជំងឺរួញស្លឹកសំប៉ែតដើម ជំងឺខ្មូរតោងស្លឹកពណ៌លឿងពពាល។សត្វល្អិតៈសត្វល្អិតលើសណ្ដែកទ្រើងមានដង្កវហ្វូង ដង្កូវមូរស្លឹកស៊ីត្រួយ ដង្កូវចោះផ្លែចៃស្រឹងខ្លួនខ្លីនិងស្រឹងខ្លួនវែង។ ចំពោះសត្វល្អិតខាងលើចំពោះថ្នាំគីមីដែលមានប្រសិទ្ធិភាពខ្ពស់គឺប្រភេទអាបាម៉ិចទីនលេខ ៥០ ចំនួន ៣០សេសេ លាយនឹងម្សៅកាបារីល ២ស្លាបព្រាបាយ [[ទឹក]] ១៥-១៨លីត្រ បាញ់នៅម៉ោង ៣-៤ ល្ងាច។ * ដង្កូវហ្វូង វាមានច្រើនប្រភេទដូចជាដង្កូវកាត់ដើម ពេលដង្កូវនៅតូចវាស៊ីស្លឹក កាត់គួរ កាត់ដើម ។ វាញាស់ពីសំបុកជាក្រុមៗ ពេលវាធំលាក់ខ្លួនក្រោមស្លឹក ឬពេលថ្ងៃវាលាក់ខ្លួននៅក្នុងដី ។ * ដង្កូវមូរស្លឹក ដង្កូវប្រភេទនេះ ច្រើនស៊ីរុំត្រួយដើម្បីការពារខ្លួនវា ពេលយប់វាចេញ មកបំផ្លាញ ហើយការបំផ្លាញរបស់វាមិនធន់ធ្ងរឡើយ ។ * ដង្កូវចោះផ្លែឈ្មោះ Bean pod borer ដង្កូវប្រភេទនេះវាចូលចិត្តស៊ីផ្កា និងចោះ ស៊ីនៅក្នុងផ្លែ សណ្តែកធ្វើអោយផ្លែស្អុយដាច់ជាកង់ៗ ។ * ស្រឹងជញ្ជាក់ផ្លែសណ្តែក តែងហើរពីចំការមួយទៀត មានលក្ខណៈជាហ្វូង មាន ពណ៌ខ្មៅអុចៗ ពេលនៅតូចគេចែកស្រឹងជា ២ ប្រភេទ គឺ ស្រឹងបៃតងស្មាធំ និង ស្រឹង ខ្លួនវែង មេរបស់វាពងដាក់លើស្លឹក ក្រោយពីញាស់ហើយវារោមជញ្ជាក់ផ្កា ផ្លែ ការបំផ្លាញទាំងកូនញាស់ និងមេចំណាស់ ។ ស្រឹងជញ្ជក់ផ្លែសណ្តែក តែងតែបំលាស់ទីពីចំការមួយទៅចំការមួយទៀត។ មេរបស់វាពងដាក់លើស្លឹក ក្រោយពីញស់ហើយវារោមជញ្ជក់ផ្កា ផ្លែ ការបំផ្លាញទាំងកូនទើបញស់ និងមេចំណាស់។ * អណ្តើកមាស មិនសូវមានការបំផ្លាញធ្ងន់ធ្ងរទេ == ការប្រមូលផល == ការប្រមូលផលប្រព្រឹត្ដ្រិទៅនៅពេលអាយុកាល ៥០ ទៅ ៦០ថ្ងៃ ក្រោយពេលដាំគេអាចប្រមូលផលបានពីរដងក្នុងមួយសប្ដាហ៍។ ត្រូវឧស្សាហ៍ពិនិត្យមើលការលូតលាស់របស់ផ្លែសណ្ដែកមិនត្រូវទុកអោយវាចាស់ជ្រុលពេកទេព្រោះអាចលក់មិនដាច់ ឬ លក់មិនបានថ្លៃ។ យើងត្រូវប្រមូលផលដោយដៃ ឬ ដោយប្រើកន្ដ្រៃសំរាប់កាត់។ == ឯកសារយោង == -http://search.conduit.com/results.aspx?q=crop+management+of+long+bean&Suggest=&stype= Results&FollowOn=True&SSPV=EB_SSPV&SelfSearch=1&SearchType=SearchWeb&SearchSource=15&ctid=CT3072253&octid=CT3072253 -plant Genetic and Breedingរបស់និស្សិតជំនាន់ទី៥ ឆ្នាំទី២ -SEED PROCESSINGAND STORAGE (Copyright © 2004 by Jeffrey H. McCormack, Ph.D.) [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កសិកម្ម]] teiyptgvkr2snaoqmmcn4en0s3pw4ki 0 23868 336421 334958 2026-06-09T11:05:45Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336421 wikitext text/x-wiki [[File:World Population.svg|thumb|right|300px|ផែនទីប្រជាជនពិភពលោក។ សញ្ញាសំគាល់ទំហំពណ៌ប្រផេះ: ០ទៅ៥០&nbsp;ល. ទៅដល់ 400&nbsp;លទៅ១'៣៣៦&nbsp;ល (លាន)]] នេះគឺជាបញ្ជី[[បញ្ជីរដ្ឋអធិបតេយ្យ|ប្រទេសឯករាជ្យ]] និង បណ្ដា[[ទឹកដីអនិស្សរភាព]]ដែលមានរស់នៅ—ផ្អែកលើ[[អ.ម.អ.៣១៦៦-១]]មាត្រដ្ឋានអ.ម.អ. (ISO)—តាម [[ប្រជាជន]]។ ក៏បានផ្ដល់ក្នុងភាគរយគឺអត្រាប្រជាជននៃប្រទេសនីមួយៗប្រៀបធៀបទៅនឹង[[ប្រជាជនពិភពលោក]] ដែលអនុលោមតាមការកត់សំគាល់ប្រជាជនរបស់[[ការិយាល័យជំរឿនសហរដ្ឋ]]ត្រូវបានប៉ាន់ស្មាន{{Formatnum:{{#expr: {{worldpop}} / 10^9 round 3}}}}&nbsp;ពាន់លាននាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/main/www/popclock.html | title=U.S. & World Population Clocks | publisher=Census.gov | date=2012-04-06 | accessdate=2012-04-17}}</ref> According to a separate estimate by the [[United Nations]], world population exceeded 7&nbsp;billion in October 2011.<ref name=UN7bn> {{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-15459643 | title=Population seven billion: UN sets out challenges | date=2011-10-26 | publisher=BBC | accessdate=2011-10-27}} </ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/31/seven-billionth-baby-born-philippines?intcmp=122 | title=World's 'seven billionth baby' is born | date=2011-10-31 | publisher=The Guardian |accessdate=2011-10-31}}</ref><ref>[http://www.upi.com/Top_News/US/2011/10/31/7-billion-people-is-a-serious-challenge/UPI-73301320046200 "7 billion people is a 'serious challenge'"]. UPI, 31 October 2011. Retrieved 2011-11-09.</ref> Areas that form integral parts of sovereign states, such as the [[countries of the United Kingdom]], are counted as part of the sovereign states concerned. Not included are other entities, such as the [[European Union]],<ref>The European Union is a ''[[sui generis]]'' [[supranational union]] whose sovereign members delegate to it by treaty certain powers that are often exercised by sovereign states. Its combined population has been estimated at 503,491,975 on January 1, 2012, it would be ranked 3rd if it were included in the list, and it has {{#expr: 503491975 / {{worldpop}} * 100 round 2}}% of the world's population&nbsp;— see {{cite web | title=Total population | publisher=[[Eurostat]] | url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001 | accessdate=2010-06-18}}</ref> that are not sovereign states, and dependent territories that do not have permanent populations, such as [[Territorial claims of Antarctica|various countries' claims]] to [[Antarctica]].{{ref|n1|n1}} Figures used in this chart are based on the most up to date estimate or projections<ref>[http://www.economist.com/node/18651512 China's Population: The Most Surprising Demographic Crisis], The Economist, 2013.</ref> by the national [[census]] authority where available, and are usually rounded off. Where updated national data are not available, figures are based on the 2013 estimates by the Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]].<ref name=unpop>{{cite journal |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/panel_population.htm | title=World Population Prospects| version=2012 revision | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2013 | accessdate= 2013-06-15}}</ref> Because the compiled figures are not collected at the same time in every country, or at the same level of [[statistics|accuracy]], the resulting numerical comparisons may create misleading conclusions. Furthermore, the addition of figures from all countries may not equal the world total. For a graphical version of this list, see [[list of countries by population (graphical)]]. See also [[List of sovereign states and dependent territories by population density]] and the [[list of regional organizations by population]]. ==Countries== <!-- PLEASE READ BEFORE EDITING! WHEN YOU UPDATE A COUNTRY'S POPULATION - PLEASE ALSO UPDATE THE EXPRESSION NEXT TO IT (column "% of world population") WITH THE SAME NUMBER EXCLUDING COMMAS (the #expr: equation). --> '''Note:''' All dependent territories are shown in ''italics''. {| style="text-align:right" |- !Rank!!Country (or dependent territory)!!Population!!Date!!% of world<br />population!!Source |- | - |align=left|[[World]] |{{formatnum: {{#expr: {{worldpop}} round -5}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |100.00% |align=left|[http://www.census.gov/popclock USCB's world population clock] |- |1 |align=left|{{CHN}}<ref>Census figure refers to mainland [[China]], excluding its Special Administrative Regions (SARs) of [[Hong Kong]] and [[Macau]]. The first one returned to Chinese sovereignty in mid-1997 and the second one did so on December 20, 1999.</ref> |{{data China|poptoday 1}} |align=left|[http://www.cpirc.org.cn/index.asp Chinese Official Population Clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031204051308/http://www.cpirc.org.cn/index.asp |date=2003-12-04 }} |- |2 |align=left|{{IND}} |{{data India|poptoday 1}} |align=left|[http://www.indiastat.com/ Indian Official Population Clock] |- |3 |align=left|{{USA}} |{{data United States|poptoday 1}} |align=left|[http://www.census.gov/popclock Official population clock] |- |4 |align=left|{{IDN}} |237,641,326 |May 1, 2010 |{{#expr: 237641326/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.bps.go.id/eng/tab_sub/view.php?kat=1&tabel=1&daftar=1&id_subyek=12&notab=1 2010 census result] |- |5 |align=left|{{BRA}} |193,946,886 |July 1, 2012 |{{#expr: 193946886/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=2204&id_pagina=1 Official estimate] |- |6 |align=left|{{PAK}} |{{data Pakistan|poptoday 1}} |align=left|[http://www.census.gov.pk Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/%20 |date=2018-12-25 }} |- |7 |align=left|{{NGA}} |173,615,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 173615000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |8 |align=left|{{BGD}} |152,518,015 |July 16, 2012 |{{#expr: 152518015/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121009045253/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/Census2011/Bangladesh_glance.pdf Official estimate] |- |9 |align=left|{{RUS}} |143,400,000 |April 1, 2013 |{{#expr: 143400000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk04/8-0.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326010717/http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk04/8-0.htm |date=2014-03-26 }} |- |10 |align=left|{{JPN}} |127,350,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 127350000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly official estimate] |- |11 |align=left|{{MEX}} |117,409,830 |January 1, 2013 |{{#expr: 117409830/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.coespomor.gob.mx/investigacion_poblacion/proyeccion_20013/proyeciones%20a%202013_datos%20numericos.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002113407/http://www.coespomor.gob.mx/investigacion_poblacion/proyeccion_20013/proyeciones%20a%202013_datos%20numericos.pdf |date=2013-10-02 }} |- |12 |align=left|{{PHL}} |{{formatnum: {{#expr: (92337.852+4.881*{{Age in days|2010|5|1}}) round 0}}000}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (92337852+4881*{{Age in days|2010|5|1}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.popcom.gov.ph Official population clock] |- |13 |align=left|{{VNM}} |88,780,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 88780000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=508&ItemID=13500 Official estimate] |- |14 |align=left|{{ETH}} |86,613,986 |July 1, 2013 |{{#expr: 86613986/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211418/http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf |date=2015-09-23 }} |- |15 |align=left|{{EGY}} |83,661,000 |January 1, 2013 |{{#expr: 83661000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.capmas.gov.eg/pdf/EgyptInFigure/EgyptinFigures/Tables/English/pop/population/index.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525221856/http://www.capmas.gov.eg/pdf/EgyptInFigure/EgyptinFigures/Tables/English/pop/population/index.html |date=2013-05-25 }} |- |16 |align=left|{{DEU}} |80,493,000 |September 30, 2012 |{{#expr: 80493000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/Zensus_Geschlecht_Staatsangehoerigkeit.html Quarterly official estimate] |- |17 |align=left|{{IRN}} |{{formatnum: {{#expr: (75149.669+2.531*{{Age in days|2011|10|24}}) round 0}}000}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (75149669+2531*{{Age in days|2011|10|24}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=133 Official population clock] |- |18 |align=left|{{TUR}} |75,627,384 |December 31, 2012 |{{#expr: 75627384/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13425 Official estimate] |- |19 |align=left|{{COD}} |67,514,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 67514000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |20 |align=left|{{THA}} |65,926,261 |September 1, 2010 |{{#expr: 65926261/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://web.nso.go.th/index.htm 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925201333/http://web.nso.go.th/index.htm |date=2015-09-25 }} |- |21 |align=left|{{FRA}}<ref>Estimate not only refers to [[metropolitan France]], but also includes its separatedly listed [[overseas departments]] ''(Départements d'outre-mer'', DOM) of [[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]] (from March 31, 2011) and [[Réunion]] and its [[overseas collectivities]] ''(Collectivités d'outre-mer,'' COM) of [[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Saint Martin (France)|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]] and [[Wallis and Futuna]]. The population of [[metropolitan France]] alone stood at 63,749,000 in 1 April 2013, according to a monthly official estimate [www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=000436387].</ref> |65,684,000 |June 1, 2013 |{{#expr: 65684000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 Monthly official estimate] |- |22 |align=left|{{GBR}} |63,181,775 |March 27, 2011 |{{#expr: 63181775/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |date=2016-01-31 }} |- |23 |align=left|{{ITA}} |59,704,082 |January 31, 2013 |{{#expr: 59704082/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index_e.html Monthly official estimate] |- |24 |align=left|{{MMR}} |53,259,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 53259000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |25 |align=left|{{ZAF}} |52,981,991 |July 1, 2013 |{{#expr: 52981991/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022013.pdf Official estimate] |- |26 |align=left|{{KOR}} |50,219,669 |July 1, 2013 |{{#expr: 50219669/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://kosis.kr/gen_etl/check_miplatform.jsp?orgId=101&tblId=DT_1B35001&vw_cd=MT_ETITLE&list_id=&empId=&scrId=&seqNo=&dbkind=ETLDB&lang_mode=ko_en&dsu=nsi&conn_path=A6 Official estimate] |- |27 |align=left|{{COL}} |{{formatnum: {{#expr: (42888.592+1.449*{{Age in days|2005|6|30}}) round 0}}000}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (42888592+1449*{{Age in days|2005|6|30}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114091321/http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php |date=2012-01-14 }} |- |28 |align=left|{{ESP}} |47,059,533 |January 1, 2013 |{{#expr: 47059533/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.es/prensa/np776.pdf Annual official estimate] |- |29 |align=left|{{UKR}} |45,480,315 |June 1, 2013 |{{#expr: 45480315/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/ds/kn/kn_e/kn0613_e.html Monthly official estimate] |- |30 |align=left|{{TZA}} |44,928,923 |August 26, 2012 |{{#expr: 44928923/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230453/http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf 2012 census result] |- |31 |align=left|{{KEN}} |44,354,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 44354000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |32 |align=left|{{ARG}} |40,117,096 |October 27, 2010 |{{#expr: 40117096/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034527/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf |date=2015-09-24 }} |- |33 |align=left|{{POL}} |38,533,299 |December 31, 2012 |{{#expr: 38533299/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LU_ludnosc_stan_struktura_31_12_2012.pdf Official estimate] |- |34 |align=left|{{SDN}} |37,964,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 37964000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |35 |align=left|{{DZA}} |37,900,000 |January 1, 2013 |{{#expr: 37900000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ons.dz/-Demographie-.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306220607/http://www.ons.dz/-Demographie-.html |date=2012-03-06 }} |- |36 |align=left|{{IRQ}} |35,404,000 |August 1, 2013 |{{#expr: 33330000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029160543/http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm |date=2012-10-29 }} |- |37 |align=left|{{CAN}} |35,141,542 |April 1, 2013 |{{#expr: 35141542/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Official estimate] |- |38 |align=left|{{UGA}} |34,131,400 |July 1, 2012 |{{#expr: 34131400/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/pdf%20documents/Popn_T3_2011.pdf Annual official estimate] |- |39 |align=left|{{MAR}} |{{formatnum: {{#expr: (329500+9.7*{{Age in days|2013|7|1}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (32950000+970*{{Age in days|2013|7|1}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.hcp.ma Official population clock] |- |40 |align=left|{{PER}} |30,475,144 |June 30, 2013 |{{#expr: 30475144/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601002017/http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm |date=2012-06-01 }} |- |41 |align=left|{{MYS}} |{{formatnum: {{#expr: (297466.33+0.8750411*{{Age in days|2012|6|1}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (2974663+87.50411*{{Age in days|2012|6|1}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205145703/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en |date=2013-12-05 }} <!-- source code at http://www.statistics.gov.my/portal/populationclockNEW/BI.php --> |- |42 |align=left|{{UZB}} |29,559,100 |January 1, 2012 |{{#expr: 29559100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.uz/press/1/3399/ Official estimate] |- |43 |align=left|{{SAU}} |29,195,895 |July 1, 2012 |{{#expr: 29195895/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.cdsi.gov.sa/english Official estimate] |- |44 |align=left|{{VEN}} |28,946,101 |October 30, 2011 |{{#expr: 28946101/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&catid=121:censo-2011 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002094142/http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&catid=121:censo-2011 |date=2013-10-02 }} |- |45 |align=left|{{NPL}} |26,494,504 |June 22, 2011 |{{#expr: 26494504/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226114004/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf |date=2018-12-26 }} |- |46 |align=left|{{AFG}} |25,500,100 |January 1, 2013 |{{#expr: 25500100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003706/http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf |date=2012-09-18 }} |- |47 |align=left|{{PRK}} |24,895,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 24895000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |48 |align=left|{{GHA}} |24,658,823 |September 26, 2010 |{{#expr: 24658823/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924105945/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf |date=2015-09-24 }} |- |49 |align=left|{{YEM}} |24,527,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 24527000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 |date=2015-09-23 }} |- |50 |align=left|{{MOZ}} |23,700,715 |July 1, 2012 |{{#expr: 23700715/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gov.mz/Dashboards.aspx Official estimate] |- |51 |align=left|{{TWN}}<ref>[[Political status of Taiwan|Partially recognized state]], claimed by the [[People's Republic of China]] as one of its provinces. [[Taiwan]] also includes the minor islands of [[Kinmen]], [[Matsu]], [[Pescadores]], etc.</ref> |23,344,213 |June 30, 2013 |{{#expr: 23344213/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |date=2014-07-04 }} |- |52 |align=left|{{CIV}} |23,202,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 23202000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ins.ci/n Official estimate] |- |53 |align=left|{{AUS}} <!--Please do not change the following formula. It automatically calculates the estimated population each day at 00:00 UTC based on the official population clock. Changing to a different formula makes it difficult to update on the three or four occasions each year when the rate of change varies. These formulae are used in multiple articles and provide consistency.--> |{{formatnum:{{#expr: 23000527 + (86400 / 83) * {{Age in days|2013|4|24}} round 0}}}} <!--AUTOUPDATES DAILY at 00:00 UTC, Australia pop clock adds 1 person every 83 seconds.--> |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (23000527 + (86400 / 83) * {{Age in days|2013|4|24}}) / {{worldpop}} * 100 round 2}}% |align=left|[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Official population clock] |- |54 |align=left|{{SYR}} |21,377,000 |December 31, 2011 |{{#expr: 21377000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Syria.html Official estimate] |- |55 |align=left|{{MDG}} |20,696,070 |July 1, 2011 |{{#expr: 20696070/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520005948/http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 |date=2011-05-20 }} |- |56 |align=left|{{AGO}} |20,609,294 |July 1, 2012 |{{#expr: 20609294/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gov.ao Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126193220/http://www.ine.gov.ao/ |date=2015-11-26 }} |- |57 |align=left|{{CMR}} |20,386,799 |July 1, 2012 |{{#expr: 20386799/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517031000/http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf |date=2018-05-17 }} |- |58 |align=left|{{LKA}} |20,277,597 |March 21, 2012 |{{#expr: 20277597/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206021926/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |date=2013-12-06 }} |- |59 |align=left|{{ROU}} |20,121,641 |October 20, 2011 |{{#expr: 20121641/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717125951/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf |date=2013-07-17 }} |- |60 |align=left|{{BFA}} |17,322,796 |July 1, 2013 |{{#expr: 17322796/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.insd.bf/fr Official estimate] |- |61 |align=left|{{NER}} |17,129,076 |December 10, 2012 |{{#expr: 17129076/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat-niger.org/statistique/file/rgph2012.pdf Preliminary 2012 census result] |- |62 |align=left|{{KAZ}} |17,028,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 17010000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2014-01-17 }} |- |63 |align=left|{{NLD}} |{{formatnum: {{#expr: (167432.82+1.19*{{Age in days|2012|5|31}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (16743282+119*{{Age in days|2012|5|31}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090617194723/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm |date=2009-06-17 }} |- |64 |align=left|{{CHL}} |16,634,603 |April 9, 2012 |{{#expr: 16634603/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.censo.cl/contenido/sintesis_resultados_censo_2012.pdf Final 2012 census result] |- |65 |align=left|{{ECU}} |{{formatnum: {{#expr: (150000+6.95*{{Age in days|2011|6|15}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (15000000+695*{{Age in days|2011|6|15}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121131641/http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf |date=2013-01-21 }} |- |66 |align=left|{{GTM}} |15,438,384 |June 30, 2013 |{{#expr: 15438384/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007193855/http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm |date=2011-10-07 }} |- |67 |align=left|{{MLI}} |15,302,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 15302000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |68 |align=left|{{KHM}} |15,135,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 15135000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |69 |align=left|{{MWI}} |14,388,600 |July 1, 2011 |{{#expr: 14388600/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Malawi.html Official estimate] |- |70 |align=left|{{SEN}} |13,567,338 |July 1, 2013 |{{#expr: 13567338/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117060113/http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html |date=2012-01-17 }} |- |71 |align=left|{{ZMB}} |13,092,666 |October 16, 2010 |{{#expr: 13092666/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Zambia.html Final 2010 census result] |- |72 |align=left|{{ZWE}} |12,973,808 |August 17, 2012 |{{#expr: 12973808/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903060905/http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf |date=2013-09-03 }} |- |73 |align=left|{{TCD}} |12,825,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 12825000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |74 |align=left|{{SSD}} |11,296,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 11296000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |75 |align=left|{{CUB}} |11,163,934 |September 15, 2012 |{{#expr: 11163934/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20121212cifraspreliminares/resultados%20preliminares.pdf Preliminary 2012 census result] |- |76 |align=left|{{BEL}} |11,156,136 |June 1, 2013 |{{#expr: 11156136/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20090419074752/http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/Registre/fr/statistiques_population/stat_1_f.pdf Monthly official estimate] |- |77 |align=left|{{GIN}} |10,824,200 |July 1, 2010 |{{#expr: 10824200/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat-guinee.org Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/ |date=2012-07-12 }} |- |78 |align=left|{{GRC}} |10,815,197 |May 24, 2011 |{{#expr: 10815197/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817195146/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf |date=2014-08-17 }} |- |79 |align=left|{{TUN}} |10,777,500 |July 1, 2012 |{{#expr: 10777500/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ins.nat.tn/indexen.php Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904023615/http://www.ins.nat.tn/indexen.php |date=2015-09-04 }} |- |80 |align=left|{{PRT}} |10,562,178 |March 21, 2011 |{{#expr: 10562178/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.pt/scripts/flex_definitivos/Main.html Final 2011 census result] |- |81 |align=left|{{RWA}} |10,537,222 |August 15, 2012 |{{#expr: 10537222/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gov.rw/system/files/user_uploads/files/books/provisional%20results%20-%20eng.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019174254/http://www.statistics.gov.rw/system/files/user_uploads/files/books/provisional%20results%20-%20eng.pdf |date=2013-10-19 }} |- |82 |align=left|{{CZE}} |10,512,800 |March 31, 2013 |{{#expr: 10512800/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby061213.doc Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903205850/http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby061213.doc |date=2013-09-03 }} |- |83 |align=left|{{SOM}}<ref>Includes [[Puntland]] (with a population of about 3,900,000 inhabitants) and [[Somaliland]] (some 3,500,000 inhabitants).</ref> |10,496,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 10496000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |84 |align=left|{{HTI}} |10,413,211 |July 1, 2012 |{{#expr: 10413211/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ihsi.ht/produit_demo_soc.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721103153/http://www.ihsi.ht/produit_demo_soc.htm |date=2011-07-21 }} |- |85 |align=left|{{BOL}} |10,389,913 |November 21, 2012 |{{#expr: 10389913/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.bo/pdf/boletin/NP_2013_2.pdf Preliminary 2012 census result] |- |86 |align=left|{{BEN}} |10,323,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 10323000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |87 |align=left|{{BDI}} |10,163,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 10163000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |88 |align=left|{{HUN}} |9,906,000 |January 1, 2013 |{{#expr: 9906000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html Annual official estimate] |- |89 |align=left|{{SWE}} |9,588,569 |May 31, 2013 |{{#expr: 9588569/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____25897.aspx Monthly official estimate] |- |90 |align=left|{{BLR}} |9,459,800 |July 1, 2013 |{{#expr: 9459800/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://archive.is/20121128000236/belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php Monthly official estimate] |- |91 |align=left|{{DOM}} |9,445,281 |December 1, 2010 |{{#expr: 9445281/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.one.gov.do/index.php?module=articles&func=display&aid=2387 Final 2010 census result] |- |92 |align=left|{{AZE}} |9,235,100 |January 1, 2012 |{{#expr: 9235100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml Official estimate] |- |93 |align=left|{{AUT}} |8,464,554 |April 1, 2013 |{{#expr: 8464554/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistik.at/web_de/presse/071726 Official estimate] |- |94 |align=left|{{HND}} |8,385,072 |July 1, 2012 |{{#expr: 8385072/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017031001/http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 |date=2010-10-17 }} |- |95 |align=left|{{ARE}} |8,264,070 |July 1, 2010 |{{#expr: 8264070/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008044353/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf |date=2013-10-08 }} |- |96 |align=left|{{CHE}} |8,058,100 |March 31, 2013 |{{#expr: 8058100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html Quarterly official estimate] |- |97 |align=left|{{ISR}} |8,051,200 |June 30, 2013 |{{#expr: 8034900/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www1.cbs.gov.il/publications13/yarhon0713/pdf/b1.pdf Monthly official estimate] |- |98 |align=left|{{TJK}} |8,000,000 |April 1, 2013 |{{#expr: 8000000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.tj/en Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306125630/http://www.stat.tj/en/ |date=2012-03-06 }} |- |99 |align=left|{{BGR}} |7,282,041 |December 31, 2012 |{{#expr: 7282041/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19&a1=376&a2=377&a3=378#cont Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411180456/http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19&a1=376&a2=377&a3=378#cont |date=2011-04-11 }} |- |100 |align=left|{{SRB}}<ref>Excludes the [[Kosovo]] (1,733,872, [https://web.archive.org/web/20111112084432/http://esk.rks-gov.net/rekos2011/repository/docs/REKOS%20LEAFLET%20ALB%20FINAL.pdf 2011]).</ref> |7,241,295 |January 1, 2012 |{{#expr: 7241295/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225081855/http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 |date=2015-12-25 }} |- |101 |align=left|{{HKG}}<ref>Special Administrative Region (SAR) of the [[People's Republic of China]] from July 1, 1997.</ref> |7,173,900 |December 31, 2012 |{{#expr: 7173900/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T |date=2007-06-09 }} |- |102 |align=left|{{PNG}} |7,059,653 |July 10, 2011 |{{#expr: 7059653/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/PapuaNewGuinea.html 2011 census result] |- |103 |align=left|{{PRY}} |6,672,631 |July 1, 2012 |{{#expr: 6672631/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.dgeec.gov.py/sub_index/Pobreza/Paraguay%20Evolucion%20de%20la%20Poblacion%20Total%20Periodo%201950-2002%20Proyeccion%202012.pdf Official estimate] |- |104 |align=left|{{LAO}} |6,580,800 |July 1, 2013 |{{#expr: 6580800/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517150036/http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm |date=2012-05-17 }} |- |105 |align=left|{{JOR}} |{{formatnum: {{#expr: (62490+3.82*{{Age in days|2011|12|31}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (6249000+382*{{Age in days|2011|12|31}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm |date=2012-01-17 }} |- |106 |align=left|{{ERI}} |6,333,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 6333000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |107 |align=left|{{LBY}} |6,202,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 6202000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |108 |align=left|{{TGO}} |6,191,155 |November 6, 2010 |{{#expr: 6191155/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat-togo.org/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=14&&Itemid=56 Final 2010 census result] |- |109 |align=left|{{SLE}} |6,190,280 |2013 |{{#expr: 6190280/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.statistics.sl/2004_pop._&_hou._census_analytical_reports/2004_population_and_housing_census_report_on_projection_for_sierra_leone.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730173852/http://www.statistics.sl/2004_pop._%26_hou._census_analytical_reports/2004_population_and_housing_census_report_on_projection_for_sierra_leone.pdf |date=2013-07-30 }} |- |110 |align=left|{{SLV}} |6,183,000 |June 30, 2010 |{{#expr: 6183000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/ElSalvador.html Official estimate] |- |111 |align=left|{{NIC}} |6,071,045 |June 30, 2012 |{{#expr: 6071045/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20año%202012%20INIDE.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230512/http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20a%C3%B1o%202012%20INIDE.pdf |date=2013-05-02 }} |- |112 |align=left|{{DNK}} |5,605,836 |April 1, 2013 |{{#expr: 5605836/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning.aspx Quarterly official estimate] |- |113 |align=left|{{KGZ}} |5,551,900 |July 1, 2012 |{{#expr: 5551900/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://stat.kg/images/stories/docs/KZ/Demo/demo2.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909195539/http://stat.kg/images/stories/docs/KZ/Demo/demo2.pdf |date=2015-09-09 }} |- |114 |align=left|{{FIN}} |5,434,357 |May 31, 2013 |{{#expr: 5434357/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.fi/til/vrm_en.html Monthly official estimate] |- |115 |align=left|{{SVK}} |5,410,728 |March 31, 2013 |{{#expr: 5410728/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=68588 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031417/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=68588 |date=2017-02-02 }} |- |116 |align=left|{{SGP}} |5,310,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 5310000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.singstat.gov.sg Official estimate] |- |117 |align=left|{{TKM}} |5,240,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 5240000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |118 |align=left|{{NOR}} |5,063,709 |March 31, 2013 |{{#expr: 5063709/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkendrkv/kvartal Quarterly official estimate] |- |119 |align=left|{{LBN}} |4,822,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4822000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |120 |align=left|{{CRI}} |4,667,096 |July 1, 2013 |{{#expr: 4667096/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |date=2012-03-27 }} |- |121 |align=left|{{CAF}} |4,616,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4616000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |122 |align=left|{{IRL}} |4,585,400 |April 1, 2012 |{{#expr: 4585400/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.cso.ie/en/media/csoie/releasespublications/documents/population/2012/popmig_2012.pdf Annual official estimate] |- |123 |align=left|{{GEO}}<ref>Excludes ([http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140722065134/http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls |date=2014-07-22 }}) the [[Republic of Abkhazia]] (242,862, census 2011) and [[South Ossetia]] (70,000, 2006).</ref> |4,483,800 |January 1, 2013 |{{#expr: 4483800/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng Annual official estimate] |- |124 |align=left|{{NZL}} |{{formatnum: {{#expr: (440000+6.3*{{Age in days|2010|6|18}}) round 0}}0}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (4400000+63*{{Age in days|2010|6|18}})/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604223109/http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |date=2010-06-04 }} |- |125 |align=left|{{COG}} |4,448,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4448000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |126 |align=left|{{PSE}}<ref>It comprises the [[Gaza Strip]] and the [[West Bank]].</ref> |4,420,549 |July 1, 2013 |{{#expr: 4420549/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population |date=2015-06-10 }} |- |127 |align=left|{{LBR}} |4,294,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4294000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |128 |align=left|{{HRV}} |4,290,612 |March 31, 2011 |{{#expr: 4290612/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.dzs.hr/default_e.htm 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123094014/http://www.dzs.hr/default_e.htm |date=2015-11-23 }} |- |129 |align=left|{{BIH}} |3,839,737 |June 30, 2011 |{{#expr: 3839737/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.bhas.ba/index.php?option=com_publikacija&id=1&lang=en&Itemid= Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923184402/http://www.bhas.ba/index.php?option=com_publikacija&id=1&lang=en&Itemid= |date=2015-09-23 }} |- |130 |align=left|{{OMN}} |3,831,553 |February 28, 2013 |{{#expr: 3831553/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ncsi.gov.om/book/mb/Mar2013/T2.pdf Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230516/http://www.ncsi.gov.om/book/mb/Mar2013/T2.pdf |date=2013-05-02 }} |- |131 |align=left|{{PRI}}<ref>Commonwealth ({{lang-es|Estado Libre Asociado}}) belonging to the [[United States]].</ref> |3,667,084 |July 1, 2012 |{{#expr: 3667084/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/PuertoRico-Towns.html Official estimate] |- |132 |align=left|{{KWT}} |3,582,054 |December 31, 2010 |{{#expr: 3582054/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Kuwait.html Official estimate] |- |133 |align=left|{{MDA}}<ref>Excludes ([http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf statistica.md.2010.pdf]) [[Transnistria]] (555,347, census 2005).</ref> |3,559,500 |January 1, 2012 |{{#expr: 3559500/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&idc=103& Official estimate] |- |134 |align=left|{{MRT}} |3,461,041 |July 1, 2013 |{{#expr: 3461041/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf Annual official estimate] |- |135 |align=left|{{PAN}} |3,405,813 |May 16, 2010 |{{#expr: 3405813/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.censos2010.gob.pa/Resultados/cuadros.aspx Final 2010 census result] |- |136 |align=left|{{URY}} |3,286,314 |September 30, 2011 |{{#expr: 3286314/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112153208/http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html |date=2012-01-12 }} |- |137 |align=left|{{ARM}} |3,024,100 |July 1, 2012 |{{#expr: 3024100/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=11001 Annual official estimate] |- |138 |align=left|{{LTU}} |2,955,986 |July 1, 2013 |{{#expr: 2955986/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |date=2010-08-19 }} |- |139 |align=left|{{ALB}} |2,821,977 |October 1, 2011 |{{#expr: 2821977/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630084756/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |date=2017-06-30 }} |- |140 |align=left|{{MNG}} |2,754,685 |November 11, 2010 |{{#expr: 2754685/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&id=722 2010 census result]{{Dead link|date=សីហា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |141 |align=left|{{JAM}} |2,711,476 |December 31, 2012 |{{#expr: 2711476/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx Annual official estimate] |- |142 |align=left|{{NAM}} |2,113,077 |August 28, 2011 |{{#expr: 2113077/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Namibia.html Final 2011 census result] |- |143 |align=left|{{LSO}} |2,074,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 2074000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |144 |align=left|{{SVN}} |{{formatnum: {{#expr: (2058821+8*{{Age in days|2013|1|1}}) round 0}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (2058821+8*{{Age in days|2013|1|1}})/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618041010/http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp |date=2009-06-18 }} |- |145 |align=left|{{MKD}} |2,059,794 |December 31, 2011 |{{#expr: 2059794/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Official estimate] |- |146 |align=left|{{BWA}} |2,024,904 |August 22, 2011 |{{#expr: 2024904/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525113252/http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf |date=2013-05-25 }} |- |147 |align=left|{{LVA}} |2,013,400 |June 1, 2013 |{{#expr: 2013400/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html Monthly official estimate] |- |148 |align=left|{{QAT}} |1,916,426 |June 30, 2013 |{{#expr: 1916426/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130220032/http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm |date=2012-11-30 }} |- |149 |align=left|{{GMB}} |1,849,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1849000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |150 |align=left|{{GNB}} |1,704,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1704000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |151 |align=left|{{GAB}} |1,672,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1672000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |152 |align=left|{{GNQ}} |1,622,000 |July 1, 2010 |{{#expr: 1622000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806160229/http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php |date=2010-08-06 }} |- |153 |align=left|{{TTO}} |1,328,019 |January 9, 2011 |{{#expr: 1328019/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230527/http://www.cso.gov.tt/sites/default/files/content/images/census/TRINIDAD%20AND%20TOBAGO%202011%20Demographic%20Report.pdf 2011 census result] |- |154 |align=left|{{EST}} |1,286,540 |January 1, 2013 |{{#expr: 1286540/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.ee/main-indicators Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators |date=2012-11-23 }} |- |155 |align=left|{{MUS}} |1,257,900 |July 3, 2011 |{{#expr: 1257900/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.gov.mu/portal/goc/cso/ei915/esi2011.pdf 2011 census result] |- |156 |align=left|{{SWZ}} |1,250,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1250000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |157 |align=left|{{BHR}} |1,234,571 |April 27, 2010 |{{#expr: 1234571/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230515/http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf |date=2013-05-02 }} |- |158 |align=left|{{TLS}} |1,066,409 |July 11, 2010 |{{#expr: 1066409/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://dne.mof.gov.tl Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816060817/http://dne.mof.gov.tl/ |date=2012-08-16 }} |- |159 |align=left|{{DJI}} |864,618 |July 1, 2011 |{{#expr: 864618/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ministere-finances.dj/Annuaire2012Ver02102012-Correct3.pdf Annual official estimate] |- |160 |align=left|{{CYP}}<ref>Excludes [[Northern Cyprus]] (294,906, 04 Dec 2011 Census under the auspieces of the UN observers, ([http://www.worldbulletin.net/?aType=haber&ArticleID=82777 North Cyprus State Planning Organization]).</ref> |862,000 |December 31, 2011 |{{#expr: 862000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/C6ECE5795EAC1ED8C2257AB70038FCD4?OpenDocument&sub=1&sel=1&e=&print Official estimate] |- |161 |align=left|{{FJI}} |858,038 |July 1, 2012 |{{#expr: 858038/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20111113144319/http://www.statsfiji.gov.fj/Key%20Stats/Population/1.2%20pop%20by%20ethnicity.pdf Annual official estimate] |- |162 |align=left|''{{REU}}'' ([[France]]) |821,136 |January 1, 2010 |{{#expr: 821136/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |163 |align=left|{{GUY}} |784,894 |July 1, 2010 |{{#expr: 784894/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.statisticsguyana.gov.gy/pubs/Guyana_Population_Projections_2005-2025.pdf Annual official estimate] |- |164 |align=left|{{BTN}} |{{formatnum: {{#expr: (72000+3.6*{{Age in days|2012|4|16}}) round 0}}0}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (720000+36*{{Age in days|2012|4|16}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&slider1=1 Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319084148/http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&slider1=1 |date=2016-03-19 }} |- |165 |align=left|{{COM}} |724,300 |July 1, 2012 |{{#expr: 724300/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Comores.html Official estimate] |- |166 |align=left|{{MNE}} |620,029 |April 1, 2011 |{{#expr: 620029/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje%281%29.pdf Final 2011 census result] |- |167 |align=left|{{MAC}}<ref>Special Administrative Region (SAR) of the [[People's Republic of China]] from December 20, 1999.</ref> |582,000 |December 31, 2012 |{{#expr: 582000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.dsec.gov.mo/default.aspx Official estimate] |- |168 |align=left|{{ESH}}<ref>Administration is split between [[Morocco]] and the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]], both of which claim the entire territory.</ref> |567,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 567000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|UN estimate |- |169 |align=left|{{SLB}} |561,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 561000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|UN estimate |- |170 |align=left|{{LUX}} |537,000 |December 31, 2012 |{{#expr: 537000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 Annual official estimate]{{Dead link|date=កក្កដា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |171 |align=left|{{SUR}} |534,189 |August 13, 2012 |{{#expr: 534189/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Suriname.html Preliminary 2012 census result] |- |172 |align=left|{{CPV}} |491,875 |June 16, 2010 |{{#expr: 491875/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.ine.cv/actualise/dadostat/files/7ba5fbd5-bf0a-4faf-a734-0495ba9f80f0evolução%20da%20população%20residente%20em%20cabo%20verde,%201900%20-2010.pdf Final 2010 census result] |- |173 |align=left|{{MLT}} |416,055 |November 20, 2011 |{{#expr: 416055/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113194522/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 |date=2013-11-13 }} |- |174 |align=left|''{{GLP}}'' ([[France]]) |403,355 |January 1, 2010 |{{#expr: 403355/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |175 |align=left|''{{MTQ}}'' ([[France]]) |394,173 |January 1, 2010 |{{#expr: 394173/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |176 |align=left|{{BRN}} |393,162 |June 20, 2011 |{{#expr: 393162/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.depd.gov.bn/projects/BPP/Preliminary%20Report%20of%20BPP%202011_updated_20Feb2012.pdf Preliminary 2011 census result] |- |177 |align=left|{{BHS}} |351,461 |May 3, 2010 |{{#expr: 351461/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://statistics.bahamas.gov.bs/download/056411800.pdf Final 2010 census result]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |178 |align=left|{{ISL}} |323,810 |July 1, 2013 |{{#expr: 323810/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.statice.is Official estimate] |- |179 |align=left|{{MDV}} |317,280 |July 1, 2010 |{{#expr: 317280/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224031/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf |date=2016-03-03 }} |- |180 |align=left|{{BLZ}} |312,971 |May 12, 2010 |{{#expr: 312971/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20110813051640/http://www.statisticsbelize.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20110511165337_2.pdf Preliminary 2010 census result] |- |181 |align=left|{{BRB}} |274,200 |July 1, 2010 |{{#expr: 274200/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Barbados.html Official estimate] |- |182 |align=left|''{{PYF}}'' ([[France]]) |268,270 |August 22, 2012 |{{#expr: 268270/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.ispf.pf/Libraries/RP2012/Premiers_résultats_population_légale.sflb.ashx Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221193409/http://www.ispf.pf/Libraries/RP2012/Premiers_r%C3%A9sultats_population_l%C3%A9gale.sflb.ashx |date=2014-02-21 }} |- |183 |align=left|{{VUT}} |264,652 |July 1, 2013 |{{#expr: 264652/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |184 |align=left|''{{NCL}}'' ([[France]]) |258,958 |July 1, 2013 |{{#expr: 258958/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |185 |align=left|''{{GUF}}'' ([[France]]) |229,040 |January 1, 2010 |{{#expr: 229040/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |186 |align=left|''{{MYT}}'' ([[France]]) |212,600 |August 21, 2012 |{{#expr: 212600/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=19214&reg_id=27 2012 census result] |- |187 |align=left|{{WSM}} |187,820 |November 7, 2011 |{{#expr: 187820/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.sbs.gov.ws Final 2011 census result] |- |188 |align=left|{{STP}} |187,356 |May 13, 2012 |{{#expr: 187356/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/SaoTome.html 2012 census result] |- |189 |align=left|{{LCA}} |166,526 |May 10, 2010 |{{#expr: 166526/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20110830112605/http://www.stats.gov.lc/StLuciaPreliminaryCensusReport2010.pdf Preliminary 2010 census result] |- |190 |align=left|''{{GUM}}'' ([[United States|USA]]) |159,358 |April 1, 2010 |{{#expr: 159358/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn179.html Final 2010 census result] |- |191 |align=left|''{{CUW}}'' ([[Netherlands]]) |150,563 |March 26, 2011 |{{#expr: 150563/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Curacao.html 2011 census result] |- |192 |align=left|{{VCT}} |109,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 109000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|UN estimate |- |193 |align=left|{{KIR}} |106,461 |July 1, 2013 |{{#expr: 106461/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |194 |align=left|''{{VIR}}'' ([[United States|USA]]) |106,405 |April 1, 2010 |{{#expr: 106405/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn180.html Final 2010 census result] |- |195 |align=left|{{GRD}} |103,328 |May 12, 2011 |{{#expr: 103328/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx 2011 census result] |- |196 |align=left|{{TON}} |103,036 |November 30, 2011 |{{#expr: 103036/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tonga/release.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230502/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tonga/release.pdf |date=2013-05-02 }} |- |197 |align=left|''{{ABW}}'' ([[Netherlands]]) |101,484 |September 29, 2010 |{{#expr: 101484/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.cbs.aw/cbs/readBlob.do?id=4199 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113151207/http://www.cbs.aw/cbs/readBlob.do?id=4199 |date=2012-11-13 }} |- |198 |align=left|{{FSM}} |101,351 |July 1, 2013 |{{#expr: 101351/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |199 |align=left|''{{JEY}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |97,857 |March 27, 2011 |{{#expr: 97857/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003705/http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf |date=2012-09-18 }} |- |200 |align=left|{{SYC}} |90,945 |August 26, 2010 |{{#expr: 90945/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.nbs.gov.sc/archives/82 Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221021324/http://www.nbs.gov.sc/archives/82 |date=2012-02-21 }} |- |201 |align=left|{{ATG}} |86,295 |May 27, 2011 |{{#expr: 86295/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Antigua.html Preliminary 2011 census result] |- |202 |align=left|''{{IMN}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |84,497 |March 27, 2011 |{{#expr: 84497/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/IsleOfMan.html 2011 census result] |- |203 |align=left|{{AND}} |76,246 |July 1, 2012 |{{#expr: 76246/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&bGrafic=&formules=inici&any1=01/01/2000&any2=01/01/2012&codi_divisio=8&lang=1&codi_subtemes=8&codi_tema=2&chkseries= Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113143444/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic= |date=2017-11-13 }} |- |204 |align=left|{{DMA}} |71,293 |May 14, 2011 |{{#expr: 71293/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608104411/http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf |date=2019-06-08 }} |- |205 |align=left|''{{BMU}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |64,237 |May 20, 2010 |{{#expr: 64237/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_1014_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/2012_facts___figures_0.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520190010/http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_1014_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/2012_facts___figures_0.pdf |date=2013-05-20 }} |- |206 |align=left|''{{GGY}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |62,431 |March 31, 2010 |{{#expr: 62431/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=5506&p=0 Annual official estimate] |- |207 |align=left|''{{GRL}}'' ([[Denmark]]) |56,370 |January 1, 2013 |{{#expr: 56370/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&theme=Population&link=BE Annual official estimate] |- |208 |align=left|{{MHL}} |56,086 |July 1, 2013 |{{#expr: 56086/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |209 |align=left|''{{ASM}}'' ([[United States|USA]]) |55,519 |April 1, 2010 |{{#expr: 55519/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn177.html Final 2010 census result] |- |210 |align=left|''{{CYM}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |55,456 |October 10, 2010 |{{#expr: 55456/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135615/http://eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport |date=2013-09-21 }} |- |211 |align=left|{{KNA}} |54,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 54000/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|UN estimate |- |212 |align=left|''{{MNP}}'' ([[United States|USA]]) |53,883 |April 1, 2010 |{{#expr: 53883/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn178.html Final 2010 census result] |- |213 |align=left|''{{FRO}}'' ([[Denmark]]) |48,244 |April 1, 2013 |{{#expr: 48244/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090929/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands |date=2011-05-11 }} |- |214 |align=left|''{{SXM}}'' ([[Netherlands]]) |37,429 |January 1, 2010 |{{#expr: 37429/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/SintMaarten.html Official estimate] |- |215 |align=left|''{{MAF}}'' ([[France]]) |36,979 |January 1, 2010 |{{#expr: 36979/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |216 |align=left|{{LIE}} |36,842 |December 31, 2012 |{{#expr: 36842/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm |date=2014-03-31 }} |- |217 |align=left|{{MCO}} |36,136 |December 31, 2012 |{{#expr: 36136/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.monacostatistics.mc/News/Official-population-on-December-31-2012 Annual official estimate] |- |218 |align=left|{{SMR}} |32,382 |May 31, 2013 |{{#expr: 32382/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html# Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228151338/http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html |date=2012-12-28 }} |- |219 |align=left|''{{TCA}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |31,458 |January 25, 2012 |{{#expr: 31458/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/TurksCaicos.html 2012 census result] |- |220 |align=left|''{{GIB}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |29,752 |July 1, 2011 |{{#expr: 29752/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928123433/http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf |date=2018-09-28 }} |- |221 |align=left|''{{VGB}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |29,537 |July 1, 2010 |{{#expr: 29537/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.dpu.gov.vg Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020525210259/http://www.dpu.gov.vg/ |date=2002-05-25 }} |- |222 |align=left|''{{ALA}}'' ([[Finland]]) |28,502 |December 31, 2012 |{{#expr: 28502/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115211225/http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 |date=2016-11-15 }} |- |223 |align=left|''{{BES}}'' ([[Netherlands]]) |21,133 |January 1, 2011 |{{#expr: 21133/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- |224 |align=left|{{PLW}} |20,901 |July 1, 2013 |{{#expr: 20901/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |225 |align=left|''{{COK}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |14,974 |December 1, 2011 |{{#expr: 14974/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230514/http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf |date=2013-05-02 }} |- |226 |align=left|''{{AIA}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |13,452 |May 11, 2011 |{{#expr: 13452/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Anguilla.html Preliminary 2011 census result] |- |227 |align=left|''{{WLF}}'' ([[France]]) |13,135 |July 1, 2013 |{{#expr: 13135/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |228 |align=left|{{TUV}} |11,323 |July 1, 2013 |{{#expr: 11323/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |229 |align=left|{{NRU}} |9,945 |October 30, 2011 |{{#expr: 9945/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Nauru.html 2011 census result] |- |230 |align=left|''{{BLM}}'' ([[France]]) |8,938 |January 1, 2010 |{{#expr: 8938/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |231 |align=left|''{{SPM}}'' ([[France]]) |6,081 |January 1, 2010 |0.00006% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |232 |align=left|''{{MSR}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |4,922 |May 12, 2011 |0.00005% |align=left|[http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071254/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf |date=2019-04-03 }} |- |233 |align=left|''{{SHN}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |4,000 |July 1, 2013 |0.00004% |align=left|UN estimate |- |234 |align=left|''{{SJM}}'' ([[Norway]]) |2,655 |September 1, 2012 |0.00003% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Svalbard.html Official estimate] |- |235 |align=left|''{{FLK}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |2,563 |April 15, 2012 |0.00003% |align=left|[http://www.falklands.gov.fk/our-people 2012 census result] |- |236 |align=left|''{{NFK}}'' ([[Australia]]) |2,302 |August 9, 2011 |0.00002% |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200110/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf |date=2016-03-03 }} |- |237 |align=left|''{{CXR}}'' ([[Australia]]) |2,072 |August 9, 2011 |0.00002% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- |238 |align=left|''{{NIU}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |1,613 |September 10, 2011 |0.00002% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Niue.html Final 2011 census result] |- |239 |align=left|''{{TKL}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |1,411 |October 18, 2011 |0.00001% |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815034343/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf |date=2012-08-15 }} |- |240 |align=left|{{VAT}} |800 |July 1, 2012 |0.00001% |align=left|[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html Official estimate] |- |241 |align=left|''{{CCK}}'' ([[Australia]]) |550 |August 9, 2011 |0.000001% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- |242 |align=left|''{{PCN}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |66 |July 1, 2008 |0.0000000% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Pitcairn.html 2008 census result] |} ==See also== {{Multicol}} *[[List of countries by population (United Nations)]] *[[List of sovereign states and dependent territories by population density]] *[[List of continents by population]] *[[List of countries by refugee population]] *[[List of countries by urban population]] *[[List of regional organizations by population]] *[[List of religious populations]] *[[Lists of organisms by population]] *[[World population]] '''Historical''' *[[List of countries by population in 1900]] *[[List of countries by population in 1907]] *[[List of countries by population in 2000]] *[[List of countries by population in 2005]] *[[List of countries by population in 2010]] *[[List of countries by past and future population]] (1950–2050) '''Cities:''' *[[World's largest cities]] *[[List of national capitals by population]] {{Multicol-break}} {{portal|Geography}} *'''Lists of countries by population''' **'''Continental''' ***[[List of African countries by population|Africa]] ***[[List of Asian countries by population|Asia]] ***[[List of European countries by population|Europe]] ***[[List of North American countries by population|North America]] ***[[List of Oceanian countries by population|Oceania]] ***[[List of South American countries by population|South America]] **'''Intercontinental''' ***[[List of Eurasian countries by population|Eurasia]] ***[[List of countries in the Americas by population|Americas]] ***[[List of Arab countries by population|Arab states]] ***[[List of members of the Commonwealth of Nations by population|Commonwealth of Nations]] ***[[List of Latin American countries by population|Latin America]] ***[[List of Middle East countries by population|Middle East]] **'''Subcontinental''' ***[[List of Caribbean island countries by population|Caribbean islands]] ***[[List of European Union member states by population|European Union member states]] {{Multicol-end}} ==References and notes== {{reflist|30em}} ==External links== *[http://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm United Nations Analytical Report for the 2004 revision of World Population Prospects] (the analytical report for the 2006 revision is not available online)&nbsp;— includes details of methodology and sources used for the population estimates above. {{Population country lists}} e1v91zwuimotvuq0u84t21al7pwgk68 0 24597 336387 291133 2026-06-09T03:13:36Z Sreynaree1986 47227 ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិព្រះបាទស្រីសុគន្ធបទ 336387 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ស្រីសុគន្ធបទ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៨៦-១៥១៤ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៤៨៦ <br/> លើកទី២ - ១៥០៤ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ស្រីសុគន្ធបទរាជា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ធម្មរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីជេដ្ឋា]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |មហេសី |[[កេសរបុប្ផា|ស្រីស]] |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | [[យសរាជា|ចៅពញាយសរាជា]] |- |បិតា |[[ធម្មរាជាទី២|ធម្មរាជាទី២]] |- |មាតា |[[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|ទេវីលក្ខណ៍]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៥១៤ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនាបែបខ្មែរ]][[ថេរវាទ|និកាយថេរវាទ]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> [[វិញ្ញាណនិយម|ជំនឿ​លើពពួកទេវតា]] |} '''ស្រីសុគន្ធបទ''' ([[អង់គ្លេស]]: Srei Sokunbot) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៥១៤) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៨៦-១៥១៤) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រច្បង របស់ [[ធម្មរាជាទី២]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំជូត នព្វស័ក ព.សករាជ ២០៤៨ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥០៤ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៤២៧ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ស្រីសុគន្ធបទរាជា"''' ។ ក្រោយពេលធ្វើពិធី តម្កល់សារីរិកធាតុរបស់បិតាទ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៦ នៃគ.សករាជ នាស្រុកសន្ទុក (បច្ចុប្បន្នៈ [[កំពង់ធំ]]) រួចរាល់ហើយ ព្រះអង្គបានធ្វើពិធីតែងតាំងឋានៈមន្ត្រីនៅក្នុងខ្សែររាជវង្សផងដែរ ទ្រង់បានតែងតាំង [[ចន្ទរាជា]] ជាចៅហ្វាយស្រុកចតុមុខ (បច្ចុប្បន្នៈ [[ភ្នំពេញ]]) មានឋានៈនាម ជាចៅពញ្ញា ទោះជាព្រះអង្គជាបងប្រុស ម្ដាយទីទៃក៏ពិតមែន តែព្រះអង្គមានបិតាតែមួយដូចគ្នា ការតែងតាំងនេះ ព្រះអង្គបានថ្វាយដំរីហ្លួងមួយចំនួនទៅកាន់ទ្រង់ផងដែរ បន្ទាប់ពីដឹងថាប្អូនរបស់ខ្លួន ស្រលាញ់ និង ចូលចិត្តសត្វដំរី ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ព្រះរាជពិធី រាជាភិសេក និង គ្រងរាជសម្បត្តិលើកទី២ គ.សករាជ ១៥០៤ == '''The Royal Wedding Ceremony and the Second Throne 1504 AD''' វេលាមួយ ដែល ស្រីសុគន្ធបទ យាងចាកចេញពីព្រះបរមរាជវាំង ទៅប្រពាតព្រៃ (ដើរកំសាន្ត) និង ចង់ទៅស្ទូចត្រី នៅបារាយ៍ទឹកមួយ ពេលនោះទ្រង់បានឃើញស្រីម្នាក់ ឈរនៅកំពង់ទឹកនោះ ក៏ចាប់ចិត្តស្រលាញ់សួរនាំ រួចបានចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងយកមកធ្វើជាស្នំឯក ដែលបានធ្វើពិធីរាជាភិសេកមង្គលការ ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៤ នៃគ.សករាជ ដោយនាងមានឈ្មោះថា "ពៅ កេសរបុប្ផា" ទីកន្លែងដែលនាងឈរ នៅកំពង់ទឹកនោះត្រូវបានជាប់ឈ្មោះថា៖ ស្រុកស្រីសឈរ (បច្ចុប្បន្នជា: [[ស្រុកព្រៃឈរ]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]]) ហើយបារាយ៍ទឹក ដែលស្ដេចចាប់ចិត្តប្រតិព័ទ្ធទៅនាងស ត្រូវបានហៅថា ឃុំបារាយ៍មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ ពិធីរាជាពិសេកដល់ឱ្យឡារិកនេះហើយ ទ្រង់បានប្រកាសតែងតាំង [[ស្ដេចកន|នាយកន]] ដែលត្រូវជាបងនាងស ឱ្យមានឋានៈ ជាឃុនហ្លួងព្រះស្ដេច ដែលមានងារជាសម្ដេច ឱ្យសមជាឋានៈ នៃបងថ្លៃស្ដេច នៅក្នុងពាក្យរាជសព្ទ ដែលត្រូវបានហៅថា "ព្រះជេដ្ឋា" ដើម្បីសម្គាល់ជាខ្សែររាជវង្ស ដូចនេះហើយ បរមងារ នាយកនត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមថា "ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន" ដែលមានឋានៈជា អ្នកអង្គម្ចាស់ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == សុបិនឃើញនាគពីរក្បាល == '''Dreaming of two dragons''' ស្រីសុគន្ធបទ រាជាភិសេក មិនបានប៉ុន្មានខែផងទ្រង់ សុបិនឃើញនាគមួយក្បាល ហោះហើរមកពាំយក ស្វេតឆ័ត្រ ដែលជា ឆ័ត្ររាជបល្ល័ង ពណ៌ស ហោះនាំចេញទៅក្រៅព្រះបរមរាជវាំង យល់សុបិនឃើញដូចនេះ ព្រះអង្គបានបង្គាប់ឱ្យ ក្រុមមន្ត្រីបរោហិត ចាប់ទស្សន៍ទាយពីសុបិននេះ ក្រុមមន្ត្រីបរោហិត ក៏មានពំនោលថា ព្រះអង្គនិងត្រូវមានក្រុមញាតិវង្សដែលជាខ្សែររាជវង្សដូចគ្នា ដណ្ដើមយករាជបល្ល័ងនេះ ដោយសេចក្ដីនឹកគិតពីទំនាយយល់សុបិននេះ ទៅធៀបនិង [[ចន្ទរាជា]] ទ្រង់ក៏សម្រេចចិត្តរៀបចំល្បិច រួចឱ្យ ព្រះជេដ្ឋាកន ធ្វើបទចោទប្ដឹង ចន្ទរាជា អំពីការលួចកឹបកេងនូវប្រាក់ស្បៀងសម្រាប់កងទ័ព លេះសមស្របនេះបានដាក់ទោស ចន្ទរាជា ឱ្យនិរទេស ទ្រង់ទៅកាន់តំបន់ ព្រំដែនខ្មែរ-សៀម ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៤ នៃគ.សករាជ ហើយជាពេលដែល ចន្ទរាជា ធ្លាក់បុណ្យស័ក្តិ ពីឋានៈចៅពញ្ញា មកវណ្ណៈអ្នកងារ ដែលទៅធ្វើការផ្នែកទាក់សត្វដំរី នៅលប់បុរី ថ្វាយ ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់ ដែលជាបុត្រ [[ស្រីរាជា]] ហើយក៏ត្រូវជាបុត្រធម៌ស្ដេចសៀម ផងដែរ ។ ព្រះសុបិនទី២ ដែលកើតឡើង ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៨ នៃគ.សករាជ ទ្រង់បានយល់សុបិនឃើញនាគមួយក្បាលយ៉ាងធំបានហោះដេញ ព្រះអង្គ និង គណៈមន្ត្រីនានា ឱ្យចេញពីព្រះបរមរាជវាំង ហើយនាគនោះបានព្រួសភ្លើង ដុតកំទេចរាជវាំងនេះតែម្ដង ភ្ញាក់ពីសុបិនដ៏ភិតភ័យនេះ ទ្រង់បានចាត់ឱ្យ ក្រុមមន្ត្រីបរោហិត ទស្សន៍ទាយនូវព្រះសុបិននេះ មិនខុសពីពំនោលលើកទី១ ព្រះអង្គនិងត្រូវមានក្រុមញាតិវង្សដែលជាខ្សែររាជវង្សដូចគ្នា ដណ្ដើមយករាជបល្ល័ងនេះ ដោយសេចក្ដីនឹកគិតពីទំនាយយល់សុបិននេះ ទៅធៀបនិង [[ស្ដេចកន|ព្រះជេដ្ឋាកន]] ។ ក្រោយមក ទ្រង់បានប្រជុំមន្ត្រីជាសម្ងាត់លួចធ្វើឃាត ព្រះជេដ្ឋាកន ដោយសម្លាប់នាយកន យកលេះក្នុងពេលទៅដើរលេង នេសាទត្រី ដោយកលល្បិចរបស់ព្រះរាជា បានលបលួចស្ដាប់លឺ ដោយ ស្នំឯកពៅកេសរ ជាប្អូនស្រីបង្កើតរបស់នាយកន បានយកដំណឹងនេះទៅប្រាប់ដល់បងរបស់ខ្លួនដើម្បីឱ្យរួចផុតពីសេចក្ដីស្លាប់នេះ នៅទីបំផុតនាយកន ក៏បានរួចខ្លួន និងបានទៅពឹងពាក់សុំជំនួយពីឪពុកមារ (ពូ) របស់ខ្លួនគឺ ពញ្ញាកៅ ដែលជាចៅហ្វាយស្រុកនៅ ខេត្តកណ្ដាល ឱ្យជួយបង្ករទ័ពបះបោរផ្ដួលរំលំយករាជបល្ល័ងនេះ ពីស្រីសុគន្ធបទ ក្រោយពេលដឹងដំណឹងថា ប្អូនស្រីរបស់ខ្លួន ត្រូវបានព្រះរាជាដាក់ទោសប្រហារជីវិត ដោយសាររឿងជួយនាយកននេះ ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ការបាត់បង់រាជបល្ល័ង == '''Loss of the throne''' អំឡុងពេលដែលនាយកនបង្ករទ័ព នាយកនបានក្លែងរាជសារព្រះរាជា ដោយយកលេះថាប្រមូលទ័ពដើម្បីធ្វើសង្គ្រាមនិងពួកសៀម មន្ត្រីមួយចំនួនមិនហ៊ានសួរនាំនោះទេត្បិតនាយកននៅមានឋានៈជា ព្រះស្រីជេដ្ឋា (បងថ្លៃស្ដេច) ដោយសារព្រះរាជាពេលនោះមិនទាន់មានលេះគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការដកហូតអំណាចរបស់នាយកន រហូតបណ្ដោយឱ្យនាយកនប្រើប្រាសឋានៈជា បងថ្លៃស្ដេចបង្ករទ័ពបានមួយឆ្នាំ ទើបព្រះរាជារឹបអូសអំណាចរបស់នាយកន ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៩ នៃគ.សករាជ ដោយចោទនាយកនថាបានបង្កើតតំបន់អប្បគមន៍ ដើម្បីគ្រប់គ្រង ទោះជាយ៉ាងនេះក្ដីក៏ព្រះរាជា មិនអាចទៅចាប់ខ្លួន និងធ្វើអ្វីនាយកន បានដែរ រហូតដល់ គ.សករាជ ១៥១២ ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានធ្វើរដ្ឋប្រហារ ដោយបានលើកទ័ពចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) បះបោរផ្ដួលរំលំ ស្រីសុគន្ធបទ នៅរាជធានីទួលបាសាន ដែលមានទ័ពការពារចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ។ ពញ្ញាកៅបានលើកទ័ពវាយចូលរាជធានីទួលបាសាន ចំនួនប្រាំច្រកទ្វារ នៅទីបំផុតក៏វាយបែករាជធានី ទួលបាសាន ត្រឹមរយៈពេលខ្លី តែ១០ ថ្ងៃប៉ុនណោះ ចំណែកឯ ស្រីសុគន្ធបទ បានយកគ្រឿងសម្រាប់រាជទាំង៥ រត់ភៀសខ្លួនទៅបោះជំរុំនៅ [[ស្រុកស្ទឹងសែន]] (បច្ចុប្បន្ន: [[ខេត្តកំពង់ធំ]]) និងបានចេញរាជសារប្រកាស តែងតាំង [[ចន្ទរាជា]] ជាមហាឧបរាជ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ) ឱ្យត្រឡប់ពីនគរសៀម មកជួយសង្គ្រោះដល់ព្រះអង្គវិញ ។ គ.សករាជ ១៥១៤ នៅពេលដឹងថា ស្រីសុគន្ធបទ មានចំនួនកងទ័ពតិច ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានលើកទ័ពចំនួន ៥០០០០ (៥មុឺននាក់) ជាមួយនិងកងកាំភ្លើងធំ វាយចូលបន្ទាយស្ទឹងសែន ពីយប់អាធ្រាត រហូតដល់ធ្វើឃាត ស្រីសុគន្ធបទ បាននៅពេលនោះ និងបានត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ឡើងសោយរាជផងដែរ ប៉ុន្តែដោយសារតែគ្រឿងរាជទាំង៥ បានបាត់ មិនអាចឡើងសោយរាជទៅបាន ការសោយរាជរបស់នាយកន ត្រូវបានពន្យាពេល ២ឆ្នាំ ដើម្បីរងចាំគ្រឿងសម្រាប់រាជទាំង៥ថ្មីធ្វើរួច នៅទីបំផុតនាយកនបានឡើងសោយរាជ ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៦ នៃគ.សករាជ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា ស្រីជេដ្ឋាធិរាជ រាមាធិបតី ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥១៤)''}} {{Succession box|before= [[ធម្មរាជាទី២]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៤៨៦-១៥១៤'''|after=[[ស្រីជេដ្ឋា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រសម័យចតុមុខ]][[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកតាអ្នកដូនខ្មែរ]][[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]][[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ខ្មែរកាត់សៀម]][[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:មេទ័ពសម័យចតុមុខ]] 4u0wncva1c31u8r8b0cwt3e1o71v7od 0 26817 336407 332574 2026-06-09T05:32:18Z CHAN-PHEAKDEY SENG 42142 /* ឯកសារសិក្សាបន្ថែម៖ */ 336407 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:ក្បួនល្បិចទាំង៣៦}} == ឯកសារ​យោង == # ​សៀវភៅ​ ល្បិច​ទល់​មេឃ ​រៀប​រៀង​ដោយ គីម​ ឃាង # ​[[អ្នកប្រើប្រាស់:CHAN-PHEAKDEY SENG|ក្បួនល្បិចទាំង ៣៦]] == ឯកសារសិក្សាបន្ថែម៖ == ក្បួនល្បិចទាំង ៣៦ ជាភាសាអង់គ្លេស [[:en:Thirty-Six_Stratagems|Thirty-Six Stratagems]] <references /> a4hkrnvwytzg38r3kls9rj4941obq4n 0 28265 336392 332348 2026-06-09T03:31:33Z Sreynaree1986 47227 ព្រះមហេសីនៅព្រះបាទស្រីជេដ្ឋា ឬ ស្ដេចកន 336392 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ស្រីជេដ្ឋា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៥១២-១៥២៥ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៥១២ <br/> លើកទី២ - ១៥១៦ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះស្រីជេដ្ឋាធិរាជ រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ចន្ទរាជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | វណ្ណៈរាស្ត្រ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''មហេសី''' | [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៥២៥ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿលើពួកទេវតា |} '''ស្រីជេដ្ឋា''' ឬ '''[[ស្ដេចកន]]''' ([[អង់គ្លេស]]: Srei Chedtha or Sdach Korn) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៥២៥) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៥១២-១៥២៥) ព្រះអង្គជាព្រះជេដ្ឋា (បងថ្លៃ) របស់ [[ស្រីសុគន្ធបទ]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិ ដោយការធ្វើរដ្ឋប្រហារ ហើយគ្រងរាជ ក្នុងឆ្នាំវក ចត្វាស័ក ព.សករាជ ២០៥៦ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥១២ ត្រូវនិង [[មហាសករាជ]] ១៤៣៥ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះស្រីជេដ្ឋាធិរាជ រាមាធិបតី"''' និង បានផ្លាសរាជធានីមកចន្លោះដូនតី ស្រុកត្បូងឃ្មុំ (បច្ចុប្បន្ន: [[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ]]) ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៦ នៃគ.សករាជ ដែលមានរាជធានីឈ្មោះថា "ស្រឡប់ដូនតីពិជ័យព្រៃនគរ" ។<ref> Treng Nga (1973) [https://books.google.com/books/about/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%9C%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%8F%E1%9E%B7%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8F.html?id=jFjKxgEACAAJ Khmer History Volume 2], Publisher: Khmer Mon Institute, Publication: Center for Khmer Studies Library p.198 [[ISBN]]: 9995059959, 9789995059958 </ref> == ចម្បាំងដណ្ដើមរាជ == '''Royal Conquest''' [[File:Cambodia Map 1516-1525.jpg|thumb|Cambodia Map during the reign of Srei Chedtha or Sdach Korn 1516-1525.]] គ.សករាជ ១៥១២ ស្ដេចកន បានលើកទ័ពចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) វាយចូលរាជធានីទួលបាសាន [[ស្រុកស្រីសន្ធរ]] (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) ពញ្ញាកៅ ដែលជាមេទ័ពធំ បានលើកទ័ពវាយចូលរាជធានីចំនួន ៥ច្រកទ្វារ ដែលមានកងទ័ព ស្រីសុគន្ធបទ ចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ចាំការពាររាជធានី ដោយសារតែកំពែងក្រុង មានកំពស់ទាប ទើបធ្វើឱ្យកងទ័ព ស្ដេចកន ងាយស្រួលក្នុងការវាយបំបែករាធានីទួលបាសាន ត្រឹមរយៈពេលខ្លី តែ១០ ថ្ងៃប៉ុនណោះ [[ស្រីសុគន្ធបទ]] បានរត់ភៀសខ្លួន ទៅតាំងបន្ទាយនៅ [[ស្រុកស្ទឹងសែន]] (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) និង យកគ្រឿងសោយរាជទាំង៥ ទៅជាមួយផងដែរ ហើយបានឈរជើងនៅទីនោះអស់រយៈពេល ២ឆ្នាំ ទើបត្រូវបាន ស្ដេចកន លើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) វាយចូល បន្ទាយស្ទឹងសែន ពីយប់អាធ្រាត ហើយធ្វើឃាតបាន នៅឆ្នាំ ១៥១៤ នៃគ.សករាជ ដោយស្ដេចកន មិនអាចរកឃើញនូវគ្រឿងសម្រាប់រាជទាំង៥ ទើបមិនអាចឡើងសោយរាជជាផ្លូវការណ៍ក្នុងពេលនោះ ដោយពន្យាពេល ២ឆ្នាំ ដើម្បីរងចាំនៅគ្រឿងសោយរាជទាំង៥ ថ្មៃធ្វើរួច ទើបអាចឡើងសោយរាជជាផ្លូវការណ៍បាន ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៦ នៃគ.សករាជ ដោយមានព្រះនាម ក្នុងរាជថា "ព្រះស្រីជេដ្ឋាធិរាជ រាមាធិបតី" ហើយស្ដេចកន សោយរាជបានតែ ៣ខែ ប៉ុនណោះត្រូវ [[ចន្ទរាជា]] លើកទ័ពចំនួន ចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) វាយឡោមព័ទ្ធ បណ្ដេញ ចេញពីរាជធានីទួលបាសាន ទៅតាំងបន្ទាយនៅ ចន្លោះដូតី នា [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] ក្នុងអំឡុងពេលនោះផងដែរ ។<ref> Société des études indochinoises (1883) [https://www.worldcat.org/title/Bulletin-de-la-Societe-des-etudes-indo-chinoises-de-Saigon/oclc/1765813 Bulletin de la Société des études indo-chinoises de Saigon], Publisher: Journal, Magazine, French, Original from University of Florida </ref> == ការដុតបំផ្លាញរាជវាំងទួលបាសាន == '''Burning of Tuol Basan Royal Palace''' ក្រោយពេល ស្រីជេដ្ឋា ត្រូវបាន [[ចន្ទរាជា]] លើកទ័ព វាយបណ្ដេញចេញពី រាជធានី ទួលបាសាន ស្រីជេដ្ឋា និងកងទ័ពបានភៀសខ្លួនទៅភាគខាងកើត ទៅបោះបន្ទាយថ្មីមួយត្រង់ ចន្លោះដូនតី នា [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] និងបានបង្កើតរាជធានីថ្មី ឈ្មោះថា "ស្រឡប់ដូនតី ពិជ័យព្រៃនគរ" បន្ទាយថ្មីព្រះស្ដេចកន មានកំពែងព័ទ្ធជុំវិញ រាងបួនជ្រុង មានដាំដើមឬស្សីកំរាស ២សិន ដោយស្មើនិង ៨០ ម៉ែត្រ (80m) និងមានកម្ពស់ ១៥ហត្ថ ដោយស្មើនិង កម្ពស់ ៧.៥ ម៉ែត្រ (7.5m) និងមានប្រវែងសរុប ២.៥ គ.ម (2.5km) ដែលជាបន្ទាយការពារដ៏រឹងមាំមួយ មិនងាយនិងវាយចូលបំបែកបាន ។ មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពី ព្រះស្ដេចកន វាយបកត្រឡប់ទៅកាន់ ព្រះចន្ទរាជា និងបានដុតបំផ្លាញរាជធានីទួលបាសាន និង ព្រះបរមរាជវាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៧ នៃគ​.សករាជ ហើយព្រះចន្ទរាជា និងកងទ័ពបានដកត្រឡប់ទៅបន្ទាយមុឺនជ័យ [[ស្រុកបាកាន]] (បច្ចុប្បន្ន: [[ពោធិសាត់]]) វិញ ក្នុងឆ្នាំ​ដដែលស្ដេចទាំងពីរបានបើកកិច្ចចរចាររកសន្តិភាពមិនធ្វើសង្គ្រាមនិងគ្នា ដើម្បីទុកពេលប្រមូលស្បៀង និងបង្កើនកងទ័ពឡើងវិញ ដែលផ្អាកការធ្វើសង្គ្រាមនិងគ្នា រយៈពេល ៣ឆ្នាំ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៥២០ នៃគ.សករាជ ទើបទ័ព ព្រះស្ដេចកន បើកការវាយប្រហារជាមុនទៅលើ ព្រះចន្ទរាជា ត្រង់ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ។​<ref> Bhun Khol (1994) [https://books.google.com.kh/books?id=W1dQAQAAMAAJ&q=%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9E%93&dq=%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9E%93&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjAx9_R1uLzAhVB6mEKHZS_CNkQ6AF6BAgEEAM Pravatti vidyā saṃrâp pathamsiksā], Publisher: Griḥsthān Poḥbumb Phsāy Qâpraṃ, Original from University of California, Berkeley p.138 </ref> == សុបិនឃើញព្រះចន្ទ == '''Dreaming of the moon''' === សមរភូមិ កំពង់ឆ្នាំង === '''Kampong Chhnang Battlefield''' ក្នុងឆ្នាំ ១៥២០ នៃគ.សករាជ ស្រីជេដ្ឋា ទ្រង់បានសុបិនឃើញ ព្រះចន្ទចាប់រះបញ្ច្រាសទិស ដោយព្រះចន្ទនោះបានរះពីទិសខាងលិច ផ្ទៃពពកឡើងអព្ទខ្មៅមីដេដាស ភ្លៀងធ្លាក់ជាគ្រាប់ភ្លើង ធ្លាក់មកដុតបំផ្លាញរាជវាំងរបស់អង្គ ក្រោយសុបិនឃើញបែបនេះ ស្រីជេដ្ឋា ឱ្យគណៈព្រះគ្រូបរោហិត ទស្សន៍ទាយ នូវព្រះសុបិននេះ គណៈព្រះគ្រូ មានពំនោលថា សុបិននេះនិងនាំមកគ្រោះកាចដល់ព្រះអង្គនៅថ្ងៃខាងមុខ ដូចនេះព្រះអង្គត្រូវកំចាត់គ្រោះកាចនេះជាមុន ដែលយកសុបិននេះទៅធៀបនិង [[ចន្ទរាជា]] ដែលកំពុងមានឥទ្ធិពលប្រជែងអំណាចជាមួយព្រះអង្គជាខ្លាំងនៅភាគខាងលិចនេះ ។ ក្រោយផ្អាកសង្គ្រាម៣ឆ្នាំ ពីឆ្នាំ (១៥១៧-១៥២០) ព្រះស្រីជេដ្ឋា បានប្រមូលកងទ័ពចំនួន ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) និងបានចែកជាពីរកងពល ដែលកងពលទី១ មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" ឱ្យទៅបោះបន្ទាយនៅ [[ស្រុកសំរោងទង]] (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]) និង កងពលទី២ មានចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព ខ្លាំងពូកែរបស់ព្រះស្រីជេដ្ឋា នាម "ពញ្ញាកៅ" ឱ្យទៅបោះបន្ទាយនៅ ភូមិជ័យសួគ៌ (បច្ចុប្បន្នជា [[វត្តវិហារសួគ៌]] [[ខេត្តកណ្ដាល]]) ។ ក្រោយប្រមូលកងទ័ពដ៏សំបើម កងទ័ពព្រះស្ដេចកន ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" បានចេញពីសំរោងទង បើកការវាយប្រហារជាមុនទៅលើ [[ចន្ទរាជា]] ត្រង់សមរភូមិ វាលសាបអង្កាម [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ពេលនោះមេទ័ព ២រូប របស់ព្រះចន្ទរាជា នាម "ឧកញាចក្រីកែវ" និង "ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ" បានដឹកនាំទ័ព ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) មកចេញច្បាំងតទល់ យ៉ាងខ្លាំងក្លា ស្នូរសម្លេងព្រួញដាវលំពែង និងស្នូរកាំភ្លើងធំ លាន់រំពងពេញសមរភូមិកំពង់ឆ្នាំង រំពេចនោះ កងទ័ពជំនួយ របស់ចន្ទរាជា ដែលបង្កប់ខ្លួនក្នុងព្រៃចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ផ្សេងទៀត បូករួមនិងដំរីចម្បាំង ចំនួន ១៤០ក្បាល ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាមុឺនពេជ្រ ដែលជាមេទ័ពធំ របស់ចន្ទរាជា ដែលបង្កប់នៅខាងក្រោយកងទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" របស់ស្រីជេដ្ឋា បានសំរុកចេញមកវាយគាបទ័ពស្រីជេដ្ឋាពីផ្នែកខាងក្រោយ ឱ្យបែកបាក់បរាជ័យ រត់ភៀសខ្លួនទៅបោះបន្ទាយនៅ ចតុមុខ (បច្ចុប្បន្នជា [[ក្រុងភ្នំពេញ]]) ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ការបាត់បង់ បន្ទាយចតុមុខ == '''Loss of Chaktomuk Fort''' ក្រោយពេល កងទ័ព ស្រីជេដ្ឋា ដែលដឹកនាំដោយ ចៅពញ្ញា លំពាំង បរាជ័យនៅសមរភូមិ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង|កំពង់ឆ្នាំង]] កងទ័ពបានដកថយទៅបន្ទាយចតុមុខ (បច្ចុប្បន្ន: [[ភ្នំពេញ]]) ដែលមានកងទ័ពចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ចាំការពារនៅទីនោះ ។ គ.សករាជ ១៥២១ កងទ័ព [[ចន្ទរាជា]] ចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព ចំនួន ២រូប គឺមេទ័ព "ឧកញា ចក្រីកែវ" និង "ឧកញ៉ា វង្សាអគ្គរាជ" បានបើកការវាយប្រហារទៅលើ ចៅពញ្ញា លំពាំង ។ ចំនួនកងទ័ព ចន្ទរាជា ដែលលើស ២ដង នៃទ័ព ស្រីជេដ្ឋា បានវាយបែកបន្ទាយចតុមុខ និង បានធ្វើឃាត ចៅពញ្ញា លំពាំង ផងដែរ ។ ហើយកងទ័ព ចន្ទរាជា បានចេញបង្ហួសទៅវាយយក [[ស្រុកបាទី]] (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តតាកែវ]]) បន្ថែមទៀត ក្រោយមក ព្រះចន្ទរាជា បានប្រកាសឱ្យ ចៅហ្វាយស្រុកនាតំបន់ [[កម្ពុជាក្រោម]] ទាំងអស់ ត្រូវរក្សាទ័ពឱ្យនៅអព្យាក្រិត បើពុំនោះទេ ចន្ទរាជា និងច្បាំងស្លាប់រស់ដល់ទីបញ្ចប់ក្នុងសង្គ្រាមនេះ ដោយសារតែ ចៅហ្វាយស្រុក មួយចំនួន នៅកម្ពុជាក្រោម ខ្លាចនៅឥទ្ធិពលរបស់ ស្ដេចនៃអាណាចក្រខាងលិច ដូចច្នេះ ពួកគេមិនហ៊ានចងសម្ព័នមិត្តជាមួយ ស្រីជេដ្ឋា នោះទេ ដូចនេះហើយ ស្រីជេដ្ឋា បានបាត់បង់នៅការគាំទ្រ ពីកងទ័ពខ្មែរកម្ពុជាក្រោមទាំងស្រុង ។<ref> Mak Phoeun (1981) [https://books.google.com/books/about/Chroniques_royales_du_Cambodge.html?id=3ftBAQAAMAAJ Chroniques royales du Cambodge, Volume 3], Publisher: Ecole française d'Extrême-Orient, Original from University of Chicago p.524 [[ISBN]]: 2855395372, 9782855395371 </ref> == ជ័យជំនះ នៅទន្លេមុខបួន == '''Victory at the Four Rivers''' ក្រោយពេលដែល ព្រះស្រីជេដ្ឋា បានទទួលដំណឹងថា ក្មួយរបស់ខ្លួន "ចៅពញ្ញាលំពាំង" បានស្លាប់ក្នុងបន្ទាយចតុមុខ ដោយទ័ព [[ចន្ទរាជា]] ព្រះអង្គ​ទ្រង់ពិរោធ (ខឹង) ជាខ្លាំងបានផ្ញើចុតហ្មាយទៅមេទ័ពធំរបស់ខ្លួន "ពញ្ញាកៅ" ដែលបោះទ័ពនៅ ភូមិជ័យសួគ៌ (បច្ចុប្បន្ន: [[កណ្ដាល]]) ឱ្យលើកទ័ពទៅសងសឹកឱ្យខ្លួនជាប្រញាប់ ក្នុងឆ្នាំ ១៥២២ នៃគ.សករាជ កងទ័ព ពញ្ញាកៅ ចំនួ​ន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) បានឆ្លងទន្លេមកត្រើយខាងលិច ពញ្ញាកៅ បានចែកកងទ័ពជាពីរកង កងទី១ ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់)​ ជាទ័ពជើងគោក ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ស្រាល" និង "ជហ្វាវាំងជុំ" លើកទៅបង្កប់នៅ [[បឹងពោងពាយ]] ខាងជើងភ្នំពេញ ចំណែកឯ ពញ្ញាកៅផ្ទាល់ ដឹកនាំកងទី២ ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់) ជាមួយនិងទូកចម្បាំង ៦០ គ្រឿង វាយចូលចំណតផែទូក របស់ព្រះចន្ទរាជា​នៅ ជ្រោយពន្លា (បច្ចុប្បន្នជា ជ្រោយចង្វា​រ) កងទ័ព​ជើងទឹក ពញ្ញាកៅ មានភាពខ្លាំងក្លាណាស់បានដេញវាយទ័ពជើងទឹករបស់ ចន្ទរាជា ដែលដឹកនាំដោយមេទ័ព "វិបុលរាជ" និង មេទ័ព "ប្រទសរាជ" ទៅដល់តំបន់ព្រែកព្នៅ ទើបមេទ័ពធំរបស់ ចន្ទរាជា​ នាម "ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ" ដែលតាំងបន្ទាយនៅព្រែកតាទែន បានចេញមកជួយទ័ពខ្លួនទាំងពីរ ។​ ពញ្ញាកៅ ឃើញដូច្នេះ ក៏ប្រើល្បិចធ្វើជាចាញ់ដកថយទៅក្រោយវិញដើម្បី ឱ្យ ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ មកដេញតាមកងទ័ពខ្លួន ។ ពញ្ញា​ស្រាល និង ជហ្វាវាំង ដែលបង្កប់នៅ បឹងពោងពាយ ខាងជើងភ្នំពេញ យល់សេចក្ដីដូចនេះ ក៏លើកទ័ព ជាមួយកងពលព្រួញ និង កាំភ្លើងធំ ទៅវាយគាបទ័ព ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ ពីក្រោយត្រង់ទន្លេមុខបួន នៅទីបំផុតក៍ធ្វើឃាត ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ បាននៅពេលនោះ ហើយក៏ជាជ័យជំនះដំបូងរបស់ ព្រះស្រីជេដ្ឋា ផងដែរ ដែលអាចសម្លាប់នៅមេទ័ពធំ របស់ចន្ទរាជា ។ ដោយសារតែ កងទ័ពស្រីជេដ្ឋា បានដាច់ស្បៀង និងនឿយហត់ជាច្រើនថ្ងៃផងនោះ ពញ្ញាកៅ ដែលជាមេទ័ពធំ បានសំរេចចិត្តទៅបោះបន្ទាយនៅ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] (បច្ចុប្បន្ន: [[ខេត្តកំពង់ចាម]]) ដែលមានទ័ពសេសសល់ត្រឹមតែ ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) ប៉ុនណោះដែលបោះជំរុំទ័ពនៅតំបន់នេះ ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == សមរភូមិកំពង់ចាម (គ.ស ១៥២៣) == '''Kampong Cham Battlefield (AD 1523)''' គ.សករាជ ១៥២៣ [[ចន្ទរាជា]] បានប្រកាសសង្គ្រាម និង ស្រីជេដ្ឋា ហើយបាននាំទ័ព ១០៥,០០០ (ជាង១សែននាក់) វាយចូលជំរុំទ័ព ស្រីជេដ្ឋា នៅ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] ស្រីជេដ្ឋា បានប្រមូលទ័ពសេសសល់ ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ចែកចេញជា ប្រាំកងពល កងទី១ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ព្រំវៀង" មានចំនួន ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់) ជាកងទ័ពជួរមុខ កងទី២ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ពេញ" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) កងទី៣ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​នួន" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) កងទី៤ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាទន់" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) ជាកងទ័ពជួរក្រោយ និងកងទី៥ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាផាតស្រាល" និង "ពញ្ញាវិបុលរាជ" មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ជាមួយនិងទូកចម្បាំង ៣០០ គ្រឿង ជាកងទ័ពជើងទឹក ចេញទៅការពារបន្ទាយនៅ ស្រុកកំពង់សៀម ដែលជាទីតាំងនៃសមរភូមិកំពង់ចាម ។ រីឯ ស្រីជេដ្ឋាកាន់ទ័ព ហ្លួងដោយផ្ទាល់ ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) និងចាត់ឱ្យ មេទ័ព​ធំ "ពញ្ញាកៅ" និង "ជហ្វាវាំង" ដឹកនាំទ័ព ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) បូករួមទាំងទ័ពហ្លួងបាន ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) នៅចាំការពារបន្ទាយ "ស្រឡប់ពិជ័យ" នា [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] ។ ដូចនេះ​កងទ័ពសរុបដែលការពារបន្ទាយ ស្រុកកំពង់សៀម របស់ស្រីជេដ្ឋា មានចំនួន ៦៥,០០០ (ជាង ៦មុឺននាក់) ទូកចម្បាំង ៣០០ គ្រឿង របស់ចន្ទរាជា បានទម្លាក់ក្ដោង លយកាំភ្លើងធំបាញ់ មកទូកចម្បាំង របស់កងទ័ពស្រីជេដ្ឋា ទ័ពជើងទឹករបស់ ស្រីជេដ្ឋា បានទៅប្រកៀក និងដាក់កាំភ្លើងធំបាញ់ តបត ត្រឡប់ទៅវិញ ទូកង ដាក់ចំនុះកងទ័ព របស់ចន្ទរាជា ជាង ៧០០ទូក បានអែបច្រាំងទម្លាក់ទ័ព ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង ដឹកនាំទ័ពកងកាំភ្លើងវែង កងព្រួញ កងលំពែង និង ទ័ពសេះ ៥០០ក្បាល វាយចូលបន្ទាយស្រុកកំពង់សៀម ដោយសារតែ ចំនួនកងទ័ពដ៏ច្រើនផងដែរនោះ នៅទីបំផុតកងទ័ពជាង១សែននាក់ របស់ចន្ទរាជា បានវាយបែកបន្ទាយ ស្រុកកំពង់សៀម របស់ស្រីជេដ្ឋា នៃសមរភូមិកំពង់ចាម ដែលជាព្រឹត្តិការណ៍នៃសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងដ៏ធំក្នុងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ស្រីជេដ្ឋា និង ចន្ទរាជា នៃសង្គ្រាមចុងក្រោយ == '''Srei Chedtha & Chan Reachea of Final War''' ក្រោយពេល ស្រីជេដ្ឋា និង [[ចន្ទរាជា]] ធ្វើសង្គ្រាមយ៉ាងធំនៅសមរភូមិ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] កងទ័ព​ទាំងសងខាង បានខូចខាតសំភារៈសឹកអស់ជាច្រើន ដូចនេះ​ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៣ នៃគ.សករាជ ស្ដេចទាំង២ បានចាត់បេសកជន ទាំងសងខាង​ឱ្យទៅបញ្ជារទិញ កាំភ្លើងធំ (Cannons) ពីពួក "ប៉តទុយហ្គេស" (Portuguese) នៅជ្រោយម៉ាឡាកា (Malacca) នាឧបទ្វីប​ម៉ាឡេ (Malay Peninsula) ដែលត្រូវ បាន (Record ទុកដោយប្រវត្តិវិទូ នៅស.វទី១៦​) ខាងព្រះចន្ទរាជា បញ្ជារទិញបាន កាំភ្លើងធំ ១០០ (១រយដើម) និងកាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ១០០០ (១ពាន់ដើម​) ទុករក្សាក្នុងបន្ទាយ ចំណែកឯ ព្រះស្រីជេដ្ឋា បញ្ជារទិញបាន កាំភ្លើងធំ ១៥០ (១រយហាសិបដើម) និងកាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ២០០០ (២ពាន់ដើម​) ទូកសំពៅខាងព្រះស្រីជេដ្ឋា ដែលដឹកកាំភ្លើងធំ ១៥០ដើម និង កាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ២០០០ (២ពាន់ដើម​) ត្រូវបានស្ទាក់ចាប់បាន នៅ ស្រុកពាម (ពួកដាយវៀតហៅ៖ ម៉ាងខម) (Đại Việt call: Mán Khảm) មានន័យថា "ពាមខ្មែរ" នា [[កម្ពុជា​ក្រោម]] ហើយក្រមការខេត្តបានបញ្ជូនថ្វាយ ចន្ទរាជា ដូចនេះខាង ស្រីជេដ្ឋា មិនមានសញ្ញវុធសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់កងទ័ពនោះទេ ។<ref> Mamitua Saber, Dionisio G. Orellana (1977) [https://books.google.com.kh/books?id=1U4cAQAAMAAJ&q=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&dq=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiyp4zR7vTzAhVNIIgKHUeYAI8Q6AF6BAgDEAM Comparative Notes on Museum Exhibits in Singapore, Malaysia, Indonesia, Brunei, Macao, and the Philippines: A Report to the Ford Foundation on Travelling Symposium for Southeast Asia Museum Development, April-May, 1971], Publisher: Aga Khan Museum, Mindanao State University, Original from the University of Michigan p.354 </ref> <ref> Contributor: James Richardson Logan (1851) [https://books.google.com.kh/books?id=PkhFAQAAMAAJ&dq=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&source=gbs_navlinks_s The Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia, Volume 5], Publisher: Kraus Reprint, Original from Cornell University. </ref> === សមរភូមិ​ទន្លេបិទ (គ.ស ១៥២៤) === '''Tonle Bet Battlefield (AD 1524)''' ក្រោយពេល កងទ័ពស្រីជេដ្ឋា បរាជ័យនៅសមរភូមិស្រុកលំពង់សៀម ស្រីជេដ្ឋា បានដកទ័ព ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដោយផ្ទាល់ ទៅបោះបន្ទាយនៅទន្លេបិទ (បច្ចុប្បន្ន: [[ស្រុកមេមត់]], [[ខេត្តត្បូងឃ្មុំ]]) ទុកឱ្យពញ្ញាកៅ និង ជហ៊្វាវាំងជុំ រក្សាទ័ព ៦០,០០០ ( ៦មុឺននាក់) នៅចាំការពារបន្ទាយស្រឡប់ដូនតី ។ គ.សករាជ ១៥២៤ ទ័ពចន្ទរាជាចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាទេព បានវាយចូលជំរុំទ័ព ស្រីជេដ្ឋា នៅសមរភូមិទន្លេបិទ កងទ័ពទាំងពីរបានច្បាំងគ្នាពីវេលាព្រឹករហូតដល់ថ្ងៃរសៀល ដំណឹងច្បាំងគ្នាបានដឹងទៅដល់ ពញ្ញាកៅ, ទើបពញ្ញាកៅ បាននាំទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ចេញមកវាយរំដោះ ស្រីជេដ្ឋា វាយសម្រុកចេញពីការឡោមព័ទ្ធ ទៅជួបនិង ទ័ពបង្កប់របស់ចន្ទរាជានៅ ព្រៃវែង ចំនួន ៥០០០ (៥ពាន់នាក់) ដឹកនាំដោយ ឧកញ៉ា មហាមន្រ្តីបែន វាយស្ទាក់ពីមុខ ពញ្ញាកៅ​ឃើញដូចនេះ ក៏ឱ្យព្រះស្រីជេដ្ឋា ស្រូតទៅបន្ទាយស្រឡប់ពិជ័យមុន ខ្លួននៅចាំច្បាំងការពារជាមួយ ឧកញ៉ា​បែន ហើយពញ្ញាកៅ ក៏ចោលលំពែងត្រូវ ឧកញ៉ា​បែន ស្លាប់ក្នុងពេលនោះ ហើយក៏ត្រឡប់មកដល់ក្នុងបន្ទាយស្រឡប់ពិជ័យវិញ ចំណែកឯទ័ពឪពុកក្មេក របស់ ព្រះស្រីជេដ្ឋា ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាកំហែង នៅស្រុកសៀមប៉ោយ (បច្ចុប្បន្នជា [[ស្រុកសៀមប៉ាង]] [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]]) ដែលត្រៀមលើកមកជួយ ស្រីជេដ្ឋា ត្រូវទ័ពចន្ទរាជា ចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាភក្ដី បានលើកទៅស្ទាក់កងទ័ព ពញ្ញាកំហែង វាយធ្វើឃាតបាននៅពេលនោះទៅ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ការបរាជ័យ របស់ស្រីជេដ្ឋា == '''Srei Chedtha's failure''' គ.សករាជ ១៥២៥ [[ចន្ទរាជា]] បានលើកកងទ័ព ចំនួន ១៤០,០០០ (១៤មុឺននាក់) វាយចូលបន្ទាយ "ស្រឡប់ដូនតី​" របស់ ស្រីជេដ្ឋា ដែលមានកងទ័ព​យាមការ ចុងក្រោយក្នុងបន្ទាយតែ ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ នៅសមរភូមិ [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] កងទ័ព ចន្ទរាជា​ បានឡោមព័ទ្ធ បន្ទាយស្រឡប់ដូនតី អស់វេលា ១៥ ថ្ងៃ ដោយបន្ទាយនេះខ្ពស់ពិបាកនិងវាយចូលពេក ចន្ទរាជា បានចាត់ពលសេនា ឱ្យប្រកាសរាជសារ ដោយមានពំនោលថា រាល់ជនទាំងឡាយណា ដែលអាចចាប់ ឬ សម្លាប់ស្ដេចកនបាន និង មានប្រាក់រង្វាន់ ហើយលើកយស័ក្តជាចៅហ្វាយស្រុកត្បូងឃ្មុំនេះ ក្រោយមន្ត្រីប្រកាសរាជសារនៅមុខបន្ទាយស្ដេចកនចប់ ប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក ស្រីជេដ្ឋា ក៏បានសោយទីវង្គត់ ដោយត្រូវប្អូនថ្លៃរបស់ខ្លួននាម "មន្ត្រី​ដូនកែវ" លួចធ្វើឃាតដោយកាត់ក្បាល បូករួមទាំងពញ្ញាកៅ និងបក្សពួកទាំងអស់នៃមន្ត្រីជំនិតទាំង២៥នាក់ យកទៅថ្វាយ ព្រះចន្ទរាជា ដោយក្ដីអំណរនិងជ័យជំនៈនេះ តាមការសន្យា ទ្រង់បានលើកយ័ស្ដ "មន្ត្រី​ដូនកែវ" ជាពញ្ញាដូនកែវ មានឋានៈជាចៅហ្វាយស្រុកត្បូងឃ្មុំនេះ ចំណែកឯ​ក្បាលព្រះស្ដេចកន និងបក្សពួកទាំង២៥នាក់ ត្រូវបានយកទៅដោតនៅមុខកំពែងបន្ទាយ ស្រឡប់ដូនតី នេះតែម្ដងទុកជាបម្រាម ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == សេដ្ឋកិច្ច និង សង្គមកិច្ច == '''Economy and Social Affairs''' នៅក្នុងរាជ ស្រីជេដ្ឋា ទ្រង់បានបោះពុម្ភនៅរូបបិយប័ណ្ណ ផ្សេង សម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ទ្រង់ ដែលរូបបិយប័ណ្ណនោះ មានឈ្មោះថា "ប្រាក់ស្លឹង" ដែលគេយកប្រាក់សុទ្ធទៅរំលាយជាមួយស្ពាន់ ហើយគេសង្កត់ពុម្ភជាប្រាក់កាស ដែលមានរូបសត្វ ក្ដាម នាគ ឬ ប្រាសាទ ។ ក្នុងឯកត្តា តម្លៃនៃប្រាក់ស្លឹង ដោយកំណត់ ១ស្លឹង ស្មើនិង ២០សេន, ៤ស្លឹង ទើបស្មើនិង ១បាត នៃតម្លៃរូបិយប័ណ្ណរបស់ [[ចន្ទរាជា]] ។ ដូចនេះហើយ ទំហំសេដ្ឋកិច្ចក្នុងរាជរបស់ ស្រីជេដ្ឋា ទាបជាង ទំហំសេដ្ឋកិច្ចរបស់ ចន្ទរាជា ៤ដង បើធៀបនិងការដោះដូររូបិយប័ណ្ណ ។ * មានការលើកឡើងជាច្រើនរបស់អ្នកប្រវត្តិវិទូរផ្នែកនយោបាយមួយចំនួន នៅកម្ពុជា បានក្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជាថា កម្ពុជាទើបតែមានរូបបិយប័ណ្ណដំបូងក្នុងរាជ ស្រីជេដ្ឋា នោះទេ នេះជាការឡើងជាឯកតោភាគីសុទ្ធសាធ មានប្រវត្តិវិទូរបរទេសជាច្រើន បានធ្វើកំណត់ត្រា ជាមួយអជីករកម្ពុជាក្នុងការលក់ទិញដូរវត្ថុបុរាណ ក្នុងនោះកំណត់ត្រាទៅលើរូបបិយប័ណ្ណរបស់កម្ពុជាពីមុនៗមក ត្រូវបានគេដឹងថា កម្ពុជាមានរូបបិយប័ណ្ណផ្ទាល់ខ្លួន តាំងពីសម័យអង្គរមកម៉្លេះ ឬ មុនសម័យអង្គរទៅទៀត ។ មានការក្សាទុកនៅ រូបិយប័ណ្ណ ប្រាក់កាសរបស់កម្ពុជាមួយចំនួន នៅតាមសារៈមន្ទីរ នាក្រៅប្រទេសផងដែរ ដូចជា សារៈមន្ទីរ American Numismatic Society ។<ref> Charles K. Panish, (1975) [https://www.jstor.org/stable/43574144 The Coins of North Cambodia], Published in American Numismatic Society Museum Notes, Vol. 20, pp. 161-174, cfr. 1c. Similar design, but struck in gold. </ref> * កំណត់ត្រា របស់លោក Michel Tranet អំពីរូបបិយប័ណ្ណ ប្រាក់ស្លឹង ក្នុងសម័យស្ដេចកន គ.សករាជ ១៥១២ - ១៥២៥ ទោះជាមានការលើកឡើងថា ប្រាក់ស្លឹង ជាប្រាក់ដែលប្រើសម្រាប់ស្ថានភាពយ៉ាប់យឺន ក្នុងវិបិត្តសង្គ្រាមក្នុងស្រុកក្ដី ក៏ប៉ុន្តែពុំមែនមានន័យថា នេះជាលើកទីមួយដែលប្រជាជនខ្មែរទើបតែចេះប្រើរូបបិយវត្ថុនោះឡើយ កុំភ្លេចថា ពាក្យ តម្លឹង ត្រូវបានកត់ត្រាដោយសិលាចរឹកមួយចំនួន នាសម័យបុរេប្រវត្តិ និង សម័យកាលអង្គរ ទោះបីជាទូទៅការទិញដូររូបបិយវត្ថុ ដោយ [[មាស]] ប្រាក់ ឬ វត្ថុផ្សេងៗទៀត ដូចជា ចាន ឆ្នាំង សំពត់ សត្វពាហណៈ ក៏ដោយ ជាការពិតណាស់ សម័យកាលចាប់ពីនគរភ្នំ ពីស.វទី១ ដល់ ស.វទី៧ ត្រូវបានជឿថា មានការប្រើប្រាក់កាស ធ្វើអំពី មាស ប្រាក់ ស្ពាន់ សំណរ រួចស្រេចទៅហើយ ដូចច្នេះ ការលើកឡើងរបស់ក្រុមប្រវត្តិវិទូរនយោបាយ ដែលអះអាងថា ស្ដេចកន បានបោះពុម្ភប្រាក់ស្លឹងជារូបបិយប័ណ្ណលើកដំបូងបង្អស់ នៅកម្ពុជា គឺមិនត្រឹមត្រូវនោះទេ ។<ref> Michel Tranet (2002) [https://books.google.com/books/about/Le_Sdach_Kan.html?id=dKwRNQAACAAJ Le Sdach Kan], Publisher: Atelier d'impression khmère p.40 </ref> == កំណត់ត្រារបស់លោក អាដេម៉ារ ឡឺក្ល៊ែរ == '''Adhémard Leclère Record''' លោក អាដេម៉ារ ឡឺក្ល៊ែរ (Adhémard Leclère) ជាទេសាភិបាល រេសុីដង់បារាំង ប្រចាំទីក្រុង [[ព្រៃនគរ]] ដែលជាអ្នកគ្រប់គ្រងអណានិគម នៅកម្ពុជា ចន្លោះឆ្នាំ ១៨៨៦ ដល់ឆ្នាំ ១៩១១ លោក បានចងក្រងនូវជីវភាព សង្គមកិច្ច និង ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាផងដែរ នៅក្នុងកំណត់ត្រាមួយរបស់លោក ស្ដីពីការសិក្សាមួយដែលមានចំណងជើងថា៖ "Le Sdach Kan" បាននិយាយរៀបរាប់អំពីការបះបោរដណ្ដើមរាជដ៏ធំមួយនៅកម្ពុជា ក្នុងរាជព្រះស្ដេចកន ដែលបាន់ចាត់ឱ្យមេទ័ព ឈ្មោះ ឧកមុឺន សុរិន្ទកែវ ឱ្យលើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) វាយផ្ដួលរំលំព្រះរាជា នៅខេត្តអាសន្ទុក (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) ហើយគ្រប់គ្រងអំណាចក្នុងពេលនោះ ។<ref> Journal, Magazine, English (1959) [https://books.google.com/books/about/Studies_in_the_History_of_Religions.html?id=AJ_jAAAAMAAJ Studies in the History of Religions, Issue 4], Publisher: E. J. Brill, Original from the University of Michigan p.748 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិបារាំងក្នុងឆ្នាំ (1883) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាបារាំងផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ កំណត់ត្រា របស់ ស្រីជេដ្ឋា ឬ ស្ដេចកន មិនត្រូវបានសរសេរញាត់បញ្ជូលជាពង្សាវតារនៃរាជវង្សស្ដេចខ្មែរ ដោយប្រវត្តិវិទូរហូឡង់ ក្នុងឆ្នាំ (1871) នោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥២៥)''}} {{Succession box|before= [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៥១២-១៥២៥'''|after=[[ចន្ទរាជា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == b5osjfb7egjpc277be6rlmpt8zqw31t 0 28302 336394 334871 2026-06-09T03:33:50Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ស្រីសុគន្ធបទ]] ទៅ [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ]]: កែតម្រូវវាឱ្យស្របតាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ 334871 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ស្រីសុគន្ធបទ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៨៦-១៥១៤ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៤៨៦ <br/> លើកទី២ - ១៥០៤ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ស្រីសុគន្ធបទរាជា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ធម្មរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ស្រីជេដ្ឋា]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |មហេសី |ស្រីស |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |បិតា |ធម្មរាជាទី២ |- |មាតា |ទេវីលក្ខណ៍ |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៥១៤ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ស្រីសុគន្ធបទ''' ([[អង់គ្លេស]]: Srei Sokunbot) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៥១៤) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៨៦-១៥១៤) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រច្បង របស់ [[ធម្មរាជាទី២]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំជូត នព្វស័ក ព.សករាជ ២០៤៨ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥០៤ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៤២៧ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ស្រីសុគន្ធបទរាជា"''' ។ ក្រោយពេលធ្វើពិធី តម្កល់សារីរិកធាតុរបស់បិតាទ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៦ នៃគ.សករាជ នាស្រុកសន្ទុក (បច្ចុប្បន្នៈ [[កំពង់ធំ]]) រួចរាល់ហើយ ព្រះអង្គបានធ្វើពិធីតែងតាំងឋានៈមន្ត្រីនៅក្នុងខ្សែររាជវង្សផងដែរ ទ្រង់បានតែងតាំង [[ចន្ទរាជា]] ជាចៅហ្វាយស្រុកចតុមុខ (បច្ចុប្បន្នៈ [[ភ្នំពេញ]]) មានឋានៈនាម ជាចៅពញ្ញា ទោះជាព្រះអង្គជាបងប្រុស ម្ដាយទីទៃក៏ពិតមែន តែព្រះអង្គមានបិតាតែមួយដូចគ្នា ការតែងតាំងនេះ ព្រះអង្គបានថ្វាយដំរីហ្លួងមួយចំនួនទៅកាន់ទ្រង់ផងដែរ បន្ទាប់ពីដឹងថាប្អូនរបស់ខ្លួន ស្រលាញ់ និង ចូលចិត្តសត្វដំរី ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ព្រះរាជពិធី រាជាភិសេក និង គ្រងរាជសម្បត្តិលើកទី២ គ.សករាជ ១៥០៤ == '''The Royal Wedding Ceremony and the Second Throne 1504 AD''' វេលាមួយ ដែល ស្រីសុគន្ធបទ យាងចាកចេញពីព្រះបរមរាជវាំង ទៅប្រពាតព្រៃ (ដើរកំសាន្ត) និង ចង់ទៅស្ទូចត្រី នៅបារាយ៍ទឹកមួយ ពេលនោះទ្រង់បានឃើញស្រីម្នាក់ ឈរនៅកំពង់ទឹកនោះ ក៏ចាប់ចិត្តស្រលាញ់សួរនាំ រួចបានចូលទៅស្ដីដណ្ដឹងនាងយកមកធ្វើជាស្នំឯក ដែលបានធ្វើពិធីរាជាភិសេកមង្គលការ ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៤ នៃគ.សករាជ ដោយនាងមានឈ្មោះថា "ពៅ កេសរបុប្ផា" ទីកន្លែងដែលនាងឈរ នៅកំពង់ទឹកនោះត្រូវបានជាប់ឈ្មោះថា៖ ស្រុកស្រីសឈរ (បច្ចុប្បន្នជា: [[ស្រុកព្រៃឈរ]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]]) ហើយបារាយ៍ទឹក ដែលស្ដេចចាប់ចិត្តប្រតិព័ទ្ធទៅនាងស ត្រូវបានហៅថា ឃុំបារាយ៍មកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ ពិធីរាជាពិសេកដល់ឱ្យឡារិកនេះហើយ ទ្រង់បានប្រកាសតែងតាំង [[ស្ដេចកន|នាយកន]] ដែលត្រូវជាបងនាងស ឱ្យមានឋានៈ ជាឃុនហ្លួងព្រះស្ដេច ដែលមានងារជាសម្ដេច ឱ្យសមជាឋានៈ នៃបងថ្លៃស្ដេច នៅក្នុងពាក្យរាជសព្ទ ដែលត្រូវបានហៅថា "ព្រះជេដ្ឋា" ដើម្បីសម្គាល់ជាខ្សែររាជវង្ស ដូចនេះហើយ បរមងារ នាយកនត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមថា "ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន" ដែលមានឋានៈជា អ្នកអង្គម្ចាស់ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == សុបិនឃើញនាគពីរក្បាល == '''Dreaming of two dragons''' ស្រីសុគន្ធបទ រាជាភិសេក មិនបានប៉ុន្មានខែផងទ្រង់ សុបិនឃើញនាគមួយក្បាល ហោះហើរមកពាំយក ស្វេតឆ័ត្រ ដែលជា ឆ័ត្ររាជបល្ល័ង ពណ៌ស ហោះនាំចេញទៅក្រៅព្រះបរមរាជវាំង យល់សុបិនឃើញដូចនេះ ព្រះអង្គបានបង្គាប់ឱ្យ ក្រុមមន្ត្រីបរោហិត ចាប់ទស្សន៍ទាយពីសុបិននេះ ក្រុមមន្ត្រីបរោហិត ក៏មានពំនោលថា ព្រះអង្គនិងត្រូវមានក្រុមញាតិវង្សដែលជាខ្សែររាជវង្សដូចគ្នា ដណ្ដើមយករាជបល្ល័ងនេះ ដោយសេចក្ដីនឹកគិតពីទំនាយយល់សុបិននេះ ទៅធៀបនិង [[ចន្ទរាជា]] ទ្រង់ក៏សម្រេចចិត្តរៀបចំល្បិច រួចឱ្យ ព្រះជេដ្ឋាកន ធ្វើបទចោទប្ដឹង ចន្ទរាជា អំពីការលួចកឹបកេងនូវប្រាក់ស្បៀងសម្រាប់កងទ័ព លេះសមស្របនេះបានដាក់ទោស ចន្ទរាជា ឱ្យនិរទេស ទ្រង់ទៅកាន់តំបន់ ព្រំដែនខ្មែរ-សៀម ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៤ នៃគ.សករាជ ហើយជាពេលដែល ចន្ទរាជា ធ្លាក់បុណ្យស័ក្តិ ពីឋានៈចៅពញ្ញា មកវណ្ណៈអ្នកងារ ដែលទៅធ្វើការផ្នែកទាក់សត្វដំរី នៅលប់បុរី ថ្វាយ ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់ ដែលជាបុត្រ [[ស្រីរាជា]] ហើយក៏ត្រូវជាបុត្រធម៌ស្ដេចសៀម ផងដែរ ។ ព្រះសុបិនទី២ ដែលកើតឡើង ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៨ នៃគ.សករាជ ទ្រង់បានយល់សុបិនឃើញនាគមួយក្បាលយ៉ាងធំបានហោះដេញ ព្រះអង្គ និង គណៈមន្ត្រីនានា ឱ្យចេញពីព្រះបរមរាជវាំង ហើយនាគនោះបានព្រួសភ្លើង ដុតកំទេចរាជវាំងនេះតែម្ដង ភ្ញាក់ពីសុបិនដ៏ភិតភ័យនេះ ទ្រង់បានចាត់ឱ្យ ក្រុមមន្ត្រីបរោហិត ទស្សន៍ទាយនូវព្រះសុបិននេះ មិនខុសពីពំនោលលើកទី១ ព្រះអង្គនិងត្រូវមានក្រុមញាតិវង្សដែលជាខ្សែររាជវង្សដូចគ្នា ដណ្ដើមយករាជបល្ល័ងនេះ ដោយសេចក្ដីនឹកគិតពីទំនាយយល់សុបិននេះ ទៅធៀបនិង [[ស្ដេចកន|ព្រះជេដ្ឋាកន]] ។ ក្រោយមក ទ្រង់បានប្រជុំមន្ត្រីជាសម្ងាត់លួចធ្វើឃាត ព្រះជេដ្ឋាកន ដោយសម្លាប់នាយកន យកលេះក្នុងពេលទៅដើរលេង នេសាទត្រី ដោយកលល្បិចរបស់ព្រះរាជា បានលបលួចស្ដាប់លឺ ដោយ ស្នំឯកពៅកេសរ ជាប្អូនស្រីបង្កើតរបស់នាយកន បានយកដំណឹងនេះទៅប្រាប់ដល់បងរបស់ខ្លួនដើម្បីឱ្យរួចផុតពីសេចក្ដីស្លាប់នេះ នៅទីបំផុតនាយកន ក៏បានរួចខ្លួន និងបានទៅពឹងពាក់សុំជំនួយពីឪពុកមារ (ពូ) របស់ខ្លួនគឺ ពញ្ញាកៅ ដែលជាចៅហ្វាយស្រុកនៅ ខេត្តកណ្ដាល ឱ្យជួយបង្ករទ័ពបះបោរផ្ដួលរំលំយករាជបល្ល័ងនេះ ពីស្រីសុគន្ធបទ ក្រោយពេលដឹងដំណឹងថា ប្អូនស្រីរបស់ខ្លួន ត្រូវបានព្រះរាជាដាក់ទោសប្រហារជីវិត ដោយសាររឿងជួយនាយកននេះ ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ការបាត់បង់រាជបល្ល័ង == '''Loss of the throne''' អំឡុងពេលដែលនាយកនបង្ករទ័ព នាយកនបានក្លែងរាជសារព្រះរាជា ដោយយកលេះថាប្រមូលទ័ពដើម្បីធ្វើសង្គ្រាមនិងពួកសៀម មន្ត្រីមួយចំនួនមិនហ៊ានសួរនាំនោះទេត្បិតនាយកននៅមានឋានៈជា ព្រះស្រីជេដ្ឋា (បងថ្លៃស្ដេច) ដោយសារព្រះរាជាពេលនោះមិនទាន់មានលេះគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការដកហូតអំណាចរបស់នាយកន រហូតបណ្ដោយឱ្យនាយកនប្រើប្រាសឋានៈជា បងថ្លៃស្ដេចបង្ករទ័ពបានមួយឆ្នាំ ទើបព្រះរាជារឹបអូសអំណាចរបស់នាយកន ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៩ នៃគ.សករាជ ដោយចោទនាយកនថាបានបង្កើតតំបន់អប្បគមន៍ ដើម្បីគ្រប់គ្រង ទោះជាយ៉ាងនេះក្ដីក៏ព្រះរាជា មិនអាចទៅចាប់ខ្លួន និងធ្វើអ្វីនាយកន បានដែរ រហូតដល់ គ.សករាជ ១៥១២ ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានធ្វើរដ្ឋប្រហារ ដោយបានលើកទ័ពចំនួន ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) បះបោរផ្ដួលរំលំ ស្រីសុគន្ធបទ នៅរាជធានីទួលបាសាន ដែលមានទ័ពការពារចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ។ ពញ្ញាកៅបានលើកទ័ពវាយចូលរាជធានីទួលបាសាន ចំនួនប្រាំច្រកទ្វារ នៅទីបំផុតក៏វាយបែករាជធានី ទួលបាសាន ត្រឹមរយៈពេលខ្លី តែ១០ ថ្ងៃប៉ុនណោះ ចំណែកឯ ស្រីសុគន្ធបទ បានយកគ្រឿងសម្រាប់រាជទាំង៥ រត់ភៀសខ្លួនទៅបោះជំរុំនៅ [[ស្រុកស្ទឹងសែន]] (បច្ចុប្បន្ន: [[ខេត្តកំពង់ធំ]]) និងបានចេញរាជសារប្រកាស តែងតាំង [[ចន្ទរាជា]] ជាមហាឧបរាជ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ) ឱ្យត្រឡប់ពីនគរសៀម មកជួយសង្គ្រោះដល់ព្រះអង្គវិញ ។ គ.សករាជ ១៥១៤ នៅពេលដឹងថា ស្រីសុគន្ធបទ មានចំនួនកងទ័ពតិច ឃុនហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានលើកទ័ពចំនួន ៥០០០០ (៥មុឺននាក់) ជាមួយនិងកងកាំភ្លើងធំ វាយចូលបន្ទាយស្ទឹងសែន ពីយប់អាធ្រាត រហូតដល់ធ្វើឃាត ស្រីសុគន្ធបទ បាននៅពេលនោះ និងបានត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ឡើងសោយរាជផងដែរ ប៉ុន្តែដោយសារតែគ្រឿងរាជទាំង៥ បានបាត់ មិនអាចឡើងសោយរាជទៅបាន ការសោយរាជរបស់នាយកន ត្រូវបានពន្យាពេល ២ឆ្នាំ ដើម្បីរងចាំគ្រឿងសម្រាប់រាជទាំង៥ថ្មីធ្វើរួច នៅទីបំផុតនាយកនបានឡើងសោយរាជ ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៦ នៃគ.សករាជ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជថា ស្រីជេដ្ឋាធិរាជ រាមាធិបតី ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥១៤)''}} {{Succession box|before= [[ធម្មរាជាទី២]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៤៨៦-១៥១៤'''|after=[[ស្រីជេដ្ឋា]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 83qp4k874n6nukk2ocxay0zh5qu71lg 336396 336394 2026-06-09T03:40:21Z Sreynaree1986 47227 ព្រះមហេសីនៅព្រះបាទធម្មរាជាទី២ 336396 wikitext text/x-wiki {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ''' ឬ '''ព្រះវង្សក្សត្រី''' គឺជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះរាជអគ្គមហេសី]]នៅព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] ជាព្រះវររាជមាតានៅ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] គឺជាព្រះបាទ[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} *[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] *[[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] *ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] *ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]] {{commons category|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យចតុមុខ]] h5qpt7dxfj8qumnpkjk0bqlvbjdpjfb 336397 336396 2026-06-09T03:42:12Z Sreynaree1986 47227 ព្រះមហេសីនៅព្រះបាទធម្មរាជាទី២ 336397 wikitext text/x-wiki {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ''' ឬ '''ព្រះវង្សក្សត្រី''' គឺជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះរាជអគ្គមហេសី]]នៅព្រះបាទ[[ធម្មរាជាទី២]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] ជាព្រះវររាជមាតានៅ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលចតុមុខ]] គឺជាព្រះបាទ[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]។ <ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%92%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9E%B6</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} *[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] *[[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] *ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] *ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]] {{commons category|សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យចតុមុខ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យចតុមុខ]] 5dfish5obdan6ix4e8o86nfus5025g0 0 28608 336405 335713 2026-06-09T05:10:07Z Sreynaree1986 47227 ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 336405 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #CFB53B;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ចន្ទរាជា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៥១៦-១៥៦៦ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៥១៦ <br/> លើកទី២ - ១៥៣៩ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលលង្វែក]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ចន្ទរាជា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះបរមចន្ទរាជា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[ស្រីជេដ្ឋា]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[បរមរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |'''មហេសី''' |[[សិរីចក្រពត្តិ|ទេវីកុមារ]] |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | [[បរមរាជាទី២]]<br/>[[មហាទេវី (លង្វែក)|មហាទេវីក្សត្រីយ៍]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៥៦៦ |- |'''បិតា''' |[[ធម្មរាជាទី២]] |- |'''មាតា''' |[[ទេពបុប្ផា|បុផ្ផាទេវី]] |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ចន្ទរាជា''' ឬ '''ចៅពញ្ញាចន្ទ''' ([[អង់គ្លេស]]: Chan Reachea or Chao Ponhea Chan) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៥៦៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៥១៦-១៥៦៦) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍ជាលើកទី២នៅ រាជធានីលង្វែក ក្នុងឆ្នាំកុរ ឯកស័ក ព.សករាជ ២០៨៣ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥៣៩ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៤៦២ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ចន្ទរាជា"''' ដែលពិធីរាជាភិសេកលើកទី២នេះ បានធ្វើឡើងអំឡុងពេលដែល ឥសីភ័ត្តសួស បានរកឃើញព្រះខ័នរាជ ក្នុងដើមចម្បក់មួយ នាស្រុកអាសន្ទុក (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) ដែលព្រះខ័នរាជនេះ ត្រូវបានលាក់ទុក ក្នុងរាជ [[ស្រីសុគន្ធបទ]] អំឡុងពេលទ្រង់ភៀសខ្លួនពីរាជធានីទួលបាសាន ។<ref> Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=Wl8pAAAAYAAJ Journal asiatique], Publisher: Société asiatique., Original from Harvard University </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ចន្ទរាជា​ ព្រះអង្គ ​គឺជាព្រះបុត្រាទី២ នៃព្រះបាទ [[ធម្មរាជាទី២]] ដែលត្រូវជាប្អូនប្រុសបង្កើត ម្ដាយទីទៃជាមួយ [[ស្រីសុគន្ធបទ]] ដែលបានសោយរាជ្យនៅរាជធានីទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) ។ ព្រះចន្ទរាជា មាននាមជា ចៅពញ្ញាចន្ទ ជាចៅហ្វាយស្រុកចតុមុខ នៅវ័យ ២៤ ឆ្នាំ ព្រះអង្គ​ត្រូវបង្ខំចិត្តចាកចេញពីចតុមុខ ដោយ [[ស្រីជេដ្ឋា]] ដាក់ទោសនិរទេសព្រះអង្គ ក្នុងឆ្នាំ ១៥០៤ នៃគ​.សករាជ ទៅកាន់តំបន់ព្រំដែនខ្មែរ-សៀម ជីវិតរស់នៅប្រចាំថ្ងៃ របស់ទ្រង់ នៅតំបន់ព្រំដែនខ្មែរ-សៀម ព្រះអង្គ ចូលធ្វើជាក្រមការខាងទាក់ដំរីថ្វាយ "ពញ្ញាអង្គធម្មខាត់" ដែលជាបុត្រ "[[ស្រីរាជា]]" និង ត្រូវជាបុត្រធម៌របស់ស្ដេចសៀមផងដែរ ។ គ.សករាជ ១៥១២ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានលើកទ័ពវាយយករាជធានី ទួលបាសាន និងបានជ័យជំនះបណ្ដេញ ស្រីសុគន្ធបទ ចេញពីរាជធានី ទៅបោះបន្ទាយនៅ [[ស្រុកស្ទឹងសែន]] (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) ។ ស្រីសុគន្ធបទ បានផ្ញើចុតហ្មាយ (សំបុត្រ) ប្រាប់ដំណឹងពីការបះបោររបស់ ស្ដេចកន ទៅកាន់ចន្ទរាជា និងបានប្រកាសរាជសារតែងតាំង ចន្ទរាជា ជាមហាឧបរាជ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ) ឱ្យយាងត្រឡប់ពីនគរសៀម មកជួយសង្គ្រោះដល់ព្រះអង្គវិញ ។ ការយាងត្រឡប់មកវិញរបស់ចន្ទរាជា ទ្រង់បានខ្ចីទ័ពសៀមចំនួន ៥,០០០ (៥ពាន់នាក់) ជាមួយនិងការចរចារប្រគល់ព្រះដង្វាយ ដោយការថ្វាយដំរីចំនួន ១០០ ក្បាល និង ពលទ័ព ៥,០០០ នាក់ទៅឱ្យ ពញ្ញាអង្គ វិញ ។ អំឡុងពេលដែល ចន្ទរាជា លើកពលសេនា ចូលមក នគរខ្មែរវិញ បានដឹងទៅដល់ ស្ដេចសៀម ព្រះនាម "បរមរាមាធិបតីទី២" (Barom Ramathipti II) បានចាត់ ឃុនតារាវិចិត្រ ឱ្យឃាត់ដំណើរ ស្ទាក់ចន្ទរាជា មិនឱ្យលើកពលចូលមកនគរខ្មែរនោះទេ តែដោយសារ ចន្ទរាជា មានដាវអាជ្ញាសឹកពី ពញ្ញាអង្គ ដែលប្រទានផ្ទាល់ពីស្ដេចសៀម ដូចនេះ ឃុនតារាវិចិត្រ មិនអាចឃាត់ចន្ទរាជា បាននោះទេ ។ ទ័ពចន្ទរាជា បានធ្វើដំណើរមកដល់ [[បាត់ដំបង]] ចៅហ្វាយស្រុក នាមពញ្ញានោ បានថ្វាយពលចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) និងស្បៀងអាហារចំនួន ១០០ រទេះ ដល់ទ្រង់ ហើយទ្រង់បន្តដំណើរមកដល់ [[ស្រុកបាកាន]] (បច្ចុប្បន្ន: [[ពោធិសាត់]]) និងបានជួបពិភាក្សា ជាមួយចៅហ្វាយស្រុកឈ្មោះ ពញ្ញាមុឺនពេជ្រ ដែលកាន់សិទ្ធទ័ព ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) នៅ "បន្ទាយមានជ័យ" ។ ពេលវេលាមកដល់របស់ ចន្ទរាជា ជាមួយនិងការរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រទ័ព ដើម្បីទៅជួយសង្គ្រោះ ស្រីសុគន្ធបទ ចេញពីការឡោមព័ទ្ធ របស់ស្ដេចកន បានអូសបន្លាយដល់ ២ឆ្នាំ ដោយមើលឃើញពីការរៀបចំទ័ពយឺតយ៉ាវរបស់ ចន្ទរាជា ពោលក្នុងឆ្នាំ ១៥១៤ នៃគ.សករាជ ហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានលើកទ័ពជើងទឹក ជាមួយកាំភ្លើងធំ វាយចូលបន្ទាយស្ទឹងសែន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ធំ]]) ពីយប់អធ្រាត និងបានធ្វើឃាត ស្រីសុគន្ធបទ នាពេលនោះ ។ ក្រោយពេល ហ្លួងព្រះស្ដេចកន ធ្វើឃាត ស្រីសុគន្ធបទ នៅបន្ទាយស្ទឹងសែន រួចមក គ្រឿងសោយរាជ្យទាំង៥ បានបាត់នាពេលនោះផងដែរ ទើបការឡើងសោយរាជ្យផ្លូវការណ៍ របស់ស្ដេចកន ត្រូវពន្យាពេល ២ឆ្នាំ ដើម្បីរងចាំ គ្រឿងសោយរាជ្យទាំង​៥ ថ្មីធ្វើរួច ។ នៅទីបំផុត ហ្លួងព្រះស្ដេចកន បានប្រកាសសោយរាជ្យជាផ្លូវការណ៍ ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៦ នៃគ.​សករាជ ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា "ព្រះស្រីជេដ្ឋា ធិរាជរាមាធិបតី" ហើយវាជាពេលដែលនាគពីរ ត្រូវមកប្រជែងឥទ្ធិពលគ្នា មួយជា ព្រះចន្ទរាជា ជាស្ដេចនៃអាណាចក្រខាងលិច ដែលប្រកាសឡើងសោយរាជក្នុងឆ្នាំ ១៥១៦ នៃគ.សករាជ និង ហ្លួងព្រះស្ដេចកន ជាស្ដេចនៃអាណាចក្រខាងកើត ដែលបានយក [[ទន្លេមេគង្គ]] ខ័នបែងចែកទឹកដីជា២ចំណែក តាមបណ្ដោយខ្សែរទឹកហូរ ដែលបានអូសបន្លាយសង្គ្រាមអស់ពេលជិត ១ទស្សវតន៍ (ជិត១០ឆ្នាំ) ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ចម្បាំងនៅ ទួលបានសាន == '''Battle at Tuol Basan''' គ.សករាជ ១៥១៦ ក្រោយពេល [[ស្រីជេដ្ឋា]] ឡើងសោយរាជ្យនៅ រាជធានីទួលបាសាន បានរយៈពេល ៣ខែ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកទ័ព ចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) វាយឡោមព័ទ្ធ បណ្ដេញ ស្រីជេដ្ឋា ចេញពី រាជធានីទួលបាសាន ។ ស្រីជេដ្ឋា និងកងទ័ពបានភៀសខ្លួនទៅភាគខាងកើត ទៅបោះបន្ទាយថ្មីមួយត្រង់ ចន្លោះដូនតី នា [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] និងបានបង្កើតរាជធានីថ្មី ឈ្មោះថា "ស្រឡប់ដូនតី ពិជ័យព្រៃនគរ" ។ មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពី ស្រីជេដ្ឋា វាយបកត្រឡប់ទៅកាន់ ព្រះចន្ទរាជា និងបានដុតបំផ្លាញរាជធានីទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៥១៧ នៃគ​.សករាជ ហើយព្រះចន្ទរាជា និង កងទ័ពបានដកត្រឡប់ទៅបន្ទាយមានជ័យ នា [[ពោធិសាត់]] វិញ ក្នុងឆ្នាំ​ដដែលស្ដេចទាំងពីរបានបើកកិច្ចចរចាររកសន្តិភាពមិនធ្វើសង្គ្រាមនិងគ្នា នោះទេ ដើម្បីទុកពេលប្រមូលស្បៀង និងបង្កើនកងទ័ពឡើងវិញ ដែលផ្អាកការធ្វើសង្គ្រាមនិងគ្នា រយៈពេល ៣ឆ្នាំ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៥២០ នៃគ.សករាជ ទើបទ័ព ព្រះស្រីជេដ្ឋា បើកការវាយប្រហារជាមុនទៅលើ ព្រះចន្ទរាជា ត្រង់ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ។​<ref> Bhun Khol (1994) [https://books.google.com.kh/books?id=W1dQAQAAMAAJ&q=%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9E%93&dq=%E1%9E%9F%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%80%E1%9E%93&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjAx9_R1uLzAhVB6mEKHZS_CNkQ6AF6BAgEEAM Pravatti vidyā saṃrâp pathamsiksā], Publisher: Griḥsthān Poḥbumb Phsāy Qâpraṃ, Original from University of California, Berkeley p.138 </ref>​ == ចម្បាំងនៅកំពង់ឆ្នាំង == '''Battle at Kampong Chhnang''' ក្រោយផ្អាកសង្គ្រាម៣ឆ្នាំ ពីឆ្នាំ (១៥១៧-១៥២០) [[ស្រីជេដ្ឋា]] បានប្រមូលកងទ័ពចំនួន ១២០,០០០ (១២មុឺននាក់) និងបានចែកជាពីរកងពល ដែលកងពលទី១ មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" ឱ្យទៅបោះបន្ទាយនៅ [[ស្រុកសំរោងទង]] (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]]) និង កងពលទី២ មានចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព ខ្លាំងពូកែរបស់ស្រីជេដ្ឋា នាម "ពញ្ញាកៅ" ឱ្យទៅបោះបន្ទាយនៅ ភូមិជ័យសួគ៌ (បច្ចុប្បន្នជា វត្តវិហារសួគ៌ [[ខេត្តកណ្ដាល]]) ។ ក្រោយប្រមូលកងទ័ពដ៏សំបើម កងទ័ពស្រីជេដ្ឋា ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយមេទ័ព "ចៅពញ្ញា លំពាំង" បានចេញពីសំរោងទង បើកការវាយប្រហារជាមុនទៅលើ ព្រះចន្ទរាជា ត្រង់សមរភូមិ វាលសាបអង្កាម [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ពេលនោះមេទ័ព ២រូប របស់ព្រះចន្ទរាជា នាម "ឧកញាចក្រីកែវ" និង "ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ" បានដឹកនាំទ័ព ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) មកចេញច្បាំងតទល់ យ៉ាងខ្លាំងក្លា ស្នូរសម្លេងព្រួញដាវលំពែង និងស្នូរកាំភ្លើងធំ លាន់រំពងពេញសមរភូមិកំពង់ឆ្នាំង រំពេចនោះ កងទ័ពជំនួយ របស់ព្រះចន្ទរាជា ដែលបង្កប់ខ្លួនក្នុងព្រៃចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ផ្សេងទៀត បូករួមទាំង ដំរីសឹកចម្បាំង ចំនួន ១៤០ក្បាល ដឹកនាំដោយមេទ័ពធំ របស់ចន្ទរាជា គឺ ពញ្ញាមុឺនពេជ្រ ដែលនៅពីខាងក្រោយកងទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" បានសំរុកចេញមកវាយគាបទ័ពព្រះស្រីជេដ្ឋា ឱ្យបែកបាក់បរាជ័យ រត់ភៀសខ្លួនទៅបោះបន្ទាយនៅ ក្រុងចតុមុខ (បច្ចុប្បន្នជា [[ក្រុងភ្នំពេញ]]) ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ចម្បាំងនៅ​ចតុមុខ == '''Battle at Chaktomuk''' មួយឆ្នាំ​បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមនៅសមរភូមិវាលសាបអង្កាម [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ព្រះចន្ទរាជា ត្រាសបង្គាប់ ឱ្យមេទ័ពចំនួន ២រូប គឺមេទ័ព "ឧកញាចក្រីកែវ" និង "ឧកញ៉ា​វង្សាអគ្គរាជ" ឱ្យដឹកនាំទ័ពចំនួន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) វាយយកបន្ទាយចតុមុខ ដែលមានកងទ័ព របស់ព្រះស្រីជេដ្ឋា ចំនួន ១០,០០០ (១មុឺននាក់) នៅឈរជើងចាំការពារតំបន់នេះ ដែលដឹកនាំដោយមេទ័ព "ចៅពញ្ញាលំពាំង" ។ ចំនួនកងទ័ព របស់ព្រះចន្ទរាជា ដែលលើស ២ដង នៃចំនួនទ័ពព្រះស្រីជេដ្ឋា បានវាយបែកសមរភូមិចតុមុខ (Chaktomuk Battlefield) ក្នុងឆ្នាំ ១៥២១ នៃគ.សករាជ ហើយកងទ័ពព្រះចន្ទរាជា បានចេញបង្ហួសទៅវាយយក [[ស្រុកបាទី]] (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តតាកែវ]]) បន្ថែមទៀត ក្រោយមក ព្រះចន្ទរាជា បានប្រកាសរាជសារ ឱ្យចៅហ្វាយស្រុកនាតំបន់ [[កម្ពុជាក្រោម]] ទាំងអស់ ត្រូវរក្សាទ័ពឱ្យនៅអព្យាក្រិត បើពុំនោះទេព្រះអង្គនិងច្បាំងស្លាប់រស់ដល់ទីបញ្ចប់ក្នុងសង្គ្រាមនេះ ។​<ref> Eng Suth (1991) [http://www.elibraryofcambodia.org/moha-buros-khmer-1-dorl-7/ Mohaboros Khmer Documents Volume 2], Publisher: Member of the Committee on History and Culture p.78 </ref> == ចម្បាំងនៅទន្លេមុខបួន == '''Battle on the Four Rivers''' '''(ហេតុដែលនាំឱ្យហៅទន្លេច្រាបឈាម!)''' '''(Reasons to call the bloods river! )''' ក្រោយពេលដែល [[ស្រីជេដ្ឋា]] បានលឺតំណឹងថា ក្មួយរបស់ខ្លួន "ចៅពញ្ញាលំពាំង" បានស្លាប់ក្នុងបន្ទាយចតុមុខ ដោយទ័ពព្រះចន្ទរាជា ព្រះអង្គ​ទ្រង់ពិរោធ (ខឹង) ជាខ្លាំងបានផ្ញើចុតហ្មាយទៅមេទ័ពធំរបស់ខ្លួន "ពញ្ញាកៅ" ដែលបោះទ័ពនៅ ភូមិជ័យសួគ៌ [[ខេត្តកណ្ដាល]] ឱ្យលើកទ័ពទៅសងសឹកឱ្យខ្លួនជាប្រញាប់ ក្នុងឆ្នាំ ១៥២២ នៃគ.សករាជ កងទ័ព ពញ្ញាកៅ ចំនួ​ន ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) បានឆ្លងទន្លេមកត្រើយខាងលិច ពញ្ញាកៅ បានចែកកងទ័ពជាពីរកង កងទី១ ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់)​ ជាទ័ពជើងគោក ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ស្រាល" និង "ជហ៊្វាវាំង" លើកទៅបង្កប់នៅ [[បឹងពោងពាយ]] ខាងជើងភ្នំពេញ ចំណែកឯ ពញ្ញាកៅផ្ទាល់ ដឹកនាំកងទី២ ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់) ជាមួយនិងទូកចម្បាំង ៦០ គ្រឿង វាយចូលចំណតផែទូក របស់ព្រះចន្ទរាជា​នៅ ជ្រោយពន្លា (បច្ចុប្បន្នជា ជ្រោយចង្វា​រ) (Chroy Changvar) កងទ័ព​ជើងទឹក ពញ្ញាកៅ មានភាពខ្លាំងក្លាណាស់បានដេញវាយទ័ពជើងទឹករបស់ព្រះចន្ទរាជា ដែលដឹកនាំដោយ មេទ័ព "វិបុលរាជ" និង មេទ័ព "ប្រទសរាជ" ទៅដល់តំបន់ព្រែកព្នៅ ទើបមេទ័ពធំរបស់ ព្រះចន្ទរាជា​ នាម "ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ" ដែលតាំងបន្ទាយនៅព្រែកតាទែន បានចេញមកជួយទ័ព "វិបុលរាជ" និង "ប្រទសរាជ" ។​ ពញ្ញាកៅ ឃើញដូច្នេះ ក៏ប្រើល្បិចធ្វើជាចាញ់ដកថយទៅក្រោយវិញដើម្បីឱ្យ "ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ" មកដេញតាមកងទ័ពខ្លួន ។ "ពញ្ញា​ស្រាល" និង "ជហ៊្វាវាំង" ដែលបង្កប់នៅ [[បឹងពោងពាយ]] ខាងជើងភ្នំពេញ យល់សេចក្ដីដូចនេះ ក៏លើកទ័ពទៅវាយគាបទ័ព "ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ" ពីក្រោយត្រង់ទន្លេមុខបួន នៅទីបំផុតក៍ធ្វើឃាត ពញ្ញា​មុឺនពេជ្រ បាននៅពេលនោះ (បច្ចុប្បន្នបូជនីដ្ឋាន ពញ្ញាមុឺនពេជ្រ ឬ ហៅតាពេជ្រ នៅជាប់និង បូជនីយ​ដ្ឋាន ព្រះអង្គដង្កើរ មុខព្រះបរមរាជវាំង សព្វថ្ងៃនេះ) ហើយទន្លេមុខបួន ដែលពោពេញទៅដោយការបង្ហូរឈាម ត្រូវបានអ្នកស្រុកទីនោះហៅថា "ទន្លេច្រាបឈាម" ។ ​<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == សមរភូមិកំពង់ចាម (គ.ស ១៥២៣) == '''Kampong Cham Battlefield (AD 1523)''' ក្រោយពេលដែល "ពញ្ញាកៅ​" ទទួលជ័យជំនះនៅទន្លេមុខបួន ទ័ពរបស់ខ្លួន បានដាច់ស្បៀង និងនឿយហត់ជាច្រើនថ្ងៃផងនោះ បានសំរេចចិត្តទៅបោះបន្ទាយនៅ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] ដែលមានទ័ពសេសសល់ត្រឹមតែ ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ។ ចំណែក​ឯខាង ព្រះចន្ទរាជា ដែលទទួលបានដំណឹងពីការមរណៈភាពលោក "ពញ្ញាហ្មឺនពេជ្រ" មានភាពតក់ស្លុត និង ឈឺព្រះទ័យជាខ្លាំង ព្រះអង្គបានថ្វាយមរណៈនាមទៅលោកថា "ចៅពញ្ញាសួគ៌ាលោក" ។ បន្ទាប់មក ព្រះចន្ទរាជា បានប្រកាសរាជសារតែងតាំងលោក "[[ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង]]" ជាប្រមុខមេទ័ពធំជំនួសវិញ លោកឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង ល្បីខាងយុត្តិសាស្ត្រសឹកសង្គ្រាម និងការដឹកនាំទ័ព ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៣ នៃគ​.សករាជ ព្រះចន្ទរាជា បានចាត់កងទ័ពជាពីរកង កងទី១ ដឹកនាំដោយព្រះអង្គផ្ទាល់ បានយាងចេញជិះទូកចម្បាំងទីនាំង ឈ្មោះ "សារ៉ាយអណ្ដែត" និងទូកចម្បាំង ចំនួន៣០០ គ្រឿងទៀត ទៅប្រមូលផ្ដុំទ័ពនៅខេតអាសន្ទុក (បច្ចុប្បន្នជា [[ខេត្តកំពង់ធំ]]) ដែលមានចំនួន ៥៥,០០០ (៥មុឺន ៥ពាន់នាក់) រីឯកងទី២ មានចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ទៀតដឹកនាំដោយ "ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង" ចេញទៅវាយបន្ទាយទ័ព "ពញ្ញាកៅ​" នៅ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] [[ខេត្តកំពង់ចាម]] ព្រមគ្នាតែម្ដង ។ ដំណឹងប្រកាសសង្គ្រាម របស់ព្រះចន្ទរាជា បានជ្រាបទៅដល់ [[ស្រីជេដ្ឋា]] ទ្រង់បានប្រមូលទ័ពសេសសល់ ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) ចែកចេញជា ប្រាំកងពល កងទី១ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ព្រំវៀង" មានចំនួន ១៥,០០០ (១មុឺន ៥ពាន់នាក់) ជាកងទ័ពជួរមុខ កងទី២ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​ពេញ" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) កងទី៣ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញា​នួន" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) កងទី៤ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាទន់" មានចំនួន ១០,០០​០ (១មុឺននាក់) ជាកងទ័ពជួរក្រោយ និងកងទី៥ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាផាតស្រាល" និង "ពញ្ញាវិបុលរាជ" មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ជាមួយនិងទូកចម្បាំង ៣០០ គ្រឿង ជាកងទ័ពជើងទឹក ចេញទៅការពារបន្ទាយនៅ [[ស្រុកកំពង់សៀម]] ដែលជាទីតាំងនៃសមរភូមិកំពង់ចាម ។ រីឯព្រះស្ដេចកនកាន់ទ័ព ហ្លួងដោយផ្ទាល់ ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) និងចាត់ឱ្យ មេទ័ព​ធំ "ពញ្ញាកៅ" និង "ជហ្វាវាំង" ដឹកនាំទ័ព ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) បូករួមទាំងទ័ពហ្លួងបាន ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) នៅចាំការពារបន្ទាយ "ស្រឡប់ពិជ័យ" នា [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] ។ ដូចនេះ​កងទ័ពសរុបដែលការពារបន្ទាយ ស្រុកកំពង់សៀម របស់ព្រះស្រីជេដ្ឋា មានចំនួន ៦៥,០០០ (ជាង ៦មុឺននាក់) នៅទីបំផុតកងទ័ពជាង ១សែននាក់ របស់ព្រះចន្ទរាជា បានវាយបែកបន្ទាយ ស្រុកកំពង់សៀម នៃសមរភូមិកំពង់ចាម ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៣ នៃគ.សករាជ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref>​​ == ចន្ទរាជា និង ស្រីជេដ្ឋា នៃសង្គ្រាមចុងក្រោយ == '''Chan Reachea & Srei Chedtha of Final War''' ក្រោយពេល ​ព្រះចន្ទរាជា និង ព្រះស្រីជេដ្ឋា ធ្វើសង្គ្រាមយ៉ាងធំនៅសមរភូមិ ស្រុកកំពង់សៀម កងទ័ព​ទាំងសងខាង បានខូចខាតសំភារៈសឹកអស់ជាច្រើន ដូចនេះ​ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៣ នៃគ.សករាជ ស្ដេចទាំង២ បានចាត់បេសកជន ទាំងសងខាង​ឱ្យទៅបញ្ជារទិញ កាំភ្លើងធំ (Cannons) ពីពួក "ប៉តទុយហ្គេស" (Portuguese) នៅជ្រោយម៉ាឡាកា (Malacca) នាឧបទ្វីប​ម៉ាឡេ (Malay Peninsula) ដែលត្រូវ បាន (Record ទុកដោយប្រវត្តិវិទូ នៅស.វទី១៦​) ។ ខាងព្រះចន្ទរាជា បញ្ជារទិញបាន កាំភ្លើងធំ ១០០ (១រយដើម) និងកាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ១០០០ (១ពាន់ដើម​) ទុករក្សាក្នុងបន្ទាយ ចំណែកឯ ព្រះស្រីជេដ្ឋា បញ្ជារទិញបាន កាំភ្លើងធំ ១៥០ (១រយហាសិបដើម) និងកាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ២០០០ (២ពាន់ដើម​) ទូកសំពៅខាងព្រះស្រីជេដ្ឋា ដែលដឹកកាំភ្លើងធំ ១៥០ដើម និង កាំភ្លើងវែងខ្លី ចំនួន ២០០០ (២ពាន់ដើម​) ត្រូវបានស្ទាក់ចាប់បាន នៅ ស្រុកពាម (ពួកដាយវៀតហៅ៖ ម៉ាងខម) (Đại Việt call: Mán Khảm) មានន័យថា "ពាមខ្មែរ" នា [[កម្ពុជា​ក្រោម]] ហើយក្រមការខេត្តបានបញ្ជូនថ្វាយ ព្រះចន្ទរាជា ដូចនេះខាង ព្រះស្រីជេដ្ឋា មិនមានសញ្ញវុធសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់កងទ័ពនោះទេ ។<ref> Mamitua Saber, Dionisio G. Orellana (1977) [https://books.google.com.kh/books?id=1U4cAQAAMAAJ&q=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&dq=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiyp4zR7vTzAhVNIIgKHUeYAI8Q6AF6BAgDEAM Comparative Notes on Museum Exhibits in Singapore, Malaysia, Indonesia, Brunei, Macao, and the Philippines: A Report to the Ford Foundation on Travelling Symposium for Southeast Asia Museum Development, April-May, 1971], Publisher: Aga Khan Museum, Mindanao State University, Original from the University of Michigan p.354 </ref> <ref> Contributor: James Richardson Logan (1851) [https://books.google.com.kh/books?id=PkhFAQAAMAAJ&dq=Portuguese+cannons+to+Cambodia+16th+century&source=gbs_navlinks_s The Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia, Volume 5], Publisher: Kraus Reprint, Original from Cornell University. </ref> === សមរភូមិ​ទន្លេបិទ (គ.ស ១៥២៤) === '''Tonle Bet Battlefield (AD 1524)''' ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៤ នៃគ.សករាជ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកទ័ព ១៣៥,០០០ (ជាង១៣មុឺននាក់) ចែកចេញជា បួនកងពល កងពលទី១ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាភក្ដី" លើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) លើកទៅស្ទាក់កងទ័ព "ពញ្ញាកំហែង" ដែលជាឪពុកក្មេកព្រះស្រីជេដ្ឋា ដែលកាន់ទ័ពនៅស្រុក សៀមប៉ោយ (បច្ចុប្បន្នជា [[ស្រុកសៀមប៉ាង]] [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]]) ដែលមាន ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) កុំឱ្យលើកមកជួយ ស្រីជេដ្ឋាបាន ។ កងទី២ ដឹកនាំដោយ "ពញ្ញាទេព" លើកទ័ព ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) វាយចូលសមរភូមិ​ទន្លេបិទ ចំពីមុខផ្លូវទៅបន្ទាយ "ស្រឡបដូនតី" កងទី ៣ ដឹកនាំដោយ "ព្រះចន្ទរាជា" ផ្ទាល់ ចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ជាទ័ពជំនួយបោះនៅស្រុកកំពង់សៀម កងទី៤ ដឹកនាំដោយ "ឧកញ៉ាមហាមន្ត្រី" ចំនួន ៥,០០០ (៥ពាន់នាក់) ចេញទៅបង្កប់នៅ [[ខេត្តព្រៃវែង]] ។ កងទ័ព "ពញ្ញាទេព" ចំនួន ៤មុឺននាក់ ក៏ប្រទះនិងទ័ព ព្រះស្រីជេដ្ឋា ចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដែលបោះបន្ទាយនៅ ទន្លេបិទ​ ទ័ពទាំងពីរ បានច្បាំងគ្នាពេលវេលាព្រឹក រហូតដល់ថ្ងៃរសៀល ទ័ព "ពញ្ញាទេព" ក៏ឡោមព័ទ ទ័ពព្រះស្ដេចកនជាប់ ពេលនោះ ដំណឹងច្បាំងគ្នានៅសរមភូមិទន្លេបិទបានទៅដល់ "ពញ្ញាកៅ" ដែលកំពង់យាមការក្នុងបន្ទាយ ដឹងដំណឹងដូចនេះ "ពញ្ញាកៅ" ប្រញាប់​ដកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ពីក្នុងបន្ទាយចេញទៅជួយព្រះស្រីជេដ្ឋា យ៉ាងប្រញាប់ ទុកឱ្យ "ជហ៊្វាវាំងជុំ" ដែលមានទ័ព ១០,០០០ (១មុឺននាក់) នៅចាំការពារបន្ទាយស្រឡប់ពិជ័យ ។ កងទ័ព "ពញ្ញាកៅ" បានទៅជួយរំដោះ ព្រះស្រីជេដ្ឋា ទាន់ពេល ដោយកងទ័ព "ពញ្ញាទេព" បិទផ្លូវខាងក្រោយជាប់ ព្រះស្រីជេដ្ឋា និង ពញ្ញាកៅ បានវាយសម្រុកចេញទៅមុខមកដល់ [[ខេត្តព្រៃវែង]] ក៏ប្រទះនិងទ័ពបង្កប់ ៥,០០០ (៥ពាន់នាក់) របស់ "ឧកញ៉ាមហាមន្ត្រីបែន" វាយស្ទាក់ពីមុខ ពញ្ញាកៅ​ឃើញដូចនេះ ក៏ឱ្យព្រះស្រីជេដ្ឋា ស្រូតទៅបន្ទាយស្រឡប់ដូនតីមុន ខ្លួននៅចាំច្បាំងការពារជាមួយ "ឧកញ៉ា​បែន" ហើយពញ្ញាកៅ ក៏ចោលលំពែងត្រូវ "ឧកញ៉ា​បែន" ស្លាប់ក្នុងពេលនោះ ទើបកងទ័ពត្រឡប់មកដល់ក្នុងបន្ទាយស្រឡប់ដូនតីវិញ ចំណែកឯ ទ័ពឪពុកក្មេក ព្រះស្រីជេដ្ឋា នាម "ពញ្ញាកំហែង" ត្រូវទ័ព "ពញ្ញាភក្ដី" របស់ចន្ទរាជា វាយធ្វើឃាតបាននៅពេលនោះទៅ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ជ័យជំនះព្រះចន្ទរាជា (គ.ស ១៥២៥) == '''Victory of Chan Reachea (AD 1525)''' [[File:Cambodia Map 1525-1566.jpg|thumb|Cambodia Map during the reign of Chan Reachea, 1525-1566.]] ក្នុងឆ្នាំ ១៥២៥ នៃគ.សករាជ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកកងទ័ព ចំនួន ១៤០,០០០ (១៤មុឺននាក់) វាយចូលបន្ទាយ "ស្រឡប់ពិជ័យ​" របស់ ព្រះស្រីជេដ្ឋា ដែលមានកងទ័ព​យាមការ ចុងក្រោយក្នុងបន្ទាយតែ ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ នៅសមរភូមិ [[ស្រុកត្បូងឃ្មុំ]] កងទ័ព ព្រះចន្ទរាជា​ បានឡោមព័ទ្ធ បន្ទាយស្រឡប់ដូនតី អស់វេលា ១៥ ថ្ងៃ ដោយបន្ទាយនេះខ្ពស់ពិបាកនិងវាយចូលពេក ព្រះចន្ទរាជា បានចាត់ពលសេនា ឱ្យប្រកាសរាជសារ ដោយមានពំនោលថា រាល់ជនទាំងឡាយណា ដែលអាចចាប់ ឬ សម្លាប់ស្ដេចកនបាន និង មានប្រាក់រង្វាន់ ហើយលើកយស័ក្តជាចៅហ្វាយស្រុកត្បូងឃ្មុំនេះ ក្រោយពលសេនា ប្រកាសរាជសារនៅមុខបន្ទាយ [[ស្រីជេដ្ឋា]] ចប់ ប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក ព្រះស្រីជេដ្ឋា ក៏បានសោយទីវង្គត់ ដោយត្រូវប្អូនថ្លៃរបស់ខ្លួន នាម "មន្ត្រី​ដូនកែវ" លួចធ្វើឃាតដោយកាត់ក្បាល បូករួមទាំងពញ្ញាកៅ និងបក្សពួកទាំងអស់នៃមន្ត្រីជំនិតទាំង២៥នាក់ យកទៅថ្វាយ ព្រះចន្ទរាជា ដោយក្ដីអំណរនិងជ័យជំនៈនេះ តាមការសន្យា ទ្រង់បានលើកយ័ស្ដ "មន្ត្រី​ដូនកែវ" ជាពញ្ញាដូនកែវ មានឋានៈជាចៅហ្វាយស្រុកត្បូងឃ្មុំនេះ ចំណែកឯ​ក្បាលព្រះស្ដេចកន និងបក្សពួកទាំង២៥នាក់ ត្រូវបានយកទៅដោតនៅមុខកំពែងបន្ទាយ ស្រឡប់ដូនតីនេះតែម្ដងទុកជាបម្រាម ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ការកសាងរាជវាំងលង្វែក == '''Construction of Longvek Palace''' ក្រោយពេល ព្រះចន្ទរាជា ទទួលបានជ័យជំនះលើ [[ស្រីជេដ្ឋា]] ទ្រង់បានយាងត្រឡប់មកបន្ទាយមានជ័យ នា [[ខេត្តពោធិសាត់]] វិញ និងបានបង្គាប់ឱ្យសព្វមុខមន្ត្រី សាងសង់បន្ទាយរាជវាំងថ្មី នៅលង្វែក នា [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ក្នុងឆ្នាំច គ.សករាជ ១៥២៦ ដើម្បីគេចចេញពីការគំរាមកំហែងរបស់កងទ័ពសៀម ក្រុមមេការ បានទទួលការសាងសង់រាជវាំង ដោយជីកបុកគ្រឹះ រៀបថ្ម ៦ហត្ថ ស្មើជម្រៅ ៣ម៉ែត្រ ជុំវិញបន្ទាយជា ៣ជ្រុង ហើយលើកដីច្រោះក្ដារ ធ្វើជាបន្ទាយខាងលើនោះតម្កល់ ១៧ហត្ថ ស្មើនិងកម្ពស់ ៨.៥ ម៉ែត្រ កម្រាស់ខាងលិច ១០ហត្ថ ស្មើនិងកម្រាស ៥ម៉ែត្រ ជើងទេរក្រោម ២២ហត្ថ ស្មើនិងកម្រាសជើងទេរ ១១ម៉ែត្រ ជុំវិញទាំង ៣ជ្រុង "ព្រោះជ្រុងទី៤ នោះគឺទន្លេ កំពែងបន្ទាយមាន ៥ជាន់ និងមានទ្វារធំ៨ ទ្វារនីមួយៗ មានសើនមួយ កំពស់ ២២ ហត្ថ ស្មើនិងកម្ពស់១១ម៉ែត្រ សម្រាប់ដាក់កាំភ្លើងធំ ទាំង៨សើន រីឯជ្រុងទាំង៤ មានប៉មកម្ពស់ ២៥ហត្ថ ស្មើនិងកម្ពស់ ១២.៥ម៉ែត្រ សម្រាប់ឆ្មាំយាម និងដាក់កាំភ្លើងធំដូចគ្នា រីឯលើកំពែងបន្ទាយជុំវិញនោះទ្រង់ឱ្យដាក់សុទ្ធតែកាំភ្លើងវែងបាញ់ច្រូងជុំវិញទាំង ៥ជាន់ ។ ខាងមុខកំពែង ជាន់ទី១ ស្ដេចឱ្យធ្វើរោងសម្រាប់ដាក់ទ័ព ដំរី និងទ័ពសេះ ក្នុងកំពែងជាន់ទី១ ដដែរនេះ ដាក់សុទ្ធតែទាហ៊ានកងកាំភ្លើងធំ ។ ខាងកំពែងជាន់ទី២ តាំងថែវ ដាក់សុទ្ធតែទាហ៊ានកងកាំភ្លើងតូច និងធ្វើសាលាជំនុំក្ដី ដាក់សាលាដំបូងខាងឆ្វេង សាលាឧទ្ធរណ៍ខាងស្ដាំ ។ ខាងក្នុងកំពែងទី៣ តាំងថែវដាក់សុទ្ធតែទាហ៊ានកងដាវ កងផ្គាក់ ជាសេនាអាវុធខ្លី ។ ខាងកំពែងជាន់ទី៤ សាងដំណាក់រោងល្ខោន និង ព្រះពន្លាទតល្ខោន ។ នៅខាងក្នុងកំពែងទី៥ សាងដំណាក់ដាក់ព្រះបញ្ចក្សេត្រ គ្រឿងសោយរាជ្យទាំង៥ និង ដំណាក់សំរិទ្ធ សម្រាប់ដាក់ព្រះរាជទ្រព្យ មានវិមានសម្រាន្តភិរម្យ សម្រាប់ក្រុមបារគូ ក្រុមបុរោហិត និងក្រុមមហាត្លិក នៅក្នុងកំពែងជាន់ទី៥ ដដែរ នៅទ្វារយាម តាំងថែវឱ្យកំពូល ៥ មានជហ៊្វាដងក្ដារ សុទ្ធតែលាបម្រ័ក្សណ៍ ជាតិហិង្គុល បិទមាស មានសោភោណភ្លឺផ្លេកពន់ប្រមាណ ហើយធ្វើប្រាង្គមហាប្រាសាទមួយកំពូល៥ ជាប្រាសាទសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់ផ្ទំសម្រាក មានសាងព្រះរាជមន្ទីរធំមួយ សម្រាប់ព្រះស្នំក្រមការប្រចាំយាម រាជមន្ទីរមួយទៀតមានកំពូល៣ជាន់ សម្រាប់ព្រះរាជបុត្រី មានសាងព្រះដំណាក់៥ខ្នង សម្រាប់ព្រះស្នំ និង ព្រះដំណាក់៥ខ្នងទៀត សម្រាប់ពួកអ្នកម្នាង រីឯព្រះដំណាក់២ខ្នងទៀត សម្រាប់អ្នកអង្គម្ចាស់ ហើយខាងក្រោយកំពែងនោះ ឱ្យតាំងឃ្លាំងស្រូវអង្ករ និងឃ្លាំងអំបិល ត្រីសាច់ ១៥ខ្នង ខាងត្បូងនិងខាងជើងកំពែងនោះ តាំងឃ្លាំងគ្រាប់រំសេវ១០ខ្នង ខាកើតព្រះរាជវាំង ឱ្យតាំង ឃ្លាំងសម្រាប់ដាក់ ព្រួញស្នារ ទុកការពារផ្នែកខាងក្រោយ ។ នៅគ្រប់ដំណាក់មានជីកស្រះស្រង់រងថ្លា សួនច្បារផ្កា ដំណាំ ក្រអូប ល្វឹងល្វើយ ល្អជាអនេក ប្លែកត្រកាលក្នុងព្រះរាជវាំង ដែលបានសាងសង់រួចក្នុងរយៈពេល ២ឆ្នាំ ត្រូវបញ្ចប់ក្នុង គ.ស ១៥២៨ ។ បន្ទាយព្រះរាជវាំងថ្មីសាងបញ្ចប់រួចរាល់ហើយ ព្រះចន្ទរាជា ត្រាសបង្គាប់ឱ្យរើបន្ទាយចេញពី ពោធិ៍សាត់ មកតាំងនៅរាជធានីលង្វែក និងបង្គាប់ឱ្យដាំដើមឬស្សីព័ទ្ធជុំវិញបន្ទាយកម្រាស ២សិន ដោយស្មើនិងកម្រាស ៨០០ម៉ែត្រ ដើម្បីការពារបន្ទាយ ហើយព្រះអង្គឡើងប្រកាសជាស្ដេចផែនដីលើកទី២ រាជសម័យលង្វែក នៃអាណាចក្រលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៣៩ នៃគ.សករាជ ដែលទ្រង់មានព្រះនាមក្នុងរាជថា "ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមរាជា ចន្ទរាជា" ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ការផ្ដាច់ចំណងការទូត ជាមួយនគរសៀម គ.ស ១៥៣០ == '''The severance of diplomatic ties with the kingdom of Siam, 1530 AD''' ព.សករាជ ២០៧៤, គ.សករាជ ១៥៣០, ម.សករាជ ១៤៥៣, ចុ.សករាជ ៨៩៧ ត្រូវនិងឆ្នាំឆ្នាំកុរ ឯកស័ក ក្រោយសៀមបានបញ្ចប់ជម្លោះរាជវង្ស ស្ដេចសៀមគ្រងរាជ្យថ្មីព្រះនាម ព្រះចៅចក្រព័ត រាជាធិរាជ ឬ ហៅតាមសំនៀងសៀមថា "ចក្រាផាត់" (Chakkraphat) បានចាត់បេសកជន ៣នាក់ ជាតំណាងទូត ឱ្យមកទារសួយសារអាករ ព្រះដង្វាយពី ព្រះចន្ទរាជា នាពេលនោះ ។ ព្រះចន្ទរាជា បានបញ្ជារឱ្យក្រមការរាជវាំង ទទួលបេសកជន នគរសៀម នៅខាងក្រៅរាជវាំង ព្រះអង្គបានមានបន្ទូលឆ្លើយតបថា នគរកម្ពុជានាពេលនេះលែងចំណុះ ឱ្យនគរសៀមទៀតហើយ មិនមានការថ្វាយសួយសារអាករ និង ព្រះដង្វាយ ថ្វាយទៅកាន់ព្រះរាជាសៀមទៀតនោះទេ បើព្រះរាជាសៀមមិនសុខចិត្ត អាចមកសាកកម្លាំងនិង នគរយើងបាន ខ្លឹមសារ ឆ្លងឆ្លើយនៃទំនាក់ទំនងនគរទាំងពីរ បានកាត់ផ្ដាច់នៅចំណងការទូតទាំងស្រុង ក្រោយពេល ព្រះរាជាខ្មែរ បានដឹងតំណឹងថា កងទ័ពសៀម ជាប់ដៃធ្វើសង្គ្រាមជាមួយ នគរភូមា (បច្ចុប្បន្ន [[ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា]]) ដែលបានបើកការវាយលុកទៅនគរសៀម ជាបន្តបន្ទាប់ ។ === សៀមឈ្លានពាន តំបន់អង្គរ គ.ស ១៥៤០ === '''Siam invades Angkor 1540 AD''' ព.សករាជ ២០៨៤, គ.សករាជ ១៥៤០, ម.សករាជ ១៤៦៣, ចុ.សករាជ ៩០៧ ត្រូវនិងឆ្នាំជូតទោស័ក សៀមបានលើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) កាត់តាម នគររាជសីម៉ា មកដល់ព្រំប្រទល់ខេត្ត មហានគរ (បច្ចុប្បន្នជាខេត្ត [[សៀមរាប]]) ទ័ពសៀម ចែកចេញជា ៣កងពល កងពលទី១ ជាទ័ពដំរី កងពលទី២ ជាទ័ពសេះ កងពលទី៣ ជាទ័ពថ្មើជើង ទ័ពទាំង៣កង បានវាយសម្រុកចូលតំបន់អង្គរ ពេលនោះ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកទ័ពលង្វែកទៅដោយផ្ទាល់ មានចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) បូករួមនិង ទ័ពនៅមហានគរ មានចំនួន ២០,០០០ (២មុឺននាក់) សរុបទាំងអស់មានចំនួន ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) បានវាយបកត្រឡប់យ៉ាងខ្លាំងក្លាទៅកាន់កងទ័ពសៀម នៅត្រង់សមរភូមិស្ទឹងអង្គរ ហើយទីបំផុត កងទ័ពសៀមបានបរាជ័យ ដោយការបាក់ទ័ពរាបទាបអស់ ក្នុងជ័យជំនះដ៏អស្ចារ្យនេះ ព្រះចន្ទរាជា បានផ្លាសប្ដូរឈ្មោះខេត្ត មហានគរ ទៅជាឈ្មោះ [[ខេត្តសៀមរាប]] មកដល់ពេល បច្ចុប្បន្ននេះ ហើយក៏ជាជ័យជំនះទី១ របស់ព្រះចន្ទរាជាផងដែរ ដែលធ្វើសង្គ្រាមឈ្នះពួកសៀម ។<ref> Société asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_Recueil_de_memoires.html?id=Q5nj-DPLAGAC Journal asiatique, ou Recueil de memoires, d'extraits et de notices relatifs a l'histoire, a la philosophie, aux langues et la litterature des peuples orientaux], Publisher: Imprimerie royale, Original from Sapienza University of Rome (Biblioteca di Studi Orientali) </ref> == ចម្បាំងខ្មែរសៀម គ.ស ១៥៥៥ == '''Khmer-Siamese war, 1555 AD''' * មរណភាពលោក [[សួគ៌ាលោកពេជ្រ|ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង]] ព.សករាជ ២០៩៨, គ.សករាជ ១៥៥៥, ម.សករាជ ១៤៧៧, សៀមបានលើកទ័ព ចំនួន ១៤០,០០០ (១៤មុឺននាក់) ចូលមកឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជា ជាលើកទី២ កងទ័ពសៀមបានបែងចែកជាពីរកងពល កងពលទី១ មានចំនួន ៩០,០០០ (៩មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាអង្គ ជាបុត្រ [[ស្រីរាជា]] និង ត្រូវជាបុត្រធម៌ស្ដេចសៀម ដែលស្ដេចសៀមបានសន្យាថា បើពញ្ញាអង្គ ឈ្នះក្នុងសង្គ្រាមនេះ ទ្រង់និងដាក់ ឱ្យ ពញ្ញាអង្គ បានសោយរាជ្យ នៅនគរខ្មែរ តែម្ដង ។ ទ័ពសៀមបានចូលមកឈ្លានពានយក [[ខេត្តបាត់ដំបង]] និង បង្ហួសវាយយក [[ខេត្ត ពោធិ៍សាត់]] កងពលទី២ មានចំនួន ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ជាកងទ័ពជើងទឹក ដឹកនាំដោយ ពញ្ញាវាំងសាន វាយចូល [[ខេត្តកំពត]] ។ ព្រះចន្ទរាជា ទ្រង់ជ្រាបហើយត្រាស់បង្គាប់ឱ្យ ឧកញ៉ា ក្រឡាហោមកែវ កេណ្ឌរេហ៍ពល នាខេត្តបាសាក់ ព្រះត្រពាំង ក្រមួនស និងបាទី បន្ទាយមាស បានចំនួន ៦០,០០០ (៦មុឺននាក់) ទៅច្បាំងតទល់ជាមួយទ័ពសៀមនៅសមរភូមិខេត្តកំពត ។ === សមរភូមិ ពោធិ៍សាត់ === '''Pursat Battlefield''' គ.សករាជ ១៥៥៥ កងទ័ពសៀមចំនួន ៩០,០០០ (៩មុឺននាក់) បានវាយចូល [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] ខណៈ ដែលលោក ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង ដឹកនាំទ័ពចំនួន ៤០,០០០ (៤មុឺននាក់) ទៅច្បាំងតទល់ជាមួយនិងទ័ពសៀម អស់ពេលជាច្រើនយាម ដោយចំនួនកងទ័ព និង គ្រឿងសឹកចម្បាំងរបស់សៀម ច្រើនជាងភាគីខាងលោក ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង ពេកណាស់ បើច្បាំងបន្តទៀត កងទ័ពខ្មែរ និងស្លាប់គ្មានសល់ ដូចនេះ លោកមឿង ក៏សម្រេចចិត្តដកកងទ័ពថយ ទៅក្នុងបន្ទាយមានជ័យវិញ រីឯកងទ័ពស្លាប់អស់ប្រមាណ ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ដូចនេះកងទ័ពក្នុងបន្ទាយនៅសល់តែ ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ កំពុងតែដាច់ស្បៀងនិងត្រូវបានកងទ័ពសៀមឡោមព័ទ្ធ ចំណែកឯកងទ័ពជំនួយរបស់ ព្រះចន្ទរាជា ២ថ្ងៃទៀតទើបមកដល់ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ។ ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង បានមើលមកកងទ័ពរបស់ខ្លួន ឃើញទឹកមុខបាក់ស្បាតរបស់កងទ័ព បានគិតយ៉ាងល្អិតល្អន់អំពីក្បួនសឹកនេះ បើសង្គ្រាមលើកនេះសៀមឈ្នះ ហើយយកបានតំបន់ ពោធិ៍សាត់នេះ សៀមនិង គម្រាមកំហែង ដល់អាណាចក្រលង្វែក ដូចនេះលោកផ្ទាល់និងពលីកម្ម ក្នុងសង្គ្រាមនេះ ។ លោកមឿង បានរៀបចំគម្រោងការមួយ ដោយឱ្យទាហ៊ានជំនិតៗ របស់លោក ដកកូនទាហាន ៤,០០០ (៤ពាន់នាក់) ចេញពីជួរទ័ព រួចឱ្យទៅបង្កប់ខ្លួនក្នុងព្រៃ ជិតជំរំុស្បៀងកងទ័ពសៀម រួចលោកឱ្យទាហ៊ានសេះសល់ ប្រមាណជា ១៦,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) ចាកចេញពីជំរុំទ័ព ត្រៀមជាមួយកាំភ្លើងធំ និង ព្រួញភ្លើង បង្កប់នៅក្រៅជំរុំ បន្ទាប់មកលោកឱ្យរៀបចំ មនុស្សចំបើងដែលជាទីងមោង ពាក់នៅសំលៀកបំពាក់កងទ័ពវិញ ហើយដាក់ទីងមោង ដែលស្លៀកពាក់ទាហ៊ានទាំងអស់នោះ ទៅក្នុងបន្ទាយវិញ ។ ដើម្បីពន្យាពេលកងទ័ពសៀម ពីការវាយលុកចូលជំរុំកងទ័ព នាពេលថ្ងៃរសៀលនេះ លោកមឿង បានប្រើល្បិចមួយ គឺពិធីពលីជីវិត ដើម្បីទៅកេណ្ឌទ័ពខ្មោច នៅពេលយប់ ដើម្បីឱ្យល្បិចនេះក្លាយជាការពិតទៅបាន និង ដើម្បីឱ្យពួកសៀមជឿផងដែរនោះ មានតែការសម្លាប់ខ្លួនរបស់លោកទេ ទើបល្បិចនេះអាចពិត និង ជាក់ស្ដែង ។ ដោយលោកមឿង បានចាត់កូនទាហានឱ្យជីករណ្ដៅធំមួយ ជំរៅ ៨ ហត្ថ ៤ ជ្រុង ដោយស្មើនិង ៤ម៉ែត្រ ៤ជ្រុង ដាក់នៅចម្រូងលំពែង រួចឱ្យធ្វើរានទេវតា ៧ ថ្នាក់ដាក់បាយសី ទឹកអប់ និង គ្រឿងបូជា ហើយឱ្យធ្វើរាជព័ទ្ធ របងជុំវិញ និង លេងភ្លេងថ្វាយទាំង៨ទិស ហើយលោក បាននាំគ្រួសាររបស់លោក ស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ពណ៌ស ដោយពោលថា ខ្លួននិងសម្លាប់ខ្លួន ដើម្បីកេណ្ឌទ័ពខ្មោចឱ្យមកជួយក្នុងរយៈពេល ៧យាមទៀត ហើយប្រាប់ ឱ្យកងទ័ពខ្មែរទាំងអស់ត្រូវច្បាំងស្លាប់រស់ជាមួយកងទ័ពសៀម ពេលដែលលោកនិងគ្រួសារលោតសម្លាប់ខ្លួនរួច ។ ចំណែកឯកងទ័ពសៀមត្រូវលើកទ័ពមកច្បាំងនូវរសៀលនេះ តែដោយសារ តែលោក ឧកញ៉ា ឃ្លាំងមឿង ធ្វើពិធីកេណ្ឌទ័ពខ្មោចឱ្យមកជួយក្នុងយប់នេះ ទើបភាគីទ័ពសៀម បានរងចាំដល់វេលាយប់ ទើបនាំទ័ពវាយសម្រុកចូលមក ព្រោះពួកសៀមមិនជឿថាមានកងទ័ពខ្មោចមកជួយនោះទេ ហើយពួកសៀមមិនបានដឹងថានេះជាការពន្យាពេលរបស់លោកមឿងនោះទេ ។ នៅវេលាយប់បានមកដល់ សៀមបានលើកទ័ពចូលជំរំុកងទ័ពលោកមឿង តែមិនមានកងទ័ពខ្មែរនោះទេ មានតែមនុស្សចំបើងដែលបន្លំស្លៀកពាក់ជាកងទ័ព យល់សេចក្ដីដូចនេះ មេទ័ពរងខ្មែរ ឧកញ៉ាចក្រីសុខ បញ្ជារឱ្យបាញ់ព្រួញភ្លើង និង កាំភ្លើងធំ ពីក្រៅជំរុំ ដុតសម្លាប់កងទ័ពសៀម ឆេះស្លាប់អស់ជាច្រើន ច្បាំងគ្នារហូតដល់យប់អាធ្រាត កងទ័ពខ្មែរដែលបង្កប់ក្នុងព្រៃ ចំនួន ៤,០០០ នាក់ ចូលទៅវាយដុតជុំរំស្បៀងកងទ័ពសៀម ភ្លើងឆាបឆេះទាំងមុខទាំងក្រោយ កងទ័ពសៀម ស្មានតែភាគីខ្មែរមានទ័ពជំនួយក៏ចាប់ផ្ដើមជ្រួច្របល់បែកទ័ព ឧកញ៉ាចក្រីសុខ ក៏ប្រកាសឱ្យកងទ័ពទាំងអស់កាប់សម្លាប់កងទ័ពសៀមដល់ អូរស្វាយដូនកែវ [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ហើយកងទ័ពសៀមក៏បានបោះជុំរំនៅទីនោះ ២ថ្ងៃបន្ទាប់ពី កងទ័ព ២០០,០០០ (២សែននាក់) បូករួមទាំង ដំរីសឹក ៥០០ និង សេះចម្បាំង ៥,០០០ ដែលដឹកនាំដោយ ព្រះចន្ទរាជា ផ្ទាល់បានមកដល់ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ដើម្បីត្រៀមធ្វើសង្គ្រាមបណ្ដេញកងទ័ពសៀម ។<ref> Société asiatique (Paris, France), Centre national de la recherche (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=Wl8pAAAAYAAJ Journal asiatique], Publisher: Société asiatique., Original from Harvard University </ref> === សមរភូមិ បាត់ដំបង (បរាជ័យកងទ័ពសៀម) === '''Battambang Battlefield (Defeat of Siamese army)''' ក្នុង គ.សករាជ ១៥៥៥ ដដែល កងទ័ព ២០០,០០០ (២សែននាក់) របស់ ព្រះចន្ទរាជា បានវាយសម្រុកទៅកាន់កងទ័ពសៀមនៅសមរភូមិ [[បាត់ដំបង]] ដំរីចម្បាំងរបស់ ព្រះចន្ទរាជា បានទៅប្រជល់ និង ដំរីចម្បាំងរបស់ ពញ្ញាអង្គ ហើយព្រះចន្ទរាជា បានកាប់ ពញ្ញាអង្គ ចំស្មាពីចំហៀង ដោយសែងដាវដងវែង ហើយកាប់ទម្លាក់ធ្លាក់ស្លាប់ពីលើខ្នងដំរី បរាជ័យកងទ័ពសៀម សមរភូមិបាត់ដំបង កងទ័ពលង្វែក បានរឹបអូសយក ដំរីសឹក ៩០ក្បាល បានសេះ ៤៥០ក្បាល បានដាវកាំភ្លើង គ្រឿងសស្ត្រាវុធ រទេះគោ រទេះចម្បាំងជាច្រើន ហើយចាប់បានកងទ័ពសៀមជាឈ្លើយសឹកប្រមាណ ១០,០០០ (១មុឺននាក់) កងទ័ពសៀមសរុប ១៤០,០០០ (១៤មុឺននាក់) ដែលលើកមកឈ្លានពានអាណាចក្រលង្វែក ទាំងជើងគោក និង ជើងទឹក បានបាត់បង់អស់ ៩០,០០០ (៩មុឺននាក់) ហើយសៀមសល់កងទ័ព ប្រមាណជា ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ប៉ុនណោះបានដកទ័ពទៅដល់ អាងសិលា នាព្រំប្រទល់ខ្មែរសៀម បរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរនេះ កងទ័ពសៀមមិនបានលើកមកឈ្លានពានកម្ពុជាទៀតនោះទេ ផ្ទុយទៅវិញ វាជាពេលវេលា ដែលកងទ័ពលង្វែក បានវាតទីដណ្ដើមទឹកដីខ្លួនមកវិញ ហើយវាយយកបាន បណ្ដារស្រុកទាំង ១៣ ពីសៀមផងដែរ ជ័យជំនះដ៏ធំធេងនេះ ប្រជានុរាស្ត្រ បានដាក់រហ័សនាមទ្រង់ថា៖ ស្ដេចនៃសឹកសង្គ្រាម ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == កំណត់ត្រាសង្គ្រាមរវាង ខ្មែរ និង សៀម == '''Record of the war between Khmer and Siam''' * គ.សករាជ ១៥៤០ ចម្បាំងអង្គរ * គ.សករាជ ១៥៥៥ សៀមឈ្លានពាន បាត់ដំបង និង ពោធិ៍សាត់ សៀមប្រើទ័ពសរុប ១៤មុឺននាក់ ច្បាំងនិង ទ័ពលង្វែក ២០មុឺននាក់ * គ.សករាជ ១៥៥៦ - ១៥៥៩ - ១៥៦២ ១៥៦៣ - ១៥៦៤ ចន្ទរាជា ដឹកនាំទ័ពលង្វែក ឈ្លានពាន អាណាចក្រអាយុធ្យា យកបានបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិច ទាំង ១៣ ត្រឡប់មកវិញ ហើយជាឆ្នាំរវាងកងទ័ព កម្ពុជា និង ភូមា លើកទ័ពច្បាំងគៀបប្រទេសសៀមផងដែរ ។ == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ១៤៨៦-១៥៦៧)''}} {{Succession box|before= [[ស្រីជេដ្ឋា]]|title=[[សម័យកាលលង្វែក|អាណាចក្រលង្វែក]]|years='''១៥១៦-១៥៦៦'''|after=[[បរមរាជាទី២]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == avg3y160s54o5fzym9pbsm0kd1v6cya 0 28821 336399 303746 2026-06-09T04:30:31Z Sreynaree1986 47227 ព្រះស្នំជនជាតិលាវនៅព្រះបាទសម្ដេចព្រះសត្ថា សម័យកាលលង្វែក 336399 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ | title = | image = | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br>(តំណែងព្រះស្នំ)<br>[[សម័យកាលលង្វែក]]<br>{{resize|(១៥៧៦-១៥៨៤)}} | reign-type = | reign = | coronation = | predecessor = [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ]]<br>(តំណែងព្រះរាជអគ្គមហេសី) | successor = [[បទុមា|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីបទុមាទេវី]]<br>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី)<br>[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | birth_style = | birth_date = | birth_place = [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]]<br>[[សម័យកាលលង្វែក|ក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | death_date = | house = ត្រកូលមន្ត្រីខ្ញុំរាជការ[[ជនជាតិលាវ]] (ដោយកំណើត)<br>រាជវង្ស​កម្វុជទេឝ (ដោយរៀបអភិសេក) | death_place = ព្រះរាជដំណាក់នគរ[[វៀងច័ន្ទន៍]]<br>[[ឡានសាង|អាណាចក្រឡានសាង]] | spouse = ព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] (១៥៧៦-១៥៨៤) | issue = ព្រះបាទ[[ព្រះកែវហ្វាទី១]] | father = មន្ត្រីខ្ញុំរាជការ[[ជនជាតិលាវ]] | mother1 = | religion = [[គ្រិស្តសាសនា]]（[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|និកាយកាតូលិក]]បែបអេស្ប៉ាញ)<br><small>(សាសនាមុន គឺជា[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនាបែបខ្មែរ]][[ថេរវាទ|និកាយថេរវាទ]] - សាសនាអ្នកតា ឬ [[វិញ្ញាណនិយម|វិញាណនិយម]]និង[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ''' គឺជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះស្នំ]][[ជនជាតិលាវ]]នៅព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]] ជាព្រះវររាជមាតានៅព្រះបាទ[[ព្រះកែវហ្វាទី១]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ]]។ <ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%96%E1%9E%89%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9F%84%E1%9E%98</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} *[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] *[[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] *ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] *ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]] {{commons category|អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ]]<br>(តំណែងព្រះរាជអគ្គមហេសី)}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីកម្វុជទេឝ]]<br>(តំណែងព្រះស្នំ)<br>[[សម័យកាលលង្វែក]]|years= ១៥៧៦-១៥៨៤}} {{s-aft|after=[[បទុមា|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីបទុមាទេវី]]<br>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី)<br>[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យលង្វែក]] katb32kwmswrlhne63w0e0nxk9nh2bc 336400 336399 2026-06-09T04:30:50Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[បរមិន្ទរាជា]] ទៅ [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ]]: កែតម្រូវវាឱ្យស្របតាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ 336399 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ | title = | image = | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br>(តំណែងព្រះស្នំ)<br>[[សម័យកាលលង្វែក]]<br>{{resize|(១៥៧៦-១៥៨៤)}} | reign-type = | reign = | coronation = | predecessor = [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ]]<br>(តំណែងព្រះរាជអគ្គមហេសី) | successor = [[បទុមា|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីបទុមាទេវី]]<br>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី)<br>[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | birth_style = | birth_date = | birth_place = [[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]]<br>[[សម័យកាលលង្វែក|ក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | death_date = | house = ត្រកូលមន្ត្រីខ្ញុំរាជការ[[ជនជាតិលាវ]] (ដោយកំណើត)<br>រាជវង្ស​កម្វុជទេឝ (ដោយរៀបអភិសេក) | death_place = ព្រះរាជដំណាក់នគរ[[វៀងច័ន្ទន៍]]<br>[[ឡានសាង|អាណាចក្រឡានសាង]] | spouse = ព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] (១៥៧៦-១៥៨៤) | issue = ព្រះបាទ[[ព្រះកែវហ្វាទី១]] | father = មន្ត្រីខ្ញុំរាជការ[[ជនជាតិលាវ]] | mother1 = | religion = [[គ្រិស្តសាសនា]]（[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|និកាយកាតូលិក]]បែបអេស្ប៉ាញ)<br><small>(សាសនាមុន គឺជា[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនាបែបខ្មែរ]][[ថេរវាទ|និកាយថេរវាទ]] - សាសនាអ្នកតា ឬ [[វិញ្ញាណនិយម|វិញាណនិយម]]និង[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ''' គឺជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះស្នំ]][[ជនជាតិលាវ]]នៅព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]] ជាព្រះវររាជមាតានៅព្រះបាទ[[ព្រះកែវហ្វាទី១]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ]]។ <ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%9F%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%96%E1%9E%89%E1%9E%B6%E1%9E%89%E1%9F%84%E1%9E%98</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} *[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] *[[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] *ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] *ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]] {{commons category|អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ]]<br>(តំណែងព្រះរាជអគ្គមហេសី)}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីកម្វុជទេឝ]]<br>(តំណែងព្រះស្នំ)<br>[[សម័យកាលលង្វែក]]|years= ១៥៧៦-១៥៨៤}} {{s-aft|after=[[បទុមា|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីបទុមាទេវី]]<br>(តំណែងព្រះអគ្គមហេសី)<br>[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យលង្វែក]] katb32kwmswrlhne63w0e0nxk9nh2bc 0 38608 336388 334870 2026-06-09T03:23:18Z Sreynaree1986 47227 ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិព្រះបាទធម្មរាជាទី២ 336388 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ធម្មរាជាទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៧៦-១៤៨៦ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៤៦៩ <br/> លើកទី២ - ១៤៧៦ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center; |'''ក្សត្រមុន''' | [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |'''មហេសី''' |[[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|ទេវីលក្ខណ៍]] <br> [[ទេពបុប្ផា]] |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' |[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]] <br> [[ចន្ទរាជា]] |- |'''បិតា''' |[[ពញ្ញាយ៉ាត]] |- |'''មាតា''' |[[បទុមកេសរទី៣|បុទមកេសរ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៤៨៦ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ធម្មរាជាទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Dhamma Reachea II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៨៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៧៦-១៤៨៦) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី៤ របស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិលើកទី២ក្នុងឆ្នាំជូត ត្រីស័ក ព.សករាជ ២០២០ ត្រូវនឹង គ.សករាជ ១៤៧៦ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៩៩ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី"''' មុនពេលព្រះអង្គសោយរាជជាលើកទី២ ទ្រង់បានរត់គេចខ្លួនពីការតាមសម្លាប់របស់ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦១ នៃគ.សករាជ នៅពេលដែលទ្រង់បានផ្ញើសារលិខិតអំពីរាជប្រហារនេះទៅកាន់ [[ស្រីរាជា]] ទ្រង់ត្រូវបានពលសេនាប្រមាណជា ៥០០នាក់ វាយរំដោះខ្លួនចេញពីរាជវាំងចតុមុខ (បច្ចុប្បន្ន: [[ភ្នំពេញ]]) និង បាននាំយកគ្រឿងសោយរាជទាំង៥ រត់ទៅជាមួយផងដែរ ហើយទ្រង់បានទៅបង្កើតតំបន់អប្បគម៍ នៅសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ស្ពឺ]]) និងបានយកតំបន់នោះឈរជើង ជាមូលដ្ឋានទ័ពនៅទីនោះ ដើម្បីតតាំងក្នុងជម្លោះរាជវង្សនេះ ក្រោយមក ក្រុមគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានជម្រុញឱ្យព្រះអង្គ ប្រកាសសោយរាជ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៩ នៃគ.សករាជ ក្រោយការឡើងសោយរាជរបស់ ស្រីសុរិយោទ័យ មួយឆ្នាំ ដែលធ្វើឡើងនៅរាជធានី ទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៨ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' [[File:Cambodia Map 1476-1486.jpg|thumb|Cambodia Map during the reign of Dhamma Reachea II, 1476-1486.]] ធម្មរាជាទី២ មានបិតាព្រះនាម [[ពញ្ញាយ៉ាត]] និង មានមាតាព្រះនាម [[បទុមកេសរទី៣|បុទមកេសរ]] ហើយព្រះអង្គមានបុត្រ២អង្គ បុត្រទី១ ព្រះនាម "[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]" និង បុត្រទី២ ព្រះនាម "[[ចន្ទរាជា]]" ហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជជាលើកទី២ បន្តពី [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៦ នៃគ.សករាជ ក្រោយពេលជម្លោះរាជវង្សត្រីភាគីត្រូវបានបិទបញ្ចប់ផងដែរ ។ ដើម្បីរក្សាតុល្យភាពអំណាចរបស់ទ្រង់ ព្រះអង្គបានដាក់នគរកម្ពុជា ស្ថិតក្រោមចំនុះ [[សៀម|នគរសៀម]] ដោយទ្រង់បានបញ្ជូននូវសួយសាអាករ ជាច្រើនសន្ធឹកថ្វាយទៅព្រះរាជាសៀម ដង្វាយរួមមាន៖ ព្រះមកុដមាស១ ព្រះសង្វារមាសពាក់ឆៀង ៣ខ្សែរ ព្រះសុពណ៌បាតមាស (ស្បែកជើងមាស) មួយសម្រាប់ ស្វេតច្ឆ័ត្រ១ ព្រះខ័នមាសដងខ្លី១ដើម ជាមួយនិងស្រោមដាវមាស ប្រាក់សុទ្ធ ៣ហាប ស្មើនិង ១៨០គីឡូ ដំរីមានភ្លុក ៦ក្បាល សេះចម្បាំង ២០០ក្បាល ក្រណាត់សូត្រ ១០ហឹប កប្បាស៥ហាប មានន័យថា គ្រឿងសំលី ស្មើនិង ៣០០គីឡូ សំពត់ហូល ៣០០កី ក្នុង១កី ស្មើ១៥ម៉ែត្រ គ្រែសូត្រ ១០០គ្រឿង (គ្រែសូត្រ មានន័យថា កន្លែងអង្គុយមានថ្នាក់សម្រាប់ពួកមន្ត្រី) គ្រឿងត្បូង ១០០ ថ្មកែវ ២០០ដុំ ។ ដូចនេះ ព្រះធម្មរាជាទី២ បានគ្រប់គ្រងទឹកដីរបស់ទ្រង់ ភាគខាងលិច ចាប់ពី [[បាត់ដំបង]] មង្គលបុរី (បច្ចុប្បន្ន: [[បន្ទាយមានជ័យ]]) មហានគរ ដល់ភាគខាងជើង សុរិន្ទ ម្លូព្រៃ ទន្លេរពៅ ប៉ាក់សេ ទៅទល់និងព្រំប្រទល់ [[ឡាវ|នគរឡាវ]] ភាគឦសាន ចាប់ពី [[ស្ទឹងត្រែង]] [[មណ្ឌលគិរី]] [[ខេត្តរតនគិរី|រតនៈគិរី]] ទៅទល់និងព្រំប្រទល់ [[អណ្ណាម|នគរអណ្ណាម]] ខាងកើតដល់ [[កំពង់ស្រកាត្រី]] ចុះមកផ្នែកខាងក្រោម ដល់ [[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ស្រុកទឹកខ្មៅ]] ទៅទល់និង [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == បាតុភូតរញ្ជួយដី គ.សករាជ ១៤៧៨ == '''Earthquake phenomenon AD 1478''' ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៨ នៃគ.សករាជ អំឡុងពេលដែល ព្រះធម្មរាជាទី២ ធ្វើពិធីដំឡើងស័ក្ដិមន្ត្រីក្នុងព្រះបរមរាជវាំង នាទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) មានបាតុភូត រញ្ជួយដី បានកើតឡើងចំនួន ៥លើកស្រាលៗ ធ្វើឱ្យស្ដេច មន្ត្រី និង ប្រជារាស្ត្រក្នុងតំបន់ មានការភ្ញាក់ផ្អើលផងដែរ បាតុភូត រញ្ជួយដីនេះ មិនមានផលប៉ះពាល់អ្វីកើតឡើងក្នុងព្រះនគរនោះទេ គ្រាន់តែបាតុភូត ដ៏កម្រនេះ ត្រូវបានក្រុមមន្ត្រីក្នុងរាជវាំង ធ្វើកំណត់ត្រាទុកប៉ុនណោះ ។ ការធ្វើពិធីដំឡើងស័ក្ដិមន្ត្រីបានបន្តរហូតដល់ចប់ពិធី នៅក្មុងពិធីដំឡើងស័ក្ដិនេះ ទ្រង់ត្រាសបង្គាប់ ឱ្យដំឡើងស័ក្ដិដល់ចៅហ្វាយស្រុកចំនួន ៥នាក់ ដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិ ១០ ហូពាន់ ដែលមានន័យថា មន្ត្រីដែលកាន់សិទ្ធកងទ័ព លើសពី ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ជំនឿលើពុទ្ធសាសនា និកាយ ហិនយាន == '''Belief in Hinayana Buddhism''' ធម្មរាជាទី២ ទ្រង់មានជំនឿ ពុទ្ធសាសនា និកាយ ហិនយាន​ ទ្រង់ទំនុកបម្រុង ព្រះពុទ្ធសាសនាបានយ៉ាងល្អ ទ្រង់ប្រោសព្រះរាជទានរង្វាន់ដល់អស់មុខមន្ត្រី ឱ្យឡើងយសសក្ដិ ទ្រង់ប្រណីដល់ សមណៈជីព្រាហ្មណ៍ ទាំងបណ្ដាប្រជានុរាស្ត្រ ឱ្យយបានសុខក្សេមក្សាន្ត ទ្រង់មានព្រះទ័យ ប្រកាន់នូវទសពិធរាជធម៌ ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាយព្រះរាជទ្រព្យ សង់សាលាឆាន់ សម្រាប់ព្រះសង្គសម្រាប់ព្រះសង្ឃ និង សាងសង់នូវកុដិស្នាក់អាស្រ័យដល់ព្រះសង្ឃក្នុងវត្តអារាមផងដែរ និង ជម្រុញឳ្យមានការសិក្សារៀនសូត្រស្រាវជ្រាវ ទៅលើផ្នែក បកប្រែភាសាបាលី ផងដែរ ។ ហើយព្រះអង្គបានលើកលែង យកពន្ធរាជការ និង ពន្ធព្រះរាជធានី រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ក្នុងការគ្រងរាជរបស់ព្រះអង្គជាឆ្នាំ ដែលពលរដ្ឋ មានសុខសន្តិភាព និង មិនមានសង្គ្រាមបន្តទៀតនោះទេ ។ ព្រះធម្មរាជាទី២ ដែលព្រះរាជា យកចិត្តទុកដាក់ទៅលើសាសនា ព្រះពុទ្ធជាខ្លាំង ព្រះអង្គបានបួសរយៈពេល បីថ្ងៃ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៥ នៃគ.សករាជ ក្នុងអំឡុងពេលដែលព្រះអង្គបួស ព្រះអង្គបានធ្វើពិធី ដង្ហែរ ព្រះបរមសារីរិកធាតុ (ឆ្អឹង) របស់ [[ស្រីរាជា]] និង [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលសុំបានពីស្ដេចសៀមមកវិញ យកមកតម្កល់ក្នុងចេតិយមួយ និង ធ្វើពិធី សូត្រមន្តធម្មទាន ឆ្លងចេតិយនោះផងដែរ ទ្រង់បរិច្ចាគព្រះរាជទ្រព្យ ដោយព្រះរាជសទ្ធានូវ វេរភូមិ២១ ស្រែ២១ ខ្ញុំប្រុស២១នាក់ ខ្ញុំស្រី២១នាក់ រទេះគោ២១​នឹម រទេះក្របី២១នឹម សេះ២១ក្បាល ដំរី២១ក្បាល និងគ្រឿងប្រគំផ្សេងៗ ថ្វាយទុកជាទាសាទាសី ឱ្យរក្សាព្រះចេតិយ ព្រះវិហារ សីមា សម្រាប់បោសច្រាសសំអាតជាប្រចាំ ។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ព្រះអង្គបានប្រឈួនឈឺធ្ងន់ ហើយក៏សោយព្រះទីវង្គត់ នូវក្នុងរាជធានីទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៦ នៃគ.សករាជ ព្រះបរមវង្សា នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រី លើកព្រះសពតម្កល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋស្រេច ទើបអញ្ជើញ [[ស្រីសុគន្ធបទ|ព្រះស្រីសុគន្ធបទ]] ជាព្រះរាជបុត្រាច្បង ឱ្យឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិបន្តពីបិតារបស់ទ្រង់ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ តាមរយៈឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ 1991 និង 2001 មានការសរសេរបំភ្លៃថា ព្រះធម្មរាជាទី២ គឺជាបុត្ររបស់អ្នកម្នាងសុីសាង៉ាម ដែលជាជាតិសាសន៍សៀម ប៉ុន្តែទោះជាមានការសរសេរបំភ្លៃយ៉ាងណា អ្នកនិពន្ធបានធ្វេសប្រហេសរឿងមួយ គឺមិនអាចបំភ្លៃពេលវេលា នៃ ការបំលាសទីរបស់ ព្រះបរមរាជាទី១ ឬ ពញ្ញាយ៉ាត បាននោះទេ តាមរយៈទឡ្ហីករណ៍ នៃការសិក្សារបស់ក្រុមបុរាណាចារ្យ ដែលពណ៌នា អំពីព្រះពញ្ញាយ៉ាត បានលើកទ័ពទៅបណ្ដេញសៀមចេញពីទឹកដីអង្គរ និងបានយកសុីសាង៉ាម ធ្វើជាស្នំឯក ដែលជាឋានៈនៃលំដាប់រងទី២ បន្ទាប់ពីឋានៈព្រះមហេសី នៅក្នុងពេលដែលពញ្ញយ៉ាត មានទំនាក់ក្នុងពេលវេលា នៃព្រឹត្តិការណ៍ទី២ ហើយធម្មរាជា ប្រសូត្រនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី៣ តើធម្មរាជាទី២ ក្លាយជាកូន សុីសាង៉ាម ដោយវិធីណា ? ឬ មួយអ្នកសរសេរបំភ្លៃចង់មានន័យថា សុីសាង៉ាម ប្រើពិធីពន្យាកំណើត ? នៅមានចំនុចមួយទៀត ដែលព្រះស្រីរាជា ជាបុត្រទី២ កើតក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី២ ហេតុម្ដេច បានមានម្ដាយ បទុមកេសរ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី៣ នៃទំនាក់ទំនង នៅចតុមុខ ? នេះជាព្រឹត្តិការណ៍បំលាសទីរបស់ ពញ្ញាយ៉ាត ក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ 1969 ពញ្ញាយ៉ាតរត់ភៀសខ្លួនពីក្រុងអង្គរ មកទួលបាសាន បន្ទាប់មកបង្ករទ័ពទៅបណ្ដេញសៀមរំដោះក្រុងអង្គរ ក្រោយមកចាកចោលក្រុងអង្គរ មកទួលបាសានម្ដងទៀត ទួលបាសានជួបទឹកជំនន់ធំនាឆ្នាំរោង ទើបរើរាជធានីមកចតុមុខ មានទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកម្នាងទី៣ នៃកំណើតធម្មរាជា ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥០៤)''}} {{Succession box|before= [[ស្រីសុរិយោទ័យ]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៤៨៦-១៥០៤'''|after=[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == 2ti0kb2gpx83xczeip9ft2za432sra6 336390 336388 2026-06-09T03:24:40Z Sreynaree1986 47227 /* ឯកសារយោង */ 336390 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ធម្មរាជាទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៧៦-១៤៨៦ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៤៦៩ <br/> លើកទី២ - ១៤៧៦ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center; |'''ក្សត្រមុន''' | [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |'''មហេសី''' |[[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|ទេវីលក្ខណ៍]] <br> [[ទេពបុប្ផា]] |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' |[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]] <br> [[ចន្ទរាជា]] |- |'''បិតា''' |[[ពញ្ញាយ៉ាត]] |- |'''មាតា''' |[[បទុមកេសរទី៣|បុទមកេសរ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៤៨៦ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ធម្មរាជាទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Dhamma Reachea II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៨៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៧៦-១៤៨៦) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី៤ របស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិលើកទី២ក្នុងឆ្នាំជូត ត្រីស័ក ព.សករាជ ២០២០ ត្រូវនឹង គ.សករាជ ១៤៧៦ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៩៩ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី"''' មុនពេលព្រះអង្គសោយរាជជាលើកទី២ ទ្រង់បានរត់គេចខ្លួនពីការតាមសម្លាប់របស់ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦១ នៃគ.សករាជ នៅពេលដែលទ្រង់បានផ្ញើសារលិខិតអំពីរាជប្រហារនេះទៅកាន់ [[ស្រីរាជា]] ទ្រង់ត្រូវបានពលសេនាប្រមាណជា ៥០០នាក់ វាយរំដោះខ្លួនចេញពីរាជវាំងចតុមុខ (បច្ចុប្បន្ន: [[ភ្នំពេញ]]) និង បាននាំយកគ្រឿងសោយរាជទាំង៥ រត់ទៅជាមួយផងដែរ ហើយទ្រង់បានទៅបង្កើតតំបន់អប្បគម៍ នៅសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ស្ពឺ]]) និងបានយកតំបន់នោះឈរជើង ជាមូលដ្ឋានទ័ពនៅទីនោះ ដើម្បីតតាំងក្នុងជម្លោះរាជវង្សនេះ ក្រោយមក ក្រុមគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានជម្រុញឱ្យព្រះអង្គ ប្រកាសសោយរាជ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៩ នៃគ.សករាជ ក្រោយការឡើងសោយរាជរបស់ ស្រីសុរិយោទ័យ មួយឆ្នាំ ដែលធ្វើឡើងនៅរាជធានី ទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៨ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' [[File:Cambodia Map 1476-1486.jpg|thumb|Cambodia Map during the reign of Dhamma Reachea II, 1476-1486.]] ធម្មរាជាទី២ មានបិតាព្រះនាម [[ពញ្ញាយ៉ាត]] និង មានមាតាព្រះនាម [[បទុមកេសរទី៣|បុទមកេសរ]] ហើយព្រះអង្គមានបុត្រ២អង្គ បុត្រទី១ ព្រះនាម "[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]" និង បុត្រទី២ ព្រះនាម "[[ចន្ទរាជា]]" ហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជជាលើកទី២ បន្តពី [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៦ នៃគ.សករាជ ក្រោយពេលជម្លោះរាជវង្សត្រីភាគីត្រូវបានបិទបញ្ចប់ផងដែរ ។ ដើម្បីរក្សាតុល្យភាពអំណាចរបស់ទ្រង់ ព្រះអង្គបានដាក់នគរកម្ពុជា ស្ថិតក្រោមចំនុះ [[សៀម|នគរសៀម]] ដោយទ្រង់បានបញ្ជូននូវសួយសាអាករ ជាច្រើនសន្ធឹកថ្វាយទៅព្រះរាជាសៀម ដង្វាយរួមមាន៖ ព្រះមកុដមាស១ ព្រះសង្វារមាសពាក់ឆៀង ៣ខ្សែរ ព្រះសុពណ៌បាតមាស (ស្បែកជើងមាស) មួយសម្រាប់ ស្វេតច្ឆ័ត្រ១ ព្រះខ័នមាសដងខ្លី១ដើម ជាមួយនិងស្រោមដាវមាស ប្រាក់សុទ្ធ ៣ហាប ស្មើនិង ១៨០គីឡូ ដំរីមានភ្លុក ៦ក្បាល សេះចម្បាំង ២០០ក្បាល ក្រណាត់សូត្រ ១០ហឹប កប្បាស៥ហាប មានន័យថា គ្រឿងសំលី ស្មើនិង ៣០០គីឡូ សំពត់ហូល ៣០០កី ក្នុង១កី ស្មើ១៥ម៉ែត្រ គ្រែសូត្រ ១០០គ្រឿង (គ្រែសូត្រ មានន័យថា កន្លែងអង្គុយមានថ្នាក់សម្រាប់ពួកមន្ត្រី) គ្រឿងត្បូង ១០០ ថ្មកែវ ២០០ដុំ ។ ដូចនេះ ព្រះធម្មរាជាទី២ បានគ្រប់គ្រងទឹកដីរបស់ទ្រង់ ភាគខាងលិច ចាប់ពី [[បាត់ដំបង]] មង្គលបុរី (បច្ចុប្បន្ន: [[បន្ទាយមានជ័យ]]) មហានគរ ដល់ភាគខាងជើង សុរិន្ទ ម្លូព្រៃ ទន្លេរពៅ ប៉ាក់សេ ទៅទល់និងព្រំប្រទល់ [[ឡាវ|នគរឡាវ]] ភាគឦសាន ចាប់ពី [[ស្ទឹងត្រែង]] [[មណ្ឌលគិរី]] [[ខេត្តរតនគិរី|រតនៈគិរី]] ទៅទល់និងព្រំប្រទល់ [[អណ្ណាម|នគរអណ្ណាម]] ខាងកើតដល់ [[កំពង់ស្រកាត្រី]] ចុះមកផ្នែកខាងក្រោម ដល់ [[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ស្រុកទឹកខ្មៅ]] ទៅទល់និង [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == បាតុភូតរញ្ជួយដី គ.សករាជ ១៤៧៨ == '''Earthquake phenomenon AD 1478''' ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៨ នៃគ.សករាជ អំឡុងពេលដែល ព្រះធម្មរាជាទី២ ធ្វើពិធីដំឡើងស័ក្ដិមន្ត្រីក្នុងព្រះបរមរាជវាំង នាទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) មានបាតុភូត រញ្ជួយដី បានកើតឡើងចំនួន ៥លើកស្រាលៗ ធ្វើឱ្យស្ដេច មន្ត្រី និង ប្រជារាស្ត្រក្នុងតំបន់ មានការភ្ញាក់ផ្អើលផងដែរ បាតុភូត រញ្ជួយដីនេះ មិនមានផលប៉ះពាល់អ្វីកើតឡើងក្នុងព្រះនគរនោះទេ គ្រាន់តែបាតុភូត ដ៏កម្រនេះ ត្រូវបានក្រុមមន្ត្រីក្នុងរាជវាំង ធ្វើកំណត់ត្រាទុកប៉ុនណោះ ។ ការធ្វើពិធីដំឡើងស័ក្ដិមន្ត្រីបានបន្តរហូតដល់ចប់ពិធី នៅក្មុងពិធីដំឡើងស័ក្ដិនេះ ទ្រង់ត្រាសបង្គាប់ ឱ្យដំឡើងស័ក្ដិដល់ចៅហ្វាយស្រុកចំនួន ៥នាក់ ដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិ ១០ ហូពាន់ ដែលមានន័យថា មន្ត្រីដែលកាន់សិទ្ធកងទ័ព លើសពី ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ជំនឿលើពុទ្ធសាសនា និកាយ ហិនយាន == '''Belief in Hinayana Buddhism''' ធម្មរាជាទី២ ទ្រង់មានជំនឿ ពុទ្ធសាសនា និកាយ ហិនយាន​ ទ្រង់ទំនុកបម្រុង ព្រះពុទ្ធសាសនាបានយ៉ាងល្អ ទ្រង់ប្រោសព្រះរាជទានរង្វាន់ដល់អស់មុខមន្ត្រី ឱ្យឡើងយសសក្ដិ ទ្រង់ប្រណីដល់ សមណៈជីព្រាហ្មណ៍ ទាំងបណ្ដាប្រជានុរាស្ត្រ ឱ្យយបានសុខក្សេមក្សាន្ត ទ្រង់មានព្រះទ័យ ប្រកាន់នូវទសពិធរាជធម៌ ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាយព្រះរាជទ្រព្យ សង់សាលាឆាន់ សម្រាប់ព្រះសង្គសម្រាប់ព្រះសង្ឃ និង សាងសង់នូវកុដិស្នាក់អាស្រ័យដល់ព្រះសង្ឃក្នុងវត្តអារាមផងដែរ និង ជម្រុញឳ្យមានការសិក្សារៀនសូត្រស្រាវជ្រាវ ទៅលើផ្នែក បកប្រែភាសាបាលី ផងដែរ ។ ហើយព្រះអង្គបានលើកលែង យកពន្ធរាជការ និង ពន្ធព្រះរាជធានី រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ក្នុងការគ្រងរាជរបស់ព្រះអង្គជាឆ្នាំ ដែលពលរដ្ឋ មានសុខសន្តិភាព និង មិនមានសង្គ្រាមបន្តទៀតនោះទេ ។ ព្រះធម្មរាជាទី២ ដែលព្រះរាជា យកចិត្តទុកដាក់ទៅលើសាសនា ព្រះពុទ្ធជាខ្លាំង ព្រះអង្គបានបួសរយៈពេល បីថ្ងៃ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៥ នៃគ.សករាជ ក្នុងអំឡុងពេលដែលព្រះអង្គបួស ព្រះអង្គបានធ្វើពិធី ដង្ហែរ ព្រះបរមសារីរិកធាតុ (ឆ្អឹង) របស់ [[ស្រីរាជា]] និង [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលសុំបានពីស្ដេចសៀមមកវិញ យកមកតម្កល់ក្នុងចេតិយមួយ និង ធ្វើពិធី សូត្រមន្តធម្មទាន ឆ្លងចេតិយនោះផងដែរ ទ្រង់បរិច្ចាគព្រះរាជទ្រព្យ ដោយព្រះរាជសទ្ធានូវ វេរភូមិ២១ ស្រែ២១ ខ្ញុំប្រុស២១នាក់ ខ្ញុំស្រី២១នាក់ រទេះគោ២១​នឹម រទេះក្របី២១នឹម សេះ២១ក្បាល ដំរី២១ក្បាល និងគ្រឿងប្រគំផ្សេងៗ ថ្វាយទុកជាទាសាទាសី ឱ្យរក្សាព្រះចេតិយ ព្រះវិហារ សីមា សម្រាប់បោសច្រាសសំអាតជាប្រចាំ ។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ព្រះអង្គបានប្រឈួនឈឺធ្ងន់ ហើយក៏សោយព្រះទីវង្គត់ នូវក្នុងរាជធានីទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៦ នៃគ.សករាជ ព្រះបរមវង្សា នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រី លើកព្រះសពតម្កល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋស្រេច ទើបអញ្ជើញ [[ស្រីសុគន្ធបទ|ព្រះស្រីសុគន្ធបទ]] ជាព្រះរាជបុត្រាច្បង ឱ្យឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិបន្តពីបិតារបស់ទ្រង់ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ តាមរយៈឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ 1991 និង 2001 មានការសរសេរបំភ្លៃថា ព្រះធម្មរាជាទី២ គឺជាបុត្ររបស់អ្នកម្នាងសុីសាង៉ាម ដែលជាជាតិសាសន៍សៀម ប៉ុន្តែទោះជាមានការសរសេរបំភ្លៃយ៉ាងណា អ្នកនិពន្ធបានធ្វេសប្រហេសរឿងមួយ គឺមិនអាចបំភ្លៃពេលវេលា នៃ ការបំលាសទីរបស់ ព្រះបរមរាជាទី១ ឬ ពញ្ញាយ៉ាត បាននោះទេ តាមរយៈទឡ្ហីករណ៍ នៃការសិក្សារបស់ក្រុមបុរាណាចារ្យ ដែលពណ៌នា អំពីព្រះពញ្ញាយ៉ាត បានលើកទ័ពទៅបណ្ដេញសៀមចេញពីទឹកដីអង្គរ និងបានយកសុីសាង៉ាម ធ្វើជាស្នំឯក ដែលជាឋានៈនៃលំដាប់រងទី២ បន្ទាប់ពីឋានៈព្រះមហេសី នៅក្នុងពេលដែលពញ្ញយ៉ាត មានទំនាក់ក្នុងពេលវេលា នៃព្រឹត្តិការណ៍ទី២ ហើយធម្មរាជា ប្រសូត្រនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី៣ តើធម្មរាជាទី២ ក្លាយជាកូន សុីសាង៉ាម ដោយវិធីណា ? ឬ មួយអ្នកសរសេរបំភ្លៃចង់មានន័យថា សុីសាង៉ាម ប្រើពិធីពន្យាកំណើត ? នៅមានចំនុចមួយទៀត ដែលព្រះស្រីរាជា ជាបុត្រទី២ កើតក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី២ ហេតុម្ដេច បានមានម្ដាយ បទុមកេសរ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី៣ នៃទំនាក់ទំនង នៅចតុមុខ ? នេះជាព្រឹត្តិការណ៍បំលាសទីរបស់ ពញ្ញាយ៉ាត ក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ 1969 ពញ្ញាយ៉ាតរត់ភៀសខ្លួនពីក្រុងអង្គរ មកទួលបាសាន បន្ទាប់មកបង្ករទ័ពទៅបណ្ដេញសៀមរំដោះក្រុងអង្គរ ក្រោយមកចាកចោលក្រុងអង្គរ មកទួលបាសានម្ដងទៀត ទួលបាសានជួបទឹកជំនន់ធំនាឆ្នាំរោង ទើបរើរាជធានីមកចតុមុខ មានទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកម្នាងទី៣ នៃកំណើតធម្មរាជា ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥០៤)''}} {{Succession box|before= [[ស្រីសុរិយោទ័យ]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៤៨៦-១៥០៤'''|after=[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} di7lyo9j9couq1an51iuroajh3x1qdm 336391 336390 2026-06-09T03:26:23Z Sreynaree1986 47227 /* ឯកសារយោង */ 336391 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #0B6623;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ធម្មរាជាទី២ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៤៧៦-១៤៨៦ រាជាណាចក្រកម្ពុជា |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​​លើកទី១ - ១៤៦៩ <br/> លើកទី២ - ១៤៧៦ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | សម័យចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center; |'''ក្សត្រមុន''' | [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​ចតុមុខ |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- |'''មហេសី''' |[[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|ទេវីលក្ខណ៍]] <br> [[ទេពបុប្ផា]] |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' |[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]] <br> [[ចន្ទរាជា]] |- |'''បិតា''' |[[ពញ្ញាយ៉ាត]] |- |'''មាតា''' |[[បទុមកេសរទី៣|បុទមកេសរ]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៤៨៦ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' |[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ពុទ្ធសាសនា]] និង [[ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា]] <br/> ជំនឿ​លើពពួកទេវតា |} '''ធម្មរាជាទី២''' ([[អង់គ្លេស]]: Dhamma Reachea II) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៤៨៦) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៤៧៦-១៤៨៦) ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្រទី៤ របស់ [[ពញ្ញាយ៉ាត]] ទ្រង់ឡើងសោយរាជសម្បត្តិលើកទី២ក្នុងឆ្នាំជូត ត្រីស័ក ព.សករាជ ២០២០ ត្រូវនឹង គ.សករាជ ១៤៧៦ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៣៩៩ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះធម្មរាជា រាមាធិបតី"''' មុនពេលព្រះអង្គសោយរាជជាលើកទី២ ទ្រង់បានរត់គេចខ្លួនពីការតាមសម្លាប់របស់ [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦១ នៃគ.សករាជ នៅពេលដែលទ្រង់បានផ្ញើសារលិខិតអំពីរាជប្រហារនេះទៅកាន់ [[ស្រីរាជា]] ទ្រង់ត្រូវបានពលសេនាប្រមាណជា ៥០០នាក់ វាយរំដោះខ្លួនចេញពីរាជវាំងចតុមុខ (បច្ចុប្បន្ន: [[ភ្នំពេញ]]) និង បាននាំយកគ្រឿងសោយរាជទាំង៥ រត់ទៅជាមួយផងដែរ ហើយទ្រង់បានទៅបង្កើតតំបន់អប្បគម៍ នៅសំរោងទង (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ស្ពឺ]]) និងបានយកតំបន់នោះឈរជើង ជាមូលដ្ឋានទ័ពនៅទីនោះ ដើម្បីតតាំងក្នុងជម្លោះរាជវង្សនេះ ក្រោយមក ក្រុមគណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានជម្រុញឱ្យព្រះអង្គ ប្រកាសសោយរាជ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៩ នៃគ.សករាជ ក្រោយការឡើងសោយរាជរបស់ ស្រីសុរិយោទ័យ មួយឆ្នាំ ដែលធ្វើឡើងនៅរាជធានី ទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៦៨ នៃគ.សករាជ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique.html?id=gq9UAAAAcAAJ Journal asiatique: ou recueil de mémoires d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 18], Publisher: Society, Original from the Bavarian State Library </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' [[File:Cambodia Map 1476-1486.jpg|thumb|Cambodia Map during the reign of Dhamma Reachea II, 1476-1486.]] ធម្មរាជាទី២ មានបិតាព្រះនាម [[ពញ្ញាយ៉ាត]] និង មានមាតាព្រះនាម [[បទុមកេសរទី៣|បុទមកេសរ]] ហើយព្រះអង្គមានបុត្រ២អង្គ បុត្រទី១ ព្រះនាម "[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]" និង បុត្រទី២ ព្រះនាម "[[ចន្ទរាជា]]" ហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជជាលើកទី២ បន្តពី [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៦ នៃគ.សករាជ ក្រោយពេលជម្លោះរាជវង្សត្រីភាគីត្រូវបានបិទបញ្ចប់ផងដែរ ។ ដើម្បីរក្សាតុល្យភាពអំណាចរបស់ទ្រង់ ព្រះអង្គបានដាក់នគរកម្ពុជា ស្ថិតក្រោមចំនុះ [[សៀម|នគរសៀម]] ដោយទ្រង់បានបញ្ជូននូវសួយសាអាករ ជាច្រើនសន្ធឹកថ្វាយទៅព្រះរាជាសៀម ដង្វាយរួមមាន៖ ព្រះមកុដមាស១ ព្រះសង្វារមាសពាក់ឆៀង ៣ខ្សែរ ព្រះសុពណ៌បាតមាស (ស្បែកជើងមាស) មួយសម្រាប់ ស្វេតច្ឆ័ត្រ១ ព្រះខ័នមាសដងខ្លី១ដើម ជាមួយនិងស្រោមដាវមាស ប្រាក់សុទ្ធ ៣ហាប ស្មើនិង ១៨០គីឡូ ដំរីមានភ្លុក ៦ក្បាល សេះចម្បាំង ២០០ក្បាល ក្រណាត់សូត្រ ១០ហឹប កប្បាស៥ហាប មានន័យថា គ្រឿងសំលី ស្មើនិង ៣០០គីឡូ សំពត់ហូល ៣០០កី ក្នុង១កី ស្មើ១៥ម៉ែត្រ គ្រែសូត្រ ១០០គ្រឿង (គ្រែសូត្រ មានន័យថា កន្លែងអង្គុយមានថ្នាក់សម្រាប់ពួកមន្ត្រី) គ្រឿងត្បូង ១០០ ថ្មកែវ ២០០ដុំ ។ ដូចនេះ ព្រះធម្មរាជាទី២ បានគ្រប់គ្រងទឹកដីរបស់ទ្រង់ ភាគខាងលិច ចាប់ពី [[បាត់ដំបង]] មង្គលបុរី (បច្ចុប្បន្ន: [[បន្ទាយមានជ័យ]]) មហានគរ ដល់ភាគខាងជើង សុរិន្ទ ម្លូព្រៃ ទន្លេរពៅ ប៉ាក់សេ ទៅទល់និងព្រំប្រទល់ [[ឡាវ|នគរឡាវ]] ភាគឦសាន ចាប់ពី [[ស្ទឹងត្រែង]] [[មណ្ឌលគិរី]] [[ខេត្តរតនគិរី|រតនៈគិរី]] ទៅទល់និងព្រំប្រទល់ [[អណ្ណាម|នគរអណ្ណាម]] ខាងកើតដល់ [[កំពង់ស្រកាត្រី]] ចុះមកផ្នែកខាងក្រោម ដល់ [[ខេត្តទឹកខ្មៅ|ស្រុកទឹកខ្មៅ]] ទៅទល់និង [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == បាតុភូតរញ្ជួយដី គ.សករាជ ១៤៧៨ == '''Earthquake phenomenon AD 1478''' ក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៨ នៃគ.សករាជ អំឡុងពេលដែល ព្រះធម្មរាជាទី២ ធ្វើពិធីដំឡើងស័ក្ដិមន្ត្រីក្នុងព្រះបរមរាជវាំង នាទួលបាសាន (បច្ចុប្បន្ន: [[កំពង់ចាម]]) មានបាតុភូត រញ្ជួយដី បានកើតឡើងចំនួន ៥លើកស្រាលៗ ធ្វើឱ្យស្ដេច មន្ត្រី និង ប្រជារាស្ត្រក្នុងតំបន់ មានការភ្ញាក់ផ្អើលផងដែរ បាតុភូត រញ្ជួយដីនេះ មិនមានផលប៉ះពាល់អ្វីកើតឡើងក្នុងព្រះនគរនោះទេ គ្រាន់តែបាតុភូត ដ៏កម្រនេះ ត្រូវបានក្រុមមន្ត្រីក្នុងរាជវាំង ធ្វើកំណត់ត្រាទុកប៉ុនណោះ ។ ការធ្វើពិធីដំឡើងស័ក្ដិមន្ត្រីបានបន្តរហូតដល់ចប់ពិធី នៅក្មុងពិធីដំឡើងស័ក្ដិនេះ ទ្រង់ត្រាសបង្គាប់ ឱ្យដំឡើងស័ក្ដិដល់ចៅហ្វាយស្រុកចំនួន ៥នាក់ ដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិ ១០ ហូពាន់ ដែលមានន័យថា មន្ត្រីដែលកាន់សិទ្ធកងទ័ព លើសពី ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ។<ref>Eng Suth (1969) [https://www.elibraryofcambodia.org/ebook/morha-boros-khmer-2-ebook/ Mohaboros Khmer Documents Volume 1-2], Publisher: Institut Français du Cambodge Bibliothèque Numérique Culturethèque.</ref> == ជំនឿលើពុទ្ធសាសនា និកាយ ហិនយាន == '''Belief in Hinayana Buddhism''' ធម្មរាជាទី២ ទ្រង់មានជំនឿ ពុទ្ធសាសនា និកាយ ហិនយាន​ ទ្រង់ទំនុកបម្រុង ព្រះពុទ្ធសាសនាបានយ៉ាងល្អ ទ្រង់ប្រោសព្រះរាជទានរង្វាន់ដល់អស់មុខមន្ត្រី ឱ្យឡើងយសសក្ដិ ទ្រង់ប្រណីដល់ សមណៈជីព្រាហ្មណ៍ ទាំងបណ្ដាប្រជានុរាស្ត្រ ឱ្យយបានសុខក្សេមក្សាន្ត ទ្រង់មានព្រះទ័យ ប្រកាន់នូវទសពិធរាជធម៌ ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ចំណាយព្រះរាជទ្រព្យ សង់សាលាឆាន់ សម្រាប់ព្រះសង្គសម្រាប់ព្រះសង្ឃ និង សាងសង់នូវកុដិស្នាក់អាស្រ័យដល់ព្រះសង្ឃក្នុងវត្តអារាមផងដែរ និង ជម្រុញឳ្យមានការសិក្សារៀនសូត្រស្រាវជ្រាវ ទៅលើផ្នែក បកប្រែភាសាបាលី ផងដែរ ។ ហើយព្រះអង្គបានលើកលែង យកពន្ធរាជការ និង ពន្ធព្រះរាជធានី រយៈពេល ៣ឆ្នាំ ក្នុងការគ្រងរាជរបស់ព្រះអង្គជាឆ្នាំ ដែលពលរដ្ឋ មានសុខសន្តិភាព និង មិនមានសង្គ្រាមបន្តទៀតនោះទេ ។ ព្រះធម្មរាជាទី២ ដែលព្រះរាជា យកចិត្តទុកដាក់ទៅលើសាសនា ព្រះពុទ្ធជាខ្លាំង ព្រះអង្គបានបួសរយៈពេល បីថ្ងៃ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៥ នៃគ.សករាជ ក្នុងអំឡុងពេលដែលព្រះអង្គបួស ព្រះអង្គបានធ្វើពិធី ដង្ហែរ ព្រះបរមសារីរិកធាតុ (ឆ្អឹង) របស់ [[ស្រីរាជា]] និង [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] ដែលសុំបានពីស្ដេចសៀមមកវិញ យកមកតម្កល់ក្នុងចេតិយមួយ និង ធ្វើពិធី សូត្រមន្តធម្មទាន ឆ្លងចេតិយនោះផងដែរ ទ្រង់បរិច្ចាគព្រះរាជទ្រព្យ ដោយព្រះរាជសទ្ធានូវ វេរភូមិ២១ ស្រែ២១ ខ្ញុំប្រុស២១នាក់ ខ្ញុំស្រី២១នាក់ រទេះគោ២១​នឹម រទេះក្របី២១នឹម សេះ២១ក្បាល ដំរី២១ក្បាល និងគ្រឿងប្រគំផ្សេងៗ ថ្វាយទុកជាទាសាទាសី ឱ្យរក្សាព្រះចេតិយ ព្រះវិហារ សីមា សម្រាប់បោសច្រាសសំអាតជាប្រចាំ ។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ព្រះអង្គបានប្រឈួនឈឺធ្ងន់ ហើយក៏សោយព្រះទីវង្គត់ នូវក្នុងរាជធានីទួលបាសាន ក្នុងឆ្នាំ ១៤៨៦ នៃគ.សករាជ ព្រះបរមវង្សា នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រី លើកព្រះសពតម្កល់ក្នុងព្រះកោដ្ឋស្រេច ទើបអញ្ជើញ [[ស្រីសុគន្ធបទ|ព្រះស្រីសុគន្ធបទ]] ជាព្រះរាជបុត្រាច្បង ឱ្យឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិបន្តពីបិតារបស់ទ្រង់ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ តាមរយៈឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ 1991 និង 2001 មានការសរសេរបំភ្លៃថា ព្រះធម្មរាជាទី២ គឺជាបុត្ររបស់អ្នកម្នាងសុីសាង៉ាម ដែលជាជាតិសាសន៍សៀម ប៉ុន្តែទោះជាមានការសរសេរបំភ្លៃយ៉ាងណា អ្នកនិពន្ធបានធ្វេសប្រហេសរឿងមួយ គឺមិនអាចបំភ្លៃពេលវេលា នៃ ការបំលាសទីរបស់ ព្រះបរមរាជាទី១ ឬ ពញ្ញាយ៉ាត បាននោះទេ តាមរយៈទឡ្ហីករណ៍ នៃការសិក្សារបស់ក្រុមបុរាណាចារ្យ ដែលពណ៌នា អំពីព្រះពញ្ញាយ៉ាត បានលើកទ័ពទៅបណ្ដេញសៀមចេញពីទឹកដីអង្គរ និងបានយកសុីសាង៉ាម ធ្វើជាស្នំឯក ដែលជាឋានៈនៃលំដាប់រងទី២ បន្ទាប់ពីឋានៈព្រះមហេសី នៅក្នុងពេលដែលពញ្ញយ៉ាត មានទំនាក់ក្នុងពេលវេលា នៃព្រឹត្តិការណ៍ទី២ ហើយធម្មរាជា ប្រសូត្រនៅក្រុងចតុមុខ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី៣ តើធម្មរាជាទី២ ក្លាយជាកូន សុីសាង៉ាម ដោយវិធីណា ? ឬ មួយអ្នកសរសេរបំភ្លៃចង់មានន័យថា សុីសាង៉ាម ប្រើពិធីពន្យាកំណើត ? នៅមានចំនុចមួយទៀត ដែលព្រះស្រីរាជា ជាបុត្រទី២ កើតក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី២ ហេតុម្ដេច បានមានម្ដាយ បទុមកេសរ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ទី៣ នៃទំនាក់ទំនង នៅចតុមុខ ? នេះជាព្រឹត្តិការណ៍បំលាសទីរបស់ ពញ្ញាយ៉ាត ក្នុងឯកសារមហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ 1969 ពញ្ញាយ៉ាតរត់ភៀសខ្លួនពីក្រុងអង្គរ មកទួលបាសាន បន្ទាប់មកបង្ករទ័ពទៅបណ្ដេញសៀមរំដោះក្រុងអង្គរ ក្រោយមកចាកចោលក្រុងអង្គរ មកទួលបាសានម្ដងទៀត ទួលបាសានជួបទឹកជំនន់ធំនាឆ្នាំរោង ទើបរើរាជធានីមកចតុមុខ មានទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកម្នាងទី៣ នៃកំណើតធម្មរាជា ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥០៤)''}} {{Succession box|before= [[ស្រីសុរិយោទ័យ]]|title=រាជាណាចក្រកម្ពុជា|years='''១៤៨៦-១៥០៤'''|after=[[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} r85f8gu8xq1esjecoawwyva02to7glw 0 39869 336420 335833 2026-06-09T09:28:18Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336420 wikitext text/x-wiki '''ទីម សុឃៀង''' ([[ភាសាអង់គ្លេស|English]]''':''' Sokhieng Tim''')''' គឺជាអ្នកនិពន្ធប្រលោមលោក រឿងខ្លី និងកំណាព្យ។<ref>{{Cite web |last=Tola |first=លោក សន តុលា {{!}} Mr Sorn |date=2021-08-23 |title=ទីម សុឃៀង ផ្ដើមពីសរសេររឿងកំប្លែងអប់រំ ក្លាយខ្លួនជាអ្នកនិពន្ធប្រលោមលោក |url=https://education.ams.com.kh/archives/27617 |access-date=2026-05-25 |website=AMS EDUCATION |language=km }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ស្នាដៃរបស់លោកស្ថិតនៅក្នុងប្រភេទច្នៃប្រតិដ្ឋបែបអភីនីហារ អច្ឆរិយតថ និងប្រតិដ្ឋបែបវិទ្យាសាស្ត្រ។ លោក កើតនៅក្នុង[[ខេត្តព្រះសីហនុ]] ប៉ុន្តែធំធាត់ឡើងនៅក្នុង[[ខេត្តព្រៃវែង]] ហើយបច្ចុប្បន្នរស់នៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]]ជាមួយម្ដាយ និងបងប្អូនចំនួនបួននាក់ ដោយលោកគឺជាកូនច្បងភ្លោះនៅក្នុងគ្រួសារ។ លោកគឺជា អតីតនិស្សិតថបរិញ្ញាបត្រ[[ភាសាអង់គ្លេស]]នៃ[[វិទ្យាស្ថានភាសាបរទេស]] ក្នុង[[សាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ]]​ ហើយក៏ជាអតីតសិស្សរៀននៅសាលាបឋមសិក្សាព្រែកអន្ទះ,អនុវិទ្យាល័យព្រែកអន្ទះ និងវិទ្យាល័យជាស៊ីមសាមគ្គី។ {{Infobox writer | embed = | honorific_prefix = | name = ទីម សុឃៀង | honorific_suffix = | image = | image_size = | image_upright = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | pseudonym = ទិនករ | birth_name = | birth_date = ២៣ មីនា ២០០១ | birth_place = ភូមិព្រែកអន្ទះ, ឃុំព្រែកអន្ទះ, ស្រុកពោធិ៍រៀង, ខេត្តព្រៃវែង | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | death_place = | resting_place = ភ្នំពេញ, ប្រទេសកម្ពុជា | occupation = អ្នកនិពន្ធ | language = ខ្មែរ | nationality = ខ្មែរ | citizenship = | education = វិទ្យាស្ថានភាសាបរទេស | alma_mater = | period = ២០១៩-បច្ចុប្បន្ន | genre = អភិនីហារ, អច្ឆរិយតថ, ប្រតិដ្ឋបែបវិទ្យាសាស្ត្រ | subject = <!-- or: | subjects = --> | movement = អច្ឆរិយតថ | notable_works = | spouse = <!-- or: | spouses = --> | partner = <!-- or: | partners = --> | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = ២០១៩-បច្ចុប្បន្ន | module = | website = <!-- {{URL|example.org}} --> | portaldisp = <!-- "on", "yes", "true", etc.; or omit --> }} == ជីវិតការងារ == នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ សុឃៀងបានចាប់ផ្ដើមការងារដំបូងរបស់ខ្លួន ជាបុគ្គលិកផ្នែកលក់នៅបណ្ណាគារមួយកន្លែង។ នៅទីនោះហើយដែលធ្វើឱ្យលោកចាប់ផ្ដើមស្រលាញ់ និងចូលចិត្តការអាន[[សៀវភៅ]]កាន់តែខ្លាំងថែមទៀត រហូតមានចិត្តចង់ក្លាយខ្លួនជា[[អ្នកនិពន្ធ]]មួយរូប។<ref>{{Cite web |title=ទីម សុឃៀង {{!}} Sokhieng Tim |url=https://www.seavphovjivet.com/author/sokhieng-tim |access-date=2026-05-25 |website=www.seavphovjivet.com}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩ លោកក៏បានចាប់អាជីពជាអ្នកនិពន្ធលើកដំបូង ដោយកាលនោះលោកគឺជាអ្នកសរសេររឿងកំប្លែងខ្លីនៅ[[ស្ថានីយទូរទស្សន៍|ស្ថានីយ៍ទូរទស្សន៍]]ក្នុងស្រុកមួយ។ ដោយសារមិនមានភាពប៉ិនប្រសព្វក្នុងរឿងកំប្លែង លោកក៏សម្រេចចិត្តលាឈប់ពីការងារជាអ្នកនិពន្ធរឿងកំប្លែង។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ សុឃៀងក៏ចាប់ផ្ដើមសរសេរប្រលោមលោកដំបូងរបស់ខ្លួនដែលមានចំណងជើងថា “[[ឥន្ទ្ររាជ និងព្រះខ័ឌ្គរាជ្យ|ឥន្ទ្ររាជ]]” ហើយស្របពេលជាមួយគ្នានោះដែរ លោកក៏បានចេញផ្សាយស្នាដៃរឿងខ្លី អត្ថបទ និង[[កំណាព្យខ្មែរ|កំណាព្]]យមួយចំនួននៅលើបណ្ដាញសង្គម ដូចជា [[ឈ្លើង (រឿងខ្លី)|ឈ្លើង]],លះបង់,ស្នេហ៍ក្នុងសុបិន,សៀវភៅមរណៈ,[[បណ្ដាំអ្នកមានគុណ]],ព្យុះសៀវភៅ និងកំលោះរងារ។ == ឯកសារយោង == {{reflist}} 8f07dldz1pbu5eajk9p66zqu2yftu1n 0 41528 336406 333485 2026-06-09T05:17:47Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336406 wikitext text/x-wiki {{redirect|សាធារណរដ្ឋគុយបា|សាធារណរដ្ឋដំបូងដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩០២ ដល់ឆ្នាំ១៩០៦ និងពីឆ្នាំ១៩០៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៩|សាធារណរដ្ឋគុយបា (១៩០២–១៩៥៩)}} {{about|ប្រទេស}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋគុយបា | common_name = គុយបា | native_name = {{nobold|''República de Cuba''}} | image_flag = Flag of Cuba.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិគុយបា|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of Arms of Cuba.svg | alt_coat = A shield in front of a fasces crowned by the Phrygian Cap, all supported by an oak branch and a laurel wreath | symbol_type = [[វរលញ្ឆករគុយបា|វរលញ្ឆករ]] | national_motto = ''¡Patria o Muerte, Venceremos!'' <small> <br /> "មាតុភូមិឬសេចក្តីស្លាប់ យើងនឹងពុះពារយកឈ្នះ!"</small><ref>{{cite web|url=http://www.bc.gov.cu/English/cuban_bills.asp|title=Cuban Peso Bills|publisher=Central Bank of Cuba|accessdate=2009-09-07|archivedate=2009-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090307233221/http://www.bc.gov.cu/English/cuban_bills.asp|url-status=dead}}</ref> | national_anthem = ''[[ឡាបាយ៉ាមេសា]]''<small></br>([[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]]៖"ចម្រៀងបាយ៉ាម៉ូ")</br>([[ភាសាអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]]៖ "''La Bayamesa''")</small><ref>{{cite web|url=http://mipais.cuba.cu/cat_en.php?idcat=91&idpadre=83&nivel=2|title=National symbols|publisher=Government of Cuba|accessdate=2009-09-07|archivedate=2016-01-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115200948/http://mipais.cuba.cu/cat_en.php?idcat=91&idpadre=83&nivel=2|url-status=dead}}</ref> {{center|[[File:Cuban national anthem (abridged version), performed by the U.S. Navy Band.oga]]}} | image_map = Cuba on the globe (Americas centered).svg | image_map_caption = ផែនទីប្រទេសគុយបា (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ឡាហាវ៉ាន|ហាវ៉ាណា]] | coordinates = {{Coord|23|8|N|82|23|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]] | national_languages = | ethnic_groups = {{unbulleted list |៦៤.១% [[ជនជាតិគុយបា|ជនជាតិស្បែកស]] |២៦.៦% [[មូឡាត៌|ជនជាតិចម្រុះ]] |៩.៣% [[ជនជាតិអាហ្រ្វិក-គុយបា|ជនជាតិស្បែកខ្មៅ]]}} | ethnic_groups_year = ២០១២ | ethnic_groups_ref = <ref name=CIA>{{cite web |author=by type |url=http://cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |title=Central America :: Cuba — The World Factbook - Central Intelligence Agency |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2020-05-25 |archivedate=2020-04-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200424094420/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |url-status=dead }}</ref> | religion = {{unbulleted list |៥៨.៩% [[គ្រិស្តសាសនា]] |២៣.២% [[អទេវនិយម|គ្មានជំនឿសាសនា]] |១៧.៦% [[សាសនាប្រជាប្រិយ]] |០.៣% សាសនាផ្សេងៗទៀតទៀត }} | religion_year = ២០២០ | religion_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/|title=Cuba - The World Factbook|website=www.cia.gov|date=6 October 2021|access-date=21 កុម្ភៈ 2021|archivedate=12 សីហា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812170744/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/|url-status=dead}}</ref> | government_type = [[រដ្ឋឯកបក្ស]]ប្រកាន់[[លទ្ធិម៉ាក្ស-លេនីន]]<br />[[សាធារណរដ្ឋ]][[រដ្ឋសង្គមនិយម|សង្គមនិយម]] [[រដ្ឋឯកភូត|អាស្រ័យសភាឯកភូត]]<ref name=constitution>{{cite web |title= The Constitution of the Republic of Cuba, 1976 (as Amended to 2002) |url= http://www.constitutionnet.org/files/Cuba%20Constitution.pdf |publisher= National Assembly of People's Power |accessdate= 18 August 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20130117013359/http://www.constitutionnet.org/files/Cuba%20Constitution.pdf |archivedate= 17 January 2013 }}<br />For discussion of the 1992 amendments, see {{Harvnb|Domínguez|2003}}.</ref> | leader_title1 = [[លេខាទីមួយនៃបក្សកុម្មុយនីស្តគុយបា|លេខាទីមួយនៃបក្ស]] និង[[ប្រធានាធិបតីគុយបា|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[មីហ្គែល ឌីយ៉ា-កានែល]] | leader_title2 = [[អនុប្រធានាធិបតីគុយបា|អនុប្រធានាធិបតី]] | leader_name2 = [[សាល់វ៉ាឌ័រ វ៉ាលដែស មេហ្សា]] | leader_title3 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីគុយបា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name3 = [[ម៉ានូអែល ម៉ារេរូ គ្រុស៍]] | leader_title4 = [[រដ្ឋសភានៃអំណាចប្រជាជន|ប្រធានរដ្ឋសភា]] | leader_name4 = [[អេស្តេបង់ ឡាសូ ហឺណង់ដេស]] | legislature = [[រដ្ឋសភានៃអំណាចប្រជាជន]] | sovereignty_type = [[ឯករាជ្យ|ឯករាជ្យភាព]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[សង្គ្រាមដប់ឆ្នាំ|ប្រកាសឯករាជ្យ]] | established_date1 = ១០ តុលា ១៨៦៨ | established_event2 = [[សង្គ្រាមឯករាជ្យគុយបា|សង្គ្រាមដើម្បីឯករាជ្យ]] | established_date2 = ២៤ កុម្ភៈ ១៨៩៥ | established_event3 = [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨៩៨)|ទទួលស្គាល់]] ([[អេស្ប៉ាញ]]បានប្រគល់កោះគុយបាមកឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិក) | established_date3 = ១០ ធ្នូ ១៨៩៨ | established_event4 = ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ (ទទួលឯករាជ្យពី[[សហរដ្ឋអាមេរិក|សហរដ្ឋ]]) | established_date4 = ២០ ឧសភា ១៩០២ | established_event5 = [[បដិវត្តន៍គុយបា]] | established_date5 = ២៦ កក្កដា ១៩៥៣ – ១ មករា ១៩៥៩ | established_event6 = អនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញ | established_date6 = ១០ មេសា ២០១៩ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ១០៩,៨៨៤ | area_rank = ទី១០៤ | percent_water = ០ | population_census = {{decreaseNeutral}} ១១,១៨១,៥៩៥<ref>{{cite web |url=http://www.onei.gob.cu/node/13815 |title=Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2020 |publisher=(អេស្ប៉ាញ) Oficina Nacional de Estadística e Information República de Cuba |access-date=12 ធ្នូ 2021 |archivedate=2020-03-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314034430/http://www.onei.gob.cu/ |url-status=dead }}</ref> | population_census_year = ២០២០ | population_census_rank = ទី៨៣ | population_density_km2 = ១០១.៨ | population_density_rank = ទី៨០ | GDP_PPP = ២៥៤.៨៦៥ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="auto">{{cite web|title=World Bank GDP PPP 2015, 28 April 2017 PDF|url=https://archive.org/details/GDPPPP1|accessdate=18 មករា 2018}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០១៥ | GDP_PPP_rank = ទី៦៣ | GDP_PPP_per_capita = ២២,២៣៧ ដុល្លារ<ref name="auto"/><ref>{{cite web|title=World Bank total population of Cuba in 2015 (GDP PPP divided by Population data)|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?end=2015&locations=CU&start=1960|accessdate=18 មករា 2018|archivedate=2020-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111235251/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?end=2015&locations=CU&start=1960|url-status=dead}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៨៦ | GDP_nominal = {{increase}} ១០៥.៣៥៥ ពាន់លានដុល្លារ<ref name=C>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/snaama/Basic |title=(អង់គ្លេស) ជម្រើសទិន្នន័យមូលដ្ឋាន |publisher=អង្គការសហប្រជាជាតិ |access-date=12 ធ្នូ 2021}}</ref> | GDP_nominal_year = ២០១៩ | GDP_nominal_rank = ទី៦៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៩,២៩៦ ដុល្លារ<ref name=C/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៨៩ | Gini = ៣៨.០ | Gini_year = ២០០០ | Gini_ref = <ref>{{cite news |title=Cuba grapples with growing inequality |url=https://www.reuters.com/article/2008/04/10/us-cuba-reform-inequality-idUSN1033501920080410 |accessdate=21 July 2013 |newspaper=Reuters |archive-date=17 កញ្ញា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917130622/http://www.reuters.com/article/2008/04/10/us-cuba-reform-inequality-idUSN1033501920080410 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = <!--អនុញ្ញាតតែលេខឡាតាំងប៉ុណ្ណោះ--> | HDI = ០.៧៨៣ | HDI_year = ២០១៩ <!-- Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication --> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web|title=Table 2: Trends in the Human Development Index, 1990–2014|url=http://hdr.undp.org/en/composite/trends|publisher=United Nations Development Programme|access-date=15 December 2015}}</ref> | HDI_rank = ទី៧២<!-- Please see talk page before adding the reference again --> | currency = [[ប៉េសូគុយបា|ប៉េសូ]] | currency_code = CUP | time_zone = [[ម៉ោងគុយបា|CST]] | utc_offset = −៥ | utc_offset_DST = −៤ | time_zone_DST = [[Daylight saving time in Cuba|CDT]] | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[+៥៣]] | cctld = [[.cu]] }} '''ប្រទេសគុយបា''' (ប្រកប៖ គូ–បា) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋគុយបា''' ([[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ ''República de Cuba'') គឺជាប្រទេសកោះមួយស្ថិតនៅលើ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]] ប៉ែកខាងកើត[[ឧបទ្វីបយូកាតាន់]] ([[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]) ភាគខាងត្បូង[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]និង[[បាហាម៉ា]] ភាគខាងលិច[[ហៃទី|កោះហៃទី]] និងភាគខាងជើងនៃ[[សាម៉ាអ៊ិក|ប្រទេសសាម៉ាអ៊ិក]]និង[[កោះកៃម៉ង់]]។ [[ឡាហាវ៉ាន|ទីក្រុងហាវ៉ាណា]]គឺជារដ្ឋធានីនិងជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេស ហើយទីក្រុងធំៗបន្ទាប់មាន[[សានឌីអាកូដេគុយបា]] និង[[កាម៉ាគ្វី]]។ល។ សាធារណរដ្ឋគុយបាមានទំហំផ្ទៃដីសរុប ១១០,៨៦០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (បើមិនគិតទាំងផ្ទៃទឹកគឺមានចំនួនសរុប ១០៩,៨៨៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ)។ កោះគុយបាគឺជាកោះធំបំផុតនៅសមុទ្រការ៉ាអ៊ីបដោយមានទំហំ ១០៥,០០៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងជាកោះដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេទីពីរផងដែរដោយនៅពីក្រោយតែ[[ហ៊ីស្ប៉ានីអូឡា|កោះហ៊ីស្ប៉ានីអូឡា]]ប៉ុណ្ណោះដែលមានប្រជាជនជាង ១១ លាននាក់។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-19583446|title=អង្គហេតុរបស់ប្រទេសគុយបា|publisher=BBC News|accessdate=4 ឧសភា 2020}}</ref> ទឹកដីបច្ចុប្បន្ននៃប្រទេសគុយបាគឺជាទឹកដីរបស់ជនជាតិស៊ីបូនី តៃណូ (Ciboney Taíno) តាំងពីសហវត្សទី៤ មុនគ.ស. មកម្លេះ, នៅសតវត្សទី១៥ [[អាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅអាមេរិក|គុយបាក៏ត្រូវអេស្ប៉ាញដាក់អាណានិគម]]ពីលើ។<ref>Allaire, p. 678</ref> ចាប់ពីសតវត្សទី១៥ មក គុយបាគឺត្រូវស្ថិតនៅក្រោមនឹមអាណានិគមអេស្ប៉ាញរហូតដល់[[សង្គ្រាមអាមេរិក-អេស្ប៉ាញ]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨។ ជាលទ្ធផល គុយបាត្រូវបានកាន់កាប់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិកហើយអាមេរិកក៏បានក្លាយជាអាណាព្យាបាលថ្មីរបស់គុយបានៅក្នុងឆ្នាំ១៩០២។ ក្នុងនាមជាសាធារណរដ្ឋដ៏ផុយស្រួយមួយ, នៅឆ្នាំ១៩៤០ គុយបាក៏បានព្យាយាមពង្រឹងប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែដោយសារគំនិតមូលវិវត្តជ្រាតចូលក្នុងនយោបាយនិងជម្លោះក្នុងសង្គមបានបង្កឱ្យមាន[[រដ្ឋប្រហារគុយបាឆ្នាំ១៩៥២|រដ្ឋប្រហារ]]មួយហើយអំណាចក៏ត្រូវបានធ្លាក់មកក្រោមមេផ្តាច់ការម្នាក់ឈ្មោះ[[ហ្វលជេនស៊ីអូ បាទីស្តា]]។<ref>{{cite web|url=https://www.jfklibrary.org/Research/Research-Aids/JFK-Speeches/Cincinnati-OH_19601006-Democratic-Dinner.aspx|title=Remarks of Senator John F. Kennedy at Democratic Dinner, Cincinnati, Ohio|publisher=John F. Kennedy Presidential Library & Museum – Jfklibrary.org. 6 October 1960|accessdate=5 ឧសភា 2020}}</ref> កំណើននៃអំពើពុករលួយនិងការគាបសង្កត់បានបង្កឱ្យមានចលនាតស៊ូប្រឆាំងនឹងរបបផ្តាច់ការថ្មីនេះ លោកបាទីស្តាក៏ត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចនៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩ ដោយ[[ចលនា ២៦ កក្កដា]]ហើយក្រោយមកចលនានេះក៏បានបង្កើតចេញជារបបកុម្មុយនីស្តនៅគុយបាដោយស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[ហ្វីដែល កាស្ត្រូ]]។<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Fidel-Castro|title=ហ្វីដែល កាស្រ្តូ|publisher=Encyclopædia Britannica. 26 មិថុនា 2017. "Castro created a one-party government to exercise dictatorial control over all aspects of Cuba's political, economic, and cultural life. All political dissent and opposition were ruthlessly suppressed"}}</ref><ref>{{cite book|last1=Fernández|first1=Gonzalo (2009)|title=Cuba's Primer – Castro's Earring Economy.|isbn=978-0557065738|quote=The number of individuals who have been jailed or deprived of their freedom in labor camps over the 50 years of Castro's dictatorship is estimated at around 200,000}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dw.com/en/fidel-castro-cubas-hero-and-dictator/a-36532751|title=ហ្វីដែល-កាស្រ្តូ, វិរបុរសគុយបាក៏ដូចជាមេផ្តាច់ការ|publisher=Deutsche Welle. 26 វិច្ឆិកា 2016.}}</ref> ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ មក រដ្ឋនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា|បក្សកុម្មុយនីស្តគុយបា]]។ គុយបាគឺជាចំណុចមួយដែលបង្កឱ្យមានជម្លោះរវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនឹង[[សហភាពសូវៀត]]ក្នុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]និងការជិតផ្ទុះឡើងនៃ[[សង្គ្រាមនុយក្លេអ៊ែរ]]ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍[[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]]នៃឆ្នាំ១៩៦២។ គុយបាគឺជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋម៉ាក្ស-លេនីននិយមទាំងប៉ុន្មានដែលតួនាទីរបស់បក្សកុម្មុយនីស្តត្រូវបានចែងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ អ្នកសង្កេតការណ៍មួយចំនួនបានចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលគុយបាពីបទរំលោភ[[សិទ្ធិមនុស្ស]]ដែលមានដូចជាការចាប់មនុស្សដាក់ពន្ធនាគារតាមអំពើចិត្តជាដើម។ល។<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/world-report/2018/country-chapters/cuba|title=របាយការណ៍ពិភពលោកឆ្នាំ២០១៨៖ និន្នាការសិទ្ធិនៅគុយបា|publisher=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]. 18 មករា 2018.|accessdate=15 កក្កដា 2018}}</ref> តាមវប្បធម៌ គុយបាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃ[[អាមេរិកឡាទីន]]។<ref>{{Cite book| last = Rangel | first = Carlos | title = The Latin Americans: Their Love-Hate Relationship with the United States | publisher = Harcourt Brace Jovanovich | year = 1977 | location = New York | pages = 3–5 | isbn = 978-0-15-148795-0 }} {{Cite book | last = Skidmore | first = Thomas E. | author2 = Peter H. Smith | title = Modern Latin America | publisher = Oxford University Press | year = 2005 | edition = 6 | location = Oxford and New York | pages = [https://archive.org/details/modernlatinameri0006skid/page/1 1–10] | isbn = 978-0-19-517013-9 | url = https://archive.org/details/modernlatinameri0006skid/page/1 }}</ref> គុយបាជាប្រទេសជាតិចម្រុះ៖ វប្បធម៌ ជនជាតិ និងទំនៀមទម្លាប់សុទ្ធតែមានប្រភពនិងលក្ខណៈខុសផ្លែកពីគ្នា។ ជនជាតិដែលរស់នៅលើទឹកដីគុយបាដំបូងគឺជនជាតិតៃណូនិងស៊ីបូនី បន្ទាប់មកគឺពួកអាណានិគមអេស្ប៉ាញដោយមានការនាំចូលនូវទាសករមកពីអាហ្រ្វិក ហើយនិងការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយសហភាពសូវៀតក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ ប្រទេសគុយបាគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ក្រុមហ្សេ ៧៧|ហ្សេ ៧៧]] [[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] [[អង្គការបណ្តុំរដ្ឋអាហ្រ្វិក ការ៉ាអ៊ីប និងប៉ាស៊ីហ្វិក]] [[សម្ព័ន្ធភាពបូលីវីដើម្បីប្រជាជនអាមេរិកយើង|អាអិលបេអា]] និង[[អង្គការរដ្ឋអាមេរិកាំង]]...។ល។ បច្ចុប្បន្ននេះ គុយបាគឺជាប្រទេសដែលមានគម្រោងសេដ្ឋកិច្ចតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះនៅលើពិភពលោកហើយសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសគុយបាភាគច្រើនគឺពឹងផ្អែកលើឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍ និងការនាំចេញនូវស្ករ តូបាកូ និងកាហ្វេជាដើម។ យោងទៅតាម[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] គុយបាមានការអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សខ្ពស់ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទីប្រាំបីនៅទ្វីបអាមេរិកប៉ុន្តែស្ថិតនៅលំដាប់ទី៧២ នៅលើពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=ចំណាត់ថ្នាក់លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ២០១៩|publisher=HDR}}</ref> គុយបាក៏ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ផងដែរខាងផ្នែកសុខាភិបាលនិងការអប់រំ។<ref>{{Cite web|url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.688?lang=en|title=Life expectancy: Life expectancy by country|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130330102551/https://apps.who.int/gho/data/node.main.688?lang=en|archivedate=2013-03-30}}</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html#136 "Field Listing: Literacy"].{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124171442/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html|date=24 November 2016}} ''[[ទូរសារព័ត៌មានពិភពលោក]]''.</ref> ==អំពីឈ្មោះ== ប្រវិត្តវិទូបានជឿថាឈ្មោះ''គុយបា''គឺមានប្រភពមកពី[[ភាសាតៃណូ]] ក៏ប៉ុន្តែគេមិនបានស្គាល់នូវពាក្យក្លាយរបស់ឈ្មោះនេះទេ។<ref>{{cite web|title=Cuba – Cultural institutions {{!}} history – geography|url=https://www.britannica.com/place/Cuba/Cultural-institutions#toc129488|website=Encyclopedia Britannica|accessdate=18 August 2017|page=11|language=en}}</ref> អត្ថន័យពិតប្រាកដនៃឈ្មោះប្រទេសនេះគឺគេមិនសូវបានយល់ដឹងច្រើនឡើយ ប៉ុន្តែវាអាចបកប្រែបានថា"កន្លែងដែលដីមានជីជាតិច្រើន" (គូបាវ–''Cubao'')<ref>{{cite web|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219192148/http://alfredcarrada.org/notes8.html|url-status=dead|title=Alfred Carrada - The Dictionary Of The Taino Language|archivedate=19 February 2009|website=alfredcarrada.org}}</ref> ឬ"ទីកន្លែងដ៏ប្រសើរ" (កូបាណា–''Coabana'')។<ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Dictionary – Taino indigenous peoples of the Caribbean Dictionary --] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> អ្នកនិពន្ធទ្រឹស្តីជាយដែលជឿថាលោក[[គ្រីស្តុប កូឡុំ]]ជាជនជាតិព័រទុយហ្គាល់បានបញ្ចេញមតិថា គុយបាគឺជាឈ្មោះដាក់ឱ្យដោយលោកកូឡុំផ្ទាល់តាមស្រុកតូចមួយនៅប្រទេសព័រទុយហ្គាល់ដែលមានឈ្មោះថា"[[គុយបា (ព័រទុយកាល់)|គុយបា]]"ដូចគ្នា។<ref>Augusto Mascarenhas Barreto: O Português. Cristóvão Colombo Agente Secreto do Rei Dom João II. Ed. Referendo, Lissabon 1988. English: The Portuguese Columbus: secret agent of King John&nbsp;II, Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}</ref><ref>da Silva, Manuel L. and Silvia Jorge da Silva. (2008). ''Christopher Columbus was Portuguese'', Express Printing, Fall River, MA. 396pp. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> ==ប្រវត្តិសាស្រ្ត== {{Main article|ប្រវត្តិសាស្រ្តគុយបា}} ===សម័យបុរិ (មុន) កូឡុំ=== [[File:Hatuey monument, Baracoa, Cuba.JPG|left|thumb|upright|រូបសំណាក[[អាទុអ៊ី]], មេកុលសម្ព័ន្ធ[[តៃណូ]]ដំបូងនៅកោះគុយបា]] មុនពេលការមកដល់នៃពួកអេស្ប៉ាញ កុលសម្ព័ន្ធជនជាតិដើមផ្សេងៗគ្នាចំនួនបីបានរស់នៅលើកោះគុយបា។ ជនជាតិទាំងបីនោះរួមមាន៖ ពួក[[តៃណូ]] [[ក្វាណាហាតាបេ]] និងក្រុម[[ស៊ីបូនី]]។ បុព្វបុរសរបស់ក្រុមស៊ីបូនីបានធ្វើចំណាកស្រុកមកលើកោះគុយបាពីទ្វីប[[អាមេរិកខាងត្បូង]]តាំងពី ៥,០០០ ឆ្នាំ"មុនបច្ចុប្បន្ន" (''Before Present'' (BP)) ឯណោះ។<ref name="AnAofPCC">{{Cite book|title=Art and archaeology of pre-Columbian Cuba|page=22|year=1996|author=Ramón Dacal Moure, Manuel Rivero de la Calle|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-3955-9|url=https://books.google.com/books?id=PEE9oipDYksC&pg=PA22}}</ref> ពួកតៃណូវិញគឺមានដើមកំណើតមកពីកោះ[[ហ៊ីស្ប៉ានីអូឡា]] ហើយបានមកបោះទីលំនៅលើកោះគុយបានៅក្នុងអំឡុងសតវត្សទី៣។ នៅពេលពួកអេស្ប៉ាញបានមកដល់ ជនជាតិតៃណូគឺជាជនជាតិដែលមានវប្បធម៌លិចធ្លោជាងគេនៅគុយបា ហើយមានប្រជាជនប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់។<ref name="AnAofPCC"/> ជនជាតិតៃណូភាគច្រើនបានប្រកបរបរកសិកម្ម រីឯជនជាតិស៊ីបូនីវិញបានប្រកបទាំងរបរកសិកម្ម នេសាទ និងការដើរប្រមាញ់ជាក្រុម។ ===អាណានិគមអេស្ប៉ាញ (១៤៩២–១៨៩៨)=== ក្រោយពីបានចុះចតសំពៅនៅក្បែរកោះ[[ក្វាណាហានី]] (សព្វថ្ងៃជាផ្នែកនៃ[[បាហាម៉ា]]) នៅថ្ងៃទី១២ ខែតុលា ឆ្នាំ១៤៩២<ref name=Henken2008>{{cite book|author=Ted Henken|title=Cuba: a global studies handbook|url=https://books.google.com/books?id=Mv7anQoCbzgC|year=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-984-9|page=[https://books.google.com/books?id=Mv7anQoCbzgC&pg=PT59 30]}} (gives the landing date in Cuba as 27 October)</ref> លោក[[គ្រីស្តុប កូឡុំ]]ក៏បានបន្តដឹកនាំសំពៅចំនួនបីទៅដល់ក្បែរឆ្នេរភាគឧត្តរនៃកោះគុយបានៅថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤២។<ref>{{cite book|author=Cuba Oficina Del Censo|title=Cuba: Population, History and Resources 1907|url=https://books.google.com/books?id=E0iIQ1nxJB4C|year=2009|publisher=BiblioBazaar, LLC|isbn=978-1-110-28818-2|page=[https://books.google.com/books?id=E0iIQ1nxJB4C&pg=PA28 28]}} (gives the landing date in Cuba as 28 October)</ref> ពេលនោះ លោកកូឡុំបានប្រកាសថាដែនដីដែលបានរកឃើញថ្មីថ្មោងនេះគឺជាទឹកដីថ្មីនៃព្រះរាជាណាចក្រ[[អេស្ប៉ាញ]]<ref name = "Gott p13">{{Harvnb|Gott|2004|p=[https://books.google.com/books?id=aVq0qOnLFusC&pg=PA13 13]}}</ref> ហើយបានដាក់ឈ្មោះឱ្យវាថា ''Isla Juana'' (កោះជូអាណា) តាមឈ្មោះរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់[[ជូន, អង្គក្សត្រនៃអាស្ទូរី|ជូន]] (''Juan'' — ប្រកប"ហ័ន")។<ref>{{Cite book |first1=Alfred J. |last1=Andrea |author2=Overfield, James H.|title=The Human Record|volume=1|chapter=Letter by Christopher Columbus concerning recently discovered islands|publisher=Houghton Mifflin Company|year=2005|page=8|isbn=978-0-618-37040-5}}</ref> [[File:DiegoVelazquezCuellar.jpg|thumb|upright|រូបគំនូរលោក[[ឌីអេកូ វ៉ាឡាកេស៍ ឌេ គ័រឡា]] ជាជនជាតិអេស្ប៉ាញដំបូងបង្អស់ដែលក្លាយជាអ្នកដឹកនាំកាន់កាប់កោះគុយបា។]] នៅឆ្នាំ១៥១១ ការតាំងទីលំនៅរបស់ពួកអេស្ប៉ាញដំបូងបានប្រព្រឹត្តិឡើងដោយមានការដឹកនាំពីលោក[[ឌីអេហ្គោ វ៉ាឡាកេស៍ ឌេ គ័រឡា]]។ មិនយូរប៉ុន្មាន ទីប្រជុំជនតូចៗក៏លេចចេញឡើងដោយមានក្រុង[[ឡាហាវ៉ាន|សានគ្រីស្តូបាលដេឡាហាបាណា]]ជារាជធានីនៅឆ្នាំ១៥១៥។ ជនជាតិម្ចាស់ស្រុកកោះគុយបាគឺពួកតៃណូត្រូវបានពួកអេស្ប៉ាញបង្ខំឱ្យធ្វើការពលកម្មធ្ងន់ៗដែលគេច្រើនហៅវាថាប្រព័ន្ធ[[អេកូមានដា]] (''encomienda'')<ref>{{cite web|url=http://www.latinamericanstudies.org/colonial/encomienda-slavery.pdf |title=Encomienda or Slavery? The Spanish Crown's Choice of Labor Organization in Sixteenth-Century Spanish America |publisher=Latin American Studies |date= |accessdate=19 July 2013}}</ref> ដែលមានលក្ខណៈដូចនឹង[[សក្តិភូមិនិយម|ប្រព័ន្ធសក្តិភូមិ]]នៅមជ្ឈឹមសម័យដែរ។<ref name = "McAlister 1984 164">{{Harvnb|McAlister|1984|p=[https://books.google.com/books?id=a1vBlgo68J4C&pg=PA164 164]}}</ref> ត្រឹមតែរយៈពេលមួយសតវត្សប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិម្ចាស់ស្រុកស្ទើរទាំងអស់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតដោយសារតែកត្តាមួយចំនួនមានដូចជា៖ ជនជាតិដើមត្រូវទទួលឆ្លងជំងឺថ្មីៗដែលខ្លួនមិនដែលជួបប្រទះពីមុនមកពីពួកអឺរ៉ុប យ៉ាងណាមួយទៀតគឺពួកគេមានប្រព័ន្ធស៊ាំខ្សោយ កត្តាមួយទៀតគឺដោយសារតែការគាបសង្កត់ឱ្យធ្វើការពលកម្មធ្ងន់ៗពីពួកអាណានិគម។<ref>{{Cite book|title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies|last=Diamond|first=Jared M.|publisher=W.W. Norton & Co|location=New York, NY|year=1998|url=https://www.pbs.org/gunsgermssteel/variables/smallpox.html|isbn=978-0-393-03891-0}}</ref> នៅឆ្នាំ១៥២៩ [[ជំងឺកញ្រ្ជិល]]ដែលរីករាលដាលដល់គុយបាបានសម្លាប់ជនជាតិដើមប្រមាណ ២/៣។ នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៥៣៩ អ្នកកាន់កាប់កោះគុយបាម្នាក់ឈ្មោះ[[ហឺណានដូ ឌេ សូតូ]] ជាមួយនឹងមនុស្សចំនួន ៦០០ នាក់ទៀតបាននាំគ្នាចាកចេញពីក្រុងហាវ៉ាណារួចធ្វើដំណើរទៅដល់ទឹកដីភាគអាគ្នេយន៍នៃសហរដ្ឋអាមេរិកសព្វថ្ងៃក្នុងបេសកកម្មស្វែងរកមាសនិងកំណប់ដែលមានតម្លៃដើម្បីទទួលនូវកិត្តិនាមនិងអំណាច។<ref>Davidson, James West. ''After the Fact: The Art of Historical Detection'' Volume 1. Mc Graw Hill, New York 2010, Chapter 1, p. 1</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៥៤៨ លោកបណ្ឌិតឈ្មោះ[[ហ្គុនសាឡូ បេរ៉េស ឌេ អង់ហ្គូឡូ]]ត្រូវបានតែងតាំងជាអភិបាលនៃកោះគុយបា។ លោកបានធ្វើដំណើរមកដល់ក្រុងសានឌីអាកូនៅថ្ងៃទី៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៥៤៩ ហើយភ្លាមៗនោះក៏បានប្រកាសផ្តល់សេរីភាពមកឱ្យជនជាតិម្ចាស់ស្រុកទាំងអស់ដែលនៅមានវត្តមានលើកោះ។<ref name = "Wright 1916 183">{{Harvnb|Wright|1916|p=183}}.</ref> លោកបានក្លាយជាអភិបាលកោះគុយបាអចិន្ត្រៃយ៍ដំបូងបង្អស់ដែលមានទីលំនៅនៅក្រុងហាវ៉ាណាជាជាងនៅក្រុងសានឌីអាកូ ហើយលោកបានកសាងវិហារសាសនាគ្រិស្តដំបូងគេបង្អស់នៅក្រុងហាវ៉ាណាដែលធ្វើអំពីថ្មកំបោរ។<ref name = "Wright 1916 229">{{Harvnb|Wright|1916|p=229}}.</ref> ក្រោយពីបារាំងបានដណ្តើមយកក្រុងហាវ៉ាណាបាននៅឆ្នាំ១៥៥៥ កូនប្រុសរបស់លោកអភិបាលឈ្មោះហ្រ្វានស៊ីស្កូ ឌេ អង់ហ្គូឡូក៏បានរត់គេចទៅម៉ិកស៊ិក (ដែលកាលនុះ ម៉ិកស៊ិកត្រូវជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ)។<ref name = "Wright 1916 246">{{Harvnb|Wright|1916|p=246}}.</ref> [[File:Darlington map of Cuba 1680.png|thumb|upright=1.6|left|ផែនទីកោះគុយបានៅឆ្នាំ១៦៨០, គូសដោយភូមិវិទូអង់គ្លេស។]] កោះគុយបាបានចាប់អភិវឌ្ឍន៍បន្តិចម្តងៗខាងផ្នែកកសិកម្ម ហើយវាមានដំណាំចម្ការកសិកម្មចម្រុះមិនដូចកោះដទៃៗនៅក្នុងតំបន់ការ៉ាប៊ីននោះទេ។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលសំខាន់បំផុតនោះគឺថា កោះអាណានិគមមួយនេះបានចាប់អភិវឌ្ឍន៍ខាងសង្គមនគររូបនីយកម្មដែលតែងគាំទ្រចក្រភពអាណានិគមអេស្ប៉ាញជាចម្បង។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៨ អាណានិគមកោះគុយបាមានចំនួនទាសករត្រឹមតែ ៥០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ បើប្រៀបទៅនឹងទាសករចំនួន ៦០,០០០ នាក់នៅបាបាដ និង ៣០០,០០០ នាក់នៅវឺជីញ៉ាដែលស្ថិតក្រោមអាណានិគមអង់គ្លេស ឬ ៤៥០,០០០ នាក់នៅហ្សង់-ដំមីគដែលស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមបារាំង។<ref name="drimmer">[https://web.archive.org/web/20160705125708/http://www.jstor.org/stable/1919107?seq=1 Melvin Drimmer, "Reviewed Work: ''Slavery in the Americas: A Comparative Study of Virginia and Cuba'' by Herbert S. Klein"], ''The William and Mary Quarterly'' Vol. 25, No. 2 (Apr. 1968), pp. 307–309, in JSTOR, accessed 1 March 2015</ref> [[File:Descriptionis Ptolemaicæ avgmentvm siue Occidentis notitia breui commentario illustrata p193.tif|thumb|ផែនទីគុយបានៅឆ្នាំ១៥៩៧, សព្វថ្ងៃកំពុងដាក់តាំងនៅបណ្ណាល័យជាតិស៊ុយអែត។]] [[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]]ដែលបានផ្ទុះឡើងនៅឆ្នាំ១៧៥៤ នៅលើទ្វីបចំនួនបី ក៏បានរាលដាលមកដល់តំបន់ការ៉ាប៊ីនរបស់អេស្ប៉ាញ។ ក្នុងសង្គ្រាមនេះ អេស្ប៉ាញបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយបារាំងដើម្បីប្រឆាំងនឹងចក្រភពអង់គ្លេស ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៦២ នាវាចម្បាំងអង់គ្លេសចំនួន ៥ គ្រឿងជាមួយនឹងកងទ័ពចំនួន ៥,០០០ នាក់បានចេញដំណើរពីក្រុង[[ផតស៍ម៉ៅថ៍]]ត្រៀមទៅកាន់កាប់កោះគុយបា។ ពួកអង់គ្លេសបានមកដល់ក្បែរកោះគុយបានៅថ្ងៃទី៦ ខែមិថុនា ហើយក៏ដណ្តើមកាន់កាប់បានក្រុងហាវ៉ាណានៅខែសីហា។<ref name="Siege">Thomas, Hugh. ''Cuba: The Pursuit of Freedom (2nd edition)''. Chapter One.</ref> នៅពេលមនុស្សនៅហាវ៉ាណាបានសូមទទួលចុះចាញ់ ឧត្តមនារីឯកលោក[[ចច ផូខក់]]និងមេបញ្ជាការកងទ័ពជើងគោកអង់គ្លេសលោក[[ចច ខេបផល]]បានបោះជំហានចូលក្នុងក្រុងហាវ៉ាណាក្នុងរូបជាអភិបាលថ្មី ហើយបានឡើងកាន់កាប់ភាគខាងលិចកោះគុយបាទាំងមូល។ ពេលកាន់កាប់ហើយ ពួកអង់គ្លេសបានបើកធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយនឹងអាណានិគមរបស់ខ្លួននៅអាមេរិកខាងជើងនិងជុំវិញតំបន់ការ៉ាប៊ីនភ្លាម ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យបរិយាកាសសង្គមនៅគុយបាមានការប្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំង។ ពួកអង់គ្លេសបាននាំចូលនូវស្បៀងអាហារ សត្វសេះ និងផលិតកម្មផ្សេងៗទៀតចូលមកក្រុងហាវ៉ាណា ហើយព្រមទាំងនាំចូលនូវទាសករមកពីអាហ្រ្វិចខាងលិចរាប់ពាន់នាក់បន្ថែមទៀតផងដើម្បីឱ្យមកធ្វើការលើចម្ការអំពៅ។<ref name="Siege"/> [[File:LindsayCambridge.jpg|thumb|រូបគំនូរបង្ហាញពីទិដ្ឋភាពនៃ[[បេសនកម្មអង់គ្លេសប្រឆាំងនឹងគុយបា|ការឈ្លានពាននិងការកាន់កាប់ក្រុងហាវ៉ាណាដោយពួកអង់គ្លេស]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៦២។]] ក្រុងហាវ៉ាណាដែលត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតទីបីនៅអាមេរិកនាពេលនោះ បានជួបនូវការអភិវឌ្ឍន៍ប្រកបដោយចីរភាពហើយចំណងជាមួយនឹងបណ្តារដ្ឋផ្សេងៗទៀតនៅអាមេរិកក៏កាន់តែរឹតតឹងបន្ថែមទៀតដែរ។ ប៉ុន្តែដោយសារតែមានការដាក់សម្ពាធពីឈ្មួញស្ករនៅទីក្រុងឡុងដ៍ ការចរចាជាមួយអេស្ប៉ាញលើទឹកដីអាណានិគមនៅអាមេរិក (រួមទាំងកោះគុយបា) ក៏ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិឡើងជាមួយនឹងពួកអង់គ្លេស។ ទីបំផុត អេស្ប៉ាញនិងអង់គ្លេសក៏យល់ព្រមចុះលើ[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៧៦៣)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស]] ដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ។ ក្នុងសន្ធិសញ្ញានុះ ចក្រភពអេស្ប៉ាញបានប្រគល់តំបន់ផ្លរីដាទៅឱ្យអង់គ្លេសកាន់កាប់ ចំណែកឯពួកអង់គ្លេសក៏បានប្រគល់កោះគុយបាមកឱ្យអេស្ប៉ាញវិញ។ ពួកបារាំងបានណែនាំអេស្ប៉ាញថា បើហ៊ានតែមិនប្រគល់តំបន់ផ្លរីដាទៅឱ្យអង់គ្លេសទេនុះ អេស្ប៉ាញនឹងអាចបាត់បង់ទឹកដីអាណានិគមម៉ិកស៊ិកនិងអាមេរិកខាងត្បូងទៅអង់គ្លេសបន្ថែមជាមិនខាន។ [[បដិវត្តន៍ហៃទី]]គឺជាមូលហេតុចម្បងមួយដែលធ្វើឱ្យកើតមានកំណើនពាណិជ្ជកម្មរបស់គុយបានៅចុងសតវត្សទី១៨ និងដើមសតវត្សទី១៩។ ហៃទីគឺជាកោះសម្បូរសម្បើមបំផុតនៅក្នុងតំបន់ការ៉ាប៊ីនហើយនៅពេលដែលទាសករនៅលើកោះនេះបាននាំគ្នាធ្វើការបះបោរដោយប្រើអំពើហិង្សា ម្ចាស់ចម្ការនិងដីធ្លីជាច្រើនលើកោះគុយបាបានកើតមានការព្រួយបារម្ភជាខ្លាំងដោយពួកគេខ្លាចថាទាសកររបស់ខ្លួននឹងងើបបះបោរដូចនឹងទាសករនៅលើកោះហៃទីដែរ។ ហេតុដូចនេះ នៅអំឡុងទស្សវត្ត ១៧៩០ គុយបាបានបិតការជួញដូរទាសករដោយនឹងមិនព្រមលក់ទាសកររបស់ខ្លួនទៅឱ្យរដ្ឋប្រទេសខាងក្រៅឡើយ។<ref>{{Cite book|title = Freedom's Mirror: Cuba and Haiti in the Age of Revolution|last = Ferrer|first = Ada|publisher = Cambridge University Press|year = 2014|isbn = 978-1107029422|location = New York|page = 5}}</ref> [[File:Slaves Unloading Ice in Cuba 1832.jpg|thumb|left|ទាសករគុយបាកំពុងសែងដុំទឹកកកចេញពីនាវាតូចមួយនៅអំឡុងឆ្នាំ១៨៣២។]] ទាសករតិចតួចណាស់នៅគុយបាដែលត្រូវរួចខ្លួនពីទាសភាពចំណែកឯការបះបោរក៏នូវតែជាបញ្ហាមួយនៅលើកោះដដែរ។ នៅឆ្នាំ១៨១២ [[ការបះបោរអាប៉ង់តេ]]បានកើតឡើងប៉ុន្តែវាត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយរដ្ឋាភិបាល។<ref>{{cite book|last=Childs|first=Matt D.|title=The 1813 Aponte Rebellion in Cuba and the Struggle against Atlantic Slavery|year=2006|publisher=The University of North Carolina Press|isbn=978-0-8078-5772-4|page=320 pages}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៨១៧ ប្រជាជនសរុបលើកោះគុយបាគឺមានចំនួនប្រមាណ ៦៣០,៩៨០ នាក់ ដែលក្នុងនោះមាន ២៩១,០២១ នាក់ជាជនជាតិស្បែកស; ១១៥,៦៩១ នាក់ជាជនជាតិចម្រុះ និង ២២៤,២៦៨ នាក់ជាទាសករស្បែកខ្មៅ។<ref name = "Scheina 2003 352">{{Harvnb|Scheina|2003|p=352}}.</ref> នៅអំឡុងទស្សវត្ត ១៨២០ ការបះបោរជាច្រើនបានរីករាលដាលនៅក្នុងចក្រភពអេស្ប៉ាញនៃអាមេរិកឡាទីនហើយជាលទ្ធផល រដ្ឋឯករាជ្យមួយចំនួនបានបង្កើតឡើង។ មានតែកោះគុយបាប៉ុណ្ណោះដែលនៅស្មោះត្រង់ជាមួយអេស្ប៉ាញដោយសារតែសេដ្ឋកិច្ចរបស់កោះនេះកាលនុះគឺពឹងផ្អែកលើចក្រភពអេស្ប៉ាញស្ទើរទាំងស្រុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៨៦០ ទាសករគុយបាដែលរួចខ្លួនពីទាសភាពមានចំនួនប្រមាណ ២១៣,១៦៧ នាក់ដែលត្រូវនឹង ៣៩% នៃអ្នកមិនមែនជាជនជាតិស្បែកសសរុបចំនួន ៥៥០,០០០ នាក់។<ref name="drimmer"/> ===ចលនាឯករាជ្យ=== {{Main|សង្គ្រាមឯករាជ្យគុយបា}} [[File:Carlos Manuel de Cespedes.jpg|thumb|upright|លោក[[កាឡូស ម៉ានូអែល ឌេ កេស្ពេដេស]] ជា''បិតានៃមាតុភូមិ''នៅគុយបា។ លោកបានប្រកាសឯករាជ្យរបស់គុយបាពីអេស្ប៉ាញនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៦៨។]] នៅឆ្នាំ១៨៦៨ មានការបះបោរមួយបានផ្ទុះឡើងដែលដឹកនាំដោយម្ចាស់ចម្ការអំពៅម្នាក់ឈ្មោះ[[កាឡូស ម៉ានូអែល ឌេ កេស្ពេដេស]] គោលបំណងនៃការបះបោររបស់លោកគឺចង់ឱ្យកោះគុយបាទទួលបាននូវឯករាជ្យពេញលេញពីអេស្ប៉ាញ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨៦៨ គាត់បានចេញក្រឹត្យលុបបំបាត់ចោលនូវទេសភាពក្នុងរូបរាងជាទ្រឹស្តីប៉ុន្តែនូវបន្តការអនុវត្តវាដដែរ ហើយគាត់បានប្រកាសដោះលែងរាល់ទាសករទាំងឡាយណាដែលចង់ចូលបម្រើក្នុងជួរយោធា (ក្នុងលក្ខខណ្ឌមួយលុះត្រាតែមានការអនុញ្ញាតពីចៅហ្វាយពួកគេសិន)។{{sfn|Chomsky|Carr|Smorkaloff|2004|pp=[https://books.google.com/books?id=Sr2hQkCIihMC&pg=PA115 115–7]}} ការបះបោរឆ្នាំ១៨៦៨ នេះបានប្រែក្លាយជាទៅជាសង្គ្រាមបង្ហូរឈាមមួយដែលគេតែងសម្តៅលើថា[[សង្គ្រាមដប់ឆ្នាំ]]។ ក្រុមអ្នកបះបោរមួយចំនួនធំគឺសុទ្ធតែជាអ្នកស្ម័គ្រចិត្តមកពីប្រទេស[[ព័រតូរីកូ]] [[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]] [[ម៉ិកស៊ិក]] សហរដ្ឋអាមេរិក និងព្រមទាំងពួកសេវិកចិនមួយចំនួនទៀតផង។<ref name=Clodfelter>{{cite book|last1=Clodfelter|first1=Micheal|title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492-2015, 4th ed|date=2017|publisher=McFarland|isbn=978-0786474707|page=306}}</ref> កងវរសេនាតូចមួយដែលមានជនជាតិចិនចំនួន ៥០០ នាក់បានចូលប្រយុទ្ធក្រោមបញ្ជាការរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ាហ្ស៊ីម៉ូ កូមេស]]នៅក្នុងសមរភូមិឡាសក្វាស៊ីម៉ាសនៅឆ្នាំ១៨៧៤។<ref>{{cite web |title=Armando Choy, Gustavo Chui, Moises Sio Wong. 2005. Our History Is Still Being Written: The Story of Three Chinese-Cuban Generals in the Cuban Revolution |url=https://go.gale.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA200977125&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=00086533&p=AONE&sw=w&u=googlescholar&asid=d4f1d5e4ec2fc37703cbd65b4ec9caa5&mg=true}}</ref> ដោយហេតុនេះហើយបានជាមានបូជនីយស្ថានមួយនៅក្រុងហាវ៉ាណាសព្វថ្ងៃទុកសម្រាប់រំលឹកពីភាពក្លាហាននិងការពលីជីវិតរបស់ជនជាតិចិនកាត់គុយបាទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមនោះ។<ref>{{Harvnb|Westad|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=2U4ROBRYP5AC&pg=PA227 227–8]}}</ref> ក្រុមបក្សពួកដូមីនីកេនដែលដឹកនាំដោយលោកម៉ាហ្ស៊ីម៉ូ កូមេស [[ល្វី ម៉ាកាណូ]] និងម៉ូដេស្តូ ឌីសបានប្រើប្រាស់បទពិសោធន៍របស់ពួកគេដែលបានមកពី[[សង្គ្រាមស្តារដូមីនីកេន]] ដើម្បីបង្ហាត់បង្រៀនយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងដល់កងទាហានគុយបា។ ដោយទទួលជំនួយពីពួកដូមីនីកេន ក្រុមបះបោរគុយបាបានកាត់បណ្តាញខ្សែផ្លូវដែករបស់ពួកអេស្ប៉ាញហើយបានកាន់កាប់តំបន់មួយភាគធំនៃភាគខាងកើតកោះគុយបា។<ref>{{cite book |last1=Foner |first1=Philip S. |title=Antonio Maceo: The "Bronze Titan" of Cuba's Struggle for Independence |date=1989 |publisher=NYU Press |page=21}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៧៤ លោកកូមេសជាមួយនិងទ័ពបះបោរប្រមាណ ៥០០ នាក់ទៀតបាននាំគ្នាធ្វើដំណើរទៅទិសខាងលិចហើយជាការគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អាល ពួកគេទាំងនោះបានយកឈ្នះលើទាហានរបស់អេស្ប៉ាញចំនួន ២,០០០ នាក់នៅឯអែលណារ៉ានហូ។ ខាងអេស្ប៉ាញបានបាត់បង់ទ័ពប្រមាណ ១០០ នាក់និងរងរបួសចំនួន ២០០ នាក់ទៀត ចំណែកឯខាងក្រុមបះបោរវិញបានបាត់បង់និងរបួសទ័ពសរុបតែ ១៥០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Clodfelter/> ជ័យជម្នះដ៏សំខាន់បំផុតរបស់ក្រុមបះបោរគឺបានមកពីសមរភូមិឡាសក្វាស៊ីម៉ាដែលដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍អានតូនី ម៉ាស៊ីអូនិងលោកកូមេសហើយវាប្រព្រឹត្តិទៅពីថ្ងៃទី១៦–២០ ខែមីនា។ ក្រុមបះបោរគុយបាដែលមានកម្លាំងចំនួន ២,០០០ នាក់សរុបបានចូលប្រយុទ្ធតតាំងជាមួយនឹងកងកម្លាំងអេស្ប៉ាញដែលមានកម្លាំងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់បូកថែមទាំងកាំភ្លើងធំចំនួន ៥ គ្រឿងទៀត។ ការប្រយុទ្ធគ្នារយៈពេលប្រាំថ្ងៃនេះបានធ្វើឱ្យអេស្ប៉ាញបាត់បង់កម្លាំងទ័ពខ្លួនប្រមាណ ១,០៣៧ នាក់ ចំណែកឯក្រុមបះបោរវិញគឺបានបាត់បង់កម្លាំងតែ ១៧៤ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Clodfelter/> ក្រោយពីទទួលជ័យជម្នះលើអេស្ប៉ាញ បណ្តាប្រទេសជាច្រើននៅអឺរ៉ុបនិងនៅអាមេរិកឡាទីនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលថ្មីរបស់គុយបា លើកលែងតែសហរដ្ឋអាមេរិកមួយទេដែលមិនបានទទួលស្គាល់នោះ។<ref>{{cite web|url=http://www.cubagenweb.org/mil/e-war-hist.htm|title=Historia de las Guerrras de Cuba|website=cubagenweb.org}}</ref> នៅឆ្នាំ១៨៧៨ [[កតិកសញ្ញាសាហ័ន]]បានបញ្ចប់ជម្លោះសង្គ្រាមដប់ឆ្នាំរវាងអេស្ប៉ាញនិងគុយបាហើយក្នុងកតិកសញ្ញានេះ អេស្ប៉ាញបានសន្យាថាកោះគុយបានឹងទទួលបាននូវស្វ័យភាពបន្ថែមជាងមុន។ លទ្ធផលសរុបចុងក្រោយ អេស្ប៉ាញបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ដែលភាគច្រើនស្លាប់ដោយសារជំងឺ ហើយចំណែកខាងពួកក្រុមបះបោរវិញបានបាត់បង់មនុស្សប្រមាណពី ១០០,០០០–១៥០,០០០ នាក់។<ref name=Scheina>{{cite book|last1=Scheina|first1=Robert L.|title=Latin America's Wars: Volume 1|date=2003|publisher=Potomac Books}}</ref> នៅអំឡុងឆ្នាំ១៨៧៩–៨០ អ្នកស្នេហាជាតិគុយបាម្នាក់ឈ្មោះ[[កាឡិចសូ ហ្កាស៊ីអា]]បានព្យាយាមបញ្ឆេះសង្គ្រាមមួយទៀតដែលគេស្គាល់ថា[[កូនសង្គ្រាម (គុយបា)|កូនសង្គ្រាម]] ប៉ុន្តែពុំបានទទួលការគាំទ្រគ្រប់គ្រាន់ឡើយ។<ref>{{cite web|url=http://www.historyofcuba.com/history/funfacts/lilwar.htm|title=The Little War of 1878 - History of Cuba|website=historyofcuba.com|access-date=2020-10-29|archivedate=2017-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170815055924/http://www.historyofcuba.com/history/funfacts/lilwar.htm|url-status=dead}}</ref> [[ទាសភាពនៅគុយបា]]ត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលនៅឆ្នាំ១៨៧៥ ប៉ុន្តែដំណើរនៃការលុបបំបាត់នេះត្រូវអូសបន្លាយបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៨៦។<ref name="Scott 2000 3">{{Harvnb|Scott|2000|p=[https://books.google.com/books?id=SmpMmVQAvAcC&pg=PA3 3]}}</ref>{{sfn|Chomsky|Carr|Smorkaloff|2004|pp=[https://books.google.com/books?id=Sr2hQkCIihMC&pg=PA37 37–8]}} លោក[[ចូសេ ម៉ាទី]]ដែលត្រូវនិរទេសក្រៅស្រុកបានទៅបង្កើតគណបក្សនយោបាយមួយឈ្មោះថាគណបក្សបដិវត្តន៍គុយបានៅឯ[[ទីក្រុងញូវយ៉ក]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៩២។ គោលដៅនៃគណបក្សរបស់លោកគឺការដណ្តើមឯករាជ្យពេញលេញឱ្យគុយបា។<ref name=sandler>{{cite book|title=Ground warfare: an international encyclopedia|volume=Part 25, Volume 1|page=549|year=2002|editor=Stanley Sandler|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-344-5|url=https://books.google.com/books?id=L_xxOM85bD8C&pg=PP1|accessdate=6 September 2009}}</ref> នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៩៥ លោកម៉ាទីបានធ្វើដំណើរទៅទីក្រុង[[សានហ្វឺណានដូឌេម៉ុងតេគ្រីស្ទី|ម៉ុងតេគ្រីស្ទី]]និង[[សានតូដូម៉ីងកូ]]ដើម្បីចូលរួមក្នុងចលនាឯករាជ្យរបស់លោកម៉ាហ្ស៊ីម៉ូ កូមេស។<ref name=sandler /> លោម៉ាទីបានកត់ត្រាទស្សនៈនយោបាយរបស់គាត់នៅក្នុងសៀវភៅមួយដែលមានចំណងជើងថា''[[និវេទន៍ប័ណ្ណម៉ុងតេគ្រីស្ទី]]''។<ref name=arias>{{cite book|title=Spanish-americans: Lives And Faces|page=171|author=David Arias|url=https://books.google.com/books?id=7AlqghmzQVUC&pg=PA171|year=2005|isbn=978-1-4120-4717-3|publisher=Trafford Publishing|location=Victoria, BC, Canada|accessdate=6 September 2009}}</ref> ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងជាមួយនឹងកងកម្លាំងអេស្ប៉ាញនៅគុយបាបានផ្ទុះឡើងនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៩៥ ចំណែកឯលោកម៉ាទីវិញបានធ្វើដំណើរមកដល់ទឹកដីគុយបានៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៨៥។<ref name=sandler /> លោកបានទទួលអនិច្ចកម្មនៅក្នុង[[សមរភូមិដូសរីអូស៍]]នៅថ្ងៃទី១៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨៩៥។<ref name=sandler /> ប្រទេសគុយបាបច្ចុប្បន្នបានចាត់ទុកលោកម៉ាទីជាវីរបុរសជាតិចំពោះការពលីនិងបូជាជីវិតរបស់លោកដើម្បីជាតិគុយបា។<ref name=arias /> [[File:Calixto García and William Ludlow in Cuba, 1898.jpg|thumb|លោក[[កាឡិចសូ ហ្កាស៊ីអា]] (ស្តាំ) ជាមួយលោកឧត្តមសេនីយ៍ត្រីអាមេរិកឈ្មោះ[[វីលៀម លូតឡូ]] (គុយបា, ១៨៩៨)។]] [[File:Weyler reconcentrados.png|thumb|ជនរងគ្រោះគុយបាដែលបានឆ្លងកាត់ជំរុំអប់រំ (ឃុំឃាំង) របស់ពួកអេស្ប៉ាញ។]] កងទ័ពអេស្ប៉ាញចំនួន ២០០,០០០ នាក់បានត្រៀមប្រយុទ្ធនឹងកងកម្លាំងឧទ្ទាមគុយបាដែលលើកនេះមានចំនួនតូចជាងច្រើនហើយភាគច្រើនគឺពឹងលើយុទ្ធវិធីទ័ពព្រៃ។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ពួកអេស្ប៉ាញបានចាប់ផ្តើម"យុទ្ធនាការដាក់សម្ពាធ"។ លោកឧត្តមសេនីយ៍[[វ៉ាលេរីអាណូ វែលើ]]ដែលជាអភិបាលយោធាកោះគុយបាបានចាប់ប្រមូលប្រជាជននៅតាមទីជនបទហើយបានដាក់ពួកគេនៅតាមកន្លែងមួយៗផ្តុំគ្នាដែលគាត់តែងហៅវាថា ''reconcentrados'', អ្នកសង្កេតការណ៍អន្តរជាតិបានសម្តៅលើវាថា"ក្រុងកំពែង"។ វាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាគំរូដើមនៃជំរុំឃុំឃាំងនីមួយៗក្នុងសតវត្សទី២០។<ref>{{cite book|title=Of Planting and Planning: The Making of British Colonial Cities|publisher=Chapman and Hall|author=Robert K. Home|year=1997|isbn=978-0-419-20230-1|page=195|url=https://books.google.com/books?id=1ovC4TylXNkC&pg=PA195|accessdate=6 September 2009}}</ref> ប្រជាជនគុយបាប្រមាណពី ២០០,០០០<ref>[https://books.google.com/books?id=WcMWAAAAQBAJ&pg=PA508&lpg=PA508&dq= "Liberty, Equality, Power: A History of the American People, Volume II: Since 1863, Concise Edition"]</ref> ទៅ ៤០០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយសារភាពអត់ឃ្លាននិងការឆ្លងជំងឺផ្សេងៗនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងទាំងអស់នោះ, តួលេខនេះត្រូវប៉ាន់ស្មានដោយ[[កាកបាទក្រហម|កាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ]]និងលោក[[រិតហ្វៀល ប្រកត័រ]]ដែលជាសមាជិកព្រឹទ្ធសភាអាមេរិកនិងជាអតីតលេខាធិការនៃសង្គ្រាមនាសម័យនោះ។ ក្រោយបន្តិចមក បាតុកម្មនៅអាមេរិកនិងនៅតំបន់អឺរ៉ុបក៏បានកើតមានឡើងប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយរបស់អេស្ប៉ាញលើកោះគុយបា។<ref>{{cite web|url=http://www.spanamwar.com/proctorspeech.htm|title=Cuban Reconcentration Policy and its Effects|author=The Spanish–American War|authorlink=Spanish–American War|accessdate=29 January 2007}}{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> នាវាចម្បាំងអាមេរិកមួយគ្រឿងឈ្មោះ''[[យូអេសអេស មេន (១៨៨៩)|មេន]]''ត្រូវបានបញ្ជូនមកគុយបាដើម្បីការពារផលប្រយោជន៍របស់អាមេរិកនៅកោះនេះ (មានដូចជាពាណិជ្ជកម្មជាដើម) ប៉ុន្តែក្រោយការមកដល់ភ្លាមៗ នាវាមួយនេះក៏បានផ្ទុះនៅកំពង់ផែហាវ៉ាណាហើយបានលិចចូលទៅក្នុងសមុទ្រយ៉ាងលឿនដែលបានសម្លាប់នាវិកប្រមាណ ៣/៤។ បច្ចុប្បន្ន មូលហេតុនិងការទទួលខុសត្រូវចំពោះការលិចនាវាមេននូវតែមិនទាន់ដឹងច្បាស់នៅឡើយទេ។ មតិដ៏ពេញនិយមនៅសហរដ្ឋអាមេរិកដែលជំរុញដោយសារព័ត៌មានសកម្មបានសន្និដ្ឋានថាអេស្ប៉ាញគឺជាអ្នកដែលត្រូវស្តីបន្ទោសហើយអាមេរិកបានបញ្ជាឱ្យមានការឆ្លើយតបភ្លាមៗពីអេស្ប៉ាញ។<ref name=morison>{{cite book |title=The American Battleship|url=https://books.google.com/books?id=SYurkGIlgLMC&pg=PA18|page=18|first1=Samuel Loring |last1=Morison |author2=Morison, Samuel Eliot |author3=Polmar, Norman |year=2003 |location=St. Paul, Minn. |publisher=MBI Publishing Company |isbn=978-0-7603-0989-6 |accessdate=15 September 2009}}</ref> អេស្ប៉ាញនិងសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសសង្គ្រាមមកលើគ្នានៅចុងខែមេសានៃឆ្នាំ១៨៩៨។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទស្សវត្តមុនសង្គ្រាមត្រូវផ្ទុះឡើង ប្រធានាធិបតីអាមេរិកចំនួនប្រាំរូបបានធ្វើការខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងខ្លាំងដើម្បីទិញកោះគុយបាពីអេស្ប៉ាញប៉ុន្តែត្រូវបានទទួលបរាជ័យទាំងអស់។<ref name="Falk 1998 64">{{Harvnb|Falk|1988|p=64}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://millercenter.org/president/biography/pierce-foreign-affairs|title=Franklin Pierce: Foreign Affairs—Miller Center|publisher=|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312084210/http://millercenter.org/president/biography/pierce-foreign-affairs|archivedate=12 March 2016}}</ref> [[សមរភូមិសានឌីអាកូឌេគុយបា]]នាថ្ងៃទី៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៨៩៨ គឺជាការប្រយុទ្ធជើងទឹកដ៏ធំបំផុតនៅក្នុង[[សង្គ្រាមអេស្ប៉ាញ–អាមេរិក]]ហើយជាលទ្ធផលវាបានធ្វើឱ្យនាវាចម្បាំងអេស្ប៉ាញមួយកងត្រូវវិនាស។ ការប្រយុទ្ធតតាំងនៅសានឌីអាកូឌេគុយបាគឺភាគច្រើនកើតឡើងនៅបន្ទាយកាណូសាខណៈពេលដែលការប្រយុទ្ធចម្បាំងគ្នាធំៗរវាងអាមេរិកនិងអេស្ប៉ាញបានកើតឡើងនៅឡាសក្វាស៊ីម៉ាសនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា និងនៅអែលកានេហើយទួលសានហ័ននៅថ្ងៃទី១ ខែកក្កដា ដែលជាលទ្ធផលអាមេរិកបានឈានចូលកាន់តែជ្រៅចូលទៅក្នុងទឹកដីគុយបា។ អាមេរិកបានបាត់បង់ទ័ពចំនួន ៨១ នាក់និងរបួស ៣៦០ នាក់នៅអែលកានេចំណែកឯអេស្ប៉ាញត្រូវបាត់បង់ទ័ព ៣៨ នាក់ របួសចំនួន ១៣៨ នាក់ និង ១៦០ នាក់ទៀតត្រូវពួកអាមេរិកចាប់បាន។ នៅសានហ័ន អាមេរិកបានបាត់បង់ទ័ពចំនួន ២១៦ នាក់និងរបួស ១,០២៤ នាក់ ចំណែកឯខាងអេស្ប៉ាញវិញបានបាត់បង់ទ័ព ៥៨ នាក់ របួសចំនួន ១៧០ នាក់ និង ៣៩ នាក់ទៀតត្រូវចាប់ខ្លួនដោយអាមេរិក។<ref>Clodfelter 2017: 255</ref> កងទ័ពអេស្ប៉ាញនៅសានឌីអាកូឌេគុយបាបានការពារបន្ទាយកាណូសាបានយ៉ាងជោគជ័យដែលជាហេតុនាំឱ្យពួកគេមានផ្លូវចូលទៅកាន់កាប់ក្រុងនោះបានវិញ។ ពួកអាមេរិកហើយនិងគុយបាក៏បានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការដណ្តើមក្រុងនោះមកវិញហើយមិនយូរប៉ុន្មាននៅថ្ងៃទី១៦ ខែកក្កដា ពួកអេស្ប៉ាញក៏សុំទទួលចុះចាញ់បន្ទាប់ពីកងនាវារបស់ខ្លួនត្រូវបានគំទេចដោយអាមេរិក។ អេស្ប៉ាញបានលះបង់ធនធានជាច្រើនដែលខ្លួនមានដើម្បីបន្តការកាន់កាប់របស់ខ្លួនលើកោះគុយបាទោះបីជាត្រូវលះបង់ទឹកដីអាណានិគមផ្សេងៗនៅអាមេរិកឡាទីនក៏ដោយ ប៉ុន្តែជាលទ្ធផលវាត្រូវបានវិនាសសាបសូន្យអស់ហើយ[[សង្គ្រាមឯករាជ្យគុយបា|សង្គ្រាមរវាងឆ្នាំ១៨៩៥–៩៨]]<ref>Clodfelter 2017: 308</ref> បានសម្លាប់មនុស្សរបស់ខ្លួនចំនួន ៦២,០០០ នាក់សរុបថែមទៀត។ ===សាធារណរដ្ឋ (១៩០២–១៩៥៩)=== {{Main|សាធារណរដ្ឋគុយបា (១៩០២–១៩៥៩)}} ====ឆ្នាំដំបូងៗ (១៩០២–១៩២៥)==== [[File:Raising the Cuban flag on the Governor General's Palace at noon on May 20, 1902.gif|thumb|left|ទង់ជាតិគុយបាដែលកំពុងតម្លើងនៅវិមានឧត្តមសេនីយ៍អភិបាលនាវេលាថ្ងៃត្រង់នៃថ្ងៃទី២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩០២។]] ក្រោយ[[សង្គ្រាមអេស្ប៉ាញ–អាមេរិក]]បានបញ្ចប់ [[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស (១៨៩៨)|សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីស]]ក៏ត្រូវបានចុះដោយភាគីសង្គ្រាមទាំងពីរដោយក្នុងនោះ អេស្ប៉ាញត្រូវប្រគល់កោះ[[ព័រតូរីកូ]] [[ហ្វីលីពីន]] និង[[ក្វាម]]មកឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកបូករួមទាំងប្រាក់ចំនួន ២០ លានដុល្លារ សម្រាប់សងការខូតខាតនិងសហេតុភាព<ref>{{cite web|url=http://avalon.law.yale.edu/19th_century/sp1898.asp|title=Treaty of Peace Between the United States and Spain|date=10 December 1898|work=The Avalon Project|publisher=Yale Law School}}</ref> ចំណែកឯកោះគុយបាវិញត្រូវស្ថិតនៅក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់អាមេរិក។ ប្រទេសគុយបាទទួលឯករាជ្យជាផ្លូវការពីអាមេរិកនៅថ្ងៃ២០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩០២ ដោយមានឈ្មោះថាសាធារណរដ្ឋគុយបា។<ref name="Pérez1998">{{cite book|author=Louis A. Pérez|title=Cuba Between Empires: 1878–1902|url=https://books.google.com/books?id=qRhK4vMXe1QC&pg=PR15|accessdate=19 July 2013|year=1998|publisher=University of Pittsburgh Pre|isbn=978-0-8229-7197-9|page=xv}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីរបស់គុយបា សហរដ្ឋអាមេរិកគឺនៅតែមានសិទ្ធិចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ក្នុងកិច្ចការនយោបាយគុយបានិងត្រួតពិនិត្យផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុនិងទំនាក់ទំនងការបរទេស។ ក្រោមការធ្វើវិសោធនកម្មច្បាប់ប្លាត ឆ្នេរក្វានតាណាម៉ូរបស់គុយបាត្រូវបានជួលមកឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់បង្កើតមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹក។ ក្រោយការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩០៦ លោក[[តូម៉ាស អេស្ត្រាដា ប៉ាលម៉ា]]ក៏បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីដំបូងរបស់គុយបាប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មាន ការបះបោរប្រដាប់អាវុធថ្មីបានកើតឡើងដោយមានការដឹកនាំពីអតីតយុទ្ធជននៃសង្គ្រាមឯករាជ្យហើយលោកតូម៉ាសក៏ត្រូវបង្ខំចុះចេញពីតំណែង។<ref>{{cite book|title=Corruption in Cuba: Castro and Beyond|page=63|first1=Sergio|last1=Diaz-Briquets|author2=Jorge F Pérez-López|publisher=University of Texas Press|location=Austin|year=2006|isbn=978-0-292-71321-5|url=https://books.google.com/books?id=Fiquofr8LSoC&pg=PA63|accessdate=6 September 2009}}</ref> ដោយឃើញបែបនេះ អាមេរិកក៏បានចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ដោយបានតែងតាំងលោក[[ឆាល អ៊ែដវើដ ម៉ាហ្គូន]]ជាអភិបាលកោះសម្រាប់រយៈពេលបីឆ្នាំ។ ប្រវត្តិវិទូគុយបាជាច្រើនបានចង្អុលប្រាប់ថាអភិបាលភាពរបស់លោកម៉ាហ្គូនគឺពោរពេញទៅដោយអំពើពុករលួយទាំងនៅក្នុងសង្គមនិងនយោបាយ។<ref name="Thomas 1998 283to287">{{Harvnb|Thomas|1998|pp=283–7}}.</ref> នៅឆ្នាំ១៩០៨ រដ្ឋាភិបាលឯករាជ្យក៏បានស្តារឡើងវិញដោយមានលោក[[ចូសេ មីហ្គេល កូមេស]]ជាប្រធានាធិបតី។ នៅឆ្នាំ១៩១២ [[:es:Partido Independiente de Color|បក្ស Partido Independiente de Color]] បានប៉ុនប៉ងបង្កើតរដ្ឋស្បែកខ្មៅមួយនៅខេត្តអូរេអង់តេ<ref>{{cite book|title=The War of 1898, and U.S. interventions, 1898–1934: an encyclopedia|editor=Benjamin Beede|page=134|year=1994|publisher=Garland|location=New York|isbn=978-0-8240-5624-7|url=https://books.google.com/books?id=48g116X9IIwC&pg=PA134|accessdate=6 September 2009}}</ref> ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាបវិញដោយឧត្តមសេនីយ៍គុយបាម្នាក់ដោយមានការបង្ហូរឈាមខ្លះៗ។ នៅឆ្នាំ១៩២៤ លោក[[ហ្គឺរ៉ាដូ ម៉ាកាដូ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref name="D2012" /> ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក, វិស័យទេសចរណ៍នៅគុយបាត្រូវបានផ្ទុះរីកចម្រើនឡើងដល់កំពូល សណ្ឋាគារនិងភោជនីយដ្ឋានអាមេរិកជាច្រើនបានលេចរូបរាងចេញឡើងដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ដល់ភ្ញៀវទេសចរណ៍អាមេរិកដែលកំពុងហូរចូល។<ref name="D2012" /> ចំពោះគុណវិបត្តិវិញ ការផ្ទុះឡើងនៃវិស័យទេសចរណ៍នេះបាននាំឱ្យមានកំណើននៃល្បែងស៊ីសងនិងពេស្យាចារនៅគុយបា។<ref name="D2012">{{cite book|author=Terry K Sanderlin, Ed D|title=The Last American Rebel in Cuba|url=https://books.google.com/books?id=NFT8Mp8VuNkC&pg=PA7|accessdate=19 July 2013|date=24 April 2012|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4685-9430-0|page=7}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩២៨ ការធ្លាក់ចុះទីផ្សារភាគហ៊ុននៅអាមេរិកបានធ្វើឱ្យតម្លៃអំពៅនៅគុយបាធ្លាក់ចុះជាលំដាប់បូករួមទាំងការគាបសង្កត់នៅក្នុងសង្គមនិងមានវិបត្តិនយោបាយទៀតផង។<ref name="ChaffeePrevost1992" /> បាតុកម្មអហិង្សារបស់សិស្សានុសិស្សដែលគេស្គាល់ថា"អ្នកជំនាន់ឆ្នាំ១៩៣០"បានប្រែក្លាយមកជាបាតុកម្មអនាធិបតេយ្យហើយការស្អប់ខ្ពើមលោកម៉ាកាដូក៏កើតរីករាលដាលនៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេស។<ref name="ChaffeePrevost1992" /> កសិករដំណាំអំពៅបាននាំគ្នាធ្វើការបះបោរទាមទារឱ្យលោកម៉ាកាដូលាលែងពីតំណែង<ref>{{cite book|title=Fulgencio Batista|volume=1|page=[https://archive.org/details/fulgenciobatista00argo/page/50 50]|last=Argote-Freyre|first=Frank|publisher=Rutgers University Press|location=New Brunswick, N.J.|year=2006|isbn=978-0-8135-3701-6|url=https://archive.org/details/fulgenciobatista00argo/page/50}}</ref> ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក្រុមកម្លាំងយោធាក៏ចូលរួមបះបោរជាមួយដែលជាហេតុនាំឱ្យលោកម៉ាកាដូត្រូវបង្ខំចិត្តភៀសខ្លួនទៅសហរដ្ឋអាមេរិកនៅអំឡុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៣។ ម៉ាកាដូត្រូវបានជំនួសដោយលោក[[កាឡូស ម៉ានូអែល ឌេ កេស្ពេដេស អ៊ី កេសាដា]]។<ref name="ChaffeePrevost1992">{{cite book|author1=Wilber Albert Chaffee|author2=Gary Prevost|title=Cuba: A Different America|url=https://books.google.com/books?id=9CJec-NWjS0C&pg=PA4|accessdate=19 July 2013|year=1992|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-8476-7694-1|page=4}}</ref> ====បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៣៣–៤០==== នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៣៣ ការបះបោរមួយបានកើតឡើងដែលដឹកនាំដោយពលបាលម្នាក់ឈ្មោះ[[ហ្វលជេនស៊ីអូ បាទីស្តា]]ដើម្បីផ្តួលរលំរដ្ឋាភិបាលលោកកេស្ពេដេស។<ref name="MJ303">{{cite book|last=Jones|first=Melanie|editor=Jacqueline West|title=South America, Central America and the Caribbean 2002|url=https://books.google.com/books?id=o9ODxqsr-dIC&pg=PA303|accessdate=19 July 2013|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-1-85743-121-6|page=303}}</ref> ក្រោយការផ្តួលរលំរដ្ឋាភិនាលកេស្ពេដេស គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិដែលមានសមាជិក ៥ នាក់ត្រូវបានជ្រើសរើសតាំងជាមេដឹកនាំនៃរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន។<ref name="Suchlicki2002">{{cite book|author=Jaime Suchlicki|title=Cuba: From Columbus to Castro and Beyond|url=https://books.google.com/books?id=BHhUknsCtfIC&pg=PA95|accessdate=19 July 2013|year=2002|publisher=Potomac Books, Inc.|isbn=978-1-57488-436-4|page=95}}</ref> លោក[[រ៉ាមន ក្រាវ សាន ម៉ាទីន]]ត្រូវបានគេតែងតាំងជាប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននោះ។<ref name="Suchlicki2002" /> ម៉ាទីនបានលាលែងពីតំណែងនៅឆ្នាំ១៩៣៤ ដែលបើកផ្លូវចំហឱ្យបាទីស្តាឡើងក្តោបកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអស់រយៈពេល ២៥ ឆ្នាំទៅមុខទៀត។<ref name="MJ303" /> សម័យកាលពីឆ្នាំ១៩៣៣ ដល់ឆ្នាំ១៩៣៧ គឺជាពេលវេលានៃ"ជម្លោះនយោបាយនិងជម្លោះក្នុងសង្គម។"<ref name="Domínguez 1978 76">{{Harvnb|Domínguez|1978|p=[https://books.google.com/books?id=y1oF-WQmOPgC&pg=PA76 76]}}</ref> នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៣៣–៤០ គុយបាត្រូវទទួលរងនូវបញ្ហាជាច្រើនដែលបណ្តាលមកពីរចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយដ៏ផុយស្រួយ ជាពិសេសគឺនៅរវាងឆ្នាំ១៩៣៥–១៩៣៦ ដែលប្រទេសគុយបាត្រូវផ្លាស់ប្តូរប្រធានាធិបតីចំនួនបីក្នុងរយៈពេលតែមួយឆ្នាំ។ លើសពីនេះទៅទៀត ប្រទេសគុយបាត្រូវស្ថិតនៅក្រោមគោលនយោបាយយោធានិងគាបសង្កត់ពីលោកបាទីស្តា។ ====រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៤០==== រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីត្រូវបានអនុម័តនៅឆ្នាំ១៩៤០ ហើយវាបានបង្កើតចេញនូវគំនិតមូលវិវដ្តវឌ្ឍនភាពជាច្រើនមានដូចជា សិទ្ធិទទួលការធ្វើពលកម្មនិងការថែទាំសុខភាពជាដើម។<ref name="Domínguez 1978 ?">{{Harvnb|Domínguez|1978|p=?}}.</ref> បាទីស្តាត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតីនៅឆ្នាំដដែលនោះហើយបានកាន់កាប់អំណាចរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៤។<ref name="Villafana2011">{{cite book|author=Frank R. Villafana|title=Expansionism: Its Effects on Cuba's Independence|url=https://books.google.com/books?id=Jj2mIS40lAMC&pg=PA201|accessdate=19 July 2013|date=31 December 2011|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-4656-1|page=201}}</ref> គាត់គឺជាជនជាតិមិនមែនស្បែកសរបស់គុយបាដំបូងបង្អស់ដែលបានកាន់កាប់តំណែងខ្ពស់បំផុតក្នុងប្រទេស។<ref name="Horowitz 1988 662">{{Harvnb|Horowitz|1988|p = [https://books.google.com/?id=hx2_y7Vu-PUC&pg=PA662 662]}}</ref><ref name=bethell>{{cite book|title=Cuba|first=Leslie|last=Bethell|isbn=978-0-521-43682-3|year=1993|publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref name="Sweig 2004 4">{{Harvnb|Sweig|2004|p=[https://books.google.com/books?id=ob-I8MyTqx8C&pg=PA4 4]}}</ref> រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកបានធ្វើកំណែទម្រង់សង្គមសំខាន់ៗជាច្រើន។ សមាជិកខ្លះនៃបក្សកុម្មុយនិស្តបានចូលកាន់តំណែងក្នុងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោកថែមទៀតផង។<ref name="Sweig 2004 ?">{{Harvnb|Sweig|2004|p=?}}.</ref> សកម្មភាពរបស់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធគុយបានៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ គឺមានតិចតួចណាស់—តែលោកប្រធានាធិបតីបាទីស្តាបានស្នើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកនិងបណ្តាប្រជាជាតិអាមេរិកឡាទីនដទៃទៀតរួមគ្នាចូលឈ្លានពាន[[រដ្ឋអេស្ប៉ាញ]]ដើម្បីផ្តួលរលំរបបផ្តាច់ការនៅក្នុងប្រទេសនោះក៏ប៉ុន្តែសំណើរបស់គុយបាគឺមិនត្រូវបានទទួលស្របនោះឡើយ។<ref>{{cite news |title=Batista's Boot |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,802544,00.html |work=[[Time (magazine)|Time]] |date=18 January 1943 |accessdate=20 April 2013 |archive-date=26 សីហា 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826011532/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,802544,00.html |url-status=dead }}</ref> ក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ គុយបាបានបាត់បង់នាវាពាណិជ្ជកម្មចំនួន ៦ សរុបហើយនាវាចម្បាំងគុយបាមួយបានបាញ់ពន្លិចដោយនាវាមុជទឹកអាល្លឺម៉ង់មួយគ្រឿង។<ref>{{cite book | last=Polmar| first=Norman| authorlink=|author2=Thomas B. Allen| title=World War II: The Encyclopedia of the War Years 1941-1945| publisher=| series=| doi=| page=230| isbn=}}</ref> ដោយសារតែការគោរពលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃឆ្នាំ១៩៤០ បាទីស្តាគឺមិនអាចឈរឈ្មោះបន្តនៅការបោះឆ្នោតបន្ទាប់បានឡើយ។<ref name="Domínguez 1978 101">{{Harvnb|Domínguez|1978|p=[https://books.google.com/books?id=y1oF-WQmOPgC&pg=PA101 101]}}</ref> ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៤៤ ក៏បានមកដល់ហើយលោករ៉ាមន ក្រាវ សាន ម៉ាទីនបានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតី។<ref name="Villafana2011" /> ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ លោក[[កាឡូស ព្រីអូ សូការ៉ាស]]ក៏បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីបន្ត។<ref name="Villafana2011" /> ការដឹកនាំក្នុងរយៈពេល ២ អាណត្តិរបស់បក្សអូតិនទីកូបាននាំចូលបន្ថែមនូវការវិនិយោគពីបរទេសដែលបានជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចគុយបាបន្តកើនឡើង បង្កើនកម្រិតជីវភាពនៅគ្រប់ផ្នែកនៃសង្គម និងនៅតាមទីក្រុងវិញ អ្នកវណ្ណៈកណ្តាលបានកើនកាន់តែច្រើនឡើងៗ។<ref name="Alvarez 2004">{{Harvnb|Alvarez|2004}}.</ref> [[File:HavanaSlums1954.jpg|thumb|right|upright=0.95|ទីកន្លែងរស់នៅរបស់ជនក្រីក្រ (''bohio'') នៅទីក្រុងហាវ៉ាណា, ប្រទេសគុយបាក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤។]] ក្រោយចប់អាណត្តិ លោកបាទីស្តាបានទៅរស់នៅក្នុងរដ្ឋផ្លរីដា, សហរដ្ឋអាមេរិកហើយបានត្រឡប់មកគុយបាវិញនៅឆ្នាំ១៩៥២ ដើម្បីឈរឈ្មោះជាប្រធានាធិបតី។ ដោយប្រឈមនឹងការបរាជ័យក្នុងការបោះឆ្នោត លោកក៏បានដឹកនាំ[[រដ្ឋប្រហារគុយបាឆ្នាំ១៩៥២|រដ្ឋប្រហារយោធា]]មួយចូលបញ្ឈប់ការបោះឆ្នោតនោះ។<ref>{{cite web|url=http://www.historytoday.com/richard-cavendish/general-batista-returns-power-cuba|title=A Coup in Cuba - History Today|website=historytoday.com}}</ref> ដោយបានឡើងកាន់កាប់អំណាចវិញ និងព្រមទាំងទទួលបានការគាំទ្រទាំងខាងហិរញ្ញវត្ថុនិងយោធាពីរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកផង<ref>{{cite book|last=Guerra|first=Lillian|title=Beyond Paradox|work=A Century of Revolution|editor1-first=Greg|editor1-last=Grandin|editor2-first=Gilbert M.|editor2-last=Joseph|year=2010|publisher=Duke University Press|location=Durham, NC|pages=199–238|series=American Encounters/Global Interactions|isbn=978-0-8223-4737-8}}</ref> លោកបាទីស្តាបានព្យួររដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃឆ្នាំ១៩៤០ និងដកហូតសេរីភាពនយោបាយនិងថែមទាំងសិទ្ធិធ្វើកូដកម្មទៀតផង។ បន្ទាប់មក គាត់បានចូលបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយម្ចាស់ចម្ការអំពៅណាដែលមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភច្រើនបំផុតហើយគ្រប់គ្រងលើសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសទាំងមូលដែលកាលនុះកំពុងនៅជាប់គាំង សកម្មភាពទាំងនេះបានពង្រីកចន្លោះរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រឱ្យកាន់តែឆ្ងាយជាងមុន ពោលគឺអ្នកមានកាន់តែមានចំណែកអ្នកក្រគឺកាន់តែក្រ។<ref name = "Dictionary1950">''Historical Dictionary of the 1950s'', by [[James S. Olson|James Stuart Olson]], Greenwood Publishing Group, 2000, {{ISBN|0-313-30619-2}}, pp. 67–68.</ref> នៅឆ្នាំ១៩៥២ នេះដដែរ បាទីស្តាបានប្រកាសថាបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបាគឺជាគណបក្សខុសច្បាប់។<ref name="Sweig 2004 6">{{Harvnb|Sweig|2004|p=[https://books.google.com/books?id=ob-I8MyTqx8C&pg=PA6 6]}}</ref> ក្រោយរដ្ឋប្រហារ គុយបាមានអត្រាទទួលទាននិងការប្រើប្រាស់សាច់ បន្លែ គ្រាប់ធញ្ញជាតិ រថយន្ត ទូរស័ព្ទ និងវិទ្យុខ្ពស់បំផុតនៅអាមេរិកឡាទីនទោះបីជាប្រជាជនប្រហែលមួយភាគបីត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានភាពក្រីក្រនិងមិនសូវទទួលបានការទទួលទាននិងការប្រើប្រាស់ដូចខាងលើនេះក៏ដោយ។<ref name=lewis>{{cite book|title=Authoritarian Regimes in Latin America|url=https://books.google.com/books?id=LAvw-YXm4TsC&pg=PA186|author=Paul H. Lewis|page=186|publisher=Rowman & Littlefield|location=Oxford, UK|isbn=978-0-7425-3739-2|accessdate=14 September 2009|year=2006}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៥៨ គុយបាគឺជាប្រទេសដ៏ជឿនលឿនមួយបើយោងតាមស្តង់ដាអាមេរិកឡាទីននិងក្នុងករណីខ្លះគឺតាមស្តង់ដាពិភពលោកក៏មាន។<ref name=asce>{{Harvnb|Smith|Llorens|1998}}.</ref> ចំពោះគុណវិបត្តិ គុយបាបានទទួលរងនូវផលប៉ះពាល់ដោយអភ័យឯកសិទ្ធនៃសហជីពធ្ងន់ជាងគេនៅអាមេរិកឡាទីនក្នុងនោះរួមមានការហាមឃាត់លើវិស្ថាបនកម្មនិងយន្តកម្ម។<ref>{{Harvnb|Baklanoff|1998}}.</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៣៣ និងឆ្នាំ១៩៥៨ គុយបាបានពង្រីកនិយតកម្មសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងខ្លាំងដែលជាហេតុបង្កឱ្យមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច។<ref name="Horowitz 1988 662" /><ref name="Thomas 1998 1173">{{Harvnb|Thomas|1998|p = 1173}}.</ref> និកម្មភាពបានក្លាយជាបញ្ហាដ៏ធំមួយដោយនិស្សិតដែលបញ្ចប់ការសិក្សារួចមិនអាចរកការងារធ្វើបាន។<ref name="Horowitz 1988 662" /> អ្នកវណ្ណៈកណ្តាលបានកើតមានការមិនពេញចិត្តកាន់តែខ្លាំងឡើងៗជាមួយនឹងនិកម្មភាពនិងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញផ្នែកនយោបាយ។<ref name="Horowitz 1988 662" /><ref name=bethell /> បាទីស្តាបានក្តោបអំណាចរហូតទាន់តែលោកត្រូវគេបង្ខំឱ្យភៀសខ្លួនទៅក្រៅស្រុកនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៥៨។<ref name="IhrieOropesa2011">{{cite book|author1=Maureen Ihrie|author2=Salvador Oropesa|title=World Literature in Spanish: An Encyclopedia: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=zPDFHE_5besC&pg=PA262|accessdate=19 July 2013|date=31 October 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-08083-8|page=262}}</ref> ===បដិវត្តន៍និងការឡើងកាន់កាប់អំណាចរបស់បក្សកុម្មុយនិស្ត (១៩៥៩–បច្ចុប្បន្ន)=== {{Main|បដិវត្តន៍គុយបា}} [[File:CheyFidel.jpg|thumb|upright=0.75|left|[[ឈី ហ្គីវ៉ារ៉ា]]ជាមួយនិង[[ហ្វីដែល កាស្ត្រូ]] ថតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១]] នៅអំឡុងទស្សវត្ត ១៩៥០ អង្គការផ្សេងៗរួមទាំងចលនាតស៊ូបះបោរប្រដាប់អាវុធមួយចំនួនបានប្រជែងគ្នា ស្វែងរកការគាំទ្រជាសាធារណៈដើម្បីនាំមកនូវការផ្លាស់ប្តូររបបនយោបាយ។<ref name="Chomsky2010">{{cite book|author=Aviva Chomsky|title=A History of the Cuban Revolution|url= https://books.google.com/books?id=094JHT5JtCAC&pg=PA37|accessdate= 19 July 2013|date= 23 November 2010|publisher= John Wiley & Sons|isbn= 978-1-4443-2956-8|pages= 37–38}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៥៦ លោក[[ហ្វីដែល កាស្ត្រូ]]ជាមួយនឹងអ្នកគ្រាំទ្រចំនួន ៨០ នាក់ទៀតបានធ្វើដំណើរមកដល់គុយបាដោយនាវាក្នុងគោលបំណងចង់ចាប់ផ្តើមការបះបោរផ្តួររលំរបបផ្តាច់ការរបស់បាទីស្តា។<ref name="Chomsky2010"/> ត្រឹមរយៈពេលតែ ២ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះគឺនៅឆ្នាំ១៩៥៨ [[ចលនា ២៦ កក្កដា]]របស់ហ្វីដែល កាស្ត្រូបានលេចឡើងក្លាយជាចលនាបដិវត្តន៍នាំមុខគេនៅគុយបា។<ref name="Chomsky2010"/> នៅឆ្នាំ១៩៥៨ ចលនារបស់កាស្ត្រូបានបែកចេញពីស៊ីអេរ៉ាម៉ៃស្ត្រាហើយបានផ្តើមកុបកម្មដ៏ធំមួយ។ បន្ទាប់ពីយុទ្ធជនរបស់កាស្ត្រូបានចូលកាន់កាប់ក្រុង[[សានតាក្លារ៉ា]]បានសម្រេច បាទីស្តានិងគ្រួសាររបស់គាត់ក៏នាំគ្នារត់ចេញទៅ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]]នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩។ ក្រោយមកទៀត គាត់បាននិរទេសខ្លួនទៅលើកោះម៉ាដេរ៉ារបស់ព័រទុយកាល់ហើយទីបំផុតគាត់ក៏បានទៅរស់នៅឯអ៊ីស្ត្រូរៀរក្បែរក្រុងលីស្បោន (រដ្ឋធានីព័រទុយកាល់)។ កងកម្លាំងរបស់កាស្ត្រូបានចូលក្នុងរដ្ឋធានីហាវ៉ាណានៅថ្ងៃទី៨ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩។ អ្នកសេរីនិយមម្នាក់គឺលោក[[ម៉ានូអែល អ៊ូរូយ្យា លេអូ]]ក៏បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នថ្មី។<ref name = "Falk 1988 67">{{Harvnb|Falk|1988|p=67}}.</ref> មេដឹកនាំផ្តាច់ការម្នាក់របស់សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេនឈ្មោះ[[រ៉ាហ្វែល ទ្រូជីឡូ]]និងទាំងពីរនាក់លោកកាស្ត្រូគឺតែងតែមានគំនិតផ្តួចផ្តើមចង់ផ្តួលរដ្ឋាភិបាលគ្នាទៅវិញទៅមក។ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៩ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់កាស្ត្រូមួយក្រុម<ref>{{cite news|title=Trujillo Reported to Crush Invasion Backed by Cuba; TRUJILLO IS SAID TO HALT INVASION |url=https://www.nytimes.com/1959/06/24/archives/trujillo-reported-to-crush-invasion-backed-by-cuba-trujillo-is-said.html |work=The New York Times |date=June 24, 1959}}</ref> បានមកចុះចតនៅក្រុងកុងស្តិនសាប៉ុន្តែត្រូវបានកម្ចាត់ទាន់ដោយរដ្ឋាភិបាលដូមីនីកេន។<ref>{{cite book |last1=Scheina |title= Latin America's Wars Volume II: The Age of the Professional Soldier, 1900-2001 |date=2003 |page=55}}</ref> មួយសប្តាហ៍ក្រោយមក នាវាចំនួនពីរបានបញ្ចុះទាហានកាស្ត្រូចំនួន ១៨៦ នាក់នៅឆ្នេរខាងជើងនៃប្រទេសដូមីនីកេន។ កងកម្លាំងជើងអាកាសដូមីនីកេនក៏បានចុះមកធ្វើសកម្មភាពនៅឆ្នេរនោះភ្លាមៗហើយបានសម្លាប់ទាហានកាស្ត្រូស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែ ៣០ នាក់ដែលបានរត់គេចខ្លួនទៅឆ្នេរនៅម៉ៃមននិងនៅអេស្តូរ៉ូហុងដូ។ ទ្រូជីឡូបានបញ្ជាឱ្យកូនប្រុសរបស់លោកឈ្មោះ[[រ៉ាមហ្វីស ទ្រូជីឡូ|រ៉ាមហ្វីស]]ឱ្យដឹកនាំក្រុមទាហានមួយចេញទៅតាមប្រមាញអ្នកដែលរត់រួចទាំងនោះហើយមិនយូរប៉ុន្មានពួកទាហានកាស្រ្តូដែលនៅសល់ទាំង ៣០ នាក់ក៏ត្រូវបានចាប់ខ្លួន។ មេក្រុមទាហានកាស្ត្រូនោះត្រូវបានចាប់ឡើងលើយន្តហោះចម្បាំងដូមីនីកេនហើយក៏ត្រូវបានកងទ័ពជើងអាកាសដូមីនីកេនរុញច្រានធ្លាក់ពីលើយន្តហោះនោះដល់ដីស្លាប់។<ref>{{Cite web |url=https://warfarehistorynetwork.com/daily/military-history/the-assassination-of-rafael-trujillo/ |title="The Assassination of Rafael Trujillo" |access-date=2020-11-02 |archivedate=2018-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180828204134/http://warfarehistorynetwork.com/daily/military-history/the-assassination-of-rafael-trujillo/ |url-status=dead }}</ref> ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធប្រឆាំងកាស្ត្រូដែលត្រូវបានគាំទ្រដោយ[[ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល]] (សេអ៊ីអា) និងដោយរដ្ឋាភិបាលដូមីនីកេនរបស់លោកទ្រូជីឡូបានធ្វើការវាយប្រហារបែបប្រដាប់អាវុធនិងបង្កើតមូលដ្ឋានទ័ពព្រៃជាច្រើននៅតាមតំបន់ព្រៃភ្នំនៃប្រទេសគុយបា។ នេះបាននាំឱ្យកើតមានព្រឹត្តិការណ៍បះបោរមួយដែលគេស្គាល់ថា[[ការបះបោរអេសកាំប្រេ]] (១៩៥៩–៦៥) ដែលមានរយៈពេលយូរនិងចំណាយចំនួនទាហានច្រើនជាងបដិវត្តន៍គុយបាទៅទៀត។<ref name = "Ros">Ros (2006) pp. 159–201.</ref><ref name = "Cuba">{{cite web | title = Anti-Cuba Bandits: terrorism in past tense | url = http://www.escambray.cu/Eng/Bandits/FpasadoE.htm | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070222204658/http://www.escambray.cu/Eng/Bandits/FpasadoE.htm | archivedate = 22 February 2007}}</ref> [[ក្រសួងការបរទេសនៃសហរដ្ឋអាមេរិក]]បានប៉ាន់ស្មានថាមានមនុស្សចំនួន ៣,២០០ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតនៅប្រទេសគុយបាពីឆ្នាំ១៩៥៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៦២។<ref>{{cite web|url= https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2886.htm |title= Background Note: Cuba |publisher= State.gov |date= 21 June 2012 |accessdate=19 July 2013}}</ref> យោងទៅតាម[[អង្គការត្រាប្រណីអន្តរជាតិ]] បុគ្គលដែលត្រូវកាត់ទោសប្រហារជីវិតនៅគុយបារវាងឆ្នាំ១៩៥៩–៨៧ មានចំនួនប្រមាណ ២៣៦ នាក់ហើយនៅក្នុងនោះមានតែ ២១ នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានប្រហារជីវិត។<ref>''When the State Kills: The Death Penalty v. Human Rights'', Amnesty International Publications, 1989</ref> ប្រភពខ្លះវិញបានអះអាងថាចំនួនអ្នកដែលត្រូវប្រហារជីវិត (នយោបាយ) នៅគុយបាសរុបមានចាប់ពី ៤,០០០ ទៅ ៣០,០០០ នាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.longitudebooks.com/find/p/7230/mcms.html |title=Cuba or the Pursuit of Freedom Hugh Thomas |publisher=Longitudebooks.com |date= |accessdate=19 July 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607162823/http://www.longitudebooks.com/find/p/7230/mcms.html |archivedate=7 June 2013 }}</ref><ref name="Power Kills">{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB15.1B.GIF |title=Power Kills |author=R.J. Rummel |publisher=University of Hawaii |date= |accessdate=19 July 2013}}</ref><ref>Black Book of Communism. p. 664.</ref><ref>{{Cite web|title=Cuba|url=https://communistcrimes.org/en/countries/cuba|access-date=2020-10-29|website=Cuba {{!}} Communist Crimes|language=en}}</ref> ករណីអ្នកដែលត្រូវប្រហារជីវិតភាគច្រើនគឺកើតឡើងក្រោយបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៥៩ ដែលនៅក្នុងនោះមាន អ្នកនយោបាយ ប៉ូលីស និងអ្នកផ្តល់ព័ត៌មាននៃរបបបាទីស្តា ហើយពួកគេត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលគុយបាចោទប្រកាន់ពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មមានដូចជាការធ្វើទារុណកម្មនិងឃាតកម្មជាដើម។ ទោសប្រហារជីវិតអ្នកទាំងនោះត្រូវបានប្រជាជនគុយបាជាច្រើនពេញចិត្តនិងគាំទ្រ។<ref name="Chase 2010">{{cite encyclopedia|last=Chase|first=Michelle|authorlink=|editor1=[[Greg Grandin]]|editor2=Joseph Gilbert|editor-link=|encyclopedia=A Century of Revolution|title=The Trials|url=http://read.dukeupress.edu/content/a-century-of-revolution|accessdate=17 September 2015|year=2010|publisher=[[Duke University Press]]|location=Durham, NC|isbn= 978-0822347378|doi=|pages=[https://books.google.com/books?id=YJ7ZBGy0wsIC&lpg=PP1&dq=a%20century%20of%20revolution&pg=PA163#v=onepage 163–198]|quote=}}</ref> [[File:Guantanamo Naval Base aerial photo 1962.jpg|thumb|តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៩ មក ប្រទេសគុយបាបានចាត់ទុកវត្តមានរបស់ទាហានអាមេរិកនៅឈូងសមុទ្រក្វានតាណាម៉ូថាជាកាវវាតទីខុសច្បាប់។<ref>"[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-31059030 US rejects Cuba demand to hand back Guantanamo Bay base] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161207183342/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-31059030 |date=7 December 2016 }}". BBC News. 30 January 2015.</ref>]] ដំបូងឡើយ សហរដ្ឋអាមេរិកបានគាំទ្រក្រុមបដិវត្តន៍នៅប្រទេសគុយបាដោយមើលឃើញថាវាគឺជាជំហានដំបូងក្នុងការនាំចូលលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យចូលអាមេរិកឡាទីន។<ref name="Rabe1988">{{cite book|author=Stephen G. Rabe|title=Eisenhower and Latin America: The Foreign Policy of Anticommunism|url=https://books.google.com/books?id=o2SFNdAiB7UC&pg=PA123|accessdate=19 July 2013|year=1988|publisher=UNC Press Books|isbn=978-0-8078-4204-1|pages=123–125}}</ref> តែមិនយូរប៉ុន្មាន មិត្តភាពរវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងក្រុមបដិវត្តន៍កាស្ត្រូក៏ធ្លាក់ចុះយ៉ាងយ៉ាប់យ៉ឺនបន្ទាប់ពីកាស្ត្រូបានប្រកាសដំណើរការនៃបក្សកុម្មុយនិស្តតាមច្បាប់វិញនិងរួមទាំងចាប់ប្រហារជីវិតអ្នកភ្នាក់ងារនៃរបបបាទីស្តារាប់រយនាក់ (ឧទាហរណ៍៖ ប៉ូលីស ទាហាន...)។<ref name="Rabe1988"/> ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរក៏បានធ្លាក់ចុះបន្ថែមបន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលគុយបាបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់កំណែទម្រង់កសិកម្មថ្មីដែលបានធ្វើឱ្យម្ចាស់ដីធ្លីជាច្រើន (ក្នុងនោះក៏មានជនជាតិអាមេរិកាំងផងដែរ) បាត់បង់ដីចម្ការរាប់ពាន់ហិកតារបស់ពួកគេ។<ref name="Rabe1988"/><ref name="Crooker2005"/> ជាការឆ្លើយតបទៅវិញ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៦៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានដាក់ទណ្ឌកម្មមកលើគុយបាដោយបានហាមឃាត់ការធ្វើពាណិជ្ជកម្មរវាងប្រទេសខ្លួននិងគុយបា។<ref name="Commission">{{cite book | author=U.S. International Trade Commission | title=The Economic Impact of U.S. Sanctions with Respect to Cuba | isbn=978-1-4578-2290-2 | url=https://books.google.com/books?id=c0wCioRlTG0C&pg=SA2-PA2 | page=Section 2–3, p. 2}}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦០ កាស្ត្រូបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មជាមួយសហភាពសូវៀត។<ref name="Rabe1988"/> នៅខែមិនា ឆ្នាំ១៩៦០ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ដ្វៃត៍ អែសិនហូវ័រ|អែសិនហូវ័រ]]បានយល់ព្រមអនុញ្ញាតឱ្យសេអ៊ីអាបង្វឹកនិងផ្តល់គ្រឿងអាវុធឱ្យក្រុមជនភៀសខ្លួនគុយបាមួយក្នុងគោលបំណងបញ្ជូនទៅផ្តួលរលំរបបកាស្ត្រូ។<ref>{{cite web|title=This Day in History — 7/9/1960|url=http://www.history.com/this-day-in-history/khrushchev-and-eisenhower-trade-threats-over-cuba|publisher=History.com|accessdate=19 July 2013}}</ref> ប្រតិបត្តិការឈ្លានពានមួយ (ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[ការឈ្លានពានឈូងសមុទ្រជ្រូក]]) ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦១ ក៏ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យ។<ref name="Crooker2005">{{cite book|author=Richard A. Crooker|title=Cuba|url=https://books.google.com/books?id=l-5GqG1hluIC&pg=PA43|accessdate=19 July 2013|year=2005|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0497-3|pages=43–44}}</ref> នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៦២ គុយបាត្រូវបានដេញចេញពី[[អង្គការរដ្ឋអាមេរិក]] (អ.រ.អ) ហើយនៅឆ្នាំដដែរនោះ អ.រ អ បានចាត់ដាក់ទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងគុយបាដែលមានលក្ខណៈប្រហាក់ប្រហែលនឹងទណ្ឌកម្មដែលដាក់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិកដែរ។<ref name="Peterson">{{cite web|url=https://piie.com/sites/default/files/publications/papers/sanctions-cuba-60-3.pdf |title=Case Studies in Sanctions and Terrorism: Case 60-3, US v. Cuba (1960– : Castro) |publisher=Peterson Institute for International Economics |date=October 2011 |accessdate=14 February 2017}}</ref> [[វិបត្តិមីស៊ីលគុយបា]] (តុលា ១៩៦២) បានស្ទើរតែធ្វើឱ្យផ្ទុះឡើងនូវ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី៣]] ទៅហើយ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៣ គុយបាបានកំពុងតែឈានមុខឆ្ពោះទៅរកប្រព័ន្ធកុម្មុយនិស្តដែលយកគំរូតាមសហភាពសូវៀត។<ref>Faria, Miguel A. ''Cuba in Revolution – Escape From a Lost Paradise'', 2002, Hacienda Publishing, Inc., Macon, Georgia, pp. 163–228</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-L0614-040, Berlin, Fidel Castro an der Grenze.jpg|thumb|លោកហ្វីដែល កាស្ត្រូជាមួយនឹងមន្ត្រី[[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២។]] នៅឆ្នាំ១៩៦៣ គុយបាបានបញ្ជូនកងទ័ពខ្លួនចំនួន ៦៨៦ នាក់ជាមួយនឹងរថក្រោះ ២២ គ្រឿង ហើយនិងគ្រឿងសព្វាវុធផ្សេងៗទៀតទៅគាំទ្រប្រទេស[[អាល់ហ្សេរី]]ប្រឆាំងនឹងប្រទេស[[ម៉ារ៉ុក]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមដីខ្សាច់]]។<ref>{{cite web |title=Cuba and Algerian revolutions: an intertwined history |url=https://themilitant.com/2019/02/16/cuba-and-algerian-revolutions-an-intertwined-history/}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៦៤ គុយបាបានរៀបចំកិច្ចប្រជុំមួយជាមួយនឹងអ្នកកុម្មុយនិស្តអាមេរិកឡាទីនផ្សេងទៀតនៅក្រុងហាវ៉ាណាក្នុងគោលបំណងបញ្ឆេះ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងដូមីនីកេន|សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅដូមីនីកេន]]ដែលបានបង្ខំឱ្យក្រុមយោធាអាមេរិកចូលធ្វើអន្តរាគមន៍។<ref name=Britannica/> ឈី ហ្គីវ៉ារ៉ាបានចូលរួមធ្វើសកម្មភាពនៅក្នុងសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅប្រទេស[[សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងគោ|កុងគោ]]ហើយនៅឆ្នាំ១៩៦៧ លោកត្រូវបានគេធ្វើឃាតនៅ[[បូលីវី]]ខណៈពេលដែលកំពុងរៀបចំធ្វើបដិវត្តន៍ក្នុងប្រទេសនោះ។<ref name=Britannica/> នៅអំឡុងទស្សវត្ត ១៩៧០ កាស្ត្រូបានបញ្ជូនកងទ័ពខ្លួនរាប់ពាន់រាប់រយនាក់ទៅគាំទ្រចលនាតស៊ូផ្សេងៗនៅទ្វីបអាហ្រ្វិក។ នៅក្នុងនោះ គុយបាបានចូលគាំទ្រ [[ចលនាប្រជាជនដើម្បីរំដោះអង់កូឡា|ច.ប.រ.អ]] នៅប្រទេស[[អង់កូឡា]] និងចលនារបស់លោក[[មេងជីស្ទូ ហាឡេ ម៉ារាម]]នៅប្រទេស[[អេត្យូពី]]។<ref name = "Domínguez 1989 ?">{{Harvnb|Domínguez|1989|p=?}}.</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពគុយបាចំនួន ៦៥,០០០ នាក់និងរថក្រោះចំនួន ៤០០ គ្រឿងបានចូលមកក្នុងប្រទេសអង់កូឡា។<ref>{{cite web |title=Why the Cuban military machine should intervene in Syria |url=https://www.rbth.com/blogs/stranger_than_fiction/2015/10/21/why-the-cuban-military-machine-should-intervene-in-syria_484903}}</ref> ដោយសារតែមានវត្តមានទ័ពគុយបាដ៏ច្រើននៅអង់កូឡានិងមូសំប៊ិក និងដើម្បីធានាថាសន្តិសុខជាតិខ្លួនមានសុវត្ថិភាព ប្រទេសអាហ្រ្វិកខាងត្បូងក៏ចាប់ផ្តើមបង្កើតគ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរផ្ទាល់ខ្លួន។<ref>{{cite book |title=The Nuclear Non-Proliferation Regime: Prospects for the 21st Century |date=2016 |publisher=Springer |page=95}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៧៦ និងនៅឆ្នាំ១៩៨៨ ទាហានគុយបាបានទទួលជ័យជម្នះក្នុងការកម្ចាត់ទាហានស្បែកសអាហ្រ្វិកខាងត្បូងចេញពីអង់កូឡា។<ref>{{cite web |title=To so many Africans, Fidel Castro is a hero. Here's why |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2016/nov/30/africa-fidel-castro-nelson-mandela-cuba}}</ref> គេបានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថាទាហានគុយនាប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអង់កូឡា|សង្គ្រាមស៊ីវិលមួយនេះ]]។<ref>Williams, J. H. (1988, August). Cuba: Havana’s Military Machine. The Atlantic.</ref> នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៨ គុយបាបានបញ្ជូនទ័ពចំនួន ១២,០០០ នាក់ទៅប្រទេសអេត្យូពីដោយមានជំនួយខ្លះពីកងវរសេនាតូចសូវៀតដើម្បីជួយកម្ចាត់ទាហានឈ្លានពានរបស់សូម៉ាលី (សូមមើល[[សង្គ្រាមអូកាដិន]])។ ទ័ពរុស្ស៊ីនិងគុយបាបានវាយទ័ពសត្រូវចូលទៅក្នុងដែនដីប្រទេសសូម៉ាលីវិញដោយជោគជ័យ។<ref>{{cite book |title= Impact of Cuban-Soviet Ties in the Western Hemisphere, Spring 1979: Hearings Before the Subcommittee on Inter-American Affairs of the Committee on Foreign Affairs, House of Representatives, Ninety-sixth Congress, First Session, April 25 and 26, 1979 |publisher= U.S. Government Printing Office |page=11}}</ref> វត្តមានរបស់ជនស្បែកខ្មៅនិងចម្រុះនៅក្នុងជួរកងទ័ពគុយបា (៤០–៥០% ក្នុងប្រទេសអង់កូឡា)<ref>{{cite journal|last1=Valenta|first1=Jiri|title=The Soviet-Cuban Alliance in Africa and the Caribbean|date=1981|page=45}}</ref> បានជួយឱ្យកាស្ត្រូបង្កើតចេញនូវយុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងការរើសអើងពូជសាសន៍និងការស្អប់ខ្ពើមជនបរទេស។ ទោះបីជាកោះគុយបាមានទំហំតូចនិងចម្ងាយឆ្ងាយពី[[បស្ចឹមបូព៌ា]]មែនក៏ប៉ុន្តែគុយបានូវតែរកមធ្យោបាយចូលទៅធ្វើសកម្មភាពយោធានៅក្នុងតំបន់នោះ។ នៅឆ្នាំ១៩៧២ បេសកម្មយោធាគុយបាដ៏ធំមួយដែលក្នុងនោះរួមមានទាហានរថក្រោះ ជើងអាកាស និងកាំភ្លើងធំត្រូវបានបញ្ជូនទៅរដ្ឋ[[យេមែនខាងត្បូង]]។ សង្គ្រាមនោះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[សង្គ្រាមយមគីពួរ]]។<ref>{{cite web |title=Foreign Intervention by Cuba |url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP77M00144R000400100003-7.pdf |access-date=2020-11-03 |archivedate=2020-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201112041705/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/CIA-RDP77M00144R000400100003-7.pdf |url-status=dead }}</ref> ប្រភពនៅអ៊ីស្រាអែលបានរាយការណ៍ថាវត្តមាននៃកងពលតូចរថក្រោះគុយបានិងរួមទាំងកងពលតូចថ្មើរជើងពីរក្រុមទៀតគឺមាននៅលើ[[កំពូលហ្កូឡាន]]។<ref>{{cite book |title=Cuba: The International Dimension |year=1990 |url=https://archive.org/details/cubainternationa00faur |url-access=registration |publisher=Transaction Publishers |page=[https://archive.org/details/cubainternationa00faur/page/138 138]}}</ref> ជាលទ្ធផល ទ័ពអ៊ីស្រាអែលបានយកឈ្នះលើកងកម្លាំងរថក្រោះគុយបា–ស៊ីរីនៅជួរប្រយុទ្ធមុខហ្គូឡានដោយនៅក្នុងនោះគុយបាបានបាត់បង់ទាហានចំនួន ១៨០ នាក់និងរបួស ២៥០ នាក់។<ref>Ra’anan, G. D. (1981). The Evolution of the Soviet Use of Surrogates in Military Relations with the Third World, with Particular Emphasis on Cuban Participation in Africa. Santa Monica.</ref> ការរស់នៅក្នុងទស្សវត្ត ១៩៧០ នៅគុយបាគឺមានលក្ខណៈ"សាមញ្ញបំផុត"ហើយភាពទោមនស្សគឺជារឿងធម្មតានៅក្នុងសង្គម។<ref name=cambridge>{{Cite book|title=The Cambridge History of Latin America|author=Bethell, Leslie|isbn=978-0-521-62327-8|date=13 August 1998|url=https://archive.org/details/culturalhistoryo00lesl}}{{Page needed|date=August 2010}}</ref> សូម្បីតែលោកកាស្រ្តូក៏បានទទួលស្គាល់ផងដែរក្នុងសុន្ទរកថាមួយនៃឆ្នាំ១៩៧០ ថាគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចរបស់លោកគឺត្រូវទទួលបរាជ័យទាំងស្រុង។<ref name=cambridge/> នៅឆ្នាំ១៩៧៦ អ.រ.អ បានដកទណ្ឌកម្មរបស់ខ្លួនប្រឆាំងនឹងគុយបាចេញបន្ទាប់ពីមានការយល់ស្របពីសមាជិកប្រទេសចំនួន ១៦ ទៀតដែលនៅក្នុងនោះក៏មានសហរដ្ឋអាមេរិកផងដែរប៉ុន្តែទណ្ឌកម្មជាតិរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើគុយបាគឺនូវតែបន្តដដែរ។<ref name="Peterson"/> នៅឆ្នាំ១៩៧៩ សហរដ្ឋអាមេរិកបានជំទាស់យ៉ាងខ្លាំងលើវត្តមាននៃកងទ័ពសូវៀតនៅលើកោះគុយបា។<ref name=Britannica/> កងកម្លាំងអាមេរិកបានចូលឈ្លានពានកោះ[[ក្រឺណាដា]]នៅឆ្នាំ១៩៨៣ និងបានកម្ចាត់ទ័ពគុយបាចេញពីកោះនោះអស់។<ref name=Britannica/> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៨៩–៩១ គុយបាបានដកទ័ពខ្លួនជាបណ្តើរៗចេញពីប្រទេសអង់កូឡា។ កងទ័ពសូវៀតខ្លះបានចាប់ផ្តើមដកថយចេញពីកោះគុយបានៅអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩១<ref name=Britannica>{{cite web |title=Cuba |url=https://www.britannica.com/place/Cuba |website=Britannica}}</ref> ហើយការគ្រប់គ្រងរបស់កាស្រ្តូនៅគុយបាបានទទួលការសង្កេតមើលយ៉ាងច្រើនពីសំណាក់អន្តរជាតិបន្ទាប់ពីសហភាពសូវៀតត្រូវបានដួលរលំនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ (អំឡុងពេលនេះប្រជាជនគុយបាជាទូទៅច្រើនសម្តៅលើវាថា[[សម័យពិសេស]])។ ប្រទេសនេះបានប្រឈមមុខនឹងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបន្ទាប់ពីការដកប្រាក់ឧបត្ថម្ភធនរបស់សូវៀតដែលមានតម្លៃចាប់ពីបួនទៅប្រាំមួយពាន់លានដុល្លារអាមេរិករៀងរាល់ឆ្នាំដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់ប្រជាជនគុយបា ដូចជា កង្វះស្បៀងអាហារនិងប្រេងឥន្ធនៈជាដើម។<ref name="cmaj">{{cite journal|title=Health consequences of Cuba's Special Period|pmc=2474886|year=2008|volume=179|issue=3|pmid=18663207|page=257|doi=10.1503/cmaj.1080068|journal=CMAJ : Canadian Medical Association Journal |ref=harv}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mercatrade.com/blog/country-profile-cuba/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314103057/http://www.mercatrade.com/blog/country-profile-cuba/|archive-date=14 March 2016|title=Doing Business with Cuba – The Complete Guide|date=12 January 2015|last=Patricia Maroday|access-date=3 វិច្ឆិកា 2020|archivedate=14 មីនា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160314103057/http://www.mercatrade.com/blog/country-profile-cuba/|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានបដិសេដមិនទទួលយកការបរិច្ចាគស្បៀងអាហារ ថ្មាំសង្កូវ និងលុយប្រាក់កាកពីសហរដ្ឋអាមេរិកឡើយរហូតទាន់តែដល់ឆ្នាំ១៩៩៣។<ref name=cmaj/> នៅថ្ងៃទី៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៤ សន្តិសុខរដ្ឋគុយបាបានបំបែក[[ការបះបោរម៉ាលេកូណាសូ|បាតុកម្មដ៏ធំមួយ]]នៅក្រុងហាវ៉ាណា។<ref>{{Harvnb|Gershman|Gutierrez|2009|p=?}}.</ref> ចាប់តាំងពីពេលនោះមក គុយបាបានរកឃើញដៃគូជំនួយគាំទ្រថ្មីគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។ លើសពីនេះទៅទៀត [[ហ៊ូគោ ឆាវែស]]ដែលជាអតីត[[ប្រធានាធិបតីវេណេស៊ុយអេឡា|ប្រធានាធិបតីប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា]] និងអតីត[[ប្រធានាធិបតីបូលីវី]]លោក[[អេវ៉ូ ម៉ូរ៉ាលេស]]បានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយគុយបាហើយប្រទេសទាំងពីរបានក្លាយជាអ្នកនាំចេញនូវប្រេងនិងឧស្ម័នដ៏ធំមួយនៅលើពិភពលោក។ នៅឆ្នាំ២០០៣ រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានចាប់ខ្លួនសកម្មជនស៊ីវិលមួយចំនួនហើយបានដាក់ពួកគេក្នុងពន្ធនាគារ, គេសម្តៅលើរយៈពេលនេះថា"[[និទាយរដូវខ្មៅ (គុយបា)|និទាឃរដូវខ្មៅ]]"។<ref>{{cite web|url=http://cpj.org/reports/2008/03/cuba-press-crackdown.php|title=Cuba's Long Black Spring|author1=Carlos Lauria |author2=Monica Campbell |author3=María Salazar |publisher=The Committee to Protect Journalists|date=18 March 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rsf.org/IMG/pdf/Cuba_report.pdf |title=Cuba – No surrender by independent journalists, five years on from "black spring" |publisher=Reporters Without Borders |date=March 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090702082005/http://www.rsf.org/IMG/pdf/Cuba_report.pdf |archivedate=2 July 2009}}</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៨ ហ្វីដែល កាស្ត្រូបានប្រកាសលាឈប់ពីតំណែងជាប្រធានាធិបតីគុយបាបន្ទាប់ពីមានការរាយការណ៍មួយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៦ ថាលោកកាស្ត្រូចាប់ផ្តើមកើតជំងឺក្រពះពោះវៀនដ៏ធ្ងន់ធ្ងរម៉្យាង។<ref>{{cite web|title=Castro resigns as Cuban president: official media|publisher=Agence France-Presse|url=http://www.afp.com/english/news/stories/newsmlmmd.fce074e0275fae2a0c16383ec4973c96.191.html|date=19 February 2008|accessdate=19 February 2008|archivedate=27 មីនា 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200327180558/https://www.afp.com/english/news/stories/newsmlmmd.fce074e0275fae2a0c16383ec4973c96.191.html|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកុម្ភៈ ប្អូនប្រុសរបស់លោកឈ្មោះ[[រ៉ាអ៊ូ កាស្ត្រូ]]ត្រូវបានប្រកាសឡើងកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីបន្ត។<ref>{{Cite news|title=Raul Castro named Cuban president|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7261204.stm|work=BBC News|date=24 February 2008|accessdate=24 February 2008}}</ref> រ៉ាអ៊ូបានប្រកាសសន្យានៅក្នុងសុន្ទរកថារបស់លោកថាការរឹតបន្តឹងលើសេរីភាពមួយចំនួននៅគុយបានឹងត្រូវដកចេញ។<ref>{{cite news|title=Byte by byte|publisher=The Economist|url=https://www.economist.com/world/la/displaystory.cfm?story_id=10881009|date=19 March 2008|accessdate=4 April 2008}}</ref> នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០០៩ រ៉ាអ៊ូបានទម្លាក់សមាជិករដ្ឋាភិបាលខ្លះដែលធ្លាប់បានតែងតាំងដោយបងប្រុសរបស់គាត់។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/mar/02/raul-castro-fidel-cuba-officials|title=Raúl Castro replaces top Cuban officials|date=2 March 2009|accessdate=15 September 2009 |work=The Guardian |location=London}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៩ [[អង្គការរដ្ឋអាមេរិក]]បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដើម្បីបញ្ចប់ការហាមឃាត់សមាជិកភាពរយៈពេល ៤៧ ឆ្នាំរបស់គុយបាក្នុងអង្គការនេះ។<ref>{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/04/content_11483233.htm |title=China View 2009-06-04: OAS plenary votes to end Cuba's exclusion |publisher=News.xinhuanet.com |date=4 June 2009 |accessdate=19 July 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821171219/http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/04/content_11483233.htm |archivedate=21 August 2013 }}</ref> សេចក្តីសម្រេចបានបញ្ជាក់ថាសមាជិកភាពពេញលេញនឹងត្រូវពន្យារហូតទាន់តែប្រទេសគុយបា"យល់ស្របនឹងការអនុវត្តគោលបំណងនិងគោលការណ៍របស់ អ.រ.អ"។<ref name="Peterson"/> លោកហ្វីដែល កាស្ត្រូបានបញ្ជាក់ពីជំហររបស់លោកថាលោកកើតការមិនពេញចិត្តជាខ្លាំងលើជម្រើសចូលរួមរបស់គុយបាបន្ទាប់ពីសេចក្តីសម្រេចរបស់ អ.រ.អ ត្រូវបានប្រកាស។<ref>{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/04/content_11485277.htm |title=China View 2009-06-04: Cuba's Fidel Castro calls OAS a "U.S. Trojan horse" |publisher=News.xinhuanet.com |date=4 June 2009 |accessdate=19 July 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821175617/http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/04/content_11485277.htm |archivedate=21 August 2013 }}</ref> [[File:Press conference, Havana.jpg|thumb|right|រ៉ាអ៊ូ កាស្ត្រូជាមួយនិងប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកលោក[[បារ៉ាក អូបាម៉ា]]នៅក្រុងហាវ៉ាណា ប្រទេសគុយបានាថ្ងៃទី២១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៦។]] នៅថ្ងៃទី១៤ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៣ គុយបាបានបានបញ្ចប់តម្រូវការដែលបានចេញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ ក្នុងនោះបានបញ្ជាក់ថាពលរដ្ឋណាក៏ដោយដែលមានបំណងធ្វើដំណើរទៅក្រៅប្រទេសត្រូវមានលិខិតអនុញ្ញាតពីរដ្ឋាភិបាលដែលមានតម្លៃយ៉ាងថ្លៃនិងព្រមទាំងលិខិតអញ្ជើញផងដែរ។<ref>[http://www.cnn.com/2012/10/16/world/americas/cuba-travel-policy/ CNN: "Cuba eases travel restriction for citizens" by Ben Brumfield] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304095615/http://www.cnn.com/2012/10/16/world/americas/cuba-travel-policy/ |date=4 March 2016 }} 16 October 2012 |''Until now, Cubans had to pay $150 for an exit visa. A resident in the country that the Cuban wanted to visit would also have to write a letter of invitation. Fees associated with the letter ran as high as $200. That's a steep price in a country where the average official monthly income is about $20.''</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18933175 BBC: "Leaving Cuba: The difficult task of exiting the island" by Sarah Rainsford] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161207180432/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-18933175 |date=7 December 2016 }} 12 July 2012</ref><ref>[http://www.wola.org/commentary/cubans_allowed_to_travel_abroad_without_exit_visas Washington Office on Latin America: "Cubans Allowed to Travel Abroad Without Exit Visas" By Geoff Thale and Clay Boggs] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160402155526/http://www.wola.org/commentary/cubans_allowed_to_travel_abroad_without_exit_visas |date=2 April 2016 }} 16 October 2012</ref> នៅឆ្នាំ១៩៦១ រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានរឹតបន្តឹងច្បាប់លើការធ្វើដំណើរទៅក្រៅប្រទេសដើម្បីរារាំងការធ្វើចំណាកស្រុករបស់ប្រជាជនក្រោយបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៥៩។<ref>{{cite book|last=Henken|first=Ted|title=Cuba|year=2013|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=9781610690126|page=[https://books.google.com/books?id=Pe_XAQAAQBAJ&pg=PA245 245]}}</ref> តម្រូវការថ្មីនៃឆ្នាំ២០១៣ គឺមានលក្ខណៈសាមញ្ញជាងមុន៖ ប្រជាជនគុយបាត្រូវការតែលិខិតឆ្លងដែននិងអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណប៉ុណ្ណោះដើម្បីអាចចាកចេញបាន ហើយវាជាលើកដំបូងបង្អស់ដែលរដ្ឋាភិបាលបានអនុញ្ញាតឱ្យក្មេងតូចៗធ្វើដំណើរចេញពីប្រទេសក្រៅដោយសេរីតាមឪពុកម្តាយរបស់ពួកគេ។<ref>[https://www.pbs.org/newshour/bb/world-jan-june13-cuba1_01-14/ PBS: "Cuba Opens Travel Abroad for Most Citizens, Eliminating Exit Visa Requirement"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161128050947/http://www.pbs.org/newshour/bb/world-jan-june13-cuba1_01-14/ |date=28 November 2016 }} 14 January 2013</ref> ក៏ប៉ុន្តែលិខិតឆ្លងដែនគឺមានតម្លៃស្មើនឹងប្រាក់ខែប្រជាជនគុយបាជាមធ្យមប្រាំខែ។ អ្នកសង្កេតការណ៍ខ្លះបានចេញគំនិតថា ប្រជាជនគុយបាដែលមានសាច់ញាតិនៅខាងក្រៅប្រទេសអាចទាញយកអត្ថប្រយោជន៍ពីគោលនយោបាយថ្មីនេះបាន។<ref>[https://www.usatoday.com/story/news/world/2012/11/11/cuba-exit-visas/1694569/ USA Today: "Cubans can leave, but to where and with what?" by Girish Gupta], 11 November 2012</ref> នៅក្នុងការអនុវត្តឆ្នាំទីមួយ ប្រជាជនគុយបាប្រមាណ ១៨០,០០០ នាក់បានធ្វើដំណើរចេញទៅក្រៅហើយបានត្រឡប់មកវិញ។<ref>[http://www.ibtimes.com/cubas-first-year-immigration-reform-180000-people-leave-country-come-back-1539860 International Business Times: "Cuba's First Year Of Immigration Reform: 180,000 People Leave The Country ... And Come Back" By Patricia Rey Mallén] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160809131449/http://www.ibtimes.com/cubas-first-year-immigration-reform-180000-people-leave-country-come-back-1539860 |date=9 August 2016 }} 14 January 2014</ref> គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៤ កិច្ចពិភាក្សារវាងមន្ត្រីគុយបានិងមន្ត្រីអាមេរិកនិងរួមទាំងប្រធានាធិបតីអូបាម៉ាបានធ្វើឱ្យមានការដោះលែងនូវលោក[[អាឡែន ក្រូស]] អ្នកទោសនយោបាយចំនួនហាសិបពីរនាក់និងភ្នាក់ងារសម្ងាត់របស់សហរដ្ឋអាមេរិកម្នាក់ជាថ្នូរនឹងការដោះលែងភ្នាក់ងារគុយបាចំនួនបីនាក់។ ទោះបីជាទណ្ឌកម្មរបស់អាមេរិកលើគុយបាមិនទាន់បានដកចេញភ្លាមៗមែនប៉ុន្តែវាត្រូវបានបន្ថូរខ្លះៗដែរដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យមានការនាំចេញនាំចូលតិចតួច និងពាណិជ្ជកម្មមួយចំនួន។<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/storyline/u-s-cuba-relations/cuba-frees-american-alan-gross-held-five-years-n269926|title=Cuba Frees American Alan Gross, Held for Five Years|work=NBC News|author1=Andrea Mitchell |author2=Eric McClam |date=18 December 2014}}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅគុយបា}} [[File:CubaElectio.JPG|thumb|ស្លាកផ្សព្វផ្សាយពី[[ការបោះឆ្នោតសភាគុយបាឆ្នាំ២០១៨|ការបោះឆ្នោតសភានៃឆ្នាំ២០១៨]]]] សាធារណរដ្ឋគុយបាគឺជាប្រទេស[[សង្គមនិយម]]តែមួយគត់លើពិភពលោកដែលនូវប្រកាន់មនោគមវិជ្ជា[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|ម៉ាក្ស–លេនីន]]។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៧៦ ដែលបានចែងថាប្រទេសគុយបាគឺជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម]] ត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩២ ដែលចែងថា គុយបាគឺដើរតាមគំនិតនយោបាយនិងសង្គមរបស់លោក[[ចូសេ ម៉ាទី]] បូករួមជាមួយគំនិតរបស់[[កាល់ ម៉ាក្ស|ម៉ាក្ស]] [[ហ្វ្រ៊ីឌ្រិច អង់ហ្គែល|អង់ហ្គែល]] និង[[វ្លាឌីមៀរ អ៊ីលីច លេនីន|លេនីន]]។<ref name=constitution/> រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩២ ក៏បានចែងមកទៀតថា [[គណបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា|បក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា]]គឺជា"កម្លាំងដឹកនាំរបស់សង្គមនិងរដ្ឋ"។<ref name=constitution/> [[លេខាទីមួយនៃបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា|លេខាទីមួយនៃបក្សកុម្មុយនិស្ត]]គឺជាបុគ្គលដ៏មានអំណាចខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលគុយបា បន្ទាប់មកគឺ[[ប្រធានាធិបតីគុយបា|ប្រធានាធិបតី]]និង[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីគុយបា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]។<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/country_profiles/1203299.stm|title=Country profile: Cuba|work=BBC News|date=20 August 2009|accessdate=7 September 2009}}</ref> ប្រធានាធិបតីគុយបាត្រូវបោះឆ្នោតតែងតាំងដោយសភាហើយអាចបម្រើការបានរយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្នុងមួយអាណត្តិ (បញ្ជាក់៖ អាណត្តិប្រធានាធិបតីគឺមិនត្រូវបានកំណត់ឡើយ)។<ref name=constitution/> [[File:Comité Central PCC.jpg|thumb|ទីស្នាក់ការកណ្តាលនៃ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា|បក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា]]]] [[តុលាការកំពូលប្រជាជន]]គឺជាតុលាការជាន់ខ្ពស់នៃប្រទេស។ វាក៏ជាតុលាការចុងក្រោយសម្រាប់បណ្តឹងឧទ្ធរណ៍ទាំងអស់ដែលប្រឆាំងនឹងសេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការខេត្ត។ ស្ថាប័ននីតិបញ្ញត្តិជាតិរបស់គុយបាគឺ[[រដ្ឋសភានៃអំណាចប្រជាជន]] ហើយវាក៏ត្រូវជាស្ថាប័នអំណាចកំពូលរបស់ប្រទេសដែរដោយមានសមាជិកចំនួន ៦០៩ បម្រើការបានរយៈពេល ៥ ឆ្នាំ។<ref name=constitution/> ការជួបប្រជុំគ្នានៅក្នុងសភាគឺមានចំនួនពីរដងក្នុងមួយឆ្នាំនៅរវាងសម័យប្រជុំនីតិប្បញ្ញត្តិអំណាចដែលត្រូវប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងដោយសមាជិកគណៈរដ្ឋមន្រ្តីចំនួន ៣១ រូប។ អ្នកឈរឈ្មោះជាសមាជិកសភាត្រូវបានអនុម័តដោយការធ្វើប្រជាមតិសាធារណៈ។ ប្រជាពលរដ្ឋគុយបាដែលមានអាយុលើសពី ១៦ ឆ្នាំហើយមិនដែលត្រូវបានផ្តន្ទាទោសអ្វីពីបទឧក្រិដ្ឋព្រហ្មទណ្ឌនោះ អាចចូលរួមបោះឆ្នោតបាន។<ref>{{cite web|title=Cuba 1976 (rev. 2002)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Cuba_2002?lang=en#796|website=Constitue|accessdate=28 April 2015}}</ref> មាត្រា ១៣១ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញបានចែងថាការបោះឆ្នោតត្រូវប្រព្រឹត្តិទៅដោយ"សេរី ស្មើភាព និងជាសម្ងាត់"។<ref name=constitution/> មាត្រា ១៣៦ បានចែងថា "ដើម្បីឱ្យតំណាងរាស្ត្រឬប្រតិភូត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប់ឆ្នោត ពួកគេត្រូវតែទទួលសន្លឹកឆ្នោតបានច្រើនជាងពាក់កណ្តាលនៃចំនួនសន្លឹកឆ្នោតដែលមានសុពលភាពនៅក្នុងមណ្ឌលបោះឆ្នោត"។<ref name=constitution/> គ្មានគណបក្សនយោបាយណាមួយត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យតែងតាំងបេក្ខជនឬធ្វើយុទ្ធនាការអ្វីនៅលើកោះនោះទេបូករួមទាំងគណបក្សកុម្មុយនិស្តទៀតផង។<ref>[http://sshl.ucsd.edu/collections/las/cuba/1990.html Cuba: Elections and Events 1991–2001] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070301123039/http://sshl.ucsd.edu/collections/las/cuba/1990.html |date=1 March 2007 }} Latin American Election Statistics Home</ref> គណបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបាបានរៀបចំការប្រជុំសមាជបក្សបានចំនួន ៦ លើកសរុបចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧៥ មក។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១១ គណបក្សនេះបានបញ្ជាក់ថាសមាជិកខ្លួនមានចំនួនប្រមាណ ៨០០,០០០ នាក់ហើយអ្នកតំណាងជាទូទៅមានយ៉ាងហោចណាស់ពាក់កណ្ដាលនៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនិងរដ្ឋសភា។ មុខតំណែងដែលនៅសល់ត្រូវបានបំពេញដោយបេក្ខជនមានឈ្មោះដែលមិនមានទំនាក់ទំនងអ្វីជាមួយបក្សកុម្មុយនិស្ត។ សកម្មភាពក្រុមប្រឆាំងនៅគុយបាគឺមានចំនួនតិចតួចណាស់។ គុយបាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រទេសផ្តាច់ការដោយ[[លិបិក្រមប្រជាធិបតេយ្យ]]នាឆ្នាំ២០១៦<ref name="index2016">{{cite web|title=Democracy Index 2016: Revenge of the 'deplorables'|url=https://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=DemocracyIndex2016|website=eiu.com|publisher=The Economist Intelligence Unit|access-date=20 July 2017|date=25 January 2017|archivedate=11 វិច្ឆិកា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191111195322/https://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=DemocracyIndex2016|url-status=dead}}</ref> និងដោយការសង្កតរបស់[[សេរីភាពនៅលើពិភពលោក]]។<ref>[https://freedomhouse.org/sites/default/files/Country%20Status%20%26%20Ratings%20Overview%2C%201973-2016.pdf "Country Status and ratings overview"], ''Freedom in the World 1973–2016'', Freedom House. Retrieved 2 August 2016.</ref> នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០១៣ ប្រធានាធិបតីគុយបាលោករ៉ាអ៊ូ កាស្ត្រូបានប្រកាសថាលោកនឹងលាឈប់ពីតំណែងនៅឆ្នាំ២០១៨ ដោយបញ្ចប់អាណត្តិប្រាំឆ្នាំរបស់លោកហើយលោកសង្ឃឹមថាការអនុវត្តនូវរយៈពេលកំណត់អាណត្តិសម្រាប់ប្រធានាធិបតីគុយបានឹងនូវតែបន្តដល់ពេលអនាគតនិងរួមទាំងការកំណត់អាយុផងដែរ។<ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/02/24/cuba-president-castro-parliament/1943365/ |title=Cuba's Raul Castro announces retirement in 5 years |work=USA Today |date=25 February 2013 |accessdate=23 April 2014}}</ref> បន្ទាប់ពីលោកហ្វីដែល កាស្ត្រូបានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី២៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦ រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានប្រកាសការកាន់ទុក្ខរយៈពេល ៩ ថ្ងៃនៅទូទាំងប្រទេស។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃការកាន់ទុក្ខរយៈពេលប្រាំបួនថ្ងៃនោះ ប្រជាជនគុយបាត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលហាមឃាត់មិនឱ្យលេងភ្លេងខ្លាំងៗ ធ្វើពិធីជប់លៀង ឬសេព្វគប់គ្រឿងស្រវឹងអ្វីឡើយ។<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2016/12/03/world/americas/a-nation-in-mourning-images-of-cuba-after-fidel-castro.html |title=A Nation in Mourning: Images of Cuba After Fidel Castro|last1=Lima|first1=Tomas Munita, Mauricio|date=3 December 2016 |newspaper=The New York Times|access-date=7 February 2017 |last2=Ahmed|first2=Azam|issn=0362-4331}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|ខេត្តនៃគុយបា|តំបន់រដ្ឋបាលគុយបា}} ប្រទេសគុយបាគឺបែងចែកចេញជា ១៥ ខេត្ត និងតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសមួយ (អ៊ីស្លាឌេឡាយូវិនថូទ)។ កាលដើមឡើយ គុយបាគឺមានខេត្តធំៗចំនួន ៦ មានដូចជា៖ ពីណាឌេលរីអូ ហាបាណា ម៉ាតានសាស ឡាសវីឡាស៍ កាម៉ាក្វេ និងអូរ៉េអង់តេ។ បំណែងចែករដ្ឋបាលគុយបាបច្ចុប្បន្នគឺមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងខេត្តយោធាអេស្ប៉ាញនៅអំឡុងសង្គ្រាមដណ្តើមឯករាជ្យ ចំណែកឯតំបន់ដែលមានជម្លោះឬបញ្ហាទឹកដីនាសម័យនោះត្រូវបានបំបែកទៅជាខេត្តតូចៗទៀតរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។ ក្នុងខេត្តនីមួយៗគឺត្រូវបានបែងចែកចេញទៅជាតំបន់រដ្ឋបាលតូចៗបន្តទៀត។ ខេត្តទាំង ១៥ នៃប្រទេសគុយបាមានដូចជា៖ [[File:CubaSubdivisions.png|thumb|upright=2|ផែនទីខេត្តនៃប្រទេសគុយបា]] {| class="background:transparent" | style="padding-right:1em;"| <ol> <li>[[ខេត្តពីណាឌេលរីអូ|ពីណាឌេលរីអូ]]</li> <li>[[ខេត្តអាតេមីសា|អាតេមីសា]]</li> <li>[[ឡាហាវ៉ាន]]</li> <li>[[ខេត្តម៉ាយ៉ាបេគ៍|ម៉ាយ៉ាបេគ៍]]</li> <li>[[ខេត្តម៉ាតានសាស|ម៉ាតានសាស]]</li> <li>[[ខេត្តស៊ានហ្វូហ្កូស|ស៊ានហ្វូហ្កូស]]</li> <li>[[ខេត្តវីឡាក្លារ៉ា|វីឡាក្លារ៉ា]]</li> <li>[[ខេត្តសាងទីស្ពីរីទូស|សាងទីស្ពីរីទូស]]</li> | </ol> <ol start="9"> <li>[[ខេត្តស៊ីអេកូឌេអាវីឡា|ស៊ីអេកូឌេអាវីឡា]]</li> <li>[[ខេត្តកាម៉ាក្វេ|កាម៉ាក្វេ]]</li> <li>[[ខេត្តឡាសទូណាស|ឡាសទូណាស]]</li> <li>[[ខេត្តក្រង់ម៉ា|ក្រង់ម៉ា]]</li> <li>[[ខេត្តហូលក្វីន|ហូលក្វីន]]</li> <li>[[ខេត្តសានឌីអាកូឌេគុយបា|សានឌីអាកូឌេគុយបា]]</li> <li>[[ខេត្តក្វានតាណាម៉ូ|ក្វានតាណាម៉ូ]]</li> <li>[[អ៊ីស្លាឌេឡាយូវិនថូទ]]</li> </ol> | |} ===សិទ្ធិមនុស្ស=== {{Main|សិទ្ធិមនុស្សនៅគុយបា|ការចាប់ពិរុទ្ធនៅគុយបា}} [[File:Damas de Blanco demonstration in Havana, Cuba.jpg|thumb|left|[[ស្ត្រីក្នុងសម្លៀកបំពាក់ស]]កំពុងធ្វើបាតុកម្មនៅរដ្ឋធានីហាវ៉ាណា (មេសា ២០១២)]] រដ្ឋាភិបាលគុយបាត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទរំលោភសិទ្ធិមនុស្សជាច្រើនមានដូចជា៖ ការធ្វើទារុណកម្ម ការចាប់មនុស្សដាក់ពន្ធនាគារតាមអំពើចិត្ត ការជំនុំជម្រះដោយអយុត្តិធម៌ និងការប្រហារជីវិតក្រៅប្រព័ន្ធច្បាប់ (គេអាចស្គាល់វាថា "''El Paredón''")។<ref name="cidh">{{cite web|date=7 April 1967 |url=http://www.cidh.org/countryrep/Cuba67sp/indice.htm |title=Information about human rights in Cuba |publisher=Comision Interamericana de Derechos Humanos |language=Spanish |accessdate=9 July 2006 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060614143826/http://www.cidh.org/countryrep/Cuba67sp/indice.htm |archivedate=14 June 2006}}</ref><ref>{{cite news |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2886.htm |title=Cuba |author=Bureau of Public Affairs |publisher=[[United States Department of State]] |date=25 March 2010 |accessdate=1 April 2011|author-link=Bureau of Public Affairs }}</ref> [[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]បានបញ្ជាក់ថារដ្ឋាភិបាលគុយបាបាន"គាបសង្កត់និងកម្ចាត់រាល់ក្រុមអ្នកនយោបាយប្រឆាំងនៅគ្រប់ទិសទី" ហើយ"ប្រជាជនគុយបាម្នាក់ៗតែងបដិសេដនូវការគាបសង្កត់សិទ្ធិសេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ ការជួបជុំជាសមាគម សិទ្ធិឯកជន ការធ្វើចលនា និងនីតិវិធីត្រឹមត្រូវច្បាប់ដោយខ្លាចថារដ្ឋាភិបាលនឹងចាប់ខ្លួនពួកគេបើហ៊ានបញ្ចេញព័ត៌មានទៅក្រៅ"។<ref name="hrw2006">{{cite web|url=https://www.hrw.org/legacy/wr2k7/pdfs/cuba.pdf|title=Cuba Country Summary|last=|first=|year=2007|website=|publisher=Human Rights Watch|access-date=16 January 2019}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៣ [[សហភាពអឺរ៉ុប]] (EU) បានចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលគុយបាពីបទ"បន្តរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនិងសិទ្ធិសេរីភាពជាមូលដ្ឋាន"។<ref>{{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2004:076E:0384:0386:EN:PDF|title=EU-Cuba relations|date=4 September 2003|publisher=European Communities|accessdate=6 September 2009}}</ref> EU បានបន្តអំពាវនាវម្តងហើយម្តងទៀតឱ្យមានការធ្វើកំណែទម្រង់សង្គមនិងសេដ្ឋកិច្ចនៅគុយបា និងសូមឱ្យរដ្ឋាភិបាលដោះលែងរាល់អ្នកទោសនយោបាយទាំងអស់។<ref name="Laursen">{{cite book | last=Laursen | first=F. | title=The EU in the Global Political Economy | publisher=P.I.E. Peter Lang | year=2009 | isbn=978-90-5201-554-5 | url=https://books.google.com/books?id=8N66N1M3fVMC&pg=PA279 | page=279}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកនូវតែបន្តធ្វើនិន្និវារណ៍ប្រឆាំងនឹងគុយបា"ដរាបណាទាន់តែគុយបាប្តូរមកប្រកាន់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនិងប្រកាន់ខ្ជាប់ការគោរពសិទ្ធិមនុស្ស"<ref>{{cite web|url=https://1997-2001.state.gov/www/regions/wha/cuba/democ_act_1992.html |title=Cuban Democracy Act |year=1992 |publisher=U.S. Department of State |accessdate=6 September 2009 }}</ref> ទោះបីជាមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ (តាំងពីឆ្នាំ១៩៩២) បានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចជារៀងរាល់ឆ្នាំឱ្យអាមេរិកដកការធ្វើនិន្និវារណ៍របស់ខ្លួនលើគុយបាចេញព្រោះវាជាសកម្មភាពរំលោភលើធម្មនុញ្ញរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិឬច្បាប់អន្តរជាតិក៏ដោយ។<ref>{{cite web|title=The US Embargo Against Cuba: Its Impact on Economic and Social Rights |url=https://www.amnesty.org/en/documents/amr25/007/2009/en/ |publisher=Amnesty International |accessdate=29 December 2013 |date=September 2009 }}</ref> គុយបាខ្លួនឯងបានចាត់ទុកថាការធ្វើនិន្និវារណ៍របស់អាមេរិកជាការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៤ ប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកលោក[[បារ៉ាក អូបាម៉ា]]បានប្រកាសស្តារទំនាក់ទំនងបរទេសឡើងវិញជាមួយប្រទេសគុយបាដោយជំរុញឱ្យសភាអាមេរិកបញ្ឈប់ការអនុវត្តនិន្និវារណ៍របស់ខ្លួន។<ref>{{cite news|title=Historic thaw in U.S., Cuba standoff|url=http://www.cnn.com/2014/12/17/politics/obama-cuba-castro-relations/|publisher=CNN|accessdate=19 December 2014}}</ref> ប្រទេសគុយបាមានចំនួនអ្នកកាសែតជាប់ពន្ធនាគារច្រើនជាងគេទីពីរនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ (ប្រទេសចិនមានចំនួនច្រើនជាងគេ) បើយោងតាមប្រភពខ្លះៗមានដូចជា[[គណៈកម្មាធិការដើម្បីការពារអ្នកកាសែត]]និងអង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស។<ref>{{cite web|url=http://cpj.org/reports/2008/12/cpjs-2008-prison-census-online-and-in-jail.php|title=CPJ's 2008 prison census: Online and in jail|publisher=Committee to Protect Journalists}}</ref><ref>{{cite book |title=World Report 2008: Events of 2007 |publisher=[[Seven Stories Press]] |year=2008 |isbn=978-1-58322-774-9 |author=Human Rights Watch |page=[https://archive.org/details/worldreport2008e0000unse/page/207 207] |url=https://archive.org/details/worldreport2008e0000unse/page/207 |author-link=Human Rights Watch }}</ref> ក្រុមអ្នកប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលគុយបាគឺច្រើនប្រឈមមុខនឹងការចាប់ខ្លួននិងការដាក់ពន្ធនាគារ។ នៅទស្សវត្ត ១៩៩០ អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្សបានរាយការណ៍ថាប្រព័ន្ធពន្ធនាគារដ៏ធំរបស់គុយបាដែលត្រូវជាពន្ធនាគារធំបំផុតនៅអាមេរិកឡាទីន មានពន្ធនាគារសន្តិសុខអតិបរមាចំនួន ៤០ ពន្ធនាគារសន្តិសុខអប្បបរមាចំនួន ៣០ និងជំរុំការងារជាង ២០០។<ref name=hrw1999>{{cite web|url=https://www.hrw.org/reports/1999/cuba/Cuba996-05.htm|title=Cuba's Repressive Machinery – V. General Prison Conditions|publisher=Human Rights Watch|accessdate=29 March 2013}}</ref> យោងតាមអង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស៖ "ចំនួនអ្នកជាប់ពន្ធនាគារគុយបាត្រូវបានបង្ខាំងនៅក្នុងកន្លែងមិនសមរម្យនិងឥតផាសុខភាពដែលអ្នកទោសត្រូវប្រឈមនឹងការរំលោភបំពានទាំងផ្លូវកាយនិងផ្លូវភេទ។"<ref name=hrw1999/> នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១០ គណៈកម្មាធិការសិទ្ធិមនុស្សក្រៅផ្លូវការរបស់គុយបាបាននិយាយថាអ្នកទោសនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសគុយបាគឺមានចំនួន ១៦៧ នាក់ដែលជាចំនួនធ្លាក់ចុះពី ២០១ នៅដើមឆ្នាំនេះ។ ប្រធានគណៈកម្មការនោះបានបញ្ជាក់ថាការជាប់ពន្ធនាគាររយៈពេលយូរកំពុងត្រូវបានជំនួសដោយការប្រមាថនិងសម្លុត។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/10517497|title=Number of Cuban political prisoners dips – rights group|date=5 July 2010|accessdate=2 June 2014|work=BBC News}}</ref> ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កាស្ត្រូលើប្រទេសគុយបា ប្រជាជនប្រមាណ ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ដាក់គុកឬដកហូតសេរីភាពដោយសារហេតុផលនយោបាយ។<ref name=gonzalo-castro/> ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== <!--សូមអ្នកចូលរក្សាផ្នែកនេះឱ្យសង្ខេបនិងខ្លីហើយប្រសិនបើលោកអ្នកចង់សរសេរព័ត៌មានបន្ថែម សូមចូលសរសេរក្នុងទំព័រ"ទំនាក់ទំនងបរទេសរបស់គុយបា"--> {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសរបស់គុយបា}} [[File:Havana11.JPG|thumb|ផ្លាកឃោសនានៅពីមុខតំបន់ក្រុមហ៊ុនសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្រុងហាវ៉ាណា]] គុយបាបានអនុវត្តគោលនយោបាយការបរទេសដែលមិនមានលក្ខណៈដូចប្រទេសតូចតាចឬប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ឡើយ។<ref name = "Domínguez 1989 6">{{Harvnb|Domínguez|1989|p=6}}: "Cuba is a small country, but it has the foreign policy of a big power."</ref><ref name = "Feinsilver 1989 2">{{Harvnb|Feinsilver|1989|p=2}}: "Cuba has projected disproportionately greater power and influence through military might&nbsp;... through economic largesse&nbsp;... as a mediator in regional conflicts, and as a forceful and persuasive advocate of Third World interests in international forums. Cuba's scientific achievements, while limited, are also being shared with other Third World countries, thereby furthering Cuban influence and prestige abroad."</ref> ក្រោមការដឹកនាំរបស់កាស្ត្រូ ប្រទេសគុយបាបានចូលធ្វើអន្តរាគមន៍នៅក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមជាច្រើននៅទ្វីបអាហ្រ្វិក អាមេរិកកណ្តាល និងអាស៊ី។ គុយបាបានគាំទ្រប្រទេស[[អាល់ហ្សេរី]]ពីឆ្នាំ១៩៦១–១៩៦៥<ref name = "Gleijeses 1996 159,161">{{Harvnb|Gleijeses|1996|pp=159, 161}}: "Cuba's relationship with Algeria in 1961–5&nbsp;... clashes with the image of Cuban foreign policy—cynical ploys of a [Soviet] client state—that prevails not only in the United States but also in many European capitals.&nbsp;... The aid Cuba gave Algeria in 1961–2 had nothing to do with the East-West conflict. Its roots predate Castro's victory in 1959 and lie in the Cubans' widespread identification with the struggle of the Algerian people."</ref> ហើយបានបញ្ជូនទ័ពរាប់ពាន់នាក់ចូលប្រទេសអង់កូឡាដើម្បីប្រយុទ្ធនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអង់កូឡា|សង្គ្រាមស៊ីវិលអង់កូឡា]]។<ref name = "Gleijeses 2010 327">{{Harvnb|Gleijeses|2010|p=327}}: "The dispatch of 36,000 Cuban soldiers to Angola between November 1975 and April 1976 stunned the world;&nbsp;... by 1988, there were 55,000 Cuban soldiers in Angola."</ref> ប្រទេសផ្សេងៗដែលធ្លាប់បានទទួលការគាំទ្រផ្នែកយោធាពីគុយបាមានដូចជា៖ [[អេត្យូពី]]<ref name = "Gleijeses 2002 392">{{Harvnb|Gleijeses|2002|p=[https://books.google.com/books?id=QHWGwG71hzMC&pg=PA392 392]}}: "After Angola, Cuba's largest military intervention was in Ethiopia, where in 1978 16,000 Cuban troops helped repulse the invading Somali army."</ref><ref name = "Tareke 2009 62to63">{{Harvnb|Tareke|2009|pp=[https://books.google.com/books?id=dRIfYPTZxJsC&pg=PA62 62–3]}}. Tareke refers here to the training given to 10&nbsp;members of the [[Eritrean Liberation Front]] in 1968 during the [[Eritrean War of Independence|Eritrean struggle for independence]].</ref> [[គីនេ]]<ref name = "Gleijeses 1997 50">{{Harvnb|Gleijeses|1997|p=50}}: "On 14–16 October 1960, [Guinean president Ahmed Sékou] Touré went to Havana. It was the first visit of an African chief of state to Cuba. The following year Cuba's foreign aid programme to Third World governments began when fifteen students from Guinea arrived in Havana to attend the university or technical institutes."</ref> [[គីនេ-ប៊ីសាវ]]<ref name = "Gleijeses 1997 45">{{Harvnb|Gleijeses|1997|p=45}}: "Joining the rebellion in 1966, and remaining through the war's end in 1974, this was the longest Cuban intervention in Africa before the despatch of troops to Angola in November 1975. It was also the most successful. As the Guinean paper ''Nõ Pintcha'' declared, 'The Cubans' solidarity was decisive for our struggle{{' "}}.</ref> [[ម៉ូសំប៊ិក]]<ref name = "Gleijeses 2002 227">{{Harvnb|Gleijeses|2002|p=[https://books.google.com/books?id=QHWGwG71hzMC&pg=PA227&dq=%22not+very+important%22 227]}}. The Cuban contribution to the independence of Mozambique was not very important.</ref> និង[[យេមែន]]។{{sfn|Ramazani|1975|p=[https://books.google.com/books?id=7ETnbmUmxoUC&pg=PA91 91] }} គុយបាក៏បានផ្តើមបេសកកម្មយោធាដ៏តូចមួយនៅ[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]]នៅឆ្នាំ១៩៥៩ ផងដែរ។<ref>{{Cite news|publisher=Waterloo Daily Courier|date=24 June 1959|location=Waterloo, Iowa|title=AP 1950 Invasion Wiped Out Says Trujillo|page=7}}{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> ប៉ុន្តែបេសកកម្មនៅសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេននោះត្រូវទទួលបរាជ័យហើយក្រោយមកបូជនីយដ្ឋានមួយបានសាងឡើងនៅសានតូម៉ាំងដោយរដ្ឋាភិបាលដូមីនីកេនដើម្បីរំលឹកដល់ទាហានគុយបាដែលបានមកបូជាជីវិតលើទឹកដីពួកគេ។<ref>{{cite web |title= Resistencia 1916–1966 |url= http://www.museodelaresistencia.org/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=232 |publisher= museodelaresistencia.org |accessdate= 24 April 2013 |archivedate= 26 វិច្ឆិកា 2013 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20131126212007/http://museodelaresistencia.org/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=232 |url-status= dead }}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៨ សហភាពអឺរ៉ុបនិងគុយបាបានយល់ព្រមបន្តធ្វើសកម្មភាពទំនាក់ទំនងនិងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការពេញលេញជាមួយគ្នាវិញ។<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/development/icenter/repository/EU-Cuba-Joint%20declaration-261108_EN.pdf |title=Joint declarations concerning areas and modalities provisionally identified for cooperation |date=26 November 2008 |publisher=European Commission |accessdate=6 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511102350/http://ec.europa.eu/development/icenter/repository/EU-Cuba-Joint%20declaration-261108_EN.pdf |archivedate=11 May 2011 }}</ref> ប្រទេសគុយបាក៏ត្រូវជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[សម្ព័ន្ធបូលីវីដើម្បីអាមេរិក|សម្ព័ន្ធបូលីវីដើម្បីអាមេរិកាំង]]ផងដែរ។<ref>{{cite web |last= Hirst |first= Joel D. |date= 2 December 2010 |title= The Bolivarian Alliance of the Americas |url= http://www.cfr.org/venezuela/bolivarian-alliance-americas/p23585 |publisher= [[Council on Foreign Relations|cfr.org]] |accessdate= 24 April 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130615195732/http://www.cfr.org/venezuela/bolivarian-alliance-americas/p23585 |archive-date= 15 June 2013 |url-status= dead |archivedate= 15 មិថុនា 2013 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20130615195732/http://www.cfr.org/venezuela/bolivarian-alliance-americas/p23585 }}</ref> នៅចុងឆ្នាំ២០១២ បុគ្គលិកពេទ្យគុយបាប្រមាណរាប់ពាន់នាក់បានធ្វើការនៅក្រៅប្រទេស<ref>{{cite web |last= Millman |first= Joel |date= 15 January 2011 |title= New Prize in Cold War: Cuban Doctors |url= https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203731004576045640711118766 |publisher= [[The Wall Street Journal|wsj.com]] |accessdate= 24 April 2013 }}</ref> ហើយនៅប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាតែមួយមានវត្តមានគ្រូពេទ្យគុយបាដល់ទៅ ៣០,០០០ នាក់ឯណោះ។<ref>{{cite web |last= Arsenault |first= Chris |date= 31 December 2012 |title= Cuban doctors prescribe hope in Venezuela |url= http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/venezuelaelection/2012/10/20121039242915607.html |publisher= [[Al Jazeera English|aljazeera.com]] |accessdate= 24 April 2013 }}<br />As the article discusses, the oil-for-doctors programme has not been welcomed uncritically in Venezuela. The initial impetus for Cuban doctors' going to Venezuela was a Chavez-government welfare project called ''[[Mission Barrio Adentro|Misión Barrio Adentro]]'' ({{Harvnb|Albornoz|2006}}).</ref> [[File:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 42.jpg|thumb|រ៉ាអ៊ូ កាស្រ្តូជាមួយនឹងប្រធានាធិបតីម៉ុងហ្គោលីលោក[[ត្សាក់គាជីន អែលបេកដក|អែលបេកដក]]នៅក្នុងពិធីហែលព្យុហយាត្រានៃទិវាជ័យជម្នះទីក្រុងមូស្គូនាថ្ងៃទី៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៥។]] នៅឆ្នាំ១៩៩៦ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោក[[ប៊ីល គ្លីនតុន]]បានអនុវត្តច្បាប់រឹតបន្តឹងនិន្និវារណ៍បន្ថែមទៀតមកលើគុយបា។<ref>{{Harvnb|Roy|2000}}.<br />Roy's study was described as "systematic and fair" by [[Jorge I. Dominguez|Jorge Domínguez]]—see {{Cite journal |last= Domínguez |first= Jorge I. |year= 2001 |title= Reviews: ''Cuba, the United States, and the Helms-Burton Doctrine: International Reactions'' by Joaquín Roy |journal= [[Journal of Latin American Studies]] |volume= 33 |issue= 4 |pages= 888–890 |jstor= 3653779 |doi=10.1017/s0022216x0133626x}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៩ លោកប្រធានាធិបតីបារ៉ាក អូបាម៉ាបានថ្លែងសេចក្តីមួយនៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា នៅក្នុងប្រទេស[[ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ]]ថា"អាមេរិកនឹងត្រៀមចាប់ផ្តើមសារជាងថ្មីជាមួយគុយបា"<ref>{{cite web|url=http://www.america.gov/st/peacesec-english/2009/April/20090421102201dmslahrellek0.4116632.html |title=Obama Says U.S., Cuba Taking Critical Steps Toward a New Day |date=21 April 2009 |publisher=Bureau of International Information Programs, U.S. Department of State |accessdate=6 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091130044737/http://www.america.gov/st/peacesec-english/2009/April/20090421102201dmslahrellek0.4116632.html?CP.rss=true |archivedate=30 November 2009 }}</ref> ហើយលោកបានលុបចោលនូវច្បាប់ហាមឃាត់ធ្វើដំណើរនិងផ្ទេរប្រាក់អាមេរិក–គុយបារបស់រដ្ឋាភិបាលប្រធានាធិបតីប៊ូសចោល។<ref>{{cite web|url=http://www.america.gov/st/texttrans-english/2009/April/20090413170610eaifas0.2033502.html |title=U.S. Administration Announcement on U.S. Policy Toward Cuba |date=13 April 2009 |publisher=Bureau of International Information Programs, U.S. Department of State |accessdate=6 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090830041229/http://www.america.gov/st/texttrans-english/2009/April/20090413170610eaifas0.2033502.html |archivedate=30 August 2009 }}</ref> ៥ ឆ្នាំក្រោយមក ប្រទេសកាណាដានិង[[សម្ដេចប៉ាបហ្វ្រង់សូ័រ]]បានស្តារទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិជាមួយប្រទេសគុយបាឡើងវិញតាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងរវាងគុយបានិងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ពួកគេបានយល់ព្រមដោះលែងអ្នកទោសនយោបាយទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានហើយសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានចាប់ផ្តើមសាងសង់ស្ថានទូតខ្លួនមួយនៅរដ្ឋធានីហាវ៉ាណា។<ref>{{cite news|author1=Daniel Trotta and Steve Holland|title=U.S., Cuba restore ties after 50 years|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/17/us-cuba-usa-gross-idUSKBN0JV1H520141217|accessdate=13 January 2015|agency=Reuters|date=17 December 2014|location=Havanna and Washington|archive-date=24 កញ្ញា 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924211542/http://www.reuters.com/article/2014/12/17/us-cuba-usa-gross-idUSKBN0JV1H520141217|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last1=Baker|first1=Peter|title=U.S. to Restore Full Relations With Cuba, Erasing a Last Trace of Cold War Hostility|url=https://www.nytimes.com/2014/12/18/world/americas/us-cuba-relations.html|accessdate=13 January 2015|work=The New York Times|date=17 December 2014}}</ref><ref>{{cite news|author1=Frances Robles and Julie Hirschfeld Davis|title=U.S. Frees Last of the 'Cuban Five,' Part of a 1990s Spy Ring|url=https://www.nytimes.com/2014/12/18/world/americas/us-frees-last-of-the-cuban-five-part-of-a-1990s-spy-ring-.html|accessdate=13 January 2015|work=The New York Times|date=18 December 2014}}</ref><ref>{{cite news|last1=Parlapiano|first1=Alicia|title=How America's Relationship With Cuba Will Change|url=https://www.nytimes.com/interactive/2014/12/17/world/americas/cuba-sanctions.html|accessdate=13 January 2015|work=The New York Times|date=17 December 2014}}</ref><ref>{{cite news|author1=Mark Landler and Michael R. Gordon|title=Journey to Reconciliation Visited Worlds of Presidents, Popes and Spies|url=https://www.nytimes.com/2014/12/18/world/americas/journey-to-rapprochement-visited-worlds-of-presidents-popes-and-spies.html|accessdate=13 January 2015|work=The New York Times|date=17 December 2014}}</ref> កិច្ចយល់ព្រមបើកដំណើរការស្ថានទូតរវាងប្រទេសទាំងពីរបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅថ្ងៃទី២០ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៥ ហើយបានអនុវត្តនៅថ្ងៃទី៣០។<ref>{{cite news|last1=Jackson|first1=David|title=Obama, Cuba announce embassy openings|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2015/07/01/obama-cuba-raul-castro-embassy/29555255/|accessdate=1 July 2015|date=1 July 2015}}</ref><ref>{{cite web|last1=Jaffe|first1=Greg|title=U.S. and Cuba reach deal to reopen embassies and reestablish ties|url=https://www.washingtonpost.com/politics/us-and-cuba-reach-deal-to-reopen-embassies-and-reestablish-ties/2015/06/30/258209ba-1f70-11e5-84d5-eb37ee8eaa61_story.html|website=The Washington Post|accessdate=30 June 2015}}</ref> នៅឆ្នាំដដែរនោះ សេតវិមានរបស់រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបានប្រកាសថាលោកប្រធានាធិបតីអូបាម៉ាបានសម្រេចដកឈ្មោះប្រទេសគុយបាចេញពីបញ្ជីប្រទេសដែលគាំទ្រអំពើភេរវកម្ម<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/04/15/world/americas/obama-cuba-remove-from-state-terror-list.html |title=Cuba to Be Removed From U.S. List of Nations That Sponsor Terrorism |last1=Archibold |first1=Randal C. |last2=Davis |first2=Julie Hirschfield |work=The New York Times |date=14 April 2015 |accessdate=15 April 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nbcnews.com/storyline/u-s-cuba-relations/obama-remove-cuba-list-state-sponsors-terrorism-n341446 |title=Obama Nixing Cuba From List of State Sponsors of Terrorism |last1=Gamboa |first1=Suzanne |last2=Abdullah |first2=Halimah |publisher=NBC News |date=14 April 2015 |accessdate=15 April 2015}}</ref> ដោយគុយបាឆ្លើយតបវិញថាជារឿង"ល្អ"។<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-32313184 |title=Cuba praises 'fair' US pledge on terrorism list |work=BBC News |date=15 April 2015 |accessdate=15 April 2015}}</ref> ===បទឧក្រិដ្ឋ និងការអនុវត្តច្បាប់=== [[File:Cuba police car 01.JPG|thumb|ឡានប៉ូលីសនៅក្រុង[[ហូលក្វីន]]។]] ភ្នាក់ងារអនុវត្តច្បាប់ទាំងអស់ត្រូវបានរក្សានៅក្រោមក្រសួងមហាផ្ទៃគុយបាដោយមានការឃ្លាំមើលពីសំណាក់[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធបដិវត្តន៍គុយបា|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធបដិវត្តន៍]]។ នៅក្នុងប្រទេសនេះ ប្រជាពលរដ្ឋនីមួយៗអាចធ្វើការទាក់ទងជាមួយប៉ូលីសបានដោយហៅទូរស័ព្ទលេខ ១០៦។<ref>{{cite web|url=http://www.whatlatinamerica.com/emergency-phone.html |title=Emergency Phone Numbers |publisher=Whatlatinamerica.com |date= |accessdate=10 June 2013}}</ref> កម្លាំងប៉ូលីសដែលគេសម្តៅទៅថា "Policía Nacional Revolucionaria" ឬ PNR នឹងលើកទទួលសាកសួរជំនួយ។ រដ្ឋាភិបាលគុយបាក៏មានទីភ្នាក់ងារមួយដែលមានឈ្មោះថា[[ក្រុមប្រឹក្សាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់]]ដែលធ្វើប្រតិបត្តិការស៊ើបការណ៍បរទេសនិងរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយ[[សេវាសន្តិសុខសហព័ន្ធរុស្ស៊ី]]។ ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធបដិវត្តន៍គុយបា}} គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៩ ប្រទេសគុយបាបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ៩១.៨ លានដុល្លារលើកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធខ្លួន។<ref>{{cite web|title=The SIPRI Military Expenditure Database |url=http://milexdata.sipri.org/ |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |accessdate=19 July 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100328072123/http://milexdata.sipri.org/ |archivedate=28 March 2010 }}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៥ គុយបាបានចំណាយ ១០% នៃ [[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|ផសស]] របស់ខ្លួនលើផ្នែកយោធា។<ref>{{cite news|last=Williams|first=John Hoyt|title=Cuba: Havana's Military Machine|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1988/08/cuba-havanas-military-machine/305932/|accessdate=19 July 2013|newspaper=The Atlantic|date=1 August 1988}}</ref> ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការឈ្លានពានរបស់អាមេរិក (ដូចជា[[ការឈ្លានពានឈូងសមុទ្រជ្រូក]]) ប្រទេសគុយបាបានស្ថាបនាកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធដ៏ធំមួយប្រចាំអាមេរិកឡាទីនដែលស្ថិតនៅលំដាប់ថ្នាក់លេខ២ ពីក្រោយប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]។<ref name=military>{{cite web|url=http://www.disam.dsca.mil/pubs/Vol%205-2/Cuban.pdf|title=Cuban armed forces and the Soviet military presence|access-date=24 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090324232416/http://www.disam.dsca.mil/pubs/Vol%205-2/Cuban.pdf|archive-date=24 March 2009|url-status=dead|archivedate=24 មីនា 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090324232416/http://www.disam.dsca.mil/pubs/Vol%205-2/Cuban.pdf}}</ref> ពីឆ្នាំ១៩៧៥ រហូតដល់ទស្សវត្ត ១៩៨០ ជំនួយយោធាសូវៀតបានជួយឱ្យគុយបាបង្កើនកម្លាំងអំណាចកងយោធារបស់ខ្លួន។ បន្ទាប់ពីបាត់បង់ការឧបត្ថម្ភផធនពីសូវៀត គុយបាត្រូវកាត់បន្ថយចំនួនកងយោធារបស់ខ្លួនពី ២៣៥,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ មកនៅត្រឹម ៦០,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ២០០៣។<ref>{{cite web|url=https://www.redorbit.com/news/general/618165/cuban_army_called_key_in_any_postcastro_scenario/index.html/|title=Cuban army called key in any post-Castro scenario|date=15 August 2006|website=Redorbit}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៧ គុយបាបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញារបស់អង្គការសហប្រជាជាតិស្តីពី[[សន្ធិសញ្ញាស្តីពីការហាមឃាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|ការហាមឃាត់ប្រើប្រាស់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]។<ref>{{cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចគុយបា}} គុយបាគឺជារដ្ឋដែលប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលការណ៍សង្គមនិយមក្នុងការរៀបចំសេដ្ឋកិច្ចតាមផែនការដោយមានការគ្រប់គ្រងភាគច្រើនដោយរដ្ឋ។ មធ្យោបាយផលិតកម្មភាគច្រើនគឺត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋាភិបាលចំណែកឯការងារកម្លាំងពលកម្មគឺស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋ។ ប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ គេឃើញមាននិន្នាការឆ្ពោះទៅរកការងារឯកជនកាន់តែច្រើនឡើងៗ។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៦ អ្នកធ្វើការងារក្នុងវិស័យសាធារណៈ (ឬរដ្ឋ) មាន ៧៨% ហើយការងារឯកជនមាន ២២% បើប្រៀបធៀបនឹង ៩១.៨% ទៅ ៨.២% ក្នុងឆ្នាំ១៩៨១។<ref>{{cite web|url=http://www.oxfamamerica.org/newsandpublications/publications/research_reports/art3670.html/OA-Cuba_Social_Policy_at_Crossroads-en.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071009163422/http://www.oxfamamerica.org/newsandpublications/publications/research_reports/art3670.html/OA-Cuba_Social_Policy_at_Crossroads-en.pdf|archivedate=9 October 2007|title=Social Policy at the crossroads|publisher=oxfamamerica.org|accessdate=5 February 2009}}</ref> ការចំណាយរបស់រដ្ឋាភិបាលគឺ ៧៨.១% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ផសស)។<ref>{{Cite news|url=https://www.reference.com/government-politics/countries-planned-economy-3f07e563b79708ba#|title=What countries have a planned economy?|newspaper=Reference|access-date=18 October 2016}}</ref> ក្រុមហ៊ុនណាដែលចង់ជួលជនជាតិគុយបាណាម្នាក់គឺត្រូវតែបង់ប្រាក់ឱ្យរដ្ឋាភិបាលជាមុនសិន រួចពួកគេនឹងត្រូវអនុញ្ញាតឱ្យបើកប្រាក់ឈ្នួលឱ្យបុគ្គលិករបស់គេ។<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/cuba/Cuba996-01.htm#P392_35421|title=Cuba's repressive machinery: Summary and recommendations|publisher=Human Rights Watch|year=1999}}</ref> គិតត្រឹមខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៣ ប្រាក់ខែជាមធ្យមរបស់បុគ្គលិកម្នាក់ៗគឺមានចំនួនប្រមាណ ៤៦៦ ប៉េសូដែលស្មើនឹង ១៩ ដុល្លារអាមេរិក។<ref name=moneytalk/> ប្រទេសគុយបាចាយប្រភេទលុយចំនួនពីរ ក្នុងនោះលុយ[[ប៉េសូ|ប៉េសូ]]គឺនិយមជាងគេនិងត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅទូទាំងប្រទេស។ លុយមួយប្រភេទទៀតគឺ[[ប៉េសូគុយបាប្តូរបាន|ប៉េសូប្តូរបាន]] (Peso convertible) ដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងវិស័យទេសចរណ៍ហើយកំណត់ស្មើនឹងប្រាក់ដុល្លារអាមេរិក។<ref name=moneytalk>{{cite news|title=Cuba's economy: Money starts to talk|url=https://www.economist.com/news/americas/21581990-and-eventually-perhaps-one-currency-tempo-reform-accelerates-money-starts|publisher=The Economist|accessdate=19 July 2013|date=20 July 2013}}</ref> រាល់គ្រប់គ្រួសារគុយបាទាំងឡាយគឺមានសៀវភៅរបបអាហារមួយក្បាល (ដែលគេស្គាល់ថា[[លីប្រេតា]]), សៀវភៅនោះបានផ្តល់សិទ្ធិឱ្យពួកគេទទួលបាននូវអាហារប្រចាំខែហើយនិងអាហារផ្សេងៗទៀតដែលត្រូវបានផ្តល់ជូនក្នុងតម្លៃនាមករណ៍។<ref name=dealsoff>{{cite news|title=Inequality: The deal's off|url=https://www.economist.com/node/21550421|publisher=The Economist|accessdate=21 July 2013|date=24 March 2012}}</ref> មុនបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៥៩ គុយបាគឺជាប្រទេសដែលមានភាពជឿនលឿននិងជោគជ័យបំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសអាមេរិកឡាទីនទាំងអស់។<ref name="pbs.org">{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/castro/peopleevents/e_precastro.html|title=American Experience – Fidel Castro – People & Events|publisher=PBS|accessdate=17 December 2014|archivedate=7 មីនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170307150431/http://www.pbs.org/wgbh/amex/castro/peopleevents/e_precastro.html|url-status=dead}}</ref> រដ្ឋធានីហាវ៉ាណាបានត្រូវគេមើលឃើញថាជា"ទីក្រុងដែលសម្បូរពន្លឺភ្លឺចែងចាំងនិងមានវឌ្ឍនភាពខ្ពស់"។<ref name="pbs.org"/> ប្រទេសគុយបាបានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនតាំងពីដើមសតវត្សទី២០ ដោយការនាំចេញនូវស្ករទៅលក់ឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិក។ គុយបាជាប់លំដាប់ថ្នាក់លេខប្រាំខាងប្រាក់ចំណូលសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗនៅអាមេរិកខាងជើង ទីបីក្នុងអាយុកាលមធ្យម ទីពីរក្នុងភាពជាម្ចាស់លើរថយន្តនិងទូរស័ព្ទ និងលេខមួយខាងចំនួនទូរទស្សន៍សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ៗ។ អត្រាអក្ខរកម្មរបស់គុយបានាពេលនោះគឺ ៧៦% ដែលជាអត្រាខ្ពស់បំផុតទីបួននៅអាមេរិកឡាទីន។ ប្រទេសគុយបាធ្លាប់បានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១១ លើចំនួនគ្រូពេទ្យក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗលើពិភពលោក។ គ្លីនិកនិងមន្ទីរពេទ្យឯកជនមួយចំនួនបានបើកបម្រើសេវាដល់ជនក្រីក្រ។ ក៏ប៉ុន្តែ វិសមភាពប្រាក់ចំណូលរវាងទីប្រជុំជននិងទីជនបទគឺមានភាពខុសគ្នាដាច់ ជាពិសេសគឺរវាងជនជាតិស្បែកសនិងស្បែកខ្មៅ។ ប្រជាជនជនបទរបស់គុយបាមុនបដិវត្តន៍បានរស់នៅក្នុងភាពក្រីក្រយ៉ាងលំបាក។ យោងតាម PBS, អ្នកវណ្ណៈកណ្តាលគុយបាបានធ្វើការសន្យាថានឹងធ្វើឱ្យអ្នកជនបទមានជីវភាពរុងរឿងនិងធ្វើចលភាពសង្គម។<ref name="pbs.org"/> នៅឆ្នាំ២០១៦ ម៉ៃអាមី ហឺរ៉ាលបានសរសេរថា"...ប្រជាជនគុយបាប្រហែល ២៧% រកបានប្រាក់ចំណូលក្រោម ៥០ ដុល្លារក្នុងមួយខែ។ ៣៤% រកបានប្រាក់ចំណូលពី ៥០ ទៅ ១០០ ដុល្លារក្នុងមួយខែ ហើយប្រជាជន ២០% រកបានប្រាក់ចំណូលពី ១០១ ទៅ ២០០ ដុល្លារក្នុងមួយខែ។ ១២% បានអះអាងថាខ្លួនអាចរកប្រាក់ចំណូលបានពី ២០១ ទៅ ៥០០ ដុល្លារក្នុងមួយខែ ហើយជិត ៤% បានប្រាប់ថាប្រាក់ចំណូលរបស់ពួកគេក្នុងមួយខែគឺមានចំនួនលើ ៥០០ ដុល្លារដែលនៅក្នុងនោះដែរមាន ១.៥% បានរាយការណ៍ថាគេមានប្រាក់ចំណូលប្រមាណ ១,០០០ ដុល្លារក្នុងមួយខែ។<ref>[http://www.miamiherald.com/news/nation-world/world/americas/cuba/article89133407.html Study: Cubans don't make much, but it's more than state salaries indicate], Miami Herald, 12 July 2016</ref> [[File:SantiagoPeople 01.JPG|thumb|left|ផលិតកម្មបារីស៊ីហ្គានៅក្រុង[[សានឌីអាកូឌេគុយបា]]។]] ក្រោយពីបដិវត្តន៍គុយបានិងមុនពេលការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀត ប្រទេសមួយនេះបានពឹងផ្អែកលើមូស្គូសម្រាប់ជំនួយយ៉ាងច្រើននិងទីផ្សារសម្រាប់ការនាំចេញរបស់ខ្លួន។ ការបាត់បង់ការឧបត្ថម្ភធនពីសហភាពសូវៀតក្រោយឆ្នាំ១៩៩១ បានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចគុយបាធ្លាក់ចុះដុនដាបយ៉ាងឆាប់រហ័សដែលប្រជាជនប្រទេសគុយបាច្រើនសម្តៅលើវាថា"[[សម័យកាលពិសេស]]"។ តាំងពីពេលនោះមក ប្រទេសគុយបាបានចាត់វិធានការតម្រង់ទិសដៅទៅរកទីផ្សារសេរីដើម្បីកាត់បន្ថយកង្វះខាតស្បៀងអាហារ ទំនិញប្រើប្រាស់ និងសេវាកម្មផ្សេងៗទៀត។ វិធានការទាំងនោះរួមមាន ការអនុញ្ញាតឱ្យមានការងារផ្ទាល់ខ្លួនឯងនៅក្នុងវិស័យផលិតកម្មលក់រាយនិងស្រាលមួយចំនួន ការធ្វើនីត្យានុកូលភាពនៃការប្រើប្រាស់ប្រាក់ដុល្លារអាមេរិកក្នុងអាជីវកម្ម និងបើកដំណើរការវិស័យទេសចរណ៍ឡើងវិញឱ្យលោកខាងលិច។ ប្រទេសគុយបាបានបង្កើតប្រព័ន្ធកសិកម្មតាមទីក្រុងដែលមានឈ្មោះថា ''organopónicos'' ដើម្បីទូទាត់សងសម្រាប់ការបញ្ចប់ការនាំចូលចំណីអាហារពីសហភាពសូវៀត។ ថ្នាក់ដឹកនាំរបស់គុយបាក៏បានអំពាវនាវឱ្យមានកំណែទម្រង់នៅក្នុងប្រព័ន្ធកសិកម្មរបស់ប្រទេសផងដែរ។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៨ លោករ៉ាអ៊ូ កាស្ត្រូបានចាប់ផ្តើមធ្វើកំណែទម្រង់កសិកម្មដើម្បីជម្រុញផលិតកម្មស្បៀងអាហារដែលនៅពេលនោះស្បៀងអាហារប្រមាណ ៨០% ត្រូវបាននាំចូលពីបរទេស។ កំណែទម្រង់នេះមានគោលបំណងពង្រីកការប្រើប្រាស់ និងបង្កើនប្រសិទ្ធភាពដីធ្លីកសិកម្ម។<ref name=food>{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/americas/04/16/cuba.farming/index.html|title=Cuban leader looks to boost food production|publisher=CNN|date=17 April 2008|accessdate=14 September 2009}}</ref> ប្រទេស[[វេណេស៊ុយអេឡា]]បានផ្គត់ផ្គង់ប្រេងឱ្យគុយបាប្រមាណ ១១០,០០០ បារ៉ែល (១៧,០០០ m³) ក្នុងមួយថ្ងៃជាថ្នូរនឹងប្រាក់ហើយសេវាកម្មរបស់គ្រូពេទ្យគុយបាចំនួន ៤៤,០០០ នាក់ដែលមានវត្តមានលើទឹកដីប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡា។<ref name="VenezuelaReuters">{{cite news|title=Venezuela's Maduro pledges continued alliance with Cuba|url=https://www.reuters.com/article/2013/04/28/us-cuba-venezuela-maduro-idUSBRE93R00Y20130428|accessdate=19 July 2013|newspaper=Reuters|archive-date=13 តុលា 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151013224137/http://www.reuters.com/article/2013/04/28/us-cuba-venezuela-maduro-idUSBRE93R00Y20130428|url-status=dead}}</ref><ref name="VenezuelaAES">{{cite web|title=Cuba Ill-Prepared for Venezuelan Shock |url=http://ascecuba.org/blog/post/Cuba-Ill-Prepared-for-Venezuelan-Shock-.aspx |publisher=Association for the Study of the Cuban Economy |accessdate=23 July 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130423062457/http://www.ascecuba.org/blog/post/Cuba-Ill-Prepared-for-Venezuelan-Shock-.aspx |archivedate=23 April 2013 }}</ref> [[File:Havana - Cuba - 2566.jpg|thumb|ប្រជាជនគុយបាបច្ចុប្បន្នត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើជាម្ចាស់អាជីវកម្មខ្នាតតូចនៅក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចមួយចំនួន។]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ គុយបានាំចេញទំនិញបាន ២.៤ ពាន់លានដុល្លារដែលជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១១៤ នៃប្រទេសចំនួន ២២៦ សរុបលើពិភពលោក និងការនាំចូលប្រមាណ ៦.៩ ពាន់លានដុល្លារ ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៨៧ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ២២៦។<ref>{{cite web|date=29 June 2006|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html|title=Rank Order Exports|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=30 April 2014|archivedate=27 មេសា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190427111612/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html|url-status=dead}}</ref> ដៃគូនាំចេញសំខាន់ៗមាន៖ កាណាដា ១៧.៧%, ចិន ១៦.៩%, វេណេស៊ុយអេឡា ១២.៥%, ហុល្លង់ ៩% និងអេស្ប៉ាញ ៥.៩% (២០១២)។<ref name=factbook>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html|title=Cuba|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=6 April 2009|archivedate=24 តុលា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024061151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html|url-status=dead}}</ref> ទំនិញនាំចេញទាំងអស់នោះមានដូចជា៖ ស្ករ នីកែល តូបាកូ ត្រី ថ្នាំសង្កូវ ផ្លែក្រូច និងកាហ្វេ<ref name=factbook/> ចំណែកឯទំនិញនាំចូលមានដូចជា៖ ចំណីអាហារ ប្រេងឥន្ធនៈ សម្លៀកបំពាក់ និងគ្រឿងម៉ាស៊ីនជាដើម។ បច្ចុប្បន្នប្រទេសគុយបាទទួលមានបំណុលចំនួនប្រមាណ ១៣ ពាន់លានដុល្លារ<ref>{{cite web|last=Calzon |first=Frank |date=13 March 2005 |url=http://www.cubacenter.org/media/calzon/cuba_makes_poor_trade.html |title=Cuba makes poor trade partner for Louisiana |publisher=Center for a Free Cuba |accessdate=7 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080513073046/http://www.cubacenter.org/media/calzon/cuba_makes_poor_trade.html |archivedate=13 May 2008 |df= }}</ref> ដែលស្មើនឹង ៣៨% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|title=Rank Order – GDP (purchasing power parity)|publisher=CIA Fact Book|accessdate=9 July 2006|archivedate=4 មិថុនា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|url-status=dead}}</ref> ទីផ្សារស្ករលើពិភពលោកប្រមាណ ៣៥% ធ្លាប់បាននាំចេញពីប្រទេសគុយបាទាំងអស់ក៏ប៉ុន្តែវាត្រូវបានធ្លាក់ចុះដល់ ១០% ដោយសារតែកត្តាជាច្រើនរួមមាន ការធ្លាក់ចុះនូវតម្លៃទំនិញស្ករសកលដែលធ្វើឱ្យគុយបាលែងសូវមានការប្រកួតប្រជែងលើទីផ្សារពិភពលោក។<ref>{{cite web|date=6 December 2001 |url=http://www.fas.usda.gov/htp/highlights/2001/IATR/cubaiatr.pdf |title=Cuba's Sugar Industry and the Impact of Hurricane Michele |publisher=International Agricultural Trade Report |accessdate=9 July 2006 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060623123242/http://www.fas.usda.gov/htp/highlights/2001/IATR/cubaiatr.pdf |archivedate=23 June 2006 }}</ref> នៅឆ្នាំ២០១០ ជនជាតិគុយបាត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យសាងសង់ផ្ទះផ្ទាល់ខ្លួន។ យោងតាមលោករ៉ាអ៊ូ កាស្ត្រូ៖ ឥឡូវនេះប្រជាជនគុយបាអាចកែលម្អផ្ទះរបស់ពួកគេបានតាមចំណង់ចំណូលចិត្តប៉ុន្តែសូមបញ្ជាក់ថារដ្ឋាភិបាលនឹងមិនចូលគាំទ្រឬប្រឆាំងទៅនឹងសកម្មភាពនេះទេ។<ref>{{cite web |url=http://www.noticias24.com/actualidad/noticia/152868/gobierno-de-castro-otorga-a-cubanos-permiso-para-construir-viviendas-por-esfuerzo-propio/ |title=Gobierno de Castro otorga a cubanos permiso para construir viviendas "por esfuerzo propio" en |publisher=Noticias24.com |date= |accessdate=7 November 2010 |archivedate=12 តុលា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012090759/http://www.noticias24.com/actualidad/noticia/152868/gobierno-de-castro-otorga-a-cubanos-permiso-para-construir-viviendas-por-esfuerzo-propio/ |url-status=dead }}</ref> ប្រទេសគុយបាគឺមិនមានជនអនាថាច្រើនដូចប្រទេសផ្សេងៗនៅលើពិភពលោកនោះទេហើយប្រជាជនគុយបា ៨៥% ជាម្ចាស់លើគេហដ្ឋានរបស់ពួកគេនិងមិនបង់ពន្ធអចលនទ្រព្យឬការប្រាក់បញ្ចាំឡើយ។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៩ គុយបាបានប្រកាសអនុវត្តនូវប្រព័ន្ធរបបរបស់សំខាន់ៗចែកដល់ប្រជាជនខ្លួនដែលនៅក្នុងនោះមាន សាច់មាន់ ស៊ុត អង្ករ សណ្តែក និងសាប៊ូជាដើម។ អ្នកនាំពាក្យម្នាក់បានបន្ទោសអាមេរិកពីការតម្លើងទណ្ឌកម្មពាណិជ្ជកម្មរបស់ខ្លួនលើគុយបាប៉ុន្តែសេដ្ឋវិទូជឿថាបញ្ហាសមភាពដ៏សំខាន់គឺ ការធ្លាក់ចុះនៃជំនួយពាណិជ្ជកម្មពីវេណេស៊ុយអេឡានិងការបរាជ័យរបស់ក្រុមហ៊ុនប្រេងគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋគុយបា។<ref>{{cite news|title=Cuba rations chicken, eggs and rice as economic crisis worsens|date=10 May 2019|url=https://nationalpost.com/news/world/cuba-launches-rationing-in-face-of-economic-crisis|work=National Post|access-date=12 May 2019|quote=Cuba imports roughly two-thirds of its food at an annual cost of more than $2.7 billion and brief shortages of individual products have been common for years. In recent months, a growing number of products have started to go missing for days or weeks at a time, and long lines have sprung up within minutes of the appearance of scarce products like chicken or flour.}}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===ធនធានធម្មជាតិ=== ធនធានធម្មជាតិរបស់ប្រទេសគុយបាមានដូចជា៖ ស្ករ តូបាកូ ត្រី ផ្លែក្រូច កាហ្វេ សណ្តែក អង្ករ ដំឡូង និងបសុសត្វ។ ធនធានរ៉ែដ៏សំខាន់បំផុតប្រចាំប្រទេសគុយបាគឺនីកែល ដោយនៅឆ្នាំ២០១១ នីកែលប្រមាណ ២១% លើពិភពលោកគឺសុទ្ធតែនាំចេញពីគុយបា។<ref name=ITC>{{cite web|url=http://legacy.intracen.org/appli1/TradeCom/TP_EP_CI.aspx?RP=192&YR=2011 |title=World Competitiveness Map |work=International Trade Center |accessdate=9 November 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109163626/http://legacy.intracen.org/appli1/TradeCom/TP_EP_CI.aspx?RP=192&YR=2011 |archivedate=9 November 2013 |df= }}</ref> ទិន្នផលរ៉ែនីកែលរបស់គុយបានៅឆ្នាំនោះមានចំនួន ៧១,០០០ តោនដែលឈានដល់ ៤% នៃផលិតកម្មពិភពលោក។<ref name=USGS>{{cite web|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/nickel/mcs-2013-nicke.pdf|title=Nickel|work=United States Geological Survey|accessdate=9 November 2013|archivedate=9 ឧសភា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509061155/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/nickel/mcs-2013-nicke.pdf|url-status=dead}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ ២០១៣ នីកែលបំរុងរបស់ខ្លួនត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ៥.៥ លានតោនដែលស្មើនឹងជាង ៧% នៃបរិមាណសរុបរបស់ពិភពលោក។<ref name=USGS/> ការរុករងប្រេងឆ្នាំ២០០៥ ដោយភូគព្ភវិទូអាមេរិកបានបង្ហាញថា អាងទឹកភាគខាងជើងប្រទេសគុយបាអាចផលិតប្រេងបានប្រហែលពី ៤.៦ ពាន់លានបារ៉ែល (៧៣០,០០០,០០០ m³) ដល់ ៩.៣ ពាន់លានបារ៉ែល (១.៤៨×១០^៩ m³)។ ក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ប្រទេសគុយបាបានចាប់ផ្តើមសាកល្បងខួងជីកទីតាំងនោះដើម្បីរកប្រេងធ្វើអាជីវកម្ម។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/comment/story/0,,1936186,00.html|author=Wayne S. Smith|title=After 46 years of failure, we must change course on Cuba|work=The Guardian|date=1 November 2006|accessdate=6 September 2009 | location=London}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|វិស័យទេសចរណ៍នៅគុយបា}} [[File:Varaderos beach (5982433102).jpg|thumb|ឆ្នេរ[[វ៉ារ៉ាដេរ៉ូ]]]] ដំបូងឡើយ រាល់មរណីយដ្ឋានទេសចរណ៍ទាំងអស់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលរឹតបន្តឹងមិនឱ្យភ្ញៀវទេសចរណ៍បរទេសណាមើលឃើញពីទិដ្ឋភាពសង្គមរបស់គុយបាបាននោះទេ។<ref>{{Harvnb|Espino|2000}}.</ref> នៅរវាងឆ្នាំ១៩៩២ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៧ ទំនាក់ទំនងរវាងជនបរទេសនិងប្រជាជនគុយបាធម្មតាត្រូវបានចាត់ទុកថាបទល្មើសនឹងច្បាប់។<ref name = "Corbett 2002 33">{{Harvnb|Corbett|2002|p=33}}.</ref> នៅឆ្នាំ២០០៣ ភ្ញៀវទេសចរណ៍ប្រមាណ ១.៩ លាននាក់បានមកទស្សនាលេងប្រទេសគុយបា ភ្ញៀវទេសចរណ៍ទាំងអស់នោះច្រើនមកពីប្រទេសកាណាដា និងសហភាពអឺរ៉ុប ហើយនៅឆ្នាំដដែលនោះ គុយបាបានរកចំណូលបាន ២.១ ពាន់លានដុល្លារពីវិស័យទេសចរណ៍។<ref>{{cite web|date=December 2005|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2886.htm|title=Background Note: Cuba|publisher=U.S. Department of State|accessdate=9 July 2006}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១១ គុយបាបានធ្វើការកត់ត្រាឃើញថាមានអ្នកទេសចរណ៍អន្តរជាតិចំនួន ២,៦៨៨,០០០ នាក់មកប្រទេសរបស់ខ្លួន នេះគឺជាតួលេខខ្ពស់បំផុតទី៣ នៅតំបន់ការ៉ាប៊ីន (ពីក្រោយសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេននិងព័រតូរីកូ)។<ref name=unwto>{{cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition |url=http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights13_en_lr.pdf |publisher=Tourism Trends and Marketing Strategies UNWTO |accessdate=21 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130718115306/http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights13_en_lr.pdf |archive-date=18 July 2013 |archivedate=18 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130718115306/http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights13_en_lr.pdf }}</ref> វិស័យ[[ទេសចរណ៍វេជ្ជសាស្រ្ត]]បានទាក់ទាញអតិថិជនអឺរ៉ុប អាមេរិកឡាទីន កាណាដា និងអាមេរិករាប់ពាន់នាក់ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ ការសិក្សានាពេលថ្មីៗនេះបានបង្ហាញថាសកម្មភាពដែលភ្ញៀវទេសចរណ៍ចូលចិត្តធ្វើជាងគេនៅគុយបាគឺការឡើងភ្នំ និងរួមទាំងសកម្មភាពដទៃទៀតដូចជា ការជិះកង់ ការមុជទឹក និងការចូលទស្សនាតាមរូងភ្នំជាដើម។ ការចូលលើកកម្ពស់ធនធានទាំងនេះអាចចូលរួមចំណែកក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍តំបន់នីមួយៗនៃប្រទេសគុយបាឱ្យមានវិបុលភាព និងសុខុមាលភាព។<ref>{{Cite journal|author1=Apollo, M. |author2=Rettinger, R.|date=7 March 2018|title=Mountaineering in Cuba: improvement of true accessibility as an opportunity for regional development of communities outside the tourism enclaves|journal=Current Issues in Tourism|volume=22|issue=15|pages=1797–1804|doi=10.1080/13683500.2018.1446920|s2cid=158535778|issn=1368-3500}}</ref> ការរីករាលដាលនៃទេសចរណ៍ផ្លូវភេទបានធ្វើឱ្យរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌គុយបាកើតការព្រួយបារម្ភខ្លាំង។<ref name="Justice Minister">{{cite news|last=Tamayo |first=Juan O. |title=Cuba's Justice Minister says the government fights prostitution |url=http://www.miamiherald.com/2013/10/16/3691714/cubas-justice-minister-says-the.html |accessdate=2 January 2014 |newspaper=Miami Herald |date=16 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017051027/http://www.miamiherald.com/2013/10/16/3691714/cubas-justice-minister-says-the.html |archive-date=17 October 2013 }}</ref> យោងតាមគេហទំព័រប្រឹក្សាយោបល់នៃការធ្វើដំណើររបស់រដ្ឋាភិបាលកាណាដាបានឱ្យដឹងថា"គុយបាកំពុងធ្វើការយ៉ាងសកម្មដើម្បីការពារកុំឱ្យមានទេសចរណ៍ផ្លូវភេទកុមារហើយភ្ញៀវទេសចរមួយចំនួនរួមទាំងជនជាតិកាណាដាផងត្រូវបានផ្តន្ទាទោសពីបទល្មើសពាក់ព័ន្ធនឹងអំពើរួមរាក់ជាមួយអនីតិជនអាយុ ១៦ ឆ្នាំឬក្រោម។ ទោសជាប់ពន្ធនាគារអាចមានរយៈពេលពី ៧ ទៅ ២៥ ឆ្នាំ"។<ref>{{cite web|title=Travel Advice and Advisories for Cuba: Sex tourism|url=http://travel.gc.ca/destinations/cuba|publisher=Government of Canada|accessdate=4 January 2014}}</ref> កន្លែងទេសចរណ៍មួយចំនួនត្រូវបានទទួលការខូចខាតយ៉ាងខ្លាំងនៅថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៧ នៅពេលដែល[[ព្យុះសង្ឃអ៊ារឺម៉ា]]បានវាយប្រហារមកលើកោះនេះ។ ព្យុះនេះបានធ្វើឱ្យមានការបាក់ដីនៅក្នុងប្រជុំកោះកាម៉ាក្វេទៀតផង។ ការខូចខាតដ៏អាក្រក់បំផុតគឺនៅចំណុចភាគខាងជើងនៃកោះនេះតែជាភ័ព្វសំណាងវាមិនបានប៉ះពាល់ដល់តំបន់ទេសចរណ៍ពិសេសនិងសំខាន់ៗនោះទេ។<ref name="nytimes.com">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/09/09/us/hurricane-irma-florida.html|title=Storm Gains Strength as It Nears Florida|first=The New York|last=Times}}</ref> ==ភូមិសាស្រ្ត== {{Main|ភូមិសាស្ត្រគុយបា}} [[File:Cuba rel94.jpg|thumb|ផែនទីទូទៅនៃកោះគុយបា]] ប្រទេសគុយបាគឺជាប្រជុំកោះដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគខាងជើង[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]នៅចំណុចប្រសព្វជាមួយ[[ឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក]]និង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]។ វាស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របទី១៩|១៩°]] និង [[ខ្សែស្របទី២៤|២៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌទី៧៤|៧៤°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌទី៨៥|៨៥°]]។ តំបន់ភូមិសាស្ត្រជាប់ប្រទេសគុយបាមាន៖ សហរដ្ឋអាមេរិកចម្ងាយ ១៥០ គីឡូម៉ែត្រ (៩៣ ម៉ាយ) នៅភាគខាងជើងនិងពាយព្យឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រផ្លរីដា]], ខាងជើងចម្ងាយ ២១ គីឡូម៉ែត្រ (១២ ម៉ាយ) ជាប់នឹង[[បាហាម៉ា]], ខាងលិចចម្ងាយ ២១០ គីឡូម៉ែត្រ (១៣០ ម៉ាយ) ជាប់ប្រទេស[[ម៉ិកស៊ិក]], ខាងកើតចម្ងាយ ៧៧ គីឡូម៉ែត្រគឺប្រទេស[[ហៃទី]] រីឯខាងត្បូងគឺជាប់នឹងកោះ[[សាម៉ាអ៊ិក]] (១៤០ គីឡូម៉ែត្រ) និងកោះ[[កៃម៉ង់]]។ [[File:Sierra Maestra panorama1.jpg|thumb|ជួរភ្នំ[[ស៊ីរ៉ាម៉ៃស្ត្រា]] (Sierra Maestra)]] កោះធំបំផុតប្រចាំប្រទេសគឺមានឈ្មោះថា'កោះគុយបា'ដែលមានប្រវែង ១,២៥០ គីឡូម៉ែត្រ និងត្រូវជាកោះធំបំផុតនៅតំបន់[[ការ៉ាអ៊ីប]]និងជា[[បញ្ជីរាយកោះតាមផ្ទៃក្រឡា|កោះធំបំផុតទី១៧]] នៅលើពិភពលោក។ កោះគុយបាភាគច្រើនមានលក្ខណៈជាវាលទំនាបឬរាបស្មើរលើកលែងតែនៅភាគអាគ្នេយ៍នៃកោះដែលមានវត្តមានជួរភ្នំ[[ស៊ីរ៉ាម៉ៃស្ត្រា]]និងមានចំណុចខ្ពស់បំផុតគឺ[[ពីកូទើគីណូ]] (១,៩៧៤ ម៉ែត្រ)។ កោះធំបំផុតទីពីរគឺកោះ[[អ៊ីស្លាដេឡាយូវិនថូទ]]ដែលមានផ្ទៃក្រឡាចំនួន ២,២០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ ប្រទេសគុយបាមានក្រឡាផ្ទៃ (ផ្ទៃដី) ជាផ្លូវការសរុប ១០៩,៨៨៤ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ បើគិតទាំងផ្ទៃទឹក វាមានទំហំ ១១០,៨៦០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។ ===អាកាសធាតុ=== {{Main|អាកាសធាតុគុយបា}} [[File:Valle vinales 1.jpg|thumb|[[ជ្រលងវីណាលេស]] (Vinãles)]] សីតុណ្ហភាពនៅគុយបាគឺមានរាងទៅតាមចរន្តទឹកនៅតំបន់ការ៉ាអ៊ីបដែលនាំមកនូវទឹកក្តៅពីអេក្វាទ័រ។ ក្នុងប្រការនេះ អាកាសធាតុនៅគុយបាគឺរាងក្តៅជាងអាកាសធាតុនៅទីក្រុង[[ហុងកុង]]បន្តិចព្រោះថាហុងកុងក៏ស្ថិតនៅខ្សែបណ្តោយដូចនឹងប្រទេសគុយបាដែរ ប៉ុន្តែគុយបាមានអាកាសធាតុបែបឧបនិវត្តច្រើនជាជាងអាកាសធាតុត្រូពិចសុទ្ធ។ ជាធម្មតានៅប្រទេសគុយបា រដូវប្រាំងគឺចាប់ផ្តើមពីខែវិច្ឆិកាដល់ខែមេសារីឯរដូវវស្សាគឺចាប់ផ្តើមពីខែឧសភាដល់ខែតុលា។ សីតុណ្ហភាពមធ្យមនៅខែមករាគឺ ២១ °C (៦៩.៨ °F) និងខែកក្កដាគឺ ២៧ °C (៨០.៦ °F)។ ដោយទទួលឥទ្ធិពលពីសីតុណ្ហភាពក្តៅនៃសមុទ្រការ៉ាអ៊ីបបូករួមជាមួយនឹងទីតាំងស្ថិតនៅច្រកនៃឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកបានធ្វើឱ្យប្រទេសគុយបាស្ថិតនៅក្នុងស្ថានភាពដែលងាយប្រឈមនឹងគ្រោះខ្យល់ព្យុះជាញឹកញាប់ ហើយវាកើតឡើងជារឿយៗនៅរវាងខែកញ្ញានិងខែតុលា។ [[ព្យុះអ៊ារឺម៉ា]]បានបក់មកដល់កោះគុយបានៅថ្ងៃទី៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៧ ដោយមានកម្លាំងខ្យល់ ២៦០ គីឡូម៉ែត្រក្នុងមួយម៉ោង<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/09/hurricane-irma-landfall-cuba-category-5-170909040746649.html |title=Florida braces for Hurricane Irma after Cuba landfall|website=aljazeera.com}}</ref> ដោយដំបូងបានប៉ះទង្គិចជាមួយប្រជុំកោះកាម៉ាក្វេហើយបានបន្តទៅដល់ខេត្តស៊ីអេកូឌីអាវីឡានៅរំលងអធ្រាត្ររួចហើយព្យុះដ៏កាចសាហាវមួយនោះបាននៅគួចជុំវិញកោះគុយបាពេញមួយថ្ងៃបន្ទាប់។<ref>{{cite web |url=https://beta.theglobeandmail.com/news/world/hurricane-irma-rips-through-cuba-on-its-way-to-florida/article36221350/ |author1=Brian Thevenot |author2=Robin Respaut |date=September 9, 2017 |work=The Globe and Mail |title=Winds whip Florida Keys as Hurricane Irma turns sights northward |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910053409/https://beta.theglobeandmail.com/news/world/hurricane-irma-rips-through-cuba-on-its-way-to-florida/article36221350/ |archive-date=2017-09-10 |url-status=dead |agency=Reuters |access-date=2020-12-03 |archivedate=2017-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170910053409/https://beta.theglobeandmail.com/news/world/hurricane-irma-rips-through-cuba-on-its-way-to-florida/article36221350/ }}</ref> ការខូចខាតដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតគឺស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃកោះ។ មន្ទីរពេទ្យ ឃ្លាំងផ្សេងៗ និងរោងចក្រនៅតំបន់នោះត្រូវទទួលរងការបំផ្លិចបំផ្លាញជាទម្ងន់ហើយអគ្គីសនីត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ទៀតផង។ ប្រជាពលរដ្ឋជិតមួយលាននាក់និងរួមទាំងភ្ញៀវទេសចរណ៍ផងត្រូវបានជម្លៀសចេញពីតំបន់នោះ។<ref name="nytimes.com"/> របាយការណ៍ជាបន្តបន្ទាប់បានបង្ហាញឱ្យដឹងថា មនុស្សចំនួនដប់នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ព្យុះនោះហើយក្នុងនោះដែរមានមនុស្សចំនួនប្រាំពីរនាក់មកពីរដ្ឋធានីហាវ៉ាណាដែលភាគច្រើនស្លាប់ដោយសារអគារបាក់រលំពីលើ។<ref name="cnn.com">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2017/09/11/americas/irma-cuba/index.html|title=Irma kills 10 people in Cuba|author1=Hilary Clarke |author2=Patrick Oppmann}}</ref> ===ជីវៈចម្រុះ=== [[File:Large group of american crocodiles.jpg|thumbnail|ក្រុម[[ក្រពើអាមេរិក]]នៅគុយបា]] ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ជនជាតិគុយបា|ប្រជាសាស្ត្រគុយបា}} {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|ចំនួនប្រជាជន{{UN_Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|ឆ្នាំ ! style="background:#cfb;"|គិតជាលាន |- |style="text-align:left;"|១៩៥០ ||style="text-align:right;"|៥.៩ |- |style="text-align:left;"|២០០០ ||style="text-align:right;"|១១.១ |- |style="text-align:left;"|២០១៨ ||style="text-align:right;"|១១.៣ |} យោងទៅតាមជំរឿនផ្លូវការនៃឆ្នាំ២០១០ ប្រជាជនគុយបាសរុបគឺមានចំនួន ១១,២៤១,១៦១ នាក់ដែលក្នុងនោះមានបុរសចំនួន ៥,៦២៨,៩៩៦ នាក់និងស្ត្រីចំនួន ៥,៦១២,១៦៥ នាក់។<ref name="cubacensus2010">{{cite web |url=http://www.one.cu/publicaciones/cepde/anuario_2010/anuario_demografico_2010.pdf |title=ANUARIO DEMOGRAFICO DE CUBA 2010 |publisher=Oficina Nacional de Estadisticas |access-date=22 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021100817/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/anuario_2010/anuario_demografico_2010.pdf |archive-date=21 October 2012 |url-status=dead |archivedate=21 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021100817/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/anuario_2010/anuario_demografico_2010.pdf }}</ref> អត្រាកំណើតគុយបា (៩.៨៨ នាក់ក្នុងមួយពាន់នាក់នៅឆ្នាំ២០០៦)<ref>{{cite web|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/Display_news.asp?section=World_News&subsection=Americas&month=May2007&file=World_News2007051741913.xml|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926222652/http://www.thepeninsulaqatar.com/Display_news.asp?section=World_News&subsection=Americas&month=May2007&file=World_News2007051741913.xml|archive-date=26 September 2007 |title=Population, birth rate falling in Cuba: Official |publisher=The Peninsula On-line |access-date=19 July 2013}}</ref> គឺជាអត្រាដ៏ទាបបំផុតនៅក្នុង[[អឌ្ឍគោលខាងលិច]]។ ទោះបីជាចំនួនប្រជាជនរបស់ប្រទេសនេះបានកើនឡើងប្រហែលបួនលាននាក់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦១ ក្តីប៉ុន្តែអត្រាកំណើននាពេលនោះគឺមានលក្ខណៈយឺតហើយចំនួនប្រជាជនក៏បានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ដោយសារតែអត្រានៃភាពមានកូនគឺទាប (ក្មេងចំនួន ១.៤៣ នាក់ក្នុងស្ត្រីមួយនាក់) និងដោយការធ្វើចំណាកស្រុក។<ref>{{cite web|url=http://www.periodico26.cu/english/features/june2008/cuba-population060508.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113074404/http://www.periodico26.cu/english/features/june2008/cuba-population060508.html|archive-date=13 January 2009 |title=Population Decrease Must be Reverted |access-date=19 July 2013}}</ref> ជាការពិតណាស់ អត្រានៃភាពមានកូននៅប្រទេសគុយបាគឺជាអត្រាដ៏ទាបបំផុតនៅក្នុងអឌ្ឍគោលខាងលិច<ref>{{cite web|year=1997|url=https://www.un.org/esa/population/pubsarchive/fer/ffer.htm|title=United Nations World Fertility Patterns 1997|publisher=United Nations|access-date=9 July 2006}}</ref> ហើយភាគច្រើនគឺបណ្តាលមកពីគ្មានច្បាប់តឹងរឹងលើការរំលូតកូន៖ អត្រារំលូតកូននៅគុយបាមាន ៥៨.៦ ក្នុងចំណោមអ្នកមានផ្ទៃពោះចំនួន ១០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ ហើយបើប្រៀបធៀបទៅនឹងប្រទេសផ្សេងៗនៃតំបន់ការ៉ាប៊ីនមាន ៣៥, ២៧ នៅអាមេរិកឡាទីន និង ៤៨ នៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ ការប្រើប្រាស់ថ្នាំពន្យារកំណើតក៏ពេញនិយមផងដែរដោយគេបានប៉ាន់ស្មានថាស្ត្រីប្រមាណ ៧៩% បានប្រើប្រាស់ថ្នាំពន្យារកំណើត។<ref>{{cite web|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/25s3099.html|title=The Incidence of Abortion Worldwide|author1=Stanley K. Henshaw |author2=Susheela Singh |author3=Taylor Haas |work=International Family Planning Perspectives, 1999, 25(Supplement):S30 – S38|access-date=11 May 2006}}</ref> ===ក្រុមជនជាតិ=== {{bar box |title=ទិន្នន័យជំរឿនប្រជាជនគុយបាឆ្នាំ២០១២<ref name=census>{{cite web |title=U.S. Department of State People Profiles Latin American Countries |url=http://latinostories.com/Latin_America_Resources/Latin_American_Country_Profiles.htm |access-date=2021-01-11 |archivedate=2020-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200527182206/http://latinostories.com/Latin_America_Resources/Latin_American_Country_Profiles.htm |url-status=dead }}</ref> |title bar=#fff |left1= សាសន៍ |float=right |bars= {{bar percent|ជនស្បែកស|Blue|64.1}} {{bar percent|ចម្រុះ|Green|26.6}} {{bar percent|ជនស្បែកខ្មៅ|Red|9.3}} |caption= }} ប្រទេសគុយបាគឺសម្បូរទៅដោយជនជាតិចម្រុះច្រើនដែលជាលទ្ធផលនៃអាណានិគមកិច្ច។ ការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយក្រុមជនជាតិផ្សេងៗគឺជារឿងធម្មតានិងពេញនិយមមួយនៅប្រទេសនេះ, ជាលទ្ធផល វាបានធ្វើឱ្យការប៉ាន់ស្មានចំនួនក្រុមជនជាតិនៅគុយបាមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ជាពិសេសគឺការប៉ាន់ស្មានដើមកំណើតពូជពង្សនៃប្រជាជននីមួយៗ។ ឧទាហរណ៍៖ ជនជាតិគុយបាអាមេរិកាំងដែលសិក្សានៅ[[សកលវិទ្យាល័យម៉ៃអាមី]]បានកំណត់ថា ប្រជាជនគុយបាប្រមាណ ៦២% គឺជាជនជាតិស្បែកខ្មៅ<ref>{{cite web|url=http://www.miamiherald.com/multimedia/news/afrolatin/part4/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821113550/http://www.miamiherald.com/multimedia/news/afrolatin/part4/index.html|archive-date=21 August 2013|title=A barrier for Cuba's blacks|publisher=Miami Herald}}</ref> ប៉ុន្តែជំរឿនប្រជាជនគុយបាឆ្នាំ២០០២ បានរកឃើញតួលេខសមាមាត្រប្រហាក់ប្រហែលគ្នាដោយប្រជាជនគុយបាប្រមាណ ៦៥.០៥% ជាជនជាតិស្បែកសទៅវិញ។ [[អង្គការសិទ្ធិជនជាតិភាគតិច]]បានចេញមតិថា"ការកំណត់ស្ថានភាពជនជាតិគុយបាស្បែកខ្មៅគឺនូវតែជាបញ្ហាដោយសារតែមានកំណត់ត្រាទិន្នន័យមិនគ្រប់គ្រាន់និងមិនច្បាស់លាស់ទាំងមុននិងក្រោយបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៥៩។ ការប៉ាន់ស្មានភាគរយនៃដើមកំណើតជនជាតិស្បែកខ្មៅនៅគុយបាអាចមានចាប់ពី ៣២% ទៅ ៦២%"។<ref>{{cite web|url=https://www.refworld.org/docid/49749d342c.html|title=Refworld &#124; World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Cuba : Afro-Cubans|first=United Nations High Commissioner for|last=Refugees|website=Refworld}}</ref> ចំណែកឯវត្តមានជនជាតិអាស៊ីនៅគុយបាវិញក៏មានចំនួនច្រើនគួរសមដែរដោយពួកគេគឺត្រូវជា ១% នៃប្រជាជនគុយបាសរុប។ ភាគច្រើន ជនជាតិអាស៊ីទាំងនោះគឺមានដើមកំណើតមកពីចិន ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន<ref>{{cite web |url=http://www.com/topics/cuba |title=Cuba |access-date=29 November 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130040841/http://www.com/topics/cuba |archive-date=30 November 2016 |archivedate=30 វិច្ឆិកា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130040841/http://www.com/topics/cuba }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9HpqAAAAMAAJ&q=30,000+cantonese+immigrants+cuba|title=Cuba: a Lonely Planet travel survival kit|publisher=Lonely Planet|isbn=9780864424037|year=1997}}</ref>ហើយជីដូនជីតាពួកគេបានមកដល់ក្នុងប្រទេសគុយបាក្នុងនាមជាកសិករនិងទាសករដែលនាំចូលមកដោយពួកអាណានិគមអេស្ប៉ាញនិងអាមេរិកនៅអំឡុងសតវត្សទី១៨ និងទី១៩។<ref>{{cite web|url=http://chineseculture.about.com/od/thechinesediaspora/a/ChineseinCuba.htm|title=A Short History of the Chinese in Cuba|author=Lisa Chiu|work=About.com News & Issues|access-date=2021-02-21|archivedate=2014-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141103123851/http://chineseculture.about.com/od/thechinesediaspora/a/ChineseinCuba.htm|url-status=dead}}</ref> សព្វថ្ងៃ កំណត់ត្រាជនជាតិគុយបាដែលមានដើមកំណើតចិនគឺមានចំនួន ១១៤,២៤០ នាក់។<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/|title=Central America :: Cuba — The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=cia.gov|access-date=30 July 2019|archivedate=12 សីហា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812170744/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/|url-status=dead}}</ref> ជនជាតិស្បែកខ្មៅគុយបាភាគច្រើនមានដូនតាជា[[ជនជាតិយ៉ូរូបា]] និងជនជាតិបាន់ទូមកពីតំបន់[[ជលសីមាកុងគោ]]<ref>{{cite web|url=http://sonentero.blogspot.com/2009/07/african-roots-of-cuban-culture.html|title=SonenTero: AFRICAN ROOTS OF CUBAN CULTURE|first=Tero|last=Toivanen|date=8 July 2009}}</ref> ហើយខ្លះទៀតគឺជនភៀសខ្លួនមកពីតំបន់[[អាហ្រ្វិកខាងជើង]]។<ref>{{cite web|date=31 March 2006|url=http://www.moroccotimes.com/Paper/article.asp?idr=2&id=13816|archive-url=https://web.archive.org/web/20061125161820/http://www.moroccotimes.com/Paper/article.asp?idr=2&id=13816|archive-date=25 November 2006|title=Sahrawi children inhumanely treated in Cuba, former Cuban official|publisher=MoroccoTimes.com|access-date=9 July 2006|archivedate=25 វិច្ឆិកា 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061125161820/http://www.moroccotimes.com/Paper/article.asp?idr=2&id=13816|url-status=dead}}</ref> ===ក្រុមអន្តោប្រវេសន៍=== ====អន្តោប្រវេសន៍ចូលក្នុងស្រុក==== ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ចេញនិងចូលគុយបាគឺជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៅក្នុងប្រវត្តិប្រជាសាស្ត្រប្រទេសគុយបា។ នៅរវាងសតវត្សទី១៨ និងទី២០ មានប្រជាជនអេស្ប៉ាញជាច្រើនបានធ្វើដំណើរមកចូលក្នុងប្រទេសគុយបា។ នៅរវាងឆ្នាំ១៨៩៩ និងឆ្នាំ១៩៣០ ជនជាតិអេស្ប៉ាញប្រមាណជិតមួយលាននាក់បានរត់មករស់នៅប្រទេសគុយបាប៉ុន្តែអ្នកទាំងនោះភាគច្រើនត្រូវបានត្រឡប់ទៅស្រុកកំណើតគេវិញ។<ref>{{cite web |url=http://www.tau.ac.il/eial/IV_2/bejarano.htm |title=La inmigración entre 1902 y 1920 |publisher=Tau.ac.il |access-date=7 November 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606060146/http://www.tau.ac.il/eial/IV_2/bejarano.htm |archive-date=6 June 2009 |archivedate=12 តុលា 2017 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20171012091733/http://eial.tau.ac.il/index.php/eial }}</ref> ក្រុមជនអន្តោប្រវេសន៍ដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយចំនួនមានដូចជា បារាំង<ref>{{cite web |url=http://www.cubagenweb.org/french/index.htm#refugees |title=Etat des propriétés rurales appartenant à des Français dans l'île de Cuba |publisher=Cuban Genealogy Center |date=10 July 2007 |access-date=19 July 2013 |archivedate=12 តុលា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012091628/http://www.cubagenweb.org/french/index.htm#refugees |url-status=dead }}</ref> ព័រទុយកាល់ អ៊ីតាលី រុស្ស៊ី ហុល្លង់ ក្រិក អង់គ្លេស និងអៀរឡង់។ ====អន្តោប្រវេសន៍ចេញក្រៅស្រុក==== ចំនួនអ្នករត់ចេញក្រៅស្រុកបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅសម័យក្រោយបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅអំឡុងទស្សវត្តចំនួនបីក្រោយឆ្នាំ១៩៥៩៖ ប្រជាជនគុយបាជាងមួយលាននាក់មកពីគ្រប់ថ្នាក់វណ្ណាៈដែលស្មើនឹង ១០% នៃប្រជាជនគុយបាសរុបបាននាំគ្នារត់ចូល[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។<ref>{{cite encyclopedia |last=Powell |first=John |title=Cuban immigration |encyclopedia=Encyclopedia of North American Immigration |url=https://books.google.com/books?id=VNCX6UsdZYkC&q=%22cubans+are+usually+considered+to+be+the+most+successful%22&pg=PA68|access-date=30 November 2016 |pages=68–71 |publisher=Facts on File |date=2005 |isbn=9781438110127}}</ref>{{sfn|Pedraza|2007|p=?}}<ref>{{Harvnb|Falk|1988|p=74}}: "[A] tenth of the entire Caribbean population has ... [emigrated to the U.S.] over the past 30 years".</ref><ref>{{cite web |url=https://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/000797.html |access-date=19 July 2013 |date=September 3, 2002 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090709154810/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/000797.html |archive-date=9 July 2009 |title=US Census Press Releases |url-status=dead |archivedate=9 កក្កដា 2009 |archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20090709154810/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/000797.html }}</ref>{{sfn|Pedraza|2007|p=[https://books.google.com/?id=QCSJ61F4j34C&pg=PA5 5]}} មុនថ្ងៃទី១៣ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៣ ប្រជាពលរដ្ឋគុយបាគ្រប់រូបគឺមិនអាចធ្វើដំណើរចេញក្រៅឬចូលក្នុងប្រទេសវិញដោយមិនមានការអនុញ្ញាតជាផ្លូវការពីរដ្ឋាភិបាលឡើយ។<ref>{{cite web |date=31 December 2005 |url=http://hrw.org/english/docs/2006/01/18/cuba12207.htm|work=HRW.org|title=Essential Background: Overview of human rights issues in Cuba|publisher=[[Human Rights Watch]] |access-date=2018-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305201021/https://www.hrw.org/legacy/english/docs/2006/01/18/cuba12207.htm|archive-date=2016-03-05}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ ទិសដៅដែលពេញនិយមសម្រាប់ការធ្វើចំណាកស្រុកមានដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក អេស្ប៉ាញ អ៊ីតាលី ព័រតូរីកូ និងប្រទេសម៉ិកស៊ិក។<ref>{{cite web |title=Cuba Migration Profiles |website=UNICEF |url=https://esa.un.org/miggmgprofiles/indicators/files/Cuba.pdf|access-date=16 January 2019}}</ref> ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅគុយបា}} [[File:2012-Catedral de San Cristobal anagoria 01.JPG|thumb|[[ព្រះវិហារឡាហាវ៉ាន]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ [[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្យូរ|វេទិកាភ្យូរ]]បានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថាប្រជាជនគុយបាប្រមាណ ៥៩.២% ជាគ្រិស្តសាសនិក, ២៣% គ្មានជំនឿសាសនា, ១៧.៤% ជាអ្នកកាន់សាសនាប្រជាប្រិយផ្សេងៗ ហើយនិង ០.៤% ទៀតជាអ្នកកាន់សាសនាដទៃ។<ref name=pewrel>{{cite web|title=Religious Composition by Country|url=http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/globalReligion-tables.pdf|work=Global Religious Landscape|publisher=Pew Forum|access-date=9 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909201109/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf|archive-date=9 September 2013|url-status=dead|archivedate=9 កញ្ញា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130909201109/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf}}</ref> ជាផ្លូវការ ប្រទេសគុយបាគឺជារដ្ឋមិនមានទំនាក់ទំនងជាមួយសាសនាណាមួយឡើយ (ពោលគឺជារដ្ឋដែលមិនចាត់ទុកសាសនាអ្វីជាសាសនាផ្តាច់មុខប្រទេស ឬសាសនារដ្ឋ)។ សេរីភាពសាសនាបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅអំឡុងទស្សវត្ត១៩៨០<ref>{{Harvnb|Smith|1996|p=105}}: "The expansion of religious liberty began more than a decade ago, for example, and Cuban citizens, by and large, are free to practice their faiths without fear of persecution."</ref> ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ រដ្ឋាភិបាលបានសម្រេចធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៅក្នុងផ្នែកសាសនា។<ref name = "Domínguez 2003 4">{{Harvnb|Domínguez|2003|p=4}}.</ref> [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|លទ្ធិរ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]គឺជាសាសនាធំបំផុតក្នុងប្រទេសដែលបានបន្សល់ពីអាណានិគមអេស្ប៉ាញ។ ទោះបីជាប្រជាជនតិចជាងពាក់កណ្តាលបានអះអាងថាខ្លួនមិនបានកាន់សាសនាកាតូលិកក្តីក៏លទ្ធិកាតូលិកគឺនូវតែជាសាសនាមួយដ៏លិចធ្លោជាងគេនៅក្នុងប្រទេស។<ref name=catholic>{{cite web|url=http://natcath.org/NCR_Online/archives2/2006a/033106/033106o.php|title=Catholic church in Cuba strives to re-establish the faith|author=David Einhorn|publisher=National Catholic Reporter|date=31 March 2006|access-date=7 September 2009|archivedate=12 តុលា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171012090758/http://natcath.org/NCR_Online/archives2/2006a/033106/033106o.php|url-status=dead}}</ref> [[សម្តេចប៉ាបយ៉ូហានប៉ូលទី២]] និង[[បេណេឌីកទី១៦|សម្តេចបេណេឌីកទី១៦]] ធ្លាប់បានមកធ្វើទស្សនកិច្ចនៅគុយបានៅឆ្នាំ១៩៩៨ និងឆ្នាំ២០១១ រីឯ[[សម្ដេចប៉ាបហ្វ្រង់សូ័រ]]វិញបានមកធ្វើទស្សនកិច្ចនៅគុយបាក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៥។<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/live/2015/sep/21/pope-francis-in-cuba-pontiff-to-hold-mass-in-holguins-revolution-square-live|title=Pope Francis in Cuba: pontiff arrives in Santiago – as it happened|last1=Woolf|first1=Nicky|last2=Am|website=The Guardian|access-date=21 March 2016|last3=Holpuch|first3=a|last4=York|first4=Angela Bruno in New|last5=Havana|first5=with Jonathan Watts in|last6=Rome|first6=Stephanie Kirchgaessner in}}</ref><ref>{{cite web|title=Cuba to Free 3,500 Prisoners Ahead of Pope Visit|url=http://www.voanews.com/content/cuba-pope-francis-visit-prisoners-amnesty/2959896.html|website=voanews.com|publisher=Voice of America|access-date=11 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115200947/http://www.voanews.com/content/cuba-pope-francis-visit-prisoners-amnesty/2959896.html|archive-date=15 January 2016|url-status=dead|archivedate=15 មករា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115200947/http://www.voanews.com/content/cuba-pope-francis-visit-prisoners-amnesty/2959896.html}}</ref> មុនការមកដល់របស់សម្តេចប៉ាបនីមួយៗ រដ្ឋាភិបាលគុយបាគឺតែងតែប្រកាសលើកលែងអ្នកទោសមួយចំនួនដើម្បីសម្តែងនូវសកម្មភាពមនុស្សធម៌។<ref>{{cite web|last1=Miroff|first1=Nick|title=Cuba pardons more than 3,500 prisoners ahead of Pope Francis visit|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/cuba-pardons-more-than-3500-prisoners-ahead-of-pope-francis-visit/2015/09/11/5e1c1f27-ab63-444f-98ca-fff75cb92d3b_story.html|work=The Washington Post|access-date=11 September 2015|date=11 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|last1=Alexander|first1=Harriett|title=Cuba pardons 3,522 prisoners ahead of Pope Francis visit|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/cuba/11858266/Cuba-pardons-3522-prisoners-ahead-of-Pope-Francis-visit.html|website=telegraph.co.uk|publisher=The Telegraph|access-date=11 September 2015}}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសាអេស្ប៉ាញគុយបា|ភាសាលូស៊ូមី}} ភាសាផ្លូវការរបស់ប្រទេសគុយបាគឺ[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]ដោយប្រជាជនគុយបាស្ទើរទាំងអស់បានប្រើប្រាស់ភាសាមួយនេះ។ ភាសាអេស្ប៉ាញដែលប្រើប្រាស់នៅគុយបាត្រូវបានគេសម្តៅលើវាថា[[ភាសាអេស្ប៉ាញគុយបា]]ហើយវាត្រូវជាទម្រង់ភាសាមួយនៃ[[ភាសាអេស្ប៉ាញការ៉ាប៊ីន]]ផងដែរ។ [[ភាសាលូស៊ូមី]]ដែលជាគ្រាមភាសារបស់[[ភាសាយ៉ូរូបា]]ត្រូវបានគេយកមកប្រើប្រាស់ជាភាសាសាសនាដោយអ្នកកាន់[[សង់តេរីសាសនា|សាសនាសង់តេរី]]<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/santeriafromafri00bran |url-access=registration |quote=lucumi language. |title=Santeria from Africa to the New World |author=George Brandon |page=[https://archive.org/details/santeriafromafri00bran/page/56 56] |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-21114-9 |date=1 March 1997}}</ref> ហើយនិងជាភាសាទីពីររបស់ពួកគេ។<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=luq |title=Lucumi: A Language of Cuba (Ethnologue) |access-date=10 March 2010}}</ref> [[ភាសាក្រេអូលហៃទី]]គឺជាភាសាដ៏និយមបំផុតទីពីរនៅប្រទេសគុយបាដោយជាទូទៅវាត្រូវបានប្រើប្រាស់ដោយជនអន្តោប្រវេសន៍ហៃទី។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/10130814 |title=Cuban Creole choir brings solace to Haiti's children |access-date=10 March 2010 | work=BBC News}}</ref> ===ការអប់រំ=== {{Main|ការអប់រំនៅគុយបា}} [[File:Università de La Habana.jpg|right|thumb|[[សកលវិទ្យាល័យឡាហាវ៉ាន]], ត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧២៨។]] [[សកលវិទ្យាល័យឡាហាវ៉ាន]]គឺត្រូវជាសកលវិទ្យាល័យធំបំផុតនៅប្រទេសគុយបា។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ មុនពេលបក្សពួករបស់លោកកាស្ត្រូឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេស, អត្រាអក្ខរកម្មនៅគុយបាគឺស្មើនឹង ៨០% ដោយជាប់លំដាប់ថ្នាក់ទីបួននៅក្នុងតំបន់ហើយបើយោងតាមអង្គការសហប្រជាជាតិ អត្រាអក្ខរកម្មរបស់គុយបានាពេលនោះគឺខ្ពស់ជាងប្រទេសអេស្ប៉ាញទៅទៀត។<ref name=asce/><ref>{{cite web|url=http://www.reason.com/news/show/125095.html|title=Still Stuck on Castro – How the press handled a tyrant's farewell|access-date=24 March 2009|archive-url=https://archive.today/20120920/http://www.reason.com/news/show/125095.html|archive-date=20 September 2012|url-status=dead|archivedate=20 កញ្ញា 2012|archiveurl=https://archive.today/20120920/http://www.reason.com/news/show/125095.html}}{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលថ្មីរបស់កាស្ត្រូ ប្រព័ន្ធអប់រំនៅប្រទេសគុយបាត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរកែប្រែមកជាប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋទាំងស្រុងហើយស្ថាប័នអប់រំឯកជនទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលទាំងអស់។ ការចូលរៀនដំបូងគឺត្រូវចាប់ផ្តើមពីអាយុ ៦ ឆ្នាំហើយត្រូវបញ្ចប់ការសិក្សានៅអនុវិទ្យាល័យមូលដ្ឋាននៅអាយុ ១៥ ឆ្នាំ។ សិក្សានុសិស្សគ្រប់រូប (មិនគិតអាយុ ឬភេទ) គឺតម្រូវឱ្យពាក់ឯកសណ្ឋានសាលាជាមួយនឹងពណ៌ដែលចង្អុលបង្ហាញពីកម្រិតថ្នាក់របស់ពួកគេ។ ថ្នាក់បឋមសិក្សាគឺត្រូវការចំណាយពេល ៦ ឆ្នាំដើម្បីរៀនចប់ រីឯថ្នាក់មធ្យមសិក្សាវិញគឺត្រូវបែងចែកទៅជាពីរគឺថ្នាក់មធ្យមសិក្សាមូលដ្ឋាននិងថ្នាក់បម្រុងសកលវិទ្យាល័យ។<ref name="siteresources.worldbank.org">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/EDUCATION/Resources/278200-1099079877269/547664-1099080026826/The_Cuban_education_system_lessonsEn00.pdf |title=The Cuban Education System: Lessons and Dilemmas. Human Development Network Education. World Bank |access-date=7 November 2010}}</ref> បច្ចុប្បន្ន អត្រាអក្ខរកម្មនៅគុយបាគឺស្មើនឹង ៩៩.៨%<ref name=factbook/><ref name="Mdgs.un.org">{{cite web |url=http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=656&crid=192 |title=unstats – Millennium Indicators |publisher=Mdgs.un.org |date=23 June 2010 |access-date=7 November 2010 |archivedate=21 មករា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121152701/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=656&crid=192 |url-status=dead }}</ref> ហើយជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាអក្ខរកម្ម|ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ជាងគេទីដប់នៅទូទាំងពិភពលោក]], នេះគឺជាលទ្ធផលនៃការផ្តល់ការអប់រំដោយឥតគិតថ្លៃដោយរដ្ឋាភិបាល។<ref name = "LiteracyC">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/latin-lessons-what-can-we-learn-from-the-worldrsquos-most-ambitious-literacy-campaign-2124433.html |title=Latin lessons: What can we Learn from the World's most Ambitious Literacy Campaign? |work=The Independent |date=7 November 2010 |access-date=19 July 2013}}</ref> អត្រានៃការបញ្ចប់ថ្នាក់វិទ្យាល័យជាមធ្យមនៅគុយបាគឺស្មើ ៩៤ ភាគរយ។<ref>[http://www.tc.columbia.edu/news.htm?articleID=7292 Getting a Reading on High Literacy in Cuba] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160408223929/http://www.tc.columbia.edu/news.htm?articleID=7292 |date=8 April 2016 }}. [[Teachers College, Columbia University]]. 22 December 2009.</ref> គេអាចស្វែងរកការអប់រំកម្រិតខ្ពស់នៅគុយបាបានតាមរយៈសកលវិទ្យាល័យ វិទ្យាស្ថានឧត្តមសិក្សា វិទ្យាស្ថានគរុកោសល្យ និងវិទ្យាស្ថានពហុបច្ចេកទេសខ្ពស់។ ក្រសួងឧត្តមសិក្សាគុយបាបានដាក់ដំណើរការកម្មវិធីអប់រំពីចម្ងាយដែលផ្តល់វគ្គសិក្សានាពេលរសៀលនិងពេលល្ងាចនៅតាមទីជនបទសម្រាប់កម្មករកសិកម្ម។ ប្រទេសគុយបាថែមទាំងបានផ្តល់ការអប់រំឧបត្ថម្ភធនដល់ជនជាតិបរទេសនៅ[[សាលាវេជ្ជសាស្ត្រអាមេរិកឡាទីន (គុយបា)|សាលាវេជ្ជសាស្ត្រអាមេរិកឡាទីន]]ទៀតផង។<ref>{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/id/19942866 |title=Students graduate from Cuban school – Americas – NBC News |work=NBC News |date=25 July 2007 |access-date=7 November 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6914265.stm|title=Cuba-trained US doctors graduate|date=25 July 2007|access-date=7 September 2009 | work=BBC News}}</ref> ===សុខភាព=== {{Main|សុខភាពនៅគុយបា}} បច្ចុប្បន្ន [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]នៅប្រទេសគុយបាជាមធ្យមគឺ ៧៩.២ ឆ្នាំ (៧៦.៨ ចំពោះបុរសនិង ៨១.១ ចំពោះស្ត្រី)។ ស្ថិតិនេះបានធ្វើឱ្យគុយបាជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី៥៩ ទូទាំងពិភពលោកសម្រាប់ប្រទេសដែលមានភាពរំពឹងនៃអាយុខ្ពស់ និងចំណាប់ថ្នាក់ទី៥ ប្រចាំទ្វីបអាមេរិកដោយនៅពីក្រោយប្រទេសកាណាដា ឈីលី កូស្តារីកា និងសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{Citation |title=Central America :: Cuba — The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ |access-date=2020-06-08 |archivedate=2021-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812170744/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ |deadurl=yes }}</ref> អត្រាមរណភាពទារកបានថយចុះពី ៣២ នាក់ក្នុងអត្រាកំណើត ១,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ មកនៅត្រឹម ១០ នាក់ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៩០–៩៥,<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf|title=World population Prospects: The 2006 Revision: Highlights|publisher=United Nations.|access-date=19 July 2013}}</ref> ៦.១ នាក់ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ២០០០–២០០៥ និង ៥,១៣ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។<ref name="Mdgs.un.org" /><ref name=factbook/> តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ គុយបាគឺតែងតែជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ខ្លាំងខាងចំនួនបុគ្គលិកសុខាភិបាលហើយគុយបាបានចូលរួមលើកស្ទួយសុខភាពពិភពលោកចាប់តាំងពីសតវត្សទី១៩ មកម្លេះ។<ref name=asce/> សព្វថ្ងៃនេះ ប្រទេសគុយបាបានប្រកាន់យកប្រព័ន្ធ[[តំហែទាំសុខភាពសកល]]។<ref name=whiteford>{{Harvnb|Whiteford|Branch|2008|p=[https://books.google.com/?id=lJe7uc7X3pYC&pg=PA2 2]}}</ref> នៅឆ្នាំ២០១៩ ប្រទេសគុយបាបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី៣០ នៅក្នុងសន្ទស្សន៍ប្រទេសសុខភាពល្អបំផុតរបស់ប្លូមប៊ឺកហើយក៏ត្រូវជាប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍តែមួយគត់ផងដែរដែលបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ដូច្នេះ។<ref>{{cite news|last1=Miller|first1=Lee J|last2=Lu|first2= Wei |date=24 February 2019|title=These Are the World's Healthiest Nations|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-02-24/spain-tops-italy-as-world-s-healthiest-nation-while-u-s-slips|work=Bloomberg |access-date=16 March 2019 }}</ref> អត្រាជំងឺនិងមរណភាពទារកបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅអំឡុងទស្សវត្ត១៩៦០ ក្រោយបដិវត្តន៍, នេះគឺបណ្តាលមកពីអវត្តមានរបស់គ្រូពេទ្យចំនួន ៦,០០០ នាក់ (ដោយពួកគេបានរត់ចាកចេញពីប្រទេស) ដែលត្រូវជាចំនួនពាក់កណ្តាលនៃគ្រូពេទ្យសរុបនៅក្នុងប្រទេសនាពេលនោះ។<ref>''Cuba: A Different America'', By Wilber A. Chaffee, Gary Prevost, Rowland and Littlefield, 1992, p. 106</ref> វិស័យសុខាភិបាលនៅគុយបាបានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍន៍សារជាថ្មីនៅអំឡុងទស្សវត្ត១៩៨០។<ref name=bethell/> ដោយសារតែប្រព័ន្ធសុខភាពសកលក្នុងប្រទេស ជនក្រីក្រនិងអ្នករស់នៅទីជនបទគ្រប់រូបអាចទទួលសេវាសុខភាពបានដោយឥតគិតថ្លៃ។ ក្រោយពីសហភាពសូវៀតបានដួលរលំ សេវាសុខាភិបាលនៅគុយបាបានទទួលរងបន្ទុកខ្លះៗដូចជា ការខ្វះខាតឧបករណ៍និងថ្នាំសង្កូវជាដើម។<ref>{{Cite book|title=Global Health Policy, Local Realities: The Fallacy of the Level Playing Field|page=69|url=https://books.google.com/books?id=gYc_LgzsRDMC&pg=PA69|editor-last=Whiteford|editor-first=Linda M.|editor2-last=Manderson|editor2-first=Lenore|publisher=Lynne Rienner Publishers|location=Boulder, Col.|year=2000|isbn=978-1-55587-874-0|access-date=14 September 2009}}</ref> ប្រទេសគុយបាមានអត្រាចំនួនគ្រូពេទ្យក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្ពស់ជាងគេនៅលើពិភពលោកហើយខ្លួនបានបញ្ជូនវេជ្ជបណ្ឌិតរាប់ពាន់នាក់ទៅកាន់ប្រទេសជាង ៤០ នៅជុំវិញពិភពលោក។{{sfn|Breier|Wildschut|2007|pp=16, 81}} គិតត្រឹមខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៤ មានបុគ្គលិកសុខភាពគុយបាប្រមាណ ៥,០០០០ នាក់ដែលកំពុងចុះជួយប្រទេសចំនួន ៦៦។<ref>[https://www.who.int/features/2014/cuban-ebola-team/en/ Cuban medical team heading for Sierra Leone] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161228051729/http://www.who.int/features/2014/cuban-ebola-team/en/ |date=28 December 2016 }}. [[World Health Organization]]. September 2014.</ref> ការនាំចូលនិងនាំចេញថ្នាំឱសថត្រូវបានធ្វើឡើងដោយក្រុមអាជីវកម្មឱសថឃ្វេមេហ្វានៅក្រោមការចាត់ចែងរបស់ក្រសួងឧស្សាហកម្មមូលដ្ឋានគុយបា។<ref>{{cite web |url=http://www.cepec.cu/farmacuba.php |title=Centro de Promoción del Comercio Exterior y la Inversión Extranjera de Cuba – CEPEC |publisher=Cepec.cu |access-date=10 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620084258/http://www.cepec.cu/farmacuba.php |archive-date=20 June 2012 |archivedate=20 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120620084258/http://www.cepec.cu/farmacuba.php }}</ref> ទោះបីជាទំនាក់ទំនងជាមួយលោកខាងលិចត្រូវកាត់ផ្តាច់ក៏ដោយក៏វិស័យសុខាភិបាលគុយបានូវតែឈានទៅមុខជានិច្ចដោយខ្លួនបានរកឃើញវ៉ាក់សាំងមហារិកសួតដែលមានឈ្មោះថាស៊ីម៉ាវ៉ាក់ (CimaVax)។ វ៉ាក់សាំងស៊ីម៉ាវ៉ាក់ត្រូវបានផ្តល់ជូនប្រជាជនគុយបាដោយឥតគិតថ្លៃចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១១ មក។<ref>Erin Schumaker (14 May 2015). [https://www.huffingtonpost.com/2015/05/14/cuba-lung-cancer-vaccine_n_7267518.html Cuba's Had A Lung Cancer Vaccine For Years, And Now It's Coming To The U.S.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160503231329/http://www.huffingtonpost.com/2015/05/14/cuba-lung-cancer-vaccine_n_7267518.html |date=3 May 2016 }} ''[[The Huffington Post]].'' Retrieved 18 May 2015.</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលអូបាម៉ា ប្រជាជនអាមេរិកដែលកើតជំងឺមហារិកសួតមួយចំនួនបានធ្វើដំណើរមកគុយបាដើម្បីទទួលការព្យាបាលប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ២០១៧ ក្រោមរដ្ឋបាលត្រាំ ប្រជាជនអាមេរិកជាច្រើនត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យធ្វើដំណើរមកគុយបាទៀតឡើយ។<ref>{{cite news |last=Jacobs |first=Sally |date=10 January 2018 |title=Cuba has a lung cancer vaccine. Many U.S. patients can't get it without breaking the law|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2018/01/09/cuba-has-lung-cancer-vaccine-many-u-s-patients-cant-get-without-breaking-law/1019093001/|work=USA Today |access-date=16 October 2018}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ប្រទេសគុយបាបានក្លាយជាប្រទេសដំបូងគេលើពិភពលោកដែលបានលុបបំបាត់ការឆ្លងមេរោគអេដស៍និងរោគស្វាយពីម្តាយទៅកូន<ref>{{cite web | url =https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=[[WHO]]| date=30 June 2015| access-date =30 August 2015}}</ref> ហើយវាត្រូវជាព្រឹត្តិការណ៍ដ៏សំខាន់មួយដែល[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានសរសើរថាជា"សមិទ្ធផលសុខភាពសាធារណៈមួយដ៏អស្ចារ្យបំផុត"។<ref name="Graun eradication">{{cite web | last = O'Carroll | first = Lisa | date = 30 June 2015 | title = Cuba first to eliminate mother-to-baby HIV transmission | url = https://www.theguardian.com/society/2015/jun/30/cuba-first-eliminate-mother-baby-hiv-transmission | website = theguardian.com | access-date = 1 July 2015 }}</ref> ==ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ== គេបានបែងចែកប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយធំៗនៅប្រទេសគុយបាជាច្រើនប្រភេទដូចជា៖ ទូរទស្សន៍ វិទ្យុ កាសែត និងអ៊ិនធឺណេត។ គ្រប់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយខាងលើគឺត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលគុយបាជាច្រើនទស្សវត្តមកហើយ។ រាល់សារព័ត៌មាននិងសារអត្ថាធិប្បាយត្រូវតែត្រួតពិនិត្យដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា|បក្សកុម្មុយនិស្តគុយបា]]ជាមុនសិនមុនចេញផ្សាយ។ អ្នកសារព័ត៌មានត្រូវគោរពតាមច្បាប់ផ្សព្វផ្សាយពោលគឺមិនត្រូវបញ្ចេញសកម្មភាពឬមតិណាប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលឡើយ បើហ៊ានតែល្មើស អ្នកដែលប្រព្រឹត្តិនោះអាចនឹងត្រូវផ្តន្ទាទោសជាប់ពន្ធនាគាររហូតដល់ទៅ ៣ ឆ្នាំឯណោះ។ កម្មសិទ្ធិឯកជននៃប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយត្រូវបានហាមឃាត់ហើយរដ្ឋាភិបាលគឺជាអ្នកកាន់កាប់រាល់ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយសំខាន់ៗក្នុងប្រទេស។<ref name=":04">{{Cite news|url=https://www.loc.gov/item/2002018893/|title=Cuba : a country study|last1=a.|first1=hudson, rex|work=The Library of Congress|access-date=2017-04-23|last2=division|first2=library of congress. federal research|language=en}}</ref> ដើម្បីបង្កើនចំណេះដឹងទូទៅតាមប្រព័ន្ធអ៊ិនធឺណេត រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានបើកដំណើរការគេហទំព័រសព្វវចនាធិប្បាយមួយឈ្មោះថា [[EcuRed]] ដែលមានលក្ខណៈដូចគេហទំព័រប្រភេទ"[[វិគី]]"។<ref>{{cite web|url=http://www.ecured.cu/index.php/EcuRed |title=EcuRed – EcuRed |language= es |publisher=Ecured.cu |access-date=10 June 2013}}</ref> ការលក់ចែកចាយសម្ភារៈកំព្យូទ័រត្រូវបានកំណត់យ៉ាងតឹងរឹង ហើយរដ្ឋាភិបាលគឺមានសិទ្ធិត្រួតពិនិត្យអ៊ីមែលរបស់បុគ្គលនីមួយៗដែលមានវត្តមានលើប្រភពអ៊ិនធឺណេតគុយបា។<ref name=rsf>{{cite web |url= http://arabia.reporters-sans-frontieres.org/article.php3?id_article=10611 |archive-url= https://archive.today/20110727014516/http://arabia.reporters-sans-frontieres.org/article.php3?id_article=10611 |url-status= dead |archive-date= 27 July 2011 |title= Internet in Cuba |publisher= [[Reporters Without Borders]] |access-date= 27 កុម្ភៈ 2021 |archivedate= 27 កក្កដា 2011 |archiveurl= https://archive.today/20110727014516/http://arabia.reporters-sans-frontieres.org/article.php3?id_article=10611 }}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌គុយបា}} វប្បធម៌គុយបាគឺបានមកពីការបូកបញ្ចូលគ្នារវាងវប្បធម៌អាហ្រ្វិកនិងវប្បធម៌អេស្ប៉ាញ។ នៅក្រោយបដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៥៩ រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការលើកស្ទួយអក្ខរកម្មជាតិ ផ្តល់ការអប់រំដោយឥតគិតថ្លៃទៅដល់ប្រជាជនគ្រប់រូប ហើយព្រមទាំងបង្កើតកម្មវិធីកីឡា របាំ និងតន្ត្រីជាដើម។<ref name=hsas>{{cite news|title=For Cuba, a Harsh Self-Assessment|url=https://www.nytimes.com/2013/07/24/world/americas/harsh-self-assessment-as-cuba-looks-within.html|work=NYTimes.com|access-date=24 July 2013}}</ref> ===តន្ត្រី=== {{Main|តន្ត្រីគុយបា}} {{multiple image | align = left | total_width = 220 | image1 = Gloria Estefan 2009.jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = Celia Cruz 1957 color.jpg | alt2 = | caption2 = | footer = លោកស្រី[[ក្លរា អេស្ទេហ្វង់]] និង[[សេលា គ្រុស]],<br/>ជាអ្នកចម្រៀងដ៏ល្បីរបស់ប្រទេសគុយបា។ }} តន្ត្រីគុយបាគឺសម្បូរបែបណាស់ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រលឹងនៃវប្បធម៌គុយបា។ ប្រភេទតន្ត្រីដ៏ពេញនិយមបំផុតនៅគុយបាគឺ[[សុនគុយបា|សុន]] វាគឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃប្រភេទតន្ត្រីមួយចំនួនទៀតដូចជា [[ដានហ្សុន]] [[ម៉ាំបូ]] [[ឆា-ឆា-ឆា]] និង[[សាលសា]]។<ref>{{cite book|last=Moore|first=Robin|title=Nationalizing Blackness: Afrocubanismo and Artistic Revolution in Havana, 1920–1940|year=1997|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-5645-7}}</ref> [[ត្រេស]]គឺជាប្រភេទ[[ហ្គីតា]]ដែលមានដើមកំណើតនៅប្រទេសគុយបា។ ឧបករណ៍ភ្លេង/តន្ត្រីប្រពៃណីផ្សេងៗទៀតគឺភាគច្រើនមានដើមកំណើតមកពីអាហ្វ្រិកមានដូចជា៖ [[ម៉ារ៉ាកា]] [[គ្វីរ៉ូ]] [[ម៉ារីមប៊ូឡា]] និងប្រភេទស្គរមួយចំនួនដូច[[ម៉ាយ៉ូហ្វ័រកង់]]ជាដើម។ គ្រប់តន្ត្រីប្រជាប្រិយគុយបាទាំងអស់ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់និងសរសើរនៅទូទាំងពិភពលោក។ តន្ត្រីបុរាណគុយបាដែលទទួលឥទ្ធិពលពីតន្ត្រីបុរាណអាហ្រ្វិកនិងអឺរ៉ុបត្រូវបានទទួលការគោរពស្រឡាញ់លើឆាកអន្តរជាតិយ៉ាងខ្លាំង នេះគឺដោយសារតែស្នាដៃនិពន្ធភ្លេងដ៏ចំណើមរបស់លោក[[អឺណេស្តូ លេក្វូណូ]]។ [[តន្ត្រីហ៊ីបហប់]]បានចាប់ផ្តើមពេញនិយមដំបូងនៅទីក្រុងឡាហាវ៉ាននៃទស្សវត្ត១៩៩០។ ===ម្ហូបអាហារ=== {{Main|ម្ហូបគុយបា}} [[File:Cubanfood.jpg|thumb|''រ៉ូប៉ាវីហា'', ជាម្ហូបប្រពៃណីគុយបាមួយមុខ (ត្រគាកគោញ៉ាំជាមួយទឹកប៉េងបោះ) លាយជាមួយសណ្តែកខ្មៅ បាយលឿង (បាយមាន់) ចេក ហើយនិងដំឡូងមី។]] ម្ហូបគុយបាគឺជាការលាយបញ្ចូលគ្នារវាងម្ហូបអេស្ប៉ាញនិងការ៉ាប៊ីន។ គ្រឿងទេសនិងបច្ចេកទេសក្នុងការធ្វើម្ហូបគុយបាគឺបានដកស្រង់ចេញរបៀបធ្វើម្ហូបរបស់អេស្ប៉ាញដោយមានធាតុផ្សំខ្លះៗមកពីតំបន់ការ៉ាប៊ីន។ អាហារគុយបាទូទៅមានគ្រឿងផ្សំដូចជា ចេក (អាចជាផ្លែឬយកទៅចម្អិន) សណ្តែកខ្មៅ បាយ ''រ៉ូប៉ាវិហា'' (សាច់គោញ៉ាំ) នំបុ័ង សាច់ជ្រូក ខ្ទឹមបារាំង និងផ្លែឈើនិវន្តមួយចំនួន (ឬហៅបានថាផ្លែឈើត្រូពិច)។ អាហារសាច់គឺគេចម្អិនឆ្អិនល្មមនិងលាយជាមួយទឹកជ្រលក់បន្តិចបន្តួច។ ខ្ទឹមស ម៉ាឈីន ស្លឹកអូរីហ្គាណូ និងស្លឹកបេរគឺជាគ្រឿងទេសដ៏ពេញនិយមបំផុតនៅក្នុងប្រទេស។ ===របាំ=== របាំបានដើរតួទានីយ៉ាងពិសេសនៅក្នុងវប្បធម៌គុយបា។ របាំប្រជាប្រិយគឺត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាការកំសាន្តមួយដោយឥតមិនបាននៅក្នុងជីវិតរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ហើយសព្វថ្ងៃ រដ្ឋាភិបាលគុយបាបានគាំទ្រក្រុមហ៊ុនរបាំជាច្រើនដូចជា [[របាំបាលឡេជាតិគុយបា]]...។<ref name="Johnn">{{cite book | last=John | first=S. | title=Contemporary Dance in Cuba: Tecnica Cubana as Revolutionary Movement | publisher=McFarland & Company | year=2012 | isbn=978-0-7864-9325-8 | url=https://books.google.com/books?id=drE0KI3h-7UC&pg=PA23 | page=23}}</ref> ===កីឡា=== {{Main|កីឡានៅគុយបា}} ដោយសារតែធ្លាប់មានប្រវត្តិទាក់ទងជាមួយអាមេរិក កីឡានៅគុយបាភាគច្រើនគឺជាកីឡាដែលគេនិយមលេងនិងគាំទ្រនៅសហរដ្ឋអាមេរិក។ [[បេហ្ស៍ប័ល]] (Baseball) គឺជាកីឡាដែលនិយមជាងគេប្រចាំប្រទេសគុយបា។ កីឡាប្រជាប្រិយផ្សេងៗទៀតរួមមានដូចជា៖ កីឡា[[បាល់ទះ]] [[ប្រដាល់សកល]] [[អត្តពលកម្ម]] [[បាល់បោះ]] និង[[កីឡាទឹក]]។<ref>[https://www.whatcuba.com/cuban-sports.html Cuban Sports] whatcuba.com, accessed 23 February 2021.</ref> ប្រទេសគុយបាក៏មាន[[គុយបានៅកីឡាអូឡាំពិក|ក្រុមជម្រើសជាតិ]]ប្រកួតនៅ[[កីឡាអូឡាំពិក]]ផងដែរ។<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/cuba |title=Cuba – Comité Olímpico Cubano – National Olympic Committee |publisher=Olympic.org |access-date=10 June 2013}}</ref> លោក[[ចូសេ កាប៉ាប្លាងកា]]គឺជាជើងឯកអុកពិភពលោកចាប់ពីឆ្នាំ១៩២១ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩២៧។ ==មើលផងដែរ== *[[សមុទ្រការ៉ាប៊ីន]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|auto=1|wikt=y|v=y}} *[https://web.archive.org/web/20110209123658/http://www.cubagob.cu/ គេហទំព័រផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលគុយបា (ជាភាសាអេស្ប៉ាញ)] *[https://web.archive.org/web/20080830044824/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/cuba.htm Cuba] from [[University of Colorado Boulder]] Libraries *[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ Cuba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812170744/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ |date=2021-08-12 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. *[http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=CU Key Development Forecasts for Cuba] from [[International Futures]] *{{Wikiatlas|Cuba|គុយបា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គុយបា| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅការ៉ាអ៊ីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋឯកបក្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្លុកខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អតីតអាណានិគមអេស្ប៉ាញ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] 8tnyccurcjvy0ltws4jdxwxkm7skpey 0 41748 336393 330238 2026-06-09T03:32:40Z Sreynaree1986 47227 /* សម័យកាលចតុមុខ (គ.ស ១៤១៦-១៥២៨) */ 336393 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #FFD700;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> រាជានិយមកម្ពុជា </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | King Norodom Sihamoni Ascended the throne in Cambodia 2004-Present. |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជាទី២ (1993-Present) |- style="vertical-align:center;" |'''របបដឹកនាំជាតិ''' | រាជានិយម​អាស្រ័យ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ (Constitutional monarchy) |- style="vertical-align:center;" |'''និមិត្តសញ្ញាព្រះរាជា''' [[File:Royal Standard of the King of Cambodia.svg|50px]] |​ ទង់ព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា Royal Standard of the King of Cambodia |- style="vertical-align:center;" |'''ស្ដេចនៃប្រទេសកម្ពុជា''' |​ [[នរោត្ដម សីហមុនី]]​ |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាលគ្រងរាជ''' | (គ.សករាជ ២០០៤ - បច្ចុប្បន្ន​) |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | ខ្សែររាជ្យវង្ស "[[នរោត្ដម]]" (Norodom) |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមទូលហៅ''' | ព្រះករុណា (Preah Karona) |- style="vertical-align:center;" |'''ពង្សាវតារ''' | ស្វ័យកម្ពុជ និង ម្ចាស់ក្សត្រី ស្រីមេរ៉ា |- style="vertical-align:center;" |'''រាជ្យវង្សចាប់ផ្ដើម''' | ដើមសតវត្សទី១ គ.សករាជ ៥២ |} '''រាជានិយម​កម្ពុជា''' ([[អង់គ្លេស]]: Monarchy of Cambodia) គឺជាប្រវត្តិសាស្ត្រនៃស្ដេចប្រទេសកម្ពុជា ដែលបានដឹកនាំរដ្ឋ [[ប្រទេសកម្ពុជា]] បន្តពីសម័យកាលមួយ ទៅសម័យកាលមួយទៀត តាមព្រះរាជវង្សពង្សាវតារ ដែលកត់សម្គាល់ជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ កាន់កាប់រាល់កិច្ចការជាតិទាំងឡាយ ទាំងនយោបាយ សង្គមកិច្ច និង សេដ្ឋកិច្ច​ជាតិ ដែលជារបបស្វ័យភាពដែលគ្រប់គ្រងដោយព្រះមហាក្សត្រ ដែលជាធម្មតាទទួលមរតក និងអំណាចគ្រប់គ្រង ពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ ។​<ref> KHMER.ENGLISH-DICTIONARY.HELP © (2018) [https://khmer.english-dictionary.help/khmer-to-english-meaning-%E1%9E%9A%E1%9E%94%E1%9E%94%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%87%E1%9E%B6%E1%9E%93%E1%9E%B7%E1%9E%99%E1%9E%98 Khmer to English Meaning :: របបរាជានិយម: Monarchy], Publisher: All Rights Reserved by KHMER.ENGLISH-DICTIONARY.HELP </ref> == ព្រះមហាក្សត្រ នៃកម្ពុជា == '''King of Cambodia''' ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា គឺជា ព្រះប្រមុខរដ្ឋនៃ [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ទ្រង់គ្រងរាជ្យសម្បត្តិ ប៉ុន្តែទ្រង់មិនកាន់អំណាចឡើយ ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់ជាព្រះប្រមុខរដ្ឋអស់មួយជីវិត អង្គព្រះមហាក្សត្រ មិនអាចនរណារំលោភបំពានបានឡើយ ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់ជានិមិត្តរូបនៃការឯកភាពជាតិ និង និរន្តរ៍ភាពជាតិ ។ ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់ជាអ្នកធានាឯករាជ្យជាតិ អធិបតេយ្យ និង បូរាណភាពទឹកដី នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទ្រង់ជាអ្នកធានាការគោរពសិទ្ធិ និងសេរីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ និង ការគោរពសន្ធិសញ្ញាអន្តរជាតិ ។ ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់មានតួនាទីខ្ពង់ខ្ពស់ជាអាជ្ញាកណ្ដាល ដើម្បីធានាការប្រព្រឹត្តទៅនៃអំណាចសាធារណៈឱ្យមានភាពទៀងទាត់ ក្នុង របបរាជានិយមកម្ពុជា ជារបបជ្រើសតាំង ។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ឥតមានព្រះរាជអំណាចចាត់តាំងព្រះរជ្ជទាយាទ សម្រាប់គ្រងរាជ្យសម្បត្តិឡើយ ។ ក្នុងករណីដែលព្រះមហាក្សត្រ ពុំអាចបំពេញព្រះរាជភារៈជាព្រះប្រមុខរដ្ឋបានដូចធម្មតា ដោយព្រះអង្គទ្រង់ប្រឈួនជាទម្ងន់ មានការបញ្ជាក់ដោយក្រុមគ្រូពេទ្យជំនាញ ជ្រើសរើសដោយ ប្រធានព្រឹទ្ធសភា ប្រធានរដ្ឋសភា និង [[នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] នោះប្រធានព្រឹទ្ធសភា បំពេញភារកិច្ចប្រមុខរដ្ឋជំនួសព្រះអង្គក្នុងឋានៈជា ព្រះរាជានុសិទ្ធិ ។ តំណែងជាប្រមុខរដ្ឋ ជំនួសព្រះមហាក្សត្រក្នុងឋានៈជាព្រះរាជានុសិទ្ធិនេះ អាចនឹងដូរឥស្សរជនផ្សេងទៀត ក្នុងករណីដូចដែលបានចែងក្នុងវាក្យខ័ណ្ឌខាងលើ តាមឋានានុក្រមដូចតទៅ៖ * ក-អនុប្រធានទី១ នៃ ព្រឹទ្ធសភា * ខ-អនុប្រធានទី១ នៃ រដ្ឋសភា * គ-អនុប្រធានទី២ នៃ ព្រឹទ្ធសភា * ឃ-អនុប្រធានទី២ នៃ រដ្ឋសភា នៅពេលព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ចូលព្រះទីវង្គត ប្រធានព្រឹទ្ធសភាទទួលភារកិច្ចជាប្រមុខរដ្ឋស្ដីទី ក្នុងឋានៈជាព្រះរាជានុសិទ្ធិនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ។ ក្នុងករណីដែលប្រធានព្រឹទ្ធសភា ពុំមានលទ្ធភាពបំពេញភារកិច្ចជាប្រមុខរដ្ឋស្ដីទីជំនួស ព្រះមហាក្សត្រ ក្នុងពេលព្រះអង្គចូលទីវង្គត ការទទួលភារកិច្ចជាប្រមុខរដ្ឋស្ដីទីក្នុងឋានៈជាព្រះរាជានុសិទ្ធិ ត្រូវអនុវត្តតាមវាក្យខ័ណ្ឌទី២ និង ទី៣ នៃមាត្រា ១១ថ្មី ។ ក្នុងរយៈពេល ៧ ថ្ងៃយ៉ាងយូរ ព្រះមហាក្សត្រថ្មី នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាត្រូវបានជ្រើសរើសដោយក្រុមប្រឹក្សារាជ្យសម្បត្តិ ។ '''សមាសភាពនៃក្រុមប្រឹក្សារាជ្យសម្បត្តិរួមមាន៖''' * ប្រធានព្រឹទ្ធសភា * ប្រធានរដ្ឋសភា * នាយករដ្ឋមន្ត្រី * សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ គណៈមហានិកាយ * សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ * អនុប្រធានទី១ និង អនុប្រធានទី២ នៃ ព្រឹទ្ធសភា * អនុប្រធានទី១ និង អនុប្រធានទី២ នៃ រដ្ឋសភា ការរៀបចំ និង ការប្រព្រឹត្តទៅនៃក្រុមប្រឹក្សារាជ្យសម្បត្តិ នឹងមានកំណត់ក្នុងច្បាប់មួយ ដែលត្រូវបានជ្រើសរើសជាព្រះមហាក្សត្រ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា សមាជិកនៃព្រះរាជវង្សានុវង្សខ្មែរ ដែលមានព្រះជន្មាយុយ៉ាងតិច ៣០ ព្រះវស្សាហើយដែលជាព្រះរាជបច្ឆាញាតិ នៃព្រះមហាក្សត្រ អង្គឌួង ឬ ព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម ឬ ក៏ព្រះមហាក្សត្រ ស៊ីសុវត្ថិ ។ មុនចូលគ្រងរាជ្យសម្បត្តិ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ថ្លែងសច្ចាប្រណិធាន ដូចមានចែងក្នុងឧបសម្ព័ន្ធទី ៤ ។ ព្រះរាជជាយា នៃព្រះមហាក្សត្រ មានព្រះរាជឋានៈជាព្រះមហេសី នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ។ ព្រះមហេសី នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ពុំមានព្រះរាជសិទ្ធិធ្វើនយោបាយទទួលតួនាទីជាអ្នកដឹកនាំរដ្ឋ ឬជាអ្នកដឹកនាំរាជរដ្ឋាភិបាល ឬ ទទួលតួនាទីរដ្ឋបាល ឬនយោបាយឡើយ ។ ព្រះមហេសី នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ទុកព្រះរាជកាយពលបំពេញព្រះរាជភារៈបំរើប្រយោជន៍សង្គម មនុស្សធម៌ សាសនា និង ជួយព្រះមហាក្សត្រក្នុងព្រះរាជកាតព្វកិច្ចផ្នែកពិធីការ និង ការទូត ។ ប្រការដែលព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់គ្រងរាជ្យសម្បត្តិ ប៉ុន្តែទ្រង់មិនកាន់អំណាចឡើយ ហើយដែលមានចែងក្នុងវាក្យខ័ណ្ឌទី១ នៃមាត្រា ៧ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះ មិនអាចសុំកែប្រែបានជាដាច់ខាត ។ ព្រះមហាក្សត្រព្រះអង្គទ្រង់ទាក់ទងជាមួយព្រឹទ្ធសភា និងរដ្ឋសភាដោយព្រះរាជសារ ។ ព្រះរាជសារនេះ ព្រឹទ្ធសភា និង រដ្ឋសភា មិនអាចយកទៅជជែកពិភាក្សាឡើយ ។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់តែងតាំងនាយករដ្ឋមន្ត្រី និង ទ្រង់តែងតាំងគណៈរដ្ឋមន្ត្រី តាមបែបបទដែលមានចែងក្នុងមាត្រា ១១៩ ថ្មី ។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ទទួលសវនាការជាផ្លូវការពីរដងក្នុងមួយខែ ឱ្យនាយករដ្ឋមន្ត្រី និង គណៈរដ្ឋមន្ត្រីចូលគាល់រាយការណ៍ទូលថ្វាយទ្រង់ជ្រាបអំពីសភាពការណ៍ នៃប្រទេសជាតិ ។ តាមសេចក្ដីស្នើរបស់គណៈរដ្ឋមន្ត្រី ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ឡាយព្រះហស្តលេខាលើព្រះរាជក្រឹត្យតែងតាំង ផ្លាស់ប្ដូរ ឬ បញ្ចប់ភារកិច្ចមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ស៊ីវិល និង យោធា ឯកអគ្គរាជទូត និង ប្រេសិតវិសាមញ្ញ និងពេញសមត្ថភាព ។ តាមសេចក្ដីស្នើរបស់ឧត្ដមក្រុមប្រឹក្សានៃអង្គចៅក្រម ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ឡាយព្រះហស្តលេខាលើព្រះរាជក្រឹត្យតែងតាំង ផ្លាស់ប្ដូរ ឬ ដកចៅក្រមផ្នែកយុត្តាធិការ ។ នៅពេលប្រជាជាតិប្រឈមមុខនឹងគ្រោះថ្នាក់ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ប្រកាសប្រទានដំណឹងជាសាធារណៈ ដាក់ប្រទេសជាតិស្ថិតនៅក្នុងភាពអាសន្នក្រោយពីបានមតិឯកភាពពី នាយករដ្ឋមន្ត្រី ប្រធានរដ្ឋសភា និង ប្រធានព្រឹទ្ធសភា ។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ជាមេបញ្ជាការកំពូល នៃកងយោធពលខេមរភូមិន្ ទ។ អគ្គមេបញ្ជាការរងកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ ត្រូវបានតែងតាំងឡើងដើម្បីបញ្ជាកងយោធពលខេមរភូមិន្ទនេះ ។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់គង់ជាព្រះអធិបតី នៃឧត្ដមក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិដែលនឹងត្រូវបង្កើតឡើងដោយច្បាប់មួយ ។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ប្រកាសសង្គ្រាម ក្រោយការអនុម័តរបស់រដ្ឋសភា និងព្រឹទ្ធសភា ។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ទទួលសារតាំងឯកអគ្គរដ្ឋទូត ឬ ប្រេសិតវិសាមញ្ញ និងពេញសមត្ថភាពនៃប្រទេសក្រៅមកប្រចាំព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ឡាយព្រះហស្តលេខាលើសន្ធិសញ្ញា និង អនុសញ្ញាអន្តរជាតិ ហើយទ្រង់ប្រទានសច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញា និង អនុសញ្ញាទាំងនេះក្រោយបានទទួលការអនុម័តយល់ព្រមពី រដ្ឋសភា និង ព្រឹទ្ធសភា។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់មានព្រះរាជសិទ្ធិបន្ធូរបន្ថយទោស និង លើកលែងទោស ដល់អ្នកនយោបាយ ។ ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់ឡាយព្រះហស្តលេខាលើព្រះរាជក្រមប្រកាសឲ្យប្រើរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ច្បាប់ជាតិ ដែលរដ្ឋសភាបានអនុម័ត និង ព្រឹទ្ធសភាបានពិនិត្យចប់សព្វគ្រប់រួចហើយ និង ទ្រង់ឡាយព្រះហស្តលេខាលើព្រះរាជក្រឹត្យតាមសេចក្ដីស្នើសុំពី គណៈរដ្ឋមន្ត្រី ។ ក្នុងពេលដែលព្រះមហាក្សត្រប្រឈួន ហើយត្រូវព្យាបាលព្រះរោគនៅបរទេស ក្នុងពេលនោះព្រះមហាក្សត្រមានសិទ្ធិផ្ទេរអំណាចឡាយព្រះហស្តលេខានៅ លើព្រះរាជក្រម ឬ ព្រះរាជក្រឹត្យខាងលើនេះ ទៅប្រមុខរដ្ឋស្ដីទីចុះហត្ថលេខាជំនួសដោយព្រះរាជសារប្រគល់សិទ្ធិ ។ ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់បង្កើត និង ប្រទានគ្រឿងឥស្សរិយស័ក្ដិជាតិ ។ ព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់សម្រេចប្រទានឋានន្តរសក្ដិ ឋានៈយោធា និង ស៊ីវិលតាមច្បាប់កំណត់ ។ ក្នុងរយៈពេលព្រះមហាក្សត្រទ្រង់អវត្ដមាន ប្រធានព្រឹទ្ធសភាទទួលភារកិច្ចជាប្រមុខរដ្ឋស្ដីទី ។ ក្នុងករណីដែលប្រធានព្រឹទ្ធសភា ពុំមានលទ្ធភាពបំពេញភារកិច្ចជាប្រមុខរដ្ឋស្ដីទីជំនួសព្រះ មហាក្សត្រ ពេលព្រះអង្គទ្រង់អវត្ដមាន ការទទួលភារកិច្ចជាប្រមុខរដ្ឋស្ដីទី ត្រូវអនុវត្តតាមវាក្យខ័ណ្ឌទី២ និង ទី៣ នៃមាត្រា ១១ ថ្មី ។<ref> Cambodia (1993) [https://books.google.com/books/about/The_Constitution_of_the_Kingdom_of_Cambo.html?id=LgK6SgAACAAJ The Constitution of the Kingdom of Cambodia], Publisher: Constituent Assembly Commission p.22 </ref> <ref> Matthew Rendall (1999) [https://books.google.com/books/about/The_Constitution_and_Government_of_Cambo.html?id=5deHGwAACAAJ The Constitution and Government of Cambodia], Contributors: University of San Francisco. Center for Law and Global Justice, University of San Francisco. Community Legal Education Center (Phnom Penh, Cambodia), University of San Francisco. Cambodia Law and Democracy Project, Publisher: University of San Francisco School of Law Community Legal Education Center p.283 </ref> == ចំពោះការកែប្រែច្បាប់ រដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជា == រាជរដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា​បាន​សម្រេច​ធ្វើ​វិសោធនកម្ម​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​កម្ពុជា ចំនួន១០លើក ដោយ​ធ្វើ​វិសោធនកម្ម​លើ​មាត្រា​ចំនួន​៨​​ ។ មាត្រា​ទាំង​៨​នេះ រួមមាន មាត្រា​១៩​ថ្មី មួយ​ មាត្រា​៨៩ មាត្រា​៩៨​ថ្មី មាត្រា​១០ពីរ​ថ្មី មាត្រា​១១៩​ថ្មី​មួយ​ និង​មាត្រា​១២៥ថ្មី នៃ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា និង​មាត្រា​៣​ថ្មី ​​មាត្រា​៤​ថ្មី នៃ​ច្បាប់​ធម្មនុញ្ញ​បន្ថែម ។ ដោយសារតែរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា បានបើកចំហនូវការកែប្រែច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញជាបន្តបន្ទាប់ដូចនេះហើយ បើព្រះមហាក្សត្រនៃកម្ពុជា ចង់គ្រប់គ្រងអំណាចពេញលេញឡើងវិញ ចង់គ្រងមកុដរាជនិងពាក់អាវរាជ រួមជាមួយនិងការគ្រងពេញយ័ស្តនៅគ្រឿងរាជទាំង៥មែននោះ ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា អាចកែប្រែ ឬ លុប ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ មាត្រា៧ចេញបាន ដើម្បីបើកផ្លូវឱ្យព្រះអង្គកាន់អំណាចពេញលេញ ហើយអាចបញ្ជារលើមន្ត្រីកងទ័ពទូទាំងប្រទេស បើមានមន្ត្រីណាប្រឆាំង អាចដាក់ទោសប្រហារជីវិតភ្លាមៗ ដោយការលើកព្រះខ័នរាជ ជានិមិត្តសញ្ញាជំនួស ឱ្យត្រាបញ្ជារ នៃព្រះរាជសង្ហារ ។<ref> Vayo News (2022)[https://vayofm.com/news/detail/118337-205.html កែរដ្ឋធម្មនុញ្ញ​លើក​ទី​១០​ដើម្បី​បំពេញ​ចំណុច​ខ្វះខាត​និង​ការពារ​ឧត្ដម​ប្រយោជន៍​ជាតិ], Website: vayofm.com, Publication: 15-07-2022 </ref> <ref> VOD Khmer News (2022) [https://www.vodkhmer.news/2022/07/13/what-problems-does-the-10th-amendment-of-the-constitution-reflect/ វិភាគ៖ ការ​ស្នើ​កែ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​លើក​ទី១០នេះ​ឆ្លុះ​បញ្ចាំង​បញ្ហា​អ្វីខ្លះ?], Website: www.vodkhmer.news, Publication: ១៣ កក្កដា ២០២២ </ref> == អាណាចក្រ [[នគរភ្នំ]] (គ.ស ៥២-៥៥០) == '''Funan Kingdom (AD 52-550)''' {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=1% | '''លេខរៀង''' ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | '''ព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យ''' ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | '''ព្រះនាមផ្ទាល់ និង កំណត់ត្រា''' ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | '''រជ្ជកាលគ្រងរាជ''' |- | align="center" |​ ០១ | align="center" | [[ស្វ័យកម្ពុជ]] និងនាងស្រី [[មេរ៉ា]] | align="center" | មិនស្គាល់ | align="center" | គ.ស ០១-៥២ |- | align="center" |​​ ០២ | align="center" | [[នាងសោម៉ា]] | align="center" | [[នាងនាគ]] - កំណត់ត្រាចិន [[នាងលុីវយុី]] | align="center" | គ.ស ៥២-៦៨ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | សន្តិវង្ស ជ្វា [[កោណ្ឌិន្យ]] លើកទ័ពតាមសំពៅមកវាយ ស្ដេចស្រី [[នាងសោម៉ា]]​​ ​​ |- | align="center" |​​ ០៣ | align="center" | [[កោណ្ឌិន្យទី១]] | align="center" | [[ព្រះថោង]] - កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ [[ហ៊ុនទៀន]] | align="center" | គ.ស ៦៨-ស.វទី១ |- | align="center" |​​ ០៤ | align="center" | ប្រហែល កៅណ្ឌិន្យទី២ | align="center" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | ប្រហែល គ.ស ១២៧-ស.វទី២ |- | align="center" |​​ ០៥ | align="center" | ប្រហែល កៅណ្ឌិន្យទី៤ | align="center" | កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ ហ៊ុនប៉ានហួង | align="center" | ប្រហែល គ.ស ១៧៧-១៨០ |- | align="center" |​​ ០៦ | align="center" | ប្រហែល កៅណ្ឌិន្យទី៦ | align="center" | កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ [[ផានផាន]] | align="center" | ប្រហែល គ.ស ១៨០-២០៥ |- | align="center" |​​ ០៧ | align="center" | វ្នំ ជ័យវរ្ម័ន | align="center" | កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ ហ្វានចេម៉ាន់ | align="center" | ប្រហែល គ.ស ២០៥-២១៧ |- | align="center" |​​ ០៨ | align="center" | វ្នំ សូរ្យវរ្ម័ន | align="center" | កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ ហ្វានជីនសេង | align="center" | ប្រហែល គ.ស ២១៧-២២៥ |- | align="center" |​​ ០៩ | align="center" | វ្នំ ធរណិន្ទ្រ | align="center" | កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ ហ្វានឆាង | align="center" | ប្រហែល គ.ស ២២៥-២៤០ |- | align="center" |​​ ១០ | align="center" | វ្នំ ទិត្យវរ្ម័ន | align="center" | កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ ហ្វានសុីឈុន | align="center" | ប្រហែល គ.ស ២៤០-២៨៧ |- | align="center" |​​ ១១ | align="center" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | មិនមានកំណត់ត្រា |- | align="center" |​​ ១២ | align="center" | ចន្ទ្រា (កម្ពុជសូរីយា) | align="center" | កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ ទៀនឈូ ឆានតាន | align="center" | គ.ស ៣៥៧ |- | align="center" |​​ ១៣ | align="center" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | មិនមានកំណត់ត្រា |- | align="center" |​​ ១៤ | align="center" | កៅណ្ឌិន្យវរ្ម័ន | align="center" | កំណត់ត្រាចិន ព្រះបាទ កៅឆេយុន | align="center" | គ.ស ៤២០-៤៣៤ |- | align="center" |​​ ១៥ | align="center" | ស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន | align="center" | | align="center" | គ.ស ៤៣៤-៤៧០ |- | align="center" |​​ ១៦ | align="center" | កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន | align="center" | | align="center" | គ.ស ៤៧០-៥១៤ |- | align="center" |​​ ១៧ | align="center" | រុទ្រវរ្ម័ន | align="center" | | align="center" | គ.ស ៥១៤-៥៣៩ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | សន្តិវង្ស '''[[នគរភ្នំ]]''' បែកបាក់ជា ជានគរ '''[[ចេនឡា]]''' |} == អាណាចក្រ [[ចេនឡា]] (គ.ស ៥៥០-៨០២) == ''' Chenla Kingdom (AD 550-802)''' {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=1% | '''លេខរៀង''' ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | '''ព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យ''' ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | '''ព្រះនាមផ្ទាល់ និង កំណត់ត្រា''' ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | '''រជ្ជកាលគ្រងរាជ''' |- | align="center" |​​ ១៨ | align="center" | ភរវរ្ម័នទី១ | align="center" | (អាណាចក្រ [[ចេនឡា]]) | align="center" | គ.ស ៥៥០-៦០០ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | '''[[នគរភ្នំ]]''' ធ្វើសង្គ្រាមជាមួយ នគរ '''[[ចេនឡា]]''' '''(គ.ស ៥៥០-៦២៧)''' |- | align="center" |​​ ១៩ | align="center" | មហិន្ទ្រវរ្ម័នទី១ | align="center" | (អាណាចក្រ [[ចេនឡា]]) | align="center" | គ.ស ៦០០-៦១៥ |- | align="center" |​​ ២០ | align="center" | ឥសានរវរ្ម័នទី១ | align="center" | (អាណាចក្រ [[ចេនឡា]]) | align="center" | គ.ស ៦១៥-៦៣៩ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | '''[[នគរភ្នំ]]''' ក្លាយជាចេនឡាដីគោក នគរ '''[[ចេនឡា]]''' ''' ក្លាយជាចេនឡាទឹកឡិច (គ.ស ៦២៧) |- | align="center" |​​ ២១ | align="center" | ភរវរ្ម័នទី២ | align="center" | (អាណាចក្រ [[ចេនឡា]]) | align="center" | គ.ស ៦៣៩-៦៥៥ |- | align="center" |​​ ២២ | align="center" | ជ័យវរ្ម័នទី១ | align="center" | (អាណាចក្រ [[ចេនឡា]]) | align="center" | គ.ស ៦៥៥-៦៨១ |- | align="center" |​​ ២៣ | align="center" | ក្សត្រី ជ័យទេវី | align="center" | (អាណាចក្រ [[ចេនឡា]]) | align="center" | គ.ស ៧១៣ (ទ្វារវតី) |- | align="center" |​​ ២៤ | align="center" | ទេវៈទិត្យ | align="center" | (អាណាចក្រ [[ចេនឡា]]) | align="center" | គ.ស ៧១៣-៧៣០ |- | align="center" |​​ ២៥ | align="center" | រាជឥន្ទ្រលោក | align="center" | រាជធានី វ្យាធៈបុរៈ ([[ខេត្តតាកែវ]]) | align="center" | គ.ស ៧៣០-៧៥៤ |- | align="center" |​​ ២៦ | align="center" | បុស្កៈរាជ | align="center" | រាជធានី សម្ភពបុរៈ ([[ខេត្តក្រចេះ]]) | align="center" | គ.ស ៧៥៤-៧៧០ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | ពួកជ្វានៃរាជវង្ស សៃលេន្ត្រៈ លើកទ័ពជើងទឹកវាយចូលរាជធានី សម្ភពបុរៈ [[ខេត្តក្រចេះ]] ត្រួត្រារយៈពេល ២០ឆ្នាំ (៧៨០-៨០០ នៃគ.ស) |- | align="center" |​​ ២៧ | align="center" | [[ជ័យវរ្ម័នទី២]] | align="center" | សន្តិវង្ស បុស្កៈរាជ | align="center" | គ.ស ៨០២-៨៣៥ |} == [[ចក្រភពខ្មែរ]] (គ.ស ៨០២-១៤១៦) == '''Khmer Empire (AD 802-1416)''' យោងតាមកំណត់ត្រារាជទូត[[ចិន]] របស់រាជវង្សយ័ន្ត គឺលោក ចូវតាក្វាន់ ([[អង់គ្លេស]]: Zhou Daguan) ដែលមកដល់[[ចក្រភពខ្មែរ]] នាសម័យអង្គរ ឆ្នាំ១២៩៦ នៃគ.ស បានសរសេរក្នុងកំណត់ហេតុរបស់លោកថា "ចក្រភពអង្គរ" មានខេត្តចំនួនជាង៩០ ។ <ref> Buddhasāsnapaṇḍity (1996) [https://books.google.com.kh/books?id=AEYvRguRPBUC&q Kambuja suriyā: dassanāvattī phsāy qaksarsāstr niṅ qaksarsāstr dūdau, Volume 50, Issue 2], Publisher: University of California, Berkeley </ref> '''[[ចក្រភពខ្មែរ]]''' ឬ '''មហាអាណាចក្រខ្មែរ''' ដែលត្រួតត្រា [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] ដីគោកមួយភាគធំអស់រយៈពេលជាងប្រាំមួយរយឆ្នាំដែលគេស្គាល់ថាជាសម័យកាលដ៏មានឥទ្ធិពលនិងខ្លាំងពូកែរបស់ប្រជារាស្ត្រខ្មែនាសម័យកាល ចក្រភពអង្គរ (គ.ស ៨០២-១៤១៦) ដែលលាតសន្ធឹង លើប្រទេស[[ឡាវ]] ប្រទេស[[ថៃ]] ផ្នែកខ្លះនៃប្រទេស[[វៀតណាម]] និងប្រទេស[[ភូមា]]។ <ref> Buddhasāsnapaṇḍity (1998) [https://books.google.com.kh/books?id=Vc3wik82cQsC&q Kambuja suriyā: dassanāvattī phsāy qaksarsāstr niṅ qaksarsāstr dūdau, Volume 52], Publisher: the University of Wisconsin - Madison </ref> {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=1% | '''លេខរៀង''' ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | '''ព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យ''' ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | '''ព្រះនាមផ្ទាល់ និង កំណត់ត្រា''' ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | '''រជ្ជកាលគ្រងរាជ''' |- | align="center" |​​ ២៧ | align="center" | [[ជ័យវរ្ម័នទី២]] (Jeyvaraman II) | align="center" | បង្កើតឬសគល់ '''[[ចក្រភពខ្មែរ]]''' គ.ស ៨០២ | align="center" | គ.ស ៨០២-៨៣៥ |- | align="center" |​​ ២៨ | align="center" | [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] (Jeyvaraman III) | align="center" | រាជធានី "ហៈរិហៈរាល័យ"​ នៅតំបន់រលួស [[ខេត្តសៀមរាប]] | align="center" | គ.ស ៨៣៥-៨៧៧ |- | align="center" |​​ ២៩ | align="center" | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] (Indra Varaman I) | align="center" | ស្ថាបនិករាជធានីអង្គរធំ | align="center" | គ.ស ៨៧៧-៨៨៩ |- | align="center" |​​ ៣០ | align="center" | [[យសោវរ្ម័នទី១]] (Yasoa Varaman I) | align="center" | ស្ថាបនិករាជធានី "[[យៈសោធរៈបុរៈ]]" លទ្ធិជំនឿ: ជំនឿសែនដូនតា | align="center" | គ.ស ៨៨៩-៩១០ |- | align="center" |​​ ៣១ | align="center" | [[ហស៌វរ្ម័នទី១]] (Hors Varaman I) | align="center" | "ស្ដេចនៃស្នាមញញឹមទី១" | align="center" | គ.ស ៩១០-៩២២ |- | align="center" |​​ ៣២ | align="center" | [[ឥសានវរ្ម័នទី២]] (Eysan Varaman II) | align="center" | [[ហិណ្ឌូសាសនា]] លទ្ធិ​ជំនឿអរូបី គោរពលើ ព្រះយមរាជ | align="center" | គ.ស ៩២៣-៩២៨ |- | align="center" |​​ ៣៣ | align="center" | [[ជ័យវរ្ម័នទី៤]] (Jeyvaraman IV) | align="center" | ស្ថាបនិកក្រុងថ្មី នៃ "[[រាជធានីកោះកេរ្តិ៍]]" | align="center" | គ.ស ៩២៨-៩៤២ |- | align="center" |​​ ៣៤ | align="center" | [[ហស៌វរ្ម័នទី២]] (Hors Varaman II) | align="center" | "ស្ដេចនៃស្នាមញញឹមទី២" ចម្បាំងជាមួយ រាជវង្ស "សៃលេន្ត្រៈ" នៃអាណាចក្រចូឡា | align="center" | គ.ស ៩៤២-៩៤៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |កងទ័ព អាណាចក្រចូឡា វាយចូល​រាជធានី​កោះកេរ្តិ៍ ចាប់យក [[ហស៌វរ្ម័នទី២]] ទៅកាត់ក្បាលនៅក្រុង "ស្រីវិជ័យ" (Srivijaya) នាឧបទ្វីបម៉ាឡេ ឆ្នាំ៩៤៤ នៃគ​.សករាជ​ |- | align="center" |​​ ៣៥ | align="center" | [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] (Reajendra Varaman II) | align="center" | លើកទ័ពឡោមព័ទរឹបយករាជធានី "ស្រីវិជ័យ" បានទាំងស្រុងក្នុងឆ្នាំ ៩៥២ នៃគ​.សករាជ | align="center" | គ.ស ៩៤៤-៩៦៨ |- | align="center" |​​ ៣៦ | align="center" | [[ជ័យវរ្ម័នទី៥]] (Jeyvaraman V) | align="center" | បង្កើតសិល្បៈ "[[ល្ខោនខោល]]"​​ | align="center" | គ.ស ៩៦៨-១០០១ |- | align="center" |​​ ៣៧ | align="center" | [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី១]] (Utey Tityavaraman I) | align="center" | សង្គ្រាម​នៅ "លប់បុរី" | align="center" | គ.ស ១០០១-១០០២ |- | align="center" |​​ ៣៨ | align="center" | [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន]] (Jeyvireak Varaman) | align="center" | សង្គ្រាម​ដណ្ដើមរាជ្យ [[យៈសោធរៈបុរៈ]] | align="center" | គ.ស ១០០២-១០១០ |- | align="center" |​​ ៣៩ | align="center" | [[សូរ្យវរ្ម័នទី១]] (Sorya Varaman I) | align="center" | ស្រង់បាន [[ព្រះកែវមរកត]] និង បង្កើតសម័យកាល អង្គរទី២ | align="center" | គ.ស ១០១១-១០៥០ |- | align="center" |​​ ៤០ | align="center" | [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២]] (Utey Tityavaraman II) | align="center" | បង្ក្រាបការបះបោរ ចំនួន៣លើក ប៉ាន់តុរាំង សម្ភពបុរៈ លប់បុរី | align="center" | គ.ស ១០៥០-១០៦៦ |- | align="center" |​​ ៤១ | align="center" | [[ហស៌វរ្ម័នទី៣]] (Hors Varaman III) | align="center" | ទឹកជំនន់ធំលិចក្រុងអង្គរ ស្ដេចចម្ប៉ា (ហៈរិវរ្ម័នទី៤/សេនកៈរាជ) លើកទ័ពជើងទឹកមកឈ្លានពានក្រុងអង្គរ | align="center" | គ.ស ១០៦៦-១០៨០ |- | align="center" |​​ ៤២ | align="center" | [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]] (Jeyvaraman VI) | align="center" | ស្ថាបនិករាជធានីថ្មី "មហិធរៈបុរៈ" និង ចម្បាំងខ្មែរចាម | align="center" | គ.ស ១០៨០-១១០៧ |- | align="center" |​​ ៤៣ | align="center" | [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] | align="center" | សង្គ្រាមដណ្ដើមរាជបងប្អូន [[ជ័យវរ្ម័នទី៦]] | align="center" | គ.ស ១១០៧-១១១៣ |- | align="center" |​​ ៤៤ | align="center" | [[សូរ្យវរ្ម័នទី២]] | align="center" | សូរ្យវង្សទី២ កសាងអច្ឆៈរិយៈវត្ថុពិភពលោក គឺ '''[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]''' | align="center" | គ.ស ១១១៣-១១៥០ |- | align="center" |​​ ៤៥ | align="center" | [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] | align="center" | | align="center" | គ.ស ១១៥០-១១៦០ |- | align="center" |​​ ៤៥ | align="center" | [[យសោវរ្ម័នទី២]] | align="center" | ត្រូវមន្ទ្រីឈ្មោះ ត្រីភូវនាទិត្យ ធ្វើឃាត​ ហើយមិនមានឯកសារណាមួយកត់ត្រាអំពីរាជវង្សរបស់ទ្រង់ឡើយ ។ | align="center" | គ.ស ១១៦០-១១៦៥ |- | align="center" |​​ ៤៦ | align="center" | [[ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន]] | align="center" | ត្រូវទ័ពស្ដេចចាម មកពីនគរចម្ប៉ា​ព្រះនាម ឥន្ត្រវរ្ម័នទី៤ បរសំពៅបញ្ច្រាសទន្លេវាយចូលក្នុងក្រុងអង្គរ ហើយធ្វើឃាតក្នុងឆ្នាំ ១១៧៧ នៃគ.ស | align="center" | គ.ស ១១៦៥-១១៧៧ |- | align="center" |​​ ៤៧ | align="center" | [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] | align="center" | ព្រះអង្គជាស្តេចខ្លាំងពូកែវាយចាមរំដោះ[[ក្រុងអង្គរ]] ឆ្នាំ ១១៨១ និងវាយត្រួតត្រាប្រទេសចាម្ប៉ាទាំងស្រុងឆ្នាំ ១២០៣។ | align="center" | គ.ស ១១៨១-១២១៥ |- | align="center" |​​ ៤៨ | align="center" | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] | align="center" | ការបាត់បង់ទឹកដីបួនចំណែកធំ ([[ចម្ប៉ា]]ប្រកាសឯករាជឆ្នាំ ១២២៣) (ស្យាមសៀម រួមគ្នាប្រកាសឯករាជ [[សុខោទ័យ]] ឆ្នាំ ១២៣៨) (ជនជាតិតៃ ប្រកាសកាត់យក លួងព្រះបាង ឆ្នាំ ១២៣៨) (ជនជាតិមន ប្រកាសរដ្ឋឯករាជ ដាវ៉ូ លប់បុរី ឆ្នាំ ១២៣៩) | align="center" | គ.ស ១២១៩-១២៤៣ |- | align="center" |​​ ៤៩ | align="center" | [[ជ័យវរ្ម័នទី៨]] | align="center" | ឆ្នាំដែលព្រះអង្គគ្រប់គ្រងបានកើតនូវសង្គ្រាមសាសនា [[ហិណ្ឌូ]] និង [[ពុទ្ធសាសនា]] (សៀមលើកទ័ពឈ្លានពានឆ្នាំ ១២៥៧) (ម៉ុងហ្គោល លើកទ័ពវៀតទីមកទល់និងចម្ប៉ាសាក់ ឆ្នាំ ១២៨៣) | align="center" | គ.ស ១២៤៣-១២៩៥ |- | align="center" |​​ ៥០ | align="center" | [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣]] | align="center" | បុត្រីទ្រង់នាម ត្រីឥន្ទ្រភូកេតត្រៈចិន្តា បានលួចព្រះខ័នមាសទៅឲស្វាមីខ្លួនហើយប្រកាសរាជសារក្លែងបន្លំឲប្ដីរបស់ខ្លួន គ្រងរាជក្នុងឆ្នាំ ១២៩៦ ក្នុងកំណត់ត្រាលោក [[ចូវតាក្វាន់]] (Zhou Daguan) | align="center" | គ.ស ១២៩៦-១៣០៨ |- | align="center" |​​ ៥១ | align="center" | [[ឥន្ទ្រជ័យវរ្ម័ន]] | align="center" | | align="center" | គ.ស ១៣០៨-១៣២៧ |- | align="center" |​​ ៥២ | align="center" | [[ជ័យវរ្ម័នទី៩]] | align="center" | | align="center" | គ.ស ១៣២៧-១៣៣៦ |- | align="center" |​​ ៥៣ | align="center" | [[បរមនិពាន្វបទ]] | align="center" | ឡាវកាន់កាប់យកហ្លួងព្រះបាង គ.ស ១៣៤៤ | align="center" | គ.ស ១៣៣៦-១៣៤៦ |- | align="center" |​​ ៥៤ | align="center" | [[លំពង្សរាជា]] (Lompong Reachea) | align="center" | (នាម ពញ្ញាជ័យ) មិនមាន រតនៈបល្ល័ង្កទាំងប្រាំសោយរាជ្យ និងបានធ្វើ រតនៈបល្ល័ង្កទាំងប្រាំថ្មី និងប្រកាសសោយរាជឆ្នាំ ១៣៤៨ | align="center" | គ.ស ១៣៤៦-១៣៥២ |- | align="center" |​​ ៥៥ | align="center" | [[ស្រីសុរិយោវង្ស]] (Srei Soriyoavong) | align="center" | បានលើកទ័ពដោយមានជំនួយពីកងទ័ពនគរ "ឡានឆាង" បានបណ្តេញកងទ័ពសៀមនៅឆ្នាំ ១៣៥៧ ។ | align="center" | គ.ស ១៣៥២-១៣៦៩ |- | align="center" |​​ ៥៦ | align="center" | [[បរមរាមាទី១]] (Borom Reamea I) | align="center" | សោយទីវង្គត់ក្នុងចម្បាំងខ្មែរ-សៀម | align="center" | គ.ស ១៣៦៩-១៣៧២ |- | align="center" |​​ ៥៧ | align="center" | [[ធម្មរាជា|ធម្មរាជាទី១]] (Dhamma Reachea I) | align="center" | (នាម ធម្មាសោករាជ) សមរភូមិអង្គរដែល ស្តេចសៀមមានឈ្មោះថា "ពញ្ញាព្រែក"​​ បានលើកកងទ័ពសៀម (១សែននាក់) ជាមួយនិងកាំភ្លើងធំវាយប្រហារ ក្រុងអង្គរជាលើកទី២ ។ | align="center" | គ.ស ១៣៧៣-១៣៨៥ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | ស្ដេចសៀម នាម "ពញ្ញាព្រែក"​​ ប្ដូរឈ្មោះជា "ឥន្ទ្ររាជា" ហើយបានគ្រប់គ្រងអង្គរ ៣ឆ្នាំ បន្ទាប់ពីស្តេចខ្មែរដែលមានឈ្មោះថា "ពញាយ៉ាត" បានសម្លាប់ស្ដេចសៀមនោះ និងបណ្ដេញកងទ័ពសៀមឱ្យចេញពីអង្គរក្នុងឆ្នាំ ១៣៨៨ ។ |- | align="center" |​​ ៥៨ | align="center" | [[បរមរាជាទី១]] (Borom Reachea I) | align="center" | (នាម ពញ្ញាយ៉ាត) បានផ្លាសរាជធានីពីតំបន់អង្គរនៅឆ្នាំ ១៣៨៨ ទៅ "ទួលបាសាន" នា [[ខេត្តកំពង់ចាម]] និង បានផ្លាសប្ដូររាជធានី ចុងក្រោយ មកតំបន់ "ចតុមខ" (បច្ចុប្បន្ន: [[ក្រុងភ្នំពេញ]]) ក្នុងឆ្នាំ ១៤០០ ហើយបានប្រកាសប្ដូររាជសម័យ មកសម័យកាលចតុមុខ ក្នុងឆ្នាំ ១៤១៦ ។ | align="center" | គ.ស ១៣៨៥-១៤៣២ |} == [[សម័យកាលចតុមុខ]] (គ.ស ១៤១៦-១៥២៨) == '''Chaktomuk period: (1416-1528 AD)''' {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=1% | '''លេខរៀង''' ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | '''ព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យ''' ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | '''ព្រះនាមផ្ទាល់ និង កំណត់ត្រា''' ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | '''រជ្ជកាលគ្រងរាជ''' |- | align="center" |​​ ៥៨ | align="center" | [[បរមរាជាទី១]] <br> (Borom Reachea I) | align="center" | ([[ពញ្ញាយ៉ាត]]) <br> (Ponhea Yat) <br> ប្រកាសសម័យកាលចតុមុខទី១ ១៤១៦ | align="center" | គ.ស ១៣៨៥-១៤៣២ |- | align="center" |​​ ៥៩ | align="center" | [[នរាយណ៍រាមា]] <br> (Noreay Reamea) | align="center" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | គ.ស ១៤៣៣-១៤៣៧ |- | align="center" |​​ ៦០ | align="center" | [[ស្រីរាជា]] <br> (Srei Reachea) | align="center" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | គ.ស ១៤៣៧-១៤៦៨ |- | align="center" |​​ ៦១ | align="center" | [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] <br> (Srei Soriyoatey) | align="center" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | គ.ស ១៤៦៨-១៤៧៦ |- | align="center" |​​ ៦២ | align="center" | [[ធម្មរាជាទី២]] (Dhamma Reachea II) | align="center" | មិនមានកំណត់ត្រា | align="center" | គ.ស ១៤៧៦-១៤៨៦ |- | align="center" |​​ ៦៣ | align="center" | [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]] <br> (Srei Sokunbot) | align="center" | [[ស្ដេចកន]] <br> ការធ្វើរាជប្រហារ ឆ្នាំ ១៥១២ | align="center" | គ.ស ១៤៨៦-១៥១៤ |- | align="center" |​​ ៦៤ | align="center" | [[ស្រីជេដ្ឋា]] <br> (Srei Chedtha) | align="center" | (ហ្លួងព្រះស្ដេចកន) ប្រកាសរាជឆ្នាំ ១៥១៦ ប្ដូរឈ្មោះជា ស្រីជេដ្ឋាធិរាជ រាមាធិបតី ។ | align="center" | គ.ស ១៥១៦-១៥២៥ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | សង្គ្រាមនាគខាងកើត ទល់និងនាគខាងលិច (១៥១៦-១៥២៥) |- | align="center" |​​ ៦៥ | align="center" | [[ចន្ទរាជា]] <br> (Chan Reachea) | align="center" | ប្រកាសប្ដូររាជសម័យ មកសម័យកាលលង្វែក ឆ្នាំ ១៥២៩ នៃគ.សករាជ | align="center" | គ.ស ១៥១៦-១៥៦៦ |} == [[សម័យកាលលង្វែក]] (គ.ស ១៥២៩-១៥៩៣) == '''Longvek Period: (1529-1593 AD)''' {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=1% | '''លេខរៀង''' ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | '''ព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យ''' ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | '''ព្រះនាមផ្ទាល់ និង កំណត់ត្រា''' ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | '''រជ្ជកាលគ្រងរាជ''' |- | align="center" |​​ ៦៥ | align="center" | [[ចន្ទរាជា]] <br> (Chan Reachea) | align="center" | ប្រកាសសម័យកាលលង្វែក ឆ្នាំ ១៥២៩ នៃគ.សករាជ | align="center" | គ.ស ១៥១៦-១៥៦៦ |- | align="center" |​​ ៦៦ | align="center" | [[បរមរាជាទី២]] <br> (Borom Reachea II) | align="center" | ([[រាជឱង្ការធំ]]) | align="center" | គ.ស ១៥៦៦-១៥៧៦ |- | align="center" |​​ ៦៦ | align="center" | [[ព្រះសត្ថាទី១]] <br> (Preah Satha I) | align="center" | សម្ដេច ព្រះសត្ថា | align="center" | គ.ស ១៥៧៦-១៥៨៤ |- | align="center" |​​ ៦៧ | align="center" | [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] <br> (Chey Chestha I) | align="center" | (ជ័យជេស្ឋា) | align="center" | គ.ស ១៥៨៤-១៥៩៣ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | សៀម លើកទ័ព ៣៤០,០០០ (ជាង៣សែននាក់) វាយបែករាជធានីលង្វែក ១៥៩៣ |} == [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] (គ.ស ១៥៩៤-១៦២០) == '''Srei Santhor Period: (1594-1620 AD)''' {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=1% | '''លេខរៀង''' ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | '''ព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យ''' ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | '''ព្រះនាមផ្ទាល់ និង កំណត់ត្រា''' ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | '''រជ្ជកាលគ្រងរាជ''' |- | align="center" |​​ ៦៨ | align="center" | [[បរមរាមាទី២]] <br> (Borom Reamea II) | align="center" | ([[ព្រះរាមជើងព្រៃ]]) <br> (Preah Ream Cheung Prey) | align="center" | គ.ស ១៥៩៤-១៥៩៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" | ស្ដេចរាមាជើងព្រៃ ត្រូវទាហ៊ានពួកអេស្ប៉ាញ ([[អង់គ្លេស]] Spain) លួចធ្វើឃាតដោយគ្រាប់កាំភ្លើង ឆ្នាំ ១៥៩៦ |- | align="center" |​​ ៦៩ | align="center" | [[បរមរាជាទី៣]] <br> (Borom Reachea III) | align="center" | ([[ពញ្ញាតន់]]) <br> (Ponhea Ton) | align="center" | គ.ស ១៥៩៦-១៥៩៩ |- | align="center" |​​ ៧០ | align="center" | [[បរមរាមាទី៣]] <br> (Borom Reamea III) | align="center" | ([[ពញ្ញាអន]]) <br> (Ponhea On) | align="center" | គ.ស ១៥៩៩-១៦០០ |- | align="center" |​​ ៧១ | align="center" | [[ព្រះកែវហ្វាទី១]] <br> (Preah Keo Fa I) | align="center" | ([[ពញ្ញាញោម]]) <br> (Ponhea Nhoum) | align="center" | គ.ស ១៦០០-១៦០២ |- | align="center" |​​ ៧២ | align="center" | [[បរមរាជាទី៤]] <br> (Borom Reachea IV) | align="center" | ([[ស្រីសុរិយោពណ៌]]) <br> (Srei Soriyoapor) | align="center" | គ.ស ១៦០២-១៦១៨ |} == សម័យកាលឧដុង្គ (គ.ស ១៦២០-១៨៦៣) == '''Oudong Period: (1620-1863 AD)''' {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=3% | '''លេខរៀង''' ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | '''ព្រះនាមសម្រាប់រាជ្យ''' ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | '''ព្រះនាមផ្ទាល់ និង កំណត់ត្រា''' ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | '''រជ្ជកាលគ្រងរាជ''' |- | align="center" |​​ ៧៣ | align="center" | [[ជ័យជេស្ឋាទី២]] <br> (Chey Chestha II) | align="center" | ([[ជ័យចេស្ដា]]) <br> (Chey Chesda) | align="center" | គ.ស ១៦១៨-១៦២៧ |- | align="center" |​​ ៧៤ | align="center" | [[បរមរាជសម្ភារ]] <br> (Borom Reachsomphea) | align="center" | ([[ពញ្ញាតូ]]) <br> (Ponhea To) | align="center" | គ.ស ១៦២៧-១៦៣៤ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |សម្ដេចព្រះឧទ័យ ធ្វើរដ្ឋប្រហារ ដោយទាហ៊ាន ព័រទុយហ្កាល់ ([[អង់គ្លេស]]: [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Portugal Portugal] បាញ់និងគ្រាប់កាំភ្លើង សោយទិវង្គតលើចុង[[ដើមត្នោត]] គ.សករាជ ១៦៣៤ ។ |- | align="center" |​​ ៧៥ | align="center" | [[អង្គទងរាជា]] <br> (Ang Tong Reachea) | align="center" | ([[ពញ្ញានូរ]]) <br> (Ponhea Nuor) | align="center" | គ.ស ១៦៣៤-១៦៤០ |- | align="center" |​​ ៧៦ | align="center" | [[បទុមរាជាទី១]] <br> (Botum Reachea I) | align="center" | ([[អង្គនន់]]) <br> (Ang Non) | align="center" | គ.ស ១៦៤០-១៦៤២ |- | align="center" |​​ ៧៧ | align="center" | [[បរមរាជាទី៥]] <br> (Borom Reachea V) | align="center" | ([[អង្គចន្ទទី១]]) <br> (Ang Chan I) | align="center" | គ.ស ១៦៤២-១៦៥៨ |- | align="center" |​​ ៧៨ | align="center" | [[បរមរាជាទី៦]] <br> (Borom Reachea VI) | align="center" | ([[អង្គសូរ]]) <br> (Ang Sour) | align="center" | គ.ស ១៦៥៨-១៦៧២ |- | align="center" |​​ ៧៩ | align="center" | [[បទុមរាជាទី២]] <br> (Botum Reachea II) | align="center" | ([[ព្រះស្រី ជ័យជេដ្ឋ ]]) <br> (Preah Srei Chey Chet) | align="center" | គ.ស ១៦៧២-១៦៧៣ |- | align="center" |​​ ៨០ | align="center" | [[ព្រះកែវហ្វាទី២]] <br> (Preah Keo Fa II) | align="center" | ([[អង្គជី]]) <br> (Ang Chi) | align="center" | គ.ស ១៦៧៣-១៦៧៥ |- | align="center" |​​ ៨១ | align="center" | [[ជ័យជេស្ឋាទី៣]] <br> (Chey Chestha III) | align="center" | ([[អង្គស៊ូ]]) <br> (Ang Suo) | align="center" | គ.ស ១៦៧៦-១៦៩៥ |- | align="center" |​​ ៨២ | align="center" | [[រាមាធិបតីទី១]] <br> (Reamea Thipadei I) | align="center" | ([[ពញ្ញាយ៉ង]]) <br> (Ponhea Yorng) | align="center" | គ.ស ១៦៩៥-១៦៩៦ |- | align="center" |​​ ៨៣ | align="center" | [[ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៣)]] <br> (Chey Chestha III/3rd reign)) | align="center" | ([[អង្គស៊ូ]]) <br> (Ang Suo) | align="center" | គ.ស ១៦៩៦-១៦៩៩ |- | align="center" |​​ ៨៤ | align="center" | [[ព្រះកែវហ្វាទី៣]] <br> (Preah Keo Fa III) | align="center" | ([[អង្គអុឹម]]) <br> (Ang Em) | align="center" | គ.ស ១៦៩៩-១៧០០ |- | align="center" |​​ ៨៥ | align="center" | [[ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៤)]] <br> (Chey Chestha III/4th reign)) | align="center" | ([[អង្គស៊ូ]]) <br> (Ang Suo) | align="center" | គ.ស ១៧០០-១៧០២ |- | align="center" |​​ ៨៦ | align="center" | [[ធម្មរាជាទី៣]] <br> (Dhamma Reachea III) | align="center" | ([[ស្រីធម្មរាជ]]) <br> (Srei Dhamma Reach) | align="center" | គ.ស ១៧០២-១៧០៣ |- | align="center" |​​ ៨៧ | align="center" | [[ជ័យជេស្ឋាទី៣ (រជ្ជកាលទី៥)]] <br> (Chey Chestha III/5th reign)) | align="center" | ([[អង្គស៊ូ]]) <br> (Ang Suo) | align="center" | គ.ស ១៧០០៣-១៧០៦ |- | align="center" |​​ ៨៨ | align="center" | [[ធម្មរាជាទី៣ (រជ្ជកាលទី២)]] <br> (Dhamma Reachea III/2nd reign) | align="center" | ([[ស្រីធម្មរាជ]]) <br> (Srei Dhamma Reach) | align="center" | គ.ស ១៧០៦-១៧០៩ |- | align="center" |​​ ៨៩ | align="center" | [[ព្រះកែវហ្វាទី៣ (រជ្ជកាលទី២)]] <br> (Preah Keo Fa III/2nd reign) | align="center" | ([[អង្គអុឹម]]) <br> (Ang Em) | align="center" | គ.ស ១៧១០-១៧២២ |- | align="center" |​​ ៩០ | align="center" | [[ព្រះសត្ថាទី២]] <br> (Preah Satha II) | align="center" | ([[អង្គយ៉ង]]) <br> (Ang Yorng) | align="center" | គ.ស ១៧២២-១៧២៩ |- | align="center" |​​ ៩១ | align="center" | [[ព្រះកែវហ្វាទី៣ (រជ្ជកាលទី៣)]] <br> (Preah Keo Fa III/3rd reign) | align="center" | ([[អង្គអុឹម]]) <br> (Ang Em) | align="center" | គ.ស ១៧២៩-(៧ខែ) |- | align="center" |​​ ៩២ | align="center" | [[ព្រះសត្ថាទី២ (រជ្ជកាលទី២)]] <br> (Preah Satha II/2nd reign)) | align="center" | ([[អង្គយ៉ង]]) <br> (Ang Yorng) | align="center" | គ.ស ១៧៣០-១៧៣៧ |- | align="center" |​​ ៩៣ | align="center" | [[ធម្មរាជាទី៣ (រជ្ជកាលទី៣)]] <br> (Dhamma Reachea III/3rd reign) | align="center" | ([[ស្រីធម្មរាជ]]) <br> (Srei Dhamma Reach) | align="center" | គ.ស ១៧៣៨-១៧៤៧ |- | align="center" |​​ ៩៤ | align="center" | [[ធម្មរាជាទី៤]] <br> (Dhamma Reachea IV) | align="center" | ([[អង្គឯម]]) <br> (Ang Iem) | align="center" | គ.ស ១៧៤៧-(៥ខែ) |- | align="center" |​​ ៩៥ | align="center" | [[រាមាធិបតីទី២]] <br> (Reamea Thipadei II) | align="center" | ([[អង្គទងទី២]]) <br> (Ang Tong II) | align="center" | គ.ស ១៧៤៧-១៧៤៩ |- | align="center" |​​ ៩៦ | align="center" | [[ជ័យជេស្ឋាទី៤]] <br> (Chey Chestha IV) | align="center" | ([[អង្គស្ងួន]]) <br> (Ang Snguon) | align="center" | គ.ស ១៧៤៩-១៧៥៥ |- | align="center" |​​ ៩៧ | align="center" | [[រាមាធិបតីទី២ (រជ្ជកាលទី២)]] <br> (Reamea Thipadei II/2nd reign) | align="center" | ([[អង្គទងទី២]]) <br> (Ang Tong II) | align="center" | គ.ស ១៧៥៥-១៧៥៧ |- | align="center" |​​ ៩៨ | align="center" | [[នរាយណ៍រាជា]] <br> (Noreay Reachea) | align="center" | ([[អង្គតន់ទី២]]) <br> (Ang Ton II) | align="center" | គ.ស ១៧៥៧-១៧៧៥ |- | align="center" |​​ ៩៩ | align="center" | [[ឧទ័យរាជាទី៣]] <br> (Outey Reachea III) | align="center" | ([[អង្គណន]]) <br> (Ang Norn) | align="center" | គ.ស ១៧៧៥-១៧៧៩ |- | align="center" |​​ ១០០ | align="center" | [[រាមាធិបតីទី៣]] <br> (Reamea Thipadei III) | align="center" | ([[អង្គអេង]]) <br> (Ang Eng) | align="center" | គ.ស ១៧៧៩-១៧៩៦ |- | colspan=4 align="center" style="background:#E6E6E6;" |កម្ពុជាមិនមានព្រះមហាក្សត្រគ្រងរាជ ១៧៩៦-១៨០២ រាជកិច្ចនគរស្ថិតក្រោម ចៅហ្វាម៉ូ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ ។ |- | align="center" |​​ ១០១ | align="center" | [[នរាយណ៍រាជាទី២]] <br> (Noreay Reachea II) | align="center" | ([[អង្គចន្ទទី២]]) <br> (Ang Chan II) | align="center" | គ.ស ១៨០២-១៨៣៤ |- | align="center" |​​ ១០២ | align="center" | [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២]] <br> (Srei Soriyoapor II) | align="center" | ([[អង្គមុី]]) <br> (Ang Mey) | align="center" | គ.ស ១៨៣៤-១៨៤១ |- | align="center" |​​ ១០៣ | align="center" | [[រាមាធិបតីទី៤]] <br> (Reamea Thipadei IV) | align="center" | ([[អង្គឌួង]]) <br> (Ang Duong) | align="center" | គ.ស ១៨៤១-១៨៥៩ |} == កម្ពុជាក្រោមអណានិគមបារាំង (១៨៦៣-១៨៨៦) == '''Cambodia under French colonization (1863-1886)''' [[ព្រះបាទនរោត្តម|ព្រះបាទនរោត្ដម]] == កម្ពុជាក្រោមអណាព្យាបាលបារាំង (១៨៨៧-១៩៤១) == '''Cambodia under French protectorate (1887-1941)''' {| class="wikitable" |+ !លេងរៀង !ព្រះនាមសម្រាប់រាជ !នាមផ្ទាល់ !រជ្ជកាល |- |១ |នរោត្ដមបរមទេវតា |អង្គវតី |១៨៦០-១៩០៤ |- |២ |ព្រះស៊ីសុវត្តិចមចក្រពង្ស |ស៊ីសុវត្តិ |១៩០៤-១៩២៧ |- |៣ |ស៊ីសុវត្តិមុនីវង្ស | |១៩២៧-១៩៤១ |} == កម្ពុជាក្រោមនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន (១៩៤១-១៩៤៥) == '''Cambodia under Japanese occupation (1941-1945)''' [[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្ដមសីហនុ]] == សម័យកម្ពុជាក្រោមនិគមនិយមបារាំង (១៩៤៥-១៩៥២) == '''Cambodia under French colonial style (1945-1952)''' នរោត្ដមសីហនុ == ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី១ (១៩៥៣-១៩៥៩) == '''Kingdom of Cambodia I (1953-1959)''' នរោត្ដមសីហនុ (១៩៤១-១៩៥៥) នរោត្ដមសុរាម្រិត (១៩៥៦-១៩៦០) == សម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម (១៩៦០-១៩៧០) == '''People's Socialist Bloc (1960-1970)''' [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|ស៊ីសុវត្តិកុសមនារីរ័ត្ន]] (១៩៦០-១៩៧០) == សម័យសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ (១៩៧០-១៩៧៥) == '''Khmer Republic (1970-1975)''' == សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (១៩៧៥-១៩៧៩) == '''Democratic Kampuchea (1975-1979)''' == សម័យសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (១៩៧៩-១៩៨៩) == '''People's Republic of Kampuchea (1979-1989)''' == សម័យរដ្ឋកម្ពុជា (១៩៨៩-១៩៩២) == '''State of Cambodia (1989-1992)''' == សម័យអ៊ុនតាក់ (១៩៩២-១៩៩៣) == '''UNTAC era (1992-1993)''' * United Nations Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) == ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី២ (១៩៩៣-បច្ចុប្បន្ន) == '''Kingdom of Cambodia II (1993-present)''' នរោត្ដមសីហនុ (១៩៩៣-២០០៤) នរោត្ដមសីហមុនី (២០០៤-បច្ចុប្បន្ន) == សូមមើល == [[រាជវង្សនៅកម្ពុជា|រាជវង្សកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == b2l3vlgwnykkufkcpi4wcsq0uhmyeb9 0 42099 336385 304521 2026-06-09T02:25:23Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336385 wikitext text/x-wiki {{Infobox event|title=|coroner=|reported deaths=100+|reported injuries=4000+|reported missing=|reported property damage=|burial=|inquiries=|inquest=|arrests=|casualties2=|suspects=|accused=|convicted=|charges=|trial=|verdict=|convictions=|casualties3=|casualties1=|image=Port of Beirut explosion aftermath 4 August 2020.jpg|venue=កំពង់ផែបេរូត|image_upright=|image_alt=|caption=តំបន់មួយនៅក្នុងទីក្រុងបន្ទាប់ពីការផ្ទុះ{{-}}{{OSM Location map | coord = {{coord|33.901|35.5181}} | zoom = 13 | width = 300 | height = 260 | float = center | caption = | minimap = file | mini-file = Lebanon adm location map.svg | mini-width = 75<!-- All units for the mini-image are pixel units --> |mini-height = 86 <!-- height and width need to match the dimensions of the image file --> | minipog-x = 25 <!-- x and y co-ordinates are pixels numbered from a top-left origin --> | minipog-y = 42 <!-- They optionally place a red dot to show location of the main map --> | scalemark = 100 <!-- shifts the scalemark further to the left --> <!-- Parameters for 1st mark --> | label = Port of Beirut | mark-coord = {{coord|33.901|35.5181}} | label-pos = left | mark-title = Port of Beirut | mark-image = File:Hafen von Beirut.jpg | mark-description = <!-- | --> }}|time=ប្រហែលម៉ោង 18:30 (ការផ្ទុះផ្នែកខាងក្រោយ)|timezone=[[Eastern European Summer Time|EEST]]|duration=<!-- {{duration|h=x|m=x|s=x}} or {{time interval|date1|date2|options}} -->|date={{start date|2020|8|4|df=y}}|location=[[បេរូត]], លីបង់|outcome=|coordinates={{coord|33|54|10.62|N|35|31|4.04|E}}|also_known_as=|type=ការផ្ទុះ|theme=|cause=|motive=|target=|sentence=}}'''ការផ្ទុះនៅផែបេរូតឆ្នាំ ២០២០''' ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី ៤ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២០ នៅក្នុងតំបន់កំពង់ផែបេរូតនៅក្នុងទីក្រុង[[បេរូត]] ដើមទុននៃប្រទេស[[លីបង់]]<ref name=":0">{{Cite web|title=Massive explosion shakes Lebanese capital, buildings near Beirut port reportedly damaged|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/massive-explosion-shakes-lebanese-capital-buildings-near-beirut-port-damaged-1.9046138|access-date=2020-08-04|website=Haaretz|language=en|archivedate=2020-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200805065959/https://www.haaretz.com/middle-east-news/massive-explosion-shakes-lebanese-capital-buildings-near-beirut-port-damaged-1.9046138|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-08-04|title=Massive explosion shakes Lebanon's capital Beirut|url=https://www.sfchronicle.com/news/article/Massive-explosion-shakes-Lebanon-s-capital-Beirut-15457414.php|access-date=2020-08-04|website=San Francisco Chronicle|language=en-US|archivedate=2020-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806131303/https://www.sfchronicle.com/news/article/Massive-explosion-shakes-Lebanon-s-capital-Beirut-15457414.php|url-status=dead}}</ref> លទ្ធផលក្នុងការស្លាប់ជាង ១០០ នាក់<ref name="guardian-count">{{Cite news|title=Lebanon: at least 78 killed as huge explosion rocks Beirut|url=https://www.theguardian.com/world/2020/aug/04/huge-explosion-beirut-lebanon-shatters-windows-rocks-buildings|last=Chulov|first=Martin|date=4 August 2020|access-date=4 August 2020|work=[[The Guardian]]|last2=Safi|first2=Michael}}</ref> អ្នករងរបួសជាង ៤.០០០ នាក់ហើយមនុស្សជាច្រើនទៀតបានបាត់បង់<ref>http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2020/Aug-05/509878-lebanon-mourns-beirut-blast-toll-expected-to-rise.ashx</ref><ref name="guardian-count"/><ref name="guardian.live.2020.08.04">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/live/2020/aug/04/beirut-explosion-huge-blast-port-lebanon-capital|title=Beirut explosion: dead and wounded among 'hundreds of casualties', says Lebanon Red Cross – live updates|first1=Oliver|last1=Holmes|first2=Peter|last2=Beaumont|first3=Michael|last3=Safi|first4=Martin|last4=Chulov|date=4 August 2020|website=The Guardian|accessdate=August 4, 2020}}</ref><ref name="jazeera.live.2020.08.04">{{Cite web|last=Gadzo|first=Mersiha|title=Dozens killed, thousands wounded in Beirut blast: Live updates|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/08/huge-explosion-rocks-lebanon-capital-beirut-live-updates-200804163620414.html|access-date=2020-08-04|date=August 4, 2020|website=Al Jazeera}}</ref> រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងសុខាភិបាលបញ្ជាក់ថា ការព្រួយបារម្ភអំពីការស្លាប់ដែលអាចមានច្រើន ហើយបានទទួលស្គាល់ថាមានអ្នករងរបួសនិងខូចខាតធ្ងន់ធ្ងរ<ref name=":02">{{Cite web|title=Massive explosion shakes Lebanese capital, buildings near Beirut port reportedly damaged|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/massive-explosion-shakes-lebanese-capital-buildings-near-beirut-port-damaged-1.9046138|access-date=2020-08-04|website=Haaretz|language=en|archivedate=2020-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200805065959/https://www.haaretz.com/middle-east-news/massive-explosion-shakes-lebanese-capital-buildings-near-beirut-port-damaged-1.9046138|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|date=2020-08-04|title=Lebanon's health minister says many injuries and large damage from Beirut blast: LBC TV|language=en|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-lebanon-security-blast-damage-idUSKCN25025Q|access-date=2020-08-04}}</ref> == ការផ្ទុះ == ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីម៉ោង 18:00 ម៉ោងក្នុងស្រុក ([[UTC+03:00]]) ក្រុមពន្លត់អគ្គិភ័យត្រូវបានបញ្ជូនទៅពន្លត់អគ្គិភ័យឃ្លាំងមួយនៅកំពង់ផែបេរូត ការផ្ទុះតូចជាងមុនបានបញ្ជូនផ្សែងពពកនៅខាងលើភ្លើងនិងបានបង្កើតពន្លឺភ្លឹបភ្លែតៗនិយាយថាស្រដៀងនឹងកាំជ្រួច<ref name=":12">{{Cite news|last=Hubbard|first=Ben|date=4 August 2020|title=Explosions Rock East Beirut|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/08/04/world/middleeast/beirut-explosion-blast.html|access-date=4 August 2020|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804193448/https://www.nytimes.com/2020/08/04/world/middleeast/beirut-explosion-blast.html|archive-date=4 August 2020|url-status=live}}</ref> ការផ្ទុះលើកទី ២ មានលក្ខណៈច្រើនហើយបានកើតឡើងនៅម៉ោងប្រហែល 18:08:18 ម៉ោងក្នុងស្រុក<ref>{{cite web|title=M 3.3 Explosion – 1&nbsp;km ENE of Beirut, Lebanon|website=Earthquake Hazards Program|publisher=[[United States Geological Survey|U.S. Geological Survey]]|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000b9bx/executive|access-date=5 August 2020}}</ref><ref name=":12" /> វាបានកក្រើកទីក្រុងបេរូតកណ្ដាលហើយបានបញ្ជូនពពកពណ៌ក្រហមទៅក្នុងអាកាសគេជឿថាជាអាសូតឌីអុកស៊ីត ផលិតផលបំបែកនៃអាម៉ូញ៉ូមនីត្រាត<ref>{{Cite web|last=|first=|title=Here’s what the videos of the Beirut blast tell us about the explosion|url=https://www.boston.com/news/world-news/2020/08/04/beirut-explosion-videos|access-date=4 August 2020|website=Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pickrell|first=Ryan|title=Shocking videos capture massive explosion that rocked the Lebanese capital of Beirut|url=https://www.businessinsider.com/videos-capture-massive-explosion-that-rocked-lebanons-beirut-2020-8|access-date=4 August 2020|website=Business Insider|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805024832/https://www.businessinsider.com/videos-capture-massive-explosion-that-rocked-lebanons-beirut-2020-8|archive-date=5 August 2020|url-status=live}}</ref> ការផ្ទុះលើកទី ២ ត្រូវបានគេដឹងនៅភាគខាងជើងអ៊ីស្រាអែលនិងនៅស៊ីប ២៤០ គីឡូម៉ែត្រ (១៥០ ម៉ៃល៍) ឆ្ងាយ<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-middle-east-53656328|title=Beirut explosion updates: Massive blast rocks Lebanese capital|publisher=[[BBC News]]|access-date=4 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804175009/https://www.bbc.co.uk/news/live/world-middle-east-53656328|archive-date=4 August 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=4 August 2020|title=Like an earthquake': Huge explosion rips through Beirut captured on video|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/two-explosions-rocks-lebanon-s-beirut-dozens-wounded-videos-surface-online/story-wkCeUkZGBqxMPVtrneAnNI.html|access-date=4 August 2020|publisher=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805062135/https://www.hindustantimes.com/world-news/two-explosions-rocks-lebanon-s-beirut-dozens-wounded-videos-surface-online/story-wkCeUkZGBqxMPVtrneAnNI.html|archive-date=5 August 2020|url-status=live}}</ref> សេវាកម្មភូគព្ភសាស្ត្រសហរដ្ឋអាមេរិកនៅសហរដ្ឋអាមេរិកការផ្ទុះនេះបានវាស់វែងថាជាការរញ្ជួយដីកម្រិត ៣,៣ រិចទ័រក្នុងតំបន់<ref>{{Cite news|last=Qiblawi|first=Tamara|title=Beirut's residents describe apocalyptic scenes after explosion rocks city|work=CNN|url=https://www.cnn.com/2020/08/04/middleeast/resident-beirut-blast-scenes-intl/index.html|access-date=5 August 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=M 3.3 Explosion – 1&nbsp;km ENE of Beirut, Lebanon|website=Earthquake Hazards Program|publisher=[[United States Geological Survey|U.S. Geological Survey]]|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000b9bx/executive|access-date=5 August 2020}}</ref> == មូលហេតុ == មូលហេតុនៃការផ្ទុះមិនត្រូវបានកំណត់ភ្លាមៗទេ<ref name="azhari">{{cite web|last1=Azhari|first1=Timour|title=Hundreds wounded as huge blast rips through Lebanon's Beirut|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/08/large-explosion-rocks-lebanon-capital-beirut-200804153400078.html|website=Al Jazeera|accessdate=4 August 2020|date=4 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804163013/https://www.aljazeera.com/news/2020/08/large-explosion-rocks-lebanon-capital-beirut-200804153400078.html|archive-date=4 August 2020|url-status=live}}</ref> ទោះបីជាប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋដំបូងបានរាយការណ៍ថាពួកគេបានកើតឡើងនៅឃ្លាំងកាំជ្រួចមួយខណៈពេលដែលអ្នកផ្សេងទៀតដាក់វានៅកន្លែងស្តុកប្រេងឬកន្លែងផ្ទុកសារធាតុគីមី<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|date=4 August 2020|title=Multiple explosions rock Downtown Beirut: Eyewitnesses|url=https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2020/08/04/Smoke-seen-from-possible-explosion-near-port-area-in-Lebanon-s-Beirut.html|last1=Haboush|first1=Joseph|last2=Elkatouri|first2=Omar|last3=Naar|first3=Ismaeel|accessdate=4 August 2020|website=Al Arabiya English|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804153400/https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2020/08/04/Smoke-seen-from-possible-explosion-near-port-area-in-Lebanon-s-Beirut.html|archive-date=4 August 2020|url-status=live}}</ref>{{r|guardian-count}} មានឃ្លាំងនៅក្នុងកំពង់ផែដែលផ្ទុកគ្រឿងផ្ទុះនិងសារធាតុគីមីរួមមាននីត្រាតសមាសធាតុផ្សំនៃជីនិងរំសេវផ្ទុះ<ref name="reuters">{{cite web|title=Massive blast in Beirut kills at least 10, sending shockwaves across city|url=https://www.reuters.com/article/us-lebanon-security-blast/massive-blast-in-beirut-kills-at-10-dead-sending-shockwaves-across-city-idUSKCN25021M|work=Reuters|accessdate=4 August 2020|date=4 August 2020}}</ref> អគ្គនាយកសន្តិសុខសាធារណៈបានថ្លែងថាការផ្ទុះនេះបណ្តាលមកពីអាម៉ូញ៉ូមនីត្រាតដែលត្រូវបានរឹបអូសយកពីរ៉ូស៊ុស (Rosus) និងត្រូវបានរក្សាទុកអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំរហូតដល់ការផ្ទុះ{{r|jazeera.live.2020.08.04}}{{r|rhosus.tv2}} ប្រភពសន្តិសុខមួយបានបញ្ជាក់ថាអគ្គិភ័យដំបូងបណ្តាលមកពីក្នុងពេលធ្វើការផ្សារលើប្រហោងក្នុងឃ្លាំងមួយ<ref name="Reuters Toll Expected">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-lebanon-security-blast/toll-expected-to-rise-in-blast-that-shook-beirut-killing-78-and-injuring-thousands-idUSKCN25107B|access-date=5 August 2020|date=5 August 2020|work=Reuters|title=Toll expected to rise in blast that shook Beirut, killing 78 and injuring thousands|last1=Nakhoul|first1=Samia|last2=Francis|first2=Ellen}}</ref> == គ្រោះថ្នាក់ == បន្ទាប់ពីការផ្ទុះនេះយ៉ាងហោចណាស់មនុស្ស ១០០ នាក់ត្រូវបានគេអះអាងថាបានស្លាប់<ref>{{cite news|title=Beirut explosion: Frantic search for survivors of deadly blast|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-53659282|accessdate=5 August 2020|publisher=BBC News|date=5 August 2020}}</ref><ref>{{Cite news|last=Sullivan|first=Rebecca Ratcliffe (now); Helen|last2=Holmes (earlier)|first2=Oliver|last3=Doherty|first3=Ben|date=5 August 2020|title=Beirut explosion: at least 100 dead and 4,000 wounded – live updates|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/live/2020/aug/04/beirut-explosion-huge-blast-port-lebanon-capital|access-date=5 August 2020|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804201541/https://www.theguardian.com/world/live/2020/aug/04/beirut-explosion-huge-blast-port-lebanon-capital|archive-date=4 August 2020|url-status=live}}</ref>{{efn|Including two [[Bangladesh]]i nationals, two [[Philippines|Filipino]] citizens, an [[Egypt]]ian, a [[Belgium|Belgian]], an [[Australia]]n, and a [[Greece|Greek]].<ref>{{cite web |title=Beirut blast: Two Bangladeshis die, 21 Bangladesh Navy crew injured|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/military-affairs/2020/08/05/bangladesh-navy-crew-injured-in-beirut-blast |website=Dhaka Tribune |accessdate=5 August 2020}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://egyptianstreets.com/2020/08/05/egypt-expresses-solidarity-after-78-killed-4000-injured-in-beirut-explosion/ |title=Egypt Expresses Solidarity After 100 Killed, 4,000+ Injured in Beirut Explosion|access-date=5 August 2020 |website=Egyptian Streets |date=5 August 2020 |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2020/8/5/Beirut-Lebanon-blast-Filipinos.html |title=2 Filipinos dead, 12 missing in Beirut blast |author=<!--Not stated--> |date=5 August 2020 |website=CNN Philippines |access-date=5 August 2020 |archivedate=6 សីហា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806060548/https://www.cnnphilippines.com/news/2020/8/5/Beirut-Lebanon-blast-Filipinos.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.afr.com/politics/federal/one-australian-killed-in-beirut-blast-20200805-p55ini|url-access=subscription |title=One Australian killed, embassy damaged in Beirut blast |last=Tillett |first=Andrew|date=5 August 2020 |website=Australian Financial Review}}</ref><ref>{{Cite web|date=5 August 2020|title=Belgian killed in massive Beirut blasts as death toll rises|url=https://www.brusselstimes.com/belgium/124965/belgian-killed-in-massive-beirut-blasts-as-death-toll-rises/|access-date=5 August 2020|website=The Brussels Times|language=en}}</ref><ref name="greek death">{{Cite news |url=https://www.news247.gr/kosmos/ekrixeis-sti-viryto-plirofories-gia-2-ellines-traymaties.7691872.html |title=Εκρήξεις στη Βηρυτό: Μια Ελληνίδα πολίτης νεκρή και δύο τραυματίες |website=news247.gr |date={{Date|August 5, 2020}} |access-date={{Date|August 5, 2020}} |language=Greek }}</ref>}} ហើយមនុស្សជាង ៤.០០០ នាក់បានរងរបួស{{r|guardian.live.2020.08.04}} ម៉ារវ៉ាន អាប្ប៊ូត (Marwan abboud) អភិបាលនៃបេរូត បានបញ្ជាក់ថាគាត់បានមកដល់កន្លែងកើតហេតុដើម្បីស្វែងរកអ្នកពន្លត់អគ្គីភ័យដែលស្ថិតនៅកន្លែងនោះព្យាយាមគ្រប់គ្រងអគ្គិភ័យដែលកំពុងឆាបឆេះមុនពេលផ្ទុះលើកទី ២ ។ គាត់បានស្រក់ទឹកភ្នែកនៅលើកញ្ចក់ទូរទស្សន៍ ការហៅព្រឹត្តិការណ៍នេះថាជា“ គ្រោះមហន្តរាយជាតិ”<ref name=":1" /> មនុស្សប្រមាណជា ៣០ ម៉ឺននាក់បានចាកចេញពីផ្ទះសម្បែងដោយសារការផ្ទុះនេះ<ref name="300k">{{cite news|last1=Regencia|first1=Ted|last2=Alsaafin|first2=Linah|title=Up to 300,000 left homeless by Beirut explosion: Live updates|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/08/lebanon-eyes-state-emergency-deadly-beirut-blast-live-200804234925493.html|accessdate=5 August 2020|publisher=Al Jazeera|date=5 August 2020}}</ref> ណាហ្សា ណាចារៀន (Nazar najarian) អគ្គលេខាធិការនៃគណបក្សកាតែប (Kataeb party) បានស្លាប់បន្ទាប់ពីរងរបួសក្បាលធ្ងន់ធ្ងរអំឡុងពេលផ្ទុះ<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/lebanon-beirut-explosion-live-updates-dle-intl/index.html|title=Live updates: Lebanese capital rocked by huge explosion|date=4 August 2020|access-date=4 August 2020|work=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804220841/https://www.cnn.com/middleeast/live-news/lebanon-beirut-explosion-live-updates-dle-intl/index.html|archive-date=4 August 2020|url-status=live}}</ref> កាម៉ាល់ ហាយ៉េក (Kamal hayek) ប្រធានក្រុមហ៊ុនអគ្គិសនីគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋស្ថិតក្នុងស្ថានភាពធ្ងន់ធ្ងរ{{r|:1}} អគ្គកុងស៊ុលកាហ្សាក់ស្ថានបានរងរបួសនៅក្នុងការិយាល័យរបស់គាត់<ref>[https://astanatimes.com/2020/08/kazakh-citizens-stay-safe-after-beirut-blast-embassy-to-be-restored-says-kazakh-fm/ Kazakh Citizens Stay Safe After Beirut Blast, Embassy to Be Restored, Says Kazakh FM]</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រឹត្តិការណ៍បច្ចុប្បន្ន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គ្រោះមហន្តរាយនៅឆ្នាំ ២០២០]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ការផ្ទុះនៅឆ្នាំ ២០២០]] tnmnkpfb7f36lce1r4tb1jeg18npapf 0 44657 336386 310621 2026-06-09T03:10:30Z ~2026-33365-89 51365 336386 wikitext text/x-wiki == '''ឯកនិបាត''' == === អញ្ញតរាថេរី === [២៦៦] ​ម្នាល​ថេរី ​នាង​ចូរ​ដេក​លក់ស្រួល ​នាង​ចូរ​ធ្វើ ​(​ចីវរបី​) ​ដោយ​សំពត់ ​(​បង្សុកូល​) ​ហើយ​ស្លៀក​ដណ្ដប់​ចុះ ព្រោះ​រាគៈ​របស់​នាង​ស្ងប់​រម្ងាប់​ហើយ ដូច​ជាបន្លែ​ស្ងួត​ក្នុង​ឆ្នាំង ។ ឮថា ភិក្ខុ​នី​មួយ​រូប​ជាថេរី ​មិន​ប្រាកដ (​ដោយ​នាម និង​គោត្រ​ជា​ដើម​) ​បាន​ពោល​គាថា ​មាន​បការៈដូច្នេះ ។ === មុត្តាថេរី === [២៦៧] ​ម្នាល​នាង​មុត្តា ​នាង​ចូរ​រួច​ចាក​យោគៈ​ទាំងឡាយ ដូច​ជា​ព្រះ​ចន្ទ​ដែល​រាហូ​ចាប់ ​(​ហើយ​រួច​អំពី​ដៃ​) ​នាង​មាន​ចិត្ត​រួច​ស្រឡះ មិន​មាន​បំណុលទេ ​ចូរ​បរិភោគ​ដុំ​បាយ​ចុះ​ ។ ឮថា ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ទ្រង់​ទូន្មានរឿយ​ៗ ​នូវ​សិក្ខមានា ​ឈ្មោះ​មុត្តា ​ដោយ​គាថា ​មាន​បការៈដូច្នេះ ។ === បុណ្ណាថេរី === [២៦៨] ​ម្នាល​នាង​បុណ្ណា ​នាង​ចូរ​ពេញ​ដោយ​ពោធិបក្ខិយធម៌​ទាំងឡាយ ដូច​ជា ​ព្រះ​ចន្ទ ​ក្នុង​ថ្ងៃ​ ១៥ កើត ​នាង​ចូរ​ទំលាយ​នូវ​គំនរងងឹត ​គឺ​មោហៈ ​ដោយ​បញ្ញា​ដ៏​បរិបូណ៌ ។ === តិស្សាថេរី === [២៦៩] ​ម្នាល​នាង​តិស្សា ​ចូរ​នាង​សិក្សា​តាម​សិក្ខា ​កុំ​ឱ្យ​យោគៈ​ទាំងឡាយ​គ្រប​សង្កត់​នាង​បាន នាង​ចូរ​ជា​ស្រី​ប្រាសចាក​យោគៈ​ទាំង​អស់ មិន​មាន​អាសវៈ​ ប្រព្រឹត្ត​នៅ​ក្នុង​លោក ។ === តិស្សាថេរី​មួយ​រូប​ === [២៧០] ​ម្នាល​នាង​តិស្សា ​ចូរ​នាង​ប្រកប​ដោយ​ធម៌​ទាំងឡាយ​ ខណៈ​កុំកន្លង​នាង​ឡើយ ព្រោះ​ពួក​ជន​ដែល​ខណៈកន្លង​ហើយ​ រមែង​សោកស្ដាយពេញ​ប្រៀប​ក្នុង​នរក ។ === ធីរាថេរី === [២៧១] ​ម្នាល​នាង​ធីរា ​នាង​ចូរ​ពាល់​ត្រូវ​នូវ​និរោធជាសុខ ជា​ទី​រម្ងាប់​នូវ​សញ្ញា ​នាង​ចូរ​ត្រេកអរ​នឹង​ព្រះ​និព្វាន​ដ៏​ក្សេមចាក​យោគៈ​ប្រសើរបំ​ផុត​ ។ === ធីរាថេរី​មួយ​រូប​ === [២៧២] ធីរាភិក្ខុ​នី ​មាន​ឥន្រ្ទិយអប់រំ​ហើយ​ដោយ​ធម៌​ទាំងឡាយ​ ជាប្រធាន​នៃ​ព្យាយាម ​នាង​ចូរ​ផ្ចាញ់​នូវ​មារ ព្រម​ទាំងវាហនៈ ​ហើយ​ទ្រទ្រង់​នូវ​រាងកាយ​ជា​ទី​បំ​ផុត​ ។ === មិត្តាថេរី === [២៧៣] ​ម្នាល​នាង​មិត្តា ​នាង​បួស​ដោយ​សទ្ធា​ហើយ ចូរ​ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​កល្យាណមិត្ត ​ចូរ​ចម្រើន​នូវ​កុសលធម៌​ទាំងឡាយ ដើម្បី​ដល់​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ ជា​ទី​ក្សេម​ចាក​យោគៈ ។ === ភទ្រាថេរី === [២៧៤] ​ម្នាល​នាង​ភទ្រា ​នាង​បួស​ដោយ​សទ្ធា​ហើយ ចូរ​ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​ធម៌​ដ៏​ចម្រើន (​មាន​សីលជា​ដើម​) ​នាង​ចូរ​ចម្រើន​នូវ​កុសលធម៌​ទាំងឡាយ (​ដើម្បី​ដល់​) ​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ ជា​ទី​ក្សេមចាក​យោគៈ​ដ៏​ប្រសើរបំ​ផុត​ ។ === ឧបសមាថេរី === [២៧៥] ​ម្នាល​នាង​ឧបសមា ​នាង​គប្បី​ឆ្លងអន្លង់ ​គឺ​សង្សារ ជា​ទី​នៅ​នៃ​ម្រឹត្យុ ដែល​ពួក​សត្វ​ឆ្លង​បាន​ដោយ​កម្រ​ក្រៃពេក ​ចូរ​នាង​ផ្ចាញ់​នូវ​មារ ព្រម​ទាំងវាហនៈ ​ហើយ​ទ្រទ្រង់​នូវ​រាងកាយជា​ទី​បំ​ផុត​ ។ === មុត្តាថេរី === [២៧៦] ​ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​រួច​ដោយ​ល្អ​ រួច​ដោយ​ប្រពៃ ​ព្រោះ​ការ​រួច​ចាក​អាការ​គម បី​យ៉ាង ​គឺ​ត្បាល់ [​ស្ត្រី​កាលលូកដៃ​ផាត់ប្រមូល​គ្រាប់ស្រូវ​ក្នុង​ត្បាល់ ​ត្រូវ​បង្អោនខ្នង​ឱ្យ​កោង ​ដូច​មនុស្ស​គម ។] ១ អង្រែ [លើកអង្រែ​បុកស្រូវ ​ក៏​ត្រូវ​បង្អោនខ្នង​ដូច​គ្នា ។] ១ ប្ដីគម [ចំណែក​ស្វាមី​ជា​មនុស្ស​គម​ដែរ​ ។] ១ ​ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​រួច​ចាក​ជាតិ ​និង​មរណៈ​ហើយ​ តណ្ហា​ជា​គ្រឿង​នាំ​ទៅ​កាន់​ភព ​ខ្ញុំ​ដកចេញ​ហើយ​ ។ === ធម្មទិន្នាថេរី === [២៧៧] ​នាង​ថេរី​ណា មាន​ចំណង់កើត​ហើយ (​ដើម្បី​ផល​ដ៏​ប្រសើរ​) ញ៉ាំង​សមណកិច្ច​ឱ្យ​សម្រេច​ហើយ គប្បី​ជា​អ្នក​ពាល់​ត្រូវ (​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​) ​ដោយ​មគ្គ​ចិត្ត (​បី​ខាង​ក្រោម​) ​មាន​ចិត្ត​មិន​ជាប់​ទាក់ទង​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ (​នាង​ថេរី​នោះ​) បណ្ឌិត​តែង​ហៅថា ឧទ្ធំសោតា ​(​អ្នក​មាន​ខ្សែ ​គឺ​មគ្គ ​និង​ខ្សែ ​គឺ​សង្សារ ​ក្នុង​ខាង​លើ​) ។ === វិសាខាថេរី === [២៧៨] ​អ្នក​ទាំងឡាយ ចូរ​ធ្វើ​តាម​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា ​ដែល​គេ​ធ្វើ​ហើយ មិន​ក្ដៅ​ក្រហាយ​តាម​ក្រោយ ​ចូរ​លាង​ជើង​ទាំងឡាយ​ឱ្យ​ឆាប់ ​ហើយ​អង្គុយ​ក្នុង​ទី​សម​គួរ​ ។ === សុមនាថេរី === [២៧៩] ​នាង​ឃើញ​ធាតុ​ទាំងឡាយ ថា​ជា​ទុក្ខ ​កុំ​មក​កាន់​កំណើតថ្មីទៀត​ឡើយ នាង​រំសាយចំណង់​ក្នុង​ភពចេញ ទើប​ស្ងប់​រម្ងាប់​បាន​ ។ === ឧត្តរាថេរី === [២៨០] ​ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​សង្រួម​ដោយ​កាយ ​ដោយ​វាចា ​ដោយ​ចិត្ត បាន​ដកតណ្ហា ព្រម​ទាំងឫស ​(​ឬ​ព្រម​ទាំងអវិជ្ជា​) ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​ត្រជាក់ សម្រេច​អនុបាទិសេស​និព្វាន​ធាតុ ។ === សុមនាថេរីបួសឯចាស់ === [២៨១] ​ម្នាល​នាង​ចម្រើន​ដោយ​សីលាទិគុណ ​នាង​ចូរ​ដេក​ស្រួល ​នាង​ចូរ​ធ្វើ ​(​ចីវរ​) ​ដោយ​សំពត់ ​(​បង្សុកូល​) ស្លៀកដណ្ដប់ ​ព្រោះ​ថា ​បើ​រាគៈ​របស់​នាង​ស្ងប់​រម្ងាប់​ហើយ នាង​នឹង​ជាស្រ្ដី​មាន​ចិត្ត​ត្រជាក់ រលត់កិលេស ។ === ធម្មាថេរី === [២៨២] ​ខ្ញុំ​មាន​កម្លាំង​ថយ ​កាន់​ឈើ​ច្រត់ ​ដើរ​ទៅ​បិណ្ឌបាត ​មាន​ខ្លួន​ធេងធោង ដួល​លើ​ផែនដី​ក្នុង​ទី​នោះ​ឯង ​លំដាប់​នោះ ចិត្ត​របស់​ខ្ញុំ​ក៏​រួច​ស្រឡះ (​ចាក​កិលេស​) ​ព្រោះ​ឃើញ​ទោស​ក្នុង​កាយ ។ === សង្ឃាថេរី === [២៨៣] ​ខ្ញុំ​បាន​លះបង់​ផ្ទះ លះ​កូន​ជា​ទី​ស្រឡាញ់ និង​សត្វ​ចិញ្ចឹម ​ហើយ​មក​បួស ​បាន​លះរាគៈ ​និង​ទោសៈ រំសាយអវិជ្ជា ​គឺ​មោហៈ ​បាន​ដកតណ្ហា ព្រម​ទាំងឫស ជា​ស្រី​ស្ងប់​រម្ងាប់ ​ហើយ​បាន​សម្រេច​អនុបាទិសេសនិព្វាន​ធាតុ ។ ចប់ ឯកនិបាត ។ == '''ទុកនិបាត''' == === នន្ទាថេរី === [២៨៤] ​ម្នាល​នាង​នន្ទា ​នាង​ចូរ​មើល ​(​រាងកាយ​នេះ​) ​មាន​ជំងឺជានិច្ច ​មិន​ស្អាត ជា​របស់​ស្អុយ ​ដែល​ឆ្អឹង ៣០០ កំ​ណា​ត់ ផ្គុំ​ឡើង​ហើយ ចូរ​នាង​អប់រំ​ចិត្ត​ដោយ​អសុភសញ្ញា ​ឱ្យ​ជា​ចិត្ត​មាន​អារម្មណ៍​តែ​មួយ តាំង​នៅ​មាំ​ល្អ​ ។ ​ចូរ​នាង​ចម្រើន​នូវ​អនិមិត្ត ​ចូរ​លះ​ចោល​នូវ​មានានុស័យ ​នាង​នឹង​បាន​ស្ងប់​រម្ងាប់ ​ព្រោះ​បាន​លះ​នូវ​មានះ​នោះ​ ។ ឮថា ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ទ្រង់​ទូន្មានរឿយ​ៗ ​នូវ​សិក្ខមានា ​ឈ្មោះ​នន្ទា ​ដោយ​គាថា​ទាំង​នេះ ដោយ​ប្រការ​ដូច្នេះ ។ === ជន្ដាថេរី === [២៨៥] ពោជ្ឈង្គប្រាំ​ពីរ​នេះ​ណា​ ជាឧបាយ​ដើម្បី​ដល់​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ ពោជ្ឈង្គ​ទាំង​អស់​នោះ ខ្ញុំ​បាន​ចម្រើន​តាម​លំអាន ​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធទ្រង់​សំដែង​ហើយ​ ។ ​ព្រោះ​ថា ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគអង្គ​នោះ ខ្ញុំ​បាន​ឃើញ​ហើយ​ រាងកាយ​នេះ មាន​ក្នុង​ទី​បំ​ផុត​ ជាតិសង្សារ ​(​នៃ​ខ្ញុំ​) ​អស់​រលីង​ហើយ​ ឥឡូវ​នេះ​ ភពថ្មី​មិន​មាន​ទៀត​ឡើយ​ ។ === សុមង្គលមាតាថេរី ''(Sumaṅgala’s Mother)''​ === [២៨៦] ​អញ​រួច​ស្រឡះ ផុត​ស្រឡះ​ រួច​ល្អ​ហើយ​ចាក​អង្រែ ​ចាក​ប្ដី​របស់​អញ​ដែល​មិន​មាន​សេចក្ដី​អៀនខ្មាស ​​អញ​មិន​គាប់​ចិត្ត​នឹងរបរធ្វើ​ឆត្ររបស់ប្ដីអញ ​អញ​ផុត​ស្រឡះ​ពី​ឆ្នាំងដែលដុះផ្សិត និងមានក្លិនឆ្អាប ។ ​អញ​បាន​ផ្ដាច់ផ្ដិលរាគៈ ​និង​ទោសៈ​ហើយ អញ​ចូល​ទៅ​រកគល់​ឈើ ហើយ​ចម្រើន​ឈានជាសុខថា "ឱ សុខ​ណាស់​តើ​" ។ === អឌ្ឍកាសីថេរី === [២៨៧] សួយ​ក្នុង​ជនបទ​ឈ្មោះ​កាសី ​មាន​ចំនួនប៉ុន្មាន សួយ​របស់​ខ្ញុំ ក៏​មាន​ចំនួន​ប៉ុណ្ណោះ​ដែរ អ្នក​និគម ​បាន​ធ្វើ (​ទ្រព្យចំនួន ៥០០​) ​នោះ ឱ្យ​ជាថ្លៃ ​ហើយ​តាំង​ទុក​នូវ​ខ្ញុំ (​ដោយ​ឈ្មោះ​ថាអឌ្ឍកាសី​) ​ដែល​មាន​ថ្លៃ​ដោយ​ថ្លៃ ។ ​ក្នុង​កាលជា​ខាង​ក្រោយ​មក ខ្ញុំ​ក៏​បាន​នឿយ​ណា​យ​ក្នុង​រូប កាល​បើ​នឿយ​ណា​យ ​ក៏​រសាយ​ចិត្ត​ថា សូម​កុំ​ឱ្យ​ខ្ញុំ​អន្ទោល​ទៅ​កាន់​ជាតិសង្សាររឿយ​ៗ ទៀត វិជ្ជា ៣ ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់​ច្បាស់​ហើយ​ សាសនា​ព្រះ​ពុទ្ធ ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ === ចិត្តាថេរី === [២៨៨] ​ពិត​មែន​តែ​ខ្ញុំ​ជា​ស្រី​ស្គម ​មាន​ជំងឺ ​មាន​កម្លាំង​ថយខ្លាំង ច្រត់ដម្បង​ឡើង​ទៅ​លើ​ភ្នំ ។ ដាក់​នូវ​សង្ឃាដី ​ផ្កា​ប់​នូវ​បាត្រ​ទុក (​អង្គុយ​) លើ​ភ្នំ អាចទំលាយ​នូវ​គំនរងងឹត គឺ​មោហៈ​បាន ហើយ​សង្កត់សង្កិន​នូវ​ខ្លួន (​ដោយ​ការ​ទំលាយ​នូវ​គំនរ​ងងឹត ​គឺ​មោហៈ​នោះ​ឯង​) ។ === មេត្តិកាថេរី === [២៨៩] ​ពិត​មែន​ហើយ​តែ​ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​រងទុក្ខ ​មាន​កម្លាំង​ថមថយ ​មាន​វ័យកន្លង​ជ្រុល​ហើយ​ ច្រត់ដំបង​ឡើង​ទៅ​លើ​ភ្នំ ។ ដាក់​នូវ​សង្ឃាដី ​ផ្កា​ប់​នូវ​បាត្រ អង្គុយលើ​ភ្នំ ​លំ​ដាប់​នោះ ចិត្ត​របស់​ខ្ញុំ​រួច​ស្រឡះ​ហើយ​ វិជ្ជា ៣ ​ខ្ញុំ​បាន​សម្រេច​ហើយ​ សាសនា​ព្រះ​ពុទ្ធ ​ខ្ញុំ​ក៏​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ === មិត្តាថេរី === [២៩០] ​ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​នឹង​ពួក​ទេវតា ​(​ក្នុង​ឋនចាតុម្មហារាជិកា​) ​បាន​រក្សា​ឧបោសថ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ ​អស់​តិថី​ទី​ ១៤ តិថី​ទី​ ១៥ ​និង​តិថី​ទី​ ៨ ​នៃ​បក្ស​ផង និង​បាដិហារិកបក្ខៈ​ផង ថ្ងៃ​នេះ ខ្ញុំ​នោះ មាន​ភត្ត​តែម្ដង កោរសក់ ដណ្ដប់សង្ឃាដី ​មិន​គប្បី​ប្រាថ្នា​នូវ​ពួក​ទេវតា ​(​ណា​មួយ​) ទេ ​គប្បី​បន្ទោបង់​នូវ​សេចក្ដី​ក្រវល់​ក្រវាយ ក្នុង​ហ្ឫទ័យ ​(​តែប៉ុណ្ណោះ​) ។ === អភយមាតាថេរី === [២៩១] បពិត្រ​មាតា សូមលោកពិចារ​ណា​រាងកាយ​នេះ​ ជារបស់​មិន​ស្អាត ​មាន​ក្លិនស្អុយ ​ខាង​លើ​អំពី​បាទ​ជើង ខាង​ក្រោម​អំពី​ចុង​សក់ ។ កាល​ខ្ញុំ​ប្រព្រឹត្តយ៉ាង​នេះ បាន​ដករាគៈ​ទាំងពួង​ហើយ បាន​ផ្ដាច់​សេចក្ដី​ក្រវល់ក្រវាយ​អស់​ហើយ​ ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​ត្រជាក់ រលត់ទុក្ខ​ហើយ​ ។ === អភយាថេរី === [២៩២] ​ម្នាល​នាង​អភយា ​ពួក​បុថុជ្ជន​ជាប់​ចំ​ពាក់​ក្នុង​រាងកាយ​ណា​ រាងកាយ ​(​នោះ​) ជាសភាពបែកធ្លាយ ​អាត្មា​អញ​ជា​អ្នក​ដឹង​ខ្លួន មាន​ស្មារតី​តាំង​ស៊ប់ ​នឹង​ដាក់​ចុះ​នូវ​រាងកាយ​នេះ​ចោលចេញ​ ។ ​អាត្មា​អញ​ត្រូវ​ទុក្ខធម៌​ជា​ច្រើន​ពាល់​ត្រូវ​ហើយ​ ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​សេចក្ដី​មិន​ប្រមាទ ​បាន​សម្រេច​នូវ​ការ​អស់​ទៅ​នៃ​តណ្ហា សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​អាត្មា​អញ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ === សាមាថេរី === [២៩៣] ​អាត្មា​អញ​មិន​ទាន់​បាន​សេចក្ដី​ស្ងប់​រម្ងាប់​នៃ​ចិត្ត មិន​លុះអំ​ណា​ច​ក្នុង​ភាវនា​ចិត្ត បាន​ចេញ​ទៅ​ខាង​ក្រៅ​អំពី​លំនៅ​ ៤ ដង ៥ ដង ។ ​អាត្មា​អញ​នោះ ត្រូវ​ទុក្ខ​ធម៌​ជា​ច្រើន​ពាល់​ត្រូវ​ហើយ បាន​ដកតណ្ហា​ហើយ​ក្នុង​រាត្រី​ទី​ ៨ ​អាត្មា​អញ​ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​សេចក្ដី​មិន​ប្រមាទ ​បាន​សម្រេច​នូវ​ការ​អស់​ទៅ​នៃ​តណ្ហា សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​អាត្មា​អញ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ ចប់ ​ទុក​និបាត ។ == '''តិកនិបាត''' == === សាមាថេរីដទៃទៀត === [២៩៤] ​តាំង​ពីកាល​អាត្មា​អញ​បួស​មក បាន​ ២៥ ឆ្នាំ​ហើយ អាត្មា​អញ​មិន​ទាន់​បាន​ស្គាល់​នូវ​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត​ម្ដងទេ ។ ​អាត្មា​អញ​មិន​បាន​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត មិន​លុះ​អំ​ណា​ច​ក្នុង​ភាវនា​ចិត្ត តែត​មក អាត្មា​អញ​រឭក​ដល់​សាសនា​នៃ​ព្រះ​ជិន​ស្រី ក៏​បាន​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​សំវេគ ។ ​អាត្មា​អញ​ត្រូវ​ទុក្ខធម៌ជា​ច្រើន​ពាល់​ត្រូវ​ហើយ​ ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​សេចក្ដី​មិន​ប្រមាទ ​បាន​សម្រេច​នូវ​ការ​អស់​ទៅ​នៃ​តណ្ហា សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​អាត្មា​អញ​បាន​ធ្វើ​ហើយ ថ្ងៃ​នេះ​ជារាត្រី ​ទី​ ៧ ​របស់​អាត្មា​អញ​ ជារាត្រី​ដែល​តណ្ហារីង​ស្ងួត ។ === ឧត្តមាថេរី === [២៩៥] ​អាត្មា​អញ មិន​បាន​សេចក្ដី​ស្ងប់​រម្ងាប់​ចិត្ត មិន​លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ចភាវនា​ចិត្ត បាន​ចេញ​ទៅ​ខាង​ក្រៅ​អំពី​លំនៅ​ ៤ ដង ៥ ដង ។ ​អាត្មា​អញ​នោះ បាន​ចូល​ទៅ​រកភិក្ខុ​នី ​ដែល​អាត្មា​អញ​គួរ​ជឿ ​(​បដាចារាថេរី​) ភិក្ខុ​នី​នោះ បាន​សំដែង​ធម៌ ​គឺ​ ខន្ធ អាយ​តនៈ ធាតុ ​ដល់​អាត្មា​អញ​ ។ លុះ​អាត្មា​អញ បាន​ស្ដាប់ធម៌​របស់​លោក ​តាម​ទំនង​ដែល​លោក​បាន​ប្រៀនប្រដៅ ​អាត្មា​អញ​ក៏​ឆ្អែត​ដោយ​បីតិ ​និង​សុខៈ អង្គុយលើ​បល្ល័ង្ក​មួយ អស់​ ៧ ​ថ្ងៃ​ ។ ​ក្នុង​ថ្ងៃ​ទី​ ៨ ​អាត្មា​អញ​បាន​ទំលាយគំនរងងឹត ​គឺ​មោហៈ ​ហើយ​សណ្ដូក​ជើង​ទាំងគូ ។ === ឧត្តមាថេរី ​មួយ​រូប​ === [២៩៦] ពោជ្ឈង្គ​ទាំង ៧ ​ណា​ ជាឧបាយ​ដើម្បី​ដល់​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ ពោជ្ឈង្គ​ទាំង​អស់​នោះ អាត្មា​អញ​បាន​ចម្រើន​ហើយ តាម​លំអាន​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​សំដែង​ហើយ​ ។ ​អាត្មា​អញ​ជាឱរសធីតា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ចំពោះ​ព្រះ​និព្វាន ក្នុង​កាល​ទាំង​ពួង ជា​អ្នក​បាន​សុញ្ញសមាបត្តិ ​និង​អនិមិត្តសមាបត្តិ ​តាម​ប្រាថ្នា​ ។ ​កាម​ទាំង​អស់​ ទោះជាទិព្វក្ដី​ ជារបស់​មនុស្ស​ក្ដី ​អាត្មា​អញ​បាន​កាត់​ផ្ដាច់ផ្ដិល​ហើយ​ ជាតិ​សង្សារ​របស់​អាត្មា​អញ អស់​រលីង​ហើយ​ ឥឡូវ​នេះ​ ភពថ្មី​មិន​មាន​ទេ ។ === ទន្ដិកាថេរី === [២៩៧] ​អាត្មា​អញ​បាន​ចេញ​ទៅ អំពី​ទី​សម្រាក ​ក្នុង​វេលា​ថ្ងៃ​ លើ​ភ្នំ​ឈ្មោះ​ គិជ្ឈកូដ ​ហើយ​បាន​ឃើញ​ដំរី​ដែល​ចុះ​ឡើង ក្បែរ​ឆ្នេរស្ទឹង ​(​ឈ្មោះ​ចន្ទភាគា​) ។ ​បុរស​កាន់​កង្វេរ បង្គាប់ថា ឯង​ចូរ​ជូន​ជើង​មក​ ដំរី​ក៏​ជូន​ជើង ហើយ​បុរស​ក៏​ឡើង​ជិះដំរី ។ ​អាត្មា​អញ​បាន​ឃើញ​ដំរី ​ដែល​គេ​មិន​ទាន់ទូន្មាន គេ​អាចទូន្មាន ​ឱ្យ​លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ច​របស់​ពួក​មនុស្ស​បាន ហើយ​ក៏​ទៅ​កាន់​ព្រៃ ​តាម​កិរិយា​របស់​ដំរី​នោះ ក៏​បាន​ធ្វើ​ចិត្ត​ឱ្យ​នឹង​ធឹង ​ព្រោះ​ឃើញ​ដំរី​នោះ​ ។ === ឧព្វិរីថេរី === [២៩៨] ​ម្នាល​នាង​ឧព្វិរី ​នាង​កន្ទក់កន្ទេញ​ក្នុង​ព្រៃថា ​ម្នាល​ជីវៈ​មាស​ម្ដាយ ដូច្នេះ ​នាង​ចូរ​ដឹង​ខ្លួន កូន​ស្រី​របស់​នាង​ទាំង​អស់​ ៨៤.០០០ ​មាន​ឈ្មោះ​ថាជីវៈ​ដូច​គ្នា ​ត្រូវ​គេ​ដុត​ក្នុង​ឈាបនដ្ឋាន​នេះ​ បណ្ដា​កូន​ស្រី​ទាំង​នោះ តើ​នាង​សោក​ចំពោះ​កូន​ស្រី​ណា​ ។ សរ ​គឺ​សេចក្ដី​សោក អាស្រ័យ​នូវ​ហ្ឫទ័យ​របស់​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ ជារបស់​ដែល​គេ​ឃើញ​បាន​ដោយ​ក្រ ​បាន​ដកចេញ​ហើយ ព្រះ​អង្គ​បាន​បន្ទោបង់​នូវ​សេចក្ដី​សោក ​ព្រោះ​កូន​ស្រី​របស់​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ ​ដែល​ត្រូវ​សេចក្ដី​សោកគ្របសង្កត់​ហើយ​ ។ ​ក្នុង​ថ្ងៃ​នេះ ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​នោះ មាន​សរដក​ហើយ​ ជា​អ្នក​មិន​មាន​សេចក្ដី​ស្រេកឃ្លាន ​បាន​រំលត់​ទុក្ខ​ហើយ ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ សូម​ដល់​ព្រះ​ពុទ្ធជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ផង ព្រះ​ធម៌​ផង ព្រះ​សង្ឃ​ផង​ ជាសរណៈ ។ === សុក្កាថេរី === [២៩៩] ​ពួក​មនុស្ស ក្នុង​ក្រុងរាជគ្រឹះ​នេះ​ សម្ងំធ្វើ​កិច្ច​អ្វី ដូច​ជា​បុគ្គល​សម្ងំផឹក​ទឹក​ឃ្មុំ ​ក៏​មិន​នាំគ្នាចូល​ទៅ​រក​នាង​សុក្កាថេរី ​ដែល​កំពុង​ប្រកាស​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា ។ ​ពួក​បណ្ឌិត​បុរស ប្រកប​ដោយ​ប្រាជ្ញា ទំនងជា​បាន​ក្រេបផឹក​នូវ​ធម៌​នោះ​ ជាធម៌​មិន​គប្បី​ដឹក​នាំ​បុគ្គល​ឱ្យ​ត្រឡប់ថយ ជាធម៌​មិន​លាយឡំ ​មាន​ឱជារស ​ដូច​ជា​ពួក​អ្នក​ដើរ​ផ្លូវ​ឆ្ងាយ ​បាន​ក្រេប​ផឹក​នូវ​ទឹក​ភ្លៀង ។ ព្រះ​នាង​សុក្កាថេរី ​មាន​លោកុត្តរ​ធម៌​ដ៏​បរិសុទ្ធ​ល្អ​ ជា​ស្រី​ប្រាសចាក​រាគៈ​ហើយ​ ជា​អ្នក​នឹង​ធឹង ឈ្នះមារ ព្រម​ទាំងវាហនៈ ​ហើយ​ទ្រទ្រង់​រាងកាយ ​មាន​ក្នុង​ទី​បំ​ផុត​ ។ === សេលាថេរី === [៣០០] ការ​រលាស់ខ្លួន​ចេញ (​ចាក​ភព​) ​ក្នុង​លោក ​របស់​នាង មិន​មាន​ទេ ​នាង​នឹង​ធ្វើ​អ្វី​ដោយ​វិវេក ​នាង​ចូរ​បរិភោគ​នូវ​តម្រេក​ដែល​អាស្រ័យ​នូវ​កាម​ទាំងឡាយ កុំ​ឱ្យ​ក្ដៅ​ក្រហាយ ​ក្នុង​កាលជា​ខាង​ក្រោយ​ឡើយ​ ។ កាម​ទាំងឡាយ​មាន​ឧបមា​ដោយ​លំពែង ​និង​ដែក​សូល ជា​គ្រឿង​កាប់ចិញ្រ្ចាំ​នូវ​ឧបាទានក្ខន្ធ​ទាំងឡាយ អ្នក​ឯង​ពោល (​សំដៅ​) តម្រេក​ក្នុង​កាម​ណា​ ឥឡូវ​នេះ​ តម្រេក​ក្នុង​កាម​នោះ​ ជា​ទី​អផ្សុក​ដល់​អាត្មា​ទេ​តើ​ ។ ​សេចក្ដី​រីករាយ​ក្នុង​អារម្មណ៍​ទាំងពួង យើង​បាន​កំចាត់​ចេញ​ហើយ​ គំនរងងឹត ​យើង​បាន​ទំលុះទំលាយ​ហើយ ម្នាល​មារ​មាន​ចិត្ត​បាប អ្នក​ឯង​ចូរ​ដឹង​យ៉ាង​នេះ​ចុះ ម្នាល​មារថោកទាប ​អ្នក​ឯងយើងកំចាត់ចេញ​បាន​ហើយ​ ។ === សោមាថេរី === [៣០១] ​ពួក​ឥសី ​(​មាន​ព្រះ​ពុទ្ធជា​ដើម​) ​គប្បី​ដល់​នូវ​ឋនៈ​ណា ដែល​បុគ្គល​ដទៃ​មិន​ងាយ​នឹង​បាន​សម្ភព ​ស្ត្រី​មិន​អាច​នឹង​ដល់​នូវ​ឋនៈ​នោះ ដោយ​ប្រាជ្ញាប្រវែង​ពីរ​ធ្នាប់​បាន​ទេ ។ កាល​បើ​ចិត្ត​របស់​បុគ្គល អ្នក​ឃើញ​ច្បាស់​នូវ​ធម៌​ដោយ​ប្រពៃ ​បាន​តម្កល់មាំ​ហើយ កាល​បើ​ញាណ​កំពុង​តែប្រព្រឹត្ត​ទៅ តើ​ស្ត្រី​ភាព ហេតុម្ដេច​មិន​គប្បី​ធ្វើ​នូវ​ឋនៈ​នោះ​បាន​ ។ ​សេចក្ដី​រីករាយ​ក្នុង​អារម្មណ៍​ទាំងពួង យើង​បាន​កំចាត់​ចេញ​ហើយ​ គំនរ​ងងឹត យើង​បាន​ទំលុះទំលាយ​ហើយ ម្នាល​មារ​មាន​ចិត្ត​បាប អ្នក​ឯង​ចូរ​ដឹង​យ៉ាង​នេះ​ចុះ ម្នាល​មារ​ថោក​ទាប ​អ្នក​ឯង យើងកំចាត់ចេញ​បាន​ហើយ​ ។ ចប់ តិកនិបាត ។ == '''ចតុក្កនិបាត''' == === ភទ្ទកាបិលានីថេរី === [៣០២] ​ព្រះ​ថេរៈ​ឈ្មោះ​កស្សប ជាបុត្តពុទ្ធទាយាទ ​មាន​ចិត្ត​តម្កល់មាំ​ល្អ​ លោក​បាន​ដឹង​នូវ​បុព្វេនិវាស ​ទាំង​ឃើញ​ឋនសួគ៌ ​និង​អបាយ ​លំដាប់​អំពី​នោះ​មក​ លោក​បាន​ដល់​នូវ​ធម៌ជា​ទី​អស់​ទៅ​នៃ​ជាតិ ​បាន​សម្រេច​នូវ​អភិញ្ញា ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ ជាព្រាហ្មណ៍ ​បាន​សម្រេច​វិជ្ជា ៣ ​ដោយ​វិជ្ជា ៣ ​នេះ​ ។ ​ព្រះ​ថេរី​ឈ្មោះ​ ភទ្ទកាបិលានី ​ក៏​យ៉ាង​នោះ​ដែរ បាន​សម្រេច​វិជ្ជា ៣ ញ៉ាំងមច្ចុ​ឱ្យ​សាបសូន្យ ឈ្នះមារ ព្រម​ទាំង​វាហនៈ ​ហើយ​ទ្រទ្រង់​រាង​កាយ ជា​ទី​បំ​ផុត​ ។ យើង​ទាំង​ពីរ​រូប បាន​ឃើញ​ទោស​ក្នុង​លោក ​ហើយ​មក​បួស យើង​ទាំង​នោះ​ ជា​ព្រះ​ខី​ណា​ស្រព ​បាន​ទូន្មានខ្លួន​ហើយ​ ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​ត្រជាក់ ​បាន​និព្វាន​ហើយ​ ។ ចប់ ចតុក្កនិបាត ។ == '''បញ្ចកនិបាត''' == === ភិក្ខុនី​មួយ​រូប មាន​នាម ​និង​គោត្រ​មិន​ប្រាកដ​ === [៣០៣] ​តាំង​ពីកាល​អាត្មា​អញ​បួស​មក បាន​ ២៥ វស្សា​ហើយ មិន​បាន​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត​ សូម្បីត្រឹម​មួយ​ផ្ទាត់ម្រាមដៃ ។ ​អាត្មា​អញ​មាន​ចិត្ត​ទ​ទឹក​ដោយ​កាម​រាគៈ មិន​បាន​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត​ ផ្គង​ដើម​ដៃកន្ទក់កន្ទេញ ​ហើយ​ចូល​ទៅ​កាន់​លំនៅ​ ។ ​អាត្មា​អញ​នោះ​ ចូល​ទៅ​រកភិក្ខុ​នី ​(​ធម្មទិន្នាថេរី​) ជា​ស្ត្រី​ដែល​អាត្មា​អញ​គួរ​ជឿ លោក​បាន​សំដែង​ធម៌ ​គឺ​ខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ ​ដល់​អាត្មា​អញ​ ។ លុះ​អាត្មា​អញ​បាន​ស្ដាប់ធម៌​របស់​លោក​ហើយ បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទី​សម​គួរ ដឹង​នូវ​បុព្វេនិវាស បាន​ជម្រះទិព្វចក្ខុ ។ ចេតោបរិយញ្ញាណ ​និង​សោតធាតុ ​អាត្មា​អញ​បាន​ជម្រះ​ហើយ​ ឫទ្ធិ៍​អាត្មា​អញ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់ច្បាស់​ហើយ​ ការ​អស់​ទៅ​នៃ​អាសវៈ អាត្មា​អញ​បាន​សម្រេច​ហើយ​ អភិញ្ញា ៦ ​អាត្មា​អញ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ច្បាស់​ហើយ ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា អាត្មា​អញ​ក៏​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ === វិមលាថេរី ជា​ស្រី​ពេស្យាពី​ដើម​ === [៣០៤] ​អាត្មា​អញ​ស្រវឹង រឹងត្អឹង ​ដោយ​ការ​សរសើរគុណ​ផង ដោយ​រូប​សម្បត្តិ​ផង ដោយ​លំអ​ដ៏​លើស​ផង ដោយ​យស​ផង ដោយ​វ័យ​ផង បាន​មើលងាយ​ពួក​ស្រី​ដទៃ ។ ​អាត្មា​អញ​ស្អិតស្អាង​រាងកាយ​នេះ ឱ្យ​វិចិត្រ​ល្អ ឱ្យ​ជា​ទី​រាក់ទាក់​នៃ​ជន​ពាល ​ហើយ​ឈរ​ក្បែរ​ទ្វារ​ផ្ទះ​នៃ​ស្រី​ពេស្យា ​ដូច​ជា​ព្រាន​ម្រឹគដាក់​អន្ទាក់​ ។ ​អាត្មា​អញ​សំដែង​គ្រឿង​ប្រដាប់ ​និង​អវយវៈ​ដ៏​កំបាំង ​ឱ្យ​ជាក់ច្បាស់​ជា​ច្រើន​ សើច​ក្អាក​ក្អាយ ​បាន​ធ្វើ​មាយា​ច្រើន​យ៉ាង ​(​ដើម្បី​) ញ៉ាំងជនពាលជា​ច្រើន (​ឱ្យ​ស្រើប​ស្រាល​) ។ ​ក្នុង​ថ្ងៃ​នេះ អាត្មា​អញ​នោះ បាន​កោរសក់ ដណ្ដប់សង្ឃាដី ​ដើរ​ទៅ​បិណ្ឌបាត រួច​អង្គុយក្រោមម្លប់​ឈើ​ ជា​អ្នក​បាន​នូវ​ធម៌​ដែល​មិន​មាន​វិតក្កៈ ។ ​គ្រឿង​ប្រកប​ទាំងពួង ទោះជាទិព្វក្ដី ជា​របស់​មនុស្ស​ក្ដី ​អាត្មា​អញ​បាន​ផ្ដាច់ផ្ដិល​ហើយ អាត្មា​អញ​បាន​ញ៉ាំងអាសវៈ​ទាំងពួង ​ឱ្យ​អស់​ហើយ​ ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​ត្រជាក់ រំលត់ទុក្ខ​ហើយ​ ។ === សីហាថេរី === [៣០៥] កាលពី​ដើម អាត្មា​អញ​ត្រូវ​កាម​រាគៈបៀតបៀន ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​រវើរវាយ ​មិន​លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ចភាវនា​ចិត្ត ព្រោះ​ធ្វើ​ទុក​ក្នុង​ចិត្ត​មិន​ជាឧបាយ​នៃ​ប្រាជ្ញា ។ ​អាត្មា​អញ​ លុះ​ត្រូវ​កិលេស​ទាំងឡាយ​រួបរឹត​ហើយ​ ជា​អ្នក​ប្រព្រឹត្ត​តាម​សេចក្ដី​សំគាល់​ក្នុង​កាម ថា​ជា​សុខ ជា​អ្នក​លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ច​នៃ​ចិត្ត​ដែល​ប្រកប​ដោយ​រាគៈ ​ក៏​មិន​បាន​នូវ​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត​ឡើយ​ ។ ​អាត្មា​អញ​ទៅ​ជាស្គម ស្លេកស្លាំង ស្អាប់​សម្បុរ ប្រព្រឹត្ត​មក​អស់​ ៧ ឆ្នាំ​ហើយ អាត្មា​អញ​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ក្រៃពេក ​មិន​បាន​សេចក្ដី​សុខ ​ទាំង​ថ្ងៃ​ទាំង​យប់​ ។ ​ព្រោះ​មិន​មាន​សេចក្ដី​សុខ​នោះ អាត្មា​អញ​ក៏​បាន​កាន់​ខ្សែចូល​ទៅ​ក្នុង​ចន្លោះព្រៃ ​(​ដោយ​គិតថា​) ​អាត្មា​អញ​ ចងក​ក្នុង​ទី​នេះ​ប្រសើរ ត្រង់វិល​ទៅ​កាន់​ភេទថោកទាបវិញ មិន​ប្រសើរ​ឡើយ​ ។ ​អាត្មា​អញ​បាន​ធ្វើ​អន្ទាក់​យ៉ាងមាំ ចង​នឹង​មែក​ឈើ​ ដាក់​អន្ទាក់​ត្រង់ក ​ក៏​ស្រាប់​តែ​ចិត្ត​របស់​អាត្មា​អញ​រួច​ស្រឡះ​ ។ === នន្ទាថេរី === [៣០៦] ​ម្នាល​នាង​នន្ទា ​នាង​ចូរ​មើលរាងកាយ ​ដែល​មាន​ជំងឺជានិច្ច មិន​ស្អាត ជារបស់​ពុករលួយ ​ដែល​ឆ្អឹង ៣០០ កំ​ណា​ត់ផ្គុំ​ឡើង​ហើយ (​នេះ​) ​នាង​ចូរ​អប់រំ​ចិត្ត​ដោយ​អសុភសញ្ញា ​ឱ្យ​ជា​ចិត្ត​មាន​អារម្មណ៍​តែ​មួយ តាំង​នៅ​មាំ​ល្អ​ ។ សរីរៈ​នេះ​យ៉ាង​ណា​ សរីរៈ​របស់​នាង​ហ្នឹង ​ក៏​យ៉ាង​នោះ​ដែរ​ សរីរៈ​របស់​នាង​ហ្នឹងយ៉ាង​ណា​ សរីរៈ​នេះ ក៏​យ៉ាង​នោះ​ដែរ នាង​កុំខ្ជិលច្រអូស ខំពិចារ​ណា​រាងកាយនុ៎ះ ​ទាំងយប់ ​ទាំង​ថ្ងៃ​ យ៉ាង​នេះ​ឯងថា សរីរៈ ​(​នេះ​) ​ដែល​ពួក​ជនពាលរីករាយ ជារបស់​ពុក​រលួយ ​មាន​ក្លិនអាក្រក់ ។ ​លំដាប់​អំពី​នោះ ខ្ញុំ​ក៏​បាន​ពិនិត្យ​ឃើញ​ដោយ​ប្រាជ្ញា​របស់ខ្លួន ។ ​ខ្ញុំ​នោះ​មិន​ធ្វេសប្រហែស ខំ​ពិចារ​ណា​ដោយ​ឧបាយ​នៃ​ប្រាជ្ញា ​ក៏​បាន​ឃើញ​កាយ​នេះ ទាំង​ខាង​ក្នុង ទាំង​ខាង​ក្រៅ ​តាម​ពិត​ ។ ​ខាង​ក្រោយ​មក ខ្ញុំ​នឿយ​ណា​យ​ក្នុង​កាយ រសាយ​ក្នុង​សន្ដាន ជា​អ្នក​មិន​ធ្វេសប្រហែស ​ក៏​បាន​ប្រាសចាក​យោគៈ ​មាន​ចិត្ត​ស្ងប់ មាន​ទុក្ខរលត់​ហើយ​ ។ === នន្ទុត្តរាថេរី === [៣០៧] ​អាត្មា​អញ​បាន​ថ្វាយបង្គំភ្លើង​ផង ព្រះ​ចន្ទ​ផង ព្រះ​អាទិត្យ​ផង ​ពួក​ទេវតា​ផង​ រួច​ហើយ​អាត្មា​អញ​ទៅ​កាន់​កំពង់​នៃ​ស្ទឹង​ទាំងឡាយ ហើយ​ចុះ​ទៅ​ក្នុង​ទឹក អាត្មា​អញ​ សមាទាន​នូវ​វត្ត​ច្រើន​យ៉ាង ​គឺ​កោរក្បាល​ពាក់​កណ្ដាល សម្រេច​ការ​ដេក​លើ​ផែនដី ​មិន​បាន​បរិភោគបាយ​ក្នុង​វេលាយប់ ។ ​អាត្មា​អញ​ត្រេកអរ​ក្នុង​ការ​ស្អិតស្អាង ​និង​ការ​ប្រដាប់ លុះ​កាម​រាគៈបៀតបៀន​ហើយ ក៏​បាន​ទំនុក​បំរុងកាយ​នេះ ដោយ​គ្រឿង​ងូត និង​គ្រឿង​អប់ ។ ​ក្នុង​កាល​ខាង​ក្រោយ​មក ខ្ញុំ​បាន​នូវ​សទ្ធា ​(​ក្នុង​សំណាក់​នៃ​ព្រះ​មហា​មោគ្គល្លាន​ត្ថេរ​) ​ហើយ​បួស​ក្នុង​ធម្មវិន័យ ​កាម​រាគៈ ​ខ្ញុំ​បាន​ដកចេញ​ហើយ ព្រោះ​បាន​ឃើញ​នូវ​រាងកាយ ​តាម​ពិត​ ។ ភព​ទាំង​អស់​ផង សេចក្ដី​ប្រាថ្នា​ផង សេចក្ដី​តាំង​ចិត្ត​ទុក​ផង អាត្មា​អញ​បាន​ផ្ដាច់ផ្ដិល​ហើយ អាត្មា​អញ​បាន​ប្រាសចាក​យោគៈ​ទាំងពួង​ហើយ បាន​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត​ ។ === មិត្តកាលីថេរី === [៣០៨] ​អាត្មា​អញ​ចេញ​អំពី​ផ្ទះ ​ហើយ​មក​បួស​ក្នុង​ធម្មវិន័យ ​ដោយ​សទ្ធា ខ្វល់​ខ្វាយ​ក្នុង​លាភៈ ​និង​សក្ការៈ ប្រព្រឹត្ត​ដោយ​ហេតុ ​(​ដែល​ញ៉ាំងលាភ​ឱ្យ​កើត​ឡើង មាន​ពាហុសច្ចៈ ​និង​ធម្មក​ថា​ជា​ដើម​) ​នោះ​ៗ ។ ​អាត្មា​អញ​បាន​លះប្រយោជន៍​ដ៏​ឧត្តម​ចោល ​ហើយ​សេព​នូវ​ប្រយោជន៍ថោកទាប លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ច​នៃ​កិលេស​ទាំង​ឡាយ មិន​ត្រេកអរ​នឹង​ប្រយោជន៍​នៃ​សមណៈ​ ។ ​សេចក្ដី​សង្វេគ ​ក៏​មាន​ដល់​អាត្មា​អញ​នោះ ដែល​អង្គុយ​ក្នុង​លំនៅ​ថា ​អាត្មា​អញ​ដើរ​ផ្លូវខុស លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ច​តណ្ហា ។ ជីវិត​របស់​អាត្មា​អញ​មាន​ប្រមាណតិច ជរា ​និង​ព្យាធិ​តែង​ញាំញី មុន​កាយ​នេះ​នឹង​បែកធ្លាយ ​មិន​មែន​ជាកាល​គួរ អាត្មា​អញ​ធ្វេសប្រហែស​ឡើយ​ ។ ​អាត្មា​អញ​កាលពិចារ​ណា​នូវ​ការ​កើត​ឡើង និង​ការ​សូន្យ​ទៅ​នៃ​ខន្ធ​ទាំងឡាយ​តាម​ពិត ក៏​មាន​ចិត្ត​រួច​ស្រឡះ ហើយ​ចេញ (​ចាក​កិលេស​ទាំងពួង​) ពុទ្ធសាសនា ​អាត្មា​អញ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ === សកុលាថេរី === [៣០៩] ​អាត្មា​អញ​កាលនៅ​ក្នុង​ផ្ទះ ​បាន​ស្ដាប់ធម៌​របស់​ភិក្ខុ​ហើយ ឃើញ​ធម៌ ប្រាស​ចាក​ធូលី ​គឺ​កិលេស ជាធម៌នាំ​សត្វ​ឱ្យ​ចេញ​ចាក​តណ្ហា ជាហេតុនាំ​ឱ្យ​បាន​សេចក្ដី​សុខ ​មិន​ឃ្លាត ។ ​អាត្មា​អញ​នោះ បាន​បោះបង់ចោល​នូវ​កូន​ប្រុស​ផង កូន​ស្រី​ផង​ ទ្រព្យ ​និង​ស្រូវ​ផង បាន​ឱ្យ​គេ​កោរសក់ ​ហើយ​មក​បួស​ក្នុង​ធម្មវិន័យ ។ ​អាត្មា​អញ​កាលនៅ​ជា​សិក្ខមានា ​បាន​ញ៉ាំងមគ្គ​ខាង​លើ​ឱ្យ​កើត ​បាន​លះរាគៈ ​និង​ទោសៈ​ផង​ អាសវៈ​ទាំងឡាយ​ដែល​តាំង​នៅ​ជា​មួយ​គ្នា​នឹង​រាគៈទោសៈ​នោះ​ផង​ ។ លុះ​អាត្មា​អញ​បាន​ឧបសម្បទាជា​ភិក្ខុនី​ហើយ ក៏​រលឹក​ឃើញ​នូវ​បុព្វជាតិ ​ទាំងទិព្វចក្ខុ​មិន​មាន​មន្ទិល ​ដែល​ពួក​សប្បុរស​ចម្រើន​ហើយ ក៏​អាត្មា​អញ​បាន​ជម្រះ​ហើយ អាត្មា​អញ​បាន​ឃើញ​សង្ខារ​ទាំងឡាយ ដែល​កើត​អំពី​ហេតុ ​មាន​សភាពទ្រុឌទ្រោម ​ថា​ជា​របស់​ដទៃ ​ហើយ​បាន​លះអាសវៈ​ទាំង​អស់​ ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​ត្រជាក់ ​បាន​រលត់ទុក្ខ​ហើយ​ ។ === សោ​ណា​ថេរី === [៣១០] ​អាត្មា​អញ​បាន​សម្រាល​កូន​ដប់ ​ក្នុង​សរីរៈ ​គឺ​រូប​នេះ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ អាត្មា​អញ​មាន​កម្លាំង​ថយ គ្រាំគ្រា ​បាន​ចូល​ទៅ​រកភិក្ខុ​នី​មួយ​រូប​ ។ លោក​បាន​សំដែង​ធម៌ ​គឺ​ខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ ​ដល់​អាត្មា​អញ​ លុះ​អាត្មា​អញ​បាន​ស្ដាប់ធម៌​របស់​លោក​ហើយ ក៏​បាន​កោរសក់បួស ​អាត្មា​អញ​នោះ កំពុង​សិក្សា ​(​សិក្ខាបី​) ​បាន​ជម្រះ​ទិព្វ​ចក្ខុ ​ដឹង​នូវ​បុព្វេនិវាស ​ដែល​អាត្មា​អញ​បាន​អាស្រ័យនៅ​ហើយ​ក្នុង​កាល​មុន ។ ​អាត្មា​អញ​មាន​អារម្មណ៍​តែ​មួយ មាន​ចិត្ត​តម្កល់មាំ ​ចម្រើន​អនិមិត្ត​វិមោក្ខ ជា​អ្នក​បាន​វិមោក្ខ​ក្នុង​លំដាប់ (​នៃ​មគ្គ​ដ៏​ប្រសើរ​) រលត់កិលេស​ហើយ ព្រោះ​មិន​ប្រកាន់​ ។ បញ្ចក្ខន្ធ ​អាត្មា​អញ​បាន​កំណត់​ហើយ មាន​ឫស​ផ្ដាច់​ផ្ដិល​ហើយ អាត្មា​អញ​មិន​មាន​តណ្ហា ​ដែល​កើត​អំពី​វត្ថុ​ដែល​តាំង​នៅ​ ឥឡូវ​នេះ​ ភពថ្មី​មិន​មាន​ ។ === ភទ្ទាកុណ្ឌលាថេរី === [៣១១] ​អាត្មា​អញ​មាន​សក់ដក​ហើយ (​ដោយ​បន្លាត្នោត​) ទ្រទ្រង់​ភក់ ​មាន​សំពត់​សាដក​តែ​មួយ​ ប្រព្រឹត្ត​ក្នុង​កាលមុន ​មាន​សេចក្ដី​សំគាល់ថាទោស ក្នុង​របស់​ដែល​មិន​មាន​ទោស ​ទាំង​មាន​សេចក្ដី​យល់​ឃើញ​ថា ​មិន​មាន​ទោស​ក្នុង​របស់​ដែល​មាន​ទោស ចេញ​ទៅ​អំពី​ទី​សម្រាក​ក្នុង​វេលា​ថ្ងៃ បាន​ឃើញ​ព្រះ​ពុទ្ធ ទ្រង់​ប្រាស​ចាក​ធូលី ​គឺ​រាគាទិក្កិលេស ​មាន​ភិក្ខុ​សង្ឃហែហម លើ​ភ្នំគិជ្ឈកូដ ​ក៏​លុត​ជង្គង់​ថ្វាយបង្គំ ប្រណម្យអញ្ជលី​ក្នុង​ទី​ចំពោះ​ព្រះ​ភក្រ្ដ ។ ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ​បាន​ត្រាស់​ថា ​ម្នាល​នាង នាង​ចូរ​មក​ចុះ​ ឧបសម្បទា​នោះ ក៏​សម្រេច​ដល់​ខ្ញុំ​ ។ ​អាត្មា​អញ​បាន​ដើរ​ទៅ​កាន់​ជនបទ​ឈ្មោះ​អង្គៈ មគធៈ វជ្ជី កាសី ​និង​កោសល ជា​អ្នក​មិន​មាន​បំណុល ​បាន​បរិភោគដុំបាយ​របស់​ជន​អ្នក​នៅ​ក្នុង​ដែន (​នោះ​ៗ​) ​អស់​ ៥០ ឆ្នាំ ។ ឧបាសក​ណា បាន​ឱ្យ​ចីវរ​ដល់​នាង​ភទ្ទា ​ដែល​រួច​ចាក​គន្ថៈ​ទាំងពួង ឧបាសក​នោះ ប្រកប​ដោយ​បញ្ញា ​បាន​សោយបុណ្យ​ច្រើន​ ។ === បដាចារាថេរី === [៣១២] ​ពួក​មាណព ភ្ជួរស្រែ​ដោយ​នង្គ័ល​ទាំងឡាយ ហើយ​ព្រោះ​ពូជ​ទាំងឡាយ​លើ​ផែនដី ​តែង​បាន​នូវ​ទ្រព្យចិញ្ចឹម​កូន និង​ប្រពន្ធ​ទាំងឡាយ​ ។ ​អាត្មា​អញ​បរិបូណ៌​ដោយ​សីល ​មិន​ខ្ជិល ​មិន​រវើរវាយ ធ្វើ​តាម​សាសនា​របស់​ព្រះ​សាស្ដា ​ដូច​ម្ដេច​ក៏​មិន​បាន​ព្រះ​និព្វាន​ ។ ​អាត្មា​អញ​លាង​ជើង​ក្នុង​ទឹក ឃើញ​ទឹក​សម្រាប់លាង​ជើង​ហូរ​អំពី​ទី​ទួល ​មក​កាន់​ទី​ទាប ​ហើយ​ធ្វើ (​ឱ្យ​ជានិមិត្ត​) ​ក្នុង​ទឹក​ទាំងឡាយ លំដាប់​ពី​នោះ​មក អាត្មា​អញ​ក៏​បាន​តម្កល់​ចិត្ត​មាំ ​ដូច​សេះអាជានេយ្យ​ដ៏​ចម្រើន​ ។ ​លំដាប់​នោះ អាត្មា​អញ​កាន់​ប្រ​ទី​ប​ចូល​ទៅ​កាន់​លំនៅ​ រមិលមើលដំណេក ​ហើយ​អង្គុយ​លើ​គ្រែតូច ។ ​ក្នុង​កាល​នោះ អាត្មា​អញ​កាន់​រនុក​ទ្វារ ហើយ​ពន្លឹម​ចុះ​នូវ​ប្រឆេះ ​(​នៃ​ប្រ​ទី​ប​) ​ចិត្ត​ក៏​បាន​រួច​ស្រឡះ​ចាក​កិលេស ​ដូច​ជាការ​រលត់​នៃ​ប្រ​ទី​ប ។ === តឹសមត្តាថេរី === [៣១៣] ​ពួក​មាណព ​កាន់​អង្រែ​ទាំងឡាយ​បុកស្រូវ ​តែង​បាន​នូវ​ទ្រព្យ​ទាំងឡាយ​ ចិញ្ចឹម​កូន និង​ប្រពន្ធ ។ ​ពួក​នាង ចូរ​ធ្វើ​នូវ​ពុទ្ធសាសនា ​ដែល​គេ​ធ្វើ​ហើយ មិន​ក្ដៅ​ក្រហាយ​តាម​ក្រោយ ​ចូរ​លាង​ជើង​ទាំងឡាយ​ឱ្យ​ឆាប់ ​ហើយ​អង្គុយ​ក្នុង​ទី​សម​គួរ ប្រកប​រឿយ​ៗ ​នូវ​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត ហើយ​ចូរ​ធ្វើ​នូវ​ពុទ្ធសាសនា​ចុះ​ ។ ភិក្ខុ​នី​ទាំង​នោះ បាន​ស្ដាប់ពាក្យ​ប្រៀនប្រដៅ ​របស់​បដាចារាថេរី​នោះ​ហើយ ក៏​លាង​ជើង ហើយ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទី​សម​គួរ ប្រកប​រឿយ​ៗ ​នូវ​សមថធម៌ ​បាន​ធ្វើ​នូវ (​កិច្ច​ក្នុង​) ពុទ្ធសាសនា ។ ​ក្នុង​បឋមយាម​នៃ​រាត្រី ​ពួក​ព្រះ​ថេរី ​ក៏​បាន​រឭក​ឃើញ​នូវ​បុព្វជាតិ ​ក្នុង​មជ្ឈិមយាម​នៃ​រាត្រី ​បាន​ជម្រះ​នូវ​ទិព្វចក្ខុ ​ក្នុង​បច្ឆិមយាម​នៃ​រាត្រី ​ក៏​បាន​ទំលាយ​នូវ​គំនរងងឹត ។ ​ពួក​ព្រះ​ថេរី​ទាំង​នោះ​ ក្រោក​ឡើង​ថ្វាយបង្គំបាទា ​(​នៃ​បដាចារាថេរី ​ហើយ​ពោល​ថា​) ពាក្យ​ប្រៀនប្រដៅ​របស់​នាង​ យើង​បាន​ធ្វើ​តាម​ហើយ ​ពួក​ទេវតា​នៅ​ក្នុង​ឋាន​ត្រៃត្រឹង្ស ​(​ហែហម​) ​ព្រះ​ឥន្រ្ទ ​ដែល​បាន​ឈ្នះ​ក្នុង​សង្គ្រាម​យ៉ាង​ណា ​ពួក​យើងជា​អ្នក​មាន​វិជ្ជា ៣ ​មិន​មាន​អាសវៈ នឹង​នៅ​ហែហម ​(​នាង​យ៉ាង​នោះ​) ។ ​ពួក​ភិក្ខុ​នីជាថេរី ចំនួន ៣០ ​រូប​នេះ បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ច្បាស់លាស់ ​នូវ​ព្រះ​អរហត្ត ​ក្នុង​សំណាក់​នៃ​បដាចារាថេរី ។ === ចន្ទាថេរី === [៣១៤] កាលពី​ដើម អាត្មា​អញ​ជា​ស្រី​ទុគ៌ត ជា​ស្រី​មេម៉ាយ ​មិន​មាន​កូន​ ព្រាត់​ប្រាសចាក​មិត្រ ចាក​ញាតិ​ទាំងឡាយ មិន​ដែល​បាន​បាយ ​និង​សំពត់ ​(​បរិភោគប្រើ​ប្រាស់​គ្រប់គ្រាន់​) ទេ ។ ​អាត្មា​អញ​កាន់​ភាជន៍ដី ​និង​ឈើ​ច្រត់ ​ដើរ​សូម​អំពី​ត្រកូល​មួយ​ទៅ​កាន់​ត្រកូល​មួយ ត្រូវ​ត្រជាក់ ​និង​ក្ដៅបៀតបៀន ​ដើរ​ទៅ​អស់​ ៧ ឆ្នាំ ។ លុះ​កាលជា​ខាង​ក្រោយ​មក អាត្មា​អញ​បាន​ឃើញ​ភិក្ខុ​នី ​(​បដាចារាថេរី​) ជា​ស្រី​បាន​បាយ និង​ទឹក ហើយ​ចូល​ទៅ​និយាយ សូមបួស​ក្នុង​ធម្មវិន័យ ។ ឯ​បដាចារា​ភិក្ខុ​នី​នោះ បាន​បំបួស​អាត្មា​អញ ដោយ​សេចក្ដី​អនុគ្រោះ ​ខាង​ក្រោយ​អំពី​នោះ​មក​ លោក​បាន​ទូន្មាន​អាត្មា​អញ​ ដឹកនាំ​ក្នុង​ប្រយោជន៍យ៉ាងសំខាន់ ។ ​អាត្មា​អញ​បាន​ស្ដាប់ពាក្យ​របស់​លោក ​ក៏​បាន​ធ្វើ​តាម​ពាក្យ​ប្រៀនប្រដៅ ឯឱវាទ​របស់​ព្រះ​ថេរីជាម្ចាស់ ​មិន​ឥត​អំពើ​ឡើយ ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​មាន​វិជ្ជា ៣ ​មិន​មាន​អាសវៈ​ ។ ចប់ បញ្ចកនិបាត ។ == '''ឆក្កនិបាត''' == === បដាចារាថេរី ៥០០ === [​បាន​ជាហៅ​បដាចារា​ដែរ ព្រោះ​បាន​ស្ដាប់​ឱវាទ​របស់​នាង​បដាចារាថេរី ។] ។ [៣១៥] ​នាង​មិន​ដឹង​ផ្លូវ​របស់​សត្វ​ណា ដែល​មក ឬ​ទៅ​ទេ ​ហើយ​យំរក​កូន ដែល (​មិន​ដឹង​ជា​) ​មក​អំពី​ទី​ណា​នោះ​ថា ឱ​កូន​អាត្មា​អញ​អើយ ។ ​ទុក​ជា​នាង​ដឹង​ផ្លូវ​របស់​កូន​នោះ ដែល​មក ឬ​ទៅ ក៏​មិន​គប្បី​សោករក​កូន​នោះ​ឡើយ ព្រោះ​សត្វ​មាន​យ៉ាង​នេះ​ជា​ធម្មតា ។ ​(​សត្វ​នោះ​) ​មិន​មាន​អ្នក​ណា​មួយ​អង្វរ​ឱ្យ​មក​អំពី​បរលោក​នោះ ទាំង​មិន​មាន​អ្នក​ណា​មួយ​ អនុញ្ញាត​ឱ្យ​ទៅ​អំពី​លោក​នេះ​ឡើយ​ ទំនងជា​មក​អំពី​ទី​ណា​មួយ (​មាន​នរក​ជា​ដើម​) ​មក​អាស្រ័យនៅ (​ក្នុង​ទី​នេះ​) ​អស់​ពីរ​បី​ថ្ងៃ​ ។ ​សត្វ​សូម្បី​ទៅ​អំពី​ភព​នេះ មក​កាន់​ភពដទៃ ​ទៅ​អំពី​ភព​នោះ ទៅ​កាន់​ភពដទៃ ចែកឋន​ទៅ​ហើយ ដោយ​សភាពជា​មនុស្ស នឹង​អន្ទោល​ទៅ បើ​មក​យ៉ាង​ណា ក៏​ទៅ​យ៉ាង​នោះ​ ការ​ខ្សឹកខ្សួល ​ព្រោះ​តែ​សត្វ​នោះ មាន​ប្រយោជន៍​អ្វី​ ។ លោកម្ចាស់​បាន​ដកព្រួញ ​គឺ​សេចក្ដី​សោក ​ដែល​ឃើញ​ដោយ​កម្រ អាស្រ័យ​នូវ​ហ្ឫទ័យ​របស់​ខ្ញុំ​ លោកម្ចាស់​បាន​បន្ទោបង់​សេចក្ដី​សោក​ព្រោះ​កូន​របស់​ខ្ញុំ ដែល​ត្រូវ​សេចក្ដី​សោក​គ្របសង្កត់​ហើយ​ ។ ​ក្នុង​ថ្ងៃ​នេះ ខ្ញុំ​នោះ​មាន​ព្រួញដក​ហើយ មិន​មាន​សម្រេកគំលាន ​មាន​ទុក្ខរលត់​ហើយ ខ្ញុំ​សូម​ដល់​នូវ​ព្រះ​ពុទ្ធ ជា​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ផង ព្រះ​ធម៌​ផង ព្រះ​សង្ឃ​ផង​ ជាសរណៈ ។ === វាសិដ្ឋីថេរី === [៣១៦] ​អាត្មា​អញ​ត្រូវ​សេចក្ដី​សោក​ព្រោះ​កូន​បៀតបៀន​ហើយ មាន​ចិត្ត​រាយ​មាយ ប្រាសចាក​សញ្ញា ​មាន​កាយអាក្រាត ​មាន​សក់រាត់រាយ ​អាត្មា​អញ​ដើរ​ទ្រហោ​យំ ។ ​អាត្មា​អញ​ពោរពេញ​ដោយ​សេចក្ដី​ស្រេកឃ្លាន ​បាន​ដើរ​ទៅ​លើ​គំនរ​សំរាម​ក្បែរ​ថ្នល់​ផង ក្នុង​ព្រៃស្មសាន​ផង ក្នុង​ច្រករហក​ផង អស់​បីឆ្នាំ​ ។ ​ក្នុង​កាល​ជា​ខាង​ក្រោយ​មក អាត្មា​អញ​បាន​ជួបប្រទះ​នឹង​ព្រះ​សុគត ​ព្រះ​អង្គទូន្មាន​នូវ​ពួក​សត្វ​ដែល​មាន​ខ្លួន​មិន​ទាន់​បាន​ទូន្មាន ទ្រង់​ត្រាស់​ដឹង​ដោយ​ព្រះ​អង្គ​ឯង ​មិន​មាន​ភ័យ​អំពី​ទី​ណា កំពុង​ស្ដេច​ទៅ​កាន់​ក្រុង​មិថិលា ។ ​អាត្មា​អញ​ ត្រឡប់​បាន​នូវ​ចិត្ត​ជាប្រក្រតី ​ហើយ​ក៏​ចូល​ទៅ​ជិត​ថ្វាយបង្គំ ឯ​ព្រះ​គោតម​នោះ បាន​សំដែង​ធម៌​ដល់​អាត្មា​អញ ដោយ​សេចក្ដី​អនុគ្រោះ ។ លុះ​អាត្មា​អញ​បាន​ស្ដាប់ធម៌​របស់​ព្រះ​អង្គ​ហើយ ក៏​បាន​បួស​ក្នុង​ធម្មវិន័យ ប្រកប​ព្យាយាម​ក្នុង​សាសនា​នៃ​ព្រះ​សាស្ដា ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់ច្បាស់​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​បទ​ដ៏​ជា​ទី​ក្សេម ។ ​សេចក្ដី​សោក​ទាំងឡាយ​ទាំងពួង ​អាត្មា​អញ​ផ្ដាច់ផ្ដិល​ហើយ បាន​លះបង់​ហើយ ឱ្យ​មាន​ទី​បំ​ផុត​ត្រឹម​ព្រះ​អរហត្ត​នេះ ព្រោះ​ថា វត្ថុ​ទាំងឡាយ ដែល​ជា​ដែន​កើត​នៃ​សេចក្ដី​សោក ​អាត្មា​អញ​កំណត់​ហើយ​ ។ === ខេមាថេរី === [៣១៧] ហៃ​នាង​ខេមា ​នាង​នៅ​ក្មេង ជា​ស្រី​មាន​រូប​ យើងសោត​ក៏​នៅ​ក្មេង​កំលោះ នាង​ចូរ​មក​ យើង​នឹង​ត្រេកត្រអាល​ដោយ​តូរ្យតន្រ្តី​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៥ ។ អាត្មា​នឿយ​ណា​យ ធុញទ្រាន់ ​ដោយ​កាយស្អុយ ​ដែល​មាន​ជំងឺជានិច្ច ពុកផុយ​នេះ កាម​តណ្ហា ​អាត្មា​អញ​បាន​ដកចេញ​ហើយ​ ។ ​កាម​ទាំងឡាយ មាន​ឧបមា​ដោយ​លំពែង ​និង​អណ្ដោត ជា​ទី​កាប់ចិញ្ច្រាំ​នូវ​ខន្ធ​ទាំងឡាយ អ្នក​និយាយ​ចំពោះ​តម្រេក​ក្នុង​កាម​ណា​ ឥឡូវ​នេះ​ តម្រេក​ក្នុង​កាម​នោះ មិន​ជា​ទី​ត្រេកអរ​នៃ​អាត្មា​ទេ ។ ​សេចក្ដី​រីក​រាយ​ក្នុង​អារម្មណ៍​ទាំងពួង ​អាត្មា​បាន​កំចាត់ចេញ​ហើយ​ គំនរ​ងងឹត ​អាត្មា​ក៏​បាន​ទំលាយ​ហើយ ម្នាល​មារ​មាន​ចិត្ត​បាប​ អ្នក​ចូរ​ដឹង​យ៉ាង​នេះ​ចុះ ម្នាល​មារ​លា​មក​ អ្នក​ឯង ​អាត្មា​បាន​កំចាត់ចេញ​ហើយ​ ។ ​ពួក​ជន​ពាល ​មិន​ដឹង​តាម​ពិត​ សំពះនក្ខត្តឫក្ស​ទាំងឡាយ​ បូជាភ្លើង​ក្នុង​ព្រៃ ​ហើយ​សំគាល់ថា​ជាការ​បរិសុទ្ធ ។ ចំណែក​ខាង​អាត្មា​ នមស្ការ​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ ជា​បុរស​ខ្ពង់ខ្ពស់ ជា​អ្នក​ធ្វើ​តាម​សាសនា​របស់​ព្រះ​សាស្ដា ​បាន​រួច​ស្រឡះ​ហើយ​ ចាក​ទុក្ខ​ទាំងពួង ។ === សុជាតាថេរី === [៣១៨] ​អាត្មា​អញ​មាន​ខ្លួន​ស្អិតស្អាង ​មាន​គ្រឿង​ស្លៀក​ពាក់​ល្អ​ ទ្រទ្រង់​ផ្កា​កម្រង​ លាបស្រឡាប​ដោយ​ខ្លឹម​ចន្ទន៍ បិទបាំង​ជិត​ដោយ​គ្រឿង​អាភរណៈ​គ្រប់​យ៉ាង ​មាន​ពួក​ទាសី​ហែហម​ហើយ​ ។ ​អាត្មា​អញ បាន​យកបាយ ​ទឹក​ បង្អែម និង​ចំអាប​ដ៏​ច្រើន​ ចេញ​ទៅ​អំពី​គ្រឹហា នាំចូល​ទៅ​កាន់​ឧទ្យាន ។ ​អាត្មា​អញ​ត្រេកអរ លេង​ក្នុង​ឧទ្យាន​នោះ រួច​ហើយ​ក៏​មក​កាន់​ផ្ទះ​របស់​ខ្លួន បាន​ឃើញ​វិហារ ​ហើយ​ក៏​ចូល​ទៅ​កាន់​វិហារ ​ក្នុង​ព្រៃ​អញ្ជ័ន ​ជិត​ក្រុង​សាកេត ។ ​អាត្មា​អញ​បាន​ឃើញ​ព្រះ​ពុទ្ធ ជាប្រ​ទី​ប​នៃ​លោក ​ហើយ​ចូល​ទៅ​ថ្វាយបង្គំ ឯ​ព្រះ​អង្គ ជា​បុគ្គល​មាន​ចក្ខុ ​បាន​សំដែង​ធម៌​ដល់​អាត្មា​អញ ដោយ​សេចក្ដី​អនុគ្រោះ ។ លុះ​អាត្មា​អញ​បាន​ស្ដាប់​ធម៌​របស់​ព្រះ​មហេសី​ហើយ ក៏​បាន​ចាក់​ធ្លុះ​នូវ​សច្ចៈ ​បាន​សម្រេច​នូវ​និព្វាន​បទ ​ឈ្មោះ​អមតៈ ជាធម៌​មិន​មាន​ធូលី ​គឺ​កិលេស ​ក្នុង​វិហារ​នោះ​ឯង ។ ​លំដាប់​ពី​នោះ អាត្មា​អញ​បាន​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​ព្រះ​សទ្ធម្ម ​ហើយ​បួស​ក្នុង​ធម្មវិន័យ ​បាន​សម្រេច​ត្រៃវិជ្ជា ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា ​មិន​ឥត​អំពើ​ឡើយ​ ។ === អនោបមាថេរី === [៣១៩] ​អាត្មា​អញ​ កើត​ក្នុង​ត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ​ដែល​មាន​គ្រឿង​ឧបករណ៍ជា​ទី​រីក​រាយ​ច្រើន មាន​ទ្រព្យ​ច្រើន​ ជា​ស្រី​បរិបូណ៌​ដោយ​សម្បុរ ​និង​រូប​ ជាធីតាបង្កើត​នៃ​សេដ្ឋី​ឈ្មោះ​មេឃិ ។ ​ពួក​ព្រះ​រាជបុត្រ​ក៏​ចង់​បាន ​ពួក​សេដ្ឋីបុត្រ​ក៏​ជាប់​ចិត្ត ទើប​ប្រើ​ទូត​ទៅ (​ក្នុង​សំណាក់​) បិតា​របស់​អាត្មា​អញ (​ថា​) សូម​អ្នក​ឱ្យ​នាង​អនោបមា​ដល់​ខ្ញុំ​ ។ ធីតា​របស់​អ្នក​ឈ្មោះ​អនោបមានុ៎ះ ​(​លក្ខណញ្ញូជន​) ​កាត់​ថ្លៃ​ចំនួនទ្រព្យប៉ុន្មាន ​ខ្ញុំ​សូមជូនប្រាក់ និង​កែវជា ៨ គុណ ​អំពី​ទ្រព្យ​នោះ​ ។ ​អាត្មា​អញ​នោះ បាន​ឃើញ​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ ជាចម្បង​នៃ​លោក ​ព្រះ​អង្គប្រសើរបំ​ផុត ក៏​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទី​សម​គួរ​ ថ្វាយបង្គំ​ព្រះ​បាទា​របស់​ព្រះ​អង្គ ។ ​ព្រះ​គោតម​នោះ បាន​សំដែង​ធម៌​ដល់​អាត្មា​អញ ដោយ​សេចក្ដី​អនុគ្រោះ ​អាត្មា​អញ​អង្គុយ​លើ​អាសនៈ​នោះ ហើយ​បាន​សម្រេច​នូវ​ផល​ទី​ ៣ ។ ​លំដាប់​ពី​នោះ​មក អាត្មា​អញ​បាន​កោរសក់​ទាំងឡាយ ហើយ​បួស​ក្នុង​ធម្មវិន័យ រាត្រីគំរប់ ៧ ​របស់​អាត្មា​អញ ក្នុង​ថ្ងៃ​នេះ​ ជារាត្រី​ដែល​តណ្ហារីងស្ងួត ។ === មហាបជាបតិគោតមីថេរី === [៣២០] បពិត្រ​ព្រះ​ពុទ្ធ ​មាន​ព្យាយាម ​អ្នក​ខ្ពង់ខ្ពស់​ជាង​សព្វ​សត្វ​ទាំងឡាយ ខ្ញុំ​សូមថ្វាយបង្គំ​ព្រះ​អង្គ ​ដែល​ទ្រង់​បាន​ប្រោស​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ ​និង​ជនដទៃ​ច្រើន​គ្នា ​ឱ្យ​រួច​ចាក​ទុក្ខ ។ ​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ទាំងពួង ​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​បាន​កំណត់​ដឹង​ហើយ​ តណ្ហាជា​ដើម​ចម ​(​នៃ​ទុក្ខ​) ​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​រីងស្ងួត​ហើយ​ មគ្គ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ ​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ចម្រើន​ហើយ​ និរោធធម៌ ​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​បាន​សម្រេច​ហើយ​ ។ មាតាបិតា បុត្រ បង​ប្អូន ​និង​ជីដូនជីតា ​ដែល​មាន​ក្នុង​កាលមុន ​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​មិន​ដឹង​តាម​ពិត មិន​បាន (​នូវ​ទី​ពឹង​ក្នុង​សមុទ្រ ​គឺ​សង្សារ​) ​បាន​អន្ទោល​ទៅ (​យកកំណើត​ផ្សេង​ៗ​) ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ​អង្គ​នោះ ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​បាន​ឃើញ​ហើយ​ រាងកាយ ​(​របស់​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​) ​នេះ ជា​ទី​បំ​ផុត​ហើយ​ ជាតិសង្សារ​អស់​រលីង​ហើយ​ ឥឡូវ​នេះ​ ភពថ្មី​មិន​មាន​ ។ សូម​ព្រះ​អង្គទត​នូវ​ពួក​សាវ័ក ​អ្នក​មាន​ព្យាយាមតឹង​តែង មាន​ចិត្ត​ស្លុង​ទៅ​រក​ព្រះ​និព្វាន មាន​ព្យាយាមមាំជានិច្ច ជា​អ្នក​ព្រមព្រៀងគ្នា ​នេះ​ជាការ​ថ្វាយបង្គំ​ចំពោះ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ទាំងឡាយ​ ។ ឱហ្ន៎ ​ព្រះ​នាង​មាយា ​បាន​បង្កើត​ព្រះ​គោតម ​ដើម្បី​ជា​ប្រយោជន៍​ដល់​ពួក​ជន​ច្រើន​គ្នា ​(​ព្រោះ​ថា​) ​ព្រះ​គោតម​បាន​បន្ទោបង់​នូវ​គំនរទុក្ខ ​នៃ​ពួក​ជន​ដែល​ត្រូ​វព្យាធិ ​និង​មរណៈចាក់ដោត ។ === គុត្តាថេរី === [៣២១] ​ម្នាល​នាង​គុត្តា ការ​ដែល​នាង​លះបង់​កូន និង​គំនរទ្រព្យ ​ហើយ​បួស ​ដើម្បី​ប្រយោជន៍​ណា នាង​ចូរ​ចម្រើន​ឱ្យ​រឿយ​ៗ ​នូវ​ប្រយោជន៍​នោះ​ឯង ​នាង​កុំ​លុះ​អំ​ណា​ច​នៃ​ចិត្ត​ឡើយ​ ។ ​ពួក​សត្វ ត្រូវ​ចិត្ត​បញ្ឆោត​ហើយ​ ត្រេកអរ​ក្នុង​វិស័យ​នៃ​មារ ​មិន​ដឹង​ថា ​អាត្មា​អញ​ត្រាច់រង្គាត់​ទៅ​កាន់​សង្សារ​អស់​ជាតិ​មិន​តែ​មួយ​ ។ ​កាម​ច្ឆន្ទៈ ព្យាបាទៈ​ សក្កាយទិដ្ឋិ សីលព្វតបរាមាសៈ ​និង​វិចិកិច្ឆា ជាគំរប់ ៥ ។ ​ម្នាល​ភិក្ខុ​នី លុះ​នាង​លះ​នូវ​សំយោជនៈ ជាចំណែក​ខាង​ក្រោយម​ទាំង​នោះ​ហើយ ទើប​លែងវិល​មក​កាន់​កាម​ភព​នេះ​ទៀត ។ ​នាង​បើ​ខំសង្កត់សង្កិន​កាត់​ផ្ដាច់​នូវ​សំយោជនៈ​ទាំងឡាយ គឺ​រូប​រាគៈ អ​រូប​រាគៈ មានះ អវិជ្ជា ឧទ្ធច្ចៈ​ហើយ នឹង​ធ្វើ​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ជា​ទី​បំ​ផុត​នៃ​ទុក្ខ​បាន​ ។ ​នាង​បើ​ញ៉ាំង​ជាតិសង្សារ​ឱ្យ​អស់ ហើយ​កំណត់​ដឹង​នូវ​ភពថ្មី ​នឹង​ទៅ​ជា​អ្នក​មិន​មាន​តណ្ហា ប្រព្រឹត្តស្ងប់​រម្ងាប់ ​ក្នុង​បច្ចុប្បន្ន ​ពិត​ប្រាកដ​បាន​ ។ === វិជយាថេរី === [៣២២] ​អាត្មា​អញ​មិន​លុះអំ​ណា​ច​ក្នុង​ភាវនា​ចិត្ត មិន​បាន​សេចក្ដី​ស្ងប់​ចិត្ត បាន​ចេញ​អំពី​លំនៅ​ ៤ លើ​ក ៥ លើ​ក ។ ​អាត្មា​អញ​បាន​ចូល​ទៅ​រកភិក្ខុ​នី ​(​ព្រះ​ថេរី​ឈ្មោះ​ខេមា​) ​ហើយ​សាកសួរ​ដោយ​គោរព លោក​បាន​សំដែង​ធម៌ ​គឺ​ធាតុ អាយតនៈ អរិយសច្ច ៤ ឥន្រ្ទិយ ពលៈ ពោជ្ឈង្គ អដ្ឋង្គិកមគ្គ ​ដល់​អាត្មា​អញ ដើម្បី​ដល់​នូវ​ប្រយោជន៍​ដ៏​ឧត្តម ។ លុះ​អាត្មា​អញ បាន​ស្ដាប់ពាក្យ​របស់​ភិក្ខុ​នី​នោះ​ហើយ ក៏​បាន​ធ្វើ​តាម​ពាក្យ​ប្រៀនប្រដៅ​របស់​លោក ​ក្នុង​បុរិមយាម​នៃ​រាត្រី ​បាន​រឭក​ឃើញ​នូវ​បុព្វជាតិ ​ក្នុង​មជ្ឈិមយាម​នៃ​រាត្រី ​បាន​ជម្រះ​នូវ​ទិព្វចក្ខុ ​ក្នុង​បច្ឆិមយាម​នៃ​រាត្រី ​បាន​ទំលាយ​នូវ​គំនរងងឹត វេលា​នោះ អាត្មា​អញ​បាន​ជ្រួត​ជ្រាបកាយ​ដោយ​បីតិ និង​សុខៈ ទំលាយ​នូវ​គំនរងងឹត ​ហើយ​លាង​ជើង​ទាំងគូ ​ក្នុង​រាត្រី​ទី​ ៧ ។ ចប់ ឆក្កនិបាត ។ == '''សត្តកនិបាត''' == === ឧត្តរាថេរី === [៣២៣] ​ពួក​មាណព ​កាន់​អង្រែ​ទាំងឡាយ​បុកស្រូវ ​ពួក​មាណព រមែង​បាន​នូវ​ទ្រព្យ ចិញ្ចឹម​កូន និង​ប្រពន្ធ​ទាំងឡាយ​ ។ ​នាង​ទាំងឡាយ ​ចូរ​ព្យាយាមធ្វើ​អំពើ​ដែល​ធ្វើ​ហើយ មិន​ក្ដៅក្រហាយ​តាម​ក្រោយ ​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា ​ចូរ​លាង​ជើង​ទាំង​ឡាយ​ឱ្យ​ឆាប់ ​ហើយ​អង្គុយ​ក្នុង​ទី​សម​គួរ​ ។ ​នាង​ទាំងឡាយ ចូរ​តាំង​ចិត្ត​ តម្កល់​ឱ្យ​មាំ ​ឱ្យ​មាន​អារម្មណ៍​តែ​មួយ ហើយ​ពិចារ​ណា​នូវ​សង្ខារ​ទាំងឡាយ​ ថា​ជារបស់​ដទៃ ​ទាំង​មិន​មែន​ជា​របស់​ខ្លួន​ ។ អាត្មា​បាន​ស្ដាប់ពាក្យ​របស់​ព្រះ​ថេរី​នោះ គឺ​ជាពាក្យ​ប្រៀនប្រដៅ​របស់​ព្រះ​ថេរី​ឈ្មោះ​បដាចារា ​ហើយ​បាន​លាង​ជើង​ រួច​ចូល​ទៅ​អង្គុយ​ក្នុង​ទី​សម​គួរ​ ។ ​ក្នុង​បុរិមយាម​នៃ​រាត្រី ​អាត្មា​បាន​រឭក​ឃើញ​នូវ​បុព្វជាតិ ​ក្នុង​មជ្ឈិមយាម​នៃ​រាត្រី ​អាត្មា​បាន​ជម្រះ​នូវ​ទិព្វចក្ខុ ។ ​ក្នុង​បច្ឆិម​យាម​នៃ​រាត្រី ​អាត្មា​បាន​ទំលាយ​នូវ​គំនរងងឹត ជា​ស្រី​បាន​នូវ​ត្រៃវិជ្ជា ​បាន​ក្រោកចេញ (​អំពី​អាសនៈ​) ​ក្នុង​កាលជា​ខាង​ក្រោយ ពាក្យ​ប្រៀនប្រដៅ​របស់​លោក​ម្ចាស់ ​ខ្ញុំ​បាន​ប្រព្រឹត្ត​ហើយ​ ។ ​ពួក​ទេវតា​ក្នុង​ឋានត្រៃត្រឹង្ស ​(​ហែ​ហម​) ​នូវ​សក្កទេវរាជ ដែល​ឈ្នះ​ក្នុង​សង្រ្គាមយ៉ាង​ណា ខ្ញុំ​បាន​នូវ​ត្រៃវិជ្ជា ​មិន​មាន​អាសវៈ ក៏​ហែហម ​(​លោកម្ចាស់​) យ៉ាង​នោះ​ដែរ​ ។ === ចាលាថេរី === [៣២៤] ​អាត្មា​ជាភិក្ខុ​នី ​បាន​ចម្រើន​នូវ​ឥន្រ្ទិយ ផ្ចង់ស្មារតី ​បាន​ចាក់ធ្លុះ​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ ជា​ទី​ស្ងប់​រម្ងាប់​នូវ​សង្ខារ ជាសុខ​ក្រៃលែង ។ នាង​ជា​ស្ត្រី​កំណោរ ​ប្រាកដ​ដូច​ជាសមណី ​តើ​ឧទ្ទិស​ចំពោះ​លទ្ធិ​ណា នាង​មិន​គាប់​ចិត្ត​នឹង​លទ្ធិ​ទាំង​ឡាយ​ ហេតុ​អ្វី​ក៏​នាង​ជា​ស្ត្រី​វង្វេង​ប្រព្រឹត្ត​បែប​នេះ​ ។ លទ្ធិ​ទាំងឡាយ ខាង​ក្រៅ​អំពី​សាសនា​នេះ​ អាស្រ័យ​នូវ​ទិដ្ឋិ​ទាំងឡាយ ​ពួក​ជន ​(​ប្រកាន់​លទ្ធិ​) ​នោះ មិន​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​ធម៌ ​ពួក​ជន​នោះ មិន​វាងវៃ​ក្នុង​ធម៌ ។ ​មាន (​ព្រះ​រាជបុត្រ​មួយ​អង្គ​) កើត​ក្នុង​សក្យ​ត្រកូល ​បាន​ត្រាស់ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ ​មិន​មាន​បុគ្គល​ផ្ទឹម​បាន ព្រះ​អង្គ​បាន​សំដែង​ប្រាប់​អាត្មា​នូវ​អរិយសច្ចធម៌ ជាធម៌​ប្រព្រឹត្តកន្លង​នូវ​ទិដ្ឋិ ​គឺ​ទុក្ខ ១ ហេតុ​នាំ​ឱ្យ​កើតទុក្ខ ១ ទី​ដែល​ប្រព្រឹត្តកន្លង​នូវ​ទុក្ខ ១ មគ្គ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ ​ដ៏​ប្រសើរ​ជា​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ទី​រំលត់ទុក្ខ ១ ។ ​អាត្មា​បាន​ស្ដាប់​ព្រះ​ពុទ្ធដីកា​របស់​ព្រះ​អង្គ​ហើយ ក៏​ត្រេកអរ​ក្នុង​សាសនា ត្រៃវិជ្ជា ​អាត្មា​បាន​សម្រេច​ហើយ​ សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​អាត្មា​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ ​សេចក្ដី​រីករាយ​ក្នុង​អារម្មណ៍​ទាំងពួង ​អាត្មា​បាន​កំចាត់​ហើយ​ គំនរ​ងងឹត ​អាត្មា​បាន​ទំលាយ​ហើយ ម្នាល​មារកំ​បាប អ្នក​ចូរ​ដឹង​យ៉ាង​នេះ​ចុះ ម្នាល​មារ​លា​មក​ អ្នក​ឯង យើងកំចាត់ចេញ​ហើយ​ ។ === ឧបចាលាថេរី === [៣២៥] ​អាត្មា​ជាភិក្ខុ​នី ​មាន​ស្មារតី ​មាន​ចក្ខុ ​គឺ​បញ្ញា ​មាន​ឥន្រ្ទិយ​ចម្រើន​ហើយ បាន​ចាក់ធ្លុះ​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ជា​ទី​ស្ងប់ ដែល​បុរស​ថោកទាប​មិន​ដែល​បាន​សេព​ហើយ​ ។ នាង​មិន​គាប់​ចិត្ត​នឹង​ជាតិទេ​ឬ សត្វ​ដែល​កើត​ហើយ តែង​បរិភោគ​កាម​ទាំង​ឡាយ នាង​ចូរ​បរិភោគ​នូវ​តម្រេក​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ កុំ​ឱ្យ​មាន​សេចក្ដី​ស្ដាយ​ក្រោយ ។ សេចក្ដី​ស្លាប់ ​និង​ការ​កាត់​នូវ​ដៃ​ជើង​ រមែង​មាន​ដល់​សត្វ​ដែល​កើត​ហើយ សត្វ​ដែល​កើត​ហើយ​ រមែង​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​ទុក្ខ ​មាន​ការ​សម្លាប់ ​និង​ការ​ចង​ជាកំណត់ ។ ​មាន (​ព្រះ​រាជបុត្រ​មួយ​ព្រះ​អង្គ​) កើត​ក្នុង​សក្យត្រកូល ​បាន​ត្រាស់ជា​ព្រះ​ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ផ្ចាញ់​នូវ​មារ ​មាន​កិលេសមារ​ជា​ដើម ព្រះ​អង្គ​បាន​សំដែង​ប្រាប់​អាត្មា​នូវ​អរិយ​សច្ចធម៌ ជាធម៌​កន្លង​នូវ​ជាតិ ​គឺ​ទុក្ខ ១ ហេតុនាំ​ឱ្យ​កើតទុក្ខ​មួយ​ ១ ​ទី​ដែល​ប្រព្រឹត្តកន្លង​នូវ​ទុក្ខ ១ មគ្គ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ ​ដ៏​ប្រសើរ ជា​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ទី​រំលត់ទុក្ខ ១ ។ ​អាត្មា​បាន​ស្ដាប់​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​អង្គ​ហើយ ក៏​ត្រេកអរ​ក្នុង​សាសនា ត្រៃវិជ្ជា ​អាត្មា​បាន​សម្រេច​ហើយ​ សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​អាត្មា​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ ​សេចក្ដី​រីករាយ ​ក្នុង​អារម្មណ៍​ទាំងពួង ​អាត្មា​បាន​កំចាត់​ចេញ​ហើយ​ គំនរងងឹត ​អាត្មា​បាន​ទំលាយចេញ​ហើយ ម្នាល​មារកំ​បាប អ្នក​ចូរ​ដឹង​យ៉ាង​នេះ​ចុះ ម្នាល​មារ​លា​មក​ អ្នក​ឯង យើងកំចាត់​ចេញ​ហើយ​ ។ ចប់ សត្តកនិបាត ។ == '''អដ្ឋកនិបាត''' == === សីសូបចាលាថេរី === [៣២៦] ភិក្ខុ​នី បរិបូណ៌​ដោយ​សីល ​សង្រួម​ដោយ​ប្រពៃ ​ក្នុង​ឥន្រ្ទិយ​ទាំងឡាយ គប្បី​បាន​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ជា​ទី​ស្ងប់ មាន​ឱជៈ​មិន​ច្របូកច្របល់​ដោយ​វត្ថុ​អ្វី​មួយ​ ។ ពួក​ទេវតា​ណា​ នៅ​ក្នុង​ឋានតាវត្តិង្សក្ដី នៅ​ក្នុង​ឋានយាមៈក្ដី នៅ​ក្នុង​ឋាន​តុសិតក្ដី ​ពួក​ទេវតានៅ​ក្នុង​ឋាននិម្មានរតីក្ដី ​ពួក​ទេវតានៅ​ក្នុង​ឋាន​បរនិម្មិតវសវត្តី​ក្ដី ​នាង​ចូរ​តាំង​ចិត្ត​ទៅ​រក​ពួក​ទេវតា​ទាំង​នោះ ដែល​នាង​ធ្លាប់នៅ​ហើយ ក្នុង​កាលមុន ។ ពួក​ទេវតា​ណា​ នៅ​ក្នុង​ឋានតាវត្តិង្សក្ដី នៅ​ក្នុង​ឋានយាមៈក្ដី នៅ​ក្នុង​ឋាន​តុសិតក្ដី ​ពួក​ទេវតានៅ​ក្នុង​ឋាននិម្មានរតីក្ដី ​ពួក​ទេវតានៅ​ក្នុង​ឋានបរនិម្មិតវសវត្តីក្ដី ​(​ទេវតា​ទាំង​នោះ​ ចេញ​) ​អំពី​ភព​ទៅ​កាន់​ភព សព្វ​ៗ កាល តម្កល់នៅ​ក្នុង​សក្កាយ ​គឺ​ខន្ធ​បញ្ចកៈ ​មិន​ប្រព្រឹត្តកន្លង​នូវ​សក្កាយ ជា​អ្នក​អន្ទោល​ទៅ​កាន់​ជាតិ ​និង​មរណៈ ។ លោក​ទាំងមូល​ឆេះ លោក​ទាំងមូលច្រានរន្ទាល លោក​ទាំងមូលសន្ធោសន្ធៅ លោក​ទាំងមូលញាប់ញ័រ ​(​ដោយ​ភ្លើង ១១ ​មាន​រាគៈ​ជា​ដើម​) ​ព្រះ​ពុទ្ធ​បាន​សំដែង​ធម៌ប្រាប់​អាត្មា​ ជាធម៌​ដែល​មិន​កម្រើក ​មិន​មាន​អ្វី​ផ្ទឹម​បាន ដែល​បុថុជ្ជនសេព​មិន​បាន ហើយ​ចិត្ត​របស់​អាត្មា​ត្រេអរ​ចំពោះ​ក្នុង​ធម៌​នោះ​ ។ ​អាត្មា​បាន​ស្ដាប់​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដីកា​របស់​ព្រះ​អង្គ​ហើយ ក៏​ត្រេកអរ​ក្នុង​សាសនា ត្រៃវិជ្ជា ​អាត្មា​បាន​សម្រេច​ហើយ​ សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​អាត្មា​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ ​សេចក្ដី​រីករាយ​ក្នុង​អារម្មណ៍​ទាំងពួង ​អាត្មា​បាន​កំចាត់​ចេញ​ហើយ​ គំនរងងឹត ​អាត្មា​បាន​ទំលាយ​ចេញ​ហើយ ម្នាល​មារ​កំ​បាប អ្នក​ចូរ​ដឹង​យ៉ាង​នេះ​ចុះ ម្នាល​មារ​លា​មក​ អ្នក​ឯង យើង​កំចាត់​ចេញ​ហើយ​ ។ ចប់ អដ្ឋកនិបាត ។ == '''នវកនិបាត''' == === វឌ្ឍមាតាថេរី === [៣២៧] ហៃវឌ្ឍៈ ព្រៃ ​គឺ​កិលេស ​កុំ​មាន​ដល់​លោក ​ក្នុង​កាល​ណា​ៗ ​ឡើយ​ ហៃ​កូន​ លោក​កុំ​មាន​ចំណែក​នៃ​សេចក្ដី​ទុក្ខរឿយ​ៗ ​ឡើយ​ ។ ហៃវឌ្ឍៈ ​ព្រោះ​ថា ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ទាំងឡាយ​ លោក​មិន​មាន​តណ្ហា ​កាត់​សេចក្ដី​សង្ស័យ ជា​អ្នក​ត្រជាក់​ត្រជំ ​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​រាបសា ​មិន​មាន​អាសវៈ តែង​នៅ​ជាសុខ ។ ហៃវឌ្ឍៈ ​ចូរ​លោក​ចម្រើន​ឱ្យ​រឿយ ​ៗ ​ដើម្បី​ដល់​នូវ​ការ​ឃើញ​មគ្គ ​ដែល​ពួក​ឥសី​នោះ​ ធ្លាប់​សន្សំ​មក​ហើយ ដើម្បី​ធ្វើ​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ជា​ទី​បំ​ផុត​ទុក្ខ ។ បពិត្រមាតា លោកក្លៀវក្លា ប្រាប់​សេចក្ដី​នេះ​ដល់​ខ្ញុំ​ បពិត្រ​មាតា ​ខ្ញុំ​សំគាល់ថា ព្រៃ ​គឺ​កិលេស​របស់​លោក ​មិន​មាន​ដោយ​ពិត​ ។ ហៃវឌ្ឍៈ សង្ខារ​ទាំងឡាយ​ ឯ​ណា​នី​មួយ​ដ៏​ថោកទាប ឧត្តម ​និង​កណ្ដាល ព្រៃ ​គឺ​កិលេស សូម្បីតូចឆ្មារក្ដី សូម្បី​បន្តិចបន្តួចក្ដី ​នៃ​ខ្ញុំ​មិន​មាន​ឡើយ​ ។ ​ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​មិន​ប្រមាទ ​បាន​ចម្រើន​ឈាន ​មាន​អាសវៈ​ទាំងពួង​អស់​ហើយ​ ត្រៃវិជ្ជា ​ខ្ញុំ​បាន​សម្រេច​ហើយ​ សាសនា​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ មាតា​របស់​ខ្ញុំ បាន​ចាក់ជន្លួញ​ដ៏​លើស​លុប ​គឺ​គាថា​ប្រកប​ដោយ​ប្រយោជន៍​យ៉ាង​សំខាន់​ៗ ​ដោយ​ពិត ដូច​ជា​ពួក​ជន​អ្នក​អនុគ្រោះ ។ ​ខ្ញុំ​បាន​ស្ដាប់ពាក្យ​ប្រៀន​ប្រដៅ​របស់​លោក ​ដែល​ជាមាតាបង្កើត ​ហើយ​ក៏​ដល់​នូវ​ធម្មសង្វេគ ​ដើម្បី​ដល់​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ជា​ទី​ក្សេម​ចាក​យោគៈ ។ ​ខ្ញុំ​នោះ មាន​ចិត្ត​ស្លុង​ទៅ​រក​ព្រះ​និព្វាន ដោយ​សម្មប្បធាន ​មិន​ខ្ជិលច្រអូស​ទាំង​យប់​ទាំង​ថ្ងៃ​ ជា​អ្នក​ដែល​មាតាដាស់តឿន​ហើយ ក៏​ស្ងប់​រម្ងាប់ ​បាន​សម្រេច​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ដ៏​ខ្ពង់ខ្ពស់ ។ ចប់ នវកនិបាត ។ == '''ឯកាទសកនិបាត''' == === កីសាគោតមីថេរី === [៣២៨] ភាព​នៃ​កល្យាណមិត្ត​ចំពោះ​សត្វ​លោក ​ព្រះ​មុនីទ្រង់​សរសើរ​ហើយ បុគ្គល​កាលគប់រក​នូវ​ពួក​កល្យាណមិត្ត សូម្បីខ្លួន​ជា​បុគ្គល​ពាល ​ក៏​គង់​បាន​ទៅ​ជា​បណ្ឌិត ។ ​បុគ្គល​គួរ​គប់រក​នូវ​ពួក​សប្បុរស ប្រាជ្ញា​នៃ​ពួក​បុគ្គល​ដែល​រាប់រក ​(​នូវ​សប្បុរស​) រមែង​ចម្រើន​ដោយ​ពិត បុគ្គល​ឯ​ណា​នី​មួយ មាន​ក្សត្រជា​ដើម​ កាល​គប់​រក​នូវ​ពួក​សប្បុរស ​គប្បី​រួច​ចាក​ទុក្ខ​ទាំង​អស់​ផង គប្បី​ដឹង​នូវ​អរិយ​សច្ច​ទាំង ៤ ​ផង គឺ​ទុក្ខសច្ច ១ ទុក្ខសមុទយសច្ច ១ ទុក្ខនិរោធសច្ច ១ មគ្គសច្ច ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ ប្រការ​ ១ ។ ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ជាសារថីទូន្មាន​នូវ​បុរស​ ទ្រង់​ត្រាស់​ថា ឥត្ថីភាព នាំ​មក​នូវ​សេចក្ដី​ទុក្ខ ។ មែន​ពិត​ ការ​នៅ​រួមជា​មួយ​នឹង​ស្វាមី នាំ​មក​នូវ​ទុក្ខ ​ស្រី​ពួក​ខ្លះ សម្រាលបុត្រ​តែម្ដង ដាច់បំពង់ស្បូន ​(​ស្លាប់​) ​ក៏​មាន (​ស្រី​ពួក​ខ្លះ​) ជាសុខុមាលជាតិ ​មាន​គភ៌រវាង​ពាក់​កណ្ដាល ប្រាថ្នា​សម្លាប់​កូន​ក្នុង​គភ៌ ស៊ីថ្នាំពិស ​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​វិនាស ​ទាំង​ពីរ​នាក់ ​(​កូន និង​ម្ដាយ​) ​ក៏​មាន​ ។ ខ្ញុំ​កាល​ទៅ​រក​ទី​សម្រាល ​(​កូន​) ​បាន​ឃើញ​ប្ដី​ស្លាប់ ​ខ្ញុំ​ទៅ​មិន​ទាន់​ដល់​ផ្ទះ​របស់​ខ្លួន ក៏​សម្រាល ​(​កូន​) កណ្ដាលផ្លូវ ។ ​កូន​ទាំង​ពីរ ក៏​ធ្វើ​មរណកាល ប្ដីរបស់​ខ្ញុំ​ក៏​ស្លាប់​ក្នុង​ផ្លូវ ​ខ្ញុំ​ជា​ស្រី​កំព្រា ឯមាតាបិតា ​និង​បងប្អូនប្រុស ​ក៏​ត្រូវ​គេ​ដុត​ក្នុង​ជើង​ថ្ករ​ជា​មួយ​គ្នា ។ ​នាង​រងទុក្ខ​ប្រមាណ​មិន​បាន ក្នុង​ត្រកូល​ដែល​អស់​ភោគ​សម្បត្តិ ជាត្រកូលកំព្រា ​ទឹក​ភ្នែក​របស់​នាង​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​អស់​ពាន់ជាតិជា​ច្រើន​ ។ ​ខ្ញុំ​ឃើញ​នាង (​កើតជា​) ចចកញី ស៊ីសាច់​មនុស្ស​ក្នុង​កណ្ដាលព្រៃស្មសាន ​មួយ​ទៀត​ សាច់​កូន ក៏​នាង​បាន​ស៊ី​ហើយ (​ក្នុង​អត្តភាព​នេះ​) ​ខ្ញុំ​មាន​វង្សត្រកូល​សាប​សូន្យ ​ត្រូវ​អ្នក​ផង​តិះដៀល ​មាន​ប្ដី​ក៏​ស្លាប់ ​តែ​បាន​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​អមតៈ ។ អរិយមគ្គ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ​៨ ជា​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ព្រះ​និព្វាន ឈ្មោះ​អមតៈ​នេះ ខ្ញុំ​បាន​ចម្រើន​ហើយ ទាំង​ព្រះ​និព្វាន ខ្ញុំ​ក៏​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់ច្បាស់​ហើយ​ដែរ ខ្ញុំ​បាន​ឃើញ​ហើយ​នូវ​កញ្ចក់ ​គឺ​ធម៌ ។ ​ខ្ញុំ​មាន​សរ ​គឺ​រាគាទិ​ក្កិលេស​កាត់​ហើយ មាន​ភារៈ​ដាក់​ចុះ​ហើយ​ កិច្ច​ដែល​គួរ​ធ្វើ ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​រួច​ស្រេច​ហើយ នាង​កីសាគោតមី​ថេរី ​មាន​ចិត្ត​ផុត​ស្រឡះ​ហើយ (​ចាក​កិលេស​) ​បាន​ពោល​នូវ​សេចក្ដី​នេះ​ ។ ចប់ ឯកាទសកនិបាត ។ == '''ទ្វាទសកនិបាត''' == === ឧប្បលវណ្ណាថេរី ។ === [៣២៩] យើងទាំង​ពីរ​នាក់ ​គឺ​មាតា ​និង​ធីតា ​មាន​ប្ដីជា​មួយ​គ្នា ​(​ភរិយារួមប្ដី​) ​សេចក្ដី​តក់ស្លុត ​សេចក្ដី​ព្រឺរោម អស្ចារ្យ​ចម្លែក​ កើត​មាន​ដល់​ខ្ញុំ​នោះ​ ។ ថ្វឺយ ​កាម​ទាំង​ឡាយ​ ជារបស់​មិន​ស្អាត ​មាន​ក្លិនអាក្រក់ ​ដូច​ជាបន្លា​ច្រើន​យ៉ាង ​ដែល​នាំយើង​ទាំង​ពីរ​នាក់ ​គឺ​មាតា និង​ធីតា ​ឱ្យ​ជាភរិយាជា​មួយ​គ្នា ។ លុះ​ខ្ញុំ​ឃើញ​ទោស​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​ហើយ ឃើញ​នេក្ខម្មៈ ​ថា​ជា​របស់​ក្សេម ​ទើប​ចេញ​ចាក​ផ្ទះ​ក្នុង​ក្រុង​រាជគ្រឹះ ចូល​កាន់​ផ្នួស ។ ​ខ្ញុំ​ដឹង​នូវ​បុព្វេនិវាស ឯទិព្វចក្ខុ ​និង​ចេតោបរិយញ្ញាណ ​ខ្ញុំ​ជម្រះ​ហើយ​ ទិព្វសោត​ធាតុ ​ខ្ញុំ​ជម្រះ​ហើយ​ដែរ​ ។ ​ទាំងឫទ្ធិ ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់​ច្បាស់​ហើយ​ ការ​អស់​ទៅ​នៃ​អាសវៈ ខ្ញុំ​បាន​ដល់​ហើយ​ អភិញ្ញា ៦ ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់ច្បាស់​ហើយ ពុទ្ធសាសនា ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ ​ខ្ញុំ​និមិ្មត​នូវ​រថ​ទឹមសេះ ៤ ​ដោយ​ឫទ្ធិ ​ហើយ​ថ្វាយបង្គំ​ព្រះ​បាទ​ទាំងគូ​នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដ៏​មាន​សិរី ជា​ទី​ពឹង​នៃ​សត្វ​លោក ។ (មារថ្លែងថា) នាង​ជា​ស្រី​ម្នាក់ឯង ចូល​មក​កាន់​ដើម​រាំងភ្នំ ​ដែល​នៅ​ចុង​មាន​ផ្កា​រីកស្គុះស្គាយ ​ហើយ​ឈរ​នៅ​ទៀប​គល់​ឈើ បុគ្គល​ណា​មួយ​ជាគំរប់​ពីរ​របស់​នាង​ក៏​មិន​មាន​ នែ​ស្ត្រី​ពាល ​នាង​មិន​ខ្លាច​ពួក​អ្នក​លេងទេ​ឬ​ ។ (ឧប្បលវណ្ណាថេរីថ្លែងថា) បើ​ទុក​ជា​អ្នក​លេង​ទាំងឡាយ​មួយ​រយ ​ឬ​មួយ​ពាន់ ជា​បុគ្គល​មាន​សភាពយ៉ាង​នេះ មក​ជួបជុំគ្នា ​ក៏​រោម ​(​របស់​យើង) ​មិន​ព្រឺព្រួច ​មិន​ញាប់ញ័រ នែមារ ​អ្នក​ម្នាក់ឯង ​នឹង​ធ្វើ​នូវ​អ្វី​ដល់​យើងកើត ។ យើង​នេះ​នឹង​បាត់​ទៅ ឬ​នឹង​ចូល​ទៅ​កាន់​ផ្ទៃ​របស់​អ្នក​ក៏​បាន ឬ​បើ​ទុក​ជា​ឈរ​នៅ​ក្បែរ​ចន្លោះចិញ្ចើម​របស់​អ្នក ក៏​អ្នក​មើល​មិន​ឃើញ​យើង​ឈរ​ដែរ​ ។ យើងជា​ស្ត្រី​ស្ទាត់​ក្នុង​អធិ​ចិត្ត​ ឥទ្ធិបាទ​ទាំង​ឡាយ​ យើង​បាន​ចម្រើន​ហើយ​ដោយ​ប្រពៃ អភិញ្ញា ៦ យើង​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់ច្បាស់​ហើយ​ ពុទ្ធសាសនា យើង​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ ​កាម​ទាំងឡាយ ប្រៀប​ដោយ​លំពែង ​និង​ឈើ​ស្រួច សម្រាប់ចិញ្ច្រាំ​នូវ​ខន្ធ​ទាំងឡាយ អ្នក​ពោល​នូវ​តម្រេក​ក្នុង​កាម​ណា​ ឥឡូវ​នេះ​ តម្រេក​ក្នុង​កាម​នោះ មិន​មែន​ជាតម្រេក​របស់​យើង​ឡើយ​ ។ ​សេចក្ដី​រីករាយ​ក្នុង​កាម​ទាំង​អស់​ យើង​បាន​កំចាត់​ចេញ​ហើយ​ គំនរ​នៃ​ងងឹត ​(អវិជ្ជា​) យើង​បាន​ទំលាយ​ចោល​ហើយ​ នែមារ​មាន​ចិត្ត​បាប អ្នក​ចូរ​ដឹង​យ៉ាង​នេះ​ចុះ​ នែ​មារថោកទាប ​អ្នក​ យើងកំចាត់ចេញ​ហើយ​ ។ ចប់ ទ្វាទសកនិបាត ។ == '''សោឡសកនិបាត''' == === បុណ្ណិកាថេរី === [៣៣០] ​ខ្ញុំ​ជា​ស្ត្រី​អ្នក​ដង​ទឹក មាន​ការ​ខ្លាច​ទណ្ឌភ័យ​នៃ​ជនជាម្ចាស់​ទាំងឡាយ ត្រូវ​ភ័យ​អំពី​វាចា ​និង​ទោសបៀតបៀន ​ហើយ​ចុះ​ទឹក​រាល់ពេល​ក្នុង​កាល​ត្រជាក់​រងារ ។ ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ​អ្នក​ខា្លច​អ្នក​ណា ទើប​ចុះ​ទឹក​រាល់ពេល ​មាន​ខ្លួន​ញាប់ញ័រ ​ទទួល​រងរងារ​ដ៏​ក្រៃលែង ។ ម្នាល​នាង​បុណ្ណិកា​ដ៏​ចម្រើន នាង​ដឹង (​ថា​ខ្ញុំ​) ​កំពុង​ធ្វើ​កុសលកម្ម​ ជា​គ្រឿង​បិទ​នូវ​បាប​កម្ម​ដែរ​ ម្ដេច​ក៏​សួរ​ដេញដោល ។ ​បុគ្គល​ណា​ ទោះចាស់ក្ដី ក្មេងក្ដី​ ធ្វើ​បាប​កម្ម ​បុគ្គល​នោះ​ រមែង​រួច​ចាក​បាប​កម្ម ​ព្រោះ​ការ​ស្រោចស្រប់​ដោយ​ទឹក​ ។ អ្នក​ល្ងង់​ណា​ហ្ន៎ ​បាន​និយាយ​ពាក្យ​នេះ ទៅ​រក​អ្នក​ដែល​ល្ងង់​ដែរ (​ថា​បុគ្គល​) រមែង​រួច​ចាក​បាប​កម្ម ​ព្រោះ​ការ​ស្រោចស្រប់​ដោយ​ទឹក (​បើ​ដូច្នោះ​) កង្កែប អណ្ដើក នាគ ក្រពើ ​ឬ​សត្វ​ដទៃ​ណា​មួយ ដែល​ត្រាច់​ទៅ​ក្នុង​ទឹក​ទាំង​អស់ នឹង​ទៅ​កាន់​ឋនសួគ៌​ដោយ​ពិត​ ។ ​ពួក​ជន​អ្នក​សម្លាប់ទ្រាយ សម្លាប់​ជ្រូក នេសាទត្រី ​អ្នក​ចាប់ម្រឹគ ​ពួក​ចោរ ​ពួក​ពេជ្ឈ​ឃាត ​ឬ​ពួក​ជនឯទៀត ​ដែល​មាន​កម្ម​ដ៏​លា​មក ពួក​ជន​ទាំង​នោះ ក៏​រួច​ចាក​បាប​កម្ម ​ព្រោះ​ការ​ស្រោច​ស្រប់​ដោយ​ទឹក​ ។ ប្រសិន​បើ​ស្ទឹង​ទាំង​នោះ​ អាចបន្សាត់ចោល​នូវ​បាប ដែល​អ្នក​ធ្វើ​ក្នុង​កាលមុន​បាន​ ស្ទឹង​ទាំង​នោះ ក៏​អាចបន្សាត់ចោល​នូវ​បុណ្យ​របស់​អ្នក​បាន​ដែរ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ​ ខ្លួន​អ្នក​នឹង​ទៅ​ជា​បុគ្គល​ក្រៅស្រឡះ​ ។ ​ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ​អ្នក​ខ្លាច​ចំពោះ​បាប​កម្ម​ណា ហើយ​ចុះ​ត្រាំ​ទឹក​គ្រប់​ៗ ពេល ​ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ​អ្នក​កុំធ្វើ​នូវ​បាប​នោះ​វិញ កុំ ​(​ចុះ​ត្រាំ​ទឹក​) ​ឱ្យ​រងារ បៀតបៀន​នូវ​សម្បុរសរីរៈ​របស់​អ្នក​ឡើយ​ ។ នាង​ដឹកនាំ​ខ្ញុំ ដែល​ដើរ​ផ្លូវខុស ឱ្យ​ដើរ​ទៅ​តាម​ផ្លូវ​ដ៏​ប្រសើរ ​ម្នាល​នាង​ដ៏​ចម្រើន ខ្ញុំ​សូមជូនសាដកសម្រាប់ស្រោចស្រប់​ទឹក​នេះ ដល់​នាង​ ។ សំពត់សាដក ​ចូរ​នៅ​ជា​របស់​អ្នក​ដ​ដែល​ចុះ ខ្ញុំ​មិន​ត្រូវ​ការ​សំពត់សាដក ​(​របស់​អ្នក​) ទេ ។ ​បើ​អ្នក​ខ្លាច​សេចក្ដី​ទុក្ខ ​បើ​សេចក្ដី​ទុក្ខ​មិន​ជា​ទី​ស្រឡាញ់​នៃ​អ្នក​ទេ ​អ្នក​កុំធ្វើ​បាប​កម្ម ទោះបី​ក្នុង​ទី​វាលក្ដី ​ក្នុង​ទី​កំបាំងក្ដី ។ ​បើ​អ្នក​នឹង​ធ្វើ ឬ​កំពុង​ធ្វើ​នូវ​បាប​កម្ម​ សូម្បី​អ្នក​ហោះ​រត់​ទៅ ក៏​មិន​រួច​ចាក​ទុក្ខ​ ។ ​បើ​អ្នក​ខ្លាច​សេចក្ដី​ទុក្ខ ​បើ​សេចក្ដី​ទុក្ខ​មិន​ជា​ទី​ស្រឡាញ់​របស់​អ្នក​ទេ ​អ្នក​ចូរ​ដល់​នូវ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ជាតាទិ​បុគ្គល​ផង នូវ​ព្រះ​ធម៌​ផង នូវ​ព្រះ​សង្ឃ​ផង​ ជា​ទី​ពឹង​ចុះ ចូរ​សមាទាសីល​ទាំងឡាយ​ចុះ​ ការ​ដល់​នូវ​ទី​ពឹង ​និង​ការ​សមាទាន​សីល​នោះ នឹង​ញ៉ាំង​អ្នក​ឱ្យ​រួច​ចាក (​ទុក្ខ​) ។ ពី​ដើម ខ្ញុំ​ជាព្រាហ្មណ៍​តែពូជ ​ថ្ងៃ​នេះ​ខ្ញុំ​ជាព្រាហ្មណ៍​ពិត មាន​ត្រៃវិជ្ជា បរិបូណ៌​ដោយ​វេទ ជា​អ្នក​មាន​សួស្ដី ជា​អ្នក​លាង​បាប​ ។ ចប់ សោឡសកនិបាត ។ == '''វីសតិនិបាត''' == === ''អម្ពបាលីថេរី'' === [៣៣១] កាលពី​ដើម​ សក់​របស់​ខ្ញុំ​មាន​ចុង​ង ​មាន​ពណ៌ខ្មៅ ​ប្រាកដ​ស្មើ​ដោយ​ពណ៌​នៃ​ស្លាប​កន្លង់ ឥឡូវ​នេះ​ សក់​ទាំងឡាយ​នោះ ប្រាកដ​ស្មើ​ដោយ​សម្បកធ្មៃ ​និង​សម្បកក្រចៅ ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ ​(​កាលពី​ដើម​) សំណុំសក់​របស់​ខ្ញុំ​ ពេញ​ដោយ​ផ្កា​ ហាក់​ដូច​ជាប្រអប់​ដាក់​គ្រឿង​ក្រអូប ​ដែល​គេ​អប់ ​(​ឥឡូវ​នេះ​) សំណុំសក់​នោះ មាន​ក្លិន ​ដូច​ជាក្លិន​នៃ​រោម​ទន្សាយ ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ ​(​កាលពី​ដើម​) សក់​របស់​ខ្ញុំ​វិចិត្រ​ដោយ​ក្រាស ​និង​ស្នៀតសក់ ​ល្អ​លើស​លុប ​ដូច​ជាព្រៃឫស្សី​ដុះស្នាប់​ល្អ (​ឥឡូវ​នេះ​) សក់​នោះ​ ល្បោះរង្វើល ​ក្នុង​សីសប្រទេស​នោះ​ៗ ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែ​ប្រួល ។ ​(​កាលពី​ដើម​សក់​របស់​ខ្ញុំ​) ល្អិត ​មាន​ក្លិនក្រអូប ស្អិតស្អាង​ដោយ​ក្រាស​មាស​ ប្រដាប់​ដោយ​ផ្នួង​ទាំងឡាយ​ដ៏​ល្អ​ត្រកាល ​(​ឥឡូវ​នេះ​) សក់​នោះ​ថ្ពែក ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែ​ប្រួល ។ ​(​កាលពី​ដើម​) ចិញ្ចើម​ទាំងឡាយ​របស់​ខ្ញុំ​ស្អាត​ល្អ ដូច​ជាគំនូស​ដែល​ជាង​រចនា​ល្អ (​ឥឡូវ​នេះ​) ចិញ្ចើម​ទាំង​នោះ​ យុរយារ ​ដោយ​អាការ​ជ្រួញជ្រីវ ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ ​(​កាលពី​ដើម​) ភ្នែក​ទាំងឡាយ មាន​សម្បុរថ្លា ខៀវស្រងាត់ រុង​រឿង​ល្អ​ក្រឡង់ ​ដូច​ជាកែវមណី ​(​ឥឡូវ​នេះ​) ភ្នែក​ទាំង​នោះ ត្រូវ​ជរាញាំញី ​ក៏​បែរជា​មិន​ល្អ ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ ច្រមុះ ​(​របស់​ខ្ញុំ​) ​ប្រាកដ​ស្មើ​ដោយ​ដំបារ​មាស ដែល​គេ​មូរ​ដ៏​ល្អ ល្អ​ក្នុង​កាល​នៃ​ខ្លួន​នៅ​ក្រមុំ ​(​ឥឡូវ​នេះ​) ច្រមុះ​នោះ​ ហាក់​ដូច​ជាទ្រុឌទ្រោម ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាលពី​ដើម​ ស្លឹក​ត្រចៀក​ទាំងឡាយ​របស់​ខ្ញុំ​ល្អ​ ហាក់​ដូច​ជាដំបារ​មាស ដែល​ជាង​ធ្វើ​ល្អ​ហើយ ដែល​សម្រេច​ហើយ​ដោយ​ប្រពៃ ​(​ឥឡូវ​នេះ​) ស្លឹក​ត្រចៀក​ទាំង​នោះ​ យុរយារ ​ដោយ​អា​ការ​ជ្រួញជ្រីវ ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីកា ​របស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត​ មិន​ប្រែប្រួល ។ កាលពី​ដើម​ ធ្មេញ​ទាំងឡាយ​របស់​ខ្ញុំ​ល្អ​ណាស់ ប្រាកដ​ស្មើ​ដោយ​ពណ៌​នៃ​ផ្កា​ច្រនៀងក្រពុំ ​(​ឥឡូវ​នេះ​) ធ្មេញ​ទាំង​នោះ​បាក់ ​មាន​ពណ៌​លឿង ​ដូច​ជាស្រូវ​ដំណើប ​ព្រោះ​តែ​ជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ ​(​កាលពី​ដើម​) សំដី​ដែល​ខ្ញុំ​និយាយពីរោះ ​ដូច​ជាសំដីមេតាវៅ ​ដែល​ហើរ​ទៅ​កាន់​ព្រៃស្រោង​ក្នុង​ព្រៃ ​(​ឥឡូវ​នេះ​) សំដី​នោះ​ស្អកស្អា ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីកា​របស់​ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាល​ពី​ដើម​ ក ​របស់​ខ្ញុំ​ល្អ ដូច​ជាស័ង្ខ​មាស ដែល​ជាង​ខាត់​ហើយ​ដោយ​ល្អ (​ឥឡូវ​នេះ​) ក​នោះ​បាក់ឱន ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាល​ពី​ដើម ដើម​ដៃ​ទាំង​ពីរ​របស់​ខ្ញុំ ល្អ​ដូច​ជាសសរខឿន ​ដែល​ជាង​លញ់​ហើយ (​ឥឡូវ​នេះ​) ​ដើម​ដៃ​ទាំង​នោះ ដូច​ជាស័ង្ខបែក​ហើយ ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីកា ​របស់​ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាលពី​ដើម​ ដៃ​ទាំងឡាយ​របស់​ខ្ញុំ មាន​ចិញ្ចៀន​ល្អ​ ប្រដាប់​ដោយ​មាស​ សមរម្យ​ល្អ (​ឥឡូវ​នេះ​) ដៃ​ទាំង​នោះ ដូច​ជាមើម​ដំឡូងយារ ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាលពី​ដើម​ ដោះ​ទាំង​ពីរ​របស់​ខ្ញុំ​ ពេញ​លេញ ​មូល​ក្បំកៀកគ្នា ​មាន​សណ្ដង់​ដ៏​ត្រង់​ល្អ​ណាស់ (​ឥឡូវ​នេះ ដោះ​ទាំង​នោះ​) ​មិន​មាន​ទឹក (​ជ្រាយ​) បាក់​សំ​យុង​ចុះ ដូច​ជាបំពង់​ទឹក ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាលពី​ដើម​ កាយ​របស់​ខ្ញុំ​ល្អ​ស្រស់ ​ដូច​ជាផែនក្ដារ​មាស ដែល​គេ​ខាត់​ហើយ​ដោយ​ប្រពៃ ​(​ឥឡូវ​នេះ​) កាយ​នោះ​ប្រែប្រួល ​ដោយ​អាការ​ជ្រួញជ្រីវ​ដ៏​ល្អិត ​ព្រះ​ពុទ្ធដីកា របស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាលពី​ដើម​ ភ្លៅ​ទាំង​ពីរ​របស់​ខ្ញុំ ល្អ​ល្អះ ​ដូច​ជាប្រមោយ​នៃ​ដំរី​ដ៏​ប្រសើរ ​(​ឥឡូវ​នេះ​) ភ្លៅ​ទាំង​នោះ ដូច​ជាថ្នាំងឫស្សី ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ កាលពី​ដើម​ ស្មង​ទាំងឡាយ​របស់​ខ្ញុំ​ ប្រដាប់​ដោយ​ស្រោម ជាវិការៈ​នៃ​មាស ដែល​គេ​ប៉ាក់​ជិត​ស្និទ្ធ​ល្អ​ណាស់ (​ឥឡូវ​នេះ​) ស្មង​ទាំង​នោះ ដូច​ជា​ដើម​ល្ង ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែ​ប្រួល ។ កាលពី​ដើម ជើង​ទាំង​ពីរ​របស់​ខ្ញុំ​ល្អ ដូច​ជាទ្រនាប់​ជើង ដែល​គេ​ញាត់​ហើយ​ប៉ុយរកា ​(​ឥឡូវ​នេះ​) ​ជើង​ទាំង​នោះ​ ប្រេះបែកជ្រួញជ្រីវ ​ព្រោះ​តែជរា ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ គ្រោងកាយ ​មាន​សភាព​ដូច្នេះ​នេះ​ គ្រាំគ្រា ជាលំនៅ​នៃ​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ច្រើន​ប្រការ​ គ្រោងកាយ​នោះ ដូច​ជាផ្ទះចាស់​ដែល​មាន​គ្រឿង​បូកលាបជ្រុះ​ចុះ ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មា​សម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត មិន​ប្រែប្រួល ។ === ''រោហិណីថេរី'' === [៣៣២] ​(​បិតាសួរ​នាង​រោហិណីថា​) នែ​នាង​ដ៏​ចម្រើន នាង​ជួប​នឹង​ខ្ញុំ​ពោល​ថា​សមណៈ នាង​ភ្ញាក់​ឡើង ក៏​ពោល​ថា ​សមណៈ នាង​សរសើរ​ចំពោះ​ពួក​សមណៈ​តែ​ម៉្យាង ​នាង​នឹង​ជាសមណី​ដោយ​ពិត​ ។ ​នាង​តែង​ផ្គត់ផ្គង់​បាយ ​ទឹក ដ៏​ច្រើន ចំពោះ​ពួក​សមណៈ​ នែ​នាង​រោហិណី ឥឡូវ​នេះ​ យើងសួរ​នាង ចុះ​នាង​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ តើ​ដោយ​ហេតុ​ដូច​ម្ដេច ។ ​ពួក​សមណៈ​ ជា​អ្នក​មិន​ប្រាថ្នា​ក្នុង​ការ​ងារ ខ្ជិល​ច្រអូស រស់នៅ​ដោយ​សារទាន​ដែល​បុគ្គល​ដទៃ​ឱ្យ​ ជា​អ្នក​ប៉ុនប៉ង​ប្រាថ្នា​តែ​អាហារ​មាន​រសឆ្ងាញ់ទេ ​ចុះ​នាង​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ តើ​ដោយ​ហេតុ​ដូច​ម្ដេច ។ (​នាង​រោហិណីតបថា​) បពិត្រ​បិតា ​អ្នក​ដេញដោលសួរ​ខ្ញុំ អំពី​ពួក​សមណៈ​អស់​កាលយូរ​ណាស់​ហើយ ខ្ញុំ​នឹង​សំដែង​នូវ​បញ្ញា សីល ​និង​សេចក្ដី​ខ្មីឃ្មាត ​របស់​សមណៈ​ទាំង​នោះ ដល់​អ្នក​ ។ ​ពួក​សមណៈ​ ជា​អ្នក​ប្រាថ្នា​នូវ​ការ​ងារ ​មិន​ខ្ជិល​ច្រអូស ធ្វើ​ចំពោះ​តែ​ការ​ងារ​ដ៏​ប្រសើរ រមែង​លះបង់​នូវ​រាគៈ ​និង​ទោសៈ ​ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ ដោយ​ហេតុនុ៎ះឯង ។ ​ពួក​សមណៈ​ ជា​អ្នក​ធ្វើ​នូវ​កម្មស្អាត រមែង​កំចាត់បង់​នូវ​ឫស​នៃ​បាប​ [ឫសគល់​នៃ​បាប​ ៣យ៉ាង​គឺ​ លោភៈ១ ទោសៈ១ មោហៈ១ ។ អដ្ឋកថា ។] ​ទាំងបី ​សមណៈ​ទាំងនុ៎ះ ​បាន​លះបង់​នូវ​បាប​ទាំង​អស់ ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុ​នុ៎ះ​ឯង ។ កាយ​កម្ម​របស់​សមណៈ​ទាំង​នោះ​ស្អាត វចីកម្មស្អាត​ដូច​គ្នា ​ទាំង​មនោកម្ម​របស់​សមណៈ​ទាំង​នោះ ក៏​ស្អាត ​ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុនុ៎ះឯង ។ ​ពួក​សមណៈ​ប្រាសចាក​មន្ទិល ស្អាត​ទាំង​ខាង​ក្នុង​ទាំង​ខាង​ក្រៅ ​ដូច​ជាស័ង្ខ​ដែល​ខាត់​ហើយ​ ពេញ​ដោយ​ធម៌ស​ទាំងឡាយ ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុនុ៎ះឯង ។ ​ពួក​សមណៈ​ ជាពហុស្សូត ទ្រទ្រង់​នូវ​ធម៌ ជាអរិយៈ រស់នៅ​ដោយ​ធម៌ ​តែង​សំដែង​នូវ​អត្ថ ​និង​ធម៌ ​ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុ​នោះ​ឯង ។ ​ពួក​សមណៈ​ ជា​ពហុស្សូត ទ្រទ្រង់​នូវ​ធម៌ ជាអរិយៈ រស់នៅ​ដោយ​ធម៌ ​មាន​ចិត្ត​ប្រសើរ ​មាន​អារម្មណ៍​តែ​មួយ មាន​ស្មារតី ​ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុ​នុ៎ះឯង ។ ​ពួក​សមណៈ ទៅ​កាន់​ទី​ឆ្ងាយ​បាន (​តាម​សេចក្ដី​ពេញ​ចិត្ត​) ​មាន​ស្មារតី ​ពោល​ដោយ​ឧបាយ​ប្រាជ្ញា ​មិន​រាយមាយ ​តែង​ដឹង​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ ជា​ទី​បំ​ផុត​នៃ​ទុក្ខ ​ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុនុ៎ះឯង ។ ​ពួក​សមណៈ ចៀសចេញ​ទៅ​អំពី​ស្រុក​ណា​ រមែង​មិន​រមិល​អ្វី​មួយ (​ក្នុង​ស្រុក​នោះ​) ចេញ​ទៅ​ឥតអាល័យ ​ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ ដោយ​ហេតុ​នោះ​ឯង ។ ​សមណៈ​ទាំង​នោះ មិន​ទុក​ដាក់ (​សម្បត្តិ​) ​ក្នុង​ជង្រុក ​មិន​ទុក​ដាក់​ឆ្នាំង​អំបែង ​មិន​ទុក​ដាក់​ល្អីកញ្ជើ ស្វែងរក​ចំពោះ​តែភោជន ​ដែល​សម្រេច​ហើយ ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុ​នោះ​ឯង ។ ​សមណៈ​ទាំង​នោះ មិន​ទទួល​នូវ​ហិរញ្ញវត្ថុ ​(​កហាបណៈ​) ​មិន​ទទួល​នូវ​មាស មិន​ទទួល​នូវ​ប្រាក់ ញ៉ាំងអត្តភាព​ឱ្យ​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ ដោយ​វត្ថុ​ដែល​កើត​ឡើង​ចំពោះ​មុខ ​ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុ​នោះ​ឯង ។ ​ពួក​សមណៈ​ ចេញ​អំពី​ត្រកូល​ផ្សេង​ៗ ​អំពី​ជនបទផ្សេង​ៗ ​ទៅ​បួស រមែង​រាប់​រកគ្នា ​ទៅ​វិញ​ទៅ​មក ខ្ញុំ​មាន​សេចក្ដី​ស្រឡាញ់​ពួក​សមណៈ​ដោយ​ហេតុ​នោះ​ឯង ។ (​បិតានិយាយ​ថា​) ​ម្នាល​នាង​រោហិណី​ដ៏​ចម្រើន នាង​កើត​ក្នុង​ត្រកូល​នៃ​យើង ដើម្បី​ប្រយោជន៍​ពិត នាង​ជា​ស្ត្រី​មាន​សទ្ធា ​មាន​សេចក្ដី​គោរព​ដ៏​មុតមាំ ​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធ​ផង ព្រះ​ធម៌​ផង ព្រះ​សង្ឃ​ផង​ ។ ដ្បិត​នាង​ស្គាល់​នូវ​បុញ្ញក្ខេត្ត​នុ៎ះ ជា​បុញ្ញក្ខេត្តឧត្តម​ពិត​មែន បើ​បាន​សមណៈ​ទាំងនុ៎ះ ​ទទួល​ទក្ខិ​ណា​ទាន​របស់​ខ្ញុំ​ ប្រហែល​គ្រឿង​បូជា ​ដែល​ខ្ញុំ​តម្កល់​ហើយ ចំពោះ​សមណៈ​ទាំងនុ៎ះ ​នឹង​មាន​ផលបរិបូណ៌ ។ (​នាង​រោហិណី​ពោល​ថា​) ​បើ​អ្នក​ខ្លាច​ទុក្ខ ​បើ​ទុក្ខ​មិន​ជា​ទី​ស្រឡាញ់​របស់​អ្នក​ទេ ​អ្នក​ចូរ​ដល់​នូវ​ព្រះ​ពុទ្ធជាតាទិ​បុគ្គល​ផង ព្រះ​ធម៌​ផង ព្រះ​សង្ឃ​ផង​ ជា​ទី​ពឹង ​ចូរ​សមាទាន​សីល​ទាំងឡាយ​ចុះ​ ការ​ដល់​នូវ​ទី​ពឹង ​និង​ការ​សមាទាន​សីល​នោះ នឹង​មាន​ប្រយោជន៍​ដល់​អ្នក​ ។ (​បិតា​ពោល​ថា​) ​ខ្ញុំ​សូម​ដល់​នូវ​ព្រះ​ពុទ្ធ ជាតាទិ​បុគ្គល​ផង ព្រះ​ធម៌​ផង ព្រះ​សង្ឃ​ផង​ ជា​ទី​ពឹង សូមសមាទានសីល​ទាំងឡាយ​ ការ​ដល់​ទី​ពឹង ​និង​សមា​ទានសីលនុ៎ះ ​នឹង​មាន​ប្រយោជន៍​ដល់​ខ្ញុំ​ ។ ​ក្នុង​កាលមុន ​ខ្ញុំ​ជាព្រាហ្មណ៍​តែ​ផៅពង្ស ឥឡូវ​នេះ ខ្ញុំ​ជាព្រាហ្មណ៍​ពិត (​មាន​បាប​បន្សាត់ចោល​ហើយ​) ​ផង មាន​ត្រៃវិជ្ជា​ផង មាន​សួស្ដី​ផង ដល់​នូវ​វេទ​ផង​ ជា​អ្នក​ងូត​លាង​បាប​ផង​ ។ === ''ចាបាថេរី'' === [៣៣៣] ​(​ឧបកៈ​ពោល​ថា​) កាលពី​ដើម ខ្ញុំ​មាន​ដៃ​កាន់​ដំបង ឥឡូវ​នេះ ខ្ញុំ​នោះ​ជា​ព្រាន​ម្រឹគ ​មិន​អាច​បាន​ដល់​នូវ​ត្រើយ ​គឺ​ព្រះ​និព្វាន ព្រោះ​សេចក្ដី​ប្រាថ្នា ​គឺ​តណ្ហា ​ព្រោះ​ ភក់ ​គឺ​កាម និង​ទិដិ្ឋ​ដ៏​ខ្លាំងក្លា ។ ​នាង​ចាបា ស្មាន​នូវ​ខ្ញុំ ថា​ជា​មនុស្ស​ស្រវឹង​ជ្រប់ ​ទើប​លួង​កូន​ [​ដោយ​ពាក្យ​ថា ​នាង​ចាបា​ជា​កូន​ព្រាន​ម្រឹគ ឯង​ជា​កូន​ឧបកាជីវក ។ អដ្ឋកថា ។] ​ខ្ញុំ​កាត់​ចំណង ​គឺ​កិលេស ​របស់​នាង​ចាបា ​ហើយ​ទៅ​បួស​ម្ដងទៀត ។ (​នាង​ចាបា​ពោល​ថា​) បពិត្រ​មហាវីរ​បុរស​ សូម​អ្នក​កុំខឹង​នឹង​ខ្ញុំ​ បពិត្រ​មហាមុនី សូម​អ្នក​កុំខឹង​នឹង​ខ្ញុំ សេចក្ដី​ស្អាត​មិន​មាន​ដល់​បុគ្គល​ដែល​មាន​សេចក្ដី​ក្រោធ គ្រប​សង្កត់​ទេ តបធម៌​នឹង​មាន​មក​ពី​ណា​ ។ (​ឧបកៈ​ពោល​ថា​) ​ខ្ញុំ​នឹង​គេច​ចេញ​អំពី​ស្រុក​នាលៈ ​អ្នក​ណា​នឹង​នៅ​ក្នុង​ស្រុក​នាលៈ​នេះ​បាន បើ​ពួក​ស្រី​ៗ ចង​នូវ​សមណៈ​ទាំងឡាយ ដែល​រស់នៅ​ដោយ​ធម៌ ​ដោយ​រូប​នៃ​ស្ត្រី​ ។ (​នាង​ចាបា​ពោល​ថា​) ​ម្នាល​បុរស​ខ្មៅ សូម​អ្នក​អញ្ជើញ​មក​សិន សឹមត្រឡប់​វិញ​ សូម​បរិភោគ​នូវ​កាម​ទាំងឡាយ ដូច​ក្នុង​កាលមុន​ចុះ​ ជន​ទាំងឡាយ​ណា​ ជាញាតិ​របស់​ខ្ញុំ ខ្ញុំ​នឹង​ធ្វើ​ជន​ទាំង​នោះ ឱ្យ​លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ច​នៃ​អ្នក​ ។ ម្នាល​នាង​ចាបា ​នាង​ពោល​នូវ​ពាក្យ​នោះ ឱ្យ​មាន​ភាគ ៤ ​អំពី​ពាក្យ​នេះ​ក៏​ដោយ​ ពាក្យ​នោះ គប្បី​ជាពាក្យ​ឆើតឆាយ ​ចំពោះ​តែ​បុរស​ដែល​ត្រេកអរ​នឹង​នាង​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ។ ម្នាល​បុរស​ខ្មៅ ហេតុ​អ្វី​ទើប​អ្នក​លះបង់​ចោល​ខ្ញុំ​ ជា​ស្ត្រី​មាន​រូប​ឆោម លាប​ស្រឡាបអវយវៈ​ដោយ​ខ្លឹម​ចន្ទន៍ក្រហម ទ្រទ្រង់​នូវ​កាសិកពស្រ្ត​ដ៏​ឧត្តម ​(​សំពត់​ដែល​គេ​នាំ​មក​អំពី​ដែន​កាសី​) ជា​ស្ត្រី​មាន​អវយវៈ​ល្អ ដូច​ជាត្នោតសាវ ដែល​រីកលើ​កំពូល​ភ្នំ ​ឬ​ដូច​ជាវល្លិ៍កេសរីក​ហើយ ឬ​ក៏​ដូច​ជា​ឈើ​ជ្រនៀង ​(​រីក​ហើយ​) ​ខាង​ក្នុង​ទ្វីប ។ ព្រាន​សត្វ​ស្លាប​ ប្រាថ្នា​ចាប់​សត្វ​ស្លាប​យ៉ាង​ណា នាង​នឹង​បៀតបៀន​អញ ដោយ​រូប​ដែល​ស្អិត​ស្អាង ​(​យ៉ាង​នោះ​) ពុំ​បាន​ទេ ។ នែ​បុរស​ខ្មៅ ហេតុ​អ្វី​ទើប​អ្នក​លះបង់​ចោល​នូវ​ផ្លែ ​គឺ​កូន​ខ្ញុំ ដែល​អ្នក​បង្កើត​នេះ​ផង លះបង់​ខ្ញុំ​ដែល​ជា​ស្ត្រី​មាន​កូន​ប្រាកដ​ដូច្នោះ​ផង​ ។ មហាវីរ​បុរស​ទាំងឡាយ ដែល​មាន​ប្រាជ្ញា ​តែង​លះបង់​នូវ​កូន​ទាំងឡាយ ទាំង​ពួក​ញាតិ ​ទាំងទ្រព្យ ​ហើយ​បួស ​ដូច​ជាដំរី​ដ៏​ប្រសើរ ផ្ដាច់​នូវ​ចំណង ​(​ហើយ​គេច​ចេញ​ទៅ​) ។ ឥឡូវ ​ខ្ញុំ​នឹង​បៀតបៀន​កូន​អ្នក​នេះ ដោយ​ដំបង ​ឬ​ក្ដិច​ដោយ​ក្រចក ​ឬ (​បោក​) លើ​ផែនដី ​អ្នក​មិន​ដល់​នូវ​ការ​យំស្ដាយ​ចំពោះ​កូន​ទេ​ឬ​ ។ នែ​ស្ត្រី​លា​មក​ មាន​កូន​តូច ​បើ​ទុក​ជា​នាង​ឱ្យ​កូន​ទៅ​សត្វ​ចចក ​និង​ពួក​ឆ្កែ ​ក៏​នាង​ញ៉ាំង​អញ​ឱ្យ​ត្រឡប់​វិញ​ពុំ​បាន​ឡើយ​ ។ នែ​បុរស​ខ្មៅ ណ្ហើយ​ចុះ​ ឥឡូវ​នេះ បើ​អ្នក​នឹង​ទៅ​ក្នុង​ទី​ណា គឺ​ស្រុក​ណា​ និគម​ណា​ នគរ​ណា​ រាជធានី​ណា (​ក៏​ទៅ​ចុះ​) ។ កាលពី​ដើម​ យើង​ជា​អ្នក​មាន​ពួក​ មិន​មែន​ជា​សមណៈ​ សំគាល់ថា​ជា​សមណៈ ហើយ​ចេញ​ពី​ស្រុក​ទៅ​កាន់​ស្រុក កាន់​នគរ រាជធានី ។ មែន​ពិត ព្រះ​សម្ពុទ្ធ ទ្រង់​មាន​ជោគអង្គ​នោះ តែង​សំដែង​ធម៌​ប្រោស​ពួក​សត្វ ដើម្បី​លះបង់​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ទាំងពួង ​ក្នុង​ទី​ជិត​ស្ទឹង​នេរញ្ជរា ​ខ្ញុំ​នឹង​ទៅ​ក្នុង​សំណាក់​នៃ​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ​នោះ ព្រះ​អង្គ​នឹង​ជា​គ្រូ​នៃ​ខ្ញុំ​ ។ ឥឡូវ​នេះ អ្នក​គប្បី​ទូលរៀបរាប់​អំពី​កិច្ចថ្វាយបង្គំ ​(​របស់​ខ្ញុំ​) ​ចំពោះ​ព្រះ​លោកនាថ ជា​បុគ្គល​ប្រសើរ រួច​ហើយ​ធ្វើ​ប្រទក្សិណ ឧទ្ទិស​នូវ​ទក្ខិ​ណា​ទាន ។ ម្នាល​នាង​ចាបា ​នាង​ពោល​នូវ​ពាក្យ​នោះ​យ៉ាង​ណា​ យើង​គប្បី​បាន (​អាច​ឱ្យ​) ​នូវ​ចំណែក​បុណ្យ​នោះ​ ឥឡូវ​នេះ ខ្ញុំ​នឹង​ទូលរៀបរាប់​នូវ​កិច្ចថ្វាយបង្គំ​របស់​នាង ចំពោះ​ព្រះ​លោកនាថ ជា​បុគ្គល​ប្រសើរ ​និង​ធ្វើ​ប្រទក្សិណ ឧទ្ទិស​នូវ​ទក្ខិ​ណា​ទាន ​(​បុណ្យ​) ។ លំដាប់​នោះ​ឯង ​បុរស​ខ្មៅចៀសចេញ​អំពី​ទី​នោះ​ទៅ បុរស​ខ្មៅ​នោះ ក៏​បាន​ចួប​នឹង​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ ​ក្បែរ​ស្ទឹងនេរញ្ជរា ​កំពុង​សំដែង​នូវ​ឧបាយ​នៃ​ព្រះ​និព្វាន ឈ្មោះ​អមតៈ ​គឺ​ទុក្ខ ១ ហេតុកើត​ឡើង​នៃ​ទុក្ខ ១ ការ​កន្លង​នូវ​ទុក្ខ ១ មគ្គ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ ​ដ៏​ប្រសើរ​ជា​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ទី​រលត់ទុក្ខ ១ ។ ​បុរស​ខ្មៅ​ ថ្វាយបង្គំ​នូវ​ព្រះ​បាទ​ទាំងឡាយ របស់​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ​នោះ ហើយ​ធ្វើ​ប្រទក្សិណ​ចំពោះ​ព្រះ​អង្គ ឧទ្ទិស​ដល់​នាង​ចាបា ហើយ​ចូល​កាន់​ផ្នួស ។ វិជ្ជាបី ​ខ្ញុំ​បាន​ហើយ​ ពុទ្ធសាសនា ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ === ''សុន្ទរីថេរី'' === [៣៣៤] ​(​ព្រាហ្មណ៍ជាបិតាសួរថា​) នែ​នាង​ដ៏​ចម្រើន ក្នុង​កាលមុន ​នាង​កាលស៊ី​កូន​ [ពាក្យថា ស៊ី​កូន ក្នុង​ទី​នេះ មិន​មែន​សំដៅ​យកការ​ស៊ី​ពិត​មែន​នោះ​ទេ ​សំដៅ​យក​មនុស្ស​ដែល​មាន​កូន​ស្លាប់ ជាពាក្យ​សម្រាប់​ជេរគ្នា​ដោយ​អំ​ណា​ច​សេចក្ដី​ខឹង ។ អដ្ឋកថា ។] ទាំងឡាយ​ដែល​ស្លាប់​ហើយ នាង​ក្ដៅក្រហាយ​ក្រៃពេក ​ទាំង​ថ្ងៃ​ទាំងយប់ ។ ​ម្នាល​ព្រាហ្មណី ជាវាសិដ្ឋគោត្រ ​ថ្ងៃ​នេះ នាង​ស៊ី​កូន​ទាំង​អស់​ ៧ នាក់ ​ព្រោះ​ហេតុ​អ្វី នាង​មិន​ក្ដៅក្រហាយខ្លាំង ។ (​វាសិដ្ឋថេរី​ពោល​ថា​) ​ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ​កូន​ទាំងរយ ​ពួក​ញាតិ​ទាំង​រយ ជា​ច្រើន របស់​ខ្ញុំ គឺ​ខ្ញុំ​នឹង​អ្នក ស៊ី​ហើយ ក្នុង​ចំណែកកន្លង​ទៅ​ហើយ​ ។ ​ខ្ញុំ​នោះ​ដឹង​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ ជា​គ្រឿង​រលាស់ជាតិ ​និង​មរណៈ ​ទើប​មិន​សោក ​មិន​យំ ​ទាំង​មិន​ក្ដៅ​ក្រហាយ ។ ឱ​នាង​ជាវាសិដ្ឋគោត្រ ​នាង​និយាយសំដី​បែប​នេះ​ អស្ចារ្យ​ណាស់ នាង​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​ធម៌​របស់​អ្នក​ណា ទើប​និយាយសំដី​បែប​នេះ​ ។ ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ​អង្គ​នោះ សំដែង​ធម៌​ដល់​សត្វ​ទាំងឡាយ ដើម្បី​លះ​បង់​នូវ​ទុក្ខ​ទាំងពួង ​ជិត​នគរមិថិលា​ ។ ​ម្នាល​ព្រាហ្មណ៍ ​ខ្ញុំ​បាន​ស្ដាប់ធម៌​របស់​ព្រះ​អរហន្ដ​អង្គ​នោះ ដែល​ជាធម៌​មិន​មាន​ឧបធិ​ក្កិលេស ​បាន​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​សច្ចធម៌​ហើយ​ក្នុង​ទី​នោះ ទើប​បន្ទោបង់​នូវ​សេចក្ដី​សោក​ព្រោះ​កូន​បាន​ ។ ខ្ញុំ​នោះ​នឹង​ទៅ​ក្នុង​ទី​ជិត​ក្រុងមិថិលា​ដែរ​ ធ្វើ​ដូច​ម្ដេចហ្ន៎ ​ព្រះ​មាន​ជោគ​អង្គ​នោះ គប្បី​ដោះ​ខ្ញុំ​ចាក​ទុក្ខ​ទាំងពួង​បាន​ ។ ព្រាហ្មណ៍​បាន​ចួប​នឹង​ព្រះ​ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​ផុត​ស្រឡះ​ចាក (​កិលេស​) ​មិន​មាន​ឧបធិកិលេស ​ព្រះ​មុនី ទ្រង់​ដល់​នូវ​ត្រើយ​នៃ​ទុក្ខ ​បាន​សំដែង​ប្រាប់ព្រាហ្មណ៍​នោះ​នូវ​សច្ចធម៌ ​គឺ​ទុក្ខ ១ ហេតុកើត​ឡើង​នៃ​ទុក្ខ ១ ការ​កន្លង​នូវ​ទុក្ខ ១ មគ្គ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ​ប្រាំបី​ដ៏​ប្រសើរ​ ជា​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ទី​រំលត់ទុក្ខ ១ ។ សុជាតព្រាហ្មណ៍​មាន​សច្ចធម៌​ដឹង​ច្បាស់​ហើយ​ក្នុង​ទី​នោះ​ ពេញ​ចិត្ត​នឹង​បព្វជ្ជា ​បាន​សម្រេច​វិជ្ជា​បី​ដោយ​រាត្រីបី ។ ព្រាហ្មណ៍​ពោល​ថា ​ម្នាល​សារថី ​អ្នក​ចូរ​មក អ្នក​ចូរ​ទៅ ចូរ​នាំរថ​នេះ​ទៅ​វិញ​ចុះ​ រួច​ចូរ​ប្រាប់ព្រាហ្ម​ណី ​កុំ​ឱ្យ​មាន​មោះមៃថា ឥឡូវ​នេះ​ សុជាត​ព្រាហ្មណ៍​បួស​ហើយ បាន​សម្រេច​វិជ្ជា​បី ​ដោយ​រាត្រីបី ។ (​លំដាប់​នោះ​ សារថី នាំយក​រថ​ផង​ កហាបណៈ​មួយ​ពាន់​ផង ហើយ​ប្រាប់​នាង​ព្រាហ្មណី ​មិន​ឱ្យ​មោះមៃ​ថា ឥឡូវ​នេះ​ សុជាតព្រាហ្មណ៍បួស​ហើយ បាន​សម្រេច​វិជ្ជាបី ​ដោយ​រាត្រីបី​ហើយ​) ។ (​ព្រាហ្មណី​ពោល​ថា​) ​ម្នាល​សារថី ​ខ្ញុំ​សូម​ឱ្យ​រថ​ដែល​ទឹម​ដោយ​សេះ​នេះ និង​កហាបណៈ​មួយ​ពាន់​នេះ​ ជាអំណោយ​ដល់​អ្នក ព្រោះ​បាន​ឮថា ព្រាហ្មណ៍​បាន​ត្រៃវិជ្ជា ។ (​សារថី​ពោល​ថា​) ​ម្នាល​ព្រាហ្មណី រថ​ដែល​ទឹម​ដោយ​សេះ និង​កហាបណៈ ​មួយ​ពាន់​នេះ ចូរ​នៅ​ជារបស់​នាង​ដ​ដែល​ចុះ ខ្ញុំ​នឹង​បួស​ក្នុង​សំណាក់​នៃ​ព្រះ​សាស្ដា ​ព្រះ​អង្គ​មាន​ប្រាជ្ញា​ដ៏​ប្រសើរ​ដែរ​ ។ (​ព្រាហ្មណី​ពោល​នឹង​នាង​សុន្ទរីថា​) នែ​នាង​សុន្ទរី បិតា​របស់​នាង​លះបង់​នូវ​ដំរី គោ សេះ កែវមណី ​និង​កុណ្ឌល ទ្រព្យសម្បត្តិ​ដ៏​ស្ដុកស្ដម្ភ​នៅ​ក្នុង​ផ្ទះ​នេះ ទៅ​បួស​ហើយ នាង​ចូរ​ប្រើប្រាស់​នូវ​ភោគៈ​ទាំង​ឡាយ​ចុះ (​ព្រោះ​ថា​) ​នាង​ជាទាយាទ​ក្នុង​ត្រកូល ។ (​នាង​សុន្ទរី​ពោល​ថា​) បិតា​របស់​ខ្ញុំ​លះបង់​នូវ​ដំរី គោ សេះ កែវមណី កុណ្ឌល ​និង​ទ្រព្យសម្បត្តិ​ដែល​មាន​ក្នុង​ផ្ទះ​នេះ ទៅ​បួស ​ព្រោះ​ត្រូវ​សេចក្ដី​សោក​នឹង​កូន​គ្រប​សង្កត់ ចំណែក​ខាង​ខ្ញុំ ក៏​នឹង​បួស​ដែរ ព្រោះ​ត្រូវ​សេចក្ដី​សោក​នឹង​បង​គ្រប​សង្កត់ ។ (​ព្រាហ្មណី​ពោល​ថា​) ហៃ​នាង​សុន្ទរី ​នាង​ប្រាថ្នា​នូវ​តម្រិះ​ណា​ សូម​ឱ្យ​នាង​បាន​សម្រេច​នូវ​តម្រិះ​នោះ​ ដុំបាយ​តាម​លំដាប់​ផ្ទះក្ដី អាហារ​ចំណី​ក្ដី បំសុកូលចីវរក្ដី ​(​ដែល​នាង​ត្រូវ​ស្វែងរក​) ​កាល​បើ​នាង​ជំរះ​នូវ​វត្ថុ​ទាំង​នេះ នឹង​បាន​ជា​ស្រី​មិន​មាន​អាសវៈ​ក្នុង​បរលោក ។ (​នាង​សុន្ទរីនិយាយ​នឹង​ឧបជ្ឈាយ៍ថា​) បពិត្រ​ព្រះ​នាង​ជាម្ចាស់ ​ខ្ញុំ​នៅ​ជាសិក្ខមានា ​បាន​ជំរះទិព្វចក្ខុ​ហើយ​ កាលពី​ដើម ខ្ញុំ​ធ្លាប់​នៅ​អាស្រ័យ​ក្នុង​ទី​ណា ខ្ញុំ​ដឹង​នូវ​បុព្វេនិវាស ​ក្នុង​ទី​នោះ​ ។ បពិត្រ​ព្រះ​នាង​ជាកល្យាណី​ដ៏​ល្អ របស់​ថេរី​សង្ឃ វិជ្ជាបី ​ខ្ញុំ​បាន​ដល់​ហើយ​ ពុទ្ធសាសនា ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ហើយ ព្រោះ​តែ​អាស្រ័យ​នូវ​ព្រះ​នាង​ ។ បពិត្រ​ព្រះ​នាង​ជាម្ចាស់ ​ខ្ញុំ​ចង់​ទៅ​កាន់​ក្រុងសាវត្ថី សូម​ព្រះ​នាង​អនុញ្ញាត​ដល់​ខ្ញុំ​ឱ្យ​ទាន ​ខ្ញុំ​នឹង​បន្លឺ​នូវ​សីហនាទ ​ក្នុង​សំណាក់​នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដ៏​ប្រសើរ ។ ម្នាល​នាង​សុន្ទរី ​នាង​ចូរ​មើល​ព្រះ​សាស្ដា ​ព្រះ​អង្គ​មាន​សម្បុរ​ដូច​មាស មាន​ព្រះ​តចៈ​ពណ៌​ដូច​មាស​ ទ្រង់​ទូន្មាន​ពួក​សត្វ ដែល​គេ​មិន​ទាន់ទូន្មាន ​ព្រះ​អង្គជា​អ្នក​ត្រាស់​ដឹង​ឯង ឥត​មាន​ភ័យ​អំពី​ណា​ឡើយ​ ។ សូម​ព្រះ​អង្គនិមន្តទត ​នាង​សុន្ទរី​ដែល​កំពុង​ដើរ​មក​ ជា​ស្ត្រី​ផុត​ស្រឡះ (​ចាក​កិលេស​) ឥត​មាន​ឧបធិ ប្រាស​ចាក​តម្រេក ប្រាសចាក​គ្រឿង​ប្រកប​ មាន​សោឡសកិច្ចធ្វើ​រួច​ហើយ មិន​មាន​អាសវៈ​ ។ បពិត្រ​ព្រះ​អង្គ​ជាមហា​វីរ​បុរស នាង​សុន្ទរី ជាសាវិការ​បស់​ព្រះ​អង្គ ចេញ​អំពី​ក្រុងពារាណសី ​មក​កាន់​សំណាក់​ព្រះ​អង្គ ថ្វាយបង្គំ​នូវ​ព្រះ​បាទ​ទាំង​ឡាយ​ ។ បពិត្រ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ជា​ខី​ណា​សវព្រាហ្មណ៍ ​ព្រះ​អង្គជា​ព្រះ​ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គជា​គ្រូ (​របស់​ខ្ញុំ​) ​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​ជាធីតា​របស់​ព្រះ​អង្គ ជាឱរសកើត​អំពី​ព្រះ​ឱស្ឋ ​មាន​កិច្ចធ្វើ​រួច​ហើយ​ ឥត​មាន​អាសវៈ​ ។ ម្នាល​នាង​ដ៏​ចម្រើន ដំណើរ​របស់​នាង​មក​ល្អ​ហើយ ដំណើរ​របស់​នាង​មក​អំពី​ទី​នោះ មិន​ឆ្ងាយទេ ​ព្រោះ​ពួក​អ្នក​មាន​ឥន្រ្ទិយទូន្មាន​ហើយ​ ប្រាសចាក​តម្រេក ប្រាស​ចាក​គ្រឿង​ប្រកប​ មាន​កិច្ច​ធ្វើ​ហើយ​ ឥត​មាន​អាសវៈ​ រមែង​មក​ថ្វាយបង្គំ​ព្រះ​បាទា​ព្រះ​សាស្ដា​ដូច​នាង​ដែរ​ ។ === ''សុភាកម្មារធីតាថេរី'' === [៣៣៥] កាលពី​ដើម ខ្ញុំ​នៅ​ក្រមុំ ​មាន​គ្រឿង​ស្លៀក​ពាក់​ដ៏​ស្អាត ​បាន​ស្ដាប់ធម៌ ការ​ត្រាស់​ដឹង​សច្ចធម៌ ​ក៏​កើត​មាន​ដល់​ខ្ញុំ​នោះ​ ជា​ស្ត្រី​មិន​ប្រហែសធ្វេស ។ ហេតុ​នោះ ខ្ញុំ​មិន​ត្រេកអរ​ក្រៃពេក ​ក្នុង​កាមារម្មណ៍​ទាំង​អស់ ឃើញ​ភ័យ​ក្នុង​សក្កាយ ​ហើយ​ពេញ​ចិត្ត​នឹង​ការ​ចេញ​សាងផ្នួស​តែម្យ៉ាង ។ ​ខ្ញុំ​លះបង់​ពួក​ញាតិ ទាស​កម្មករ ​ស្រុក​ស្រែ​ទាំងឡាយ ដ៏​ស្ដុកស្ដម្ភ ​(​និង​គំនរ​នៃ​ភោគ​ទាំងឡាយ​) ​ដែល​គួរ​ត្រេកអរ ​គួរ​រីករាយ ​ខ្ញុំ​លះបង់​នូវ​សម្បត្តិ​ដ៏​ច្រើន ហើយ​បួស ។ ​ខ្ញុំ​ចេញ (​ចាក​ផ្ទះ​) ​ដោយ​សទ្ធាយ៉ាង​នេះ​ហើយ (​បួស​) ​ក្នុង​ព្រះ​សទ្ធម្ម ​ដែល​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ត្រាស់​សំដែង​ហើយ​ដោយ​ប្រពៃ ​ខ្ញុំ​ប្រាថ្នា​នូវ​សេចក្ដី​មិន​កង្វល់ ​ព្រោះ​ការ​ត្រឡប់​មក​រក​កាម​នោះ មិន​សម​គួរ​ដល់​ខ្ញុំ​ទេ ​អ្នក​ណា​លះ​ចោល​មាស និង​ប្រាក់ ​ហើយ​គប្បី​ត្រឡប់​មក​យកវិញ​ ។ ប្រាក់ក្ដី ​មាស​ក្ដី​របស់​បុគ្គល​នុ៎ះ មិន​មែន​មាន​ដើម្បី​ព្រះ​និព្វាន​ជា​ទី​ស្ងប់​ទេ ការ​ទទួល​មាស និង​ប្រាក់នុ៎ះ ​មិន​សម​គួរ​ដល់​សមណៈ​ទេ ការ​ទទួល​នូវ​ប្រាក់ ​និង​មាស​នុ៎ះ ​មិន​មែន​ជាទ្រព្យប្រសើរ​ទេ ។ ការ​ទទួល​នូវ​ប្រាក់ ​និង​មាស​នុ៎ះ សុទ្ធ​តែជា​គ្រឿង​ឱ្យ​កើតលោភ ជា​គ្រឿង​ស្រវឹង ជា​គ្រឿង​វង្វេង ជា​គ្រឿង​ព័ន្ធព័ទ្ធ​ដោយ​ធុលី ​គឺ​កិលេស ​ប្រកប​ដោយ​សេចក្ដី​រង្កៀស ​មាន​សេចក្ដី​ចង្អៀត​ចង្អល់​ច្រើន សេចក្ដី​ទៀងទាត់ឋិតថេរ​ក្នុង​ទ្រព្យ​នេះ មិន​មាន​ទេ ។ ​ពួក​នរជន ​(​ដែល​ត្រេកអរ​) ​ដោយ​ទ្រព្យប៉ុណ្ណេះ ​ឈ្មោះ​ថា​ជា​អ្នក​ប្រហែស​ធ្វេស ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​សៅហ្មង ជា​អ្នក​អាក់អន់ រមែង​ធ្វើ​នូវ​ជំលោះ​ជា​ច្រើន ទៅ​វិញ​ទៅ​មក​ ។ ​សេចក្ដី​វិនាស​ច្រើន​ប្រការ គឺ​ការ​សម្លាប់ ការ​ចង ការ​សៅហ្មង ​សេចក្ដី​វិនាស ​សេចក្ដី​សោក ខ្សឹកខ្សួល រមែង​កើត​ប្រាកដ​ដល់​ពួក​ជន ​ដែល​ដេក​ត្រាំ​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​ ។ ​អ្នក​ទាំង​ឡាយ​ ជាញាតិ​មែន តែហាក់​ដូច​ជាស​ត្រូវ​ ល្បួង​ខ្ញុំ​នោះ​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​ធ្វើ​អ្វី (​ព្រោះ​) ​អ្នក​ទាំង​ឡាយ​ ជ្រាប​នូវ​ខ្ញុំ​ថា​ជា​អ្នក​បួស ជា​ស្ត្រី​ឃើញ​នូវ​ភ័យ​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​ ។ អាសវៈ​ទាំងឡាយ មិន​មែន​អស់​ទៅ​ព្រោះ​ប្រាក់ ​និង​មាស កាម​ទាំងឡាយ មិន​មែន​ជាមិត្រ ជាសភាវៈ​សម្លាប់ ​(​នូវ​ប្រយោជន៍​) ជាស​ត្រូវ​ ជា​គ្រឿង​ចង​ទុក​នូវ​សរ ​គឺ​កិលេស​ ។ ​អ្នក​ទាំងឡាយ​ ជាញាតិមែន តែហាក់​ដូច​ជាស​ត្រូវ​ ល្បួង​ខ្ញុំ​នោះ ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​ធ្វើ​អ្វី (​ព្រោះ​) ​អ្នក​ទាំងឡាយ​ ជ្រាប​នូវ​ខ្ញុំ ថា​ជា​អ្នក​បួស ​មាន​ក្បាលត្រងោល ដណ្ដប់​នូវ​សង្ឃា​ដី ។ ដុំបាយ​តាម​លំដាប់​ផ្ទះក្ដី អាហារ​ចំណី​ក្ដី បង្សុកូលចីវរក្ដី ​នេះ​ឯងជា​អំពើ​ដ៏​សម​គួរ​ដល់​ខ្ញុំ​ ជាបរិក្ខារ ជា​ទី​អាស្រ័យ​របស់​អ្នក​បួស ។ លោក​អ្នក​ស្វែង​រក​នូវ​គុណ​ដ៏​ធំ​ទាំង​ឡាយ​ ខ្ជាក់ចោល​នូវ​កាម​ទាំងឡាយ ដែល​ជាទិព្វ ​និង​ជា​របស់​មនុស្ស បុគ្គល​អ្នក​ស្វែង​រក​នូវ​គុណ​ធំ​ទាំង​នោះ មាន​ចិត្ត​ឱន​ទៅ​ក្នុង​ព្រះ​និពា្វន​ជា​ទី​ដ៏​ក្សេម ​បុគ្គល​អ្នក​ស្វែងរក​នូវ​គុណ​ធំ​ទាំង​នោះ បាន​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​សុខ ឥត​កម្រើក ។ ​ទី​ជម្រករមែង​មិន​មាន ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​ណា ខ្ញុំ​មិន​សេពគប់​ដោយ​កាម​ទាំងឡាយ​នោះ​ទៀតទេ ​កាម​ទាំងឡាយ​មិន​មែន​ជាមិត្រ ​ដូច​ជា​អ្នក​សម្លាប់ ​ឬ​ដូច​ជាគំនរភ្លើង នាំ​មក​នូវ​សេចក្ដី​ព្រួយ ។ ​កាម​នោះ មិន​ស្អាត ​ប្រកប​ដោយ​ភ័យ ​ប្រកប​ដោយ​សេចក្ដី​ចង្អៀត​ចង្អល់ ​ដូច​ជាបន្លា ​កាម​នុ៎ះ ជា​គ្រឿង​ញ៉ាម ជា​គ្រឿង​កង្វល់​ក្រៃលែង ​មាន​មុខឈម​ទៅ​រក​សេចក្ដី​វង្វេង​ដ៏​ធំ​ ។ ​កាម​គុណ​ជាឧបសគ្គៈ​ផង មាន​សភាព​គួរ​ខ្លាច​ផង​ កាមារម្មណ៍​ទាំងឡាយ មាន​ឧបមា​ដូច​ក្បាលពស់ ​ពួក​បុថុជ្ជនល្ងង់ខ្លៅ ​ដូច​ជា​បុគ្គល​ខ្វាក់ ​តែង​ត្រេកត្រអាល ។ ​ព្រោះ​ថា ​ពួក​ជន​ច្រើន​រូប ដែល​ចំ​ពាក់​ដោយ​គ្រឿង​ចំ​ពាក់ គឺ​កាម​ រមែង​បាន (​សេចក្ដី​ទុក្ខ​) ​ក្នុង​លោក រមែង​មិន​ដឹង​ច្បាស់​នូវ​ទី​បំ​ផុត​នៃ​ជាតិ ​និង​មរណៈ ។ ​មនុស្ស​ទាំងឡាយ​ជា​ច្រើន តែង​ដើរ​ទៅ​កាន់​ផ្លូវ ជា​ទី​ទៅ​កាន់​ទុគ្គតិ ​មាន​កាម​ជាហេតុ ជា​គ្រឿង​នាំ​មក​នូវ​រោគ​ដល់​ខ្លួន​ ។ ​កាម​ទាំងឡាយ​ ជា​គ្រឿង​ញ៉ាំងស​ត្រូវ​ឱ្យ​កើតយ៉ាង​នេះ​ ជាហេតុ​ញ៉ាំង​សត្វ​ឱ្យ​ក្ដៅ​ក្រហាយ នាំ​មក​នូវ​សេចក្ដី​សៅហ្មង ជានុយ​របស់​សត្វ​លោក ជា​ទី​តាំង​នៃ​គ្រឿង​ចង ជា​ចំណង​នៃ​សេចក្ដី​ស្លាប់ ។ ​កាម​ទាំងឡាយ​ ជា​គ្រឿង​ញ៉ាំង​សត្វ​ឱ្យ​ឆ្កួត ​ឱ្យ​និយាយ​ប៉ប៉ាច់​ប៉ប៉ោច ញ៉ាំង​ចិត្ត​ឱ្យ​ភ្លាំងភ្លាត់ មារ ​គឺ​កាម​របស់​ពួក​សត្វ តែង​រួបរឹត​ដោយ​សេចក្ដី​សៅហ្មង យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស ។ ​កាម​ទាំងឡាយ មាន​ទោសរក​ទី​បំ​ផុត​គ្មាន មាន​ទុក្ខ​ច្រើន​យ៉ាង ​មាន​ពិស​ដ៏​ខ្លាំងក្លា ​មាន​រសឆ្ងាញ់តិច​ ជា​គ្រឿង​ធ្វើ​នូវ​ចម្បាំង ញ៉ាំង​ចំណែក​នៃ​ធម៌ស ឱ្យ​សាប​សូន្យ​ទៅ​ ។ ​ខ្ញុំ​នោះ ​លះបង់​នូវ​សេចក្ដី​វិនាស ​ដែល​មាន​កាម​ជា​ហេតុបែប​នេះ​ ត្រេកអរ​ចំពោះ​ព្រះ​និព្វាន​សព្វ​ៗ កាល ​មិន​ត្រឡប់​មក​កាន់​កាម​នោះ​វិញ​ទេ ។ ​ខ្ញុំ​ជា​ស្ត្រី​ប្រាថ្នា​នូវ​ភាព​ដ៏​ត្រជាក់ ​(​ព្រះ​អរហត្ត​) ធ្វើ​នូវ​ចម្បាំង​ចំពោះ​កាម​ទាំងឡាយ​ ជា​អ្នក​មិន​ប្រមាទ ត្រេកអរ​ចំពោះ​ព្រះ​និព្វាន​ ជា​ទី​អស់​ទៅ​នៃ​សំយោជនៈ ។ ​បុគ្គល​អ្នក​ស្វែងរក​នូវ​គុណ​ដ៏​ធំ​ទាំងឡាយ​ ឆ្លង​ហើយ​តាម​ផ្លូវ​ណា ខ្ញុំ​នឹង​ដើរ​ទៅ​តាម​ផ្លូវ​នោះ​ ជាផ្លូវ​ឥតសោក ​មាន​ធូលី​ទៅ​ប្រាស​ហើយ​ ជាផ្លូវក្សេម​ដ៏​ត្រង់ ​ប្រកប​ដោយ​អង្គ ៨ ​ដ៏​ប្រសើរ ។ (​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ​ត្រាស់ថា​) ​អ្នក​ទាំងឡាយ ចូរ​មើល​នូវ​នាង​សុភាកម្មារ​ធីតា​នេះ​ ជា​ស្ត្រី​ឋិតនៅ​ក្នុង​ធម៌ ​នាង​បាន​ចូល​ទៅ​កាន់​ឈាន ឥត​មាន​សេចក្ដី​ញាប់ញ័រ ហើយ​ស្មឹងស្មាធិ​ទៀប​គល់​ឈើ​ ។ ​នាង​សុភាកម្មារធីតា បួស​បាន​ ៨ ​ថ្ងៃ​នឹង​ថ្ងៃ​នេះ​ហើយ​ ជាភិក្ខុនី​មាន​សទ្ធា ​ល្អ​ក្នុង​ព្រះ​សទ្ធម្ម ​ដែល​នាង​ឧប្បលវណ្ណា​ទូន្មាន​ហើយ​ ជា​ស្ត្រី​មាន​វិជ្ជា ៣ ​លះបង់​នូវ​មច្ចុ​បាន​ ។ ភិក្ខុ​នី​នេះ​ ជា​អ្នក​នៅ​ឥត​មាន​បំណុល ​មាន​ឥន្រ្ទិយ​ចម្រើន​ហើយ​ ។ ប្រាសចាក​កិលេស​គ្រឿង​ប្រកប​ទាំងពួង ​មាន​កិច្ចធ្វើ​រួច​ហើយ មិន​មាន​អាសវៈ​ ។ ទេវរាជ ​ឈ្មោះ​សក្កៈ ជាម្ចាស់​នៃ​ពួក​សត្វ​ ព្រម​ទាំង​ពួក​ទេវតា ចូល​ទៅ​នមស្ការ​ចំពោះ​ភិក្ខុនី ​ឈ្មោះ​សុភាកម្មារធីតា​នោះ ដោយ​ឫទ្ធិ ​(​របស់​ខ្លួន​) ។ ចប់ វីសតិនិបាត ។ == '''តឹសនិបាត''' == === ''សុភាថេរី នៅ​ក្នុង​ជីវកម្ពវ័ន'' === [៣៣៦] ​(​សុវណ្ណការ​បុត្ត​) ជា​អ្នក​លេង រារាំងភិក្ខុ​នី ​ឈ្មោះ​សុភា ​កំពុង​ដើរ​ទៅ​កាន់​ជីវកម្ពវ័ន ជា​ទី​រីករាយ ភិក្ខុ​នី​ឈ្មោះ​សុភា ​ក៏​បាន​ពោល​នឹង​សុវណ្ណការ​បុត្ត​នោះ​ថា ។ ​កំហុស​ដូច​ម្ដេច ​ដែល​អាត្មា​ប្រទូស្ដ​ដល់​អ្នក បាន​ជា​អ្នក​ឈរ​រាំង​អាត្មា​ នែ​អា​វុសោ ​បុរស​មិន​គួរ​ប៉ះពាល់​នូវ​ស្ត្រី​ ជា​បព្វជិត​ទេ ។ សិក្ខា​ទាំង​ឡាយ​ក្នុង​សាសនា ​របស់​ព្រះ​សាស្ដា ជាសិក្ខា​គួរ​គោរព ​ព្រះ​សុគត​បាន​សំដែង​ហើយ​ដល់​អាត្មា​ ហេតុ​ដូច​ម្ដេច ​ក៏​អ្នក​មក​ឈរ​រាំង​អាត្មា ដែល​ជា​ស្រី​មាន​ចំណែក​នៃ​ធម៌​ដ៏​បរិសុទ្ធ ​មិន​មាន​ទី​ទួល ​គឺ​កិលេស ។ ​អ្នក​ជា​បុគ្គល​មាន​ចិត្ត​ល្អ​ក់ ប្រកប​ដោយ​ធូលី ​គឺ​រាគៈ ហេតុ​ដូច​ម្ដេច ​ក៏​អ្នក​មក​ឈរ​រាំង​អាត្មា ដែល​ជា​ស្រី​មាន​ចិត្ត​ថ្លាស្អាត ប្រាសចាក​ធូលី ​គឺ​រាគៈ ​មិន​មាន​ទី​ទួល ​គឺ​កិលេស ​មាន​ចិត្ត​ផុត​ស្រឡះ​ហើយ (​ចាក​ខន្ធបញ្ចកៈ​) ​ទាំង​អស់​ ។ (​អ្នក​លេង​ពោល​ថា​) ​នាង​ជា​ស្ត្រី​នៅ​ក្រមុំ​ផង មិន​អាក្រក់​ផង​ បព្វជ្ជា​នឹង​ធ្វើ​ប្រយោជន៍​អ្វី​ដល់​នាង ចូរ​នាង​បោះចោលកាសាយចីវរចេញ​ទៅ ហើយ​ចូរ​មក​ យើង​នឹង​បាន​ត្រេកត្រអាល ​ក្នុង​ព្រៃ​ដែល​មាន​ផ្កា​រីក​ល្អ​ ។ ​ដើម​ឈើ​ទាំងឡាយ​ ហាក់​ដូច​ជា​តាំង​ឡើង​ដោយ​លំអង​ផ្កា​ បក់ផ្សព្វផ្សាយ​នូវ​ក្លិន​ដ៏​ក្រអូប​សព្វទិស ​(​នេះ​) ជា​វសន្ដរដូវ ​ជា​ដំបូង​ ជារដូវនាំ​មក​នូវ​សុខ ​នាង​ចូរ​មក យើង​នឹង​ត្រេក​ត្រអាល​ក្នុង​ព្រៃ ​ដែល​មាន​ផ្កា​រីក​ល្អ​ ។ ​ដើម​ឈើ​ទាំងឡាយ មាន​ចុង​ស្គុះស្គាយ​ដោយ​ផ្កា​ លុះ​ត្រូវ​ខ្យល់បក់​មក ក៏​ហាក់​ដូច​ជា​បន្លឺ​សំឡេង​ឡើង​ ប្រសិន​បើ​នាង​នឹង​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ព្រៃម្នាក់ឯង ​នាង​នឹង​ត្រេក​ត្រអាល​ដូច​ម្ដេច​កើត ។ ​នាង​ជា​ស្ត្រី​ឥតមិត្រ​សំឡាញ់ ចង់​ទៅ​កាន់​ព្រៃ​ធំ ដែល​ប្រាស​ចាក (​មនុស្ស​) ​គួរ​ឱ្យ​ស្ញប់ស្ញែង ជាព្រៃ​ដែល​ហ្វូងម្រឹគសាហាវនៅ​អាស្រ័យ ជាព្រៃ​ដែល​ដំរី​ចុះ​ប្រេង ​និង​មេដំរី​បុក​បែន ។ ​នាង​ប្រៀប​ដូច​រូប​តុក្កតា ​ដែល​សូន​ដោយ​មាស​ឆ្អិន ​ឬ​ដូច​ជា​ស្ត្រី​ទេពអប្សរ ត្រាច់​ទៅ​ក្នុង​ឧទ្យាន​ឈ្មោះ​ចិត្ត​រថ ​ម្នាល​នាង​ជា​ស្ត្រី​ល្អ​ឥត​ឧបមា ​នាង​ល្អ​ដោយ​សំពត់​សម្រាប់​ស្លៀកដណ្ដប់ ​មាន​សាច់​ដ៏​ល្អិតសុខុម ​ដែល​កើត​ក្នុង​ដែន​កាសី ។ ​បើ​នាង​នៅ​ក្នុង​ចន្លោះព្រៃ ​ខ្ញុំ​នឹង​លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ច​នៃ​នាង ម្នាល​នាង​ជា​ស្ត្រី​មាន​ភ្នែក​ស្រ​ទន់ ដូច​កិន្នរី ជីវិត ​(​របស់​ខ្ញុំ​) ជា​ទី​ស្រឡាញ់​ក្រៃលែង​ជាង​នាង មិន​មាន​ទេ ។ ​បើ​នាង​នឹង​ធ្វើ​តាម​ពាក្យ​ខ្ញុំ នាង​ចូរ​មក ចូរ​នៅ​គ្រប់គ្រង​ផ្ទះជាសុខ​ចុះ នាង​នឹង​នៅ​ក្នុង​ប្រាសាទ​មិន​មាន​ខ្យល់ ​ពួក​នាង​នារី ​ចូរ​ធ្វើ​នូវ​ការ​ខ្វល់ខ្វាយបម្រើ​ដល់​នាង​ ។ ​ចូរ​នាង​ទ្រទ្រង់​នូវ​សំពត់​មាន​សាច់ម៉ដ្ឋ ដែល​នាំ​មក​អំពី​ដែន​កាសី ​ចូរ​នាង​តែង​ខ្លួន​ដោយ​ផ្កា​កម្រង និង​គ្រឿង​លាប​ចុះ ខ្ញុំ​នឹង​ផ្គត់ផ្គង់​គ្រឿង​អាភរណៈផ្សេង​ៗ ​ច្រើន​យ៉ាង ​ដែល​រចនា​ហើយ​ដោយ​មាស​ កែវមណី ​និង​កែវមុក្តា ​ដល់​នាង​ ។ ​ចូរ​នាង​ឡើង​កាន់​ដំណេកថ្មី​ល្អ ដែល​ស្អាត​គ្មាន​ធូលី ​ព្រោះ​ជំរះ​លាង​ប្រពៃ ​ដែល​ក្រាល​ដោយ​កម្រាលរោមចៀម ញាត់​ដោយ​សំឡី​មាន​តម្លៃ​ច្រើន​ ប្រដាប់​ដោយ​ខ្លឹម​ចន្ទន៍ ​មាន​ក្លិនក្រអូប ។ ​នាង​ជា​ស្ត្រី​ប្រព្រឹត្ត​ព្រហ្មចារ្យ ​នាង​នឹង​ដល់​នូវ​ការ​ចាស់​គ្រាំគ្រា ត្រង់អវយវៈ​ទាំង​ឡាយ​របស់​ខ្លួន ដូច​ជា​ផ្កា​ឧប្បលលូត​ផុត​ទឹក ដែល​អ​មនុស្ស​ហួង​ហែងរក្សា ​(​នឹង​ជាវត្ថុឥត​មាន​អ្នក​ណា​ប្រើ​ប្រាស់កើត​) ។ (​នាង​ថេរី​ពោល​ថា​) ហេតុ​ដូច​ម្ដេច ​ក៏​អ្នក​មាន​គំនិតខុស សម្លឹងមើល ​(​អាត្មា​) ​ព្រោះ​ឃើញ​នូវ​អារម្មណ៍ ​ដែល​សន្មតថា​មាន​ខ្លឹម ក្នុង​រាងកាយ​នេះ ដ៏​ពេញ​ដោយ​សាកសព គ្រាន់​តែការ​ចម្រើន​របស់​ព្រៃស្មសាន ជារាងកាយបែកធ្លាយជាធម្មតា ។ (​អ្នក​លេង​ពោល​ថា​) ភ្នែក​ទាំងឡាយ (​របស់​នាង​) ​ដូច​ជាភ្នែក​កូន​ម្រឹគញី ​ឬ​ដូច​ជា​ភ្នែក​នៃ​កិន្នរី ​ក្នុង​ចន្លោះ​នៃ​ភ្នំ តម្រេក​ក្នុង​កាម​របស់​ខ្ញុំ​ រមែង​ចម្រើន​ក្រៃលែង ​ព្រោះ​ឃើញ​នូវ​ភ្នែក​របស់​នាង​ ។ ​កាម​គុណ​របស់​ខ្ញុំ​ រមែង​ចម្រើន​ឡើង​ក្រៃលែង ​ព្រោះ​ឃើញ​ភ្នែក​របស់​នាង ដែល​ប្រៀប​ដោយ​ត្របក​នៃ​ផ្កា​ឧប្បល ត្រង់មុខ ប្រាសចាក​មន្ទិល ​ប្រាកដ​ស្មើ​ដោយ​មាស​ ។ នែ​នាង​មាន​រូប​ស្រស់ស្រោង ​មាន​ភ្នែកថ្លាស្អាត ​បើ​ទុក​ជាយើង​ទៅ​កាន់​ទី​ឆ្ងាយ ​ក៏​នៅ​តែ​រលឹក​ឃើញ ម្នាល​នាង​មាន​ភ្នែកថ្លា​ដូច​ភ្នែកកិន្នរី ឥត​មាន​អ្វី​មួយ​ ជា​ទី​ស្រឡាញ់​នៃ​ខ្ញុំ ជាង​ភ្នែក​របស់​នាង​ទេ ។ (​នាង​ថេរី​ពោល​ថា​) ​អ្នក​ប្រាថ្នា​នូវ​ធីតា ជាឱរស​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ​(​នេះ​) ​ឈ្មោះ​ថា​ប្រាថ្នា​ដើម្បី​ដើរ​ទៅ​តាម​ផ្លូវខុស ​ឈ្មោះ​ថាស្វែងរក​ព្រះ​ចន្ទ​មក​ធ្វើ​ជាល្បែង ​ឈ្មោះ​ថា​ប្រាថ្នា​ដើម្បី​លោត​ឡើង​កាន់​ភ្នំសិនេរុ ។ ឥឡូវ​នេះ​ ប្រសិន​បើ​រាគៈ ​គប្បី​មាន​ដល់​អាត្មា​ក្នុង​អារម្មណ៍​ណា​ អារម្មណ៍​នោះ មិន​មាន​ក្នុង​លោក ព្រម​ទាំងទេវលោក ​អាត្មា​មិន​ដឹង​នូវ​ដំណើរ​នោះ​ថា ​មាន​ភាវៈ​អ្វី​ស្មើ ​(​ដោយ​រាគៈ​) ទេ ​បាន​ជា ​(​រាគៈ​នោះ​) ​អាត្មា​ដកចោល​ទាំង​ឫស ​ដោយ​អរិយមគ្គ​ហើយ​ ។ ​(​រាគៈ​នោះ​) ​អាត្មា​បាន​កំចាត់​ចេញ​ហើយ ដូច​ជា​ភាជនៈ​ដាក់​នូវ​ថ្នាំពិស ​ដែល​បុគ្គល​បោះចោល​ក្នុង​រងើក​ភ្លើង​ហើយ អាត្មា​មិន​ឃើញ​នូវ​ដំណើរ​នោះ​ថា ​មាន​សភាវៈ​អ្វី​ស្មើ ​(​ដោយ​រាគៈ​) ទេ ​បាន​ជា ​(​រាគៈ​នោះ​) ​អាត្មា​ដក​ចោល​ទាំងឫស ​ដោយ​អរិយមគ្គ​ហើយ​ ។ ខន្ធបញ្ចកៈ​ដែល​ស្ត្រី​ណា មិន​បាន​ពិចារ​ណា​ឃើញ ឬ​ថា​ស្ត្រី​ណា​ដែល​មិន​បាន​ចូល​ទៅ​អង្គុយ​ជិត​ព្រះ​សាស្ដា ​អ្នក​ចូរ​ប្រឡោម​នូវ​ស្ត្រី​ប្រាកដ​ដូច្នោះ​ចុះ អ្នក​នោះ​នឹង​ចង្អៀត​ចង្អល់ ​(​ព្រោះ​អាស្រ័យ​) ភិក្ខុ​នី​នេះ​ ជា​អ្នក​ដឹង (​អរិយសច្ច​) ។ ​ព្រោះ​ថា ស្មារតី​របស់​អាត្មា បាន​តម្កល់​ខ្ជាប់​ហើយ ក្នុង​បុគ្គល​អ្នក​ជេរ ​និង​អ្នក​ថ្វាយ​បង្គំ ​ក្នុង​សុខ ​និង​ទុក្ខ ​ចិត្ត​របស់​អាត្មា មិន​ជាប់​ក្នុង​អារម្មណ៍​ទាំង​អស់​នោះ ព្រោះ​ដឹង​ច្បាស់ថា សង្ខតារម្មណ៍​ ជារបស់​មិន​ស្អាត ។ ​អាត្មា​ជាសាវិកា​របស់​ព្រះ​សុគត ជា​អ្នក​ដើរ​ទៅ​ដោយ​យាន គឺ​អដ្ឋង្គិកមគ្គ ​មាន​សរ ​គឺ​កិលេសដក​ចោល​ហើយ​ ឥត​មាន​អាសវៈ​ ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​ផ្ទះស្ងាត់ ។ ​ព្រោះ​ថា​អាត្មា​បាន​ឃើញ​រូប​យន្ដ​ឈើ​ ជាគ្រោង​ថ្មី ​ដែល​តាក់​តែង​ដ៏​វិចិត្រ ចងរឹត​ដោយ​ខ្សែសរសៃ​ទាំង​ឡាយ និង​ឈើ​កន្លាស់​ទាំងឡាយ ដូច​ជាគេ​រាំ​ដោយ​អាការ​ផ្សេង​ៗ ។ ​កាល​បើ​ខ្សែ​សរសៃ ​និង​ឈើ​កន្លាស់​នោះ​ ដាច់រដកចេញ​រាត់រាយ រលុងរង្គោះ​បាក់បែកខ្ចាត់ខ្ចាយ ​កាល​បើ​រូប​យន្ដ​រង្គោះ ដាច់​ខ្ចាត់ខ្ចាយ​ហើយ បុគ្គល​មិន​គប្បី​បាន (​រូប​យន្ដ​នោះ​) ទេ ​បុគ្គល​គប្បី​តម្កល់​ចិត្ត​ក្នុង​រូប​នោះ ដូច​ម្ដេចកើត ។ រាងកាយ​ទាំងឡាយ​របស់​ខ្ញុំ ដូច​គ្នា​នឹង​រូប​យន្ដ​ដែរ បើ​វៀរចាក​រូប​ធម៌ ​មាន​ចក្ខុជា​ដើម​នោះ​ហើយ​ រមែង​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​មិន​បាន​ រាងកាយ ​បើ​វៀរចាក​រូប​ធម៌​ហើយ​ ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​មិន​បាន​ទេ ​បុគ្គល​គប្បី​តំកល់​ចិត្ត​ក្នុង​រាងកាយ​នោះ ដូច​ម្ដេចកើត ។ ​បុគ្គល​ឃើញ​រូប​ស្ត្រី ដែល​គេ​គូរ​នឹង​ជញ្ជាំង លាបលន​ដោយ​ថ្នាំ​ដ៏​ស្រស់ យ៉ាង​ណា​មិញ ​អ្នក​មាន​ការ​ឃើញ​វិបរិត ​ក្នុង​រូប​នោះ ក៏​យ៉ាង​នោះ​ដែរ​ បញ្ញាជារបស់​មនុស្ស​ ឥត​ប្រយោជន៍ទេ​ឬ​ ។ នែ​បុគ្គល​អន្ធពាល ​អ្នក​ស្ទុះចូល​មក​ជិត​នូវ​អត្តភាព​ដ៏​ទទេ ​ដែល​ប្រៀប​ដូច​ជា​ថ្ងៃ​បណ្ដើរ​កូន តាំង​នៅ​ក្នុង​ខាង​មុខ ​ឬ​ដូច​ជា​យល់សប្ដិ​ឃើញ​ដើម​ឈើ​មាស​ ពុំ​នោះ ដូច​ជា​រូប​យន្ដគ្រាំគ្រា ​ក្នុង​កណ្ដាល​នៃ​ជន ។ ពពុះបាំងស្បែកកណ្ដាលភ្នែក ​ឬ​ព្រៀក​ទឹក​ភ្នែក ​ឬ​ក៏​ពកបាយភ្នែក ​តែង​កើត​ក្នុង​មណ្ឌល​នៃ​ភ្នែក​នោះ ដូច​ជាពពុះ​ទឹក​ល័ក្ខ ដែល​បុគ្គល​ប្រស់​លើ​កម្រាល​ចៀម​ស្ងួត ​ព្រោះ​ថាសណ្ឋាន​របស់​ភ្នែក ​មាន​ពណ៌​ផ្សេង​ៗ ​ដែល​សង្ខារ​តាក់​តែង​ហើយ​ ។ នាង​សុភាភិក្ខុនី ​មាន​ចិត្ត​ឥត​ជាប់​ចំ​ពាក់ បាន​ឆ្កៀលភ្នែកជា​ទី​ស្រឡាញ់ មិន​ជាប់​ចំ​ពាក់ ហើយ​ក៏​ឱ្យ​ដល់​បុរស​នោះ ក្នុង​ពេល​នោះ ដោយ​ពាក្យ​ថា ហ៎ ​អាត្មា​ឱ្យ​ភ្នែក​ដល់​អ្នក ចូរ​អ្នក​យកភ្នែក​នោះ​ទៅ​ចុះ​ ។ រាគៈ​របស់​បុរស​នោះ ក៏​ប្រាស​ចេញ​ក្នុង​ខណៈ​នោះ​ផង បុរស​នោះ បាន​ញ៉ាំង​ភិក្ខុ​នី​នោះ ឱ្យ​អត់ទោស​ក្នុង​ទី​នោះ​ផង ដោយ​ពាក្យ​ថា ​ម្នាល​នាង​ជាព្រហ្មចារិនី សួស្ដី​ចូរ​មាន (​ដល់​នាង​) ការ​ប្រព្រឹត្តិអនាចារបែប​នេះ នឹង​មិន​មាន​ដល់​ខ្ញុំ​ទេ ។ បើ​ខ្ញុំ​បៀត​បៀនជន ​(​ដែល​គ្មាន​រាគៈ​) យ៉ាង​នេះ ក៏​ហាក់​ដូច​ជា​ខ្ញុំ​ឱបភ្លើង​កំពុង​ឆេះសន្ធោ​សន្ធៅ ​ឬ​ចាប់​នូវ​អាសិរិ្ពស ​បើ​ដូច្នោះ សូមសួស្ដីកើត​មាន​ដល់​នាង​ សូម​នាង​អត់​ទោស​ដល់​ខ្ញុំ​ ។ ភិក្ខុនី​នោះ​ លុះរួច​អំពី​បុរស​ជា​អ្នក​លេង​នោះ​ហើយ ក៏​បាន​ទៅ​កាន់​សំណាក់​នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដ៏​ប្រសើរ ចក្ខុ​ក៏​កើត​ឡើង​ដូច​ពី​ដើម ព្រោះ​បាន​ឃើញ​នូវ​មហាបុរិស​លក្ខណៈ ​ដែល​កើត​អំពី​បុញ្ញសម្ភារ​ដ៏​ប្រសើរ ។ ចប់ តឹសនិបាត ។ == '''ចត្តាឡីសនិបាត''' == === ''ឥសិទាសីថេរី'' === [៣៣៧] ភិក្ខុ​នី​ពីរ​រូប​ ជាកុលធីតា​ក្នុង​សាក្យត្រកូល ជា​អ្នក​មាន​គុណសម្បត្តិ ​ក្នុង​នគរកុសុមបាដលិបុត្ត ​ដែល​ជាមណ្ឌល​នៃ​ដែន​ដី ។ បណ្ដាភិក្ខុ​នី​ទាំង​ពីរ​រូប​នោះ​ ភិក្ខុ​នី​ ១ ​រូប ឈ្មោះ​ឥសិទាសី ភិក្ខុ​នី​ទី​ ២ ​ឈ្មោះ​ពោធិ ជា​អ្នក​បរិបូណ៌​ដោយ​សីល ជា​អ្នក​ត្រេក​អរ​ដោយ​ការ​រំពឹង​ក្នុង​ឈាន ជាពហុស្សូត ​មាន​កិលេសកំចាត់បង់​ហើយ​ ។ ភិក្ខុ​នី​ទាំង​ពីរ​រូប​នោះ​ ត្រាច់​ទៅ​បិណ្ឌបាត ​ហើយ​ធ្វើ​នូវ​ភត្តកិច្ច លុះ​លាង​បាត្រ​ហើយ​ អង្គុយជាសុខ ​ក្នុង​ទី​ស្ងាត់ ​ទើប​ផ្ដើមនិយាយសំដី​ទាំងឡាយ​នេះ​ថា ។ ​ម្នាល​នាង​ម្ចាស់ ​ឈ្មោះ​ឥសិទាសី ​នាង​ជា​ស្រី​គួរ​ជ្រះថ្លា ​ទាំងវ័យ​របស់​នាង​ក៏​មិន​ទាន់សាបសូន្យ អើ ​ចុះ​នាង​ឃើញ​ទោស​ដូច​ម្ដេច ​ទើប​មក​ប្រកប​ខ្លួន​ក្នុង​បព្វជ្ជា ។ ឥសិទាសីភិក្ខុ​នី​នោះ​ ជា​អ្នក​ឈ្លាសវៃ​ក្នុង​ធម្មទេសនា ​កាល​បើ​ពោធិ​ភិក្ខុ​នីសាក​សួរ ​ក្នុង​ហេតុជាប្រយោជន៍ យ៉ាង​នេះ​ហើយ ក៏​បាន​ពោល​នូវ​ពាក្យ​នេះ​ថា ​ម្នាល​នាង​ពោធិ ​នាង​ចូរ​ស្ដាប់​តាម​ដំណើរ ដែល​ខ្ញុំ​បួស​ចុះ​ ។ ​'''លំដាប់​អំពី​នេះ​ទៅ គឺ​ជាពាក្យ​វិសជ្ជនា''' សេដ្ឋី​អ្នក​សង្រួម​ក្នុង​សីល ជាបិតា​របស់​ខ្ញុំ ក្នុង​បុរី​ដ៏​ប្រសើរ​ឈ្មោះ​ឧជ្ជេនី ​(​ក្នុង​ដែន​អវន្ដិ​) ​ខ្ញុំ​ជាធីតាម្នាក់ ជា​ទី​ស្រឡាញ់​ពេញ​ចិត្ត​ ជា​អ្នក​គួរ​ទទួល​សេចក្ដី​អនុគ្រោះ​របស់​បិតា​នោះ​ ។ លុះ​ចំណេរ​មក​ខាង​ក្រោយ សេដ្ឋី​មាន​ត្រកូល​ដ៏​ឧត្តម ​មាន​ទ្រព្យ​ច្រើន មក​អំពី​នគរ​សាកេត ដណ្ដឹង​ខ្ញុំ​ បិតា​ក៏​បាន​ឱ្យ​ខ្ញុំ​ជា​កូន​ប្រសា​របស់​សេដ្ឋី​នោះ​ ។ ​ខ្ញុំ​ចូល​ទៅ​ក្រាប​ក្បាលថ្វាយបង្គំ​នូវ​ជើង​ម្ដាយ​ក្មេក ​និង​ឪពុកក្មេក រាល់ល្ងាចព្រឹក ​តាម​ដំណើរ ដែល​មាតា​បិតាប្រៀនប្រដៅ ។ ​ខ្ញុំ​ឃើញ​នូវ​អ្នក​ដណ្ដឹងសូម្បីម្នាក់ ​ដែល​ជាបងប្អូន​ស្រី​ បងប្អូនប្រុស ​ឬ​ជាបរិវារ​របស់​ស្វាមី ​ខ្ញុំ​ក៏​រលះរលាំង ក្រាល​អាសនៈ ។ ​ខ្ញុំ​អង្គាសផ្គត់ផ្គង់ ​ឱ្យ​បាយ ​ទឹក និង​បង្អែម ​ដែល​មាន​ក្នុង​លំនៅ​នោះ តាម​សម​គួរ​ដល់​វត្ថុ​ដែល​គេ​ត្រូវ​ការ​ ។ ​ខ្ញុំ​ក្រោក​ឡើង​តាម​កាល​គួរ ហើយ​ចូល​ទៅ​កាន់​ផ្ទះ​របស់​ប្ដី ជូតសំអាត​នូវ​ធរណី​ទ្វារ (​ជា​ដើម​) ​នឹង​ដៃ​ជើង​ ផ្គងអញ្ជលីចូល​ទៅ​រកប្ដី ។ ​ខ្ញុំ​យកស្និតសក់ ម្សៅសម្រាប់​លាបមុខ ថ្នាំសម្រាប់​បន្ដក់​ភ្នែក ​និង​កញ្ចក់ ស្អិតស្អាង​ឱ្យ​ប្ដី​ដោយ​ខ្លួន​ឯង ហាក់​ដូច​ជា ​(​វណ្ណទាសី​) ​អ្នក​ធ្វើ​នូវ​ការ​បម្រើ​ ។ ​ខ្ញុំ​ដាំបាយខ្លួន​ឯង លាងភាជន៍ខ្លួន​ឯង ​បម្រើ​ភស្ដា ដូច​ជាមាតាថ្នម​កូន​ខ្ចី ។ ​តែភស្ដា​តែង​ខឹងសម្បារ​នឹង​ខ្ញុំ ដែល​ជា​ស្ត្រី​បម្រើ​បាយ ​គ្មាន​ស្ត្រី​ណា​លើស​ ជា​ស្ត្រី​ធ្វើ​ការ (​គ្រប់យ៉ាង​) ជា​ស្ត្រី​មិន​មាន​សេចក្ដី​ប្រកាន់ មាន​សេចក្ដី​ព្យាយាម ​មិន​ខ្ជិលច្រអូស ​មាន​មារយាទ​យ៉ាង​នេះ​ ។ ស្វាមី​នោះ​ និយាយ​នឹង​មាតាបិតា​របស់​គេ​ថា ​ខ្ញុំ​សូមលា ​(​អ្នក​ម្ដាយលោកឪពុក​) ​ទៅ (​ក្នុង​ទី​ណា​មួយ​) ​(​ព្រោះ​) ​ខ្ញុំ​មិន​អាចនៅ​រួមគ្នា​ក្នុង​ផ្ទះ​មួយ​ ជា​មួយ​នឹង​នាង​ឥសិទាសី​ឡើយ​ ។ (​មាតាបិតា​ពោល​ថា​) នែ​កូន កុំ​ពោល​យ៉ាង​នេះ​ឡើយ នាង​ឥសិទាសី ជា​បណ្ឌិត​ឈ្លាសវៃ ជា​ស្ត្រី​មាន​សេចក្ដី​ព្យាយាម ​មិន​ខ្ជិលច្រអូស​ទេ ​ម្នាល​កូន​ ហេតុ​អ្វី​ក៏​កូន​ឯង​មិន​ពេញ​ចិត្ត​ ។ (​កូន​ពោល​ថា​) ​នាង​ឥសិទាសី ​មិន​បៀត​បៀន​អ្វី​ៗ ​ដល់​ខ្ញុំ​ទេ ប៉ុន្តែ​ខ្ញុំ​មិន​អាច​នៅ​ជា​មួយ​នឹង​នាង​ឥសិទាសី ​ព្រោះ​ថា ​នាង​ឥសិទា​សី ជា​ស្រី​សំអប់​របស់​ខ្ញុំ ខ្ញុំ​មិន​គួរ​នឹង​នៅ​រួមទេ ​ខ្ញុំ​សូមលា​ទៅ​ហើយ​ ។ ម្ដាយ​ក្មេក ​និង​ឪពុកក្មេក ​បាន​ស្ដាប់ពាក្យ​កូន​នោះ​ហើយ​ សួរ​ខ្ញុំ​ថា នាង​ធ្វើ​ខុស​អ្វី​ទេ ​នាង​ចូរ​ប្រាប់កំហុស​ដែល​នាង​ធ្វើ​ហើយ នាង​ចូរ​ដោះស្រាយ ​តាម​សេចក្ដី​ពិត​មក​ចុះ​ ។ (​ខ្ញុំ​ក៏​ឆ្លើយថា​) ​ខ្ញុំ​មិន​បាន​ប្រទូស្ត​អ្វី​ៗ ទេ ​ខ្ញុំ​មិន​បៀតបៀន ​មិន​ពោល​ពាក្យ​អាក្រក់ (​ដល់​គាត់ទេ​) ភស្ដា​ស្អប់​ខ្ញុំ ឱ្យ​ខ្ញុំ​អាចធ្វើ​អ្វី​កើត ។ ម្ដាយក្មេក និង​ឪពុកក្មេក​ទាំងឡាយ​នោះ ក៏​អាក់អន់​ចិត្ត ត្រូវ​សេចក្ដី​ព្រួយ​គ្របសង្កត់ ​ក៏​នាំ​ខ្ញុំ​ត្រឡប់​ទៅ​កាន់​ផ្ទះបិតាវិញ​ រក្សា​នូវ​កូន (​ដោយ​គិតថា​) យើង​នឹង​រក​ឱ្យ​បាន​នូវ​ស្ត្រី​មាន​រូប​ឆោម​ដ៏​មាន​សិរី ។ គ្រាក្រោយ​មក​ បិតា​បាន​ឱ្យ​ខ្ញុំ ក្នុង​ផ្ទះ​នៃ​ត្រកូល​ទី​ ២ ជា​អ្នក​ស្ដុកស្ដម្ភ ​ដោយ​ជំនូន​ពាក់​កណ្ដាល អំពី​ជំនូន​ដែល​សេដ្ឋី​បាន​ជូន​មក​ខ្ញុំ​មុន​នោះ​ ។ ​ខ្ញុំ​បាន​នៅ​ក្នុង​ផ្ទះ​នៃ​ប្ដី​ទី​ ២ ​នោះ អស់​ ១ ខែ គ្រា​នោះ​ គាត់​ក៏​បណ្ដេញ​ខ្ញុំ ដែល​ជា​ស្ត្រី​ខ្នះខ្នែង​បម្រើ​ដូច​ជាទាសី ជា​ស្រី​មិន​ប្រទូស្ត ​មាន​មារយាទ​ល្អ​ ។ បិតា​របស់​ខ្ញុំ​ និយាយ​នឹង​បុរស​អ្នក​ទូន្មាន ​(​ចិត្ត​) ​អ្នក​ទូន្មាន ​(​កាយ ​និង​វាចា​) ​ដែល​កំពុង​ត្រាច់​ទៅ​ដើម្បី​ភិក្ខាថា ​អ្នក​ចូរ​ជា​កូន​ប្រសា​របស់​ខ្ញុំ អ្នក​ចូរ​បោះចោល​នូវ​កំ​ណា​ត់​សំពត់ ​និង​ឆ្នាំង ។ ស្វាមី​ទី​ ៣ ​នោះ បាន​នៅ (​ជា​មួយ​នឹង​ខ្ញុំ​) ​អស់​បក្ខ ១ ​(​កន្លះខែ​) ​ក៏​និយាយ​នឹង​បិតា​ខ្ញុំ​ថា ​អ្នក​ចូរ​ឱ្យ​កំ​ណា​ត់​សំពត់ ឆ្នាំង ​និង​អំបែង​មក​ខ្ញុំ​វិញ ខ្ញុំ​នឹង​ត្រាច់​ទៅ​ដើម្បី​ភិក្ខាទៀត​ ។ គ្រា​នោះ​ បិតាមាតា ​និង​ព​ពួក​ញាតិ​ទាំង​អស់​របស់​ខ្ញុំ​ និយាយ​នឹង​បុរស​នោះ​ថា ​អ្នក​ណា​មិន​ធ្វើ​តាម​អ្នក​ក្នុង​ទី​នេះ​ឬ អ្នក​ចូរ​ប្រាប់ហេតុ​ដែល​គេ​ធ្វើ​ដល់​អ្នក​ឱ្យ​ឆាប់ ។ ​បុរស​នោះ កាល​បើ​គេ​ពោល​យ៉ាង​នេះ​ហើយ ក៏​ពោល​តបថា ​បើ​ខ្លួន​របស់​ខ្ញុំ​អាច​នៅ​បាន (​ក៏​នាង​ឥសិទាសី​) ​មិន​គួរ​ដល់​ខ្ញុំ (​ព្រោះ​ហេតុ​នោះ​) ​ខ្ញុំ​មិន​នៅ​ជា​មួយ​នាង​ឥសិទាសី ​ក្នុង​ផ្ទះ​មួយ​ជា​មួយ​គ្នាទេ ។ ​បុរស​នោះ កាល​បើ (​បិតា​របស់​ខ្ញុំ​) ​លះបង់​ហើយ ក៏​ទៅ​បាត់​ទៅ​ ចំណែក​ខាង​ខ្ញុំ​ជា​ស្ត្រី​នៅ​តែម្នាក់ឯង គិតថា​អាត្មា​អញ​នឹង​លាមាតាបិតា​ទៅ​ស្លាប់ ​ឬ​ទៅ​បួស ។ គ្រា​នោះ នាង​ថេរី​ជាម្ចាស់​ឈ្មោះ​ជិនទត្តា ជា​អ្នក​ទ្រទ្រង់​នូវ​វិន័យ ជាពហុស្សូត បរិបូណ៌​ដោយ​សីល កាល​ត្រាច់​ទៅ​ដើម្បី​ភិក្ខាហារ ​ក៏​បាន​និមន្ដ​មក​កាន់​ត្រកូល​នៃ​បិតា (​ខ្ញុំ​) ។ ​ខ្ញុំ​ឃើញ​នាង​ជិនទត្តា​ថេរី​នោះ ក៏​ក្រោក​ឡើង​ ក្រាលអាសនៈ​របស់​យើង ប្រគេ​ន​នាង​ថេរី​នោះ​ លុះ​ព្រះ​នាង​គង់​ហើយ ខ្ញុំ​ក៏​ថ្វាយបង្គំ​នូវ​ព្រះ​បាទា ​ហើយ​ប្រគេ​ន​ភោជន ។ ​ខ្ញុំ​ញ៉ាំងជិនទត្តាថេរី ​ឱ្យ​ឆ្អែត​ស្កប់​ស្កល់ ​ដោយ​បាយ និង​បង្អែម ​ដែល​មាន​ក្នុង​លំនៅ​នោះ ហើយ​ពោល​ថា បពិត្រ​ព្រះ​នាង​ជាម្ចាស់ ​ខ្ញុំ​ចង់បួស ។ គ្រា​នោះ​ បិតា​ពោល​នឹង​ខ្ញុំ​ថា ​ម្នាល​កូន​ស្រី​តូច ​នាង​ចូរ​ប្រព្រឹត្តធម៌​នោះ​ក្នុង​ផ្ទះ​នេះ​ទៅ​ចុះ ចូរ​ញ៉ាំង​សមណៈ​ទាំងឡាយ​ផង​ ព្រាហ្មណ៍​ទាំងឡាយ​ផង ឱ្យ​ឆ្អែត​ស្កប់​ស្កល់​ដោយ​បាយ ​និង​ទឹក​ចុះ​ ។ ​លំដាប់​នោះ ខ្ញុំ​ក៏​ប្រណម្យ​អញ្ជលី យំ​ពោល​នឹង​បិតាថា បពិត្រ​បិតា សូមលោក​អនុញ្ញាត​ខ្ញុំ ខ្ញុំ​នឹង​ញ៉ាំង​បាប​កម្ម​ដែល​ខ្ញុំ​ធ្វើ​ហើយ​នោះ ឱ្យ​វិនាស ។ គ្រា​នោះ​ បិតា​ពោល​នឹង​ខ្ញុំ​ថា ​(​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​) ​ព្រះ​អង្គ​ប្រសើរ​ជាង​សត្វ​ជើង​ពីរ​ ទ្រង់​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់ច្បាស់​នូវ​លោកុត្តរធម៌​ណា នាង​ចូរ​បាន​លុះ​នូវ​ពោធិញ្ញាណ ​និង​អគ្គធម៌ ​និង​ព្រះ​និព្វាន​នោះ​ចុះ​ ។ ​ខ្ញុំ​ថ្វាយបង្គំ​លា​បិតាមាតា ​និង​ព​ពួក​នៃ​ញាតិ​ទាំង​អស់ ហើយ​បួស​បាន​ ៧ ​ថ្ងៃ ក៏​សម្រេច​វិជ្ជាបី ។ ​ខ្ញុំ​ដឹង​ជាតិ​របស់​ខ្លួន បាន​ ៧ ជាតិ ផលវិបាក​នេះ​របស់​កម្ម​ណា ខ្ញុំ​នឹង​ប្រាប់​នូវ​កម្ម​នោះ​ដល់​នាង នាង​ចូរ​មាន​ចិត្ត​តែ​មួយ​ ចាំផ្ទៀងស្ដាប់​នូវ​កម្ម​នោះ ដូច​ត​ទៅ​នេះ ខ្ញុំ​ជា​ជាង​មាស​មាន​ទ្រព្យ​ច្រើន ក្នុង​នគរ​ឈ្មោះ​ឯកកច្ឆៈ ​ខ្ញុំ​នោះ​ជា​មនុស្ស​ស្រវឹង ​ព្រោះ​ការ​ស្រវឹង​វ័យ ​បាន​ប្រព្រឹត្តសេពសំភព​នឹង​ប្រពន្ធ​បុគ្គល​ដទៃ ។ ​ខ្ញុំ​នោះ​លុះ​ឃ្លាត​ចាក​អត្តភាព​នោះ​ហើយ ក៏​ឆេះរោលរាល​ក្នុង​នរក​អស់​កាលយូរ លុះ​រួច​ចាក​នរក​នោះ​ហើយ មក​ចាប់​បដិសន្ធិ​ក្នុង​ផ្ទៃ​នៃ​មេស្វា ។ ស្វាឈ្មោល​ធំ​ជាម្ចាស់​នៃ​ហ្វូង ខាំផ្ដាច់​នូវ​ជាតកម្ម ​គឺ​អង្គ​ជាត ​(​របស់​ខ្ញុំ​) ​ដែល​ទើប​នឹង​កើត​បាន​ ៧ ​ថ្ងៃ​ នុ៎ះជាផល​នៃ​កម្ម​របស់​ខ្ញុំ​នុ៎ះ ​ដែល​គប់រក​នូវ​ប្រពន្ធ​នៃ​បុគ្គល​ដទៃ ។ ខ្ញុំ​នោះ​ធ្វើ​មរណកាល ​ច្យុតចាក​កំណើត​នៃ​ស្វា​នោះ​ហើយ ក៏​ចាប់​បដិសន្ធិ​ក្នុង​ផ្ទៃ​នៃ​មេ​ពពែខ្វាក់​ផង​ ខ្ចក​ផង ក្នុង​ដែន​នៃ​ស្ដេច​សិន្ធវៈ ។ ​ខ្ញុំ​ត្រូវ​គេ​ព្រនាក់​កូន​ក្មេង​អស់​ ១២ ឆ្នាំ ​ត្រូវ​គេ​គ្រៀវ ​ត្រូវ​ដង្កូវបៀត​បៀន ឈឺចាប់ ​ព្រោះ​តែ​អំពើ​ដែល​ខ្ញុំ​សេព​នូវ​ប្រពន្ធ​របស់​បុគ្គល​ដទៃ ។ ​ខ្ញុំ​នោះ​ច្យុតចាក​កំណើត​នៃ​ពពែ​នោះ​ហើយ ក៏​កើត​ជា​កូន​គោ ​អំពី​មេគោ​របស់​ឈ្មួញគោ ​បាន​ ១២ ខែ ​មាន​រោម​ក្រហម​ដូច​ជា​ជ្រលក់ល័ក្ត ​ហើយ​ត្រូវ​គេ​គ្រៀវ ។ ​ខ្ញុំ​តែង​ទាញ​នូវ​នង្គ័ល ​និង​រទេះ ខ្វាក់ ខ្ចក ឈឺ ព្រោះ​តែ​ខ្ញុំ​សេព​នូវ​ប្រពន្ធ​របស់​បុគ្គល​ដទៃ ។ ​ខ្ញុំ​នោះ​ជា​សត្វ​ច្យុត​ចាក​កំណើត ​នៃ​គោ​នោះ​ហើយ ក៏​កើត​ក្នុង​ផ្ទៃ​នៃ​ទាសី​ក្នុង​ផ្ទះ​ក្បែរ​ថ្នល់ ​មិន​ប្រាកដ​ជា​ស្រី មិន​ប្រាកដ​ជាប្រុស ​(​ខ្ទើយ​) ​ព្រោះ​តែ​ខ្ញុំ​សេព​នូវ​ប្រពន្ធ​នៃ​បុគ្គល​ដទៃ ។ ​ខ្ញុំ​ស្លាប់​ក្នុង​អាយុ ៣០ ឆ្នាំ ​ហើយ​ក៏​កើតជាទារិកា ​ក្នុង​ត្រកូល​នៃ​អ្នក​រទេះ ​ដែល​ជាត្រកូល​កំព្រា ​គ្មាន​ភោគសម្បត្តិ ​ត្រូវ​បុរស​ជាម្ចាស់ទ្រព្យរឹបជាន់​ច្រើន​ ។ កាល​ការ​ប្រាក់​ចម្រើន​ច្រើន​ឡើង​ហើយ​ នាយ​ឈ្មួញរទេះ ​ក៏​អូសទាញ​ខ្ញុំ អំពី​ផ្ទះ​នៃ​ត្រកូល ​ដែល​កំពុង​យំខ្សឹកខ្សួល ។​ គ្រា​នោះ​ បុត្រ​របស់​ឈ្មួញរទេះ​នោះ ឈ្មោះ​គិរិទាសៈ ​បាន​ឃើញ​ខ្ញុំ​ជា​ស្ត្រី​នៅ​ក្រមុំ ​មាន​វ័យ​ចម្រើន ក្នុង​ឆ្នាំជាគំរប់ ១៦ ​ក៏​ហួងហែង​ទុក (​ក្នុង​ផ្ទះ​របស់​ខ្លួន​) ។ ប្រពន្ធដទៃ​របស់​គិរិទាសៈ ជាស្រ្ដី​មាន​សីល​ផង មាន​គុណ​ផង​ ជា​ស្ត្រី​ប្រព្រឹត្ត​តាម​ភស្ដា ​ខ្ញុំ​ក៏​បាន​ធ្វើ​ការ​ស្អប់​នូវ​ប្រពន្ធ​របស់​គាត់ ។ ប្ដី​ទាំងឡាយ​ លះលែង​ខ្ញុំ ដែល​ជា​អ្នក​ខ្នះខ្នែង​បម្រើ​ដូច​ជាទាសី ​ព្រោះ​ផល​នៃ​កម្ម​ណា​ នុ៎ះជាផលកម្ម ​(​របស់​ខ្ញុំ​) ​នោះ ទី​បំ​ផុត​នៃ​បាប​កម្ម​នោះ​ឯង ​ខ្ញុំ​បាន​ធ្វើ​ហើយ​ ។ ចប់ ចត្តាឡីសនិបាត ។ == '''មហានិបាត''' == === ''សុមេធាថេរី'' === [៣៣៨] ​នាង​សុមេធា ជាធីតា​នៃ​អគ្គមហេសី​របស់​ព្រះ​រាជា ទ្រង់​ព្រះ​នាម​កោញ្ចៈ ​ក្នុង​នគរ​ឈ្មោះ​មន្ដាវតី ជា​ស្ត្រី​ដែល​ព្រះ​អរិយៈ ​អ្នក​ធ្វើ​សាសនា​ឱ្យ​ជ្រះ​ថ្លា​ហើយ​ ។ ​នាង​សុមេធា ជា​ស្រី​មាន​សីល ជាធម្មកថិកា​ដ៏​វិចិត្រ ជាពហុស្សូត ជា​ស្រី​បាន​បទ​ក្នុង​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា ចូល​ទៅ​ជិត​ព្រះ​មាតាបិតា ​ហើយ​ទូលថា សូមទ្រង់​ទាំង​ពីរ​ស្ដាប់ ​(​ពាក្យ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​) ។ ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់ជា​អ្នក​ត្រេកអរ ​ចំពោះ​ព្រះ​និព្វាន​ ភពសូម្បី​ជាទិព្វ ​ក៏​ជារបស់​មិន​ទៀងទាត់ ​នឹង​ចាំបាច់​ពោល​ទៅ​ថ្វី​ដល់​កាម​ទាំងឡាយ ដែល​ជារបស់​សោះសូន្យ ​មាន​ការ​ត្រេកអរ​តិច ​មាន​សេចក្ដី​ចង្អៀតចង្អល់​ច្រើន​ ។ ​ពួក​ជនពាល ឈ្លក់​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​ណា កាម​ទាំង​ឡាយ​នោះ​ ជាសភាវៈខ្លោចផ្សា ឧបមា​ដូច​ជាអាសិរពិស ​ពួក​ជនពាល​ទាំង​នោះ​ សឹងពេញ​ណែនត្រៀបត្រា​ក្នុង​នរក រងទុក្ខ​លំបាក​អស់​កាល​ដ៏​អង្វែង ។ ​ពួក​ជន​ពាល​មាន​កម្ម​ដ៏​លា​មក​ មាន​គំនិតអាក្រក់ ​មិន​សង្រួមកាយ វាចា ​ចិត្ត​ រមែង​សង្រេងសង្រៃ ​ក្នុង​វិនិបាត ​(​អបាយ​) សព្វ​ៗ កាល ។ ជនពាល​ទាំង​នោះ​ ជា​អ្នក​ឥតប្រាជ្ញា ឥតចេតនា ​ត្រូវ​តណ្ហាជាហេតុ​នៃ​ទុក្ខរួបរឹត ​មិន​ដឹង (​នូវ​ចតុសច្ច​ធម៌​) ​ដែល​ព្រះ​សម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​សំដែង​ រមែង​មិន​ត្រាស់​ដឹង​នូវ​អរិយសច្ច​ទាំងឡាយ​ ។ បពិត្រ​ព្រះ​មាតា ជន​ទាំងឡាយ​ជា​ច្រើន​នាក់​ណាស់ ដែល​មិន​ដឹង​នូវ​សច្ចធម៌ ​ដ៏​ជាធម៌ ​គឺ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដ៏​ប្រសើរ ទ្រង់​សំដែង ហើយ​ត្រេកអរ​តែ​នឹង​ភព ពេញ​ចិត្ត​តែ​នឹង​ការ​កើត​ក្នុង​ពួក​ទេវតា ។ ​សូម្បីការ​កើត​ក្នុង​ពួក​ទេវតា ​ក៏​មិន​ទៀង កាល​បើ​ភព​មិន​ទៀង ​ពួក​ជន​ពាល​ក៏​នៅ​តែ​មិន​តក់ស្លុត​នឹង​ភព​ដែល​សត្វ​ត្រូវ​កើតញយ​ៗ ។ វិនិបាត [វិនិបាត ៤ ​គឺ​ នរក តិរច្ឆាន ប្រេត អសុរកាយ ។ អដ្ឋកថា ។] ៤ ​និង​គតិ ២ ​បុគ្គល​គប្បី​បាន​ដូច​ម្ដេចកើត បព្វជ្ជា​របស់​ពួក សត្វ​វិនិបាត​ក្នុង​នរក ​មិន​មាន​ឡើយ​ ។ សូមទ្រង់​ទាំង​ពីរ​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់ ​ទៅ​បួស​ក្នុង​សាសនា​នៃ​ព្រះ​ទស​ពល ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​នឹង​ជា​ស្ត្រី​មាន​សេចក្ដី​ខ្វល់​ខ្វាយ​តិច ប្រឹងប្រែង​ដើម្បី​លះបង់​នូវ​ជាតិ និង​មរណៈ ។ ប្រយោជន៍​អ្វី​ដោយ​ភព ដែល​អ្នក​ផង​ត្រេកត្រអាល ប្រយោជន៍​អ្វី​ដោយ​កាយជាទោស ឥត​ខ្លឹម​សារ​ សូមទ្រង់​អនុញ្ញាត ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​នឹង​បួស ​ដើម្បី​រំលត់​នូវ​ភវតណ្ហា ។ ការ​កើត​ឡើង​នៃ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ទាំងឡាយ (​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​បាន​ចួបប្រទះ​ហើយ​) កាល​មិន​មែន​ជាខណៈ ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់វៀរ​ស្រឡះ​ហើយ​ ខណៈ ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​បាន​ហើយ ខ្ញុំ​ម្ចាស់​មិន​ប្រទូស្ដ​នូវ​សីល ​និង​ព្រហ្មចរិយៈ រហូត​អស់​មួយ​ជីវិត ។ លុះ​នាង​សុមេធា ក្រាប​ទូល​យ៉ាង​នេះ​ គ្រា​នោះ ព្រះ​មាតាបិតា ​បាន​មាន​បន្ទូល​នឹង​នាង​ថា យើង​ទាំង​ឡាយ​ជាគ្រហស្ថ សុទ្ធ​តែ​លុះ​ក្នុង​អំ​ណា​ច​នៃ​សេចក្ដី​ស្លាប់ ​និង​លះបង់​មិន​បាន​ទេ ។ មាតាជាទុក្ខស្រែកយំ បិតា​ក៏​ជាទុក្ខ ​ត្រូវ​សេចក្ដី​សោកស្ដាយ​គ្របសង្កត់​ដូច​គ្នា ប្រឹងប្រែងសង្រួប​សង្រួមធីតា​នោះ ដែល​ដួល​ចុះ​លើ​ផែនដី នាផ្ទៃ​ប្រាសាទថា ។ ម្នាល​កូន​ស្រី ចូរ​នាង​ក្រោក​ឡើង​ ប្រយោជន៍​អ្វី​ដោយ​ការ​សោក ​(​ដើម្បី​ចង់បួស​) យើង​បាន​ថ្វាយ​នាង​ដល់​ស្ដេច ទ្រង់​ព្រះ​នាម​អនិករត្តៈ ជាស្ដេច​មាន​រូប​ល្អ ក្នុង​នគរ​ឈ្មោះ​វារណវតី​ហើយ​ ។ ​នាង​នឹង​បាន​ជាអគ្គមហេសី ​នឹង​បាន​ជាភរិយា ​របស់​ស្ដេចអនិករត្តៈ នែ​កូន​ស្រី​ សីល ព្រហ្មចរិយធម៌ ​និង​បព្វជ្ជា គេ​ធ្វើ​បាន​កម្រ​ណាស់​ ។ អា​ណា​ចក្រ​ក្នុង​រាជ ​(​នៃ​ស្ដេចអនិករត្តៈ​) ទ្រព្យ និង​ឥស្សរិយយស ​(​ក៏​មាន​ច្រើន​) ភោគ​សម្បត្តិ​ទាំងឡាយ​ នាំ​មក​នូវ​សេចក្ដី​សុខ ​ទាំងខ្លួន​នាង ក៏​នៅ​ក្រមុំ ​ព្រោះ​ហេតុ​នោះ នាង​ចូរ​ប្រើប្រាស់​ភោគសម្បត្តិ ​តាម​ប្រាថ្នា​ចុះ​ ។ ​ម្នាល​កូន​ស្រី​ កិច្ច​ដែល​គេ​ត្រូវ​ដណ្ដឹង ​ចូរ​មាន​ដល់​នាង​ ។ គ្រា​នោះ នាង​សុមេធា ក្រាបទូលមាតាបិតា​នោះ​ថា សម្បត្តិ​ទាំង​ឡាយ​ប្រាកដ​ដូច្នេះ ​ចូរ​កុំ​មាន (​ដល់​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​) ភពជា​របស់​គ្មាន​ខ្លឹម​សារ បព្វជ្ជា ​ឬ​មរណៈ ​ចូរ​មាន​ដល់​ខ្ញុំ​ម្ចាស់ ​ព្រោះ​ហេតុ​នោះ​ កិច្ច​ដែល​គេ​ត្រូវ​ដណ្ដឹង ​(​ចូរ​កុំ​មាន​ដល់​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​ឡើយ​) ។ ​(​សរីរៈ​នេះ​) ​ដូច​ជាដង្កូវ ជាកាយស្អុយ ​មិន​ស្អាត ​មាន​ក្លិន​ផ្សាយ​ទៅ​គួរ​ឱ្យ​ខ្លាច ដូច​ជា​ការុងជាវិការ​នៃ​ស្បែក ពេញ​ដោយ​សាកសព ពេញ​ដោយ​របស់​មិន​ស្អាត ​ដែល​ហូរចេញ​ក្នុង​កាលម្ដង​ៗ ។ ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​ដឹង​នូវ​សរីរៈ​នោះ​ថា ​ដូច​ជា​អ្វី​មួយ ដែល​បូកលាប​ដោយ​សាច់ ​និង​ឈាម ជារបស់​គួរ​ខ្ពើម​ក្រៃពេក ជាលំនៅ​នៃ​ហ្វូងដង្កូវ ជា​ចំណី​នៃ​សត្វ​ស្លាប​ ជា​សាកសព ​(​គេ​) ​នឹង​ឱ្យ​ដល់​អ្នក​ណា​ម្ដេច​បាន​ ។ កាយ​ដែល​មាន​វិញ្ញាណ​ប្រាសចេញ​ហើយ មិន​យូរប៉ុន្មាន គេ​តែង​ដុត​ក្នុង​ព្រៃស្មសាន ​ពួក​ញាតិ​ដែល​ខ្ពើមរអើម ​ក៏​បោះបង់​ចោល ​ដូច​ជាអង្កត់​អុស ។ មាតាបិតា​របស់​ខ្លួន​ ចោលសាកសព​នោះ ឱ្យ​ជា​ចំណី​សត្វ​ដទៃ​ក្នុង​ព្រៃស្មសាន ខ្ពើមរអើម ​ងូត​លាង ​(​ខ្លួន​ដើរ​ចេញ​ទៅ​) ចំណង់​បើ​សាធារណជន ​(​នឹង​មិន​ខ្ពើម​) ​ដូច​ម្ដេចកើត ។ ​សត្វ​ទាំងឡាយ ​តែង​ជ្រុលជ្រប់​ក្នុង​គ្រោង​កាយ ជា​សាកសពឥត​ខ្លឹម​សារ ​ដែល​សង្ខារផ្សំផ្គុំ​ដោយ​ឆ្អឹង ​និង​សរសៃ ជាកាយស្អុយ ពេញ​ដោយ​ទឹក​មាត់ ​ទឹក​ភ្នែក ​ទឹក​សម្បោរ ​និង​ទឹក​រងៃ ។ ​បើ​បុគ្គល​ពន្លាត់រាង​កាយ​នោះ​ ធ្វើ​អាការ​ខាង​ក្នុង​នៃ​វា ​ឱ្យ​ត្រឡប់​មក​ខាង​ក្រៅវិញ​ សូម្បី​មាតា​របស់​ខ្លួន ក៏​ខ្ពើម​រអើមអត់ទ្រាំ​នឹង​ក្លិនពុំ​បាន​ ។ ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់និយាយ​ដោយ​ឧបាយ​នៃ​ប្រាជ្ញា ​នូវ​ខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ ​ដែល​សង្ខារ​តាក់​តែង​ ថា​មាន​ជាតិជាឫសគល់ នាំ​មក​នូវ​ទុក្ខ ​មិន​ជា​ទី​ពេញ​ចិត្ត នឹង​ប្រាថ្នា​នូវ​កិច្ច​ដែល​គេ​ត្រូវ​ដណ្ដឹង​ដើម្បី​អ្វី​ ។ លំ​ពែង ៣០០ ​ដែល​សំលៀងថ្មី​ៗ ​គប្បី​ធ្លាក់​ចុះ​លើ​កាយ​រាល់​ៗ ​ថ្ងៃ​ ប្រសិន​បើ​ ការ​អស់​ទៅ​នៃ​ទុក្ខ សូម្បី​មាន​ការ​លំបាក (​យ៉ាង​នេះ​) ​អស់​រយឆ្នាំ ជា​ការ​ប្រសើរ ។ ​បុគ្គល​ណា ដឹង​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សាស្ដា​យ៉ាង​នេះ ហើយ​បាន​ទទួល​នូវ​សេចក្ដី​លំបាក (​ការ​អស់​ទៅ​នៃ​ទុក្ខ តែង​មាន​ដល់​បុគ្គល​នោះ​) សង្សារ ​(​ការ​អន្ទោល​ទៅ​) ​របស់​បុគ្គល​ពាល​ទាំង​ឡាយ ដែល​លំបាក​រឿយ​ៗ ជាសង្សារ​វែងឆ្ងាយ ។ ការ​លំបាក​តានតឹង​មិន​មាន​ប្រមាណ រមែង​ប្រាកដ​ក្នុង​ពួក​ទេវតា ​ពួក​មនុស្ស ក្នុង​កំណើតតិរច្ឆាន ​ក្នុង​ពួក​អសុរកាយ ​ក្នុង​ពួក​ប្រេត ​និង​ក្នុង​ពួក​នរក ។ ​ក្នុង​នរក ​មាន​សេចក្ដី​លំបាក​ច្រើន សត្វ​ដែល​កើត​ក្នុង​វិនិបាត ​ក៏​លំបាក​ សូម្បី​ក្នុង​ពួក​ទេវតា ​ក៏​មិន​មាន​ទី​ពឹង ​សេចក្ដី​សុខ​ដទៃ​ក្រៃលែង ​ជាង​សេចក្ដី​សុខ​ក្នុង​ព្រះ​និព្វាន មិន​មាន​ទេ ។ ​បុគ្គល​ពួក​ណា​ ខំប្រឹងប្រែង​ក្នុង​សាសនា​របស់​ព្រះ​ទសពល ជា​អ្នក​មាន​សេចក្ដី​ខ្វល់ខ្វាយតិច ខំព្យាយាមលះ​បង់​ជាតិ ​និង​មរណៈ ​បុគ្គល​ពួក​នោះ ឈ្មោះ​ថា​បាន​ព្រះ​និព្វាន​ ។ បពិត្រ​ព្រះ​បិតា ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់​នឹង​ចេញ​បួស​ក្នុង​ថ្ងៃ​នេះ​ ប្រយោជន៍​អ្វី​ដោយ​ភោគៈ​ទាំងឡាយ ដែល​ឥត​ខ្លឹម​សារ ​កាម​ទាំងឡាយ ទុក​ស្មើវត្ថុ​ដែល​គេ​ខ្ជាក់ចោល ​ខ្ញុំ​ម្ចាស់នឿយ​ណា​យ​ហើយ​ ធ្វើ​ឱ្យ​ដូច​ដើម​ត្នោត​មិន​មាន​ទី​កើត ​(​ដែល​បុគ្គល​ដក​ចោល​ហើយ​) ។ នាង​សុមេធា​នោះ កំពុង​និយាយ​នឹង​បិតាយ៉ាង​នេះ​ ស្រាប់​តែ​ព្រះ​បាទ​អនិករត្តៈ ​ដែល​បិតា​បាន​ថ្វាយ​នាង​ដល់​ទ្រង់​ សេ្ដច​ព្រះ​រាជ​ដំណើរ​ចូល​ទៅ​ដល់ ដោយ​មាន​ពួក​កំលោះ​ហែហម ​(​ព្រោះ​) ការ​ត្រូវ​ដណ្ដឹង ​មាន​ក្នុង​កាល​ប្រាកដ​ហើយ​ ។ ​ក្នុង​កាល​នោះ នាង​សុមេធា ​កាត់​នូវ​សក់​ទាំងឡាយ ដែល​មាន​ពណ៌ខ្មៅ​រលើ​ប ស្លូត​ទន់ ដោយ​ព្រះ​ខាន់ ​ហើយ​បិទ​ទ្វារ​ប្រាសាទ រួច​ចូលបឋមជ្ឈាន ។ ​នាង​សុមេធា ​កំពុង​តែចូល​សមាបត្តិ ​ចម្រើន​នូវ​អនិច្ចសញ្ញាលើ​ប្រាសាទ គាប់ចួនស្ដេចអនិករត្តៈ ​ក៏​យាង​មក​ដល់​នគរ ។ ​នាង​សុមេធា​នោះ កំពុង​តែធ្វើ​ទុក​ក្នុង​ចិត្ត (​នូវ​អនិច្ចសញ្ញា​) ស្ដេចអនិករត្តៈ ​ដែល​ស្អិតស្អាង​ព្រះ​អង្គ ​ដោយ​គ្រឿង​អលង្ការ​ ជាវិការៈ​កែវមណី ​និង​មាស ក៏​ឡើង​មក​ដោយ​រួសរាន់ ​ហើយ​ធ្វើ​អញ្ជលី​ អង្វរ​នាង​សុមេធាថា ។ ​អាជ្ញា​ក្នុង​រាជ​របស់​យើង ទ្រព្យ ​និង​ឥស្សរិយយស ​(​ក៏​មាន​ច្រើន​) ភោគសម្ប័ទទាំងឡាយ​ នាំ​មក​នូវ​សេចក្ដី​សុខ ​ទាំងខ្លួន​នាង​សោត ​ក៏​នៅ​ក្រមុំ ​នាង​ចូរ​ប្រើប្រាស់ភោគសម្ប័ទ ​តាម​ប្រាថ្នា​ចុះ (​ព្រោះ​ថា​) ​កាម​សុខ​ក្នុង​លោក គេ​រក​បាន​ដោយ​កម្រ​ណាស់​ ។ រាជសម្បត្តិ យើងប្រគល់​ផ្ដាច់​ឱ្យ​នាង នាង​ចូរ​ប្រើប្រាស់​នូវ​ភោគសម្ប័ទ​ទាំងឡាយ ចូរ​ឱ្យ​នូវ​ទាន​ចុះ នាង​កុំតូច​ចិត្ត​ឡើយ​ មាតា​បិតា​របស់​នាង​ ជាទុក្ខ ។ នាង​សុមេធា ជា​ស្ត្រី​មិន​ត្រូវ​ការ​ដោយ​កាម មាន​មោហៈ​ទៅ​ប្រាស​ហើយ ក៏​ទូល​តប​ស្ដេច​អនិករត្តៈ​នោះ​ថា ​ព្រះ​អង្គ​កុំត្រេកត្រអាល​ចំពោះ​កាម​ទាំងឡាយ ព្រះ​អង្គ​ចូរ​ឃើញ​ទោស​ក្នុង​កាម​ទាំងឡាយ​វិញ​ ។ ​ព្រះ​រាជាទ្រង់​ព្រះ​នាម​មន្ធាតុ ជា​ធំ​លើ​ទ្វីប​ទាំងបួន ជា​បុគ្គល​ប្រសើរ​ផុត​ជាង​ពួក​ជន​អ្នក​បរិភោគ​កាម​ ទ្រង់​មិន​ឆ្អែតឆ្អន់ ​(​ដោយ​កាម​ទាំង​ឡាយ​) ទ្រង់​ទិវង្គត​ទៅ សេចក្ដី​ប្រាថ្នា​របស់​ស្ដេច​នោះ​ នៅ​តែ​មិន​ពេញ​គ្រប់គ្រាន់នៅ​ឡើយ​ ។ ភ្លៀង​គប្បី​បង្អុរ​ចុះ​នូវ​រតនៈ​ទាំង​ឡាយ​ ៧ ប្រការ​ ជុំវិញ​ គ្រប់ទិស​ទាំង ១០ ​សេចក្ដី​ឆ្អែត​ចំពោះ​កាម​ទាំងឡាយ ក៏​នៅ​តែ​មិន​ល្មម ​ពួក​នរជន រមែង​ស្លាប់​ទៅ​ទាំង​មិន​ឆ្អែត ។ ​កាម​ទាំង​ឡាយ​ ប្រៀប​ដូច​ដាវ ​និង​ឈើ​ស្រួច ​កាម​ទាំងឡាយ​ ប្រៀប​ដូច​ជាក្បាល​នៃ​ពស់ ​ឬ​ប្រៀប​ដូច​ជាគប់ភ្លើង ក្រៀម​ក្រោះ​ដូច​ជារាងឆ្អឹង ​តែង​ដុត​កំដៅរឿយ​ៗ ។ ​កាម​ទាំងឡាយ មិន​ទៀង​ទាត់ ​មិន​ឋិត​ថេរ ​មាន​ទុក្ខ​ច្រើន មាន​ពិសខ្លាំង ​មាន​សេចក្ដី​តានតឹង ជាឫសគល់ ​មាន​សេចក្ដី​ទុក្ខជាផល ​ដូច​ជាដុំដែក​ដែល​កំពុង​ឆេះ ។ ​កាម​ទាំងឡាយ​ ប្រៀប​ដូច​ជាផ្លែ​ឈើ ឬ​ប្រៀប​ដូច​ដុំសាច់ នាំ​មក​នូវ​ទុក្ខ ​កាម​ទាំងឡាយ ដូច​ជាការ​យល់​សប្ដិ ជា​គ្រឿង​បញ្ឆោត ​ដូច​ជា​របស់​ខ្ចីគេ​ ។ ​កាម​ទាំងឡាយ ដូច​ជាលំពែង និង​ដែកស្រួច ​ដូច​ជារោគ ​ឬ​ដូច​ជាបូស ជា​គ្រឿង​តាន​តឹង ចង្អៀតចង្អល់ ​កាម​ទាំងឡាយ ប្រាកដ​ស្មើ​ដោយ​រណ្ដៅ​នៃ​រងើកភ្លើង ​មាន​សេចក្ដី​តានតឹង​ជាឫស ជាភ័យ ជាខ្មាំង ។ ​កាម​ទាំងឡាយ មាន​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ច្រើន​យ៉ាង​នេះ ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ទ្រង់​ត្រាស់ថា ជាសភាវៈធ្វើ​នូវ​សេចក្ដី​អន្ដរាយ សូម​ព្រះ​អង្គ​យាង​ទៅ​វិញ​ចុះ សេចក្ដី​ស្និទ្ធស្នាល​ក្នុង​ភព​របស់​ខ្ញុំ​ម្ចាស់ ​មិន​មាន​ទេ ។ ​បុគ្គល​ដទៃ​នឹង​ធ្វើ​នូវ​ប្រយោជន៍​ដូច​ម្ដេច ​ដល់​ខ្ញុំ​ម្ចាស់កើត ​កាល​បើ​ក្បាល​របស់​ខ្លួន​ត្រូវ​ភ្លើងឆេះ ​កាល​បើ​ជរា មរណៈ​កំពុង​ជាប់​តាម ខ្ញុំ​ម្ចាស់​ត្រូវ​ប្រឹងប្រែង ​ដើម្បី​កំចាត់​បង់​នូវ​ជរា​ មរណៈ​នោះ​ ។ នាង​សុមេធា​នេះ​ លុះ​ឃើញ​មាតាបិតា ​និង​ស្ដេចអនិករត្តៈ ​ដែល​មក​មិន​ទាន់​ដល់​ទ្វារ កំពុង​គង់យំលើ​ផែនដី ​ក៏​ទូល​នូវ​ពាក្យ​នេះ​ថា សង្សារ ​របស់​បុគ្គល​អន្ធពាល​ដែល​យំទួញញយ​ៗ ​ចំពោះ​សេចក្ដី​ស្លាប់​របស់​បិតា ​សេចក្ដី​ស្លាប់​របស់​បងប្អូន ​និង​សេចក្ដី​ស្លាប់​របស់​ខ្លួន ក្នុង​សង្សារវដ្ដ ​ដែល​គេ​មិន​អាច​ដឹង​ទី​បំ​ផុត​បាន ជាសង្សារវែង​ឆ្ងាយ ។ សូមទ្រង់​ទាំងឡាយ​ រលឹក​នូវ​ទឹក​ភ្នែក ​ទឹក​ដោះ ​និង​ឈាម កាលទ្រង់​អន្ទោល​ទៅ ព្រោះ​សង្សារ ​ដែល​គេ​មិន​អាច​ដឹង​ទី​បំ​ផុត​បាន​ សូមទ្រង់​រលឹក​នូវ​គំនរឆ្អឹង​ទាំង​ឡាយ របស់​ពួក​សត្វ​ដែល​អន្ទោល​ទៅ​មក​ៗ ។ សូមទ្រង់​រលឹក​ដល់​ទឹក​ភ្នែក ​ទឹក​ដោះ និង​ឈាម ​ដែល​ប្រៀប​ធៀប​នឹង​សមុទ្រ​ធំ​ទាំង ៤ សូមទ្រង់​រលឹក​នូវ​គំនរ​នៃ​ឆ្អឹង​ទាំង​ឡាយ ក្នុង​កប្ប​មួយ​ៗ ​ដែល​ស្មើ​នឹង​ភ្នំវេបុល្លៈ ។ ដុំដីប៉ុនគ្រាប់ក្របៅ ​ដែល​បុគ្គល​លញ់​ដី​អស់​ទាំងជម្ពូទ្វីប ​ក៏​មិន​ល្មម ​គឺ​តិច​ជាង​មាតាបិតា​ទាំងឡាយ​របស់​សត្វ​ កាល​អន្ទោល​ទៅ​ក្នុង​សង្សារ ​ដែល​គេ​មិន​អាច​ដឹង​ទី​បំ​ផុត​បាន​ ។ សូមទ្រង់​រលឹក​នូវ​ស្មៅ កំ​ណា​ត់​ឈើ​ មែក​ឈើ និង​ស្លឹក​ឈើ ដែល​គេ​នាំ​មក​ប្រៀបធៀប ខ្នាច់​ទាំងឡាយ (​របស់​ស្មៅជា​ដើម​នោះ​) ប្រមាណបួនធ្នាប់​ៗ ​ក៏​មិន​ល្មមស្មើ​នឹង​បិតា ​និង​ជីតា​ទាំងឡាយ ព្រោះ​សង្សារ ​មាន​ទី​បំ​ផុត​គេ​មិន​អាច​ដឹង​បាន​ ។ សូមទ្រង់​នឹកមើល​នូវ​អណ្ដើក​ខ្វាក់ ​និង​ប្រហោងនឹម ​(​ដែល​ខ្យល់បក់បង្វិល​) ​ទៅ​ក្នុង​សមុទ្រ ​អំពី​ត្រើយ​ខាង​កើត ទៅ​ត្រើយ​ដទៃទៀត ​និង​ក្បាលអណ្ដើក​នោះ ដែល​ចូល​ទៅ (​ក្នុង​ប្រហោងនឹម​) ​នេះ​ ជា​សេចក្ដី​ឧបមា​ក្នុង​ការ​បាន​អត្តភាពជា​មនុស្ស​ ។ សូមទ្រង់​រលឹក​នូវ​រូប របស់​គ្រោង​កាយ ជាទោស ឥត​ខ្លឹម​សារ ​មាន​ឧបមា​ដូច​ដុំ​នៃ​ពពុះ​ទឹក​ សូមទ្រង់​ឃើញ​នូវ​ខន្ធ​ទាំងឡាយ ថា​ជា​សភាវៈ​មិន​ទៀងទាត់ សូមទ្រង់​រលឹក​នូវ​នរក​ទាំងឡាយ ដែល​មាន​សេចក្ដី​ទុក្ខ ក្ដួលក្ដៅ​ជា​ច្រើន​ ។ សូមទ្រង់​រលឹក​នូវ​សត្វ​ទាំងឡាយ ដែល​ញ៉ាំង​ទី​ស្មសាន​ឱ្យ​ចម្រើន​រឿយ​ៗ ​ក្នុង​ជាតិ​ទាំងឡាយ​នោះ​ៗ សូមរលឹក​នូវ​ភ័យ​ក្នុង​ការ​ចិញ្ចឹមពោះ​ផង​ សូមរលឹក​នូវ​អរិយ​សច្ច​ទាំង ៤ ​ផង​ ។ កាល​បើ​អមតធម៌​មាន​ ប្រយោជន៍​អ្វី ដោយ​ហេតុក្ដៅផ្សា [ហេតុ​ដ៏​ក្តៅផ្សា របស់​កាម​គុណ ​មាន​៥យ៉ាង បដ្ឋនា ការប្រាថ្នា ១ បរិយេសនា ការស្វែងរក ១ បរិគ្គហោ ការ​ហួងហែង​ទុក​ ១ អារក្ខា ការរក្សា​ទួ​ទៅ​មិន​ដាច់ ១ បរិភោគោ ការប្រើប្រាស់​លៃលក ១ ។ អដ្ឋកថា ។] ៥ យ៉ាង ​ដែល​ទ្រង់​សោយ​ហើយ​ ដ្បិត​តម្រេក​ក្នុង​កាម​ទាំង​អស់​ ក្ដៅផ្សា​ក្រៃពេក ​ព្រោះ​ហេតុ​ក្ដៅផ្សា ៥ យ៉ាង ។ កាល​បើ​អមតធម៌ ​មាន​ ទ្រង់​មាន​ប្រយោជន៍​អ្វី ដោយ​កាម​ទាំង​ឡាយ ដែល​ជា​របស់​ក្ដៅក្រហាយ ដ្បិតតម្រេក​ក្នុង​កាម​ទាំង​អស់ (​ត្រូវ​ភ្លើង ១១ កង​) ឆេះ​ពុះ​ឡើង​ ញាប់ញ័រ​ក្ដៅសព្វ ។ ​កាល​បើ​ធម៌​ដែល​ឥតស​ត្រូវ (​នេក្ខម្មៈ​) ​មាន​ ទ្រង់​មាន​ប្រយោជន៍​អ្វី ដោយ​កាម​ទាំងឡាយ ដែល​មាន​ស​ត្រូវ​ច្រើន កាម​ទាំង​ឡាយ​ ជាសា​ធារណៈ ​មាន​ស​ត្រូវ​ច្រើន គឺ​ស​ត្រូវ​អំពី​ស្ដេច ភ្លើង ចោរ ​ទឹក និង​បុគ្គល​មិន​ជា​ទី​ស្រឡាញ់​ ។ កាល​បើ​ព្រះ​និព្វាន​មាន​ ទ្រង់​មាន​ប្រយោជន៍​អ្វី ដោយ​កាម​ទាំងឡាយ ដែល​ជា​គ្រឿង​សម្លាប់ ជា​គ្រឿង​ចង ​ព្រោះ​ថា​កាម​ទាំងឡាយ តែង​មាន​គ្រឿង​សម្លាប់​និង​គ្រឿង​ចង ​ពួក​សត្វ​នេះ តែង​ទទួល​សេចក្ដី​ទុក្ខ​ទាំងឡាយ ព្រោះ​តែការ​ប្រាថ្នា​កាម​ ។ គប់ស្មៅ ​ដែល​ភ្លើង​កំពុង​ឆេះ ​តែង​ឆេះ​នូវ​បុគ្គល​អ្នក​កាន់ មិន​លែងចេញ ព្រោះ​ថា​កាម​ទាំង​ឡាយ​ ប្រៀប​ដូច​ជាគប់ភ្លើង ​តែង​ឆេះ​នូវ​ពួក​សត្វ ដែល​មិន​លែងចេញ​ ។ សូមទ្រង់​កុំ​លះបង់​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​ដ៏​ធំ​ទូលាយ ​ព្រោះ​ហេតុ​តែសុខ​ក្នុង​កាម​បន្តិចបន្តួច​ឡើយ​ សូមទ្រង់​កុំក្ដៅក្រហាយ​ក្នុង​កាល​ជា​ខាង​ក្រោយ ​ដូច​ជាត្រីលេប​នូវ​សន្ទូច ។ សូមទ្រង់​កុំច្រាស់ច្រាល់ ​ព្រោះ​តែ​កាម​ទាំងឡាយ ដូច​សុនខ ​ដែល​គេច​ងភ្ជាប់​នឹង​បង្គោល ឱ ​សត្វ​ទាំងឡាយ​ ជា​អ្នក​ស្រេកឃ្លាន ​តែង​ធ្វើ​តាម​សេចក្ដី​ប្រាថ្នា ដូច​ជា​ពួក​ចណ្ឌាល ​(​ព្រាន​បណ្ដើរ​ឆ្កែ ​ដល់​នូវ​សេចក្ដី​វិនាស ​ព្រោះ​បាន​) ​នូវ​ឆ្កែ ។ ​បើ​ទ្រង់​ប្រកប​ខ្លួន​ក្នុង​កាម នឹង​រង​ទុក្ខ ​មិន​មាន​ប្រមាណ​ផង​ រងទោមនស្ស​ក្នុង​ចិត្ត​ដ៏​ច្រើន​ផង​ សូមទ្រង់​លះបង់​កាម​ទាំងឡាយ​ ជារបស់​មិន​ទៀងចេញ​ ។ ​កាល​បើ​ព្រះ​និព្វាន​ ជាធម្មជាត​មិន​ចេះ​ចាស់ ​មាន​ ទ្រង់​មាន​ប្រយោជន៍​អ្វី ដោយ​កាម​ទាំងឡាយ​ជារបស់​ចាស់ កំណើត​ទាំង​អស់ ក្នុង​ភព​ទាំងពួង ​(​សុទ្ធ​តែ​) ​ត្រូវ​មរណៈ ​និង​ព្យាធិរឹបជាន់ ។ ​ព្រះ​និព្វាន​នេះ មិន​ចាស់ មិន​ស្លាប់ ​ព្រះ​និព្វាន​នេះ ទាំង​មិន​ចាស់​មិន​ស្លាប់ ​មិន​មាន​សោក ​មិន​មាន​ស​ត្រូវ មិន​ចង្អៀត ​មិន​ភ្លាំងភ្លាត់ ​មិន​មាន​ភ័យ ​មិន​ក្ដៅរោលរាល ។ អមត​និព្វាន​នេះ ព្រះ​អរិយៈ​ទាំងឡាយ មាន​ព្រះ​ពុទ្ធជា​ដើម​ច្រើន​រូប បាន​ហើយ មិន​តែ​ប៉ុណ្ណោះទេ ​ព្រះ​និព្វាន​នេះ​ គេ​គប្បី​បាន​ក្នុង​កាលសព្វ​ថ្ងៃ​នេះ បុគ្គល​ណា​ ព្យាយាម​ដោយ​ឧបាយ​ប្រាជ្ញា ​(​បុគ្គល​នោះ រមែង​បាន​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​) ​តែ​បុគ្គល​ដែល​មិន​មាន​សេចក្ដី​ប្រឹងប្រែង ​មិន​អាច​បាន​នូវ​ព្រះ​និព្វាន​ឡើយ​ ។ ​នាង​សុមេធា ​មិន​បាន​នូវ​សេចក្ដី​ត្រេកអរ​ក្នុង​សង្ខារ ​ពោល​យ៉ាង​នេះ នាង​សុមេធា កាលពន្យល់​ស្ដេច​អនិករត្តៈ​ហើយ ក៏​បោះសក់​ទាំងឡាយ​ចោលលើ​ផែនដី ។ ស្ដេច​អនិករត្តៈ​នោះ​ ក្រោក​ឡើង​ផ្គងអញ្ជលី អង្វរបិតា​របស់​នាង​សុមេធា​នោះ​ថា សូម​ព្រះ​អង្គ​អនុញ្ញាត​បើ​ក​រាជបុត្រី ​ឈ្មោះ​នាង​សុមេធា ​ឱ្យ​បួស​ចុះ ដើម្បី​ឱ្យ​នាង​ឃើញ​នូវ​ព្រះ​និព្វាន ដែល​ជាគុណជាតទៀងទាត់ ។ នាង​សុមេធា​នោះ ដែល​ជា​ស្ត្រី​តក់​ស្លុត​ចំពោះ​សោក និង​ភ័យ លុះមាតាបិតា​បើ​ក​ឱ្យ ក៏​បួស ​ហើយ​សិក្សា​នូវ​អគ្គផល ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ជាក់​ច្បាស់​នូវ​អភិញ្ញា ៦ ។ ​ព្រះ​និព្វាន​នោះ​ ជាគុណជាតអស្ចារ្យ ​ចម្លែក បាន​កើត​មាន​ដល់​រាជកញ្ញា លុះ​ក្នុង​កាលជា​ទី​បំ​ផុត (​ទៀប​នឹង​បរិនិព្វាន​) ​នាង​បាន​សំដែង​នូវ​បុព្វេនិវាសចរិតថា ។ កាល​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ទ្រង់​ព្រះ​នាម​កោនាគមនៈ ​(​ត្រាស់​ឡើង​ក្នុង​លោក​) យើងជាសំឡាញ់​នឹង​គ្នា​ទាំងបីនាក់ ​(​គឺ​នាង​ធនញ្ជានី ១ ​នាង​ខេមា ១ ​ខ្ញុំ​ ១​) ​បាន​ថ្វាយវិហារទាន ​ក្នុង​អារាម​នៃ​សង្ឃ ជា​និវេសន៍​ដ៏​ថ្មី ។ ​(​ដោយ​អានិសង្ស​នៃ​វិហារ​ទាន​នេះ​) យើង​ទាំងឡាយ បាន​ទៅ​កើត​ក្នុង​ពួក​ទេវតា ១០ ដង ១០០ ដង ១០០០ ដង ១០.០០០ ដង ​នឹង​បាច់និយាយ​ទៅ​ថ្វី ​ក្នុង​ពួក​មនុស្ស​ ។ យើងជា​អ្នក​មាន​ឫទ្ធិ​ច្រើន ក្នុង​ពួក​ទេវតា ​នឹង​បាច់និយាយ​ទៅ​ថ្វី​ក្នុង​ពួក​មនុស្ស ខ្ញុំ​បាន​កើតជា​ស្ត្រី​កែវ ជាអគ្គមហេសី​នៃ​ស្ដេច​ដែល​មាន​រតនៈ ​ទាំង ៧ ប្រការ​ ។ អានិសង្ស​នៃ​វិហារទាន​នោះ​ ជាហេតុ ​អានិសង្ស​នោះ​ ជាប្រភព ​(​ដែល​កើត​) អំណោយទាន​នោះ​ ជាឫសគល់​ដ៏​ពេញ​ចិត្ត​ក្នុង​សាសនា អំណោយទាន​នោះ​ ជាការ​ជួប​ជុំមុន​ដំបូង​ អំណោយទាន​នោះ​ ជាហេតុ​ឱ្យ​រលត់កិលេស ​(​ព្រះ​និព្វាន​) ​របស់​ខ្ញុំ ដែល​ជា​អ្នក​ត្រេកអរ​ក្នុង​ធម៌ ។ ​ពួក​ជន​ណា​ ជឿ​នូវ​ព្រះ​ពុទ្ធដីការ​បស់​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ ​ព្រះ​អង្គ​មាន​ប្រាជ្ញា​មិន​ថោកថយ ​ពួក​ជន​នោះ​ រមែង​ពោល​យ៉ាង​នេះ​ថា ​ពួក​ជន​នឿយ​ណា​យ​ក្នុង​ភព ​គឺ​សង្សារវដ្ដ លុះនឿយ​ណា​យ​ហើយ​ ប្រាសចាក​តម្រេក ។ ចប់ មហានិបាត ។ ថេរីគាថា​នេះ មាន​គាថា ៤៨០ ​និង​ ១៤ គាថាទៀត ថេរី​ទាំង​អស់​នោះ​ ៧១ អង្គ ជាភិក្ខុនី​អស់​អាសវៈ ។ ចប់ ថេរីគាថា ។ == ឯកសារយោង == [[ព្រះត្រៃបិដក]] > [[សុត្តន្តបិដក]] > [[ខុទ្ទកនិកាយ]] > [[ថេរីគាថា]] (សៀវភៅភាគ​៥៧ ទំព័រទី ១៤៤) พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๖ > พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๑๘ > [https://84000.org/tipitaka/read/?index_26 ขุททกนิกาย วิมาน-เปตวัตถุ เถร-เถรีคาถา]{{Dead link|date=សីហា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/kn/thig/index.html Therigatha: Verses of the Elder Nuns] 3usnwqcmhf86ls0uklnph1a22hwlclq 0 48064 336402 334130 2026-06-09T04:40:49Z Sreynaree1986 47227 /* ជីវិតចាប់ផ្ដើម */ពីរព្រះមហេសីនិងព្រះស្នំនៅព្រះបាទសម្ដេចព្រះសត្ថា 336402 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #CFB53B;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ព្រះសត្ថាទី១ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៥៧៦-១៥៨៤ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ១៥៧៦ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលលង្វែក]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះបាទ សម្ដេចព្រះសត្ថា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះមហិន្ទ្ររាជា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[បរមរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​លង្វែក |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | * [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] * [[ពញ្ញាតន់]] * [[ពញ្ញាញោម]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៥៩៣ នៅវៀងច័ន្ទ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' | សាសនាអ្នកតា ឬ វិញាណនិយម <br/> សាសនាកាតុលិក |} '''ព្រះសត្ថាទី១''' ([[អង់គ្លេស]]: Preah Satha I) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៥៩៣) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៥៧៦-១៥៨៤) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍នៅ រាជធានីលង្វែក ក្នុងឆ្នាំជូត ព.សករាជ ២១២០ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥៧៦ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៤៩៩ បរមនាម របស់ទ្រង់មិនត្រូវបានប្រើពាក្យ ព្រះរាជឱង្ការ នោះទេ ត្រូវបានជំនួសដោយពាក្យ ព្រះបាទ ដូចនេះហើយ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះបាទ សម្ដេចព្រះសត្ថា"''' នៅក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានកត់សម្គាល់ដោយការផ្លាស់ប្ដូរសាសនាធំៗចំនួនពីរចេញនោះគឺ សាសនាព្រហ្មញ្ញ បន្ទាប់មកគឺ ពុទ្ធសាសនា ហើយព្រះអង្គបានប្ដូរមកគោរពនូវ សាសនាកាតូលិក របស់ពួកអុឺរ៉ុបផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ព្រះសត្ថាទី១ ទ្រង់ជាព្រះរាជបុត្រច្បង របស់ [[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]] ទ្រង់បានសោយរាជបន្តពីបិតារបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៧៦ នៃគ.សករាជ ។ ហើយទ្រង់បានរៀបអភិសេក និង [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហសី]]នាម [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ភគវត្តីស្រីចក្រព័ត]] និង មានបុត្រចំនួនពីរអង្គ ទី១នាម [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] ទី២នាម [[ពញ្ញាតន់]] ហើយទ្រង់មាន[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|អ្នកម្នាង]]ជា[[ជនជាតិលាវ|ជនជាតិឡាវ]] នាម [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជ]] បានបុត្រទី៣ នាម [[ព្រះកែវហ្វាទី១|ពញ្ញាញោម]] ។ រីឯព្រះអនុជ (ប្អូន) របស់ទ្រង់ ព្រះនាម [[ស្រីសុរិយោពណ៌]] ត្រូវបានតែងតាំងជាមហាឧបរាជ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ) ដោយសារតែប្រជាប្រិយភាពរបស់ ស្រីសុរិយោពណ៌ មានឥទ្ធិពលមកលើការផ្ទេររាជបល្ល័ងទៅឱ្យបុត្ររបស់ខ្លួនផងដែលនោះ ស្រីសុរិយោពណ៌ត្រូវបាន ព្រះសត្ថាទី១ បញ្ជារឱ្យលើកទ័ពទៅជួយនគរសៀមលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៨៣ នៃគ.សករាជ ដើម្បីបញ្ចៀសការជ្រើសរើសរាជសម្បត្តិពីសំណាក់ក្រុមមន្ត្រីក្នុងព្រះបរមរាជវាំងដែលមានគំនិតចង់លើក ស្រីសុរិយោពណ៌ ឱ្យឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះសត្ថាផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_Recueil_de_memoires.html?id=Q5nj-DPLAGAC Journal asiatique, ou Recueil de memoires, d'extraits et de notices relatifs a l'histoire, a la philosophie, aux langues et la litterature des peuples orientaux], Publisher: Imprimerie royale, Original from Sapienza University of Rome (Biblioteca di Studi Orientali) </ref> == សន្ធិសញ្ញា ចងសម្ព័នមិត្ត == '''Treaty of Alliance''' ក្រោយពេលរាជាណាចក្រតងអ៊ូ មានជ័យជំនះ ទៅលើអាណាចក្រឡានឆាង នគរឡាវ ក្នុងឆ្នាំ១៥៧៦ នៃគ.សករាជ ការយាងត្រឡប់មកវិញរបស់ស្ដេចសៀម មហាធម្មរាជា បានមកគ្រប់គ្រងនៅអាយុធ្យាវិញ បន្ទាប់ពី ស្ដេចបាយិនណោង របស់ភូមាធ្លាក់ខ្លួនឈឺធ្ងន់ ពោលក្នុងឆ្នាំ ១៥៧៧ នៃគ.សករាជ ស្ដេចសៀម មហាធម្មរាជា បានផ្ដួចផ្ដើមចុះសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្ត ជាមួយនិងនគរកម្ពុជា ក្នុងរាជព្រះសត្ថាទី១ ខ្លឹមសារនៃសន្ធិសញ្ញាមានសេចក្ដីថា បើប្រទេសជាសម្ព័នមិត្ត មានសង្គ្រាមឈ្លានពានពីនគរណាមួយ ប្រទេសដែលចុះសន្ធិសញ្ញាចងសម្ព័នមិត្ត ត្រូវមកជួយប្រទេសជាសម្ព័នមិត្តឱ្យអស់ពីហឫទ័យ ទាំងសងខាង ។ ការចុះសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធមិត្ត ព្រះចៅក្រុងស្រីអយុធ្យា ស្ដេចសៀមបានរៀបចំព្រះរាជដង្វាយថ្វាយជាអង្ករ ៣០០ ហាប ស្មើនិង ៤៥០០ គីឡូ ត្រីងៀត ១០០០ ហាប ស្នើនិង ១៥០០០ គីឡូ ត្រីឆ្អើរ ១០០០ ក្រាស ដំរីសឹក ២០ សេះចម្បាំង ៥០ និង ស្វេតច្ឆ័ត្រស្យាមប្រទេសមួយ ពានព្រះស្រីមាសមួយ ទិកោទឹកមាសមួយ (ទិកោទឹក: វែកសម្លមាស) កន្ថោមាសមួយ ដាវស្រោមមាសមួយ ។ ចំណែកឯព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ទ្រង់តបព្រះរាជអំណោយ ទៅព្រះចៅក្រុងសៀមវិញមានដូចជា ផ្លែក្រវាញ ១០ ហាប (ផ្លែក្រវាញ: រុក្ខជាតិយកមកធ្វើជាឱសថថ្នាំ) ១៥០ គីឡូ កុយរមាសពីរក្បាល ព្រះខ័នដងខ្លីមួយ ដាវមាសមួយ លំពែងមាសមួយ អាវព្រះភូសាខេមរាប្រទេសពីរ សំពត់ហូល ១០ សំពត់ព្រែសូត្រ ១០កី ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917</ref>​​ == ជួយសៀមលើកទី១ == '''Help Siam for the first time''' គ.សករាជ ១៥៨០ នៅពេលដែលសៀមប្រកាសឯករាជពីភូមា មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពី ភូមាបានលើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) វាយចូលរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ក្នុងឆ្នាំ ១៥៨១ នៃគ.សករាជ ដោយមានស្ដេចសៀមថ្មី ព្រះនាម ព្រះនរេស្វារៈមហារាជ (Noresvara Maha Reach) បានចាត់រាជទូតមកស្នើសុំទ័ពជំនួយលង្វែក ពីព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា យោងតាមសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្ត ព្រះសត្ថាទី១ បានចាត់មេទ័ព នាម ស្រីសពេជ្រ (Srei Sorpich) (Thai-Pronoun: Si Sophan) ឱ្យលើកទ័ព ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ជាទ័ពជើងទឹក ទៅជួយសៀម ។ ពេលកងទ័ពលង្វែកទៅដល់ ស្រីអាយុធ្យា មិនបានចូលរួមច្បាំងជាមួយសៀមនោះទេ គ្រាន់តែរងចាំសង្កេតមើលប៉ុនណោះ នៅពេលដែលក្បួនទ័ពស្ដេចសៀមត្រឡប់ពីធ្វើសង្គ្រាមនិងភូមាវិញ មេទ័ព ស្រីសពេជ្រ បានអង្គុយសំយុងជើងលើផែនក្ដារទូក មិនក្រាបឱនសំពះស្ដេចសៀមនោះទេ ដោយសេចក្ដីគ្រោធខឹង ស្ដេចសៀម បញ្ជារឱ្យសេនាកាត់ក្បាលឈ្លើយសឹកភូមា ១៥នាក់ យកទៅដោត និង ក្បួនទូកចម្បាំងរបស់ ស្រីសពេជ្រ តាមការឌឺដងទៅវិញទៅមកនេះ ស្រីសពេជ្រ ក៏ដកទ័ពលង្វែកត្រឡប់មកវិញ មកទូលព្រះសត្ថាតាមសេចក្ដីនេះ ។<ref> John Powell (2001) [https://books.google.com/books/about/Magill_s_Guide_to_Military_History_Peq_T.html?id=RBgZAQAAIAAJ Magill's Guide to Military History: Peq-Tri], Publisher: Salem Press, Original from the University of California p.1564 [[ISBN]]: 0893560189, 9780893560188 </ref> == ជួយសៀមលើកទី២ == '''Help Siam for the second time''' [[File:Cambodia Map 1576-1584.jpg|thumb|Cambodia Map during the reign of Preah Satha I, 1576-1584.]] គ.សករាជ ១៥៨៣ ភូមាបានលើកទ័ព ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) វាយចូលរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ជាលើកទី២ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ មានទ័ពតែ ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ដោយមើលឃើញថា មិនអាចទប់ទល់និងទ័ពភូមាបាន ស្ដេចសៀម បានចាត់បេសកជន ថ្វាយសារលិខិត មកសុំជំនួយទ័ពខ្មែរ ពីព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ។ ព្រះសត្ថាទី១ ក៏ចាត់ឱ្យ ស្រីសុរិយោពណ៌ (Srei Soriyoapor) លើកទ័ពលង្វែក ២៥,០០០ (ជាង២មុឺននាក់) រទេះចម្បាំង ១៥០ ដំរីសឹក ១០០ សេះចម្បាំង ៨០០ ទៅជួយនគរសៀមជាលើកទី២ តាមសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្តផង និង ដើម្បីបន្ថយសម្ពាធពីក្រុមមន្ត្រី ក្នុងការដាក់បន្ទុកព្រះអង្គ អំពីការផ្ទេររាជបល្ល័ង ទៅឱ្យស្រីសុយោពណ៌ផងដែរ ។ កងទ័ពលង្វែក បានប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅ បាងពោធិ៍ (Thai Pronoun: Bang Pa) ស្ដេចសៀមបានស្នើសុំឱ្យ ស្រីសុរិយោពណ៌ ដាក់ពង្រាយទ័ព ជាទ័ពខ្សែរត្រៀមទី២ បង្កប់នៅព្រៃផ្នែកខាងស្ដាំ ហើយស្ដេចសៀមផ្ទាល់ស្ថិតក្នុងខ្សែរត្រៀមទី៣ បង្កប់នៅច្រកភ្នំផ្នែកខាងឆ្វេង ចំណែកឯខ្សែរត្រៀមទី១ ដែលជាទ័ពជួរមុខ ពេលច្បាំងត្រូវបញ្ឆោតឱ្យទ័ពភូមាដេញតាមមកដល់ច្រកកណ្ដាល នៃចន្លោះទ័ពបង្កប់ទាំងពីរ ពេលទ័ពភូមា វាយចូលមកដល់ កងទ័ពលង្វែកបានចូលវាយពីផ្នែកខាងស្ដាំ រីឯស្ដេចសៀមនរេស្វរៈ ចូលវាយពីផ្នែកខាងឆ្វេង កងទ័ពខ្មែរសៀម បានបន្តវាយរហូតដល់កងទ័ពភូមាចាញ់ និង បានដកថយត្រប់ទៅវិញ ស្ដេចសៀមក៏ទទួលបានជ័យជំនះ រីឯកងទ័ពលង្វែកស្លាប់ជាង ១៥,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) ហើយ ស្រីសុរិយោពណ៌ នៅសល់ទ័ព ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ។ ក្រោយទទួលបានជ័យជំនះពីពួកភូមា ស្ដេចសៀមប្រោសព្រះរាជទាន ជារង្វាន់ដល់សេនាទាហានខ្មែរតាមការគួរ ហើយស្ដេចសៀមបានថ្វាយព្រះពានមាសធំមួយ និងគ្រឿងប្រដាប់សំរាប់យសសក្ដិដល់សម្ដេចព្រះមហាឧបរាជផងដែរ ។ ក្រោយចប់ពិធីតែងតាំង ទើប ស្រីសុរិយោពណ៌លើកទ័ពលង្វែក ត្រឡប់មកមាតុប្រទេសកម្ពុជាវិញ ដំណើរចាកចេញរបស់ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ មានរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីឆ្នាំ ១៥៨៣ ដល់ឆ្នាំ ១៥៨៤ នៃគ.សករាជ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref>​​ == ការបំពានសន្ធិសញ្ញា == '''Violation of treaties''' គ.សករាជ ១៥៨៤ ក្រោយពេលស្ដេចសៀមដឹងថា ព្រះសត្ថាទី១ ដាក់រាជសម្បត្តិទៅឱ្យបុត្រ ជ័យជេស្ឋាទី១ ដែលមានព្រះជន្មក្មេងវ័យទើបតែ ១១ឆ្នាំ ប៉ុនណោះ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ (Noresvara) បានប្រកាសឱ្យប្រមូលកងទ័ព និងត្រៀមហ្វឹកហាត់កងទ័ព នៅស្រុកនគរនយក (Nakhon Nayok) និង បានលើកទ័ព ១១៥,០០០ (ជាង១សែននាក់) ដំរីសឹក ៣០០ សេះចម្បាំង ៥,០០០ វាយយក បច្ចឹមបុរី នគររាជសីមា និង ចន្ទបុរី ការឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជាជាមុន ដោយមិនបានប្រកាសសង្គ្រាម និង ការបំពានសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្ត ត្រូវបានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ ហៅឈ្មោះស្ដេចសៀមថា ស្ដេចរមិលគុណ ។ ស្ដេចសៀមបានចាត់ ឱ្យពញ្ញាពិជិតមារ លើកទ័ព ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) វាយចូលជុំរំទ័ពខ្មែរនៅ [[បាត់ដំបង]] ដែលមានទ័ពខ្មែរ ៨៤,០០០ (ជាង៨មុឺននាក់) នៅចាំការពារតំបន់នេះ សង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមអស់រយៈពេល ៤ថ្ងៃ កងទ័ពខ្មែរបានច្បាំងឈ្នះទ័ពសៀម និងបាន សម្លាប់មេទ័ពសៀម ពញ្ញាពិជិតមារ ទ័ពសៀមបានបាក់ទ័ពត្រឡប់ទៅវិញ ។ == សង្គ្រាមខ្មែរ-សៀម គ.សករាជ ១៥៨៤ == '''Khmer-Siam War 1584 AD''' គ.សករាជ ១៥៨៤ មួយខែ ក្រោយពេលសៀមបរាជ័យនៅសមរភូមិបាត់ដំបង សៀមបានលើកទ័ពមកម្ដងទៀតមានចំនួន ១៧០,០០០ (១៧មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយស្ដេចសៀមផ្ទាល់ នរេស្វរៈ បានបើកការវាយប្រហារយក [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ចំណែកកងទ័ពភាគីខាងកម្ពុជា មានចំនួនតែ ៨៨,០០០ (ជាង៨មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ចេញទៅទប់ទល់និងកងទ័ពសៀម ដោយសារតែចំនួនទ័ពដ៏ច្រើន បូករួមទាំងសំភារៈសឹកដ៏ច្រើន របស់សៀម នៅទីបំផុតសៀមវាយបែកជំរុំកងទ័ពខ្មែរ នៅបាត់ដំបង ។ ក្រោយសៀមទទួលបានជ័យជំនះនៅបាត់ដំបង សៀមបានរំកិលកងទ័ពមកដល់ [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] ហើយបោះជំរុំទ័ពនៅទីនោះ ។ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ (Noresvara) (Thai-Pronoun: Naresuan) បានបញ្ជារឱ្យលើកកងទ័ព ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) វាយចូលជំរុំកងទ័ពខ្មែរនៅស្រុកបរិបូណ៍ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ដែលដឹកនាំដោយ មហាឧបរាជ ស្រីសុរិយោពណ៌ ដែលមានទ័ពការពារបន្ទាយតែ ៣៤,០០០ (ជាង៣មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ កងទ័ពសៀមវាយសម្រុកអស់រយៈពេល ៣ថ្ងៃ នៅទីបំផុតក៏វាយបែកបន្ទាយស្រុកបរិបូរណ៍ ស្រីសុរិយោពណ៌ក៏ដកថយបន្តទៀតទៅបន្ទាយក្រុងលង្វែក ។ នៅពេលដែល ស្រីសុរិយោពណ៌ ដឹងថាបើវាយទល់មុខមិនអាចឈ្នះសៀម ត្បិតសៀមមានចំនួនកងទ័ពច្រើន ទ្រង់ក៏ជំនុំអស់ក្រុមមន្ត្រីព្រាហ្មណ៍បរាហិត ឱ្យធ្វើពិធីឡើងអ្នកតា ដើម្បីដាស់បារមីមេទ័ពទាំង១៣ ក្នុងនោះ មានបារមីឧកញ៉ាឃ្លាំងមឿងផងដែរ អោយមកជួយក្នុងសង្គ្រាមនេះ ដែលធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងខែមាឃ ដូចនេះហើយទើបពលរដ្ឋកម្ពុជា មាននូវកិច្ចពិធីឡើងអ្នកតា មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ មួយសប្ដាហ៍ក្រោយមក កងទ័ពសៀមបានឆ្លងនូវជំងឺអាសន្នរោគ ពាសពេញជំរុំកងទ័ព ធ្វើឱ្យកងទ័ពសៀមស្លាប់ដោយសារជំងឺ ប្រមាណជា ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) សៀមនៅសល់កងទ័ពតែ ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ សូម្បីតែ នរេស្វរៈ ដែលជាស្ដេចសៀមផ្ទាល់ក៏ឈឺធ្ងន់ផងដែរ ។ ស្រីសុរយោពណ៌ លឺដំណឹងដូចនេះ បានដកទ័ពលង្វែក ៧៥,០០០ (ជាង៧មុឺននាក់) ចែកកងទ័ពជាបីច្រក វាយឡោមព័ទ្ធជំរុំកងទ័ពសៀមនៅ បរិបូរណ៍ កងទ័ពសៀមដែលកំពុងខ្សោះខ្សោយកម្លាំង ទ្រាំតច្បាំងជាមួយទ័ពខ្មែរពុំបានក៏បរាជ័យ ដកថយទៅដែនអយុធ្យាវិញ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> <ref> Robert Cornevin, Jacques Serre, Académie des sciences d'outre-mer (1975) [https://www.worldcat.org/title/Hommes-et-destins-:-dictionnaire-biographique-d'outre-mer/oclc/2389015 Hommes et destins : dictionnaire biographique d'outre-mer], Publisher: Académie des sciences d'outre-mer, Harmattan, Paris, Original from the University of Virginia p.474 [[ISBN]]: 2900098084, 9782900098080 </ref> == ការលុបបំបាត់សាសនាព្រហ្មញ្ញ == '''Elimination of Hinduism''' ក្រោយពេលសៀមវាយលុកកម្ពុជាអស់រយៈពេល ៣ខែ ចាប់ពីខែបុស្ស ដល់ខែផល្គុន និង បានបរាជ័យដោយសារជំងឺអាសន្នរោគរាត្បាតផងដែរនោះ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ យល់ឃើញថា បើចង់ធ្វើឱ្យកម្ពុជាចុះខ្សោយដូចស្ដេចនាសម័យអង្គរ មានតែធ្វើឱ្យកម្ពុជាមានជម្លោះសាសនាម្ដងទៀតប៉ុនណោះ នៅអំឡុងពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ ១៥៨៤ ដដែល ស្ដេចសៀមបានបញ្ជូនចារកម្មពីរនាក់ ម្នាក់ឈ្មោះ "តិប្បញ្ញោ" និងម្នាក់ទៀតឈ្មោះ "សុប្បញ្ញោ" ឱ្យក្លែងខ្លួនជាព្រះសង្ឃនាំយកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ចូលមកក្នុងសង្គមកម្ពុជា តាមរយៈការព្យាបាលជំងឺ និង ដោះវិជ្ជាខ្មៅងងឹត របស់ពួកសាសនាព្រហ្មញ្ញ ផ្សេងៗ ប្រជាប្រិយភាពរបស់សង្ឃទាំងពីរបានល្បីពីមួយតំបន់ ទៅមួយតំបន់ និងបានបញ្ចុះបញ្ចូលឱ្យប្រជាជនក្នុងតំបន់ធ្វើពិធីវាយរូបចម្លាក់ ទេពសាសនា ព្រហ្មញ្ញនៅតាមទីវត្តអារាម និងតំបន់មួយចំនួនផងដែរ ។ អំឡុងពេល ដែលសៀមលើកទ័ពមកវាយកលុកកម្ពុជា រយៈពេល ៣ខែ ព្រះសត្ថា ព្រះអង្គមានការភិតភ័យជាខ្លាំងក៏ធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនជាទម្ងន់ ទ្រង់បានកើតវិប្បលា (រោគឆ្គួត) ជាញឹកញាប់ ដូចនេះហើយ ភាពល្បីល្បាញ នៃព្រះសង្ឃសៀមទាំងពីរ ត្រូវបានប្រកាសរាជសារ ឱ្យចូលមកព្យាបាលជំងឺដល់ព្រះអង្គ សង្ឃទាំងពីរបាននិយាយថា ព្រះអង្គផ្លាសសតិ ដោយសារពួកព្រហ្មញ្ញសាសនា ធ្វើពិធីដាក់មន្តអាគមន៍ដល់ព្រះអង្គ ដោយជឿតាមពាក្យញោះញុងរបស់សង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរនេះ ទ្រង់បានបញ្ជារឱ្យពលសេនា យកពួកគ្រូបព្ជាន់រូប គណៈមន្ត្រីព្រាហ្មណ៍បរោហិត នៃសាសនាព្រហ្មញ្ញ យកទៅសម្លាប់ ដោយសូម្បីតែ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ផ្ដល់ជាមតិយោបល់ហាមឃាត់យ៉ាងណាក៏មិនមានលទ្ធផលនោះដែរ ដោយការមិនពេញចិត្តនូវទង្វើរបស់ ព្រះសត្ថា ដែលជាព្រះរាមរបស់ខ្លួន ស្រីសុរិយោពណ៌ ក៏សម្រេចចិត្តបោះបង់ចោលព្រះរាជកិច្ចក្នុងព្រះរាជវាំង ហើយលើកទ័ពមួយចំនួនចាកចេញពីបន្ទាយក្រុងលង្វែក ទៅបោះបន្ទាយថ្មី នៅក្រុងឧដុង្គមានជ័យ ។ === ការទទួលយក សាសនាកាតុលិក === '''Adoption of Catholicism''' អំឡុងពេលដែលពួកសៀម ជាប់ច្បាំងបង្ក្រាបពួកបះបោរនៅឈៀងម៉ៃ គ.សករាជ ១៥៨៥ ដើម្បីស្វែងរកការគាំពារពីមហាអំណាចអុឺរ៉ុបពីរ គឺពួកប៉ទុហ្គាល់ ដែលតាំងមូលដ្ឋានទ័ព នៅម៉ាឡាកា (បច្ចុប្បន្ន: [[ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]]) និង ពួកអេស្ប៉ាញ ដែលតាំងមូលដ្ឋានទ័ព នៅម៉ានីឡា ប្រទេសភ្វីលីពីន ។ ព្រះសត្ថាទី១ បានផ្តល់ការស្វាគមន៍យ៉ាងកក់ក្តៅចំពោះលោក ឌីអុីហ្គូ បេឡូសូ (Diego Beloso) ដែលជាអ្នកផ្សងព្រេងជនជាតិ ប៉ទុហ្គាល់ (Portuguese) ដែលបានមកដល់ក្រុងលង្វែក ដើម្បីងាយស្រួលឱ្យកម្ពុជាភ្ជាប់ទំនាក់ទំនង ជាមួយពួកប៉ទុហ្គាល់ ព្រះអង្គក៏បានលើកប្អូនជីដូនមួយរបស់ខ្លួន ឱ្យរៀបការជាមួយ លោក បេឡូសូ ផងដែរ ។ គ.សករាជ ១៥៨៦ ការមកដល់របស់លោក ប្លាសរីស (Blas Ruiz) ជាបេសកជនសាសនាកាតុលីក ជនជាតិអេស្ប៉ាញ (Espana) ឬ (Spain) បានធ្វើឱ្យព្រះសត្ថា ទទួលយកសាសនាកាតុលិក ក្នុងពេលនោះ ដើម្បីស្វែងរកការ ការពារពីពួកអេស្ប៉ាញ ដូចនេះលោក ប្លាសរីស និង លោក បេឡូសូ មានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ ក្នុងការផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងទាំងអស់នេះ ទាំងមុខជំនួញក្នុងការដោះដូរទំនិញ ការផ្គត់ផ្គង់សម្ភាវុធ និង ការផ្ដល់ជំនួយកងទ័ព មកជួយការពារក្រុងលង្វែករបស់កម្ពុជា ។<ref> Cercle de culture et de recherches laotiennes (1980) [https://www.worldcat.org/title/Peninsule/oclc/9614504 Péninsule, Issues 42-43], Publisher: Cercle de culture et de recherches laotiennes, Paris, Original from the University of Michigan, ISSN: 0249-3047 </ref> == ការធ្លាក់ចុះនៃអាណាចក្រលង្វែក == '''The decline of the Longvek Kingdom''' នៅអំឡុងឆ្នាំ ១៥៨៨ សៀមបានបង្កើតការវាយលុកយកបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិចរបស់កម្ពុជាបានជាបន្តបន្ទាប់ ដូចជា បុរីរម្យ គោកខ័ណ្ឌ ស្រះកែវ សុរិន្ទ និង ស្រីស្លាកែត រហូតដល់ គ.សករាជ ១៥៩១ សៀមបានលើកទ័ព ១៥ មុឺននាក់ វាយមកដល់រាជធានីលង្វែក ប៉ុន្តែ មិនអាចវាយបំបែករាជធានីបានឡើយ ត្បិតក្រុងលង្វែក មានរបងដើមឬស្សីកម្រាស ប្រមាណជា ២សិន ដោយស្មើនិងកម្រាស ៨០ម៉ែត្រ ។ ដោយសារតែសៀមវាយលុកមកគៀករាជធានីលង្វែក ដូចនេះ ទើបព្រះសត្ថា សម្រេចផ្ដល់ភារៈកិច្ច គ្រប់គ្រងនគរ ទៅព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ និងបានតែងតាំងទ្រង់ជា ឧភយោរាជ មានឋានៈ ជាអ្នកស្នងតំណែងព្រះមហាក្សត្រ ទោះជាយ៉ាងណាវាហាក់ដូចជាយឺតពេលទៅហើយ ពីព្រោះការរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រក្នុងការតទល់និង ទ័ពសៀមត្រូវប្រើពេលជាច្រើនឆ្នាំ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩១ ដដែល សៀមបានជួបចរចារ និង ពួកបះបោរចាម្ប៉ា ឱ្យលើកទ័ពវាយបិទកំពង់ផែផ្លូវទឹកកម្ពុជា ដើម្បីបិទច្រកសមុទ្រនៅដែនកម្ពុជាក្រោម ក្នុងការរារាំងមិនឱ្យឈ្មួញបរទេស នាំទំនិញមកផ្គត់ផ្គង់ដល់ក្រុងលង្វែកនោះទេ ដូចនេះ ក្រុងលង្វែក បានជួបវិបត្តិផ្ទួនៗដូចជា គ្រោះរាំងស្ងួត កង្វះស្បៀង និង ជំងឺឆ្លង ហើយកើតមានក្រុមចោរកម្មជាច្រើនផងដែរ នៅទីបំផុតសៀម បានលើកទ័ពជាង ៣សែននាក់ វាយដុតបំផ្លាញទីក្រុងលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ នៃគ.សករាជ ហើយ ព្រះសត្ថាទី១ ដែលបានរត់ភៀសខ្លួនទៅ ក្រុងវៀងច័ន្ទ នគរឡាវ បានធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនជាធ្ងន់ហើយបានសោយទីវង្គត់នៅទីនោះ ។<ref> American Universities Field Staff (1968) [https://www.worldcat.org/title/Fieldstaff-reports.-Southeast-Asia-series/oclc/70735597 Fieldstaff Reports: Southeast Asia series, Volumes 16-20], Publisher: Fieldstaff reports. Southeast Asia series, Original from University of Minnesota </ref> <ref> American Universities Field Staff (1970) [https://www.worldcat.org/title/Southeast-Asia-series/oclc/1921902 Southeast Asia Series, Volume 18], Publisher: American Universities Field Staff., Original from Indiana University </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ * គួរបញ្ចាក់ថា នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិត ចងក្រងដោយក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនមែនជាប្រវត្តិសាស្ត្រា បៃឡុកបៃឡក្មេងលេង ឬ ប្រវត្តិសាស្ត្រសរសេរតាមរឿងភាគនិទាន សម្រាប់ប្អូនៗ User ចង់ធ្វើការកែប្រែតាមចិត្តនឹកឃើញនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥៩៣)''}} {{Succession box|before= [[បរមរាជាទី២]]|title=[[អាណាចក្រលង្វែក]]|years='''១៥៧៦-១៥៨៤'''|after=[[ជ័យជេស្ឋាទី១]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == j0wczxo43snda1kcof0sq3egn01vdtu 336419 336402 2026-06-09T09:20:52Z Sreynaree1986 47227 កំពុងកែតម្រូវកំហុសវាយអក្សរ។ 336419 wikitext text/x-wiki {{pp-protected}} {| class="infobox" style="width:1em;" |- style="text-align:center;" |style="background: #CFB53B;" colspan="2"|<p style="font-family:Khmer OS muol pali; font-size: 15pt; color: #FFFFFF; text-shadow: 0px 0px yellow;> ព្រះសត្ថាទី១ </p> |- style="text-align:center;" | colspan="2" |[[File:Royal Standard of Cambodia (Pre-1993).svg|250px]] |- style="text-align:center;" |style="background: #ABCDEF;" colspan="5" | |- style="background: #f1f5fc;" |- style="vertical-align:center;" |'''រជ្ជកាល''' | ១៥៧៦-១៥៨៤ [[រាជាណាចក្រកម្ពុជា]] |- style="vertical-align:center;" |'''គ្រងរាជ''' |​ ១៥៧៦ |- style="vertical-align:center;" |'''រាជសម័យ''' | [[សម័យកាលលង្វែក]] |- style="vertical-align:center;" |'''ព្រះនាមពេញ''' |​​​ព្រះបាទ សម្ដេចព្រះសត្ថា |- style="vertical-align:center;" |'''មរណៈនាម''' | ព្រះមហិន្ទ្ររាជា |- style="vertical-align:center;" |'''ក្សត្រមុន''' | [[បរមរាជាទី២]] |- style="vertical-align:center;" |'''រាជបន្ត''' | [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] |- style="vertical-align:center;" |'''សន្តិវង្ស''' | រាជវង្ស​លង្វែក |- style="vertical-align:center;" |'''ប្រសូត្រ''' | មិនមានកំណត់ត្រា |- style="vertical-align:center;" |'''បុត្រ''' | * [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] * [[ពញ្ញាតន់]] * [[ពញ្ញាញោម]] |- style="vertical-align:center;" |'''ចូលទីវង្គត''' | ១៥៩៣ នៅវៀងច័ន្ទ |- style="vertical-align:center;" |'''ជំនឿសាសនា''' | សាសនាអ្នកតា ឬ វិញាណនិយម <br/> សាសនាកាតុលិក |} '''ព្រះសត្ថាទី១''' ([[អង់គ្លេស]]: Preah Satha I) (ប្រ.ស|គ.ស ០០០០-១៥៩៣) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១៥៧៦-១៥៨៤) ក្រោយធ្វើពិធីរាជាភិសេកគ្រងរាជសម្បត្តិផ្លូវការណ៍នៅ រាជធានីលង្វែក ក្នុងឆ្នាំជូត ព.សករាជ ២១២០ ត្រូវនិង គ.សករាជ ១៥៧៦ ត្រូវនិង មហាសករាជ ១៤៩៩ បរមនាម របស់ទ្រង់មិនត្រូវបានប្រើពាក្យ ព្រះរាជឱង្ការ នោះទេ ត្រូវបានជំនួសដោយពាក្យ ព្រះបាទ ដូចនេះហើយ ទ្រង់មានព្រះនាមហៅថា '''"ព្រះបាទ សម្ដេចព្រះសត្ថា"''' នៅក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានកត់សម្គាល់ដោយការផ្លាស់ប្ដូរសាសនាធំៗចំនួនពីរចេញនោះគឺ សាសនាព្រហ្មញ្ញ បន្ទាប់មកគឺ ពុទ្ធសាសនា ហើយព្រះអង្គបានប្ដូរមកគោរពនូវ សាសនាកាតូលិក របស់ពួកអុឺរ៉ុបផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_recueil_de_m%C3%A9moire.html?id=ewFUAAAAcAAJ Journal asiatique ou recueil de mémoires, d'extraits et de notices relatifs à l'histoire, à la philosophie, aux sciences, à la littérature et aux langues des peuples orientaux, Volume 99], Publisher: Dondey-Dupré, Original from National Library of the Netherlands </ref> == ជីវិតចាប់ផ្ដើម == '''Early Life''' ព្រះសត្ថាទី១ ទ្រង់ជាព្រះរាជបុត្រច្បង របស់ [[បរមរាជាទី២|ព្រះបរមរាជាទី២]] ទ្រង់បានសោយរាជបន្តពីបិតារបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៧៦ នៃគ.សករាជ ។ ហើយទ្រង់បានរៀបអភិសេក និង [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសី]]នាម [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ភគវត្តីស្រីចក្រព័ត]] និង មានបុត្រចំនួនពីរអង្គ ទី១នាម [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] ទី២នាម [[ពញ្ញាតន់]] ហើយទ្រង់មាន[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|អ្នកម្នាង]]ជា[[ជនជាតិលាវ|ជនជាតិឡាវ]] នាម [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជ]] បានបុត្រទី៣ នាម [[ព្រះកែវហ្វាទី១|ពញ្ញាញោម]] ។ រីឯព្រះអនុជ (ប្អូន) របស់ទ្រង់ ព្រះនាម [[ស្រីសុរិយោពណ៌]] ត្រូវបានតែងតាំងជាមហាឧបរាជ (រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ) ដោយសារតែប្រជាប្រិយភាពរបស់ ស្រីសុរិយោពណ៌ មានឥទ្ធិពលមកលើការផ្ទេររាជបល្ល័ងទៅឱ្យបុត្ររបស់ខ្លួនផងដែលនោះ ស្រីសុរិយោពណ៌ត្រូវបាន ព្រះសត្ថាទី១ បញ្ជារឱ្យលើកទ័ពទៅជួយនគរសៀមលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៨៣ នៃគ.សករាជ ដើម្បីបញ្ចៀសការជ្រើសរើសរាជសម្បត្តិពីសំណាក់ក្រុមមន្ត្រីក្នុងព្រះបរមរាជវាំងដែលមានគំនិតចង់លើក ស្រីសុរិយោពណ៌ ឱ្យឡើងសោយរាជបន្តពីព្រះសត្ថាផងដែរ ។<ref> Société Asiatique (1871) [https://books.google.com/books/about/Journal_asiatique_ou_Recueil_de_memoires.html?id=Q5nj-DPLAGAC Journal asiatique, ou Recueil de memoires, d'extraits et de notices relatifs a l'histoire, a la philosophie, aux langues et la litterature des peuples orientaux], Publisher: Imprimerie royale, Original from Sapienza University of Rome (Biblioteca di Studi Orientali) </ref> == សន្ធិសញ្ញា ចងសម្ព័នមិត្ត == '''Treaty of Alliance''' ក្រោយពេលរាជាណាចក្រតងអ៊ូ មានជ័យជំនះ ទៅលើអាណាចក្រឡានឆាង នគរឡាវ ក្នុងឆ្នាំ១៥៧៦ នៃគ.សករាជ ការយាងត្រឡប់មកវិញរបស់ស្ដេចសៀម មហាធម្មរាជា បានមកគ្រប់គ្រងនៅអាយុធ្យាវិញ បន្ទាប់ពី ស្ដេចបាយិនណោង របស់ភូមាធ្លាក់ខ្លួនឈឺធ្ងន់ ពោលក្នុងឆ្នាំ ១៥៧៧ នៃគ.សករាជ ស្ដេចសៀម មហាធម្មរាជា បានផ្ដួចផ្ដើមចុះសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្ត ជាមួយនិងនគរកម្ពុជា ក្នុងរាជព្រះសត្ថាទី១ ខ្លឹមសារនៃសន្ធិសញ្ញាមានសេចក្ដីថា បើប្រទេសជាសម្ព័នមិត្ត មានសង្គ្រាមឈ្លានពានពីនគរណាមួយ ប្រទេសដែលចុះសន្ធិសញ្ញាចងសម្ព័នមិត្ត ត្រូវមកជួយប្រទេសជាសម្ព័នមិត្តឱ្យអស់ពីហឫទ័យ ទាំងសងខាង ។ ការចុះសន្ធិសញ្ញាសម្ព័ន្ធមិត្ត ព្រះចៅក្រុងស្រីអយុធ្យា ស្ដេចសៀមបានរៀបចំព្រះរាជដង្វាយថ្វាយជាអង្ករ ៣០០ ហាប ស្មើនិង ៤៥០០ គីឡូ ត្រីងៀត ១០០០ ហាប ស្នើនិង ១៥០០០ គីឡូ ត្រីឆ្អើរ ១០០០ ក្រាស ដំរីសឹក ២០ សេះចម្បាំង ៥០ និង ស្វេតច្ឆ័ត្រស្យាមប្រទេសមួយ ពានព្រះស្រីមាសមួយ ទិកោទឹកមាសមួយ (ទិកោទឹក: វែកសម្លមាស) កន្ថោមាសមួយ ដាវស្រោមមាសមួយ ។ ចំណែកឯព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ទ្រង់តបព្រះរាជអំណោយ ទៅព្រះចៅក្រុងសៀមវិញមានដូចជា ផ្លែក្រវាញ ១០ ហាប (ផ្លែក្រវាញ: រុក្ខជាតិយកមកធ្វើជាឱសថថ្នាំ) ១៥០ គីឡូ កុយរមាសពីរក្បាល ព្រះខ័នដងខ្លីមួយ ដាវមាសមួយ លំពែងមាសមួយ អាវព្រះភូសាខេមរាប្រទេសពីរ សំពត់ហូល ១០ សំពត់ព្រែសូត្រ ១០កី ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917</ref>​​ == ជួយសៀមលើកទី១ == '''Help Siam for the first time''' គ.សករាជ ១៥៨០ នៅពេលដែលសៀមប្រកាសឯករាជពីភូមា មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពី ភូមាបានលើកទ័ព ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) វាយចូលរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ក្នុងឆ្នាំ ១៥៨១ នៃគ.សករាជ ដោយមានស្ដេចសៀមថ្មី ព្រះនាម ព្រះនរេស្វារៈមហារាជ (Noresvara Maha Reach) បានចាត់រាជទូតមកស្នើសុំទ័ពជំនួយលង្វែក ពីព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា យោងតាមសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្ត ព្រះសត្ថាទី១ បានចាត់មេទ័ព នាម ស្រីសពេជ្រ (Srei Sorpich) (Thai-Pronoun: Si Sophan) ឱ្យលើកទ័ព ២០,០០០ (២មុឺននាក់) ជាទ័ពជើងទឹក ទៅជួយសៀម ។ ពេលកងទ័ពលង្វែកទៅដល់ ស្រីអាយុធ្យា មិនបានចូលរួមច្បាំងជាមួយសៀមនោះទេ គ្រាន់តែរងចាំសង្កេតមើលប៉ុនណោះ នៅពេលដែលក្បួនទ័ពស្ដេចសៀមត្រឡប់ពីធ្វើសង្គ្រាមនិងភូមាវិញ មេទ័ព ស្រីសពេជ្រ បានអង្គុយសំយុងជើងលើផែនក្ដារទូក មិនក្រាបឱនសំពះស្ដេចសៀមនោះទេ ដោយសេចក្ដីគ្រោធខឹង ស្ដេចសៀម បញ្ជារឱ្យសេនាកាត់ក្បាលឈ្លើយសឹកភូមា ១៥នាក់ យកទៅដោត និង ក្បួនទូកចម្បាំងរបស់ ស្រីសពេជ្រ តាមការឌឺដងទៅវិញទៅមកនេះ ស្រីសពេជ្រ ក៏ដកទ័ពលង្វែកត្រឡប់មកវិញ មកទូលព្រះសត្ថាតាមសេចក្ដីនេះ ។<ref> John Powell (2001) [https://books.google.com/books/about/Magill_s_Guide_to_Military_History_Peq_T.html?id=RBgZAQAAIAAJ Magill's Guide to Military History: Peq-Tri], Publisher: Salem Press, Original from the University of California p.1564 [[ISBN]]: 0893560189, 9780893560188 </ref> == ជួយសៀមលើកទី២ == '''Help Siam for the second time''' [[File:Cambodia Map 1576-1584.jpg|thumb|Cambodia Map during the reign of Preah Satha I, 1576-1584.]] គ.សករាជ ១៥៨៣ ភូមាបានលើកទ័ព ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) វាយចូលរាជធានី ស្រីអាយុធ្យា ជាលើកទី២ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ មានទ័ពតែ ៥០,០០០ (៥មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ដោយមើលឃើញថា មិនអាចទប់ទល់និងទ័ពភូមាបាន ស្ដេចសៀម បានចាត់បេសកជន ថ្វាយសារលិខិត មកសុំជំនួយទ័ពខ្មែរ ពីព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ។ ព្រះសត្ថាទី១ ក៏ចាត់ឱ្យ ស្រីសុរិយោពណ៌ (Srei Soriyoapor) លើកទ័ពលង្វែក ២៥,០០០ (ជាង២មុឺននាក់) រទេះចម្បាំង ១៥០ ដំរីសឹក ១០០ សេះចម្បាំង ៨០០ ទៅជួយនគរសៀមជាលើកទី២ តាមសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្តផង និង ដើម្បីបន្ថយសម្ពាធពីក្រុមមន្ត្រី ក្នុងការដាក់បន្ទុកព្រះអង្គ អំពីការផ្ទេររាជបល្ល័ង ទៅឱ្យស្រីសុយោពណ៌ផងដែរ ។ កងទ័ពលង្វែក បានប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅ បាងពោធិ៍ (Thai Pronoun: Bang Pa) ស្ដេចសៀមបានស្នើសុំឱ្យ ស្រីសុរិយោពណ៌ ដាក់ពង្រាយទ័ព ជាទ័ពខ្សែរត្រៀមទី២ បង្កប់នៅព្រៃផ្នែកខាងស្ដាំ ហើយស្ដេចសៀមផ្ទាល់ស្ថិតក្នុងខ្សែរត្រៀមទី៣ បង្កប់នៅច្រកភ្នំផ្នែកខាងឆ្វេង ចំណែកឯខ្សែរត្រៀមទី១ ដែលជាទ័ពជួរមុខ ពេលច្បាំងត្រូវបញ្ឆោតឱ្យទ័ពភូមាដេញតាមមកដល់ច្រកកណ្ដាល នៃចន្លោះទ័ពបង្កប់ទាំងពីរ ពេលទ័ពភូមា វាយចូលមកដល់ កងទ័ពលង្វែកបានចូលវាយពីផ្នែកខាងស្ដាំ រីឯស្ដេចសៀមនរេស្វរៈ ចូលវាយពីផ្នែកខាងឆ្វេង កងទ័ពខ្មែរសៀម បានបន្តវាយរហូតដល់កងទ័ពភូមាចាញ់ និង បានដកថយត្រប់ទៅវិញ ស្ដេចសៀមក៏ទទួលបានជ័យជំនះ រីឯកងទ័ពលង្វែកស្លាប់ជាង ១៥,០០០ (ជាង១មុឺននាក់) ហើយ ស្រីសុរិយោពណ៌ នៅសល់ទ័ព ១០,០០០ (១មុឺននាក់) ។ ក្រោយទទួលបានជ័យជំនះពីពួកភូមា ស្ដេចសៀមប្រោសព្រះរាជទាន ជារង្វាន់ដល់សេនាទាហានខ្មែរតាមការគួរ ហើយស្ដេចសៀមបានថ្វាយព្រះពានមាសធំមួយ និងគ្រឿងប្រដាប់សំរាប់យសសក្ដិដល់សម្ដេចព្រះមហាឧបរាជផងដែរ ។ ក្រោយចប់ពិធីតែងតាំង ទើប ស្រីសុរិយោពណ៌លើកទ័ពលង្វែក ត្រឡប់មកមាតុប្រទេសកម្ពុជាវិញ ដំណើរចាកចេញរបស់ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ មានរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ ដែលគិតចាប់ពីឆ្នាំ ១៥៨៣ ដល់ឆ្នាំ ១៥៨៤ នៃគ.សករាជ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref>​​ == ការបំពានសន្ធិសញ្ញា == '''Violation of treaties''' គ.សករាជ ១៥៨៤ ក្រោយពេលស្ដេចសៀមដឹងថា ព្រះសត្ថាទី១ ដាក់រាជសម្បត្តិទៅឱ្យបុត្រ ជ័យជេស្ឋាទី១ ដែលមានព្រះជន្មក្មេងវ័យទើបតែ ១១ឆ្នាំ ប៉ុនណោះ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ (Noresvara) បានប្រកាសឱ្យប្រមូលកងទ័ព និងត្រៀមហ្វឹកហាត់កងទ័ព នៅស្រុកនគរនយក (Nakhon Nayok) និង បានលើកទ័ព ១១៥,០០០ (ជាង១សែននាក់) ដំរីសឹក ៣០០ សេះចម្បាំង ៥,០០០ វាយយក បច្ចឹមបុរី នគររាជសីមា និង ចន្ទបុរី ការឈ្លានពានទឹកដីកម្ពុជាជាមុន ដោយមិនបានប្រកាសសង្គ្រាម និង ការបំពានសន្ធិសញ្ញាសម្ព័នមិត្ត ត្រូវបានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ ហៅឈ្មោះស្ដេចសៀមថា ស្ដេចរមិលគុណ ។ ស្ដេចសៀមបានចាត់ ឱ្យពញ្ញាពិជិតមារ លើកទ័ព ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) វាយចូលជុំរំទ័ពខ្មែរនៅ [[បាត់ដំបង]] ដែលមានទ័ពខ្មែរ ៨៤,០០០ (ជាង៨មុឺននាក់) នៅចាំការពារតំបន់នេះ សង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមអស់រយៈពេល ៤ថ្ងៃ កងទ័ពខ្មែរបានច្បាំងឈ្នះទ័ពសៀម និងបាន សម្លាប់មេទ័ពសៀម ពញ្ញាពិជិតមារ ទ័ពសៀមបានបាក់ទ័ពត្រឡប់ទៅវិញ ។ == សង្គ្រាមខ្មែរ-សៀម គ.សករាជ ១៥៨៤ == '''Khmer-Siam War 1584 AD''' គ.សករាជ ១៥៨៤ មួយខែ ក្រោយពេលសៀមបរាជ័យនៅសមរភូមិបាត់ដំបង សៀមបានលើកទ័ពមកម្ដងទៀតមានចំនួន ១៧០,០០០ (១៧មុឺននាក់) ដឹកនាំដោយស្ដេចសៀមផ្ទាល់ នរេស្វរៈ បានបើកការវាយប្រហារយក [[ខេត្តបាត់ដំបង]] ចំណែកកងទ័ពភាគីខាងកម្ពុជា មានចំនួនតែ ៨៨,០០០ (ជាង៨មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ ចេញទៅទប់ទល់និងកងទ័ពសៀម ដោយសារតែចំនួនទ័ពដ៏ច្រើន បូករួមទាំងសំភារៈសឹកដ៏ច្រើន របស់សៀម នៅទីបំផុតសៀមវាយបែកជំរុំកងទ័ពខ្មែរ នៅបាត់ដំបង ។ ក្រោយសៀមទទួលបានជ័យជំនះនៅបាត់ដំបង សៀមបានរំកិលកងទ័ពមកដល់ [[ខេត្តពោធិ៍សាត់]] ហើយបោះជំរុំទ័ពនៅទីនោះ ។ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ (Noresvara) (Thai-Pronoun: Naresuan) បានបញ្ជារឱ្យលើកកងទ័ព ៨០,០០០ (៨មុឺននាក់) វាយចូលជំរុំកងទ័ពខ្មែរនៅស្រុកបរិបូណ៍ [[ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង]] ដែលដឹកនាំដោយ មហាឧបរាជ ស្រីសុរិយោពណ៌ ដែលមានទ័ពការពារបន្ទាយតែ ៣៤,០០០ (ជាង៣មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ កងទ័ពសៀមវាយសម្រុកអស់រយៈពេល ៣ថ្ងៃ នៅទីបំផុតក៏វាយបែកបន្ទាយស្រុកបរិបូរណ៍ ស្រីសុរិយោពណ៌ក៏ដកថយបន្តទៀតទៅបន្ទាយក្រុងលង្វែក ។ នៅពេលដែល ស្រីសុរិយោពណ៌ ដឹងថាបើវាយទល់មុខមិនអាចឈ្នះសៀម ត្បិតសៀមមានចំនួនកងទ័ពច្រើន ទ្រង់ក៏ជំនុំអស់ក្រុមមន្ត្រីព្រាហ្មណ៍បរាហិត ឱ្យធ្វើពិធីឡើងអ្នកតា ដើម្បីដាស់បារមីមេទ័ពទាំង១៣ ក្នុងនោះ មានបារមីឧកញ៉ាឃ្លាំងមឿងផងដែរ អោយមកជួយក្នុងសង្គ្រាមនេះ ដែលធ្វើឡើងក្នុងអំឡុងខែមាឃ ដូចនេះហើយទើបពលរដ្ឋកម្ពុជា មាននូវកិច្ចពិធីឡើងអ្នកតា មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។ មួយសប្ដាហ៍ក្រោយមក កងទ័ពសៀមបានឆ្លងនូវជំងឺអាសន្នរោគ ពាសពេញជំរុំកងទ័ព ធ្វើឱ្យកងទ័ពសៀមស្លាប់ដោយសារជំងឺ ប្រមាណជា ៣០,០០០ (៣មុឺននាក់) សៀមនៅសល់កងទ័ពតែ ៧០,០០០ (៧មុឺននាក់) ប៉ុនណោះ សូម្បីតែ នរេស្វរៈ ដែលជាស្ដេចសៀមផ្ទាល់ក៏ឈឺធ្ងន់ផងដែរ ។ ស្រីសុរយោពណ៌ លឺដំណឹងដូចនេះ បានដកទ័ពលង្វែក ៧៥,០០០ (ជាង៧មុឺននាក់) ចែកកងទ័ពជាបីច្រក វាយឡោមព័ទ្ធជំរុំកងទ័ពសៀមនៅ បរិបូរណ៍ កងទ័ពសៀមដែលកំពុងខ្សោះខ្សោយកម្លាំង ទ្រាំតច្បាំងជាមួយទ័ពខ្មែរពុំបានក៏បរាជ័យ ដកថយទៅដែនអយុធ្យាវិញ ។<ref> Eng Soth, Lim Yan (1969) [https://www.worldcat.org/oclc/1112074917 Document of the great Khmer man (Khmer royal genealogy)], Publisher: Member of the Historical Committee Ministry of Education, Youth, and Sport, OCLC Number: 1112074917 </ref> <ref> Robert Cornevin, Jacques Serre, Académie des sciences d'outre-mer (1975) [https://www.worldcat.org/title/Hommes-et-destins-:-dictionnaire-biographique-d'outre-mer/oclc/2389015 Hommes et destins : dictionnaire biographique d'outre-mer], Publisher: Académie des sciences d'outre-mer, Harmattan, Paris, Original from the University of Virginia p.474 [[ISBN]]: 2900098084, 9782900098080 </ref> == ការលុបបំបាត់សាសនាព្រហ្មញ្ញ == '''Elimination of Hinduism''' ក្រោយពេលសៀមវាយលុកកម្ពុជាអស់រយៈពេល ៣ខែ ចាប់ពីខែបុស្ស ដល់ខែផល្គុន និង បានបរាជ័យដោយសារជំងឺអាសន្នរោគរាត្បាតផងដែរនោះ ស្ដេចសៀម នរេស្វរៈ យល់ឃើញថា បើចង់ធ្វើឱ្យកម្ពុជាចុះខ្សោយដូចស្ដេចនាសម័យអង្គរ មានតែធ្វើឱ្យកម្ពុជាមានជម្លោះសាសនាម្ដងទៀតប៉ុនណោះ នៅអំឡុងពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ ១៥៨៤ ដដែល ស្ដេចសៀមបានបញ្ជូនចារកម្មពីរនាក់ ម្នាក់ឈ្មោះ "តិប្បញ្ញោ" និងម្នាក់ទៀតឈ្មោះ "សុប្បញ្ញោ" ឱ្យក្លែងខ្លួនជាព្រះសង្ឃនាំយកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ចូលមកក្នុងសង្គមកម្ពុជា តាមរយៈការព្យាបាលជំងឺ និង ដោះវិជ្ជាខ្មៅងងឹត របស់ពួកសាសនាព្រហ្មញ្ញ ផ្សេងៗ ប្រជាប្រិយភាពរបស់សង្ឃទាំងពីរបានល្បីពីមួយតំបន់ ទៅមួយតំបន់ និងបានបញ្ចុះបញ្ចូលឱ្យប្រជាជនក្នុងតំបន់ធ្វើពិធីវាយរូបចម្លាក់ ទេពសាសនា ព្រហ្មញ្ញនៅតាមទីវត្តអារាម និងតំបន់មួយចំនួនផងដែរ ។ អំឡុងពេល ដែលសៀមលើកទ័ពមកវាយកលុកកម្ពុជា រយៈពេល ៣ខែ ព្រះសត្ថា ព្រះអង្គមានការភិតភ័យជាខ្លាំងក៏ធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនជាទម្ងន់ ទ្រង់បានកើតវិប្បលា (រោគឆ្គួត) ជាញឹកញាប់ ដូចនេះហើយ ភាពល្បីល្បាញ នៃព្រះសង្ឃសៀមទាំងពីរ ត្រូវបានប្រកាសរាជសារ ឱ្យចូលមកព្យាបាលជំងឺដល់ព្រះអង្គ សង្ឃទាំងពីរបាននិយាយថា ព្រះអង្គផ្លាសសតិ ដោយសារពួកព្រហ្មញ្ញសាសនា ធ្វើពិធីដាក់មន្តអាគមន៍ដល់ព្រះអង្គ ដោយជឿតាមពាក្យញោះញុងរបស់សង្ឃក្លែងក្លាយទាំងពីរនេះ ទ្រង់បានបញ្ជារឱ្យពលសេនា យកពួកគ្រូបព្ជាន់រូប គណៈមន្ត្រីព្រាហ្មណ៍បរោហិត នៃសាសនាព្រហ្មញ្ញ យកទៅសម្លាប់ ដោយសូម្បីតែ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ផ្ដល់ជាមតិយោបល់ហាមឃាត់យ៉ាងណាក៏មិនមានលទ្ធផលនោះដែរ ដោយការមិនពេញចិត្តនូវទង្វើរបស់ ព្រះសត្ថា ដែលជាព្រះរាមរបស់ខ្លួន ស្រីសុរិយោពណ៌ ក៏សម្រេចចិត្តបោះបង់ចោលព្រះរាជកិច្ចក្នុងព្រះរាជវាំង ហើយលើកទ័ពមួយចំនួនចាកចេញពីបន្ទាយក្រុងលង្វែក ទៅបោះបន្ទាយថ្មី នៅក្រុងឧដុង្គមានជ័យ ។ === ការទទួលយក សាសនាកាតុលិក === '''Adoption of Catholicism''' អំឡុងពេលដែលពួកសៀម ជាប់ច្បាំងបង្ក្រាបពួកបះបោរនៅឈៀងម៉ៃ គ.សករាជ ១៥៨៥ ដើម្បីស្វែងរកការគាំពារពីមហាអំណាចអុឺរ៉ុបពីរ គឺពួកប៉ទុហ្គាល់ ដែលតាំងមូលដ្ឋានទ័ព នៅម៉ាឡាកា (បច្ចុប្បន្ន: [[ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]]) និង ពួកអេស្ប៉ាញ ដែលតាំងមូលដ្ឋានទ័ព នៅម៉ានីឡា ប្រទេសភ្វីលីពីន ។ ព្រះសត្ថាទី១ បានផ្តល់ការស្វាគមន៍យ៉ាងកក់ក្តៅចំពោះលោក ឌីអុីហ្គូ បេឡូសូ (Diego Beloso) ដែលជាអ្នកផ្សងព្រេងជនជាតិ ប៉ទុហ្គាល់ (Portuguese) ដែលបានមកដល់ក្រុងលង្វែក ដើម្បីងាយស្រួលឱ្យកម្ពុជាភ្ជាប់ទំនាក់ទំនង ជាមួយពួកប៉ទុហ្គាល់ ព្រះអង្គក៏បានលើកប្អូនជីដូនមួយរបស់ខ្លួន ឱ្យរៀបការជាមួយ លោក បេឡូសូ ផងដែរ ។ គ.សករាជ ១៥៨៦ ការមកដល់របស់លោក ប្លាសរីស (Blas Ruiz) ជាបេសកជនសាសនាកាតុលីក ជនជាតិអេស្ប៉ាញ (Espana) ឬ (Spain) បានធ្វើឱ្យព្រះសត្ថា ទទួលយកសាសនាកាតុលិក ក្នុងពេលនោះ ដើម្បីស្វែងរកការ ការពារពីពួកអេស្ប៉ាញ ដូចនេះលោក ប្លាសរីស និង លោក បេឡូសូ មានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ ក្នុងការផ្សារភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងទាំងអស់នេះ ទាំងមុខជំនួញក្នុងការដោះដូរទំនិញ ការផ្គត់ផ្គង់សម្ភាវុធ និង ការផ្ដល់ជំនួយកងទ័ព មកជួយការពារក្រុងលង្វែករបស់កម្ពុជា ។<ref> Cercle de culture et de recherches laotiennes (1980) [https://www.worldcat.org/title/Peninsule/oclc/9614504 Péninsule, Issues 42-43], Publisher: Cercle de culture et de recherches laotiennes, Paris, Original from the University of Michigan, ISSN: 0249-3047 </ref> == ការធ្លាក់ចុះនៃអាណាចក្រលង្វែក == '''The decline of the Longvek Kingdom''' នៅអំឡុងឆ្នាំ ១៥៨៨ សៀមបានបង្កើតការវាយលុកយកបណ្ដារស្រុកភាគខាងលិចរបស់កម្ពុជាបានជាបន្តបន្ទាប់ ដូចជា បុរីរម្យ គោកខ័ណ្ឌ ស្រះកែវ សុរិន្ទ និង ស្រីស្លាកែត រហូតដល់ គ.សករាជ ១៥៩១ សៀមបានលើកទ័ព ១៥ មុឺននាក់ វាយមកដល់រាជធានីលង្វែក ប៉ុន្តែ មិនអាចវាយបំបែករាជធានីបានឡើយ ត្បិតក្រុងលង្វែក មានរបងដើមឬស្សីកម្រាស ប្រមាណជា ២សិន ដោយស្មើនិងកម្រាស ៨០ម៉ែត្រ ។ ដោយសារតែសៀមវាយលុកមកគៀករាជធានីលង្វែក ដូចនេះ ទើបព្រះសត្ថា សម្រេចផ្ដល់ភារៈកិច្ច គ្រប់គ្រងនគរ ទៅព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ និងបានតែងតាំងទ្រង់ជា ឧភយោរាជ មានឋានៈ ជាអ្នកស្នងតំណែងព្រះមហាក្សត្រ ទោះជាយ៉ាងណាវាហាក់ដូចជាយឺតពេលទៅហើយ ពីព្រោះការរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រក្នុងការតទល់និង ទ័ពសៀមត្រូវប្រើពេលជាច្រើនឆ្នាំ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៥៩១ ដដែល សៀមបានជួបចរចារ និង ពួកបះបោរចាម្ប៉ា ឱ្យលើកទ័ពវាយបិទកំពង់ផែផ្លូវទឹកកម្ពុជា ដើម្បីបិទច្រកសមុទ្រនៅដែនកម្ពុជាក្រោម ក្នុងការរារាំងមិនឱ្យឈ្មួញបរទេស នាំទំនិញមកផ្គត់ផ្គង់ដល់ក្រុងលង្វែកនោះទេ ដូចនេះ ក្រុងលង្វែក បានជួបវិបត្តិផ្ទួនៗដូចជា គ្រោះរាំងស្ងួត កង្វះស្បៀង និង ជំងឺឆ្លង ហើយកើតមានក្រុមចោរកម្មជាច្រើនផងដែរ នៅទីបំផុតសៀម បានលើកទ័ពជាង ៣សែននាក់ វាយដុតបំផ្លាញទីក្រុងលង្វែក ក្នុងឆ្នាំ ១៥៩៣ នៃគ.សករាជ ហើយ ព្រះសត្ថាទី១ ដែលបានរត់ភៀសខ្លួនទៅ ក្រុងវៀងច័ន្ទ នគរឡាវ បានធ្លាក់ខ្លួនប្រឈួនជាធ្ងន់ហើយបានសោយទីវង្គត់នៅទីនោះ ។<ref> American Universities Field Staff (1968) [https://www.worldcat.org/title/Fieldstaff-reports.-Southeast-Asia-series/oclc/70735597 Fieldstaff Reports: Southeast Asia series, Volumes 16-20], Publisher: Fieldstaff reports. Southeast Asia series, Original from University of Minnesota </ref> <ref> American Universities Field Staff (1970) [https://www.worldcat.org/title/Southeast-Asia-series/oclc/1921902 Southeast Asia Series, Volume 18], Publisher: American Universities Field Staff., Original from Indiana University </ref> == ចំណារពន្យល់ == នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិតកម្ពុជា ដែលបានរកឃើញសំណៅឯកសារ ដែលសរសេរដោយប្រវត្តិវិទូរជនជាតិហូឡង់ក្នុងឆ្នាំ (1871) អត្ថបទទាំងមូលសរសេរជាភាសាហូឡង់ផងដែរ ក្រុមបុរាណាចារ្យ បានធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់និង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ ឆ្នាំ (1969) ដែលផ្ដិតយកតែឆ្នាំ ដែលមានភាពពាក់ព័ន្ធទៅនិង ព្រឹត្តិការណ៍ពិតប៉ុនណោះ រាល់ខ្លឹមសារដែលទាក់ទងនិងរឿងភាគនិទាន ដែលគេសរសេរច្របល់ក្នុង ឯកសារ មហាបុរសខ្មែរ មិនត្រូវបានយកមកសរសេរនោះទេ ។ * គួរបញ្ចាក់ថា នេះជាអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រពិត ចងក្រងដោយក្រុមបុរាណាចារ្យ មិនមែនជាប្រវត្តិសាស្ត្រា បៃឡុកបៃឡក្មេងលេង ឬ ប្រវត្តិសាស្ត្រសរសេរតាមរឿងភាគនិទាន សម្រាប់ប្អូនៗ User ចង់ធ្វើការកែប្រែតាមចិត្តនឹកឃើញនោះទេ ។ == មើលផងដែរ == * [[រាជានិយមកម្ពុជា]] == តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ == {{S-start}} {{S-hou|''(គ.ស ០០០០-១៥៩៣)''}} {{Succession box|before= [[បរមរាជាទី២]]|title=[[សម័យកាលលង្វែក|អាណាចក្រលង្វែក]]|years='''១៥៧៦-១៥៨៤'''|after=[[ជ័យជេស្ឋាទី១]]}} {{S-end}} == ឯកសារយោង == f48tqbcvpim973f9ee1nqwz5ynliahh 0 49495 336380 299875 2026-06-09T01:34:27Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336380 wikitext text/x-wiki {{Infobox aircraft occurrence |name=PMTair Flight 241 |occurrence_type=Accident |image=PMTAir XU-U4A 20170121.jpg |caption=XU-U4A after a maiden flight to [[Sihanoukville International Airport|Sihanoukville]] in January 2007 |Date=25 June 2007 |Type=Crashed into mountainous terrain during approach |Site=[[Dâmrei Mountains|Phnom Damrey Mountain]], [[Kampot Province]], [[Cambodia]] |Coordinates={{Coord|10|57|14|N|103|57|09|E|type:event|display=inline,title}} |Fatalities=22 |aircraft_type=[[Antonov An-24]]B|Operator=[[PMTair]] |tail_number=XU-U4A<ref>{{cite web |first=Leithen |last=Francis |title=Cambodia identifies missing An-24 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/06/26/215152/cambodia-identifies-missing-an-24.html |publisher=Flight Global.com |date=2007-06-26 |access-date=2007-06-26}}</ref>|Origin=[[Siem Reap International Airport]], Siem Reap, Cambodia|Destination=[[Sihanoukville International Airport]], Sihanoukville, Cambodia|Passengers=18|Crew=4|Survivors=0}} '''ជើងហោះហើរ Progress Multi Trade Air Flight 241''' គឺជាជើងហោះហើរអ្នកដំណើរក្នុងស្រុកដែលបានគ្រោងទុកពី [[ក្រុងសៀមរាប|ខេត្តសៀមរាប]] ទៅកាន់ [[ក្រុងព្រះសីហនុ(ខេត្តព្រះសីហនុ)|ខេត្តព្រះសីហនុ]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ ការហោះហើរនេះត្រូវបានដំណើរការដោយក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ក្នុងតំបន់ PMTair ដោយប្រើយន្តហោះ Antonov An-24 ។ នៅថ្ងៃទី 25 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 2007 យន្តហោះ Antonov An-24 ដែលចុះបញ្ជីថា XU-U4A បានបាត់ខ្លួននៅលើព្រៃកម្ពុជា ក្បែរភ្នំបូកគោ ក្នុង [[ក្រុងកំពត|ខេត្តកំពត]] ខណៈកំពុងធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅខេត្តព្រះសីហនុ។ ប្រតិបត្តិការស្វែងរក និងជួយសង្គ្រោះដ៏ធំបានកើតឡើងដោយមានទាហាន និងប៉ូលីសរាប់ពាន់នាក់បានរុករកតំបន់នោះ។ យន្តហោះ​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​ថា​បាន​ធ្លាក់​នៅ​ភាគ​និរតី [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា]] ភាគ​ឦសាន​នៃ ​ភ្នំ​ដំរី ។ មនុស្ស​ទាំង​២២​នាក់​នៅលើ​យន្តហោះ ដែល​ភាគច្រើន​ជា​អ្នកទេសចរ [[កូរ៉េខាងត្បូង|​កូរ៉េខាងត្បូង]] ត្រូវបាន​សម្លាប់​។ វា​នៅតែ​ជា​គ្រោះ​មហន្តរាយ​ផ្លូវអាកាស​ដែល​មាន​មនុស្ស​ស្លាប់​ទី​ពីរ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​កម្ពុជា។ <ref name="BBC">{{Cite news|date=2007-06-27|title='No survivors' in Cambodia plane|work=[[BBC News]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6243842.stm|access-date=2007-06-26}}</ref><ref>{{Cite web |title=ASN Aircraft Accident Antonov An-24B XU-U4A Phnom Damrey |url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20070625-0 |publisher=Aviation Safety Network}}</ref> ការស៊ើបអង្កេតត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 2008 ។ ការស៊ើបអង្កេតបានសន្និដ្ឋានថា ការធ្លាក់នេះគឺបណ្តាលមកពីកត្តាជាច្រើន រួមទាំងការសម្រេចចិត្តរបស់អ្នកបើកយន្តហោះក្នុងការបន្តការហោះហើររបស់ពួកគេហួសពីផ្លូវហោះហើរដែលបានកំណត់របស់ពួកគេ ការសម្រេចចិត្តរបស់ពួកគេក្នុងការបន្តដំណើរធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពអាកាសធាតុមិនល្អ និងការគ្រប់គ្រងមិនល្អពី PMTAir ។ លោក កៅ ស៊ីវឿន ប្រធាន​នាយក​ជើង​ហោះ​ហើរ​នៃ​រដ្ឋលេខាធិការដ្ឋាន​អាកាសចរ​ស៊ីវិល​កម្ពុជា ថ្លែង​ថា ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក្រុម​អ្នក​ស៊ើប​អង្កេត​មិន​អាច​កំណត់​ថា​តើ​ក្រុមហ៊ុន​អាកាសចរណ៍ ឬ​ពីឡុត​នោះ​ជា​អ្នក​បន្ទោស​នោះ​ទេ។ <ref name="ScandAsia.com">{{Cite web |last=Perregaard |first=Morten |date=2007-06-26 |title=Plane Crashes in Cambodia |url=http://www.scandasia.com/viewNews.php?coun_code=kh&news_id=3441 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929021925/http://www.scandasia.com/viewNews.php?coun_code=kh&news_id=3441 |archive-date=2007-09-29 |access-date=2007-06-26 |publisher=ScandAsia.com |archivedate=2007-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929021925/http://www.scandasia.com/viewNews.php?coun_code=kh&news_id=3441 }}</ref><ref name="Final">{{Cite web |title=Aircraft Accident Invstigation Report Antonov An-24B, XU-U4A |url=http://www.civilaviation.gov.kh/images/pdf/AIG/20070625_Antonov_AN_24B_XU_U4A_At_Phnom_Dam_Rey_Mountain_Kampot.pdf |publisher=Aircraft Accident Investigation Committee |access-date=2023-08-26 |archivedate=2024-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240103055058/http://www.civilaviation.gov.kh/images/pdf/AIG/20070625_Antonov_AN_24B_XU_U4A_At_Phnom_Dam_Rey_Mountain_Kampot.pdf |url-status=dead }}</ref> <references /> k52uam5budwv107z5lgln6x809u173t 0 50036 336381 320965 2026-06-09T01:43:19Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336381 wikitext text/x-wiki {{Retaining title}}{{Infobox film|name=Shrek|image=Shrek logo.png|director={{plainlist| * [[Andrew Adamson]] * [[Vicky Jenson]] }}|producer={{plainlist| * [[Aron Warner]] * [[John H. Williams (film producer)|John H. Williams]] * [[Jeffrey Katzenberg]] }}|writer={{plainlist| * [[ថេដ អេលីយ៉ូត]] * [[ធេរី រ៉ូស៊ីអូ]] * [[Joe Stillman]] * [[Roger S. H. Schulman]] }}|screenplay=|based_on={{Based on|''[[Shrek!]]''|[[William Steig]]}}|narrator=|starring={{plainlist| * [[Mike Myers]] * [[អេ​ដ​ឌី មឺ​ហ្វី]] * [[កាមេរ៉ូន ដីយ៉ាស]] * [[John Lithgow]] }}|music={{plainlist| * [[Harry Gregson-Williams]] * [[John Powell (film composer)|John Powell]] }}|editing=Sim Evan-Jones|production_companies={{Plainlist| * [[DreamWorks Animation]]<ref name="ShrekNumbers">{{cite the numbers |title=Shrek |id=Shrek |access-date=February 18, 2021}}</ref> * [[PDI/DreamWorks]]<ref name="ShrekAFI">{{cite web |title=Shrek |url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/53918 |website=[[AFI Catalog of Feature Films]] |access-date=November 7, 2018 |archive-date=March 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330134519/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/53918 |url-status=live }}</ref><ref name="VarietyReview" /> }}|distributor=[[DreamWorks Pictures]]<ref name="VarietyReview">{{cite news |last1=McCarthy |first1=Todd |title=Review: 'Shrek' |url=https://variety.com/2001/film/awards/shrek-3-1200468574/ |access-date=February 20, 2017 |work=Variety |date=May 4, 2001 |archive-date=February 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170221010839/http://variety.com/2001/film/awards/shrek-3-1200468574/ |url-status=live }}</ref>|released={{Film date|2001|4|22|[[Mann Village Theatre, Westwood|Mann Village Theatre]]|2001|5|18|សហរដ្ឋអាមេរិក|ref1=<ref name="'Shrek' shleps in">{{cite news |title='Shrek' shleps in |url=https://variety.com/2001/scene/vpage/shrek-shleps-in-1117797904/ |access-date=July 27, 2015 |work=Variety |date=April 25, 2001 |quote=She was speaking at DreamWorks' special screening Sunday at Mann's Village Theater in Westwood. |archive-date=March 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305062406/http://variety.com/2001/scene/vpage/shrek-shleps-in-1117797904/ |url-status=live }}</ref>}}|runtime=៩០ នាទី<ref name = "Box Office Mojo"/>|country={{USA}}|language=អង់គ្លេស|budget=$៦០&nbsp;លាន<ref name = "Box Office Mojo">{{cite Box Office Mojo |id=0126029 |title=Shrek (2001)|access-date=May 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228135615/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0126029/ |archive-date=February 28, 2021 |url-status=live}}</ref>|gross=$៤៩១.៨ លាន<ref>{{Cite web |title=Shrek (2001) - Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Shrek |access-date=2023-01-29 |website=The Numbers |archivedate=2023-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326025258/https://www.the-numbers.com/movie/Shrek |url-status=dead }}</ref>}}'''''Shrek''''' គឺជាភាពយន្តគំនូរជីវចល[[សហរដ្ឋអាមេរិក|អាមេរិក]][[ឆ្នាំ ២០០១]], ផលិតដោយ [[DreamWorks Animation]] និងដឹកនាំដោយ [[Andrew Adamson]] និង [[Vicky Jenson]] ។ == តារាសម្តែង == * [[Mike Myers]] សម្តែងជា Shrek<ref>{{cite news|author=Stars and Stories|date=June 15, 2007|title=Mike Myers: how I nailed Shrek's accent|work=The Daily Telegraph|location=London|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3665827/Mike-Myers-how-I-nailed-Shreks-accent.html|url-status=live|access-date=January 21, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312131414/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3665827/Mike-Myers-how-I-nailed-Shreks-accent.html|archive-date=March 12, 2014}}</ref> * [[អេ​ដ​ឌី មឺ​ហ្វី]] សម្តែងជា Donkey<ref>{{cite news|last1=Izrael|first1=Jimi|date=May 21, 2010|title=Eddie Murphy: Hollywood's Million-Dollar Donkey : Tell Me More|newspaper=NPR|url=https://www.npr.org/blogs/tellmemore/2010/05/21/127034341/hollywood-s-million-dollar-donkey|url-status=live|access-date=January 21, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201211029/http://www.npr.org/blogs/tellmemore/2010/05/21/127034341/hollywood-s-million-dollar-donkey|archive-date=February 1, 2014}}</ref> * [[កាមេរ៉ូន ដីយ៉ាស]] សម្តែងជា Princess Fiona<ref>{{cite news|last=Itzkoff|first=Dave|date=May 10, 2010|title=Mike Myers and Cameron Diaz on 'Shrek'|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2010/05/16/movies/16shrek.html|url-status=live|access-date=January 11, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20100518103812/https://www.nytimes.com/2010/05/16/movies/16shrek.html|archive-date=May 18, 2010}}</ref> * [[John Lithgow]] សម្តែងជា Lord Farquaad<ref>{{cite web |author=Peter Bradshaw |date=June 29, 2001 |title=Shrek &#124; Film |url=https://www.theguardian.com/film/2001/jun/29/1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203154741/http://www.theguardian.com/film/2001/jun/29/1 |archive-date=February 3, 2014 |access-date=January 21, 2014 |website=The Guardian}}</ref> * [[Vincent Cassel]] សម្តែងជា "Monsieur" Robin Hood<ref>{{cite news|author=Paul Willis For CNN|date=August 24, 2009|title=Vincent Cassel: Playing France's tough guys|work=CNN|url=http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/08/12/cassel.profile/index.html?_s=PM:SHOWBIZ|url-status=live|access-date=January 21, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203081440/http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/08/12/cassel.profile/index.html?_s=PM:SHOWBIZ|archive-date=February 3, 2014}}</ref> * [[Conrad Vernon]] សម្តែងជា Gingerbread Man<ref>{{cite web |last=Brian |first=Greg |date=June 5, 2012 |title=Conrad Vernon: Today's funniest unknown voice actor, from 'Shrek' to 'Madagascar 3' – Yahoo News |url=https://news.yahoo.com/conrad-vernon-today-funniest-unknown-voice-actor-shrek-203200437.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219003147/https://news.yahoo.com/conrad-vernon-today-funniest-unknown-voice-actor-shrek-203200437.html |archive-date=February 19, 2014 |access-date=January 21, 2014 |publisher=Yahoo! News |archivedate=កុម្ភៈ 19, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140219003147/https://news.yahoo.com/conrad-vernon-today-funniest-unknown-voice-actor-shrek-203200437.html }}</ref> * Chris Miller សម្តែងជា Magic Mirror<ref name="autogenerated1">{{cite web |date=May 18, 2001 |title=10 Top 10 |url=http://www.afi.com/10top10/moreDetail.aspx?id=53918&thumb=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221044111/http://www.afi.com/10top10/moreDetail.aspx?id=53918&thumb=1 |archive-date=February 21, 2014 |access-date=January 21, 2014 |publisher=AFI}}</ref> និង Geppetto * Cody Cameron សម្តែងជា ពីណូគីយ៉ូ (Pinocchio) == ការឆ្លើយតប == នៅលើ Rotten Tomatoes ខ្សែភាពយន្តនេះមានអត្រាការយល់ព្រម ៨៨% ដោយផ្អែកលើការវាយតម្លៃចំនួន ២១១ ដោយមានការវាយតម្លៃជាមធ្យម ៧.៨/១០។<ref>{{Cite web |date=2001-05-18 |title=Shrek |url=https://www.rottentomatoes.com/m/shrek |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227022552/https://www.rottentomatoes.com/m/shrek |archive-date=2024-02-27 |access-date=2024-03-04 |website=Rotten Tomatoes |language=en}}</ref> នៅលើ Metacritic ខ្សែភាពយន្តនេះមានការវាយតម្លៃជាមធ្យម ៨៤/១០០ ដោយអ្នកប្រើប្រាស់ ៣៤ នាក់។<ref>{{Cite web |title=Shrek |url=https://www.metacritic.com/movie/shrek/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229033829/https://www.metacritic.com/movie/shrek/ |archive-date=2024-02-29 |access-date=2024-03-04 |website=Metacritic |language=en}}</ref> នៅលើ [[អោមេលេតេ (គេហទំព័រ)|អោមេលេតេ]] ខ្សែភាពយន្តនេះមានការវាយតម្លៃជាមធ្យម ៥/៥។<ref>{{Cite web |last=Forlani |first=Marcelo |date=2001-06-15 |title=Shrek {{!}} Crítica |url=https://www.omelete.com.br/filmes/criticas/o-fim-anunciado |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816003519/https://www.omelete.com.br/filmes/criticas/o-fim-anunciado |archive-date=2022-08-16 |access-date=2024-03-04 |website=Omelete |language=pt-br}}</ref> == ឯកសារយោង == {{Reflist}} == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * {{Official website|https://www.dreamworks.com/movies/shrek}} * {{imdb title|id=0126029}} * {{Rotten-tomatoes|shrek}} * {{metacritic film|id=shrek}} * {{Mojo title|shrek}} * {{AllRovi movie|242627}} * {{Siamzone movie|291}} * {{Douban|1291581}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាពយន្តអាមេរិក]] rtmme3zqdf0sl6a0tpdjijpayc4i4cx 0 50530 336422 335487 2026-06-09T11:36:38Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336422 wikitext text/x-wiki {{Short description|73rd edition of the Miss Universe beauty pageant}} {{pp-semi-indef|small=yes}} {{Use dmy dates|date=August 2024}} {{Infobox beauty pageant <!-- Note that an infobox uses only referenced info from the article body per [[MOS:INFOBOXPURPOSE]] --> | image = | date = 17 វិច្ឆិកា 2024 '''''(នៅខ្មែរ)''''' | venue = Arena CDMX, ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក, [[ម៉ិកស៊ិក]] | presenters = | entertainment = | broadcaster = | placements = | entrants = <!-- Do not put in number of contestants, this changes up until the event. Put in the final number after the event. --> | debuts = <!-- FOR NAMES OF COUNTRIES, PLEASE STRICTLY ADHERE TO WP:COMMONNAME POLICIES, DO NOT CHANGE IT JUST BECAUSE THAT IS WHAT MISS UNIVERSE USES. --> {{Hlist|បេឡារុស|អេរីទ្រា|ហ្គីណេ|អ៊ីរ៉ង់|ម៉ាកាវ|មាល់ឌីវ|ម៉ាយុត|ម៉ូលដាវា|ម៉ាសេដូនៀខាងជើង|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត|អ៊ូសបេគីស្ថាន}} | returns = {{Hlist|អាមេនី|អាហ្ស៊ែរបៃហ្សង់|បង់ក្លាដែស|បេលីស|បូណាអ៊ែរ|បុតស្វាណា|ចិន|កោះឃុក|កូតឌីវ័រ|គុយបា|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ|អេស្តូនី|ហ្វីជី|ជីប្រាល់តា|ក្វាឌាលូប|ហៃទី|ហុងកុង|អ៊ីស្រាអែល|កេនយ៉ា|កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាន|ម៉ាតីនីក|ម៉ុងតេណេហ្គ្រោ|នូវែលសេឡង់|រូម៉ានី|សាម៉ូអា|សេនេហ្គាល់|ស៊ែប៊ី|ស្រីលង្កា|ស៊ូរីណាម|តង់ហ្សានី|ទួរគី|តួករីកោះនិងកៃកូស៍|កោះវឺជីនអាមេរិក|អ៊ុយរូហ្គាយ|សាំប៊ីយ៉ា}} | winner = | represented = | congeniality = | best national costume = | before = [[Miss Universe 2023|2023]] | next = }} '''បវរកញ្ញាចក្រវាល 2024''' គឺជាការប្រកួតបវរកញ្ញាចក្រវាលលើកទី 73 ដែលនឹងប្រារព្ធឡើងនៅ Arena CDMX ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក [[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]នៅថ្ងៃទី 16 ខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ 2024 ។ សេននីស ប៉ាឡាស៊ីអូ បវរកញ្ញាចក្រវាល 2023 ដែលមកពីប្រទេស [[នីការ៉ាក្វា|នីការ៉ាហ្គា]] នឹងត្រូវផ្ទេរមកុដរបស់នាងទៅឱ្យអ្នកឈ្នះបន្ទាប់នៅចុងបញ្ចប់នៃការប្រកួត។ == ការរៀបចំការប្រកួត == === ទីតាំង និង កាលបរិច្ឆេទ === ថ្ងៃទី 18 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2023 ក្នុងពេលការប្រកួតបវរកញ្ញាចក្រវាល 2023 អ្នកជំនួញលោក រ៉ូល រ៉ូឆា កាន់ទូ បានប្រកាសតាមរយៈការផ្សាយបន្តផ្ទាល់ក្នុងការប្រកួតបវរកញ្ញាចក្រវាល 2023 ថាការប្រកួតបវរកញ្ញាចក្រវាល 2024 ដែលត្រូវជាលើកទី 73 នឹងត្រូវប្រព្រឹត្តទៅនៅប្រទេសម៉ិកស៊ិក។ === ការជ្រើសរើសអ្នកចូលរួម=== នៅខែកញ្ញាឆ្នាំ 2023 ក្នុងអំឡុងពេលកម្មវិធី Tanner Fletcher នៅ New York Fashion Week បវរកញ្ញាចក្រវាលឆ្នាំ 2022 R'Bonney Gabriel បាននិយាយថា អង្គការបវរកញ្ញាចក្រវាលបានធ្វើការសម្រេចចិត្តដកការរឹតបន្តឹងអាយុសម្រាប់បេក្ខនារីដែលមានអាយុលើសពី 18 ឆ្នាំ ដែលត្រូវបានអនុវត្តចាប់ពីការប្រលងឆ្នាំ 2024 ។ មុននេះ បវរកញ្ញា​បាន​ដាក់កំហិត​ការ​ចូលរួម​ចំពោះ​ស្ត្រី​អាយុ​ចន្លោះ​ពី 18-28 ឆ្នាំ​ក្នុង​ឆ្នាំ​នៃ​ការ​ប្រកួត ក្រៅ​ពី​កាលទេសៈ​ពិសេស។ ដូចគ្នានេះផងដែរវានឹងមិនមានកម្ពស់និងគ្មានការរឹតបន្តឹងទម្ងន់ទៀតនោះទេ។ == បេក្ខនារី == បេក្ខនារីខាងក្រោមនេះត្រូវបានបញ្ជាក់ជាបេក្ខជន {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |- ! ប្រទេស <!-- FOR NAMES OF COUNTRIES, PLEASE STRICTLY ADHERE TO WP:COMMONNAME POLICIES, DO NOT CHANGE IT JUST BECAUSE THAT IS WHAT MISS UNIVERSE USES. --> !! Contestant <!-- STRICTLY USE SORTNAME --> !! អាយុ !! ស្រុកកំណើត |- | {{ALB}} || {{sortname|ហ្វ្រង់ស្កា|រ័សតេម|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Françeska Rustemi shpallet Miss Universe Albania 2024 |url=https://telegrafi.com/franceska-rustemi-shpallet-miss-universe-albania-2024/ |website=telegrafi |date=9 June 2024 |access-date=10 June 2024 |language=sq}}</ref> || 19 || [[Durrës]] |- | {{ARG}}|| {{sortname|Magalí|Benejam|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Magalí Benejam de Córdoba es la nueva Miss Universo Argentina |url=https://www.diariolaprovinciasj.com/elpais/2024/5/25/magali-benejam-de-cordoba-es-la-nueva-miss-universo-argentina-214722.html |website=Diario La Provincia |access-date=26 May 2024 |language=es |archivedate=26 ឧសភា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240526024625/https://www.diariolaprovinciasj.com/elpais/2024/5/25/magali-benejam-de-cordoba-es-la-nueva-miss-universo-argentina-214722.html |url-status=dead }}</ref> || 29 || [[Córdoba, Argentina|Córdoba]] |- | {{ARU}} || {{sortname|Anouk|Eman|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Anouk Eman eligi Miss Universe Aruba 2024 |trans-title=Anouk Eman elected Miss Universe Aruba 2024 |url=https://www.noticiacla.com/news/31973 |website=NoticiaCLA |access-date=11 August 2024 |language=pap}}</ref> || 32 || [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | {{BAH}} || {{sortname|Selvinique|Wright|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=13 May 2024 |title=Fourth Time's the Charm: Selvenique Wright wins Miss Bahamas Universe |url=https://caribbean.loopnews.com/content/fourth-times-charm-selvenique-wright-wins-miss-bahamas-universe |access-date=15 May 2024 |website=Loop News Caribbean |language=en |archivedate=15 ឧសភា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240515001815/https://caribbean.loopnews.com/content/fourth-times-charm-selvenique-wright-wins-miss-bahamas-universe |url-status=dead }}</ref> || 32 || [[Andros, Bahamas|Andros]] |- | {{BEL}} || {{sortname|Kenza|Ameloot|nolink=1}}<ref>{{cite web|url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2024/02/24/kenza-ameloot-is-nieuwe-miss-belgie/|title=21-jarige Kenza Ameloot is nieuwe Miss België|date=25 February 2024|language=nl|work=[[VRT (broadcaster)|VRT]]}}</ref> || 22 || [[Sint-Amandsberg]] |- | {{BLZ}} || {{sortname|Halima|Hoy|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=14 April 2024 |title=Halima Hoy is Miss Belize Universe 2024 |url=https://www.breakingbelizenews.com/2024/04/14/halima-hoy-is-miss-belize-universe-2024/ |access-date=14 April 2024 |website=Breaking Belize News}}</ref> || 29 || [[Port Loyola]] |- | {{BOL}} || {{sortname|Juliana|Barrientos|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Verduguez |first=Alejandra |title=¡Juliana Barrientos es la Miss Bolivia Universo 2024! |url=https://www.reduno.com.bo/tendencias/juliana-barrientos-es-la-miss-bolivia-universo-2024--202462923350 |access-date=30 June 2024 |website=RedUno |language=es}}</ref> || 26 || [[Cochabamba]] |- | {{BON}} ||{{sortname|Ruby|Pouchet}}<ref>{{cite web|date=17 May 2024|title=Ruby Pouchet crowned Miss Universe Bonaire 2024, set to compete in Mexico this November|url=https://bonaireisland.com/ruby-pouchet-crowned-miss-universe-bonaire-2024-set-to-compete-in-mexico-this-november/|access-date=31 May 2024|website=Bonaire Island}}</ref> || 29 || [[Kralendijk]] |- |{{IVB}} || {{sortname|Deyounce|Lowenfield|nolink=1}}<ref>{{Cite web |title=Deyounce E. Lowenfield crowned Miss Universe BVI 2024 {{!}} Virgin Islands News Online |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/deyounce-e-lowenfield-crowned-miss-universe-bvi-2024 |access-date=12 August 2024 |website=www.virginislandsnewsonline.com}}</ref>|| 20 || [[Tortola]] |- |{{CMR}} || {{sortname|Noura|Njikam|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=28 June 2024 |title=Miss Cameroun 2024 : Noura Raïssa Njikam remporte la couronne |url=https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |access-date=28 June 2024 |website=Lebledparle |language=fr-FR |archivedate=8 វិច្ឆិកា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241108231921/https://www.lebledparle.com/miss-cameroun-2024-noura-raissa-njikam-sur-le-toit-du-cameroun/ |url-status=dead }}</ref> ||25 ||[[Yaoundé]] |- |{{CAN}} || {{sortname|Ashley|Callingbull}}<ref>{{cite web|first1=Ellie|last1=Spina|date=28 July 2024|title=Miss Universe Canada contestant, 58, aimed to inspire mature women worldwide: 'You get to write the script'|url=https://ca.style.yahoo.com/miss-universe-canada-contestant-58-aimed-to-inspire-mature-women-worldwide-you-get-to-write-the-script-132941264.html|access-date=29 July 2024|website=Yahoo News Canada}}</ref>|| 35 || [[Enoch Cree Nation|Enoch]] |- |{{CHI}} || {{sortname|Emilia|Dides|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Emilia Dides gana el Miss Universo Chile 2024 |url=https://www.t13.cl/noticia/espectaculos/emilia-dides-ganadora-rojo-se-quedo-corona-miss-universo-chile-2024-7-7-2024 |access-date=8 July 2024 |website=www.t13.cl}}</ref>|| 24 || [[Vitacura]] |- | {{CHN}} || {{sortname|Jia|Qi|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=23 October 2023 |title=Nhan sắc Hoa hậu Hoàn vũ Trung Quốc 2023 |trans-title=Beauty of Miss Universe China |url=https://tienphong.vn/nhan-sac-hoa-hau-hoan-vu-trung-quoc-2023-post1580644.tpo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024074828/https://tienphong.vn/nhan-sac-hoa-hau-hoan-vu-trung-quoc-2023-post1580644.tpo |archive-date=24 October 2023 |access-date=24 October 2023 |website=[[Tien Phong (newspaper)|Tiền Phong]] |language=vi}}</ref> || 23 || [[Chengdu]] |- | {{COL}} || {{sortname|Daniela|Toloza}}<ref>{{cite web |date=3 June 2024|title=Daniela Toloza Rocha es la ganadora de Miss Universe Colombia 2024|trans-title=Daniela Toloza Rocha is the winner of Miss Universe Colombia 2024|url=https://www.infobae.com/colombia/2024/06/01/en-vivo-miss-universe-colombia-2024-todo-lo-que-tiene-que-conocer-previo-al-evento/ |access-date=3 June 2024 |website=infobae |language=es}}</ref> || 30 || [[Cali]] |- | {{CRO}} || {{sortname|Zrinka|Ćorić|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=6 May 2024 |title=Miss Universe Croatia 2024 is Zrinka Coric that will represent this Balkan nation in the 73 edition of the Miss Universe pageant to be held in Mexico on November |url=https://theperfectmiss.com/miss-universe-croatia-2024-zrinka-coric/ |access-date=7 May 2024 |website=theperfectmiss |language=en}}</ref> || 22 || [[Dubrovnik]] |- |{{CUR}}|| {{sortname|Kimberly|de Boer|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Kimberly de Boer is the newly crowned Miss Universe Curaçao. She will represent Curaçao at the Miss Universe 2024 pageant in Mexico this November. |url=https://caribbean.loopnews.com/content/new-miss-universe-curacao-2024-crowned |access-date=26 May 2024 |website=Loop News |language=en }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|| 19 || [[Willemstad]] |- | {{DOM}} || {{sortname|Celinee|Santos|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Leonor |first=Jessica |date=6 May 2024 |title=Celinee Santos es Miss República Dominicana 2024 |url=https://www.diariolibre.com/revista/cultura/2024/05/06/celinee-santos-es-coronada-miss-republica-dominicana-2024/2712346 |access-date=6 May 2024 |website=[[Diario Libre]] |language=es}}</ref> || 24 || [[Santo Domingo]] |- | {{ECU}} || {{sortname|Mara|Topić}}<ref>{{cite web |title=Mara Topic es la ganadora de Miss Universo Ecuador |url=https://www.primicias.ec/noticias/entretenimiento/miss-universo-ecuador-ganadora-mara-topic/ |access-date=9 June 2024 |website=Primicias |date=8 June 2024 |language=es}}</ref>|| 30 ||[[Guayaquil]] |- | {{FRA}} || {{sortname|Indira|Ampiot}}<ref>{{cite web |date=13 November 2023 |title=Miss France : avant même la fin de son règne, Indira Ampiot révèle ce qu'elle fera après avoir rendu sa couronne |trans-title=Miss France: before even the end of her reign, Indira Ampiot reveals what she will do after having given up her crown |url=https://www.femina.fr/article/miss-france-avant-meme-la-fin-de-son-regne-indira-ampiot-revele-ce-qu-elle-fera-apres-avoir-rendu-sa-couronne |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119234511/https://www.femina.fr/article/miss-france-avant-meme-la-fin-de-son-regne-indira-ampiot-revele-ce-qu-elle-fera-apres-avoir-rendu-sa-couronne |archive-date=19 November 2023 |access-date=14 November 2023 |work=[[Femina (France)|Femina]] |language=fr}}</ref> || 20 || [[Basse-Terre]] |- | GER}} || {{sortname|Pia|Theissen|nolink=1}}<ref>{{cite web |last1=Besau |first1=Sebastian |date=30 April 2024 |title=Kölnerin wird in Düsseldorf zur Miss Universe Germany gekürt |url=https://www.nrz.de/staedte/duesseldorf/article242213480/Koelnerin-wird-in-Duesseldorf-zur-Miss-Universe-Germany-gekuert.html |access-date=2 May 2024 |website=[[Neue Ruhr Zeitung]] |language=de}}</ref> || 25 || [[Cologne]] |- |{{GIB}} || {{sortname|Shyanne|McIntosh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |title=Shyanne McIntosh wins Miss Universe Gibraltar |url=https://www.chronicle.gi/shyanne-mcintosh-wins-miss-universe-gibraltar/ |access-date=12 August 2024 |language=en}}</ref>|| 25 || [[Gibraltar]] |- | {{GBR}} ||{{sortname|Christina|Chalk}}<ref>{{cite web |title=Fil-Brit Christina Dela Cruz Chalk is Miss Universe Great Britain 2024! |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/912599/fil-brit-istina-dela-cruz-chalk-is-miss-universe-great-britain-2024/story/ |access-date=8 July 2024 |website=GMA News Online |date=8 July 2024 }}</ref>|| 31 || [[Dunblane]] |- | {{GRE}} || {{sortname|Christianna|Katsieri|nolink=1}}<ref>{{cite web|first1=David|last1=Tusing|first2=Evelyn|last2=Lau|date=8 May 2024|title=Miss Universe 2024 contestants who have been crowned so far|url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2024/04/05/miss-universe-2024-contestants/|access-date=31 May 2024|website=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]}}</ref> || 22 || [[Piraeus]] |- | {{flagicon|GLP|local}} [[Miss International Guadeloupe|Guadeloupe]] ||{{sortname|Coraly|Desplan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Losio |first=Jérémy |date=17 August 2024 |title=Coraly Desplan élue Miss Universe Guadeloupe 2024 |url=https://rci.fm/guadeloupe/infos/Societe/Coraly-Desplan-elue-Miss-Universe-Guadeloupe-2024 |access-date=17 August 2024 |website=rci.fm |language=fr}}</ref>|| 20 || [[Pointe-Noire, Guadeloupe|Pointe-Noire]] |- | {{flagicon|GUA}} [[Miss Guatemala|Guatemala]] || {{sortname|Ana Gabriela|Villanueva|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Maza |first=Maria de los Angeles |date=2024-08-26 |title=¿Quién es Ana Gabriela Villanueva, la nueva Miss Universo Guatemala 2024? |url=https://lahora.gt/lh-bienestar/mmaza/2024/08/26/quien-es-ana-gabriela-villanueva-la-nueva-miss-universo-guatemala-2024/ |access-date=2024-08-26 |website=La Hora |language=es}}</ref>|| 22 || [[Santa Cruz Naranjo]] |- |{{flagicon|GUY}} [[Miss Universe Guyana|Guyana]] || {{sortname|Ariana|Blaize|nolink=1}}<ref>{{cite web|date=28 July 2024|first=Shania|last=Williams|url=https://www.kaieteurnewsonline.com/2024/07/28/ariana-blaize-is-miss-universe-guyana-2024/|title=Ariana Blaize is Miss Universe Guyana 2024|access-date=28 July 2024|website=[[Kaieteur News]]|archivedate=28 កក្កដា 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240728135623/https://www.kaieteurnewsonline.com/2024/07/28/ariana-blaize-is-miss-universe-guyana-2024/|url-status=dead}}</ref> || 26|| [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- |{{flagicon|HON}} [[Miss Honduras|Honduras]] || {{sortname|Stephanie|Cam|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=cronologia/-/meta/redaccion-web |title=Stephanie Cam gana el Miss Honduras Universo 2024 |url=https://www.laprensa.hn/espectaculos/stephanie-cam-gana-el-miss-honduras-universo-2024-JA21033903 |access-date=2024-08-23 |website=La Prensa|language=es-HN}}</ref> || 31 || [[San Pedro Sula]] |- |{{flagicon|ISL}} [[Miss Iceland|Iceland]] || {{sortname|Sóldís Vala|Ívarsdóttir|nolink=1}}<ref>{{cite web |last1=Guðjónsdóttir |first1=Guðrún Ósk |title=Sóldís Vala er Ungfrú Ísland 2024 |url=https://www.dv.is/fokus/2024/08/15/soldis-vala-er-ungfru-island-2024/ |website=[[DV (newspaper)|DV]] |access-date=15 August 2024 |language=is}}</ref> || 18 || [[Árbær]] |- |{{flagu|Iran}}<!-- DO NOT EVER CHANGE IRAN TO PERSIA, PLEASE FOLLOW THE WP:COMMONNAME RULES . --> || {{sortname|Fay|Asghari|nolink=1}}<ref>{{cite web|date=18 June 2024|title=Persia joins 73rd Miss Universe pageant - ABS-CBN News|url=https://news.abs-cbn.com/lifestyle/2024/6/18/persia-to-debut-in-73rd-miss-universe-pageant-2111/ |access-date=19 June 2024 |website=[[ABS-CBN News]]}}</ref>|| 31 || [[Tehran]] |- |{{flagicon|JAM}} [[Miss Universe Jamaica|Jamaica]] || {{sortname|Rachel|Silvera|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=29 July 2024 |title=Rachel Silvera crowned Miss Universe Jamaica 2024 - Jamaica Observer |url=https://www.jamaicaobserver.com/2024/07/29/rachel-silvera-crowned-miss-universe-jamaica-2024/ |access-date=30 July 2024 |website=www.jamaicaobserver.com |language=en-US}}</ref>|| 25 || [[Saint Mary Parish, Jamaica|Saint Mary]] |- |{{flagicon|JPN}} [[Miss Universe Japan|Japan]] || {{sortname|Kaya|Chakrabortty|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=25 July 2024 |title=ミス・ユニバース日本代表が決定 神戸の英語講師ボランティア、チャクラボルティ雅さん「すごくうれしい」 |trans-title=Miss Universe Japan selected: Kobe-based English teacher volunteer, Kaya Chakrabortty, "I'm so happy" |url=https://www.sanspo.com/article/20240725-5WXUVPSANBMYZLIRKW2AICHIGI/ |access-date=29 July 2024 |website=Sankei Sports |language=ja}}</ref>|| 22 || [[Kobe]] |- | {{flagicon|KAZ}} [[Miss Kazakhstan|Kazakhstan]] || {{sortname|Madina|Almukhanova|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=15 December 2023 |title=«Қазақстан аруы – 2023»: Қызылордалық Ботагөз Нұржігітова вице-мисс атанды |trans-title="Miss Kazakhstan - 2023": Botagoz Nurzhigitova from Kyzylorda became the vice-miss |url=https://zhalagash-zharshysy.kz/qogam/qazaqstan-arwy-2023-qyzylordalyq-botagoez-nurzhigitova-vice-miss-atandy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218041055/https://zhalagash-zharshysy.kz/qogam/qazaqstan-arwy-2023-qyzylordalyq-botagoez-nurzhigitova-vice-miss-atandy/ |archive-date=18 December 2023 |access-date=27 December 2023 |website=Zharshysy Zhalagash |language=kk}}</ref> || 23 || [[Almaty]] |- | {{flagicon|KEN}} [[Miss Universe Kenya|Kenya]] || {{sortname|Irene|Ng'endo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 August 2024 |title=Miss Universe Kenya 2024 Irene Ng'endo react after being crowned... |url=https://www.gettyimages.co.uk/detail/news-photo/miss-universe-kenya-2024-irene-ngendo-react-after-being-news-photo/2166330300 |access-date=17 August 2024 |website=Getty Images |language=en-gb}}</ref>|| 26 || [[Juja]] |- | {{flagicon|KOS}} [[Miss Universe Kosovo|Kosovo]] || {{sortname|Edona|Bajrami|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Edona Bajrami zgjedhet 'Miss Universe Kosova' 2024′ |url=https://sinjali.com/edona-bajrami-zgjedhet-miss-universe-kosova-2024/ |website=Sinjali |date=9 June 2024 |access-date=10 June 2024 |language=sq}}</ref> || 36 || [[Pristina]] |- | {{flagicon|KGZ}} [[Miss Kyrgyzstan|Kyrgyzstan]] || {{sortname|Maya|Turdalieva|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=4 October 2023 |title=Победительницами 'Мисс Кыргызстан' стали сразу три конкурсантки |trans-title=Three contestants became the winners of "Miss Kyrgyzstan" |url=https://tengrinews.kz/handsomely/pobeditelnitsami-miss-kyirgyizstan-stali-srazu-konkursantki-512416/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218042259/https://tengrinews.kz/handsomely/pobeditelnitsami-miss-kyirgyizstan-stali-srazu-konkursantki-512416/ |archive-date=18 December 2023 |access-date=27 December 2023 |website=Tengri News |language=kk}}</ref> || 25 || [[Bishkek]] |- | {{flagicon|LAO}}<!-- DO NOT EVER change Laos into People's Lao Republic, PLEASE FOLLOW THE WP:COMMONNAME RULES. --> [[Miss Universe Laos|Laos]] || {{sortname|Phiranya|Thipphomvong|nolink=1}}<ref>{{cite web|date=9 June 2024|title=7 Potret Phiranya Thipphomvong Miss Universe Laos 2024, Stunning!|url=https://www.idntimes.com/men/ladies/ratna-herlina/potret-phiranya-thipphomvong-miss-universe-laos-2024-c1c2|access-date=10 June 2024|website=IDN Times|language=id}}</ref> || 28|| [[Houaphanh province|Houaphanh]] |- |{{flagicon|LBN}} [[Miss Lebanon|Lebanon]] || {{sortname|Nada|Koussa}}<ref>{{cite web |title=Lebanon crowns Nada Koussa as Miss Lebanon 2024 |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/786335/lbci-lebanon-articles/en |access-date=27 July 2024 |website=LBCI |language=en}}</ref>|| 26 || [[Rahbeh]] |- | {{flagicon|MLT}} [[Miss Malta Universe|Malta]] ||{{sortname|Beatrice|Njoya|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Rodriguez Carballo |first=Harry |date=11 July 2024 |title=Supera a Jennifer Colón: Miss Malta se convierte en la candidata de más edad para Miss Universo 2024 |trans-title=Miss Malta surpasses Jennifer Colon as she becomes the oldest candidate for Miss Universe 2024 |url=https://www.metro.pr/entretenimiento/2024/07/11/supera-a-jennifer-colon-miss-malta-se-convierte-en-la-candidata-de-mas-edad-para-miss-universo-2024/ |access-date=12 July 2024 |website=Metro Puerto Rico |language=es}}</ref>|| 40 || [[Saint Paul's Bay]] |- |{{flagicon|MUS}} [[Miss Universe Mauritius|Mauritius]] || {{sortname|Tania|René|nolink=1}}<ref>{{cite web |last1=Nuckchhed |first1=Vashish |title=Tania René sacrée Miss Universe Mauritius 2024 |trans-title=Tania René crowned Miss Universe Mauritius 2024 |url=https://lexpress.mu/s/tania-rene-sacree-miss-universe-mauritius-2024-537250 |website=[[L'Express (Mauritius)|L'Express]] |access-date=11 August 2024 |language=fr |date=10 August 2024}}</ref> || 27 ||[[Quatre-Bornes]] |- | {{flagicon|MNG}} [[Miss Universe Mongolia|Mongolia]] || {{sortname|Nominzul|Zandangiin|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=19 October 2023 |title=З.Номинзул 'Miss Universe'-д оролцох боломжгүй болжээ |trans-title=Z. Nominzul cannot participate in 'Miss Universe' |url=https://zogii.mn/post/7580538 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218042849/https://zogii.mn/post/7580538 |archive-date=18 December 2023 |access-date=27 December 2023 |website=Zogii |language=mn}}</ref> || 19 || [[Ulaanbaatar]] |- | {{flagicon|MNE}} [[Miss Montenegro|Montenegro]] || {{sortname|Rumina|Ivezaj|nolink=1}}<ref name="msn">{{cite web|date=16 June 2024|title=Miss Universe 2024: Meet the contestants|url=https://www.msn.com/en-ph/news/other/miss-universe-2024-meet-the-contestants/ss-BB1nYI3L|access-date=7 July 2024|website=Periodismo.com|via=[[MSN]]}}</ref> || 19 || [[Tuzi]] |- | {{flagicon|MYA}} [[Miss Universe Myanmar|Myanmar]] ||{{sortname|Thet San|Andersen}}<ref>{{cite web |title=Miss Yangon (North) crowned Miss Universe Myanmar 2024 |url=https://english.news.cn/asiapacific/20240608/19b3f3bd890f4f6e91390c50ac69d522/c.html |website=[[Xinhua News Agency]] |access-date=8 June 2024}}</ref>||24 || [[Yangon]] |- | {{flagicon|NAM}} [[Miss Namibia|Namibia]] || {{sortname|Prisca|Anyolo|nolink=1}}<ref>{{cite web|url=https://www.az.com.na/gesellschaft/prisca-anyolo-crowned-miss-namibia-20242024-07-21|date=21 July 2024|title=Prisca Anyolo crowned Miss Namibia 2024|language=en|access-date=21 July 2024|website=Allgemeine Zeitung}}</ref> || 24 || [[Windhoek]] |- | {{flagicon|NED}} [[Miss Universe Netherlands|Netherlands]] || {{sortname|Faith|Landman|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=6 July 2024 |title=Faith (27) is Miss Universe Netherlands, voor het eerst vrouw met kind |url=https://www.telegraaf.nl/entertainment/885758121/faith-27-is-miss-universe-netherlands-voor-het-eerst-vrouw-met-kind |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[De Telegraaf]]}}</ref>|| 27 ||[[Zandvoort]] |- |{{NOR}}|| {{sortname|Lilly|Sødal|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Siami |fir |} == ឯកសារយោង == {{Reflist}} ekuxzrmlgyd6w7h5g1vo9awqqeh3qfl 10 53613 336398 335069 2026-06-09T03:43:17Z Sreynaree1986 47227 336398 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា | title = [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | image = [[ไฟล์:Royal arms of Cambodia.svg|100px]] | bodyclass = hlist | abovestyle = font-weight:bold; | above = [[មែកធាងគ្រួសាររបស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវលីនៅព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | group1 = [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}} | list1 = * [[សោមា|សោមា]] (នាងនាគ) {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[កៅណ្ឌិន្យទី១]] (ព្រះថោង) * [[កៅណ្ឌិន្យទី២]] * [[កៅណ្ឌិន្យទី៤]] * [[កៅណ្ឌិន្យទី៦]] * [[វ្នំ ជ័យវរ្ម័ន]] * [[វ្នំ សូរ្យវរ្ម័ន]] * [[វ្នំ ធរណិន្ទ្រ]] * [[វ្នំ ទិត្យវរ្ម័ន]] * [[ចន្ទ្រា (កម្ពុជសូរីយា)]] * [[កៅណ្ឌិន្យទី២]] * [[ស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន]] * [[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន]] * [[កុលប្រភាវតី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|រុទ្រវរ្ម័ន]] | group2 = [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}} | list2 = {{Navbox |child | group1 = [[ភវបុរៈ]] | list1 = * [[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ឝ្រុតវម៌្ម]] * [[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]] * [[វីរវម៌្ម]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] {{resize|(ក្សត្រី)}}}} * [[ភវវរ្ម័នទី១]] * [[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|មហេន្ទ្រវម៌្ម]] * [[ឦសានវរ្ម័នទី១]] * [[ភវវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី១]] * [[ជ័យទេវី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[បុឝ្ករាក្ឝ]] * [[ឝម្ភុវម៌្ម (ឝម្ភុបុរ)|ឝម្ភុវម៌្ម]] * [[រាជេន្ទ្រវម៌្មទី១]] * [[មហីបតិវម៌្ម]] {{Navbox |child | group1 = [[ឥសានបុរៈ|សម្ភុបុរៈ]] | list1 = * [[ឥន្ទ្រលោក|ឥន្ទ្រទេវី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ជយេន្ទ្រភា]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ជ្យេស្ថាយ៌ា]] {{resize|(ក្សត្រី)}}}} | group3 = [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}} | list3 = {{Navbox |child | group1 = [[រាជវង្សវរ្ម័ន]] | list1 = * [[ជ័យវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] * [[យឝោវម៌្មទី១]] * [[ហស៌វរ្ម័នទី១]] * [[ឦឝានវម៌្មទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៤]] * [[ហស៌វរ្ម័នទី១]] * [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៥]] * [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី១]] * [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន]] * [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១]] * [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២]] * [[ហស៌វរ្ម័នទី៣]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី២]] {{Navbox |child | group1 = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] | list1 = * [[ជយវម៌្មទី៦]] * [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]] * [[សូយ៌្យវម៌្មទី២]] * [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] * [[យឝោវម៌្មទី២]] * [[ព្រះបាទត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន|ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៨]] * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣]] * [[ឥន្ទ្រជ័យវរ្ម័ន]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៩]]}} | group2 = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជត្រកូលត្រសក់ផ្អែម]] | list2 = * [[អង្គជ័យ]] * [[បរមនិពាន្វបទ]] * [[សិទ្ធានរាជា]] * [[លំពង្សរាជា]] * [[ស្រីសុរិយោវង្ស]] * [[បរមរាមាទី១]] * [[ធម្មរាជា|ធម្មរាជាទី១]] * [[បរមរាជាទី១]]}} | group4 = [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៤៣១–១៨៦៣)}} | list4 = {{Navbox |child | group1 = [[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]] | list1 = * [[បរមរាជាទី១]] * [[នរាយណ៍រាមា]] * [[ស្រីរាជា]] * [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] * [[ធម្មរាជាទី២]] * [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]] | group2 = [[សម័យកាលលង្វែក]] | list2 = * [[ស្រីជេដ្ឋា|ស្ដេចកន]] * [[ចន្ទរាជា]] * [[បរមរាជាទី២]] * [[ព្រះសត្ថាទី១]] * [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] | group3 = [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | list3 = * [[បរមរាមាទី២]] * [[បរមរាជាទី៣]] * [[បរមរាមាទី៣]] * [[ព្រះកែវហ្វាទី១]] * [[បរមរាជាទី៤]] | group4 = [[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]] | list4 = * [[ជ័យជេស្ឋាទី២]] * [[បរមរាជសម្ភារ]] * [[អង្គទងរាជា]] * [[បទុមរាជាទី១]] * [[បរមរាជាទី៥]] * [[បរមរាជាទី៦]] * [[បទុមរាជាទី២]] * [[ព្រះកែវហ្វាទី២]] * [[ជ័យជេស្ឋាទី៣]] * [[រាមាធិបតីទី១]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|អ្នកម្នាងទៃ]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ព្រះកែវហ្វាទី៣]] * [[ធម្មរាជាទី៣]] * [[ព្រះសត្ថាទី២]] * [[ធម្មរាជាទី៤]] * [[រាមាធិបតីទី២]] * [[ជ័យជេស្ឋាទី៤]] * [[នរាយណ៍រាជា]] * [[ឧទ័យរាជាទី៣]] * [[រាមាធិបតីទី៣]] * [[នរាយណ៍រាជាទី២]] * [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[រាមាធិបតីទី៤]]}} | group5 = [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}} | list5 = * [[នរោត្តម]] * [[សុីសុវត្ថិ]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] | group6 = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}} | list6 = * [[នរោត្តម សុរាម្រិត]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ]] {{resize|(និមិត្តរូបនៃ រាជបល្ល័ង្គ និងរាជាធិបតេយ្យ)}} * [[នរោត្តម សីហនុ]] * [[នរោត្តម សីហមុនី]] | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ|*]] [[Category:Cambodia templates]] [[Category:Asian royalty and nobility navigational boxes|Cambodia]] </noinclude> 3quq1a401q66ypgftzd024w9awb5yo1 336404 336398 2026-06-09T05:00:18Z Sreynaree1986 47227 ទំព័រគំរូ:ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា 336404 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា | title = [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | image = [[File:Royal arms of Cambodia.svg|100px]] | bodyclass = hlist | abovestyle = font-weight:bold; | above = [[មែកធាងគ្រួសាររបស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ|ព្រះរាជពង្សាវលីនៅព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | group1 = [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}} | list1 = * [[សោមា|សោមា]] (នាងនាគ) {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[កៅណ្ឌិន្យទី១]] (ព្រះថោង) * [[កៅណ្ឌិន្យទី២]] * [[កៅណ្ឌិន្យទី៤]] * [[កៅណ្ឌិន្យទី៦]] * [[វ្នំ ជ័យវរ្ម័ន]] * [[វ្នំ សូរ្យវរ្ម័ន]] * [[វ្នំ ធរណិន្ទ្រ]] * [[វ្នំ ទិត្យវរ្ម័ន]] * [[ចន្ទ្រា (កម្ពុជសូរីយា)]] * [[កៅណ្ឌិន្យទី២]] * [[ស្រីឥន្ទ្រវរ្ម័ន]] * [[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន]] * [[កុលប្រភាវតី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[រុទ្រវម៌្ម (ហ៊្វូណន)|រុទ្រវរ្ម័ន]] | group2 = [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}} | list2 = {{Navbox |child | group1 = [[ភវបុរៈ]] | list1 = * [[ឝ្រុតវម៌្ម (ចេនឡា)|ឝ្រុតវម៌្ម]] * [[ឝ្រេឝ្ឋវម៌្ម]] * [[វីរវម៌្ម]] * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] {{resize|(ក្សត្រី)}}}} * [[ភវវរ្ម័នទី១]] * [[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|មហេន្ទ្រវម៌្ម]] * [[ឦសានវរ្ម័នទី១]] * [[ភវវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី១]] * [[ជ័យទេវី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[បុឝ្ករាក្ឝ]] * [[ឝម្ភុវម៌្ម (ឝម្ភុបុរ)|ឝម្ភុវម៌្ម]] * [[រាជេន្ទ្រវម៌្មទី១]] * [[មហីបតិវម៌្ម]] {{Navbox |child | group1 = [[ឥសានបុរៈ|សម្ភុបុរៈ]] | list1 = * [[ឥន្ទ្រលោក|ឥន្ទ្រទេវី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ជយេន្ទ្រភា]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ជ្យេស្ថាយ៌ា]] {{resize|(ក្សត្រី)}}}} | group3 = [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}} | list3 = {{Navbox |child | group1 = [[រាជវង្សវរ្ម័ន]] | list1 = * [[ជ័យវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] * [[យឝោវម៌្មទី១]] * [[ហស៌វរ្ម័នទី១]] * [[ឦឝានវម៌្មទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៤]] * [[ហស៌វរ្ម័នទី១]] * [[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៥]] * [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី១]] * [[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន]] * [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១]] * [[ឧទ័យទិត្យវរ្ម័នទី២]] * [[ហស៌វរ្ម័នទី៣]] * [[ន្ឫបតីន្ទ្រវម៌្មទី២]] {{Navbox |child | group1 = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] | list1 = * [[ជយវម៌្មទី៦]] * [[ធរណីន្ទ្រវម៌្មទី១]] * [[សូយ៌្យវម៌្មទី២]] * [[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] * [[យឝោវម៌្មទី២]] * [[ព្រះបាទត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន|ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៨]] * [[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣]] * [[ឥន្ទ្រជ័យវរ្ម័ន]] * [[ជ័យវរ្ម័នទី៩]]}} | group2 = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជត្រកូលត្រសក់ផ្អែម]] | list2 = * [[អង្គជ័យ]] * [[បរមនិពាន្វបទ]] * [[សិទ្ធានរាជា]] * [[លំពង្សរាជា]] * [[ស្រីសុរិយោវង្ស]] * [[បរមរាមាទី១]] * [[ធម្មរាជា|ធម្មរាជាទី១]] * [[បរមរាជាទី១]]}} | group4 = [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៤៣១–១៨៦៣)}} | list4 = {{Navbox |child | group1 = [[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]] | list1 = * [[បរមរាជាទី១]] * [[នរាយណ៍រាមា]] * [[ស្រីរាជា]] * [[ស្រីសុរិយោទ័យ]] * [[ធម្មរាជាទី២]] * [[ឝ្រីឝៅគន្ធបទ|ស្រីសុគន្ធបទ]] | group2 = [[សម័យកាលលង្វែក]] | list2 = * [[ស្រីជេដ្ឋា|ស្ដេចកន]] * [[ចន្ទរាជា]] * [[បរមរាជាទី២]] * [[ព្រះសត្ថាទី១]] * [[ជ័យជេស្ឋាទី១]] | group3 = [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | list3 = * [[បរមរាមាទី២]] * [[បរមរាជាទី៣]] * [[បរមរាមាទី៣]] * [[ព្រះកែវហ្វាទី១]] * [[បរមរាជាទី៤]] | group4 = [[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]] | list4 = * [[ជ័យជេស្ឋាទី២]] * [[បរមរាជសម្ភារ]] * [[អង្គទងរាជា]] * [[បទុមរាជាទី១]] * [[បរមរាជាទី៥]] * [[បរមរាជាទី៦]] * [[បទុមរាជាទី២]] * [[ព្រះកែវហ្វាទី២]] * [[ជ័យជេស្ឋាទី៣]] * [[រាមាធិបតីទី១]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|អ្នកម្នាងទៃ]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[ព្រះកែវហ្វាទី៣]] * [[ធម្មរាជាទី៣]] * [[ព្រះសត្ថាទី២]] * [[ធម្មរាជាទី៤]] * [[រាមាធិបតីទី២]] * [[ជ័យជេស្ឋាទី៤]] * [[នរាយណ៍រាជា]] * [[ឧទ័យរាជាទី៣]] * [[រាមាធិបតីទី៣]] * [[នរាយណ៍រាជាទី២]] * [[ស្រីសុរិយោពណ៌ទី២]] {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[រាមាធិបតីទី៤]]}} | group5 = [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}} | list5 = * [[នរោត្តម]] * [[សុីសុវត្ថិ]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] | group6 = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}} | list6 = * [[នរោត្តម សុរាម្រិត]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ]] {{resize|(និមិត្តរូបនៃ រាជបល្ល័ង្គ និងរាជាធិបតេយ្យ)}} * [[នរោត្តម សីហនុ]] * [[នរោត្តម សីហមុនី]] | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ|*]] [[Category:Cambodia templates]] [[Category:Asian royalty and nobility navigational boxes|Cambodia]] </noinclude> iubnneji2roj91l5fjukh8doso837at 0 53640 336415 336373 2026-06-09T08:00:04Z Sreynaree1986 47227 /* សម័យទំនើប */ 336415 wikitext text/x-wiki ក្សត្រីខ្មែរតាមសម័យកាល: == សម័យមុនអង្គរ == {| class="wikitable" |+ !លេខ !នាម !ស្វាមី !បុត្រ !បិតា !មាតា |- |១. |[[សោមា]] |[[កៅណ្ឌិន្យទី១]] | |[[សោម (រឿងនិទាន)|សោម]] | |- |២. |[[កុលប្រភាវតី]] |[[កៅណ្ឌិន្យជ័យវរ្ម័ន]] |[[គុណវរ្ម័ន]] | | |- |៣. |[[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ស្មី]] |[[ភវវរ្ម័នទី១|ភវរ្ម័នទី១]] | | | |- |៤. |សាការមញ្ជរី |[[ឦសានវរ្ម័នទី១|ឥសានវរ្ម័នទី១]] |[[ភវវរ្ម័នទី២]] យុវរាជ សុវណ៌ |[[មហេន្ទ្រវម៌្ម (ក្សត្រចេនឡា)|មហេន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] | |- |៥. |[[ជយទេវី (ចេនឡា)|ជយទេវី]] | | |[[ជ័យវរ្ម័នទី១]] | |- |៦. |[[នរេន្ទ្រទេវី]] |[[ឝម្ភុវម៌្ម (ឝម្ភុបុរ)|សម្ភុវរ្ម័ន]] | | | |- |៧. |ន្ឫបតិន្ទ្រទេវី |[[រាជេន្ទ្រវម៌្មទី១]] |មហិបតីវម៌្ម ធរណិន្ទ្រទេវី ប្រថិវិន្ទ្រទេវី | | |- |៨. |[[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] |[[មហីបតិវម៌្ម|មហិបតីវម៌្ម]] |[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] |[[រាជបតិវម៌្ម|រាជបតីវម៌្ម]] |[[ហ្វារេន្ទ្រលក្ឝ្មី|ហ្វារេន្ទ្រលក្ស្មី]] |} == សម័យអង្គរ == {| class="wikitable" |+ក្នុងសិលាចារឹក !លេខ !នាម !ស្វាមី !បុត្រ !បិតា !មាតា |- |១. |[[ធរណីន្ទ្រទេវី|ធរណិន្ទ្រទេវី]] |[[ជ័យវរ្ម័នទី២]] |[[ជ័យវរ្ម័នទី៣]] |[[រាជេន្ទ្រវម៌្មទី១|រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] |[[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី១|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] |- |២. |[[ជយេន្ទ្រភា]] |[[ជ័យវរ្ម័នទី២]] |[[ជ្យេស្ថាយ៌ា|ជ្យេស្ឋាយា]] | | |- |៣. |[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] |[[ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១]] |យសោវរ្ម័នទី១ មហេន្ទ្រទេវី ជ័យទេវី |[[មហីបតិវម៌្ម|មហិបតីវម៌្ម]] |[[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] |- |៤. |ជ័យទេវី |[[ជ័យវរ្ម័នទី៤]] |ហសវរ្ម័នទី២ |ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ |[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] |- |៥. |នរេន្ទ្រទេវី |[[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] |ប្រ.ជ័យវរ្ម័ន | | |- |៦. |ប្រាណ |[[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] |[[ជ័យវរ្ម័នទី៥]] ឥន្ទ្រលក្ម្សី | | |- |៧. |ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី |[[ជ័យវីរៈវរ្ម័ន|ជ័យវិរវរ្ម័ន]] [[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|សូរ្យវរ្ម័នទី១]] | |[[រាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] |ប្រាណ |- |៨. |[[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]] |[[សូរ្យវរ្ម័ន​ទី១|សូរ្យវរ្ម័នទី១]] |ឧទយាទិត្យវរ្ម័នទី២ ហសវរ្ម័នទី៣ | | |- |៩. |[[ហិរណ្យលក្ឝ្មី|ហស៌លក្ស្មីទេវី]] |ហសវរ្ម័នទី៣ |[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]] |[[ហិរណ្យវរ្ម័ន]] |[[ហិរណ្យលក្ឝ្មី|ហិរណ្យលក្ស្មី]] |- |១០. | '''[[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]]''' |[[ជ័យវរ្ម័នទី៦]] ធរណិន្ទ្រវរ្ម័នទី១ | | | |- |១១. |[[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]] |[[ធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២|ធរណិន្ទ្រវរ្ម័នទី២]] |[[ជ័យវរ្ម័នទី៧]] |ហសវរ្ម័នទី៣ |ហស៌លក្ស្មីទេវី |- |១២. |[[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] |ជ័យវរ្ម័នទី៧ |ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣ សូរ្យកុមារ |មហីធរាទិត្យ |រាជបតិន្ទ្រលក្ស្មី |- |១៣. |[[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] |ជ័យវរ្ម័នទី៧ | |មហីធរាទិត្យ |រាជបតិន្ទ្រលក្ស្មី |- |១៤ |[[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] |ជ័យវរ្ម័នទី៧ |វិរកុមារ | | |- |១៥. |[[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]] |ជ័យវរ្ម័នទី៨ |ស្រីន្ទ្រកុមារ '''[[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]]''' | | |- |១៦. |'''[[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]]''' |ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៣ |ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី៤ |ជ័យវរ្ម័នទី៨ |ស្រីស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា |} {| class="wikitable" |+ក្នុងពង្សាវតា !លេខ !នាម !ស្វាមី !បុត្រ !បិតា !មាតា |- |១. |[[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]] |អង្គជ័យ |និព្វានបទ សទ្ធានរាជា |[[ជ័យវរ្ម័នទី៩]] | |} == សម័យក្រោយអង្គរ == {| class="wikitable" |+ !លេខ !នាម !ស្វាមី !បុត្រ !បិតា !មាតា |- |១. |[[អ្នកម្នាងទេវី|មុនីរ័ត្ន]] |ពញាយ៉ាត |នរាយណ៍រាជា | | |- |២. |[[បទុមកេសរទី៣|បទុមមាលា]] |ពញាយ៉ាត |ស្រីរាជា |[[បរមរាជាធិរាជទី២]] | |- |៣. |[[ស៊ីសៈងាម|ផល្លាទេវី]] |ពញាយ៉ាត |ស្រីសុរិយោទ័យ | | |- |៤. |[[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|កេសរ]] |ពញាយ៉ាត |ធម៌រាជាទី២ | | |- |៥. |[[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|ទេវីលក្សណ័]] |ធម្មរាជាទី២ |សុគន្ធបទ ចន្ទរាជា | | |- |៦. |[[កេសរបុប្ផា|ស្រីស]] |សុគន្ធបទ | |[[ពិជ័យនាគគឹម|និខេម]] |[[អ្នកព្រះមាតាបាន|បាន]] |- |៧. |[[អ្នកម្នាងជាលែង|ជា]] |ស្ដេចកន | |[[សម្ដេចចៅពញាកំហែង|ពញាកៅ]] | |} {| class="wikitable" |+ !លេខ !នាម !ស្វាមី !បុត្រ !បិតា !មាតា |- |១. |[[បទុមបុប្ផា|បទុមបុផ្ផា]] |ចន្ទរាជ |រាមាធិបតី បរមរាជាទី១ | | |- |២. |[[សុជាតិក្សត្រី|សុជាតិឧត្ដម]] |បរមរាជាទី១ |សត្ថា | | |- |៣. |[[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ចក្របតី]] |សត្ថា |ជ័យជេដ្ឋាទី១ | | |} {| class="wikitable" |+ !លេខ !នាម !ស្ដេច !បុត្រ !បិតា |- |១. |[[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|អង្គចូវ]] |[[ជ័យជេស្ឋាទី២|ជ័យជេដ្ឋាទី២]] | |'''[[ង្វៀន ហ្វុកង្វៀន|ង្វៀន ភុកង្វៀន]]''' |- |២. |[[អ្នកម្នាងប៊ុន|បុស្ស]] |ជ័យជេដ្ឋាទី២ |រាមាធិបតីទី១ | |- |៣. |[[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|សុចតិ]] |ស្រីសុរិយោពណ៌ |ឧទ័យ | |- |៤. |[[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] |ឧទ័យ |ជ័យជេដ្ឋាទី៤ | |- | |[[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] |អង្គអេង |អង្គចន្ទទី២ អង្គស្ងួន | |- | |[[អ្នកម្នាងរតនា|រតនា]] |អង្គអេង |អង្គឥម | |- | |[[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|វិរៈ]] |អង្គអេង |អង្គដួង | |- | |[[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] |អង្គចន្ទទី២ |អង្គម៉ី | |- | |[[អ្នកម្នាងឃ្លិច|បទុមបុផ្ផា]] |អង្គដួង | | |- | |[[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|ប៉ែន]] |អង្គដួង |នរោត្ដម |សួស |- | |[[អ្នកម៉ែនាងពៅ|ពៅ]] |អង្គដួង |ស៊ីសុវត្តិ | |- | |[[អ្នកម្នាងឯម|ឯម]] |អង្គដួង |[[សុីវត្ថា|វត្ថា]] | |} == សម័យទំនើប == {| class="wikitable" |+ !លេខ !នាម !ស្វាមី !បុត្រ !បិតា !មាតា |- |១. |[[សម្តេចក្សត្រី អង្គ ស្ងួន|សោម]] |[[នរោត្តម|នរោត្ដម]] | | |ឧកញ៉ាចក្រី |- | |[[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|នារិនក្សត្រី]] |[[នរោត្តម|នរោត្ដម]] |[[យុគន្ធរ|យុគន្ធរ]] | |ប៉ុក |- | |[[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|សុម៉ាន]] |[[នរោត្តម|នរោត្ដម]] |[[នរោត្តម សុទ្ធារស|សុធារស]] | | |- | |[[ឃុនព្រះម្នាងចមសុជាតិបុប្ផានួន ( ឃុន ថាន់)|ថាន់]] |[[នរោត្តម|នរោត្ដម]] |[[ឌួង ចក្រ|ដួងចក្រ]] | | |- | |[[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|នរៈលក្ខណ៍]] |[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ស៊ីសុវត្តិ]] |[[ស៊ីសុវត្ថិ មុន្នីរ៉េត|មុនីរ៉េត]] |យិន |អ៊ុក |- | |[[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វណ្ណី]] |[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|ស៊ីសុវត្តិ]] |[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|មុនីវង្ស]] |យិន |អ៊ុក |- | |ភួង |ស៊ីសុវត្តិ |មុនីពង្ស |យិន |អ៊ុក |- | |[[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសុមៈ]] |សុរាម្រិត |សីហនុ |[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ស៊ីសុវត្តិ]] |[[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|នរៈលក្ខណ៍]] |- | |[[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់កាញ៉ុល]] |សីហនុ |បុផ្ផាទេវី រណឫទ្ធិ | | |- | |[[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សសានមុនី]] |សីហនុ |យុវនាថ រ៉ាវីវង្ស ចក្រពង្ស សុរិយារង្សី គន្ធបុផ្ផា ខេមរានុរក្ស បទុមបុប្ផា |មុនីវង្ស |ផល |- | |[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសរ]] |សីហនុ |នរាទីប៉័ង |មុនីវង្ស |នរលក្ខណ៍ |- | |[[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] |សីហនុ | |រដ្ឋារង្សី | |- | |[[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់]] |ស៊ីហនុ |សុជាតិវតី អរុណរស្មី | | |- | |[[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ]] |សីហនុ |សីហមុនី នរិន្ទ្រពង្ស |'''ហ្សង់ ហ្វ្រង់ស័រ អ៊ីហ្ស៊ី''' |ពាង |} == ឯកសារយោង == {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ|*]] 9zu895bcyluzc78o9jgkzbtvwad3ka9 0 53651 336377 336375 2026-06-08T16:09:54Z TheRandomGoober 27248 /* ប្រតិកម្ម */ 336377 wikitext text/x-wiki {{Redirect|សង្គ្រាមសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់|ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៥|សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = សង្ក្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦ | partof = [[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] | image = [[File:2026 Iran war collage.jpg|300px]] | caption = '''មើលពីលើចុះក្រោមតាមត្រនិចនាឡិកា៖'''<br/>{{bulleted list | | ក្រុមនាវាចម្បាំងនាមអេប្រាហាម លីនខឹននៅសមុទ្រអារ៉ាប់, ៦ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង ''Super Hornet'' ហោះចេញពីនាវាដឹកយន្តហោះ ''[[យូអេសអេស អេប្រាហាម លីនខឹន (CVN-៧២)|អេប្រាហាម លីនខឹន]]'', ២៧ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង F-១៦ របស់អ៊ីស្រាអែលមួយកង កំពុងហោះសម្ដៅទៅអ៊ីរ៉ង់, ៤ មីនា ២០២៦ | ហាយនភាពនៃកីឡដ្ឋានក្នុងសាលអាហ្សាឌីនៅរដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់, ៥ មីនា ២០២៦ | សំណល់អគារបាក់បែងក្នុងក្រុង[[ឃើម៉ាន់ឆាហ៍]], ៣ មីនា ២០២៦ | ទិដ្ឋភាពសាលារៀនមួយនៅ[[មីណាប]]ក្រោយ[[ការវាយប្រហារផ្លូវអាកាសលើសាលារៀនមីណាប|រងគ្រាប់មីស៊ីល]], ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ | ផ្សែងក្រមៅហើរឡើងចូលបរិយាកាសនៅតេហេរ៉ង់, ៣ មីនា ២០២៦ | មីស៊ីលតូម៉ាហក (''Tomahawk'') ហោះចេញពីនាវាចម្បាំង ''[[យូអេសអេស ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក|ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក]]'', ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ }} | date = ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ – បច្ចុប្បន្ន | place = {{hlist | [[អាស៊ីខាងលិច]] | [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] }} | status = គាំងដំណើរ<ref>{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/us-reviews-latest-iranian-proposal-to-end-war-stalemate|title=US reviews latest Iranian proposal to end war stalemate|date=April 28, 2026|agency=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]|work=The Straits Times}}</ref> <br>{{bulleted list|[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់បណ្ដោះអាសន្ន]]|[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]|[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ការវិវត្តនៃជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ហេស្បុលឡា]]|[[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សេដ្ឋកិច្ចសកលត្រូវរំខាន]]រួមទាំង[[វិបត្តឥន្ធនៈសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិឥន្ធនៈ]]}} | combatant1 = {{tree list}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|អ៊ីស្រាអែល}} {{tree list/end}} |combatant1a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|កាតា}} |{{flag|គុយវ៉ែត}} |{{flag|តួកគី}} |{{flag|បារ៉ែន}} |{{flag|លីបង់}} |{{flag|សហរាជាណាចក្រ}} * {{flagicon image|Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg}} [[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] * {{flagicon|សហរាជាណាចក្រ}} [[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]] |{{flag|ស៊ីរី}} |{{flag|ហ្សកដានី}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}} * {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[តំបន់ឃឺឌីស្ថាន]] |{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} |{{flag|អាស៊ែបៃសង់}} |{{flag|អូម៉ង់}} |{{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} }} {{tree list/end}} | combatant2 = {{tree list}} * {{flag|អ៊ីរ៉ង់}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ហេស្បុលឡា]] * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[ហ៊ូទី]]<ref>{{cite news |last1=Fabian |first1=Emanuel |title=Joining war, Yemen’s Houthis launch ballistic missile attack on southern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/joining-war-yemens-houthis-launch-ballistic-missile-attack-on-southern-israel/ |access-date=12 May 2026 |work=The Times of Israel |date=28 March 2026}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[ចលនាអាម៉ាល់]]{{refn|ចលនាអាម៉ាល់បានដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មនៅក្នុង[[សង្គ្រាមលីបង់]]រួមជាមួយក្រុមហេស្បុលឡា។<ref>{{Cite web |date=5 April 2026 |title=Involvement of the Amal Movement in the Fighting Against Israel Alongside Hezbollah |url=https://israel-alma.org/involvement-of-the-amal-movement-in-the-fighting-against-israel-alongside-hezbollah/ |access-date=12 May 2026 |website=Alma Research and Education Center}}</ref>|group=ស}} * {{flagicon image|PMF infobox.png}} [[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]]<ref>{{cite web|title=US embassy in Baghdad attacked as US-Israel war on Iran escalates|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/us-embassy-in-baghdad-attacked-as-us-israel-war-on-iran-escalates|date=7 March 2026|access-date=12 May 2026|website=Al Jazeera English}}</ref> * {{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[ចលនាតស៊ូឥស្លាមនៅអ៊ីរ៉ាក់]] {{tree list/end}} |combatant2a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|លីបង់}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}}<ref>{{Cite web |last=Sancha |first=Natalia |date=2026-03-27 |title=Iraq mourns its dead after worst strike against its army since the start of the war: ‘Why did the Americans attack us?’ |url=https://english.elpais.com/international/2026-03-27/iraq-mourns-its-dead-after-worst-strike-against-its-army-since-the-start-of-the-war-why-did-the-americans-attack-us.html |access-date=2026-05-12 |website=EL PAÍS English }}</ref> |{{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.svg}} [[ក្រុមឥស្លាម (លីបង់)|ក្រុមឥស្លាម]]<ref name=MuslimBrothers>{{cite​ news |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-888730|title=Lebanon Islamic Group claims headquarters targeted by IDF strikes|work=The Jerusalem Post|author=Seth J. Frantzman|date=March 4, 2026|access-date=May 12, 2026}}</ref> |{{flag|ហាម៉ាស់}}<ref>{{cite web|date=2026-03-05|title=Israel strikes Beirut, Hamas official reportedly killed|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-url=https://web.archive.org/web/20260308031532/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-date=2026-03-08|access-date=2026-05-12|website=Al Arabiya English}}</ref> |{{flagicon image|InfoboxPIJ.svg}} [[ជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web|date=2 March 2026|title=Palestinian Islamic Jihad armed wing says Lebanon commander killed in Israeli strikes|url=https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411183622/https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-date=11 April 2026|access-date=12 May 2026|website=L'Orient Today}}</ref> }} {{tree list/end}} | commander1 = {{plainlist}} * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ដូណាល់ ត្រាំ]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ភីត ហេកសិត]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ដាន​ ខេន]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ប្រាដ ឃូពើរ (ឧត្តមនាវីឯក)|ប្រាដ ឃូពើរ]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[ អ៊ីស្រាអែល កាត់ហ្ស៍]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[អីយ៉ាល់ ហ្សាមៀរ]] {{endplainlist}} | commander2 = {{plainlist}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលី ហាមេនៃ]]{{Assassinated|ឃាតកម្មនៃអាលី ហាមីនៃ}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[មោជតាបា ហាមេនៃ]]<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Helena |date=2026-03-11 |title=Mojtaba Khamenei was hurt in strike that killed his father, Iran’s Cyprus ambassador confirms |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/mojtaba-khamenei-was-hurt-in-strike-that-killed-his-father-irans-cyprus-ambassador-confirms |access-date=2026-05-12 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលី ឡារីយ៉ានី]]{{Assassinated|ឃាតកម្មនៃអាលី ឡារីយ៉ានី}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]] * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]]{{KIA}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាហ្ស៊ីស ណាស៊ាហ្សាដេហ៍]]{{KIA}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]]{{KIA}} * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[អាប់ឌុលម៉ាលីគ អាល់ហ៊ូទី]] * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ណាអ៊ីម កាស្ស៊ែម]] {{endplainlist}} | casualties1 = {{indented plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល''' ** {{flagu|សហរដ្ឋអាមេរិក}}៖ *** ទាហាន ១៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** បុគ្គលិកយោធា ៥៣៨ នាក់បានរងរបួស *** ទីតាំង ១២+ កន្លែងបានរងការខូចខាត<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/03/11/world/middleeast/iran-us-military-bases-strikes-map.html|title=At Least 17 U.S. Sites Damaged in War With Iran, Analysis Shows|date=11 March 2026|access-date=12 May 2026|work=The New York Times}}</ref> ** {{flagu|អ៊ីស្រាអែល}}៖ *** ទាហាន ១៩ នាក់ និងអ្នកម៉ៅការ ១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** ប្រជាជនស៊ីវិល ២៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** របួស ៨,៥៩៨ នាក់ (រួមមានបុគ្គលិកយោធា ៧៦៤ នាក់) {{endplainlist}} | casualties2 = {{plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអ៊ីរ៉ង់''' ** {{flagu|អ៊ីរ៉ង់}}៖ ** ៣,៤៦៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត ** ២៦,៥០០​ នាក់បានទទួលរងរបួស * '''ផ្អែកតាមប្រភពក្នុងស្រុក''' ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} ហេស្បុលឡា៖ ** យុទ្ធជន ១,០០០+ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news |last1=Astih |first1=Paula |title=Hezbollah Tallies Its Dead from Israel War, Estimates Exceed 1,000 |url=https://infoweb-newsbank-com.srv-proxy1.library.tamu.edu/apps/news/document-view?p=AWNB&docref=news/1A7909E3F07F63D8 |access-date=12 May 2026 |work=Al-Sharq al-Awsat |agency=NewsBank: Access World News Research Collection |date=17 April 2026}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} ចលនាអាម៉ាល់៖ ** វេជ្ជបណ្ឌិតសង្គ្រោះបន្ទាន់ ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite web |title=NNA: Two paramedics from the Islamic Risala Scout Association – Civil Defense and the Islamic Health Authority have been killed in an airstrike on Sawwana |url=https://www.mtv.com.lb/en/news/Local/1666035/nna--two-paramedics-from-the-islamic-risala-scout-association---civil-defense-and-the-islamic-health-authority-have-been-killed-in-an-airstrike-on-sawwana |website=MTV Lebanon |access-date=12 May 2026 |date=13 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) The "Al-Risala Scouts" mourned their five martyred paramedics in the Zawtar raid. |url=https://www.nna-leb.gov.lb/ar/news/423125/%D9%83%D8%B4%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%A1%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%81%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%85%D8%B3%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%B2%D9%88%D8%B7%D8%B1-2 |website=NNA |access-date=12 May 2026 |date=28 March 2026}}</ref> ** {{flagicon image|flag of Hamas.svg}} ហាម៉ាស់៖ ** សមាជិក ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/israel-eliminates-3-hamas-members-operating-in-lebanon.php|title=Israel eliminates 3 Hamas members operating in Lebanon|first=Joe|last=Truzman|date=22 March 2026}}</ref> ** {{flagicon image|PMF infobox.png}} កងកម្លាំងប្រជាកំណែន៖ ** យុទ្ធជន ៨០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង​ ២៧០ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite news|url=https://saba.ye/en/news3682770.htm|title=Popular Mobilization Forces in Iraq: 80 Martyrs & over 270 injured in Israeli–U.S. aggression}}</ref> {{endplainlist}} ---- {{plainlist}} * '''ផ្អែកតាម[[សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្សនៅអ៊ីរ៉ង់]]៖'''<br>៣,៦៣៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (រួមមាន បុគ្គលិកយោធា ១,២២១ នាក់, ប្រជាជនស៊ីវិល ១,៧០១ នាក់, និង ៧១៤ នាក់ទៀតមិនបញ្ជាក់)<ref>{{cite web|date=7 April 2026|title=Day 39 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: Extensive Damage to the Rail Network and Roads|url=https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409042630/https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/|archive-date=9 April 2026|access-date=12 May 2026|website=HRANA (en-hrana.org)}}</ref> {{endplainlist}} ---- {{indented plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល''' ** {{flagu|អ៊ីរ៉ង់}}៖ ** បុគ្គលិកយោធា ៦,០០០+ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="Bohbot150326>{{cite news|last1=Bohbot|first1=Amir|title= Over 6,000 IRGC members killed, 15,000 wounded since the start of Operation Roaring Lion, IDF says|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-889964|access-date=15 March 2026|publisher=The Jerusalem Post|date=15 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315115157/https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-889964|archive-date=12 May 2026}}</ref> ** បុគ្គលិកយោធា ~១៥,០០០ នាក់បានរងរបួស<ref name="Bohbot150326"/> ** ឧបករណ៍បាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទិក ១៩០+ គ្រឿងបានកម្ទេច<ref name=MakoBelieve>{{cite news|title=(ជាភាសាហេប្រឺ)בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים"|url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-05-12}}</ref> ** នាវាចម្បាំង ១៥៥ គ្រឿងបានកម្ទេច ឬខូចខាត<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/us-war-with-iran-by-numbers-energy-drinks-to-targets-2026-4|title=Epic Fury strikes on Iran were fueled by 2 million energy drinks, about a million gallons of coffee, and nicotine, top general says}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} ហេស្បុលឡា៖ ** យុទ្ធជន ១,៩០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/idf-soldier-severely-wounded-as-hezbollah-drones-target-troops-in-southern-lebanon/|title=IDF soldier severely wounded as Hezbollah drones target troops in southern Lebanon}}</ref> {{endplainlist}} | casualties3 = <div style="text-align: centre;"> លីបង់៖ មនុស្ស ២,៧៥៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៨,៥១២ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web|date=8 May 2026 |title=Death toll from Israeli attacks on Lebanon nears 2,760 — Health Ministry|url=https://tass.com/world/2128625|archive-url=https://web.archive.org/web/20260509020136/https://tass.com/world/2128625|archive-date=9 May 2026|website=Tass}}</ref><br>អ៊ីរ៉ាក់៖ ទាហាន ២៦ នាក់និងប្រជាជនស៊ីវិល ២៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្ស ១៨០ នាក់បានរងរបួស <br>ប៉ាឡេស្ទីន៖ មនុស្ស ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១៥ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite news |first1=Imad |last1=Isseid |first2=Melanie |last2=Lidman |date=8 March 2026 |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-west-bank-settlers-violence-900ad24fd46e0ca5ae0de07c0328c960 |title=3 Palestinians killed in West Bank clash, bringing toll from week of violence to 6 |work=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite news |date=15 March 2026 |url=https://www.npr.org/2026/03/15/g-s1-113834/israeli-soldiers-fire-on-family-car-in-occupied-west-bank-killing-4 |title=Israeli soldiers fire on family car in occupied West Bank, killing 4 |work=NPR}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lee |first=David D. |date=19 March 2026 |title=Four Palestinian women killed during Iranian missile attack in West Bank |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/19/three-palestinian-women-killed-during-iranian-missile-attack-in-west-bank |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English |archive-date=19 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260319152352/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/19/three-palestinian-women-killed-during-iranian-missile-attack-in-west-bank |url-status=live}}</ref> <br>អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម៖ ទាហាន ២ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ១១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត,{{refn|group=ស|<ref>{{cite news |title=Fatalities in the UAE |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/day-18-israel-us-iran-war-live-updates#blogCarde8acf01e-a59b-4710-bc38-6378ec82b68c |access-date=12 May 2026 |work=Khaleej Times |date=17 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/24/uae-defense-ministry-says-civilian-contractor-killed-in-bahrain|title=UAE defense ministry says civilian contractor killed in Bahrain|date=March 24, 2026|website=Al Arabiya English}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/03/26/world/middleeast/iran-missile-strikes-abu-dhabi.html|title=Two Killed in Abu Dhabi as Gulf States Face Fresh Attacks|first=Ismaeel|last=Naar|location=Dubai, United Arab Emirates|date=March 26, 2026|website=NYTimes.com}}</ref>}} ២២៧ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409124738/https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|title=UAE intercepts 17 ballistic missiles, 35 drones after US-Iran ceasefire|archive-date=April 9, 2026|website=Khaleej Times}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/uae/three-injured-in-drone-attack-at-fujairah-oil-zone-1.500528878|title=Three injured in drone attack at Fujairah oil zone}}</ref> <br>គុយវ៉ែត៖ ទាហាន ៤ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ទាហាន ៧៧ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ៣២ នាក់បានរងរបួស <br>[[កងកម្លាំងអង្គការសហប្រជាជាតិបណ្ដោះអាសន្ននៅលីបង់]]៖ ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{refn|group=ស|រួមមានជនជាតិឥណ្ឌូណេស៊ីចំនួន ៤ នាក់ និងបារាំងចំនួន ២ នាក់<ref name="AP24042026">{{Cite news |last1=Ahmed |first1=Munir |last2=Gambrell |first2=Jon |last3=Keaten |first3=Jamey |date=24 April 2026 |title=Trump dispatches Witkoff and Kushner to Pakistan for new talks with Iran's foreign minister |url=https://apnews.com/article/us-iran-war-hormuz-israel-pakistan-ceasefire-april-24-2026-313e19ff213738620abe31c96eb38368 |work=Associated Press |access-date=12 May 2026 }}</ref>|name="UNIFIL killed"}} និង ១១ នាក់បានរងរបួស{{refn|រួមមានជនជាតិហ្កាណា ៤ នាក់,<ref name="BBC09032026">{{Cite news |last=Nunoo |first=Favour |date=9 March 2026 |title=Ghana calls on Commonwealth to condemn attack on its peacekeepers in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwyg07vqdrdo |work=BBC |access-date=12 May 2026}}</ref> ឥណ្ឌូណេស៊ី ៤ នាក់,<ref name="AJ30032026">{{Cite news |date=30 March 2026 |title=Two more UN peacekeepers killed in explosion in southern Lebanon: UNIFIL |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/30/two-more-un-peacekeepers-killed-in-southern-lebanon-unifil |work=Al Jazeera English}}</ref><ref name="UNNews">{{Cite news |date=30 March 2026 |title=UN condemns killing of two more peacekeepers in Lebanon |url=https://news.un.org/en/story/2026/03/1167222 |work=UN News}}</ref><ref name="AP24042026" /> និងបារាំង ៣ នាក់។<ref name="AP-18042026">{{Cite news |last1=Mroue |first1=Bassem |last2=Petrequin |first2=Samuel |date=18 April 2026 |title=French soldier killed and 3 others wounded in an attack on peacekeepers in Lebanon, Macron says |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-france-peacekeepers-5856353ddea6c1654c38c8aadf803ed7 |work=Associated Press |access-date=12 May 2026}}</ref><ref name="f24-22april">{{Cite news |date=22 April 2026 |title=French soldier dies of wounds after attack on UN force in Lebanon |url=https://www.france24.com/en/french-soldier-dies-of-wounds-after-attack-on-un-force-in-lebanon |work=France 24 |access-date=12 May 2026}}</ref>|group=ស|name="UNIFIL injured"}}<ref name="tayyar.org">{{Cite news |date=14 March 2026 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) UNIFIL: One of our soldiers was injured after our position near the town of Mays al-Jabal was targeted. |url= https://www.tayyar.org/news/Lebanon/711208/%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86%D9%8A%D9%81%D9%8A%D9%84-%D8%A5%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%A9-%D8%A3%D8%AD%D8%AF-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9-%D9%84%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D9%84%D8%AF%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D9%84 |website=tayyar.org }}</ref> <br>បារ៉ែន៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤២ នាក់បានរងរបួស{{refn|<ref name="Stepansky-2026">{{Cite web|first1=Joseph|last1=Stepansky|first2=Zaid|last2=Sabah|title=US, Israel attack Iran live: Trump vows to avenge 3 American soldiers|date=2 March 2026|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/2/us-israel-attack-iran-live|access-date=12 May 2026|website=Al Jazeera English}}</ref><ref>{{cite web|date=2026-03-09|title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media|url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post|access-date=2026-05-12|website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://qna.org.qa/en/news/news-details?id=bahraini-ministry-of-interior-says-four-injured-from-falling-debris-of-intercepted-iranian-drone&date=4/04/2026|title=Bahraini Ministry of Interior Says Four Injured from Falling Debris of Intercepted Iranian Drone|date=April 4, 2026|website=Qatar news agency}}</ref>|group=ស}} <br>អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ២៣ នាក់បានរងរបួស{{refn|<ref>{{cite news|title=Two killed, 12 injured after projectile fell on residential location in Saudi Arabia|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-killed-12-injured-after-projectile-fell-residential-location-saudi-arabia-2026-03-08/|access-date=12 May 2026|publisher=Reuters|date=8 March 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|archive-url=https://web.archive.org/web/20260410010538/https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|title=Saudi Arabia says operational activities halted at several energy sites|archive-date=10 April 2026}}</ref>|group=ស}} <br>អូម៉ង់៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១៧ នាក់បានរងរបួស<ref name=hindustan260302>{{Cite news|date=2 March 2026|title=3 Indians killed in Iranian attacks off Oman; 20 injured across West Asia|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/3-indians-killed-in-iranian-attacks-off-oman-20-injured-across-west-asia-101772473983914.html|access-date=12 May 2026|work=Hindustan Times}}</ref><ref name="aj260305">{{Cite news |title=US-Israel attacks on Iran: Death toll and injuries live tracker |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301150802/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker |archive-date=1 March 2026 |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref><ref name="Oman">{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Two drones crash in Oman, killing two workers amid U.S.-Israeli-Iran conflict |url=https://sana.sy/en/international/2302291/ |website=Syrian Arab News Agency}}</ref> <br>បារាំង៖ ទាហាន ១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{refn|មិនរាប់បញ្ចូលទាហានបារាំងពីរនាក់នៃកងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាពបណ្តោះអាសន្ននៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅប្រទេសលីបង់ឡើយ។|group=ស|name="France"}} និង ៧ នាក់បានរងរបួស{{refn|group=ស|name="France"}}<ref name="trt13march">{{Cite news |date=13 March 2026 |title=Drone attack in Iraq's Erbil region kills 1, injures 7 French soldiers at military base |url=https://www.trtworld.com/article/b846f9d0d45d |work=TRT World |access-date=12 May 2026}}</ref> <br>ស៊ីរី៖ ១​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|archive-url=https://web.archive.org/web/20260407080953/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|title=Syria says Israeli tank fire kills man in country’s south|archive-date=7 April 2026}}</ref> <br>កាតា៖ ២០ នាក់បានរងរបួស<ref name="The Peninsula Newspaper-2026">{{cite web|date=1 March 2026|title=Ministry of Interior announces 8 new injuries resulting from Iranian attack|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/01/03/2026/ministry-of-interior-announces-8-new-injuries-resulting-from-iranian-attack|access-date=12 May 2026|website=The Peninsula Newspaper|agency=QNA}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|archive-url=https://web.archive.org/web/20260407230957/https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|title=Qatar: 4 injured, including child, after debris from Iranian missile falls in residential area|archive-date=7 April 2026}}</ref> <br>ហ្សកដានី៖ ១៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite​ news|title=Army says Iran fired 119 missiles, drones in one week directly targeting Jordan|url=http://en.royanews.tv/news/68214|access-date=12 May 2026|work=Roya TV|date=7 March 2026}}</ref> <br>អាស៊ែបៃសង់៖ ៤ នាក់បានរងរបួស<ref name=ynet260305>{{cite news|title=Azerbaijan says Iran fired two drones at its territory, injuring two people|url=https://www.ynetnews.com/article/rjo00ualfbl|access-date=12 May 2026|publisher=Ynet|date=5 March 2026}}</ref> }} ចាប់តាំងពីថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[អ៊ីស្រាអែល]]បានចូលដៃគ្នាប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមជាមួយប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាសម្ព័ន្ធមិត្តនៅក្នុងតំបន់របស់ខ្លួន។ ជម្លោះនេះបានចាប់ផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយកំណត់គោលដៅលើទីតាំងយោធានិងរដ្ឋាភិបាល ហើយថែមទាំង[[បញ្ជីរាយនាមមន្ត្រីអ៊ីរ៉ង់ដេលបានស្លាប់កំឡុងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ធ្វើឃាតមន្ត្រីអ៊ីរ៉ង់ជាច្រើននាក់]]ទៀតផង រួមមានមេដឹកនាំកំពូល[[អាលី ហាមេនៃ]]ជាដើម។ ការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលនោះត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងស្របគ្នានឹងពេលដែលអ៊ីរ៉ង់ និងសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងជាប់ចរចាទាក់ទងនឹង[[កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់]]។ អ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញដោយបាញ់ប្រហារមីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក និងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ អ៊ីរ៉ង់ក៏ថែមទាំងបានប្រើកម្លាំង[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|បិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ផងដែរ ដែលបង្កជាការរំខានដល់ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក។ បន្ទាប់ពី[[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់និងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|បាញ់មីស៊ីលប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ហើយម្តងទៀតនៅក្នុង[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]]នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ ដោយលើកទីពីរនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចេញមុខវាយប្រហារលើទីតាំងនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។ នៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់បាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិលខ្លួនរាប់ពាន់នាក់]]ក្នុងយុទ្ធនាការបង្ក្រាបលើ[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ហ្វូងពួកបាតុករតវ៉ាប្រឆាំងដ៏ធំបំផុត]]ដែលមិនធ្លាប់មាននៅអ៊ីរ៉ង់ចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|ឆ្នាំ១៩៧៩]] មកម៉្លេះ។ ជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពសម្លាប់បាតុករដោយកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់នេះ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានឆ្លើយតបដោយព្រមាននឹងប្រើកម្លាំងយោធា ហើយបន្ទាប់មក លោកក៏បានដាក់បញ្ជាឱ្យយោធាអាមេរិកចល័តប្រមូលកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់ ដែលត្រូវជាការចល័តទ័ពដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងតំបន់នេះចាប់តាំងពី[[ការឈ្លានពានអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០០៣|ការឈ្លានពានប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់កាលឆ្នាំ២០០៣]] មក។<ref>{{cite news |date=26 February 2026 |title=US-Iran talks end with no deal but potential signs of progress |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-iran-nuclear-talks-resume-geneva-against-backdrop-military-threat-2026-02-26/ |access-date=12 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ការវាយប្រហារតាមអាកាសដោយអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែលបានបង្កការខូចខាតដល់មូលដ្ឋានយោធា អគាររដ្ឋាភិបាល​ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ និងទីតំបន់បេតិកភណ្ឌជាច្រើនកន្លែង ហើយបានបណ្តាលឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ និងរបួសជាច្រើននាក់ផងដែរ។<ref>{{cite web |last1=Brown |first1=Paul |last2=Sardarizadeh |first2=Shayan |last3=Murphy |first3=Matt |title=Iranian schools, hospital and landmarks among civilian sites hit during US-Israeli strikes |url=https://www.bbc.com/news/articles/cpw004xqxnjo |access-date=12 May 2026 |website=BBC Verify |date=6 March 2026}}</ref> ជាប្រតិកម្ម អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលផ្លោងរាប់រយគ្រាប់ និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ជាច្រើនគ្រឿងចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ និងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាងរួមមាន ប្រទេស[[កាតា]] [[គុយវ៉ែត]] [[បារ៉ែន]] [[ហ្សកដានី]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[អូម៉ង់]] និង[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]។<ref>{{cite news |last1=Piper |first1=Imogen |last2=Kelly |first2=Meg |last3=Ley |first3=Jarrett |last4=Ducroquet |first4=Simon |date=28 February 2026 |title=See where U.S., Israeli strikes have hit Iran and where Iran has retaliated |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2026/02/28/where-us-attack-iran-images-video/ |access-date=12 May 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286 |url-access=subscription}}</ref> អ៊ីរ៉ង់ និង​ក្រុមបក្សពួកសម្ព័ន្ធមិត្ត​របស់ខ្លួន​ក៏បាន​បើក​ការបាញ់ប្រហារ​លើ​[[តំបន់​ឃឺឌីស្ថាន]]​ក្នុងប្រទេស​អ៊ីរ៉ាក់ផងដែរ។ ដ្រូន ឬ​គ្រាប់មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ​ហោះសម្ដៅ​​ទៅក្នុង​ប្រទេស​[[អាស៊ែបៃសង់]] [[តួកគី]] និង​មូលដ្ឋាន​យោធាអាក្រូទីរីរបស់ចក្រភព​អង់គ្លេស​នៅ​ប្រទេស​ស៊ីបទៀតផង​។<ref>{{cite news |date=5 March 2026 |title=Azerbaijan threatens to respond after Iranian drones hit airport and near school |url=https://www.timesofisrael.com/azerbaijan-threatens-to-respond-after-iranian-drones-hit-airport-and-near-school/ |work=The Times of Israel}}</ref><ref name=attoncyprus>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Two drones intercepted heading for RAF base, Cyprus says |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2r0q310e3o |access-date=12 May 2026 |work=BBC News }}</ref> នៅដំណាលគ្នានេះ [[ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះរវាងក្រុមហេស្បុលឡា និងអ៊ីស្រាអែល]]បានវិវត្តកើតទៅជា[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមលីបង់]] ដោយបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល និងសមាជិកពួកសកម្មប្រយុទ្ធជាង ២,០០០ នាក់។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Hezbollah claims responsibility for attack on Israel |url=https://aje.news/wwomw4?update=4353584 |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> [[អាណត្តិប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំទីពីរ|រដ្ឋបាលត្រាំ]]បានផ្តល់សេចក្ដីពន្យល់ផ្សេងៗគ្នាជុំវិញមូលហេតុនៃការផ្តើមសង្គ្រាមនេះឡើង ដោយក្នុងនោះរួមមាន ដើម្បីទប់ស្កាត់ប្រតិកម្មរបស់អ៊ីរ៉ង់បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហាររំពឹងមុន កម្ទេចធនធានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ រារាំងអ៊ីរ៉ង់កុំឱ្យកសាង[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] រឹបអូស[[ធនធានប្រេងបម្រុងអ៊ីរ៉ង់|ធនធានប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់]] ឬផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់។ [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងថា ខណៈដែលអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធមិនអនុញ្ញាតឱ្យមានការចុះត្រួតពិនិត្យទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរដែលរងខូចខាតកាលពី[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|សង្គ្រាមក្នុងឆ្នាំ២០២៥]] នោះមែន ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នគឺគ្មានភស្តុតាងណាមួយដែលបានបញ្ជាក់ពីដំណើរការនៃកម្មវិធីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ឡើយ។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Iran Has No Structured Program to Build Nuclear Weapons, IAEA Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-us-strikes-2026/card/iaea-chief-says-iran-has-no-structured-program-to-build-nuclear-weapons-currently-1IYdJPyg8uIZqlGS8Gni |access-date=12 May 2026 |work=The Wall Street Journal​ }}</ref> អគ្គលេខាធិការ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] លោក[[អាន់តូនីអូ ហ្គូតេរ៉េស]] និងប្រទេសដែលមិនពាក់ព័ន្ធមួយចំនួន បានថ្កោលទោសសកម្មភាពវាយប្រហារដោយសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល ខណៈ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]វិញបានអនុម័ត[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៨១៧|សេចក្តីសម្រេចមួយ]]ថ្កោលទោសការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើរដ្ឋឈូងសមុទ្រ។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=12 May 2026 |work=BBC News}}</ref> អ្នករិះគន់សង្គ្រាម រួមទាំងអ្នកជំនាញផ្នែកច្បាប់ និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ បានសម្ដៅលើការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកថាជាអំពើខុសច្បាប់ក្រោមច្បាប់សហរដ្ឋអាមេរិក ជាទង្វើ[[ចក្រពត្តិនិយម]]<ref>{{Cite web |last1=Martin|first1=Peter|last2=Martin|first2=Eric|date=1 March 2026|title=Trump's Iran Strikes Usher in an Era of Unrestrained American Power|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-03-01/iran-attack-khamenei-killing-maduro-capture-begin-trump-imperialism-era|website=Bloomberg}}</ref> និង​ជាការរំលោភ​លើ​អធិបតេយ្យភាព​របស់​អ៊ីរ៉ង់​ក្រោម​ច្បាប់​អន្តរជាតិ។<ref name="guardian2march">{{cite news |last=Siddique |first=Haroon |date=2 March 2026 |title=What is the legality of the US and Israeli attacks on Iran? |url=https://www.theguardian.com/law/2026/mar/02/legality-us-israel-attacks-iran-uk |access-date=12 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> [[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចនៃសង្គ្រាម]]នេះរួមមាន ការរំខានដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតដល់ប្រព័ន្ធផ្គត់ផ្គង់នៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ក៏ដូចជាការរំខានដល់ឧស្សាហកម្មឧស្ម័នធម្មជាតិ ជីជីវជាតិ អាកាសចរណ៍ និងទេសចរណ៍ ព្រមទាំងបម្រែបម្រួលនៅក្នុងទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុផងដែរ។ ការដឹកជញ្ជូនប្រេងនិងឧស្ម័នត្រូវបានរំខានដោយការបិទ[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ដោយអ៊ីរ៉ង់ ហើយការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែលនិងអ៊ីរ៉ង់ទៅលើបណ្ដារោងចក្រថាមពលនៅក្នុងតំបន់។<ref name="uf">{{cite web |last=Nevitt |first=Mark |date=15 March 2026 |title=Legal and Operational Issues in the Strait of Hormuz: Transit Passage Under Fire |url=https://www.justsecurity.org/133996/legal-operational-strait-hormuz-transit-passage/ |access-date=13 May 2026 |website=Just Security }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ការចំណាយលើសង្គ្រាមរបស់យោធាអាមេរិកត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ១៨ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក<ref name="guardianCost">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2026/mar/19/us-iran-war-cost |title=The war on Iran cost the US $12.7bn by day six. Here's how it's been spent – in charts |date=19 March 2026 |access-date=13 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> ហើយ[[មន្ទីរបញ្ចកោណ]]បានស្នើតម្រូវការ ២០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកបន្ថែមទៀត។<ref name="i598">{{cite news |title=White House seeks $200bn in military funding in wake of Iran war |work=BBC News |date=19 March 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y73gwk1qdo |access-date=12 May 2026}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ការចំណាយលើប្រទេសអារ៉ាប់ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនជាង ១២០ ពាន់លានដុល្លារ។<ref name="arabCountriesCost">{{cite news |title=One month of war on Iran cost Arab countries up to $194bn: UNDP |work=Al Jazeera English |date=31 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/31/one-month-of-war-in-middle-east-cost-arab-states-up-to-194bn-undp |access-date=13 May 2026}}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់បានវាយតម្លៃការខូចខាតសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនដោយមានតម្លៃយ៉ាងតិចស្មើ ៣០០ ពាន់លានដុល្លារ ហើយអាចបន្តឡើងរហូតដល់ ១ ទ្រីលានដុល្លារគិតត្រឹមថ្ងៃទី១១ ខែមេសា។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/04/11/world/middleeast/iran-economy-war.html |title=Iran Tries to Grasp Economic Devastation of War, and Find a Way Past It |newspaper=The New York Times |date=11 April 2026}}</ref> លោកត្រាំបានអះអាងថាខ្លួនបានទទួលជ័យជម្នះជាច្រើនលើកច្រើនសារ ហើយបានអះអាងបន្ថែមថា អ៊ីរ៉ង់គឺ "គ្មានសល់អ្វីនៅក្នុងជួរយោធាទៀតទេ"។<ref>{{cite news |title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/ |work=CBS News |date=9 March 2026}}</ref> អ៊ីរ៉ង់ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល បានយល់ព្រមលើ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍]] ដែលបានសម្របសម្រួលដោយប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ហើយបានចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី៨ ខែមេសា<ref name="Pager-2026">{{Cite news |last= |date=7 April 2026 |title=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share |access-date=13 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ខណៈ[[បទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់នៅលីបង់]]វិញបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា។ បទឈប់បាញ់នៃសង្គ្រាមនេះបានឈានចូលដល់ភាពតានតឹង នៅពេលដែលអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធមិនព្រមបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញ លុះត្រាតែអ៊ីស្រាអែលបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការវាយលុករបស់គេនៅក្នុងប្រទេសលីបង់។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចចរចាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ|កិច្ចចរចាក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]បានបរាជ័យ លោកត្រាំបាននិយាយថា ខ្លួនលោកលែងខ្វល់ពីការចរចាអ្វីទៀតហើយ រួចលោកក៏បានប្រកាសបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសាតទៅ<ref>{{cite news |title=Trump says US will blockade strait of Hormuz after Iran peace talks fail |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/trump-says-us-will-blockade-strait-of-hormuz-as-iran-peace-talks-fail |access-date=13 May 2026 |work=The Guardian |date=12 April 2026}}</ref> ដែលជាហេតុនាំឱ្យមានការបិទផ្លូវទឹកពីរផ្នែក ដោយកម្លាំងជើងទឹកអាមេរិកបានកំពុងបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ ហើយអ៊ីរ៉ង់កំពុងបិទ[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។ ទោះជាយ៉ាងណា ត្រាំបានបន្តពន្យារបទឈប់បាញ់ដោយគ្មានកំណត់រយៈពេល ប៉ុន្តែការបាញ់ប្រហារគ្នាតាមផ្លូវអាកាសនៅតែបន្តកើតឡើងដដែរ។ ==ផ្ទៃរឿង== {{Further|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} ===ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់ជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|ទំនាក់ទំនងសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់|ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល}} ដោយសារតែគោលនយោបាយ[[ជាតូបនីយកម្មនៃឧស្សាហកម្មប្រេងអ៊ីរ៉ង់|ជាតូបនីយកម្មនៃឧស្សាហកម្មប្រេងកាត]]ក្រោមនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[ម៉ូហាម៉ាដ ម៉ូសាដឌេក]] ដូចនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអង់គ្លេសក៏បានផ្តួចផ្ដើមគាំទ្រ[[រដ្ឋប្រហារអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ១៩៥៣|រដ្ឋប្រហារ]]ទម្លាក់រូបលោកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ ហើយអំណាចត្រូវបានបង្វែរទៅ[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា​ ប៉ាហ្លាវី]] ដែលត្រូវជាព្រះរាជាពែរ្សនាពេលនោះ។ ដោយឃើញព្រះមហាក្សត្ររបស់ខ្លួនអត់ឱនលំទោនបំពេញផលប្រយោជន៍ឱ្យលោកខាងលិចដូច្នេះ ក៏ដូចជាត្រូវរស់នៅក្រោមរបបផ្តាច់ការរបស់ព្រះអង្គទៀតនោះ មហាជនអ៊ីរ៉ង់ក៏បានរើបម្រះបះបោរបន្ទុះចេញជា[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩]] ដោយផ្ដួលរំលំរបបប៉ាហ្លាវី ហើយជំនួសមកវិញដោយរបប[[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]]។<ref>{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=13 May 2026 |website=Le Monde diplomatique }}</ref> ជាលទ្ធផល អ៊ីរ៉ង់បានកាត់ផ្ដាច់ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលចោល បង្កើតបានជា[[វិបត្តិចំណាប់ខ្មាំងអ៊ីរ៉ង់|វិបត្តិការទូត]]ដែលបានអូសបន្លាយពេលជាងមួយឆ្នាំ។<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=13 May 2026 |work=News18}}</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីរ៉ាក់]] សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសគាំទ្រអ៊ីរ៉ាក់ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ នាវាចម្បាំងអាមេរិកមួយគ្រឿងត្រូវទទួលរងការខូចខាតដោយសារមីនក្រោមសមុទ្ររបស់អ៊ីរ៉ង់។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយធ្វើ[[ប្រតិបត្តិការផ្រេយីងមែនធីស|ការវាយប្រហារលើកងនាវា]]របស់អ៊ីរ៉ង់។ ប៉ុន្មានខែក្រោយមក សហរដ្ឋអាមេរិកបានបាញ់ទម្លាក់នូវ[[ជើងហោះហើរអាកាសចរណ៍អ៊ីរ៉ង់លេខ ៦៥៥|យន្តហោះស៊ីវិលអ៊ីរ៉ង់]]មួយគ្រឿងដោយអចេតនា។<ref name="MacFarquhar1926">{{cite news |last1=MacFarquhar |first1=Neil |title=A Timeline of the Tensions Between the Islamic Republic of Iran and the U.S. |url=https://www.nytimes.com/2026/03/15/world/middleeast/united-states-iran-history.html |access-date=13 May 2026 |work=The New York Times |date=15 March 2026}}</ref> ដើម្បីទប់ស្កាត់ការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើទីប្រជុំជនរបស់ខ្លួន អ៊ីរ៉ង់ក៏បានប្ដេជ្ញាចាប់ផ្តើមកម្មវិធីផលិតមីស៊ីលបាលីស្ទិក។<ref name="Al-MarashiCon">{{cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=13 May 2026 |website=The Conversation }}</ref> ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានចាប់ផ្តើមប្រឡូកចូលក្នុងជម្លោះតំណាងនៅទូទាំងមជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅក្នុងនោះ អ៊ីរ៉ង់បានគាំទ្រក្រុម[[ហេស្បុលឡា]]នៅប្រទេសលីបង់ប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង និងក្រោយ[[សង្គ្រាមស៊ីវិលលីបង់]]។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់]] អ៊ីរ៉ង់បានគាំទ្រក្រុមកងជីវពលដែលជាគូបដិបក្ខនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ដោយគួបផ្សំជាមួយក្រុម[[ហ៊ូទី]]នៅយេម៉ែន និងក្រុមប្រដាប់អាវុធដទៃទៀតនៅស៊ីរីនិងប៉ាឡេស្ទីន អ៊ីរ៉ង់បានបង្កើតប្រព័ន្ធសម្ព័ន្ធមិត្តដែលប្តេជ្ញាប្រឆាំងនឹងឥទ្ធិពលរបស់អាមេរិក អ៊ីស្រាអែល អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនៅក្នុងតំបន់។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០២ ដំណើរពង្រីកកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរដោយសម្ងាត់របស់អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានទម្លាយចេញជាសាធារណៈ។ ចូលមកដល់ឆ្នាំ២០០៦ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ទីបំផុតបានចេញប្រតិកម្មដោយប្រកាសអនុវត្ត[[ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់|ទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់]] ខណៈសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាស[[ទណ្ឌកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់|ទណ្ឌកម្មផ្ទាល់ខ្លួន]]ផងដែរប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់។ តាំងពីពេលនោះមក សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានខិតខំអនុវត្ត[[ប្រតិបត្តិការអូឡាំពិកហ្គេម|យុទ្ធនាការសង្គ្រាមកិច្ចសាយប័រ]]ក្នុងគោលដៅបង្អាកប្រតិបត្តិការរោងចក្រនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ ខណៈដែលអ៊ីស្រាអែលវិញបានធ្វើ[[ឃាតកម្មលើអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|ឃាតក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ]]កំពូលៗរបស់អ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើននាក់។<ref name="MacFarquhar1926"/><ref name="Le Monde Assassinations">{{cite web |last1=Imbert |last2=Golshiri |last3=Mas |first1=Louis |first2=Ghazal |first3=Liselotte |title=How Israel tracked down and assassinated scientists involved in Iran's nuclear program |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/07/08/how-israel-tracked-down-and-assassinated-scientists-involved-in-iran-s-nuclear-program_6743166_4.html |website=lemonde.fr |publisher=Le Monde |access-date=19 May 2026}}</ref> ជម្លោះ​នេះ​បានវិវត្តទៅមួយដំណាក់កាលទៀតនៅក្នុង​ខែមករា ឆ្នាំ២០២០ នៅពេល​ដែល​ប្រធានាធិបតីត្រាំបាន​បញ្ជាឱ្យមានការធ្វើឃាត​លើលោក[[កាស៊ឹម សូលីម៉ានី]] ដែលត្រូវជាមេបញ្ជាការនៃ​[[កងកម្លាំងឃូដស៍]]។<ref name="News1828"/><ref name="Al-MarashiCon"/> កំណើននៃភាពតានតឹងបានហក់ឡើងមួយកម្រិតទៀតបន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយលុកថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] មកលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង។ អ៊ីស្រាអែលបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងបក្សពួកប្រដាប់អាវុធជាច្រើនក្រុមនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ដែលមានអ៊ីរ៉ង់គាំទ្រនៅពីក្រោយ ដោយនៅក្នុងនោះរួមមាន [[ហាម៉ាស់]] [[ហេស្បុលឡា]] និង[[ហ៊ូទី]]។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានផ្ដើមប្រតិបត្តិការ[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]] ដោយបើកការវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធានិងនុយក្លេអ៊ែរក្នុងទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ដែលជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់វាយប្រហារតបតវិញ។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បាន[[ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋាននុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់]]ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃដែរ មុនពេលវាត្រូវបានបញ្ចប់ដោយ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|បទឈប់បាញ់]]។<ref>{{cite web |title=Iran's Conflict With Israel and the United States |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/confrontation-between-united-states-and-iran |website=Council on Foreign Relations}}</ref> ===បញ្ហានុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល=== អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេជឿយ៉ាងទូលំទូលាយថាមានប្រដាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ដោយមានស្តុកក្បាលគ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរចន្លោះពី ៩០ ទៅ ៤០០ គ្រាប់។{{refn|ចំនួនស្មាននៃទំហំស្តុកគ្រាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺមានប្រភពខុសៗគ្នា។ តួលេខនៅក្នុងអត្ថបទនេះគឺអាស្រ័យតាមប្រភពចំនួនស្មានដូចតទៅ៖ <ref>{{multiref2 |1 = {{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Norris |first2=Robert S. |year=2014 |title=Israeli nuclear weapons, 2014 |url=http://bos.sagepub.com/content/70/6/97.full.pdf+html |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=70 |number=6 |pages=97–115 |doi=10.1177/0096340214555409 |bibcode=2014BuAtS..70f..97K |doi-access=free}} |2= {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/colin-powell-leaked-emails-nuclear-weapons-israel-iran-obama-deal-a7311626.html |title=Colin Powell leaked emails: Israel has '200 nukes all pointed at Iran', former US secretary of state says |last=Revesz |first=Rachael |newspaper=The Independent |date=16 September 2016 |access-date=19 May 2026}} |3= {{cite journal |last=Brower |first=Kenneth S |title=A Propensity for Conflict: Potential Scenarios and Outcomes of War in the Middle East |journal=Jane's Intelligence Review |type=special report |number=14 |date=February 1997 |pages=14–15}} |4= {{cite book |title=Israel and the Bomb |place=New York |publisher=Columbia University Press |last=Cohen |first=Avner |year=1998 |isbn=978-0-231-10482-1 |url=https://archive.org/details/israelbomb00cohe |page=349}} |5= {{cite web |first=Mohamed |last=ElBaradei |url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Transcripts/2004/alahram27072004.html |title=Transcript of the Director General's Interview with Al-Ahram News |website=International Atomic Energy Agency |date=27 July 2004 |access-date=19 May 2026}} |6= {{cite web |url=https://fas.org/initiative/status-world-nuclear-forces/ |title=Status of World Nuclear Forces |website=Federation Of American Scientists}} }}</ref>}} ម្យ៉ាងទៀត អ៊ីស្រាអែលក៏ជាប្រទេសដែលមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរតែមួយគត់ផងដែរ ដែលមិនទទួលស្គាល់ថាខ្លួនមានកម្មសិទ្ធិអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។<ref name="Kristensen-2022">{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |date=2 January 2022 |title=Israeli nuclear weapons, 2021 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.2021.2014239 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=78 |issue=1 |pages=38–50 |doi=10.1080/00963402.2021.2014239 |bibcode=2022BuAtS..78a..38K |issn=0096-3402 |url-access=subscription}}</ref> អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តមួយចំនួនបានអះអាងថា អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាហេតុផលដែលជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់អភិវឌ្ឍកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរផ្ទាល់របស់ខ្លួន ដោយបានបង្កឱ្យមានតុល្យភាពនៃការទប់ស្កាត់នុយក្លេអ៊ែរ ឬការប្រណាំងប្រជែងសព្វាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្នុងតំបន់។<ref>{{cite web |date=July 2008 |title=An Israel-Iran Balance of Nuclear Deterrence: Seeds of Instability |url=https://www.inss.org.il/publication/israel-iran-balance-nuclear-deterrence-seeds-instability/ |access-date=19 May 2026 |website=INSS }}</ref> ដោយ​លើកហេតុផលពីហានិភ័យផ្នែក​សន្តិសុខ អ៊ីស្រាអែលបាន​បដិសេធ​មិនទទួលយកការអំពាវនាវពីសហគមន៍​អន្តរជាតិ​ឱ្យខ្លួនចុះ​ចូលរួម​ក្នុង​[[សន្ធិសញ្ញា​ស្តីពី​ការមិនរីកសាយភាយ​អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] ឬ​ចូលរួម​ក្នុងកិច្ចចរចា​អំពី[[​តំបន់​គ្មាន​អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ​នៅ​មជ្ឈិមបូព៌ា]]ឡើយ។<ref name="s316">{{cite news |date=29 May 2010 |title=Israel rejects call to join anti-nuclear treaty |url=https://www.reuters.com/article/world/israel-rejects-call-to-join-anti-nuclear-treaty-idUSTRE64S1ZN/ |access-date=19 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ==ព្រឹត្តិការណ៍មុនសង្គ្រាម== {{Main|ព្រឹត្តិការណ៍មុនសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦}} [[File:President Donald J. Trump Welcomes Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu to the White House (cropped b).jpg|thumb|នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានបញ្ចុះបញ្ចូលត្រាំដោយជោគជ័យក្នុងការចូលអន្តរាគមន៍យោធាប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់។]] ==អរិភាព== {{Main|ខ្សែកាលនៃសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦}} ===សប្តាហ៍ដំបូង (២៨ កុម្ភៈ – ៦ មីនា)=== [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|២៨ កុម្ភៈ៖​ ត្រាំកំពុងថ្លែងដំណឹងទៅកាន់ប្រជាជាតិរបស់លោកអំពីដំណើរការវាយប្រហាររបស់អាមេរិក។]] នៅម៉ោង ៣:៣៨ រសៀល ([[តំបន់ម៉ោងខាងកើត|ម៉ោងនៅអាមេរិក]] ឬត្រូវនឹងម៉ោង ១១:០៨ យប់នៅអ៊ីរ៉ង់) នៃថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានចេញបញ្ជាឱ្យចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការអេផិកហ្យូរី (''Epic Fury'')។<ref name="FT01">{{cite news |title=Inside the plan to kill Ali Khamenei |url=https://www.ft.com/content/bf998c69-ab46-4fa3-aae4-8f18f7387836 |work=Financial Times |access-date=21 May 2026 |date=2 March 2026}}</ref> គ្រាប់មីស៊ីល ដ្រូនអាមេរិក និងយន្តហោះចម្បាំងអ៊ីស្រាអែលជាច្រើនគ្រឿង បានផ្តើមការវាយប្រហារមកលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នៅថ្ងៃបន្ទាប់ នាវេលាម៉ោងប្រមាណ ៩:៤៥ ព្រឹក ម៉ោងនៅអ៊ីរ៉ង់ (ឬម៉ោង ១:១៥ រំលងអធ្រាត្រ ម៉ោងនៅអាមេរិក)។<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/us-weapons-used-to-attack-iran-fend-off-retaliation-2026-2?IR=T |title=Here are the weapons America used to strike Iran — and shield against retaliation |work=Business Insider |first=Jake |last=Epstein |date=28 February 2026 |access-date=21 May 2026}}</ref> វេលាផ្ដើមការវាយប្រហារនេះបានកើតឡើងនៅដំណាលស្របនឹងពេលកំពុងតែមានកិច្ចចរចាជុំវិញកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's foreign minister says he's unsure why U.S. attacked during nuclear talks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-attack-us-israel-regime-change-trump-netanyahu-araghchi-rcna261124 |access-date=21 May 2026 |work=NBC News }}</ref> ប្រតិបត្តិការនេះដែរត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលប្រសិទ្ធនាមថា ប្រតិបត្តិការតោគ្រហឹម។{{refn|group=ស|[[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מִבְצַע שְׁאָגַת הָאֲרִי}}<ref>{{cite news |last=Munitz |first=Shmuel |date=6 March 2026 |title=From ancient Israel to modern Iran: the enduring symbolism of the lion |url=https://www.ynetnews.com/culture/article/sk0ujovk11l |access-date=21 May 2026 |work=Ynet }}</ref> [[កងទ័ពអាកាសអ៊ីស្រាអែល]]បានថ្លែងថា កម្លាំងខ្លួនបានបើកវាយប្រហារលើគោលដៅយោធាចំនួន ៥០០ កន្លែងនៅភាគខាងលិច និងកណ្តាលប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយនេះត្រូវជាសមយុទ្ធប្រយុទ្ធដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្លួន<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=IDF says 200 jets involved in Air Force's largest-ever attack sortie |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-200-jets-involved-in-air-forces-largest-ever-attack-sortie/ |access-date=21 May 2026 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> ខណៈកងនាវាអ៊ីរ៉ង់ក៏ទទួលរងនូវការវាយប្រហារទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news |title=Satellite images show Iranian warship burning after US Israel strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.businessinsider.com/satellite-images-show-iranian-warship-burning-after-us-israel-strikes-2026-2 |work=Business Insider |access-date=21 May 2026}}</ref> ក្រោយមក អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ជាក់ថា ដំណើរវាយប្រហារដំបូងរបស់ខ្លួនបានប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកជាង ១,២០០ គ្រាប់នៅក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោង។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Israel claims to have dropped over 1,200 bombs on Iran in one day |url=https://aje.news/p4rw7y?update=4349719 |work=Al Jazeera English |access-date=21 May 2026 }}</ref> មន្ត្រីអាមេរិកម្នាក់បាននិយាយថា ការវាយប្រហាររាប់សិបលើករបស់អាមេរិកត្រូវបានអនុវត្តដោយយន្តហោះចម្បាំងដែលចេញពីមូលដ្ឋានយោធានៅជុំវិញតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា និងពីនាវាដឹកយន្តហោះមួយ ឬច្រើនគ្រឿង។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442 |access-date=21 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> យោងតាមសារព័ត៌មាន Iran International ដែលដកស្រង់សម្តីរបស់[[ទីភ្នាក់ងារព័ត៌មាននិស្សិតអ៊ីរ៉ង់]] បុគ្គលិកដែលបម្រើការក្នុង[[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]ប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ រួមទាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់មួយចំនួនផងដែរ<ref>{{cite web |date=28 February 2026 |title=Senior Revolutionary Guards commanders killed in US-Israel strikes – Reuters |url=https://www.iranintl.com/en/202602284254 |access-date=21 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ត្រូវបានសម្លាប់ ឬត្រូវរងរបួស ខណៈដែលមូលដ្ឋានយោធាជាច្រើនកន្លែងបានរងការវាយប្រហារ។<ref name="Iran International-2026a">{{cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=21 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ទាំងត្រាំ​ និង[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានព្រមានអំពីហានិភ័យដែលអាចកើតមានពីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ហើយបានអំពាវនាវឱ្យប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ចូលរួមជាធ្លុងដើម្បីផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់គេ។<ref name="CBS Major-Combat-Operations">{{cite news |date=28 February 2026 |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |work=CBS News |access-date=21 May 2026}}</ref> បន្ថែមពីលើការវាយប្រហារដោយអាវុធ អ៊ីរ៉ង់ក៏ទទួលរងការវាយប្រហារតាមបណ្ដាញអ៊ីនធឺណិតផងដែរទៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងកម្មវិធីទូរស័ព្ទរបស់ខ្លួន រួមជាមួយនឹងសារដែលអំពាវនាវឱ្យប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ងើបឡើងរើបម្រះប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលខ្លួន។<ref name = "JPost hack">{{cite news |last=Gal |first=Itai |date=28 February 2026 |title=Israel plunges Iran into darkness with largest cyberattack in history during attack against Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888271 |access-date=21 May 2026 |work=The Jerusalem Post }}</ref> ការវាយប្រហារតាមអ៊ីនធឺណិតនោះថែមទាំងបានផ្ដាច់ចរន្តអគ្គិសនីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ស្ទើរតែទាំងស្រុងទៀតផង ដោយវាបានអូសបន្លាយជាង ៦០ ម៉ោង បង្កជាការរំខានដល់ទំនាក់ទំនងរបស់រដ្ឋាភិបាល ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋ និងសេវាកម្មសាធារណៈផ្សេងៗ។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=The digital front: Iran's internet down for second day amid reports of U.S.-Israel cyberattacks |url=https://www.cnbc.com/2026/03/02/irans-internet-down-amid-reports-of-us-israel-cyberattacks.html |access-date=21 May 2026 |work=CNBC}}</ref><ref name = "JPost hack"/> ចាប់តាំងពីថ្ងៃផ្ទុះសង្គ្រាមនេះមក អាជ្ញាធរអ៊ីរ៉ង់បានរឹតបន្តឹងការចូលប្រើប្រាស់បណ្ដាញអ៊ីនធឺណិតរបស់ប្រជាជនខ្លួន ដោយអនុញ្ញាតការប្រើប្រាស់ចំពោះតែអ្នកដែលរដ្ឋាភិបាលទទួលស្គាល់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name="bm">{{cite news |date=17 March 2026 |title=Iran's 'chosen users' get 'privileged access' despite internet blackout for masses |url=https://www.theregister.com/2026/03/17/iran_internet_blackout/ |work=The Register}}</ref> [[File:US bases in the Middle East.svg|thumb|[[បញ្ជីរាយឋបនស្ថានយោធាអាមេរិក|មូលដ្ឋាននិងឋបនស្ថានយោធាអាមេរិក]]ធំៗនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា រួមមានមូលដ្ឋានដែលបើកការវាយប្រហារទៅលើអ៊ីរ៉ង់ផងដែរ]] កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញក្នុងរយៈពេលតែប៉ុន្មានម៉ោងប៉ុណ្ណោះដោយការបាញ់គ្រាប់មីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក។ ​​អ៊ីរ៉ង់បានដាក់រហស្សនាមប្រតិបត្តិការយោធាវាយតបតរបស់ខ្លួនថា [[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីបួន]]។{{refn|group=ស|អ៊ីរ៉ង់ធ្លាប់បានប្រកាសនិងអនុវត្ត[[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីមួយ]] [[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីពីរ|ពីរ]] និង[[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីបួន|បី]]រួចទៅហើយ តែប្រតិបត្តិការទាំងបីគឺស្ថិតក្នុងទ្រង់ទ្រាយតូចប៉ុណ្ណោះ។}}{{refn|group=ស|[[ភាសាពែរ្ស]]៖ عملیات وعده صادق ۴}} ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានសម្ដៅលើសង្គ្រាមនេះថា "សង្គ្រាមរ៉ាម៉ាដាន" ក៏ព្រោះតែដំណើរវាយប្រហាររួមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានកើតឡើងនៅកំឡុងខែរ៉ាម៉ាដាន។<ref>{{cite news |date=20 March 2026 |title=Iran to mark Eid Al-Fitr on Saturday: state TV |url=https://www.arabnews.com/node/2636982/middle-east |access-date=22 May 2026 |work=Arab News |agency=Agence France-Presse}}</ref> គោលដៅវាយតបតរបស់អ៊ីរ៉ង់ជាចម្បងសម្ដៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ពិសេសចំពោះទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]និង[[ហៃហ្វា]]<ref name="BBC Tehran response">{{cite news |title=(ជាភាសាពែរ្ស)جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران؛ چرا واکنش تهران این‌بار تنها چند ساعت طول کشید؟ |url=https://www.bbc.com/persian/articles/ce94dk4yy2eo |work=BBC News Persian |date=28 February 2026 |access-date=22 May 2026}}</ref> និងបណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនទៀតនៅក្នុងតំបន់ជាប់ឈូងសមុទ្រពែរ្ស។ គោលដៅសំខាន់ៗដែលអ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហាររួមមាន រាជធានី[[ម៉ាណាណា]]របស់ប្រទេសបារ៉ែន<ref>{{cite news |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=22 May 2026 |work=CNN }}</ref> [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិគុយវ៉ែត]] រាជធានី[[អាប៊ូដាប៊ី]]របស់អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Explosions reported in Kuwait and UAE |url=https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=22 May 2026 |work=Armenia News }}</ref> និងរាជធានី[[រីយ៉ាដ]]និង[[ខេត្តខាងកើត (អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត)|ខេត្តខាងកើត]]របស់អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតជាដើម។ល។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f |access-date=22 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីរ៉ង់ក៏បានវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាផងដែរ។<ref>{{cite news |url=https://france24.com/en/middle-east/20260228-what-we-know-about-us-military-bases-mideast-gulf-targeted-iran-retaliatory-strikes |title=Iran targets US military bases in the Middle East with retaliatory strikes |date=28 February 2026 |work=France 24 |access-date=22 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីម្តងទៀតសម្ដៅលើអ៊ីរ៉ង់<ref name="Reuters-2026">{{cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=Reuters}}</ref> ខណៈអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលនិងដ្រូនតបតវិញទៅលើប្រទេសបារ៉ែន អ៊ីស្រាអែល ហ្សកដានី គុយវ៉ែត កាតា អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម។<ref>{{cite news |last1=Gambrell |first1=Jon |last2=Lidman |first2=Melanie |last3=Boak |first3=Josh |first4=Eric |last4=Tucker |date=1 March 2026 |title=Iran fires missiles at Israel and Gulf states after US-Israeli strike kills Khamenei |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |access-date=22 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ប្រទេសកាតាបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[ស៊ូខយស៊ូ-២៤|ស៊ូ-២៤]] របស់អ៊ីរ៉ង់ចំនួនពីរគ្រឿង ដែលនាំឱ្យកាតាក្លាយជាប្រទេសដំបូងដែលបានបាញ់យន្តហោះអ៊ីរ៉ង់ទម្លាក់ដោយជោគជ័យនៅក្នុងជម្លោះនេះ។<ref>{{cite news |last1=Salem |first1=Mostafa |last2=Kent |first2=Lauren |date=2 March 2026 |title=Qatar says it shot down two Iranian bomber aircraft |url=https://edition.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk?post-id=cmm9dkjpf00003b6ps4g5qwvo |access-date=22 May 2026 |work=CNN }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ​ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារលើ[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរណាតានស៍]] ខណៈយន្តហោះចម្បាំង F-15E ចំនួនបីគ្រឿងរបស់អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ដោយការភាន់ច្រឡំដោយគ្នាឯង។<ref name="Reals">{{cite news |last=Reals |first=Tucker |date=2 March 2026 |title=Live updates: U.S. military confirms 4 troops killed in Iran war; Kuwait downs 3 U.S. jets in 'friendly fire' |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |access-date=22 May 2026 |work=CBS News }}</ref> ដំណាលគ្នានោះ ក្រុម[[ហេស្បុលឡា]]បានចាប់ផ្តើមបាញ់រ៉ុក្កែត និងគ្រាប់មីស៊ីលទៅលើអ៊ីស្រាអែល ដោយអះអាងថាវាជា "សកម្មភាពការពារខ្លួន" បន្ទាប់ពីរង[[ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ការវាយប្រហារ]]ពីអ៊ីស្រាអែលអស់រយៈពេលជាងមួយឆ្នាំនៅលីបង់ថ្វីបើ[[កិច្ចព្រមពៀងបទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|បទឈប់បាញ់កាលឆ្នាំ២០២៤]] កំពុងចូលជាធរមានក្ដី។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Hezbollah claims attack on Israel was 'defensive act' after year of Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hezbollah-claims-attack-on-israel-was-defensive-act-after-year-of-israeli-strikes/ |access-date=22 May 2026 |agency=Agence France-Presse |work=The Times of Israel}}</ref> [[File:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|២ មីនា៖ ឃ្លីបវីដេអូខ្លីៗអំពីការវាយប្រហារដោយ[[បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិក]]]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោកអ៊ីស្រាអែល កាត់ហ្ស៍បានអនុញ្ញាតបើក[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ការឈ្លានពានចូលក្នុងប្រទេសលីបង់]]។<ref>{{cite news |last=McShane |first=Asher |date=3 March 2026 |title=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |access-date=22 May 2026 |work=LBC }}</ref>​ ក្រៅពីនេះ មន្ត្រីអាមេរិកបានថ្លែងថា កងកម្លាំងរបស់ខ្លួនបានបំផ្លាញកងនាវារបស់អ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើន ពិសេសនៅក្នុង[[ឈូងសមុទ្រអូម៉ង់]] ក៏ដូចជាមូលដ្ឋានជើងទឹកសំខាន់ៗផងដែរ។<ref>{{cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=22 May 2026 |website=Naval News }}</ref> ចូលមកថ្ងៃទី៤ ខែមីនា អាមេរិកបានប្រកាសថានឹងបន្ថែមការវាយប្រហារលើអ៊ីរ៉ង់កាន់តែខ្លាំងជាងមុន ហើយនៅក្នុងថ្ងៃដដែរនេះ អ៊ីស្រាអែលបានវាយចំទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់កងកម្លាំង[[បាស៊ីគ]]​ ខណៈលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]បានរួចផុតពីការវាយប្រហារតាមអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=22 May 2026 |work=Reuters}}</ref> មីស៊ីលបាលីស្ទិកមួយគ្រាប់ដែលបាញ់ចេញពីទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបានស្ទាក់ចាប់ដោយប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសរួមរបស់ណាតូ ខណៈវាបានហោះចូលក្នុងដែនអាកាសប្រទេសតួកគី ខណៈតួកគីបានព្រមានថាខ្លួនមានសិទ្ធិការពារអធិបតេយ្យភាពខ្លួន រីឯអង្គការណាតូវិញបានថ្លែងពីការប្តេជ្ញាចូលរួមការពារប្រទេសតួកគីដែលជាសមាជិក។<ref>{{cite web |date=5 March 2026 |title=Secretary General Mark Rutte condemns violation of Turkish airspace |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_2026_03_05.htm |website=NATO Official Website}}</ref> [[File:Indian Ocean Iranian vessel (998184).webm|thumb|៤ មីនា៖ វីដេអូបង្ហាញពីការបាញ់ពន្លិចនាវាអ៊ីរ៉ង់ ''ដេណា'' ពីនាវាមុជទឹកអាមេរិក ''ឆារលត្ត'']] នាវាចម្បាំង​មួយគ្រឿង​របស់​កងទ័ពជើងទឹក​អ៊ីរ៉ង់​ឈ្មោះ ''ដេណា'' ត្រូវបានបាញ់ពន្លិច​នៅក្នុង​មហាសមុទ្រឥណ្ឌា​ដោយ​នាវាមុជទឹកឈ្មោះឆារលត្តរបស់អាមេរិក ក្នុងចម្ងាយ​ប្រមាណ ៧៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងត្បូង​ទីក្រុង[[កាល្លេ]] ប្រទេស​ស្រីលង្កា បន្ទាប់ពីនាវាមួយ​នេះ​បានកំពុង​វិលត្រឡប់​ទៅ​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ង់​វិញ​ក្រោយបានចូលរួម​សមយុទ្ធ​កងនាវា​អន្តរជាតិនៅទីក្រុង[[វិសាខបណម]]នៃប្រទេសឥណ្ឌា។<ref>{{cite web |last=Rana |first=Javaria |date=2 March 2026 |title=Sri Lanka responds to distress call from Iranian warship returning from Vizag Fleet Review |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/sri-lanka-responds-to-distress-call-from-iranian-warship-returning-from-vizag-fleet-review |access-date=22 May 2026 |website=The New Indian Express }}</ref> យោងតាមកងទ័ពអ៊ីរ៉ង់ នាវិកអ៊ីរ៉ង់ចំនួន ១០៤ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ និង ៣២ នាក់ទៀតបានរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍លិចនាវានេះ។<ref>{{cite news |last1=Magee |first1=Caolán |last2=Kelliher |first2=Fiona |date=8 March 2026 |title='Projectile' kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=22 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីពីរ (៧–១៣ មីនា)=== [[File:P20260307DT-1619 The Dignified Transfer of Remains of Six U.S. Soldiers.jpg|thumb|249x249px|សាកសពទាហានអាមេរិកចំនួនប្រាំពីរនាក់កំពុងត្រូវបញ្ជូនទៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ, ៧ មីនា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែមីនា សហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជូននាវាដឹកយន្តហោះទីបីរបស់ខ្លួនមកមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref>{{cite web |date=7 March 2026 |first=Ilgar |last=Khudiyev |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=23 May 2026 |website=Azerbaijani Press Agency}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ ប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ លោកប៉េហ្សេស្សខ្ចន់បានប្រាប់អ្នកយកព័ត៌មានថា អ៊ីរ៉ង់នឹងឈប់វាយប្រហារប្រទេសជិតខាងចាប់ពីថ្ងៃនោះតទៅទៀត ប៉ុន្តែលុះត្រាតែការវាយប្រហារមកលើអ៊ីរ៉ង់លែងមានប្រភពចេញពីទឹកដីរបស់ប្រទេសជិតខាងទាំងនោះ។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=23 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> យ៉ាងណាមិញ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌូបៃ]]ក្រោយមកបានរងការវាយប្រហារដោយយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើករបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=23 May 2026 |work=Euronews }}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា កូនប្រុសទីពីររបស់លោកហាមេនៃគឺលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ|មោជតាបា]]ត្រូវបានតែងតាំងជាមេដឹកនាំកំពូលថ្មីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=9 March 2026 |title=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |access-date=23 May 2026 |work=NPR }}</ref> ឃ្លាំងស្តុកប្រេងឥន្ធនៈនៅក្បែររដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់ត្រូវរងការវាយប្រហារ ខណៈភ្លើងឆេះពីការវាយប្រហារនេះបានបង្កបង្កើតជាផ្សែងពពកខ្មៅក្រាស់គ្របដណ្ដប់ស្ទើរពេញទីក្រុងតេហេរ៉ង់ និងថែមទាំងបណ្ដាលឱ្យកើតមានភ្លៀងអាស៊ីតពុលខ្មៅធ្លាក់នៅតំបន់ជុំវិញនោះផងដែរ។<ref name="b673">{{cite magazine |last1=Schneid |first1=Rebecca |first2=Kay Armin |last2=Serjoie |last3=Jamalpour |first3=Fatemeh |title='The Air is Unbreathable': Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |magazine=Time |date=8 March 2026 |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |access-date=23 May 2026 }}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសពីមរណភាពរបស់សមាជិកយោធាអាមេរិកទីប្រាំពីរក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=US troop dies from wounds sustained in Iran attack |url=https://aje.news/64yl8m?update=4379695 |access-date=23 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> យោងទៅតាម[[សមាគមអឌ្ឍចន្ទក្រហមអ៊ីរ៉ង់]] សាលារៀនសរុបចំនួន ៦៥ និងមណ្ឌលសុខភាពចំនួន ៣២ (ដូចជាមន្ទីរពេទ្យ និងឱសថស្ថាន) ត្រូវបានរងការវាយប្រហារចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើង ហើយទីតាំងស៊ីវិលជាង ១០,០០០ កន្លែងត្រូវរងការខូចខាត។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=More on civilian sites attacked in Iran: Red Crescent |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue?update=4379534 |work=Al Jazeera English |access-date=23 May 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា អង្គការណាតូបានបញ្ជាក់ពីករណីស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិកទីពីរមកលើដែនអាកាសប្រទេសតួកគី<ref>{{cite news |date=9 March 2026 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=23 May 2026 |work=The Straits Times |issn=0585-3923}}</ref> ខណៈតួកគីបានបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំងប្រភេទ F-16 ចំនួនប្រាំមួយគ្រឿង និងប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសទៅ[[ស៊ីបខាងជើង]]ក្នុងគោលបំណងការពារសន្តិសុខ។<ref>{{cite news |date=9 March 2026 |title=(ជាភាសាតួកគី) MSB: 6 Türk F-16'sı KKTC'ye konuşlandırıldı |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/msb-6-turk-f-16si-kktcye-konuslandirildi-937063.html |access-date=23 May 2026 |work=TRT Haber }}</ref> [[File:Strait of Hormuz Transits.webp|thumb|{{center|ដំណើរដឹកជញ្ជូនឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍បានធ្លាក់ចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមចាប់ផ្ដើមមក។<ref>{{cite web |url=https://portwatch.imf.org/pages/cc317ba850e34c4dadbead6f7b336fb1 |title=Trade disruptions in the Strait of Hormuz due to attacks on commercial ships |website=PortWatch |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=23 May 2026 |date=28 February 2026}}</ref>}}]] ការគាំងប្រព័ន្ធផ្កាយរណបនាវាចរណ៍សកលដែលមិនមានប្រភពដើមច្បាស់លាស់បានបង្កជាការរំខានដល់នាវាចរណ៍នៅក្បែរច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ ហើយបង្កឱ្យកើតមានករណីគ្រោះថ្នាក់ជាច្រើនដល់នាវាដឹកប្រេងនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3ewwlx9e1xo |title=GPS jamming: The invisible battle in the Middle East |last=Baraniuk |first=Chris |work=BBC News |date=10 March 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា មេបញ្ជាការជាន់ខ្ពស់ម្នាក់នៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបាននិយាយថា អ៊ីរ៉ង់កំពុងប្រើប្រាស់បាញ់តែគ្រាប់មីស៊ីលខ្លួនដែលមានទម្ងន់ចាប់ពី ១០០០ គីឡូក្រាមឡើងទៅប៉ុណ្ណោះ។<ref name="ndtv10march">{{cite news |url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972 |title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran |work=NDTV |date=10 March 2026 |access-date=25 May 2026 |last=Srinivasan |first=Chandrashekar}}</ref> ឧត្តមនាវីឯកអាមេរិក លោក[[ប្រាដ ឃូពើរ]]បានរាយការណ៍ថា អត្រាបាញ់គ្រាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិករបស់អ៊ីរ៉ង់បានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៩០% បើប្រៀបនឹងថ្ងៃដំបូងៗនៃសង្គ្រាម ហើយអត្រាបាញ់បង្ហោះដ្រូនរបស់ពួកគេបានធ្លាក់ចុះ ៨៣%។<ref>{{cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=25 May 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham }}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមីនា អង្គការ[[យូនីសេហ្វ]]បានរាយការណ៍ថា កុមារជាង ១,១០០ នាក់បានទទួលរងរបួស ឬត្រូវបាត់បង់ជីវិត (២០០ នាក់ត្រូវបានរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតនៅអ៊ីរ៉ង់, ៩១ នាក់នៅលីបង់, ៤ នាក់នៅអ៊ីស្រាអែល និង ១ នាក់នៅគុយវ៉ែត) ខណៈកុមាររាប់រយពាន់នាក់ត្រូវបង្ខំផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅ រីឯរាប់លាននាក់ទៀតមិនអាចចូលរៀនបានដោយភ្លើងសង្គ្រាមកំពុងបានឆាបឆេះ។<ref>{{cite news |last1=Rowlands |first1=Lyndal |last2=Sabah |first2=Zaid |date=12 March 2026 |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=25 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:Salalah Port Ablaze.jpg|thumb|រូបភាពផ្កាយរណបដែលបង្ហាញពីផ្សែងខ្មៅហុយឡើងចេញពី[[កំពង់ផែសាឡាឡោះ]]ក្នុងប្រទេសអូម៉ង់នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា ក្រោយរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់]] នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា ដើម្បីជួយដោះស្រាយបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចប្រេង សហរដ្ឋអាមេរិកបានដកបម្រាមរឹតបន្តឹងលើការទិញប្រេងពីរុស្ស៊ីជាបណ្ដោះអាសន្ន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តម្លៃប្រេងមិនបានផ្លាស់ប្ដូរអ្វីច្រើននោះទេ។<ref name="Cooper">{{cite news |last1=Cooper |first1=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=25 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់រលកមីស៊ីល និងដ្រូនជាថ្មីម្តងទៀតសម្ដៅលើប្រទេសនៃតំបន់ឈូងសមុទ្រ ដែលជាហេតុនាំឱ្យតម្លៃប្រេងកើនឡើងកាន់តែខ្ពស់។ ប្រទេសបារ៉ែនបានរាយការណ៍អំពីការវាយប្រហារលើទីតាំងស្តុកទុកប្រេងរបស់ខ្លួន។ អាជ្ញាធរគុយវ៉ែតវិញបានរាយការណ៍បញ្ជាក់ថា គ្រឿងឧបករណ៍ការពារមីស៊ីលនិងអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិរបស់ខ្លួនត្រូវរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់ ខណៈសូរសំឡេងផ្ទុះគ្រាប់ត្រូវបានឮរំពងនៅជាយទីក្រុងឌូបៃ ហើយទីប្រជុំជនស្ទើរទាំងអស់ក្នុងប្រទេសហ្សកដានីបានបន្លឺស៊ីរ៉ែនព្រមានពីការវាយប្រហារដោយអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=25 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាលើកទីបីនៅក្នុងសង្គ្រាម មីស៊ីលបាលីស្ទិកប៉ុន្មានគ្រាប់ទៀតបានហោះចូលក្នុងដែនអាកាសប្រទេសតួកគី មុនពេលត្រូវបានស្ទាក់ចាប់ដោយប្រព័ន្ធការពារ ដោយសំឡេងផ្ទុះពីវាអាចត្រូវបានស្ដាប់ឮបានដោយប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងនិងជុំវិញទីក្រុង[[អាដាណា]]។<ref>{{cite news |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=25 May 2026 |work=The Independent }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីបី (១៤–២០ មីនា)=== [[File:جزیره خارک- طبیعت و صنعت-10.jpg|thumb|[[កោះខាក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ភ្លើងដែលបាញ់ចេញពីបំពង់នៅក្នុងរូបភាពនេះគឺជាលទ្ធផលនៃដំណើរការធម្មតានៃការចម្រាញ់ប្រេងប៉ុណ្ណោះ]] គិតត្រឹមសប្តាហ៍ទីបី អ្នកជំនាញវិភាគមិនសូវជាបានរកឃើញពីភស្តុតាងអ្វីដែលបញ្ជាក់ពីការផ្តាច់ខ្លួន ឬការរត់ចោលជួរនៅក្នុងកងយោធាអ៊ីរ៉ង់នោះទេ{{refn|ដោយយោងតាមប្រភពជាច្រើនដូចជា៖ <ref>{{multiref2 |1 = {{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |title=We attacked Iran with no clear plan for regime change, Israeli security sources say |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/12/israel-iran-us-attack-no-plan-for-regime-change-security-sources |work=The Guardian |date=12 March 2026 }} |2= {{cite news |title=Iran war becomes contest of who can take most pain |url=https://dailypioneer.com/news/iran-war-becomes-contest-of-who-can-take-most-pain |work=The Pioneer |date=12 March 2026 |quote=So far, the Islamic Republic has been able to keep its leadership and military cohesive and in control}} |3= {{cite web |title=Is the stability of the Iranian regime in danger? |url=https://www.inss.org.il/social_media/is-the-stability-of-the-iranian-regime-in-danger/ |website=Institute for National Security Studies |date=12 March 2026 |quote=However, it seems that at this stage, these strikes are not sufficient to undermine the internal cohesion among the security forces, their ability to function}} |4= {{cite news |title=US intelligence says Iran government is not at risk of collapse, say sources |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/us-intelligence-says-iran-government-is-not-risk-collapse-say-sources-2026-03-11/ |work=Reuters |date=11 March 2026 |quote=The intelligence reporting underscores the cohesion of Iran's clerical leadership}} |5= {{cite web |last1=Karlin |first1=Mara |title=Can Iran's regime survive the war? |url=https://www.brookings.edu/articles/can-irans-regime-survive-the-war/ |website=Brookings Institution |date=11 March 2026 }} |6= {{cite news |title=A long road to the end: The death throes of Iran's regime could last for years |url=https://www.timesofisrael.com/a-long-road-to-the-end-the-death-throes-of-irans-regime-could-last-for-years/ |work=The Times of Israel |date=10 March 2026 |quote=for now, there have been no significant defections from the army or other security forces}} }}</ref>}} ខណៈដែលការផ្តាច់ខ្លួនផ្នែកយោធានេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់ដើម្បីបង្កើតជាចលនាប្រឆាំងនឹងរបបឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite |news |last=Jansen |first=Michael |title=Regime change in Iran unlikely without mass defections from military |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2026/02/28/regime-change-in-iran-unlikely-without-mass-defections-from-military/ |newspaper=The Irish Times |date=28 February 2026}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំមួយមកលើ[[កោះខាក]] ដែលត្រូវជាមជ្ឈមណ្ឌលនាំចេញប្រេងដ៏សំខាន់មួយរបស់អ៊ីរ៉ង់ ដោយ ៩០ ភាគរយនៃប្រេងអ៊ីរ៉ង់គឺត្រូវនាំចេញតាមរយៈកោះមួយនេះ។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ តម្លៃប្រេងបានកើនឡើងជាង ៤០ ភាគរយចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមមក។<ref>{{cite news |last1=Broadwater |first1=Luke |last2=Schmitt |first2=Eric |last3=Cooper |first3=Helene |last4=Pérez-Peña |first4=Richard |date=13 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Military Attacks Kharg Island, Iran's Oil Export Hub, Trump Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/13/world/iran-war-trump-oil-israel |access-date=25 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> [[File:Missile interception fragments of an Iranian missile hit Haifa oil refineries in Haifa Bay, March, 19 2026.jpg|thumb|right|250px|មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់មួយគ្រាប់បានធ្លាក់លើរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងហៃហ្វានៅឆកហៃហ្វា, ១៩ មីនា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមីនា ទាំងប្រទេសចិន និងបណ្ដាប្រទេសសមាជិកណាតូនៅអឺរ៉ុបដែលស្និទនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក បានរួមគ្នាបដិសេធការអំពាវនាវរបស់ត្រាំក្នុងការផ្តល់ជំនួយគាំទ្រផ្នែកយោធា ដើម្បីដាក់សម្ពាធបង្ខំអ៊ីរ៉ង់ឱ្យបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញ។<ref>{{cite web |date=16 March 2026 |title=Trump demands NATO and China police the Strait of Hormuz. So far they aren't joining |work=NPR |url=https://www.npr.org/2026/03/16/nx-s1-5749109/trump-threatens-nato-strait-hormuz-iran-war |access-date=25 May 2026}}</ref> ជាលទ្ធផល ត្រាំបានស្តីបន្ទោសសម្ព័ន្ធមិត្តណាតូ ដោយហៅការសម្រេចចិត្តរបស់ពួកគេថាជា "កំហុសដ៏ល្ងង់ខ្លៅមួយ"។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=Trump says NATO's refusal to help on Iran is "very foolish mistake" |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nato-countries-dont-want-get-involved-iran-operation-trump-says-2026-03-17/ |access-date=25 May 2026 |work=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា ត្រាំបានសរសេរលើបណ្ដាញសង្គមថា លោកបានដកការសុំជំនួយពីណាតូវិញហើយ និងក៏ដូចជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយចំនួនក្នុងតំបន់ឥណ្ឌូ-ប៉ាស៊ីហ្វិកផងដែរដូចជា ជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង និង[[អូស្ត្រាលី]]ជាដើម ដោយស្ថិតនៅក្រោមហេតុផលថាពួកគេបានបដិសេធមិនចូលរួមការវាយប្រហាររួមជាមួយអាមេរិកប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=NATO countries don't want to get involved in Iran operation, Trump says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nato-countries-dont-want-get-involved-iran-operation-trump-says-2026-03-17/ |access-date=25 May 2026 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=Donald J. Trump (@realDonaldTrump) |url=https://truthsocial.com/@realDonaldTrump/116245182325726375 |access-date=25 May 2026 |website=Truth Social }}</ref> នៅក្នុងលិខិតសរសេរដដែរនោះ ត្រាំបានបញ្ជាក់ទៀតថា សហរដ្ឋអាមេរិកគឺ "[មិនត្រូវការ] ជំនួយពីនរណា" នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះឡើយ។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=Trump: 'We do not need the help of anyone' |url=https://news.sky.com/video/trump-we-do-not-need-the-help-of-anyone-13520909 |access-date=25 May 2026 |work=Sky News }}</ref> នៅព្រឹកព្រលឹមថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ប៉ុន្មានរូប រួមមានលោក[[អាលី ឡារីយ៉ានី]] និងប្រធានកងកម្លាំងបាស៊ីគ លោក[[ហ្កូឡាំរ៉េហ្សា សូលីម៉ានី]]ត្រូវបាត់បង់ជីវិតក្រោយរងការវាយប្រហារតាមអាកាសពីអ៊ីស្រាអែល។<ref name="sk">{{cite news |date=17 March 2026 |title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official |access-date=26 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលជាច្រើនគ្រាប់ដែលបានផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីរនាក់នៅទីក្រុង[[រ៉ាម៉ាត់ហ្កាន់]]។<ref>{{cite news |date=18 March 2026 |title=Elderly couple killed in Iranian revenge strike on Israel |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/03/18/iran-war-latest-news-ali-larijani-death-tel-aviv-strikes/ |work=The Daily Telegraph}}</ref> ក្នុងថ្ងៃដដែរនេះផងដែរ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការឈ្លានពានដីគោកចូលទៅក្នុង[[លីបង់ខាងត្បូង|ទឹកដីភាគខាងត្បូង]]នៃប្រទេសលីបង់។<ref>{{cite news |last1=Peled |first1=Anat |last2=Abdel-Baqui |first2=Omar |title=Israel Invades Lebanon, Opening New Front Against Iran |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-invades-lebanon-opening-new-front-against-iran-f5e29555 |access-date=26 May 2026 |work=Wall Street Journal |date=16 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា សង្គ្រាមនេះបានវិវត្តកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរបន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារលើតំបន់ឧស្ម័នធម្មជាតិផារស៍ខាងត្បូងនៅក្នុងឈូងសមុទ្រពែរ្ស និងព្រមទាំងរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងក្បែរៗនោះរបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយមានការសម្របសម្រួលពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name="oj">{{cite news |last1=Orr |first1=Robert |last2=Kelly |first2=Maxine |last3=Wells |first3=Peter |last4=Provan |first4=Sarah |last5=Cash |first5=Kieran |date=18 March 2026 |title=Middle East war live: Oil jumps after Iran says energy industry attacked |url=https://www.ft.com/content/6112e127-3ee2-4fce-acfc-f7644e5c6c30?syn-25a6b1a6=1 |work=Financial Times}}</ref> ជាប្រតិកម្ម អ៊ីរ៉ង់បានវាយរោងចក្រផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិរាវដ៏ធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកដែលមានទីតាំងនៅក្នុងប្រទេសកាតា។ ត្រាំបានអះអាងថា រូបលោកមិនបានដឹងអ្វីអំពីការវាយប្រហារនៅផារស៍ខាងត្បូងទេ ហើយលោកបានសន្យាថានឹងលែងមានការវាយប្រហារដោយអ៊ីស្រាអែលណាទៀតទៅលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់ឡើយ និងថែមទាំងបានគំរាមកំហែងអ៊ីរ៉ង់ឱ្យបញ្ឈប់ការវាយប្រហារលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធថាមពលរបស់កាតាទៀត។<ref name=blowup>{{cite news |last=Jones |first=Callum |date=19 March 2026 |title=Trump threatens to 'blow up' all of Iran's South Pars gasfield if Tehran strikes Qatar |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/19/iran-war-trump-south-pars-threat-if-tehran-strikes-qatar |access-date=26 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ អ៊ីស្រាអែលបានសម្លាប់រដ្ឋមន្ត្រីចារកម្មអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អ៊ីស្មាអែល ខាធីប]] តាមរយៈការវាយប្រហារពីលើអាកាសទាំងយប់។<ref>{{cite web |date=18 March 2026 |title=Iran president confirms intelligence minister Khatib killed in strike |url=https://www.iranintl.com/en/202603187564 |access-date=26 May 2026 |website=Iran International }}</ref> [[File:F-35 Lightning II fighter jet hit over Iran 2026.webm|thumb|right|250x250px|thumbtime=00:06||វីដេអូដែលបញ្ចេញដោយ[[ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានតាស្នីម]]នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ ដែលបង្ហាញពីការវាយប្រហារដោយសង្ស័យពីអ៊ីរ៉ង់លើយន្តហោះចម្បាំង F-៣៥ របស់អាមេរិក ដោយនេះបានចាត់ទុកជាករណីដំបូងនៃយន្តហោះចម្បាំងបំបាំងកាយដែលត្រូវរងការខូចខាតនៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ។]] នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា យន្តហោះចម្បាំងប្រភេទ F-៣៥ របស់សហរដ្ឋអាមេរិកមួយគ្រឿងបានធ្វើការចុះចតជាបន្ទាន់ ក្រោយសង្ស័យថាត្រូវរងគ្រាប់ទង្គិចដែលបាញ់ដោយកងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់។<ref name="cnn19march">{{cite news |date=19 March 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war |title=US F-35 damaged by suspected Iranian fire makes emergency landing, sources say |work=CNN }}</ref> ដំណាលគ្នានេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការផ្លូវអាកាសប្រឆាំងនឹងនាវានិងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅឯច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបើកដំណើរការផ្លូវដឹកជញ្ជូនអន្តរជាតិឡើងវិញ។<ref>{{cite news |last1=Cloud |first1=David S. |last2=Seligman |first2=Lara |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=20 March 2026 |title=U.S. War Planes and Helicopters Kick Off Battle to Reopen Hormuz |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-war-planes-and-helicopters-kick-off-battle-to-reopen-hormuz-530cdb78 |access-date=26 May 2026 |work=The Wall Street Journal }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីបួន (២១–២៧ មីនា)=== {{Further|យុទ្ធនាការច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦}} នៅថ្ងៃទី២១ ខែមីនា សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើ[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរណាតានស៍]] ដោយប្រើគ្រាប់បែកបំបែកលេណដ្ឋាន។ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានថ្កោលទោសការវាយប្រហារនេះដោយហៅវាថាជា "ការរំលោភបំពានច្បាប់អន្តរជាតិយ៉ាងច្បាស់ជាក់ស្ដែង" ខណៈដែល[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានជំរុញឱ្យមានការអត់ធ្មត់ផ្នែកយោធា "ដើម្បីជៀសវាងហានិភ័យនៃគ្រោះថ្នាក់នុយក្លេអ៊ែរ"។<ref>{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran says US and Israel attacked Natanz nuclear facility |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/21/iran-says-us-and-israel-attacked-natanz-nuclear-facility |access-date=26 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហារទីក្រុង[[ឌីម៉ូណា]]នៃភាគខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែល ដោយបង្ករបួសដល់មនុស្សយ៉ាងតិច ៧៨ នាក់។<ref>{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran war: Missiles injure 160 in towns near Israeli nuclear site |url=https://www.bbc.com/news/articles/c9qdvnv13qdo |access-date=26 May 2026 |work=BBC News }}</ref> ដោយដកស្រង់សម្តីមន្ត្រីអាមេរិកដែលមិនបញ្ចេញឈ្មោះ សារព័ត៌មាន CNN និង ''The Wall Street Journal'' បានរាយការណ៍ថា អ៊ីរ៉ង់បានព្យាយាមវាយប្រហារមូលដ្ឋានយោធារួមសហរដ្ឋអាមេរិក–ចក្រភពអង់គ្លេស ពោលគឺមូលដ្ឋាន[[ឌីអេហ្គោ​ ហ្គាស៊ីយ៉ា]]នៅលើ[[ប្រជុំកោះឆាហ្គោស]]ក្នុង[[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យបន្ទាប់ពីមីស៊ីលមួយគ្រាប់បានបែកផ្ទុះក្នុងកំឡុងពេលហោះហើរ និងមួយទៀតត្រូវចាប់ស្ទាក់ដោយប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាស SM-៣ ដែលមានប្រភពចេញពីនាវាចម្បាំងអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=20 March 2026 |title=Iran targeted but did not hit Diego Garcia base with missiles, WSJ reports |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-targeted-did-not-hit-diego-garcia-base-with-missiles-wsj-reports-2026-03-21/ |access-date=26 May 2026 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran fires 2 ballistic missiles towards US, UK military bases in Diego Garcia |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/iran-fires-2-ballistic-missiles-towards-us-uk-military-bases-in-diego-garcia/articleshow/129711819.cms |access-date=26 May 2026 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធពីការបាញ់មីស៊ីលសម្ដៅទៅមូលដ្ឋានឌីអេហ្គោ ហ្គាស៊ីយ៉ា ខណៈគ្មានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ណាមួយដែលបញ្ជាក់ថាមានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់បានហោះទៅជិតឌីអេហ្គោ ហ្គាស៊ីយ៉ា ឬមានការហោះស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់នោះឡើយ។<ref>{{cite web |last1=Vine |first1=David |title=Did Iran Attack Diego Garcia? |url=https://fpif.org/did-iran-attack-diego-garcia/ |website=fpif.org |publisher=Foreign Policy in Focus |access-date=26 May 2026 |date=25 March 2026}}</ref> ក្រៅពីនេះ ក្រុមចលនា[[ហ៊ូទី]]នៃប្រទេស[[យេម៉ែន]]បានព្រមានថា ខ្លួននឹងចូលដៃនៅក្នុងសង្គ្រាមជួយគាំទ្រអ៊ីរ៉ង់ ប្រសិនបើមានការបន្តវាយប្រហារបន្ថែមទៅលើអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last=Magdy |first=Samy |date=21 March 2026 |title=Houthi rebels say they will respond to any escalation against Iran |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-21-2026#0000019d-1258-dbe1-abff-3bfb86300000 |access-date=26 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> [[File:Operation-Roaring-Lion-0065.jpg|thumb|កងទាហានអ៊ីស្រាអែលនៅក្បែរព្រំដែនប្រទេសលីបង់, ២១ មីនា ២០២៦]] ត្រាំបានចេញឱសានវាទមួយដល់អ៊ីរ៉ង់ ដោយគំរាមថាអាមេរិកនឹងវាយប្រហាររោងចក្រថាមពលអ៊ីរ៉ង់ លុះត្រាតែសាមីខ្លួនព្រមបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ក្នុងរយៈពេល ៤៨ ម៉ោង។ អ៊ីរ៉ង់បានបដិសេដច្រានចោលឱសានវាទនោះ ដោយគំរាមវិញថា ខ្លួនឹងបិទច្រកហ័រមូហ្ស៍ "ទាំងស្រុង" និងបើកការវាយប្រហារលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗនៅទូទាំងតំបន់ដូចជារោងចក្រផលិតថាមពលនិងរោងចក្របន្សាបទឹកប្រៃជាដើម។<ref>{{cite news |date=22 March 2026 |title=Iran threatens to 'completely' close Strait of Hormuz and hit power plants after Trump's ultimatum |url=https://apnews.com/article/iran-us-israel-trump-lebanon-march-22-2026-16cc60862529b873666ce4c1f6529d78 |access-date=26 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> ចូល ២៤ ម៉ោងនៃឱសានវាទនោះ ត្រាំបានប្រកាសថារូបលោកបានពន្យារពេលវាយប្រហារទៅលើរោងចក្រថាមពលអ៊ីរ៉ង់ទៅដល់រយៈពេលប្រាំថ្ងៃ ហើយបាននិយាយថា សហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែចរចាជាមួយអ៊ីរ៉ង់ដើម្បីរកផ្លូវបញ្ចប់សង្គ្រាម។<ref>{{cite web |date=23 March 2026 |title=Iran war: Trump claims US has held talks with Iran |url=https://www.dw.com/en/iran-war-trump-claims-us-has-held-talks-with-iran/live-76478747 |access-date=26 May 2026 |website=dw.com }}</ref> អ៊ីរ៉ង់វិញបានបដិសេធពីអត្ថិភាពនៃកាចរចានោះ ដោយបានហៅត្រាំថាជាប្រធានាធិបតី "បោកប្រាស់"<ref>{{cite web |date=23 March 2026 |title=No talks are underway between Tehran and Washington, Iran says |url=https://www.iranintl.com/en/202603237530 |access-date=26 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ហើយថែមទាំងបានបដិសេធមិនទទួលផែនការសន្តិភាព ១៥ ចំណុចរបស់អាមេរិកទៀតផង។ អ៊ីរ៉ង់បានអះអាងថាដើម្បីឱ្យការចរចាអាចប្រព្រឹត្តទៅបាន លុះត្រាតែមានការរាប់បញ្ចូល[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះលីបង់]]ចូលជាលក្ខខណ្ឌមួយនៅក្នុងសំណើបទឈប់បាញ់។<ref>{{cite news |last1=Nakhoul |first1=Samia |last2=Bassam |first2=Laila |last3=Gebeily |first3=Maya |date=25 March 2026 |title=Iran wants Lebanon included in any ceasefire, sources say |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/iran-wants-lebanon-included-any-ceasefire-sources-say-2026-03-25/ |access-date=26 May 2026 |work=Reuters}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមីនា កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានសម្លាប់លោក[[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]] ដែលជាមេបញ្ជាការទ័ពជើងទឹកកំពូលម្នាក់របស់អ៊ីរ៉ង់ ដោយចោទថាលោកនេះហើយគឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវដោយចម្បងចំពោះការបិទខ្ទប់ច្រកសមុទ្រហ័រហូម្ស៍។<ref>{{cite news |date=26 March 2026 |title=Israel says it has killed Iran's navy chief overseeing Strait of Hormuz blockade |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy81p99x07no |access-date=26 May 2026 |work=BBC News }}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ គ្រាប់មីស៊ីលនិងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់បានហោះទៅបំបុក[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសក្សត្រស៊ុលតង់]]របស់អាមេរិក បង្កឱ្យទាហានអាមេរិកយ៉ាងតិច​ ១៥ នាក់រងរបួស និងនាំឱ្យមានការខូចខាតដល់យន្តហោះប្រភេទ[[បូអ៊ីង អ៊ី-៣ សិនទ្រី|អ៊ី-៣ សិនទ្រី]]មួយគ្រឿង។<ref name="apnews27march">{{cite news |date=27 March 2026 |title=Yemen's Houthis claim responsibility for missile attack on Israel, their first since war started |url=https://apnews.com/article/iran-us-israel-trump-lebanon-march-27-2026-195444c54cbb7545d0a77f8ffbc0e4c0 |access-date=26 March 2026 |work=Associated Press }}</ref> អ្នកវិភាគយោធា លោកសេឌ្រីក លៃតុនបានចាត់ទុកការវាយប្រហារនេះថាជា "ការវាយប្រហារដ៏ធ្ងន់ធ្ងរទៅដល់សមត្ថភាពស៊ើបការណ៍ឃ្លាំមើលតាមអាកាសរបស់ [សហរដ្ឋអាមេរិក]"។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/30/middleeast/us-air-force-awacs-jet-destroyed-saudi-arabia-intl-hnk-ml |title=Destruction of vital US radar aircraft could hamper ability to spot Iran threats, analysts say |first1=Brad |last1=Lendon |first2=Isaac |last2=Yee |first3=Thomas |last3=Bordeaux |date=30 March 2026 |work=[[CNN]]}}</ref> ចំណែកឯអ៊ីរ៉ង់វិញគឺមិនបានបង្ហាញពីសញ្ញាដកថយការត្រួតត្រាលើច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញនោះឡើយ។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/27/world/iran-war-trump-oil-israel |title=Iran War Live Updates: Tehran Moves to Assert Its Control Over Strait of Hormuz |work=The New York Times |date=27 March 2026 |access-date=26 May 2026}}</ref> ===សប្តាហ៍ទីប្រាំ (២៨ មីនា – ៣ មេសា)=== ក្រុមហ៊ូទីបានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ដោយបាញ់ស្រោបមីស៊ីលបាលីស្ទិកជាច្រើនគ្រាប់ចូលប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ចលនាហ៊ូទីនេះបាននិយាយថាខ្លួនឹងបន្តបាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទិកសម្ដៅចូលទីតាំងយោធាសំខាន់ៗរបស់អ៊ីស្រាអែល ហើយនឹងមិនឈប់ឡើយលុះត្រាតែអរិភាពនៅគ្រប់ជួរប្រយុទ្ធបានបញ្ឈប់។ ជាប្រតិកម្ម [[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំប្រធានាធិបតី|រដ្ឋាភិបាលយេម៉ែន]] ដែលមានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ បានថ្កោលទោស ​​"សកម្មភាពរបស់អ៊ីរ៉ង់ដែលប៉ុនប៉ងអូសទាញយេម៉ែន" ឱ្យចូលក្នុងជម្លោះ "តាមរយៈសម្ព័ន្ធក្រុមភេរវកររបស់ខ្លួន"។<ref>{{cite news |last1=Dahir |first1=Abdi Latif |last2=Sampson |first2=Eve |date=28 March 2026 |title=Yemen's Houthis Fire at Israel and Vow Further Attacks |url=https://www.nytimes.com/2026/03/28/world/middleeast/yemen-houthis-attack-israel-war.html |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ២,៥០០ នាក់មកពីអង្គភាពបេសកកម្មម៉ារីនទី៣១ បានធ្វើដំណើរចូលមកដល់មជ្ឈិមបូព៌ា ដោយពួកគេត្រូវបានបម្រុងទុកជាកម្លាំងចលករជួយជំរុញកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូស្ស៍ឡើងវិញ។<ref>{{cite news |date=28 March 2026 |title=Update from Helene Cooper |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/28/world/iran-war-trump-israel-oil/06cca092-ddd6-5d3a-a460-2e70367fefe2?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែលបានបង្កការខូចខាតនិងបំផ្លិចបំផ្លាញទីលំនៅដ្ឋាននិងអគារស៊ីវិលជាច្រើន ដោយក្នុងនោះរួមមាន [[សាកលវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាអ៊ីរ៉ង់]]ផងដែរ។<ref>{{cite news |last1=Baskar |first1=Pranav |last2=Hakim |first2=Shirin |date=28 March 2026 |title=Airstrikes batter a university and residential zones in Tehran. |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/28/world/iran-war-trump-israel-oil |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានឆ្លើយតបវិញដោយការគំរាមវាយប្រហារលើមហាវិទ្យាល័យអ៊ីស្រាអែល និងអាមេរិកនៅទូទាំងមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref>{{cite news |date=29 March 2026 |title=Update from Sanam Mahoozi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/29/world/iran-war-trump-israel-oil/9b3c6f7c-33ca-5d8e-aab0-912c41dc5b1c?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ត្រាំបានថ្លែងពីបំណង "វាយយករ៉ែប្រេងនៅអ៊ីរ៉ង់" ដូចជា មជ្ឈមណ្ឌលនាំចេញប្រេងនៅ[[កោះខាក]] ដោយអះអាងថា វាគឺអាចដណ្ដើមបាន "យ៉ាងងាយស្រួល" ហើយបញ្ជាក់ទៀតថា អាមេរិកអាចបន្តកាន់កាប់វាមួយរយៈធំប្រសិនបើធ្វើមែន។<ref name="ft30march">{{cite news |date=30 March 2026 |title=Donald Trump says US could 'take the oil in Iran' |url=https://www.ft.com/content/3bd9fb6c-2985-4d24-b86b-23b7884031f5?syn-25a6b1a6=1 |access-date=26 May 2026 |work=Financial Times }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ត្រាំបានសរសេរនៅលើបណ្ដាញសង្គមថា ប្រសិនបើគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងនិងការបើកច្រកហ័រមូហ្ស៍ក្នុងពេលឆាប់ៗនេះទេ នុះអាមេរិកនឹងវាយបំផ្លាញរោងចក្រថាមពល អណ្តូងប្រេង កោះខាក និងអាចគ្រប់រោងចក្របន្សាបទឹកប្រៃរបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last1=Bohner |first1=Athina |last2=Berry |first2=Alex |last3=Oelofse |first3=Louise |agency=AP, AFP, dpa, Reuters, EFE |date=30 March 2026 |title=Trump again threatens to 'obliterate' Iranian power plants, oil wells and Kharg Island |url=https://p.dw.com/p/5BNQw |work=Deutsche Welle |access-date=26 May 2026}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ ប្រទេសតួកគីនិងសម្ព័ន្ធណាតូបានស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលលើកទីបួន ដែលបានតម្រង់ចូលក្នុងទឹកដីប្រទេសតួកគី ខណៈអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធការបាញ់មីស៊ីលនោះដោយអះអាងថាមានការបន្លំអត្តសញ្ញាណ។<ref>{{cite |news |date=31 March 2026 |title=Reports of Iranian Missile Launch Toward Turkey Are Completely Baseless |url=https://wanaen.com/reports-of-iranian-missile-launch-toward-turkey-are-completely-baseless/ |access-date=26 May 2026 |work=WANA News Agency}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមេសា សហរដ្ឋអាមេរិកបានបើកការវាយប្រហារចំនួនពីរលើកទៅលើ[[ស្ពានការ៉ាជ ប៊ី-១|ស្ពានប៊ី ១]] នៅរវាងទីក្រុងតេហេរ៉ង់ និងទីក្រុង[[ការ៉ាជ]] ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ពានដ៏ខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា បង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៨ នាក់ និងរបួស ៩៥ នាក់ ខណៈស្ពាននោះត្រូវបាក់រលំមួយផ្នែក។<ref>{{cite web |date=2 April 2026 |title=Trump announces destruction of Iran's tallest bridge |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/trump-announces-destruction-irans-tallest-bridge |access-date=27 May 2026 |agency=Agence France Presse |website=Al-Monito }}</ref> ជាបន្ទាប់ ត្រាំបានអួតអាងចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារនោះ ដែលអ្នកជំនាញបានវាយតម្លៃថាអាចជាប់ជា[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]]។<ref name="france24-2april">{{cite news |title=Trump gloats on possible war crimes in Iran, but punishment distant |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260402-trump-gloats-on-possible-war-crimes-in-iran-but-punishment-distant |work=France 24 |date=2 April 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែមេសា កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះចម្បាំង F-១៥E របស់អាមេរិកមួយគ្រឿង ដោយវាបានធ្លាក់ទៅក្នុង[[ខេត្តកុះហ្គីលូយេហ៍ និងបូយែរ-អះម៉ាដ]]នៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ខណៈអាមេរិកបានផ្ដើមបេសកកម្មស្វែងរក និងជួយសង្គ្រោះអ្នកបើកយន្តហោះចម្បាំងនោះ ដោយបានសង្គ្រោះពួកគេដោយជោគជ័យក្នុងរយៈពេល ៤៨ ម៉ោង។<ref name="ap-f515e-rescue">{{cite news |last=Kim |first=Seung Min |date=5 April 2026 |title=A mountain hideout and aircraft under fire: US carries out daring rescue of service member in Iran |url=https://apnews.com/article/iran-us-pilot-military-rescue-fde473d07fb59e871a71cd2ad2ffe4fe |access-date=27 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ [[សាកលវិទ្យាល័យឆាហ៊ីដ បាហេស្ថី]]នៃទីក្រុងតេហេរ៉ង់ ត្រូវរងវាយប្រហារពីអាកាស ដែលនាំឱ្យចំនួនសាកលវិទ្យាល័យអ៊ីរ៉ង់ដែលរងការវាយប្រហារសរុបកើនដល់ជាង ៣០ នេះបើយោងតាមរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=Iranian Minister of Science: U.S.-Israeli strikes targeted 30 Universities since start of war |url=https://hawarnews.com/en/iranian-minister-of-science-us-israeli-strikes-targeted-30-universities-since-start-of-war |work=Hawar News |date=4 April 2026 |access-date=27 May 2026}}</ref> ===សប្តាហ៍ទីប្រាំមួយ (៤–៧ មេសា)=== [[File:2026-04-07 Trump – A whole civilization will die tonight 2026-04-07 192815.png|thumb|សារសរសេរនៅលើបណ្ដាញសង្គម ''Truth Social'' របស់ត្រាំនៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ដែលបានគំរាមថា "អរិយធម៌ទាំងមូលនឹងត្រូវវិនាសបាត់នៅយប់នេះ ហើយនឹងគ្មានថ្ងៃអាចស្ដារត្រឡប់មកវិញបានទៀតឡើយ"។]] នៅថ្ងៃទី៤ ខែមេសា មានករណីផ្ទុះជាច្រើនដងនៅអគារបម្រុងនៃ[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរប៊ូឈែហរ៍]] ក៏ដូចជាតំបន់ប្រេងគីមីពិសេសម៉ះឆាហរ៍ក្នុងទីក្រុងម៉ះឆាហរ៍ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/04/world/iran-war-trump-news |title=U.S. Rescues Downed Air Force Officer Deep Inside Iran, Trump Says |first1=Greg |last1=Jaffe |first2=Eric |last2=Schmitt |first3=Helene |last3=Cooper |date=4 April 2026 |work=The New York Times}}</ref> ការវាយប្រហារតាមអាកាសនៅម៉ះឆាហរ៍ បានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួនប្រាំនាក់ និងបង្ករបួសបន្ថែមដល់មនុស្ស ១៧០ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{cite news |date=4 April 2026 |title=Update from Shirin Hakim |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/04/world/iran-war-trump-news/f8c31573-78bc-5053-a5a0-99ce0bf46017?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ឆ្លងចូលមកដល់ថ្ងៃទី៦ ខែមេសា កងកម្លាំងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបានប្រកាសថា ប្រធានអង្គការចារកម្មរបស់ខ្លួនគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ាហ៊ីដ ខាដេមី]]បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល។<ref name="ii-khademi">{{cite web |date=6 April 2026 |title=IRGC intelligence chief killed in attack, Guards say |url=https://www.iranintl.com/en/202604065252 |access-date=27 May 2026 |website=Iran International}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ​ មនុស្សយ៉ាងតិច ៣៤ នាក់ រួមទាំងកុមារ ៦ នាក់ ត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលនៅទូទាំងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ រួមមានការវាយប្រហារលើ[[សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាឆារីហ្វ]] និងតំបន់លំនៅដ្ឋានប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនទៀតផង។ អនុប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ និងជាអ្នកនយោបាយកំណែទម្រង់និយម លោក[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា អារ៉េហ្វ]] និងត្រូវជាអតីតនិស្សិតនៃសាកលវិទ្យាល័យនោះ បានសម្ដៅលើការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកបំបែកលេណដ្ឋានក្នុងការវាយប្រហារនោះថាជា "និមិត្តរូបនៃភាពឆ្កួតលីលា និងអវិជ្ជារបស់ត្រាំ"។<ref name="aljazeera6april">{{cite news |date=6 April 2026 |title=Iran's top university, oil facility bombed as US, Israel intensify attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/6/irans-top-university-bombed-as-us-israel-intensify-attacks-34-killed |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:Members of the Tehran Jewish community navigating the site where the Rafi'-Nia synagogue was destroyed.webm|thumb|right|200px|វីដេអូខ្លីបង្ហាញពីសមាជិក​សហគមន៍​ជ្វីហ្វ​នៃទីក្រុង​តេហេរ៉ង់​កំពុង​ដើរប្រមើលទីតាំងវិហារ​សាសនា​រ៉ាហ្វី នីយ៉ា ក្រោងត្រូវ​រងការបំផ្លិច​បំផ្លាញ។]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា វិហារសាសនាយូដារ៉ាហ្វីនីយ៉ានៅកណ្តាលទីក្រុងតេហេរ៉ង់ បានរងការបំផ្លិចបំផ្លាញធ្ងន់ធ្ងរដោយការវាយប្រហារតាមអាកាស។ អ៊ីស្រាអែលបាននិយាយថា អគារសាសនានេះត្រូវបានបំផ្លាញដោយសារតែត្រូវប៉ះទង្គិចនឹងការវាយប្រហារដែលសម្ដៅលើទីតាំងផ្សេងក្បែរនោះប៉ុណ្ណោះ ហើយវាមិនដែលជាគោលដៅវាយប្រហារតាមអាកាសផ្ទាល់របស់ខ្លួនឡើយ។<ref>{{Cite news |last1=Ben Ari |first1=Lior |last2=Eichner |first2=Itamar |date=7 April 2026 |title=IDF confirms Tehran strike targeted Iranian commander, synagogue hit was 'collateral damage' |url=https://www.ynetnews.com/jewish-world/article/sjouxfz211g |access-date=28 May 2026 |work=Ynet }}</ref> សារសរសេររបស់ត្រាំនៅលើបណ្ដាញសង្គមដែលថា "អរិយធម៌ទាំងមូលនឹងវិនាសនៅយប់នេះ ហើយមិនអាចស្ដារត្រឡប់មកវិញទៀត" នោះបានបង្កការព្រួយបារម្ភជាអន្តរជាតិ ដោយមានគេសង្ស័យថាត្រាំប៉ងចង់ប្រើគ្រាប់បែកនុយក្លេអ៊ែរ។ អគ្គលេខាធិការនៃ[[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]]បានមានប្រសាសន៍ថា សាររបស់ត្រាំ "អាចជាការគំរាមប្រព្រឹត្តអំពើប្រល័យពូជសាសន៍"។<ref>{{cite news |date=7 April 2026 |title=Iran: President Trump's apocalyptic threats of large-scale civilian devastation demand urgent global action to prevent atrocity crimes |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/04/iran-president-trumps-apocalyptic-threats-of-large-scale-civilian-devastation-demand-urgent-global-action-to-prevent-atrocity-crimes/ |access-date=28 May 2026 |work=[[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ|Amnesty International​]] }}</ref> យ៉ាងណាមិញ សេតវិមានបានចេញបដិសេធអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។<ref>{{cite news |date=7 April 2026 |title=Iran war latest: We'll destroy Iran — but we won't use nuclear weapons, US says |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-war-latest-news-tehran-rejects-peace-deadline-trump-gz662zx0h |work=The Times |access-date=28 May 2026}}</ref> ===បទឈប់បាញ់ (៨ មេសា – បច្ចុប្បន្ន)=== {{Main|បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|កិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ}} នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា នាវេលាម៉ោង ៦:៣២ ល្ងាចនៅសហរដ្ឋអាមេរិក (ត្រូវនឹងថ្ងៃទី៨ ខែមេសា ម៉ោង ១:៣២ ព្រឹកនៅអ៊ីស្រាអែល និងម៉ោង ២:០២ ព្រឹកនៅអ៊ីរ៉ង់) លោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានប្រកាសនៅលើបណ្ដាញសង្គមរបស់លោកថា សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់បានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងមួយដោយផ្អែកលើសំណើ ១០ ចំណុច ដោយមានការសម្របសម្រួលពីនាយករដ្ឋមន្ត្រីប៉ាគីស្ថានគឺលោក[[ស្ហេបាហ៍ ស្ហារីហ្វ]] និងលោកសេនាប្រមុខ[[អាស៊ីម មូនារ]]។<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=NBC News |date=7 April 2026 |access-date=28 May 2026}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិក អ៊ីស្រាអែល និងអ៊ីរ៉ង់បានព្រមគ្នាលើបទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍ ដែលក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ អ៊ីរ៉ង់នឹងបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=28 May 2026 |work=BBC News }}</ref> បន្ទាប់ពីបទឈប់បាញ់ត្រូវបានប្រកាស រោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងនៅលើ[[កោះឡាវ៉ាន]] និងរោងចក្រនាំចេញប្រេងឆៅនៅ[[កោះស៊ីរី]]របស់អ៊ីរ៉ង់ បានរងការវាយប្រហារ ដោយគ្មានភាគីណាមួយចេញមុខមកទទួលខុសត្រូវ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=28 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានបន្តបាញ់មីស៊ីលនិងដ្រូនចូលទៅក្នុងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់នៅជុំវិញឈូងសមុទ្រ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ក្រោយមកទើបគេបានបង្ហាញថាការវាយប្រហារលើរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់នោះគឺបានធ្វើឡើងជាសម្ងាត់ដោយអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម។<ref name="WSJUAEStrikes">{{Cite news |last1=Holliday |first1=Shelby |last2=Said |first2=Summer |date=11 May 2026 |title=The U.A.E. Has Been Secretly Carrying Out Attacks on Iran |url=https://www.wsj.com/articles/the-u-a-e-has-been-secretly-carrying-out-attacks-on-iran-f1745a0d |access-date=28 May 2026 |work=Wall Street Journal |issn=0099-9660}}</ref> លក្ខខណ្ឌដាក់បញ្ចូលលីបង់ទៅក្នុងឈប់បាញ់ត្រូវជួបនឹងការខ្វែងគំនិតគ្នា<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Netanyahu says US-Iran ceasefire 'does not include Lebanon' |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/netanyahu-says-us-iran-ceasefire-does-not-include-lebanon |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ខណៈអ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារដ៏ធំមួយមិនធ្លាប់មានចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានកើតមកលើប្រទេសលីបង់ក្នុងគោលដៅកម្ទេចទីតាំងឈរជើងក្រុមហេស្បុលឡា។<ref>{{Cite web |title=Israel pounds Lebanon with heaviest airstrikes of the war as Hezbollah pauses attacks |date=8 April 2026 |access-date=28 May 2026 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hezbollah-pauses-attacks-under-us-iran-ceasefire-sources-close-group-say-2026-04-08/}}</ref> មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ៣៥៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណជាង ១,២០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Israeli attacks across Lebanon kill at least 254 after Iran-US ceasefire |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/hundreds-of-casualties-across-lebanon-after-israel-says-it-hit-100-sites |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:8 April 2026 Isreali attacks on Beirut (2).jpg|thumb|right|ទិដ្ឋភាពអគារមួយកន្លែងនៅបៃរូត ប្រទេសលីបង់ ក្រោយត្រូវអ៊ីស្រាអែលវាយប្រហារ, ៨ មេសា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ត្រាំបាននិយាយថា កងកម្លាំងអាមេរិកបានចាប់ផ្តើម "បោសសម្អាត" ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍។ កាសែត ''Wall Street Journal'' បានរាយការណ៍ថា នាវាចម្បាំងពិឃាតជាច្រើនគ្រឿងរបស់អាមេរិកបានចូលទៅក្នុងច្រកសមុទ្រនេះជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះមក។<ref>{{Cite news |date=11 April 2026 |title=U.S. Warships Transit Hormuz as U.S.-Iran Meet Face-to-Face for Peace Talks |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-war-latest-news-israel-us-lebanon-2026?mod=lc_navigation |work=The Wall Street Journal }}</ref><ref>{{Cite web |last=Ravid |first=Barak |date=11 April 2026 |title=U.S. warships cross Strait of Hormuz for first time since Iran war began |url=https://www.axios.com/2026/04/11/us-iran-navy-strait-of-hormuz |website=Axios }}</ref> រីឯរដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់វិញត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានគំរាមវាយប្រហារនាវាចម្បាំងទាំងនោះ ដោយចោទអាមេរិកថាកំពុងរំលោភបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite web |last=Ravid |first=Barak |date=11 April 2026 |title=U.S. warships cross Strait of Hormuz for first time since Iran war began |url=https://www.axios.com/2026/04/11/us-iran-navy-strait-of-hormuz |website=Axios }}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរនោះ កិច្ចចរចារវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់ ដែលជាកិច្ចពិភាក្សាកម្រិតខ្ពស់បំផុតរវាងប្រទេសទាំងពីរចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍ឥស្លាមនៃឆ្នាំ១៩៧៩]] មក បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ដែលមានរយៈពេល ២១ ម៉ោង ប៉ុន្តែគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងអ្វីត្រូវបានសម្រេចឡើយ។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=No Deal: U.S.-Iran peace talks in Islamabad collapse |url=https://www.npr.org/2026/04/12/nx-s1-5782538/u-s-iran-peace-talks-islamabad-collapse |access-date=28 May 2026 |work=NPR News }}</ref> ====ការបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ដោយអាមេរិក==== ត្រាំបានប្រកាសថា កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកនឹងចាប់ផ្តើមបិទផ្លូវហាមឃាត់ "នាវាទាំងអស់ដែលព្យាយាមចូល ឬចាកចេញពីច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍" ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា តទៅ។ យ៉ាងណា បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជាក់ក្រោយថា ការបិទផ្លូវមួយនេះនឹងត្រូវអនុវត្តតែលើនាវាដែលធ្វើដំណើរទៅ ឬមកពីកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=Trump announces naval blockade of Iran after Islamabad talks yield no deal |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/04/12/iran-us-talks-ceasefire-vance/ |access-date=29 May 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref> [[កងឆ្មាំជើងទឹកបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា នាវាយោធាណាមួយដែលចូលមកជិតច្រកសមុទ្រនឹងត្រូវចាត់ទុកថាជាការរំលោភលើបទឈប់បាញ់ ហើយនឹងត្រូវប្រឈមនឹង "ការឆ្លើយតបដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ" ពីអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=Update by Parin Behrooz |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/12/world/iran-war-trump-talks-pakistan/d43e91d7-9511-5fb7-b3de-26e6da723f33?smid=url-share |access-date=19 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាន​ ខេន]]បានប្រកាសថា នាវាដឹកប្រេងចំនួន ១៣ គ្រឿង ដែលបានធ្វើដំណើរចូលនិងចេញពីកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបានកងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកស្ទាក់ចាប់ ហើយនាវាទាំងអស់បានគោរពតាមបញ្ជារបស់នាវាអាមេរិកនិងបានប្ដូរគោលដៅរបស់គេ។<ref name="DOD-16042026">{{Cite web |title=Secretary of War Pete Hegseth and Chairman of the Joint Chiefs of Staff Gen. Dan Caine Hold a Press Briefing |date=16 April 2026 |access-date=29 May 2026 |work=U.S. Department of Defense |url=https://www.war.gov/News/Transcripts/Transcript/Article/4462029/secretary-of-war-pete-hegseth-and-chairman-of-the-joint-chiefs-of-staff-gen-dan/}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ លោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានប្រកាសថា អ៊ីស្រាអែលនិងលីបង់បានយល់ព្រមលើ[[បទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់រយៈពេល ១០ថ្ងៃ]]។<ref name="aljazeera16april">{{Cite news |date=16 April 2026 |title=Trump says Israel and Lebanon agree to temporary ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/16/trump-says-israel-and-lebanon-agree-to-temporary-ceasefire |access-date=29 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃបទឈប់បាញ់នៅលីបង់ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា បានប្រកាសអនុញ្ញាតឱ្យមានចរាចរណ៍នាវាពាណិជ្ជកម្មនៅច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញក្នុងកំឡុងបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=29 April 2026 |work=Reuters}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា ត្រាំបាននិយាយថា ការបិទផ្លូវនាវាដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងនៅតែបន្ត ខណអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសឆ្លើយតបវិញថា ខ្លួននឹងរឹតបន្តឹងបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញ។<ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/ |title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump |first1=Michael |last1=Loria |first2=Christopher |last2=Cann |first3=Andrea |last3=Riquier |work=USA Today |date=17 April 2026 |access-date=29 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពោលគឺប៉ុន្មានម៉ោងមុនពេលបទឈប់បាញ់ត្រូវផុតកំណត់ ត្រាំបានសម្រេចចិត្តបន្តពន្យាបទឈប់បាញ់ ដោយលើកឡើងថាលោកបានធ្វើដូច្នេះទៅតាមការស្នើសុំរបស់ប៉ាគីស្ថាន ដើម្បីទុកពេលវេលាឱ្យអ៊ីរ៉ង់រៀបចំបញ្ជូនសំណើរបស់ពួកគេ។<ref name="aljazeera21april">{{Cite news |date=21 April 2026 |title=Trump says the United States is extending ⁠its ⁠ceasefire with Iran at mediator Pakistan's request to allow more time for Tehran to put forward its proposal.|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/21/iran-war-live-tehran-shuns-talks-trump-says-us-blockade-to-remain |access-date=29 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ឆ្លងចូលមកដល់ថ្ងៃទី៤ ខែឧសភា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនិងអូម៉ង់បាននិយាយថា ពួកគេបានស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិក មីស៊ីលល្បឿនមធ្យម និងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=Strikes in U.A.E., Oman and at Sea Strain Iran Truce to the Breaking Point |url=https://www.nytimes.com/2026/05/04/world/middleeast/iran-trump-ships-hormuz-strait.html |work=The New York Times |access-date=29 May 2026 |date=5 May 2026}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមបាននិយាយទៀតថា អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់បង្ហោះដ្រូនមកវាយប្រហាររោងចក្រកែច្នៃប្រេងមួយកន្លែងនៅទីក្រុង[[ហ្វូចៃរ៉ា]] ដោយបង្កជាអគ្គីភ័យឆាបឆេះ និងបណ្តាលឱ្យពលករឋឥណ្ឌាបីនាក់ទទួលរងរបួស។ នៅថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមបានចេញមកនិយាយបន្ថែមទៀតថា ខ្លួនបានត្រូវរងការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលនិងដ្រូនបន្ថែមពីអ៊ីរ៉ង់ក្នុងរយៈពេលពីរថ្ងៃជាប់ៗគ្នា ខណៈអ៊ីរ៉ង់វិញបានបដិសេធដោយថាខ្លួនមិនបានវាយប្រហារទៅលើអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនោះទេនៅក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃថ្មីៗកន្លងមក។<ref>{{cite web |title=UAE air defences engage missiles, drones; Tehran denies attacking UAE |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/05/uae-air-defences-engage-missiles-drones-tehran-denies-attacking-uae |agency=Reuters |website=Internazionale |access-date=29 May 2026 |date=5 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមិថុនា ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពបន្តឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅលីបង់ អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទីកជាច្រើនគ្រាប់ចូលអ៊ីស្រាអែលដោយចាត់ទុកវាជាការព្រមាន ខណៈអ៊ីស្រាអែលបានឆ្លើយតបវិញភ្លាមៗដោយបាញ់ប្រហារតបវិញចូលទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ដោយការផ្ដោះប្ដូរបាញ់មីស៊ីលមួយនេះបានធ្វើឱ្យបទឈប់បាញ់កាន់តែស្ដួចស្តើងជាងមុន។<ref>{{Cite news |date=2026-06-08 |title=IDF says it struck military targets in western and central Iran following missile attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-military-targets-in-western-and-central-iran-following-missile-attacks/ |access-date=2026-06-08 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> ==សហេតុភាព== {{Main|សហេតុភាពសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់}} ===អ៊ីរ៉ង់=== សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានកម្ចាត់មេបញ្ជាការនិងមេដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើនរូបនៅថ្ងៃដំបូងនៃសង្គ្រាម តាមរយៈការបន្លំឱ្យអ៊ីរ៉ង់ជឿថាមិនការវាយប្រហារកើតឡើងភ្លាមៗពីសត្រូវរបស់គេ។ ដោយហេតុនេះ ក្រុមមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ជាច្រើនរូបបាននៅបន្តជួបប្រជុំជាមួយនឹងគ្នាដោយផ្ទាល់ ខណៈទីកន្លែងនៃកិច្ចប្រជុំទាំងនោះបានក្លាយជាគោលដៅវាយប្រហារក្ដៅៗរបស់អាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល។<ref name="Estrin-2026">{{Cite news |last=Estrin |first=Daniel |date=11 March 2026 |title=Old-school tricks and AI tech are weapons in the Iran war |url=https://www.npr.org/2026/03/10/nx-s1-5741726/israel-iran-war-cyber-ai |access-date=29 May 2026 |work=NPR }}</ref> [[File:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|upright|រូបលោកអាលី ហាមេនៃ ដែលបានថតនៅថ្ងៃទី១២​ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ ពោលគឺ ១៦ ថ្ងៃមុនឃាតកម្មលើរូបលោក។]] នៅថ្ងៃទ២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ លោក[[អាលី ហាមេនៃ]] ដែលជា[[មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់|មេដឹកនាំកំពូលនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់]] ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ឃាតកម្មនៃអាលី ហាមេនៃ|ធ្វើឃាតតាមរយៈការវាយប្រហារពីលើអាកាស]] ហើយដល់ថ្ងៃទី១ ខែមីនា ទើបប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសពីមរណភាពរបស់លោក។<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |title=(ជាភាសាពែរ្ស)اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |work=[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល|Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> [[ទីភ្នាក់ងារព័ត៌មានហ្វារស៍]] ដែលគ្រប់គ្រងដោយកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម បានប្រកាសបន្ថែមថា កូនស្រី កូនប្រុសប្រសារ ចៅ និងកូនស្រីប្រសាររបស់លោកហាមេនៃក៏បានបាត់បង់ជីវិតផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=29 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសកាន់ទុក្ខរយៈពេល ៤០ ថ្ងៃ។<ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=29 May 2026 |work=BBC News }}</ref> ====មន្ត្រី និងយោធា==== {{multiple image| | image1 = Aziz Nasirzadeh (February 2026).jpg | caption1 = រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ [[អាហ្ស៊ីស ណាសៀហ្សាដេហ៍]] | image2 = محمد پاکپور1.jpg | caption2 = បញ្ជាការ ឆ.ប.ឥ.អ. [[ម៉ូហាំម៉ាដ ប៉ាក់ពួរ]] | image3 = Shamkhani.jpg | caption3 = លេខាធិការក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិ [[អាលី ស្យាមខានី]] | image4 = The new head of the Basij Organization 29 (portrait crop).jpg | caption4 = ប្រមុខការិយាល័យយោធានៃមេដឹកនាំកំពូល [[ម៉ូហាំម៉ាដ​ ស្យីរ៉ាហ្ស៊ី]] | image5 = Iranian drone exercise in 2022 - Day 2 (50).jpg | caption5 = ប្រធានអគ្គសេនាធិការកម្លាំងប្រដាប់ [[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]] | direction = horizontal | width = 60 | footer = | width4 = | total_width = 290 | perrow = 3 / 3 / 3 | image_gap = 3 | image6 = Ali Larijani, 2021-01-12 (cropped).jpg | caption6 = លេខាធិការក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល [[អាលី ឡារីយ៉ានី]] | image7 = Gholamreza Soleimani 01 (1).jpg | caption7 = ប្រធានកងកម្លាំងយោធាប្រតិព័ន្ធបាស៊ីគ [[ហ្កូឡាំរ៉េហ្សា សូលីម៉ានី]] | image8 = Ashtiani-Khatib-Rahimi 2024 (cropped) 2.jpg | caption8 = រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងចារកិច្ច [[អ៊ីស្មាអែល ខាធីប]] | image9 = علیرضا تنگسیری1.jpg | caption9 = មេបញ្ជាការឆ្មាំជើងទឹក ប.ឥ.អ. [[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]] }} មរណភាពមន្រ្តីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ដំបូងៗគេគឺរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អាហ្ស៊ីស​ ណាសៀហ្សាដេហ៍]] និងរួមទាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់[[ក្រសួងចារកិច្ច (អ៊ីរ៉ង់)|ក្រសួងចារកិច្ច]]ចំនួនបួនរូបទៀត។<ref>{{cite web |title=Four senior intelligence ministry officials killed in airstrikes on Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202602284598 |website=Iran International |date=28 February 2026 |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=31 May 2026}}</ref> មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់បន្ថែមទៀតដូចជា លោក[[សាឡាហ៍ អាសាឌី]] ប្រធានចារកម្មនៃបញ្ជាការដ្ឋានសង្គ្រោះបន្ទាន់អ៊ីរ៉ង់ លោក[[ម៉ូហាំម៉ាដ ស្យីរ៉ាហ្ស៊ី]] ប្រធានការិយាល័យយោធារបស់មេដឹកនាំកំពូល<ref name="Iran International-2026a"/> លោក[[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]] ប្រធានអគ្គសេនាធិការយោធាអ៊ីរ៉ង់ និងរួមទាំងមន្ត្រីប្រមាណ ៤០ នាក់ទៀតសុទ្ធតែត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្រោមការវាយប្រហារតាមអាកាស បើយោងតាមបណ្ដាប្រភពការសម្ងាត់និងយោធា។<ref>{{cite news |last=LaPorta |first=James |date=28 February 2026 |title=About 40 Iranian officials killed in strikes, sources say |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/israel-us-attack-iran-trump-says-major-combat-operations/ |access-date=31 May 2026 |work=CBS News }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]]បានប៉ាន់ប្រមាណថា ទាហាននិងមេបញ្ជាការអ៊ីរ៉ង់ចន្លោះពី ៣,០០០ ទៅ ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់។<ref>{{cite web |date=13 March 2026 |title=Israeli military says 4,000–5,000 Iranian forces killed in strikes so far |url=https://www.iranintl.com/en/202603135117 |access-date=31 May 2026 |website=Iran International }}</ref> រំលងមកដល់ថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើឃាតលោក[[អាលី ឡារីយ៉ានី]] ដែលជាលេខាធិការ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល]]របស់អ៊ីរ៉ង់។<ref name="sk"/> មេបញ្ជាការនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ូហាំម៉ាដ ប៉ាក់ពួរ]] និងលេខាធិការ[[ក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិអ៊ីរ៉ង់|ក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិ]] លោក[[អាលី ស្យាំខានី]]ត្រូវបានរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតនៅចុងខែមីនានោះ។<ref>{{cite news |title='Decimated'? The Iranian leaders killed in Israeli-US war |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260320-decimated-the-iranian-leaders-killed-in-israeli-us-war |access-date=31 May 2026 |agency=Agence France-Presse |work=France 24 |date=20 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ទូរទស្សន៍សារព័ត៌មាន ''Iran International'' បានរាយការណ៍ថា កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់យ៉ាងហោចចំនួន ៤,៧០០ នាក់ត្រូវស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite web |date=31 March 2026 |title=Over 4,700 security forces killed in US-Israeli strikes on Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603313227 |access-date=31 May 2026 |website=Iran International }}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ប្រធានចារកម្មនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ាហ៊ីដ ខាដេមី]]ត្រូវបានធ្វើឃាតនៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល។<ref name="ii-khademi" /> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែមេសា [[សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្សនៅអ៊ីរ៉ង់]] (HRANA) ដែលជាអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលមានមូលដ្ឋាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក បានរាយការណ៍ពីចំនួនស្លាប់ខាងភាគីអ៊ីរ៉ង់នៅក្នុងសង្គ្រាមថាមានចំនួន ៣,៦៣៦ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានជនស៊ីវិលចំនួន ១,៧០១ នាក់ បុគ្គលិកយោធាចំនួន ១,២២១ នាក់ និង ៧១៤ នាក់ទៀតនៅមិនទាន់កំណត់អត្តសញ្ញាណ ឬហេតុផលស្លាប់ច្បាស់លាស់។ យោងទៅតាមអង្គការដដែរនេះ "សាមីខ្លួនជឿថា ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងរបួសខាងយោធាជាក់ស្ដែងគឺខ្ពស់ជាងតួលេខនៅក្នុងរបាយការណ៍របស់ខ្លួន" ដោយសារការបញ្ជាក់នៃចំនួនតួលេខក្នុងរបាយការណ៍នោះគឺអាស្រ័យទៅលើទិន្នន័យរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់។ ណាមួយ ចំនួនដែលរដ្ឋាភិបាលបានបញ្ចេញនោះភាគច្រើនគ្របដណ្ដប់តែលើបុគ្គលិកយោធាដែលបានពលីនៅក្នុងតំបន់ទីប្រជុំជនប៉ុណ្ណោះ។<ref name="HRANA">{{cite web |date=7 April 2026 |title=Day 39 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: Extensive Damage to the Rail Network and Roads |url=https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/ |access-date=31 May 2026 |website=HRANA }}</ref> ====ប្រជាជនស៊ីវិល==== [[File:Shajareh Tayyebeh school in Minab photos from Mehr (3).jpg|thumb|ក្រុមអ្នកជួយសង្គ្រោះ និងជនស៊ីវិលកំពុងជីកកកាយគំនរបាក់បែកនៃសាលាបឋមសិក្សាកុមារីនៅមីណាប ក្រោយត្រូវវាយប្រហារដោយសហរដ្ឋអាមេរិក]] យោងតាមអ៊ីរ៉ង់ នៅថ្ងៃដំបូងនៃសង្គ្រាម សាលាបឋមសិក្សាកុមារីមួយកន្លែងក្នុងទីក្រុងមីណាប ត្រូវរង[[ការវាយប្រហារលើសាលារៀនមីណាប|ការវាយប្រហារ]]ដោយអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Over 50 killed in strike on girls' elementary school in Iran |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/2/28/over-50-killed-in-strike-on-girls-elementary-school-in-iran |access-date=2 June 2026 |work=Al Jazeera English |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228192239/https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/2/28/over-50-killed-in-strike-on-girls-elementary-school-in-iran |archive-date=28 February 2026}}</ref> សាលារៀនមួយនេះដែរមានទីតាំងនៅជិតបរិវេណយោធាអ៊ីរ៉ង់មួយកន្លែង ហើយក៏ធ្លាប់ជាផ្នែកមួយនៃបរិវេណយោធានោះផងដែរ។<ref name="Browne-2026">{{cite news |last1=Browne |first1=Malachy |last2=Livni |first2=Ephrat |last3=Mahoozi |first3=Sanam |date=1 March 2026 |title=Strike on Girls' School Kills at Least 175, Iranian State Media Says |url=https://www.nytimes.com/2025/03/01/world/middleeast/girls-school-strike-iran-video.html |access-date=2 June 2026 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite news |last1=Angelovski |first1=Ivan |last2=Szeto |first2=Eric |last3=Bilhete |first3=Britnei |date=4 March 2026 |title=Who bombed a girls' school in Iran? A visual investigation |url=https://www.cbc.ca/news/world/iran-school-bombing-investigation-9.7114994 |access-date=2 June 2026 |work=CBC News }}</ref> ខណៈពេលដែលចំនួនអ្នកស្លាប់មិនត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយឯករាជ្យ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានរាយការណ៍ថា មនុស្សជាង ១៧៥ នាក់ ដែលភាគច្រើនជាកុមារ ត្រូវស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ខណៈដែលមនុស្ស ៩៥ នាក់ផ្សេងទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref>{{cite news |last1=Copp |first1=Tara |last2=Mekhennet |first2=Souad |author-link2=Souad Mekhennet |last3=Kelly |first3=Meg |last4=Horton |first4=Alex |last5=Geroge |first5=Susannah |date=11 March 2026 |title=Iranian school was on U.S. target list, may have been mistaken as military site |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2026/03/11/us-strike-iran-elementary-school-ai-target-list/ |access-date=2 June 2026 |newspaper=The Washington Post }}</ref> ការស៊ើបអង្កេតដោយយោធាអាមេរិកបានរកឃើញជាបឋមថា ការវាយប្រហារចំសាលារៀននេះគឺកើតឡើងចេញពីលំយោងលើទិន្នន័យចាស់ហួសសម័យ។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=United States was "likely" responsible for bombing of girls' school in Iran, per early U.S. assessment |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-war-bombing-girls-school-assessment/ |access-date=2 June 2026 |work=CBS News }}</ref> [[File:Damages caused by attacks on Tehran 22 Avash 25 esfand 1404.webp|thumb|ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលរងការខូចខាតនៅតេហេរ៉ង់ក្រោយរងការវាយប្រហារតាមអាកាសនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា សមាគមអឌ្ឍចន្ទក្រហមអ៊ីរ៉ង់បាននិយាយថា ប្រជាជនស៊ីវិលជាង ៦០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/2/iran-death-toll-reaches-555-as-us-israel-escalate-attacks |title=Iran death toll reaches 555 as US, Israel escalate attacks |date=2 March 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ខណៈ HRANA បានរាយការណ៍ពីចំនួនស្លាប់ជនស៊ីវិលរហូតដល់ទៅ ១,០៩៧ នាក់។<ref>{{Cite news |url=https://www.en-hrana.org/the-fourth-day-of-the-u-s-israel-war-on-iran-strikes-continue-in-western-regions-of-the-country/ |title=The Fourth Day of the U.S.–Israel War on Iran: Strikes Continue in Western Regions of the Country |work=HRANA |date=4 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែមីនា អឌ្ឍចន្ទក្រហមបានរាយការណ៍បន្ថែមទៀតថា "អង្គភាព" ស៊ីវិលជាង ៦,៦៦៨ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល ដោយក្នុងនោះរួមមានទីលំនៅដ្ឋានចំនួន ៥,៥៣៥ កន្លែង អង្គភាពពាណិជ្ជកម្មចំនួន ១,០៤១ កន្លែង មជ្ឈមណ្ឌលវេជ្ជសាស្ត្រចំនួន ១៤ ទីតាំង សាលារៀនចំនួន ៦៥ កន្លែង និងមជ្ឈមណ្ឌលជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយអឌ្ឍចន្ទក្រហមចំនួន ១៣ កន្លែង។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=US-Israeli strikes targeted at least 6,668 civilian units: Red Crescent |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374430 |work=Al Jazeera English}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២៣ ខែមីនា HRANA បានប៉ាន់ប្រមាណថាជនរងគ្រោះពីសង្គ្រាមយ៉ាងហោចណាស់ ១៥% មានអាយុស្ថិតនៅក្រោម ១៨ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web |date=22 March 2026 |title=Day 23 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: More Than 15% of the Total Fatalities Are Children |url=https://www.en-hrana.org/day-23-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-more-than-15-of-the-total-fatalities-are-children/ |website=Human Rights Activists News Agency}}</ref> គិតមកត្រឹមថ្ងៃទី២៧ ខែមីនា ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានរាយការណ៍ថាសង្គ្រាមបានបង្កការខូចខាតដល់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីរ៉ង់|ទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ]]យ៉ាងតិច ១២០ កន្លែង។<ref>{{cite news |date=27 March 2026 |title=Iran Says US, Israeli Strikes Damage 120 Museums, Historic Buildings |url=https://english.aawsat.com/node/5255868 |access-date=2 June 2026 |work=Asharq Al-Awsat​ }}</ref> ===សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល=== ការវិភាគលើរូបភាពផ្កាយរណបដោយកាសែត ''The Washington Post'' បានបង្ហាញពីរចនាសម្ព័ន្ធ ឬឧបករណ៍យោធាជាតួលេខយ៉ាងហោចណាស់ ២២៨ នៅតាមមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅទូទាំងឈូងសមុទ្រពែរ្សដែលត្រូវបានរងការខូចខាត ដោយតួលេខនេះគឺច្រើនជាងអ្វីដែលរដ្ឋបាលត្រាំធ្លាប់បានអះអាង។<ref>{{cite news |last1=Hill |first1=Evan |last2=Ley |first2=Jarrett |last3=Horton |first3=Alex |last4=Copp |first4=Tara |last5=Lamothe |first5=Dan |author5-link=Dan Lamothe |title=Iran has hit far more U.S. military assets than reported, satellite images show |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2026/05/06/iran-us-bases-satellite-images/ |newspaper=The Washington Post |date=6 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា ទាហានអាមេរិកចំនួន ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងចំណោមអ្នករងរបួសជាង ៣០ នាក់ដោយការវាយប្រហារពីដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅក្បែរជំរុំយោធា[[ជំរុំអារីហ្វយ៉ាន|អារីហ្វយ៉ាន]]ក្នុងកំពង់ផែស៊ូអាយបា ប្រទេស[[គុយវ៉ែត]]។<ref>{{cite news |last1=Kelly |first1=Meg |last2=Horton |first2=Alex |last3=Ley |first3=Jarrett |date=4 March 2026 |title=U.S. troops had little protection from drone strike that killed 6, imagery shows |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/us-troops-had-little-protection-from-drone-strike-that-killed-six-imagery-shows/ar-AA1Xug33?apiversion=v2&domshim=1&noservercache=1&noservertelemetry=1&batchservertelemetry=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1 |access-date=2 June 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325132717/https://www.msn.com/en-us/news/world/us-troops-had-little-protection-from-drone-strike-that-killed-six-imagery-shows/ar-AA1Xug33?apiversion=v2&domshim=1&noservercache=1&noservertelemetry=1&batchservertelemetry=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1 |archive-date=25 March 2026 |url-status=live |via=MSN}}</ref> នៅថ្ងៃទី៤ ខែមីនា កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិកម្នាក់ឋានៈពលបាលឯក បានស្លាប់នៅប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត ក្នុងឧប្បត្តិហេតុដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងអរិភាពដែលកំពុងកើតមាននៅមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref name="RC1">{{cite news |url=https://www.reutersconnect.com/item/a-dignified-transfer-of-the-remains-of-us-marine-corps-lance-corporal-kevin-melendez-in-dover/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX1JDMldYSkFaNVNORw?previouslyViewed=dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX1JDMldYSkFBMUJJSA&position=2 |title=A dignified transfer of the remains of U.S. Marine Corps Lance Corporal Kevin Melendez, in Dover |work=Reuters Connect |date=4 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានរាយការណ៍ថា ទាហាននៃកងឆ្មាំជាតិម្នាក់បានបាត់បង់ជីវិតក្នុងកំឡុងពេលមានអាសន្នបញ្ហាសុខភាព។<ref>{{cite news |last=Mitchell |first=Ellen |date=9 March 2026 |title=US military reviewing National Guard member's death in Kuwait in health-related incident |url=https://thehill.com/policy/defense/5774793-nypd-officer-kuwait-incident |work=The Hill}}</ref> ទាហានអាមេរិកម្នាក់ទៀតនៃ[[កងពលតូចអវកាសទីមួយ]] ដែលបានរងរបួសនៅក្នុងការវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសក្សត្រស៊ុលតង់នៅប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតក្នុងថ្ងៃទី១ ខែមីនា បានស្លាប់ដោយសាររបួសនៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា។<ref>{{cite web |url=https://www.spacecom.mil/Newsroom/News/Article-Display/Article/4428548/statement-by-commander-of-united-states-space-command-on-loss-of-usasmdc-soldie/ |title=Statement by Commander of United States Space Command on Loss of USASMDC Soldier in Support of Operation Epic Fury |date=9 March 2026 |website=United States Space Command}}</ref> ទាហានអាកាសអាមេរិកចំនួនប្រាំមួយនាក់បានស្លាប់នៅថ្ងៃទី១២ ខែមីនា នៅពេលដែលយន្តហោះចាក់សាំងលើអាកាសប្រភេទ [[បូអ៊ីង ខេស៊ី-១៣៥ ស្ត្រាតូធែងខឺរ|ខេស៊ី-១៣៥]] របស់ពួកគេបានធ្លាក់នៅភាគខាងលិចប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់។ បញ្ជាការកណ្តាលបាននិយាយថា ការធ្លាក់យន្តហោះមួយគ្រឿងនេះគឺមិនមែនជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពវាយប្រហារអរិភាពណាទេ ប៉ុន្តែបានកើតឡើងក្នុងកំឡុងឧប្បត្តិហេតុដែលពាក់ព័ន្ធនឹងយន្តហោះអាមេរិកមួយគ្រឿងទៀត។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា យោធាអាមេរិកបានប្រកាសជាសាធារណៈថា ទាហានអាមេរិកប្រមាណ ១៤០ នាក់បានទទួលរងរបួស។<ref name="AP1">{{cite news |url=https://apnews.com/article/us-iran-tanker-aircraft-crash-iraq-kc135-c337359a58be6280dc96fdbf1cb48a5b |title=All 6 crew members on a US refueling plane that crashed in Iraq are dead, US military says |first1=Konstantin |last1=Toropin |first2=Ben |last2=Finley |first3=Kim |last3=Tong-Hyung |work=Associated Press |date=13 March 2026 |access-date=2 June 2026}}</ref> [[ម៉ាហ្កេន ដាវីដ​ អាដុំ]]បានរាយការណ៍ថា ការវាយប្រហារដំបូងៗរបស់អ៊ីរ៉ង់បានបណ្តាលឱ្យមនុស្ស ៨៩ នាក់រងរបួស ដោយក្នុងនោះមានមនុស្សបីនាក់បានរងរបួសដោយផ្ទាល់នឹងការវាយប្រហារនោះ រីឯប៉ុន្មាននាក់ទៀតបានរងរបួសដោយប្រយោល ហើយភាគច្រើនជាប្រជាជនស៊ីវិល។<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-treat-89-people-during-iranian-strikes-most-lightly-hurt-running-for-shelter/ |title=Medics treat 89 people during Iranian strikes, most lightly hurt running for shelter |work=The Times of Israel |date=28 February 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ការបាញ់មីស៊ីលចូលទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]ដោយអ៊ីរ៉ង់បានសម្លាប់ស្ត្រីម្នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ២២ នាក់ផ្សេងទៀត ដោយក្នុងនោះមានម្នាក់បានរងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite news |url=https://www.ynetnews.com/article/bj3sy0gt11l |title=Woman killed, 22 injured in direct strike in Tel Aviv after siren sounded late |work=Ynet |date=28 February 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា វិហារសាសនាមួយ និងអគារលំនៅដ្ឋានមួយក្នុងទីក្រុង[[ប៊ីតឆេម៉ែស]]ត្រូវបានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ធ្លាក់ពីលើ ដោយបានផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល ៩ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ៤៩ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{cite news |last1=Levine |first1=Heidi |last2=Soroka |first2=Lior |last3=Chason |first3=Rachel |date=2 March 2026 |title=From the scene where nine people were killed in central Israel |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/01/trump-iran-israel-khamenei-strikes-live-updates/#link-CEXNRF6AGRFYLF2OSFT4GSVMEA |access-date=3 June 2026 |newspaper=The Washington Post}}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា កម្មករពីរនាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតនៅទីក្រុង[[យ៉េហ៊ូដ]] នៅខាងក្រៅទីក្រុងតែលអាវីហ្វ បន្ទាប់ពីពួកគេបានប៉ះនឹងគ្រាប់តូចៗពីមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ដែលបំពាក់ដោយក្បាលគ្រាប់បែកចង្កោម។<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |url=https://www.timesofisrael.com/second-victim-dies-after-mondays-iranian-cluster-missile-strike-in-central-israel/ |title=Second victim dies after Monday's Iranian cluster missile strike in central Israel |work=The Times of Israel |date=10 March 2026 |access-date=3 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា គ្រាប់បែកចង្កោមមួយគ្រាប់ពីក្បាលមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់មួយបានហោះមកបំបុកចូលអគារអាផាតមិនមួយកន្លែងនៅទីក្រុង[[រ៉ាម៉ាត់ហ្កាំន]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សពីរនាក់។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយពីកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបានសម្ដៅលើការវាយប្រហារនេះថាជា "ការសងសឹកឱ្យលោកអាលី ឡារីយ៉ានីនិងសហការីលោក" ដែលត្រូវបានសម្លាប់កាលពីមួយថ្ងៃមុនដោយអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite news |date=18 March 2026 |title=Iran launches 'revenge' missile attack on Israel after assassinations |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/18/iran-launches-revenge-missile-attack-on-israel-after-assassinations |access-date=3 June 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> យោងតាមសារព័ត៌មាន ​​CNN ការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកចង្កោមគឺជាការរំលោភលើច្បាប់អន្តរជាតិ។ លោក N.R. Jenzen-Jones មកពី ''Armament Research Services'' បាននិយាយថា គ្រាប់ប្រភេទនេះកំពុងត្រូវបានប្រើប្រាស់ "ជាចម្បងដើម្បីបង្កភាពភ័យខ្លាចដល់ប្រជាជនស៊ីវិល"។<ref>{{cite news |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Gianluca |last2=Mezzofiore |first3=Zeena |last3=Saifi |date=12 March 2026 |title=How Iran's use of cluster munitions is challenging Israel's air defenses |url=https://www.cnn.com/2026/03/12/middleeast/iran-cluster-munition-israel-defenses-intl-cmd |access-date=3 June 2026 |work=CNN }}</ref> ===ប្រទេសដទៃ=== នៅប្រទេស[[លីបង់]] មនុស្សជាង ២,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងជាង ៤,០០០ នាក់ទៀតបានរងរបួសក្រោមការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែល<ref name="AnadoluDeaths">{{Cite news |url=https://www.aa.com.tr/en/world/death-toll-from-israeli-attacks-on-lebanon-since-march-2-exceeds-2-000/3902329 |title=Death toll from Israeli attacks on Lebanon since March 2 exceeds 2,000 |first=Rania |last=Abushamala |date=11 April 2026 |work=Anadolu Agency }}</ref> ហើយអាជ្ញាធររដ្ឋលីបង់បានរាយការណ៍ថា មនុស្សជាងមួយលាននាក់ ដែលស្មើនឹង ១/៦ នៃចំនួនប្រជាជនសរុប បានបង្ខំផ្លាស់ទីលំនៅ។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=Live updates: Iran's president says nation 'will not bow' to pressure from US and Israel |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026 |access-date=3 June 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅក្នុងសង្គ្រាម [[កងកម្លាំងបណ្តោះអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិនៅលីបង់]]ចំនួន ៦ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត{{refn|group=ស|name="UNIFIL killed"}} និង ១១ នាក់ទៀតបានរងរបួស។{{refn|group=ស|name="UNIFIL injured"}}<ref name="tayyar.org"/> នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់វិញ សមាជិកពីររូបនៃ[[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]] ដែលគាំទ្រដោយអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបាត់បង់ជីវិត និងបីនាក់ទៀតបានរងរបួស នៅក្នុងការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែលនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែកុម្ភៈ ខណៈរបាយការណ៍ក្រោយៗបានអះអាងថាមានអ្នកស្លាប់ចំនួនបីនាក់។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/2f9b79e6-a28e-5d7b-b67c-5b95621d953b |first=Erika |last=Solomon |work=The New York Times |title=U.S. Attacks Iran as Trump Calls for Overthrow of Government |date=28 February 2026}}</ref> [[File:EAS warning sent to phones during the Iranian stikes.png|thumb|250x250px|សារជូនដំណឹងបន្ទាន់ដែលបានផ្ញើទៅកាន់ប្រជាជននៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម ភ្លាមៗក្រោយអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌូបៃត្រូវរងការវាយប្រហារនៅវេលាម៉ោងប្រហែល ១២:៣០ ព្រឹក, ២៨ កុម្ភៈ]] ក្រៅពីអ៊ីស្រាអែល អ៊ីរ៉ង់បានបើកការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជាច្រើនទៀតដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើប្រទេសបារ៉ែនបានសម្លាប់មនុស្សបីនាក់<ref>{{cite news |first1=Abbas |last1=Al Lawati |first2=Laura |last2=Sharman |date=1 March 2026 |title=Passengers flee smoke-filled Dubai airport as Iran attacks major Gulf travel hubs |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/dubai-airport-uae-iran-attacks-intl-hnk |access-date=4 June 2026 |work=CNN }}</ref> ការវាយប្រហារសម្ដៅលើប្រទេសគុយវ៉ែតវិញបានសម្លាប់ទាហានបួននាក់និងប្រជាជនស៊ីវិលបួននាក់<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Drone Attack Causes Damage, Panic at Kuwait Airport |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-strikes-2026/card/drone-attack-causes-damage-panic-at-kuwait-airport-GjmmBnex7j6G69nMUfSR |access-date=4 June 2026 |work=The Wall Street Journal }}</ref> ការវាយប្រហារនៅអូម៉ង់បានសម្លាប់មនុស្សបីនាក់<ref>{{cite web |date=1 March 2026 |title=Oman port and tanker hit as US-Israeli attacks on Iran widen regional war |url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/563181/World/Region/Oman-port-and-tanker-hit-as-USIsraeli-attacks-on-I.aspx |access-date=4 June 2026 |website=Ahram Online}}</ref> ហើយនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតមានពីរនាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite news |last=Dwivedi |first=Vinay |date=3 March 2026 |title=Iran war live updates: U.S. embassy in Riyadh hit by drones, Trump promises response 'soon' |url=https://www.cnbc.com/2026/03/03/us-iran-war-live-updates.html |access-date=4 June 2026 |work=CNBC }}</ref> ចំពោះអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមវិញ សាមីខ្លួនបានបាត់បង់ទាហានចំនួនពីរនាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិលចំនួនប្រាំមួយនាក់។<ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=Day 18 of war: One dead as shrapnel falls in UAE; distance learning to continue for 2 weeks |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/day-18-israel-us-iran-war-live-updates |access-date=4 June 2026 |website=Khaleej Times }}</ref> ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់រួមបានរងការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលនិងដ្រូនអ៊ីរ៉ង់ច្រើនធ្ងន់ធ្ងរជាងគេ បើប្រៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ផ្សេងៗនៅក្នុងតំបន់ នេះក៏ព្រោះតែអារ៉ាប់រួមមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធបំផុតជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែលក្នុងចំណោមរដ្ឋអារ៉ាប់ទាំងអស់។​​ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមក៏ជាប្រទេសអារ៉ាប់តែមួយផងដែរ ដែលបានធ្វើការវាយប្រហារតបតលើអ៊ីរ៉ង់វិញជាសម្ងាត់ បន្ថែមពីលើយុទ្ធនាការអ៊ីស្រាអែល-អាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Wintour |first=Patrick|date=17 May 2026 |title=UAE's secret attack on Iran risks drawing Gulf states into the war |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/12/uae-secret-attack-iran-risks-gulf-states-regional-conflict |access-date=4 June 2026 |work=The Guardian }}</ref> គ្រាប់មីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ង់ក៏បានហោះទៅនឹងប៉ះនឹងប្រទេស[[កាតា]] [[អាស៊ែបៃសង់]]<ref name=ynet260305/> និងទឹកដី[[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]]របស់អង់គ្លេសក្នុងប្រទេស[[ស៊ីប]]ផងដែរ។<ref name=attoncyprus/> ===សហេតុភាពតាមសញ្ជាតិ=== {| class="wikitable col1left" |+សហេតុភាពតាមសញ្ជាតិ !ប្រទេស !ចំនួនស្លាប់ !ចំនួនរបួស |- !សរុប !៧,១៤៤–៩,៦៧៦+ !៤៦,៩៦៥ |- |អ៊ីរ៉ង់ | data-sort-value="3636" |៣,៤៦៨–៦,០០០+<br />៣,៤៦៨ (អ៊ីរ៉ង់)<ref name="aje3468">{{Cite web |date=19 April 2026|title=Over 1,000 apartments in Tel Aviv left uninhabitable by Iranian strikes|url=https://aje.news/w7b54q?update=4503817|website=Al Jazeera English}}</ref><br />៣,៦៣៦ (HRANA)<ref name="HRANA"/><br />៦,០០០+ (អាមេរិក/អ៊ីស្រាអែល)<ref name="Bohbot150326"/> |​១៥,០០០-២៦,៥០០<br />២៦,៥០០ ([[ក្រសួងសុខាភិបាលអ៊ីរ៉ង់]])<ref name="aj260329">{{Cite web |date=29 March 2026|title=Iran's death toll reaches 2,076|url=https://aje.news/zgevw1?update=4444031|website=Al Jazeera English}}</ref><br />១៥,០០០ (អាមេរិក/អ៊ីស្រាអែល)<ref name="Bohbot150326" /> |- |លីបង់ |៣,៤៣៣ ([[ក្រសួងសុខភាពសាធារណៈ (លីបង់)|ក្រសួងសុខភាពសាធារណៈលីបង់]])<ref name="Lebanon">{{Cite web |date=1 July 2026 |title=Lebanon death toll since March 2 reaches 3,433 |url=https://aje.news/xhk3kr?update=4617978 |website=Al Jazeera}}</ref><ref name="Lebanon21April">{{Cite news|date=21 April 2026|title=Lebanon Raises Israel-Hezbollah War Death Toll to 2,454|url=https://english.aawsat.com/arab-world/5265042-lebanon-raises-israel-hezbollah-war-death-toll-2454|work=Asharq Al-Awsat|access-date=4 June 2026}}</ref><br />១,០០០ ([[ហេស្បុលឡា]])<ref name="Hezbollah1">{{Cite news|last1=Astih|first1=Paula|date=17 April 2026|title=Hezbollah Tallies Its Dead from Israel War, Estimates Exceed 1,000|url=https://english.aawsat.com/arab-world/5263615-hezbollah-tallies-its-dead-israel-war-estimates-exceed-1000|work=Asharq Al-Awsa|access-date=4 June 2026}}</ref><br />១,៧០០ ([[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]])<ref name="Hezbollah2">{{Cite news|last1=Horovitz|first1=Michael|last2=Levaton|first2=Stav|date=16 April 2026|title=Opposition, northern mayors decry imposed ceasefires as Lebanon truce declared|url=https://www.timesofisrael.com/opposition-northern-mayors-decry-imposed-ceasefires-as-lebanon-truce-declared/|work=The Times of Israel |issn=0040-7909|access-date=4 June 2026}}</ref> |១០,៣៩៥ (ក្រសួងសុខាភិបាលលីបង់)<ref name="Lebanon21April" /><ref name="Hezbollah1" /><ref name="Hezbollah2" /><ref name="Lebanon" /> |- |អ៊ីរ៉ាក់ |១១៩+<ref>{{Cite web |date=2026-04-09|title=US-Iran war: Thousands killed and billions spent as fragile ceasefire takes effect|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-israel-us-war-death-toll-b2953551.html|access-date=2026-04-24|website=The Independent}}</ref> |៣៧០<ref name="pmfiraq">{{cite news|url=https://shafaq.com/en/Security/PMF-reports-80-killed-270-wounded-since-start-of-US-Iran-war|title=PMF reports 80 killed, 270 wounded since start of US-Iran war}}</ref> |- |អ៊ីស្រាអែល |៥៧<ref name="Israeli military personnel 1">{{Cite news|date=19 April 2026|title=16 Israeli soldiers killed, 690 wounded since Feb. 28: Army|url=https://www.middleeastmonitor.com/20260419-16-israeli-soldiers-killed-690-wounded-since-feb-28-army/|work=Middle East Monitor|access-date=4 June 2026}}</ref><ref name="Fabian01">{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |last2=Agencies |date=2026-04-26 |title=IDF soldier killed in south Lebanon drone attack as Israel, Hezbollah trade fire and blame |url=https://www.timesofisrael.com/idf-soldier-killed-in-south-lebanon-drone-attack-as-israel-hezbollah-trade-blame/ |access-date=2026-06-04 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref><ref name="Fabian02">{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=2026-04-28 |title=Israeli Defense Ministry contractor killed in Hezbollah drone attack in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-defense-ministry-contractor-killed-in-hezbollah-drone-attack-in-southern-lebanon/ |access-date=2026-06-04 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> |៨,៩៧០<ref name="Israeli military personnel 2">{{Cite news|date=19 April 2026|title=Israel reports nearly 700 soldiers wounded in Lebanon operations|url=https://shafaq.com/en/Middle-East/Israel-reports-nearly-700-soldiers-wounded-in-Lebanon-operations|work=Shafaq News|access-date=4 June 2026}}</ref> |- |សហរដ្ឋអាមេរិក |១៥<ref name="United States killed in combat">{{Cite news|last1=Berger|first1=Ava|title=These are the casualties and cost of the war in Iran 2 weeks into the conflict|url=https://www.npr.org/2026/03/14/nx-s1-5746623/iran-war-cost-deaths|access-date=6 June 2026|agency=NPR|date=14 March 2026}}</ref> |៥៤៣<ref name="AP1">{{Cite news |url=https://apnews.com/article/us-iran-tanker-aircraft-crash-iraq-kc135-c337359a58be6280dc96fdbf1cb48a5b|title=All 6 crew members on a US refueling plane that crashed in Iraq are dead, US military says|first1=Konstantin|last1=Toropin|first2=Ben|last2=Finley|first3=Kim|last3=Tong-Hyung|work=Associated Press|date=13 March 2026|access-date=6 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260313075158/https://apnews.com/article/us-iran-tanker-aircraft-crash-iraq-kc135-c337359a58be6280dc96fdbf1cb48a5b|archive-date=13 March 2026}}</ref> |- |វ៉េសប៊ែង |១៤<ref name="Palestine killed 2">{{Cite news|url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/168435|title=Death toll from missile strike on Hebron town rises to four|work=Wafa}}</ref> |1១៥<ref name="Palestine killed 2" /> |- |អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម |១៣<ref name="United Arab Emirates">{{Cite news |title=UAE intercepts 17 ballistic missiles, 35 drones after US-Iran ceasefire|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|date=8 April 2026|access-date=4 June 2026|website=Khaleej Times }}</ref> |២២៧<ref name="United Arab Emirates" /> |- |គុយវ៉ែត |១១<ref name="Kuwait 3">{{Cite web |title=Six injured after debris from Iranian attack falls in northern Kuwait|url=https://www.iranintl.com/en/202604062863|date=6 April 2026|access-date=4 June 2026|website=Iran International}}</ref> |១៨២<ref name="Kuwait 3" /> |- |ឥណ្ឌូណេស៊ី |៦<ref name=":0">{{Cite news |title=Peacekeeper dies of wounds suffered in Lebanon last month, UNIFIL says |url=https://www.euronews.com/2026/04/24/indonesian-peacekeeper-dies-of-wounds-suffered-in-lebanon-last-month-unifil-says |archive-url=http://web.archive.org/web/20260425033809/https://www.euronews.com/2026/04/24/indonesian-peacekeeper-dies-of-wounds-suffered-in-lebanon-last-month-unifil-says |archive-date=2026-04-25 |access-date=2026-06-04 |work=euronews }}</ref> |១<ref name=":0" /> |- |បារ៉ែន |៣<ref name="Sabah">{{Cite news |last=Sabah|first=Zaid|date=9 March 2026|title=Iran's president, military and police pledge allegiance to Mojtaba Khamenei|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/9/iran-war-live-mojtaba-khamenei-named-supreme-leader-israel-bombs-tehran|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English }}</ref> |៤២<ref name="Sabah" /> |- |អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត |៣<ref name="Saudi Arabia">{{Cite news |title=Saudi Arabia says operational activities halted at several energy sites|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|date=9 April 2026|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English}}</ref> |២៩<ref name="Saudi Arabia" /> |- |អូម៉ង់ |៣<ref name="Oman">{{Cite web |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) سقوط طائرتيْن مُسيرتين في ولاية صُحار |url=https://omannews.gov.om/topics/ar/3/show/464802/ona |date=13 March 2026 |website=Oman News Agency}}</ref> |១៧<ref name="Oman" /> |- |បារាំង |៣<ref name="lot22april">{{Cite news |date=22 April 2026|title=Attack on UNIFIL in Ghandourieh: French peacekeeper succumbs to injuries|url=https://today.lorientlejour.com/article/1504524/attack-on-unifil-in-ghandourieh-french-peacekeeper-succumbs-to-injuries.html|work=L'Orient Today​|access-date=4 June 2026}}</ref> |៩<ref name="lot22april" /> |- |ស៊ីរី |២<ref name="syr">{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|title=Syria says Israeli tank fire kills man in country's south|date=4 April 2026|website=Al Arabiya English}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=12 May 2026 |title=Syrian man killed, wife injured in Israeli attack on Lebanon’s Tyre |url=https://aje.news/p6a948?update=4565270 |website=Al Jazeera}}</ref> |១<ref name=":1" /> |- |ហ្វីលីពីន |២<ref name="phil">{{Cite web |last=Cupin|first=Bea|date=7 April 2026|title=Filipina dies in missile strike on Israel|url=https://www.rappler.com/philippines/filipina-dies-missile-strike-haifa-israel/|access-date=4 June 2026|website=RAPPLER }}</ref> |០<ref name="phil" /> |- |ស៊ែប៊ី |១<ref name=":2">{{Cite journal |date=2026-06-04 |title=Serbian UN peacekeeper killed in south Lebanon |url=https://www.rte.ie/news/middle-east/2026/0604/1576721-unifil-troops-shooting-lebanon/ }}</ref> |០<ref name=":2" /> |- |ហ្សកដានី |០<ref name="aj260305">{{Cite news |title=US-Israel attacks on Iran: Death toll and injuries live tracker|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English}}</ref> |២៩<ref name="aj260305" /> |- |កាតា |០<ref name="qat">{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|title=Qatar: 4 injured, including child, after debris from Iranian missile falls in residential area|first=Huda|last=Ata|first2=Lekshmy|last2=Pavithran|first3=Jay|last3=Hilotin|date=8 April 2026|website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema}}</ref> |២០<ref name="qat" /> |- |អាស៊ែបៃសង់ |០<ref name="azer">{{Cite news |last=Sauer|first=Pjotr|date=5 March 2026|title=Azerbaijan accuses Iran of 'terrorist' drone attack on airport that injured four people|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/05/azerbaijan-accuses-iran-drone-attack-airport-injured-people|access-date=4 June 2026|work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref> |៤<ref name="azer" /> |- |អេស្ប៉ាញ |០<ref name=":3">{{Cite web |date=4 June 2026 |title=Spain denounces attacks in Lebanon after UN peacekeepers injured |url=https://aje.news/dud2nk?update=4626497 |website=Al Jazeera}}</ref> |២<ref name=":3" /> |} ==ផលប៉ះពាល់== ===អ៊ីរ៉ង់=== {{multiple image| | image1 = Masoud Pezeshkian 2025 (cropped).jpg | image2 = Gholam Hossein Mohseni-Eje'i 2023 (Cropped).jpg | image3 = Alireza Arafi 13990824 0146818 crop.jpg | perrow = 3 | footer = សមាជិកទាំងបីនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំបណ្ដោះអាសន្ន]] – លោកប្រធានាធិបតី[[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]] លោកប្រធានតុលាការកំពូល[[ហ្កូឡាំហូសេន ម៉ូសេនីអេជេអ៊ី]] និងអាយ៉ាតុល្លា[[អាលីរ៉េហ្សា អារ៉ាហ្វី]] | total_width = 350}} មរណភាពរបស់អាលី ហាមេនៃបានបើកផ្លូវជំរុញឱ្យមានការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមេដឹកនាំកំពូលថ្មី។ យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញអ៊ីរ៉ង់ [[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំបណ្តោះអាសន្ន]] ដែលបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា គឺត្រូវកាន់មុខងារដើរតួជាប្រមុខរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់រហូតដល់មេដឹកនាំកំពូលថ្មីត្រូវបានជ្រើសតាំង។<ref name="Reuters-2026"/> លោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងនៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ក្នុងនាមជាមេដឹកនាំកំពូលថ្មីជំនួសឱ្យឪពុករបស់លោក។<ref>{{cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=8 March 2026 |title=Ali Khamenei's son Mojtaba chosen as Iran's new supreme leader |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/ali-khameneis-son-mojtaba-chosen-as-irans-new-supreme-leader |access-date=5 June 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា លោកហាមេនៃនៅកំពុងសម្ងំលាក់ខ្លួននៅឡើយ ខណៈមេដឹកនាំប្រទេសជាក់ស្តែងនៅគេមិនទាន់ប្រាកដប្រជានៅឡើយ។ បច្ចុប្បន្ន លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អះម៉ាដ វ៉ាហ៊ីឌី]] ដែលជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកកំពុងដឹកនាំប្រទេសដោយផ្ទាល់ ក៏ដូចជាអ្នកបញ្ជាប្រតិបត្តិការយោធាអ៊ីរ៉ង់ និងកំណត់គោលជំហរចរចារបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=U.S. Think Tank: Ahmad Vahidi, Key Figure Behind Iran's Hardline Stance in Negotiations |url=https://iranwire.com/en/news/152695-us-think-tank-ahmad-vahidi-key-figure-behind-irans-hardline-stance-in-negotiations/ |work=IranWire |date=21 May 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Associated Press: This hard-line Iranian general is a major player in talks with US over war |url=https://understandingwar.org/newsroom/associated-press-this-hard-line-iranian-general-is-a-major-player-in-talks-with-us-over-war/ |work=Institute for the Study of War |date=21 May 2026}}</ref> [[File:Tehran - The Fourth Day of War 4 Avash.webp|thumb|ផ្សែងហុយចេញពីតំបន់ស៊ីវិលនៅក្នុងរដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់ក្រោយត្រូវមីស៊ីលអ៊ីស្រាអែលធ្លាក់ចំ, ៣ មីនា ២០២៦]] ក្រោយការផ្ដោះប្ដូរបាញ់គ្រាប់មីស៊ីលទៅគ្នាទៅវិញទៅមក ទីក្រុង[[តេហេរ៉ង់]] រដ្ឋធានីរបស់អ៊ីរ៉ង់ បានក្លាយជាទីស្ងាត់ជ្រងំ ដោយមនុស្សជាច្រើនមិនហ៊ានចេញក្រៅទៅប្រកបរបររបស់ខ្លួន<ref>{{cite news |date=3 March 2026 |title=Bombardment unleashes terror in Tehran with no sign of protests |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/bombardment-unleashes-terror-tehran-with-no-sign-protests-2026-03-03 |work=Reuters}}</ref> ខណៈគ្រប់សាលារៀនត្រូវបិទទ្វារ រីឯស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលនិងធនាគារបានកាត់បន្ថយសកម្មភាពរបស់ពួកគេ។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Streets empty and shops close as US strikes confirm Iranian fears |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260228-streets-empty-and-shops-close-as-us-strikes-confirm-iranian-fears |access-date=5 June 2026 |work=France 24 }}</ref> យោងទៅតាម ''NetBlocks'' បានឱ្យដឹងថា​ សកម្មភាពអ៊ីនធឺណិតនៅអ៊ីរ៉ង់បានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៤% បើប្រៀបធៀបទៅរាល់ដង ក្រោយពីត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ដោយរដ្ឋាភិបាល។<ref>{{cite web |url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657 |title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |date=28 February 2026 |website=Mastodon}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ឃ្លីបវីដេអូបានបង្ហាញពី[[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]]អ៊ីរ៉ាក់ ត្រូវបានបញ្ជូនចូលប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |url=https://www.iranintl.com/en/202603299955 |title=Video: Iraq's Popular Mobilization Forces in Abadan |date=29 March 2026 |website=Iran International}}</ref> យោងតាមកាសែត ''The Wall Street Journal'' ត្រាំធ្លាប់បានបើកចំហចំពោះការផ្ដល់ជំនួយគាំទ្រដល់កងជីវពលប្រដាប់អាវុធ[[ជនជាតិឃឺដនៅអ៊ីរ៉ង់|ឃឺដនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់]] ដែលកំពុងមាន[[ជម្លោះឃឺដ–អ៊ីរ៉ង់|ជម្លោះជាមួយទីក្រុងតេហេរ៉ង់]]អស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ ហើយក៏ជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយក្នុងតំបន់របស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែរ។<ref>{{cite news |date=3 March 2026 |title=CIA working to arm Kurdish forces to spark uprising in Iran, sources say |url=https://www.cnn.com/2026/03/03/politics/cia-arming-kurds-iran |access-date=5 June 2026 |work=CNN }}</ref> យ៉ាងណាមិញ លោកត្រាំក្រោយមកបាននិយាយវិញថា លោកគ្មានបំណងចង់បញ្ជូនជនជាតិឃឺដចូលប្រយុទ្ធក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ឡើយ។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=Trump rules out sending Kurds into Iran |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/03/07/iran-war-latest-news-tehran-israel-donald-trump-us-invasion/?msockid=27188584bb6c64923cfa9292ba0c6563 |work=The Daily Telegraph}}</ref> ===សេដ្ឋកិច្ច=== សង្គ្រាមនេះបានបង្កបង្កើតជាផលវិបាកជាច្រើនដល់សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកដូចជានាំឱ្យតម្លៃប្រេងនិងឧស្ម័នកើនឡើង ប៉ះពាល់វិស័យអាកាសចរណ៍និងទេសចរណ៍ ក៏ដូចជាបានរង្គោះរង្គើទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុផងដែរ។<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-conflict-poses-new-risk-us-economic-resilience-2026-03-02 |title=Iran conflict poses new risk to US economic resilience |work=Reuters |date=2 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> [[File:2020- Price of oil.svg|thumb|តារាងបង្ហាញពីកំណើននៃតម្លៃប្រេងសកលបង្កឡើងដោយព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោកសំខាន់ៗដូចជា [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]] [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០២២]] និងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ក្នុងឆ្នាំ២០២៦<ref name=EIA_OilPriceData>{{cite web |title=Petroleum & Other Liquids / Data ▼ / Download series history |url=https://www.eia.gov/dnav/pet/pet_pri_spt_s1_w.htm |publisher=U.S. Energy Information Administration (EIA) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260605153644/https://www.eia.gov/dnav/pet/pet_pri_spt_s1_w.htm |archive-date=5 June 2026 |url-status=live}}</ref>]] តម្លៃប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិបានកើនឡើងភ្លាមៗក្រោយពីអ៊ីរ៉ង់បានគំរាមវាយប្រហារលើនាវាដឹកប្រេងនិងកប៉ាល់ដទៃទៀត ហើយនិងការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើរោងចក្រប្រេងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសផលិតប្រេងក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2026/mar/02/middle-east-crisis-oil-prices-inflation-us-iran-interest-rates-growth |title=Middle East crisis pushes up oil prices – and could drive inflation rises too |work=The Guardian |date=2 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> ២០% នៃការដឹកជញ្ជូនផលិតកម្មប្រេង និងឧស្ម័នសកលគឺជារឿយៗត្រូវឆ្លងកាត់តាម[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]។<ref name="Buchanan-2026">{{cite news |last1=Buchanan |first1=Naomi |title=There's a major inflation risk lurking for the economy as the Iran war drags on, and it's not oil |url=https://www.businessinsider.com/food-inflation-oil-prices-fertilizer-farmers-iran-war-shipping-hormuz-2026-3 |work=Business Insider |date=11 March 2026}}</ref> ខណៈភ្លើងសង្គ្រាមនៅបន្តឆាបឆេះ តម្លៃប្រេងនិងឧស្ម័នបានធ្លាក់និងកើនទៅតាមស្ថានភាព ខណៈទីផ្សារបានព្យាយាមវាស់វែងតម្លៃទៅតាមលទ្ធភាពដែលជម្លោះអាចបញ្ចប់។ តម្លៃប្រេងនៅមុនសង្គ្រាមគឺស្ថិតនៅក្រោម ៧០ ដុល្លារក្នុងមួយបារ៉ែល<ref>{{Cite web |title=Brent Crude Oil Prices (1987-2026) |url=https://www.macrotrends.net/2480/brent-crude-oil-prices-10-year-daily-chart |access-date=6 June 2026 |website=Macrotrends}}</ref> តែបើគិតមកត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែមីនាវិញ តម្លៃវាបានហក់ឡើងរហូតដល់ ១៣៩ ដុល្លារឯណោះ<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Hu |first2=Yi |last3=Jiao |first3=Jianbin |last4=Wang |first4=Shouyang |date=2 January 2024 |title=The impact of Russia–Ukraine war on crude oil prices: an EMC framework |journal=Humanities and Social Sciences Communications |volume=11 |issue=1 |pages=8 |doi=10.1057/s41599-023-02526-9 |issn=2662-9992|doi-access=free }}</ref> រីឯតម្លៃឧស្ម័នក៏បានស្ទុះឡើងខ្ពស់ដូចគ្នា។<ref name="bloomberg4march">{{cite web |last1=Stapczynski |first1=Stephen |last2=Liao |first2=Ruth |last3=El Wardany |first3=Salma |date=4 March 2026 |title=Qatar's Hard-Won Reputation as Safest Gas Supplier Lost in Days |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-04/iran-war-dents-qatar-s-reputation-as-lng-s-safest-bet |website=Bloomberg News}}</ref> មកដល់ចុងខែមីនា កង្វះផលិតផលប្រេងឥន្ធនៈនៅតាមបណ្ដាប្រទេស[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]បានកំពុងកើនឡើង ខណៈដែលស្តុកបម្រុងកំពុងធ្លាក់ចុះ។<ref name=bbc-20260324>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c1450zj6n48o |title=Everyday life in Asia is being upended by Iran war fuel crisis |last1=Ewe |first1=ByKoh |last2=Drury |first2=Flora |work=BBC News |date=24 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> [[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក]]របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ និងក្រុមអ្នកវិភាគសេដ្ឋកិច្ចផ្សេងៗបានព្រមានថា សង្គ្រាមនេះកំពុងជំរុញឱ្យតម្លៃស្បៀងអាហារសកលកើនឡើង ហើយអាចក្នុងរយៈពេលយូរ។<ref>{{cite web |title=WFP warns rising food and fuel prices risk pushing global hunger higher as humanitarian needs grow |url=https://www.wfp.org/news/wfp-warns-rising-food-and-fuel-prices-risk-pushing-global-hunger-higher-humanitarian-needs |website=[[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក|World Food Programme]] |date=8 March 2026}}</ref> ===អាកាសចរណ៍=== [[File:Grounded airliners at Manchester Airport Feb 2026.jpg|thumb|យន្តហោះនៃ[[កាតាអ៊ែរវ៉េ|ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍កាតា]] [[គុយវ៉ែតអ៊ែរវ៉េ|គុយវ៉ែត]] និង[[អេមីរ៉ាតស៍ (អាកាសចរណ៍)|អេមីរ៉ាត]]កំពុងជាប់គាំងក្នុង[[អាកាសយានដ្ឋានមែនឈេស្ទ័រ]], ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦]] ដែនអាកាសរបស់អ៊ីរ៉ង់បានហាមឃាត់រាល់ដំណើរហោះហើររបស់យន្តហោះស៊ីវិលក្នុងកំឡុងពេលជម្លោះ<ref>{{cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's skies empty after strikes as regional states close airspace |url=https://www.iranintl.com/en/202602284853 |access-date=7 June 2026 |website=Iran International}}</ref> ខណៈដែលប្រទេសបារ៉ែន អ៊ីរ៉ាក់ អ៊ីស្រាអែល គុយវ៉ែត កាតា ស៊ីរី និងអារ៉ាប់រួមបានបិទដែនអាកាសរបស់ពួកគេរៀងៗខ្លួន។<ref>{{cite news |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026 |title=Israel closes airspace after strikes on Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yjlf6000v3b6parlqyd31 |access-date=7 June 2026 |work=CNN }}</ref><ref>{{cite news |title=Iraq shuttering airspace after US, Israel strike Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iraq-shuttering-airspace-after-us-israel-strike-iran/ |first=Noam |last=Lehmann |date=28 February 2026 |work=The Times of Israel}}</ref>ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍មួយចំនួនវិញបានផ្អាកសេវាកម្មហោះហើរចូលតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាតែម្តង។<ref>{{cite news |first1=Frederico |last1=Maccioni |first2=Joanna |last2=Plucinska |title=Travel in chaos as airlines cancel flights after US, Israel strikes on Iran |url=https://www.reuters.com/world/europe/airlines-suspend-middle-east-flights-after-us-israel-strikes-iran-2026-02-28/ |work=Reuters |date=28 February 2026}}</ref> ការរំខានដល់ប្រព័ន្ធវិស័យផ្គត់ផ្គង់ប្រេងឥន្ធនៈសកល ដែលបណ្តាលមកពីការបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍នោះ ក៏បាននាំឱ្យតម្លៃប្រេងសាំងយន្តហោះហក់ឡើងថ្លៃផងដែរ ខណៈតម្លៃសំបុត្រយន្តហោះវិញបានកើនទៅតាមគ្នាទាំងសម្រាប់ជើងហោះហើរក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិ។ ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍បានប្រតិកម្មដោយតម្លើងថ្លៃសំបុត្រ និងកែសម្រួលកាលវិភាគហោះហើរមួយចំនួន ដើម្បីទប់ទល់នឹងថ្លៃប្រេងឥន្ធនៈកើនឡើងខ្ពស់។<ref>{{Cite web |last=Iacurci |first=Greg |date=2 May 2026 |title=Airfare amid Iran war: Buy now or wait out the conflict? Experts weigh the risks |url=https://www.cnbc.com/2026/05/02/iran-war-airfare-travel-airlines-plane-tickets-when-to-buy.html |access-date=7 June 2026 |website=CNBC }}</ref><ref>{{Cite web |date=29 April 2026 |title=Iran war, jet fuel concerns cloud airlines' summer holiday plans |url=https://www.reuters.com/business/iran-war-jet-fuel-concerns-cloud-airlines-summer-holiday-plans-2026-04-29/ |website=Reuters}}</ref> ===ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍=== ចរាចរណ៍ដឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]] ដែលជាចំណុចផ្លូវសមុទ្រដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មថាមពលពិភពលោក ត្រូវបានអ៊ីរ៉ង់ប្រើប្រាស់កម្លាំងបិទចាប់តាំងពីថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ មកម៉្លេះ ក្រោយពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបានបើកសង្គ្រាមផ្លូវអាកាសប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់ និងបានធ្វើឃាតមេដឹកនាំកំពូលរបស់ខ្លួនគឺលោក[[អាលី ហាមេនៃ]]។ ដើម្បីជាការសងសឹក អ៊ីរ៉ង់បានបើកការវាយប្រហារដោយមីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ និងបណ្ដារដ្ឋដទៃក្នុងតំបន់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក។ [[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម|កងឆ្មាំបដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់]] បានប្រកាសចេញនូវសារព្រមានហាមឃាត់រាល់ដំណើរឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រខាងលើ ហើយខ្លួនមានសិទ្ធិឡើងពិនិត្យ​ ឬវាយប្រហារនាវាពាណិជ្ជកម្មណាមិនស្ដាប់បង្គាប់ ហើយខ្លួនបានដាក់ពង្រាយមីនក្រោមសមុទ្រនៅក្នុងបរិវេណនៃច្រកសមុទ្រនោះផងដែរ។ ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា ដល់ថ្ងៃទី២៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបិទច្រកនិងផ្លូវសមុទ្រចូលទៅអ៊ីរ៉ង់ក្នុងពេលដំណាលគ្នា។ នៅមុនពេលសង្គ្រាមអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែលប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់នេះផ្ទុះឡើង ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ត្រូវបានបើកចំហដោយសេរី ហើយប្រមាណ ២៥% នៃពាណិជ្ជកម្មប្រេងពិភពលោកតាមផ្លូវសមុទ្រនិង ២០% នៃឧស្ម័នធម្មជាតិរាវ ពិភពលោកបានឆ្លងកាត់ចេញចូលតាមច្រកមួយនេះឯង។ ==ប្រតិកម្ម== ===ភាគីសង្គ្រាម=== ====អ៊ីរ៉ង់==== ក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់បានសន្យាថានឹងមានការឆ្លើយតបទៅវិញ ខណៈដែលកងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានមមាញឹកវាយប្រហារមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិកនៅទូទាំងតំបន់[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។<ref>{{Cite web |date=28 February 2026|title=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says|url=https://www.iranintl.com/en/202602282948|archive-url=https://web.archive.org/web/20260304145112/https://www.iranintl.com/en/202602282948|archive-date=4 March 2026|access-date=8 June 2026|website=Iran International}}</ref> [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា អ៊ីរ៉ង់ត្រូវរងការវាយប្រហារដោយ "ប្រតិបត្តិការផ្លូវអាកាសដ៏ឃោរឃៅមួយ" ក្រោមថ្វីដៃសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែល និងបានបន្ថែមទៀតថា "រឿងនេះបានកើតឡើងជាថ្មីទៀតហើយខណៈពេលកិច្ចចរចាកំពុងដំណើរការ ហើយសត្រូវយើងពួកគេដេកស្រមៃថា ប្រជាជាតិអ៊ីរ៉ង់ដ៏រឹងមាំមួយនេះនឹងចុះចូលយល់ព្រមទទួលសំណើរបស់ពួកគេតាមរយៈសកម្មភាពវាយគំរាមដ៏ថោកទាបបែបនេះ"។<ref>{{Cite news|last1=Marsi|first1=Federica|last2=Mohamed|first2=Edna|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=8 June 2026|publisher=Al Jazeera|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228070906/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|url-status=live}}</ref> ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|auto=yes|d=Q138503695|m=yes}} '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' * {{cite news |date=28 February 2026 |title=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran's retaliation |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |access-date=28 February 2026 |work=CNN}} * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%A2%E1%9F%8A%E1%9E%B8%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9E%84%E1%9F%8B/ អានព័ត៌មានអំពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សានៅ RFI ខេមរភាសា] * [https://www.c-span.org/liveEvent/?Iran U.S. and Israeli Strikes on Iran], [[C-SPAN]] * [https://www.marinetraffic.com/en/ais/home/centerx:56.4/centery:26.5/zoom:9 Tracking of traffic in the Strait of Hormuz] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាណត្តិប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំទីពីរ]] bnwf95wqzxkat4wftdnx5rodc04zfsk 10 53724 336409 336173 2026-06-09T07:40:40Z ~2026-34169-05 51435 ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា 336409 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | listclass = hlist | titlestyle = border:1px; background:#F0DC82 | state = collapsed | basestyle = background:white; color:black; {{box-shadow border|a|#F0DC82|2px}} | above = [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | group1 = [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}} | list1 = * [[សោមា|សោមា]] (នាងនាគ) {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[កុលប្រភាវតី]] | group2 = [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}} | list2 = {{Navbox |child | group1 = [[ភវបុរៈ]] | list1 = * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ជ័យទេវី]]}} {{Navbox |child | group1 = [[ឥសានបុរៈ|សម្ភុបុរៈ]] | list1 = * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] * [[ជយេន្ទ្រភា]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ប្ឫថិវេន្ទ្រទេវី]]}} | group3 = [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}} | list3 = {{Navbox |child | group1 = [[រាជវង្សវរ្ម័ន]] | list1 = * [[ហង្សអម្រិត]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[ព្រះនាងជ័យទេវី (សតវត្សរ៍ទី ០៩)|ជ័យទេវី]] * [[វីរលក្ឝ្មី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (អង្គរ)|រាជេន្ទ្រទេវី]] {{Navbox |child | group1 = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] | list1 = * [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]] * [[ហិរណ្យលក្ឝ្មី]] * [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] * [[ជយរាជទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ចក្រវាទីរាជទេវី]] * [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា]]}} | group2 = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជត្រកូលត្រសក់ផ្អែម]] | list2 = * [[ច័ន្ទតារាវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]]}} | group4 = [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៤៣១–១៨៦៣)}} | list4 = {{Navbox |child | group1 = [[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] * [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] * [[ស៊ីសៈងាម]] * [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] * [[ទេពបុប្ផា]] * [[កេសរបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] | group2 = [[សម័យកាលលង្វែក]] | list2 = * [[សិរីចក្រពត្តិ]] * [[បទុមបុប្ផា]] * [[ស្រីទេពធីតា]] * [[សុជាតិក្សត្រី]] * [[កេសរមាលា]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] * [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] * [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] | group3 = [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | list3 = * [[បទុមា|បទុមាទេវី]] * [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] | group4 = [[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]] | list4 = * [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] * [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងនង|នង]] * [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] * [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] * [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ចមក្សត្រី]] * [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] * [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] * [[អ្នកម្នាងជ័យ|ជ័យ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|ស្រីសុជាតា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] * [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] * [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] * [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] * [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] * [[អ្នកម្នាងរតនា|រតនា]] * [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] * [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] * [[អ្នកម្នាងយស|យស]] * [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]] * [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] * [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] * [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] * [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] * [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] * [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] * [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] * [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] * [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] * [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] * [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] * [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] * [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]]}} | group5 = [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}} | list5 = {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ]] | list1 = * [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] * [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] * [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] * [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] * [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] * [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] * [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] * [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] * [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] * [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] * [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] * [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] * [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] * [[ឃុន ធីម|ធីម]] * [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] * [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] * [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] * [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] * [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] * [[អ្នក នូ|នូ]] * [[អ្នក អាន|អាន]] * [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] * [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] * [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] * [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] * [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] * [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] * [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] * [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] * [[ម៉ម តាត|តាត]] * [[ម៉ម យាយ|យាយ]] * [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] * [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] * [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន ]] * [[ម៉ម សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ ]] | list1 = * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] * [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] * [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] * [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] * [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] * [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] * [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] * [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] * [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] * [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] * [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] * [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] * [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] * [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] * [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] * [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] * [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]] | list2 = * [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] * [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] * [[អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព|នារី​បុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] * [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] * [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] * [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] * [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]]}} | group6 = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}} | list6 = {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] * [[ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប|កញ្ញាសោភា]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] * [[សម្តេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] * [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] * [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]]}} | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ|*]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[Category:Asian royalty and nobility navigational boxes|កម្ពុជា]] </noinclude> 558fnalht6yu9miylazvjdv8n46bcae 336412 336409 2026-06-09T07:46:15Z ~2026-34169-05 51435 ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា 336412 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | listclass = hlist | titlestyle = border:1px; background:#F0DC82 | state = collapsed | basestyle = background:white; color:black; {{box-shadow border|a|#F0DC82|2px}} | above = [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | group1 = [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}} | list1 = * [[សោមា|សោមា]] (នាងនាគ) {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[កុលប្រភាវតី]] | group2 = [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}} | list2 = {{Navbox |child | group1 = [[ភវបុរៈ]] | list1 = * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ជ័យទេវី]]}} {{Navbox |child | group1 = [[ឥសានបុរៈ|សម្ភុបុរៈ]] | list1 = * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] * [[ជយេន្ទ្រភា]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ប្ឫថិវេន្ទ្រទេវី]]}} | group3 = [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}} | list3 = {{Navbox |child | group1 = [[រាជវង្សវរ្ម័ន]] | list1 = * [[ហង្សអម្រិត]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[ព្រះនាងជ័យទេវី (សតវត្សរ៍ទី ០៩)|ជ័យទេវី]] * [[វីរលក្ឝ្មី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (អង្គរ)|រាជេន្ទ្រទេវី]] {{Navbox |child | group1 = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] | list1 = * [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]] * [[ហិរណ្យលក្ឝ្មី]] * [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] * [[ជយរាជទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ចក្រវាទីរាជទេវី]] * [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា]]}} | group2 = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជត្រកូលត្រសក់ផ្អែម]] | list2 = * [[ច័ន្ទតារាវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]]}} | group4 = [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៤៣១–១៨៦៣)}} | list4 = {{Navbox |child | group1 = [[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] * [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] * [[ស៊ីសៈងាម]] * [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] * [[ទេពបុប្ផា]] * [[កេសរបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] | group2 = [[សម័យកាលលង្វែក]] | list2 = * [[សិរីចក្រពត្តិ]] * [[បទុមបុប្ផា]] * [[ស្រីទេពធីតា]] * [[សុជាតិក្សត្រី]] * [[កេសរមាលា]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] * [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] * [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] | group3 = [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | list3 = * [[បទុមា|បទុមាទេវី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] | group4 = [[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]] | list4 = * [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] * [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងនង|នង]] * [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] * [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] * [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ចមក្សត្រី]] * [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] * [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] * [[អ្នកម្នាងជ័យ|ជ័យ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|ស្រីសុជាតា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] * [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] * [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] * [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] * [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] * [[អ្នកម្នាងរតនា|រតនា]] * [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] * [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] * [[អ្នកម្នាងយស|យស]] * [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]] * [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] * [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] * [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] * [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] * [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] * [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] * [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] * [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] * [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] * [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] * [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] * [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] * [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]]}} | group5 = [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}} | list5 = {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ]] | list1 = * [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] * [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] * [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] * [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] * [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] * [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] * [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] * [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] * [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] * [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] * [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] * [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] * [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] * [[ឃុន ធីម|ធីម]] * [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] * [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] * [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] * [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] * [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] * [[អ្នក នូ|នូ]] * [[អ្នក អាន|អាន]] * [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] * [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] * [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] * [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] * [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] * [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] * [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] * [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] * [[ម៉ម តាត|តាត]] * [[ម៉ម យាយ|យាយ]] * [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] * [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] * [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន ]] * [[ម៉ម សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ ]] | list1 = * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] * [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] * [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] * [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] * [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] * [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] * [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] * [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] * [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] * [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] * [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] * [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] * [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] * [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] * [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] * [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] * [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]] | list2 = * [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] * [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] * [[អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព|នារី​បុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] * [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] * [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] * [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] * [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]]}} | group6 = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}} | list6 = {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] * [[ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប|កញ្ញាសោភា]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] * [[សម្តេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] * [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] * [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]]}} | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ|*]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[Category:Asian royalty and nobility navigational boxes|កម្ពុជា]] </noinclude> 5qj3kep0ivrmju65a1v9pd8u1wuakaj 336413 336412 2026-06-09T07:56:39Z Sreynaree1986 47227 ព្រះមហេសីនៃរជ្ជកាលសម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ 336413 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា | title = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះភរិយានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | listclass = hlist | titlestyle = border:1px; background:#F0DC82 | state = collapsed | basestyle = background:white; color:black; {{box-shadow border|a|#F0DC82|2px}} | above = [[ព្រះ​មហាក្សត្រី (មហេសីនៃមហាក្សត្រកម្ពុជា)|ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]] | group1 = [[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}} | list1 = * [[សោមា|សោមា]] (នាងនាគ) {{resize|(ក្សត្រី)}} * [[កុលប្រភាវតី]] | group2 = [[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}} | list2 = {{Navbox |child | group1 = [[ភវបុរៈ]] | list1 = * [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] * [[ជ័យទេវី]]}} {{Navbox |child | group1 = [[ឥសានបុរៈ|សម្ភុបុរៈ]] | list1 = * [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] * [[ជយេន្ទ្រភា]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ប្ឫថិវេន្ទ្រទេវី]]}} | group3 = [[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}} | list3 = {{Navbox |child | group1 = [[រាជវង្សវរ្ម័ន]] | list1 = * [[ហង្សអម្រិត]] * [[ធរណីន្ទ្រទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[ព្រះនាងជ័យទេវី (សតវត្សរ៍ទី ០៩)|ជ័យទេវី]] * [[វីរលក្ឝ្មី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (អង្គរ)|រាជេន្ទ្រទេវី]] {{Navbox |child | group1 = [[មហីធរបុរៈ|រាជវង្សមហីធរបុរៈ]] | list1 = * [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី]] * [[ហិរណ្យលក្ឝ្មី]] * [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី]] * [[ជយរាជទេវី]] * [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] * [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]] * [[ចក្រវាទីរាជទេវី]] * [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា]]}} | group2 = [[រឿងតាត្រសក់ផ្អែម|រាជត្រកូលត្រសក់ផ្អែម]] | list2 = * [[ច័ន្ទតារាវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]]}} | group4 = [[យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៤៣១–១៨៦៣)}} | list4 = {{Navbox |child | group1 = [[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] * [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]] * [[ស៊ីសៈងាម]] * [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]] * [[ទេពបុប្ផា]] * [[កេសរបុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]] | group2 = [[សម័យកាលលង្វែក]] | list2 = * [[សិរីចក្រពត្តិ]] * [[បទុមបុប្ផា]] * [[ស្រីទេពធីតា]] * [[សុជាតិក្សត្រី]] * [[កេសរមាលា]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]] * [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] * [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] | group3 = [[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]] | list3 = * [[បទុមា|បទុមាទេវី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]] | group4 = [[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]] | list4 = * [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] * [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] * [[អ្នកម្នាងនង|នង]] * [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] * [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] * [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] * [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] * [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] * [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ចមក្សត្រី]] * [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] * [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] * [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] * [[អ្នកម្នាងជ័យ|ជ័យ]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|ស្រីសុជាតា]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រី]] * [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] * [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] * [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] * [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] * [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] * [[អ្នកម្នាងរតនា|រតនា]] * [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] * [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] * [[អ្នកម្នាងយស|យស]] * [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]] * [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]] | list1 = * [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] * [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] * [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] * [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]] * [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] * [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]] * [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] * [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]] * [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] * [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] * [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]] * [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] * [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] * [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]] * [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] * [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]] * [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] * [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]]}} | group5 = [[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}} | list5 = {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះ​សុវណ្ណ​កោដ្ឋ]] | list1 = * [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] * [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]] * [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] * [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] * [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]] * [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] * [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] * [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]] * [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] * [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]] * [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] * [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] * [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]] * [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] * [[ឃុន ធីម|ធីម]] * [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]] * [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] * [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] * [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]] * [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] * [[អ្នក នូ|នូ]] * [[អ្នក អាន|អាន]] * [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] * [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] * [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] * [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]] * [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] * [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]] * [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] * [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]] * [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] * [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] * [[ម៉ម តាត|តាត]] * [[ម៉ម យាយ|យាយ]] * [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] * [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] * [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន ]] * [[ម៉ម សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group1 = រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ ]] | list1 = * [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] * [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] * [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]] * [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] * [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] * [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]] * [[អ្នកម្នាង កេស|កេស]] * [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] * [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]] * [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] * [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] * [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]] * [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] * [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] * [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]] * [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] * [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] * [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]] * [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]] | list2 = * [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]] * [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]] * [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] * [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] * [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម​ (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] * [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] * [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]] * [[អ្នកម្នាង នារី​បុប្ផា ភាព|នារី​បុប្ផា]] * [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] * [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]] * [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] * [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] * [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]] * [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]]}} | group6 = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}} | list6 = {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] * [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] * [[ឃុន​ទេពកញ្ញាសោភា គឹម​អាន យៀប|កញ្ញាសោភា]]}} {{Navbox |child | group2 = រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]] | list2 = * [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] * [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] * [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] * [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] * [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]]}} | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ|*]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[Category:Asian royalty and nobility navigational boxes|កម្ពុជា]] </noinclude> 2t79aqedal14di0k2od6e7j5bxmtpmv 10 53767 336410 336329 2026-06-09T07:41:09Z ~2026-34169-05 51435 ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា 336410 wikitext text/x-wiki {| style="float: right; text-align: center; font-size: 70%; clear:right; color:#000; margin: 0px 0px 5px 5px; border: 2px solid #af4630;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- style="background:#fff; color:#000;" |[[:ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ|ព្រះនាម]]</small><br />'''[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]<font color="#af4630" size=4></font>'''<br/>'''តាមសម័យកាល។''' [[Image:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|100px]]<br /> <tr><td style="background:#ffef80; border-top:2px solid #af4630;"> '''[[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}}'''<br /> [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] · [[កុលប្រភាវតី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}}'''<br /> [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] · [[ជ័យទេវី]]<br /> [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] · [[ជយេន្ទ្រភា]]<br /> [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] · [[ប្ឫថិវេន្ទ្រទេវី]]<br /> <tr><td style="background:#ffffdd; border-top:2px solid #af4630;">'''[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}}'''<br /> [[ធរណីន្ទ្រទេវី|ធរណិន្ទ្រទេវី]] · [[ជយេន្ទ្រភា]] · [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]]<br /> [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] · [[ជ័យទេវី]] · [[នរេន្ទ្រទេវី]]<br /> [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] · [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] · [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]]<br /> [[ហិរណ្យលក្ឝ្មី|ហស៌លក្ស្មីទេវី]] · [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] · [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br /> [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] · [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] · [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]]<br /> [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]] · [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] · [[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]]<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]]<br /> <tr><td style="background:#ffef80; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]]<br>{{resize|(១៤១៦-១៤៧៦)}}'''<br /> [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] · [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] · [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]]<br /> [[ស៊ីសៈងាម]] · [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]]<br /> [[ទេពបុប្ផា]] · [[កេសរបុប្ផា]] · [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលលង្វែក]]<br>{{resize|(១៥២៩-១៥៩៣)}}'''<br /> [[សិរីចក្រពត្តិ]] · [[បទុមបុប្ផា]] · [[ស្រីទេពធីតា]]<br /> [[សុជាតិក្សត្រី]] · [[កេសរមាលា]] · [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]]<br /> [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] · [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]]<br>{{resize|(១៥៩៦-១៦២០)}}'''<br /> [[បទុមា|បទុមាទេវី]] · [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]]<br>{{resize|(១៦២០-១៨៦៣)}}'''<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] · [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] · [[អ្នកម្នាងនង|នង]]<br /> [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] · [[អ្នកនាងទន់|ទន់]] · [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]]<br /> [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]] · [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]]<br /> [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ចមក្សត្រី]] · [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]]<br /> [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] · [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]] · [[អ្នកម្នាងជ័យ|ជ័យ]]<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|ស្រីសុជាតា]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រី]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]]<br /> · [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] · [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]] · [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]]<br /> [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] · [[អ្នកម្នាងរតនា|រតនា]] · [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]]<br /> [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] · [[អ្នកម្នាងយស|យស]] · [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]]<br /> [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]<br>រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]]'''<br /> [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] · [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] · [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]]<br /> [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] · [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] · [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]]<br /> [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] · [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] · [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]]<br /> [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] · [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] · [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]]<br /> [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] · [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] · [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]]<br /> [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] · [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] · [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]]<br /> [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] · [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] · [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]]<br /> [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] · [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] · [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]]<br /> [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះសុវណ្ណកោដ្ឋ]]'''<br /> [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] · [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]]<br /> [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]]<br /> [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] · [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] · [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]]<br /> [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] · [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] · [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]]<br /> [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] · [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] · [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]]<br /> [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] · [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] · [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]]<br /> [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] · [[ឃុន ធីម|ធីម]] · [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]]<br /> · [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] · [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] · [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]]<br /> [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] · [[អ្នក នូ|នូ]] · [[អ្នក អាន|អាន]]<br /> [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] · [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] · [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]]<br /> · [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] · [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] · [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]]<br /> [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] · [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] · [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]]<br /> [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] · [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] · [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]]<br /> [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] · [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] · [[ម៉ម តាត|តាត]] · [[ម៉ម យាយ|យាយ]]<br /> [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] · [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] · [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន]]<br /> [[ម៉ម សោម|សោម]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] · [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] · [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]]<br /> [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] · [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] · [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]][[អ្នកម្នាង កេស|កេស]]<br /> [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] · [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] · [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]]<br /> [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] · [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] · [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]]<br /> [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] · [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] · [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]]<br /> [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] · [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] · [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]]<br /> [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]]'''<br /> [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]]<br /> [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] · [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] · [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]]<br /> [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] · [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] · [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]]<br /> [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] · [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] · [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]]<br /> [[អ្នកម្នាង នារីបុប្ផា ភាព|នារីបុប្ផា]] · [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] · [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]]<br /> [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] · [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] · [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]]<br /> [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] · [[ឃុនទេពកញ្ញាសោភា គឹមអាន យៀប|កញ្ញាសោភា]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] · [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] · <br /> [[សម្តេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] · [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] · [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]] · <br /> |- |{{navbar|Christianity|mini=1}} |}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> ix7piwa0nn4ky7br7nluxqs5ikozf9v 336411 336410 2026-06-09T07:45:22Z ~2026-34169-05 51435 ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា 336411 wikitext text/x-wiki {| style="float: right; text-align: center; font-size: 70%; clear:right; color:#000; margin: 0px 0px 5px 5px; border: 2px solid #af4630;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- style="background:#fff; color:#000;" |[[:ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ|ព្រះនាម]]</small><br />'''[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]<font color="#af4630" size=4></font>'''<br/>'''តាមសម័យកាល។''' [[Image:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|100px]]<br /> <tr><td style="background:#ffef80; border-top:2px solid #af4630;"> '''[[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}}'''<br /> [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] · [[កុលប្រភាវតី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}}'''<br /> [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] · [[ជ័យទេវី]]<br /> [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] · [[ជយេន្ទ្រភា]]<br /> [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] · [[ប្ឫថិវេន្ទ្រទេវី]]<br /> <tr><td style="background:#ffffdd; border-top:2px solid #af4630;">'''[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}}'''<br /> [[ធរណីន្ទ្រទេវី|ធរណិន្ទ្រទេវី]] · [[ជយេន្ទ្រភា]] · [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]]<br /> [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] · [[ជ័យទេវី]] · [[នរេន្ទ្រទេវី]]<br /> [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] · [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] · [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]]<br /> [[ហិរណ្យលក្ឝ្មី|ហស៌លក្ស្មីទេវី]] · [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] · [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br /> [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] · [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] · [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]]<br /> [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]] · [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] · [[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]]<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]]<br /> <tr><td style="background:#ffef80; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]]<br>{{resize|(១៤១៦-១៤៧៦)}}'''<br /> [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] · [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] · [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]]<br /> [[ស៊ីសៈងាម]] · [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]]<br /> [[ទេពបុប្ផា]] · [[កេសរបុប្ផា]] · [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលលង្វែក]]<br>{{resize|(១៥២៩-១៥៩៣)}}'''<br /> [[សិរីចក្រពត្តិ]] · [[បទុមបុប្ផា]] · [[ស្រីទេពធីតា]]<br /> [[សុជាតិក្សត្រី]] · [[កេសរមាលា]] · [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]]<br /> [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] · [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]]<br>{{resize|(១៥៩៦-១៦២០)}}'''<br /> [[បទុមា|បទុមាទេវី]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]]<br>{{resize|(១៦២០-១៨៦៣)}}'''<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] · [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] · [[អ្នកម្នាងនង|នង]]<br /> [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] · [[អ្នកនាងទន់|ទន់]]· [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] <br /> [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] · [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]]<br /> [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] · [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ចមក្សត្រី]]<br /> [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] · [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] · [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]]<br /> [[អ្នកម្នាងជ័យ|ជ័យ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|ស្រីសុជាតា]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រី]]<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] · [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] · [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]]<br /> · [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] · [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] · [[អ្នកម្នាងរតនា|រតនា]]<br /> [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] · [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] · [[អ្នកម្នាងយស|យស]]<br /> [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]] · [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]<br>រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]]'''<br /> [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] · [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] · [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]]<br /> [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] · [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] · [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]]<br /> [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] · [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] · [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]]<br /> [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] · [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] · [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]]<br /> [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] · [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] · [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]]<br /> [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] · [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] · [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]]<br /> [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] · [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] · [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]]<br /> [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] · [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] · [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]]<br /> [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះសុវណ្ណកោដ្ឋ]]'''<br /> [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] · [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]]<br /> [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]]<br /> [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] · [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] · [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]]<br /> [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] · [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] · [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]]<br /> [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] · [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] · [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]]<br /> [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] · [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] · [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]]<br /> [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] · [[ឃុន ធីម|ធីម]] · [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]]<br /> · [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] · [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] · [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]]<br /> [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] · [[អ្នក នូ|នូ]] · [[អ្នក អាន|អាន]]<br /> [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] · [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] · [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]]<br /> · [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] · [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] · [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]]<br /> [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] · [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] · [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]]<br /> [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] · [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] · [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]]<br /> [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] · [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] · [[ម៉ម តាត|តាត]] · [[ម៉ម យាយ|យាយ]]<br /> [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] · [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] · [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន]]<br /> [[ម៉ម សោម|សោម]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] · [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] · [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]]<br /> [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] · [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] · [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]][[អ្នកម្នាង កេស|កេស]]<br /> [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] · [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] · [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]]<br /> [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] · [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] · [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]]<br /> [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] · [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] · [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]]<br /> [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] · [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] · [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]]<br /> [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]]'''<br /> [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]]<br /> [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] · [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] · [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]]<br /> [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] · [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] · [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]]<br /> [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] · [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] · [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]]<br /> [[អ្នកម្នាង នារីបុប្ផា ភាព|នារីបុប្ផា]] · [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] · [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]]<br /> [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] · [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] · [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]]<br /> [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] · [[ឃុនទេពកញ្ញាសោភា គឹមអាន យៀប|កញ្ញាសោភា]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] · [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] · <br /> [[សម្តេចព្រះរាជកន្និដ្ឋា នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] · [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] · [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]] · <br /> |- |{{navbar|Christianity|mini=1}} |}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> az7nl072gotktg2okkc6elfd4i80nko 336414 336411 2026-06-09T07:57:49Z Sreynaree1986 47227 ព្រះមហេសីនៃរជ្ជកាលសម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ 336414 wikitext text/x-wiki {| style="float: right; text-align: center; font-size: 70%; clear:right; color:#000; margin: 0px 0px 5px 5px; border: 2px solid #af4630;" cellspacing="0" cellpadding="0" |- style="background:#fff; color:#000;" |[[:ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ|ព្រះនាម]]</small><br />'''[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា]]<font color="#af4630" size=4></font>'''<br/>'''តាមសម័យកាល។''' [[Image:Royal_Standard_of_The_Monarchy_of_Cambodia.png|100px]]<br /> <tr><td style="background:#ffef80; border-top:2px solid #af4630;"> '''[[ហ៊្វូណន|សម័យកាលនគរវ្នំ ឬ នគរភ្នំ ឬ ហ្វូណន]]<br>{{resize|(៥០-៥៥០)}}'''<br /> [[សោមា|សោមា (នាងនាគ)]] · [[កុលប្រភាវតី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ចេនឡា|សម័យកាលចេនឡា ឬ កម្វុជ]]<br>{{resize|(៥៥០-៨០២)}}'''<br /> [[កម្វុជរាជលក្ឝ្មី (ចេនឡា)|កម្វុជរាជលក្ឝ្មី]] · [[ជ័យទេវី]]<br /> [[ន្ឫបតីន្ទ្រទេវីទី២|ន្ឫបតីន្ទ្រទេវី]] · [[ជយេន្ទ្រភា]]<br /> [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] · [[ប្ឫថិវេន្ទ្រទេវី]]<br /> <tr><td style="background:#ffffdd; border-top:2px solid #af4630;">'''[[អាណាចក្រខ្មែរ|សម័យកាលអង្គរ ឬ មហានគរ]]<br>{{resize|(៨០២-១៤៣១)}}'''<br /> [[ធរណីន្ទ្រទេវី|ធរណិន្ទ្រទេវី]] · [[ជយេន្ទ្រភា]] · [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី៩)|ឥន្ទ្រទេវី]]<br /> [[រាជេន្ទ្រទេវី (ចេនឡា)|រាជេន្ទ្រទេវី]] · [[ជ័យទេវី]] · [[នរេន្ទ្រទេវី]]<br /> [[ប្រាណ (មហេសីនៃរាជេន្ទ្រវរ្ម័នទី២)|ប្រាណទេវី]] · [[ន្ឫបតីន្ទ្រលក្ស្មី]] · [[វីរលក្ឝ្មី|វិរលក្ស្មី]]<br /> [[ហិរណ្យលក្ឝ្មី|ហស៌លក្ស្មីទេវី]] · [[វិជយេន្ទ្រលក្ឝ្មី|វិជយេន្ទ្រលក្ស្មី]] · [[ឝ្រីជយរាជចូឌាមណី|ស្រីជ័យរាជចូឌាមុនី]]<br /> [[ជយរាជទេវី|ជ័យរាជទេវី]] · [[ឥន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|ឥន្ទ្រទេវី]] · [[រាជេន្ទ្រទេវី (សតវត្សទី១៣)|រាជេន្ទ្រទេវី]]<br /> [[ចក្រវាទីរាជទេវី|ចក្រវាតី៍រាជចូឌាមុនី]] · [[ឝ្រីន្ទ្រភូបេឝ្វរចូឌា|ស្រីន្ទ្រភូបេស្វរចូឌា]] · [[ច័ន្ទតារាវត្តី|ចន្ទវតី]]<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី ស្រីសន្ធរនិតាទេវី|សន្ធរនិតាទេវី]]<br /> <tr><td style="background:#ffef80; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលចតុមុខ|សម័យកាលចតុមុខ]]<br>{{resize|(១៤១៦-១៤៧៦)}}'''<br /> [[អ្នកម្នាងទេវី|ទេវី]] · [[បទុមកេសរទី៣|បទុមកេសរ]] · [[អ្នកម្នាងច័ន្ទ|ច័ន្ទ]]<br /> [[ស៊ីសៈងាម]] · [[អ្នកម្នាងកែវទី២|កែវ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ|វង្សក្សត្រី]]<br /> [[ទេពបុប្ផា]] · [[កេសរបុប្ផា]] · [[អ្នកម្នាងជាលែង|ជាលែង]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលលង្វែក]]<br>{{resize|(១៥២៩-១៥៩៣)}}'''<br /> [[សិរីចក្រពត្តិ]] · [[បទុមបុប្ផា]] · [[ស្រីទេពធីតា]]<br /> [[សុជាតិក្សត្រី]] · [[កេសរមាលា]] · [[អ្នកព្រះម៉ែនាងវង|វង]]<br /> [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ|ពៅភិវង្សធំ]] · [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|សម័យកាលស្រីសន្ធរ]]<br>{{resize|(១៥៩៦-១៦២០)}}'''<br /> [[បទុមា|បទុមាទេវី]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះស្រីចក្រពត្តិ|ក្សត្រី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[សម័យឧដុង្គ|សម័យកាលឧដុង្គ]]<br>{{resize|(១៦២០-១៨៦៣)}}'''<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី វីរក្សត្រី អង្គចូវ|ង្វៀង ផុក ង៉ុក វ៉ាង]] · [[អ្នកម្នាងសុខ|សុខ]] · [[អ្នកម្នាងនង|នង]]<br /> [[អ្នកម្នាងប៊ុន|ប៊ុន]] · [[អ្នកនាងទន់|ទន់]]· [[អ្នកម្នាងយួរវត្តី|យួរវត្តី]] <br /> [[សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីព្រះវរក្សត្រីស្រីចក្រពត្តិរាជ|ទេពបញ្ជរ]] · [[អ្នកព្រះម៉ែនាងសាវ៉ះបុប្ផា|សាវ៉ះបុប្ផា]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ឡិក្សត្រី]]<br /> [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីអង្គសូរទី ១)|ពៅ]] · [[អ្នកម្នាងទៃ|ទៃ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតីព្រះចមក្សត្រី|ចមក្សត្រី]]<br /> [[ព្រះអង្គស្រីធីតារាជពនិតា|ស្រីធីតា]] · [[អ្នកម្នាងពៅ (មហេសីព្រះកែវហ្វាទី២)|ពៅទី២]] · [[ព្រះសុជាតិវតី|សុជាតិវតី]]<br /> [[អ្នកម្នាងជ័យ|ជ័យ]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតា|ស្រីសុជាតា]] · [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះឯកក្សត្រី|ឯកក្សត្រី]]<br /> [[សម្ដេចព្រះភគវតី ព្រះស្រីសុជាតាទី១|សុជាតាទី១]] · [[អ្នកម្នាងមែន|មែន]] · [[អ្នកម្នាងកែវបទុមា|កែវបទុមា]]<br /> · [[រស់ (មហេសីអង្គអេង)|រស់]] · [[អ្នកម្នាងអួត|អ៊ុត]] · [[អ្នកម្នាងរតនា|រតនា]]<br /> [[អ្នកម្នាងកែ|កែ]] · [[អ្នកម្នាងក្រចាប់|ក្រចាប់]] · [[អ្នកម្នាងយស|យស]]<br /> [[អ្នកម្នាងប៉ែន|ប៉ែន]] · [[អ្នកម្នាងទេព (មហេសីអង្គចន្ទទី២)|ទេព]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ឧដុង្គមានជ័យ|រាជធានីឧដុង្គមានជ័យ]]<br>រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|សម្ដេចព្រះបរមកោដ្ឋ]]'''<br /> [[អ្នកម្នាងឃ្លិច|មង្គលទេវី]] · [[សម្តេចព្រះវររាជនី ប៉ែន|បរមជាតិក្សត្រី]] · [[អ្នកម៉ែនាងណុប|បរមស្រីកញ្ញា]]<br /> [[អ្នកម៉ែនាងពៅ (មហេសីអង្គឌួង)|បរមទេវធីតា]] · [[អ្នកម៉ែនាងពៅ|បរមអច្ឆរិយាអប្សរ]] · [[ព្រះសុជាតិនារី|សុជាតិនារី]]<br /> [[ព្រះស្រីកញ្ញា ឬ សិរីកញ្ញា|សិរីកញ្ញា]] · [[ព្រះទេពលក្ខិណា|ទេពលក្ខិណា]] · [[ព្រះឥរិយាអប្សរ|ទេពលក្ខិណា]]<br /> [[ព្រះម៉ែនាងស្រីបុប្ផា|ស្រីបុប្ផា]] · [[ព្រះម៉ែនាងមាលាបវរ|មាលាបវរ]] · [[ព្រះម៉ែនាងបុប្ផាកេសរ|បុប្ផាកេសរ]]<br /> [[ព្រះម៉ែនាងគន្ធបទុម|គន្ធបទុម]] · [[អ្នកព្រះនាង ផល ទិព្វ សុវណ្ណ|ផលទិព្វសុវណ្ណ]] · [[អ្នកព្រះនាងសុគន្ធរស|សុគន្ធរស]]<br /> [[អ្នកព្រះនាងពិដោរសេយ្យភាស|ពិដោរសេយ្យភាស]] · [[អ្នកព្រះនាងសិរីយសសេយ្យា|សិរីយសសេយ្យា]] · [[អ្នកនាងជាតិកិន្នរី|ជាតិកិន្នរី]]<br /> [[អ្នកនាងស្រីកិន្នរា|ស្រីកិន្នរា]] · [[អ្នកនាងកិន្នរីសោភា|កិន្នរីសោភា]] · [[អ្នកនាងកិន្នរាកៃឡាស|កិន្នរាកៃឡាស]]<br /> [[អ្នកឆវីសោភ័ណ|ឆវីសោភ័ណ]] · [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]] · [[អ្នកសុវណ្ណសោភា|សុវណ្ណសោភា]]<br /> [[អ្នកកល្យាកេសី|កល្យាកេសី]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្តម|សម្ដេចព្រះសុវណ្ណកោដ្ឋ]]'''<br /> [[សម្តេចព្រះរាជអគ្គមហេសីតារាការា|តារាការា]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីផាត់ចុនី|ផាត់ចុនី]] · [[សម្តេចក្សត្រីអង្គស្ងួន|អង្គស្ងួន]]<br /> [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីអង្គដួងឧបុល|អង្គដួងឧបុល]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រីយ៍ អគ្គនារី|អគ្គនារី ឯក ណ]] · [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សោមអង្គ|សោមអង្គ]]<br /> [[ព្រះនាងទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម|ទិត្យាចៅមណ្ឌា នុម]] · [[ព្រះនាងចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ|ចៅផល្លាទេវីសុទ្ធចន្រ្ទា ពោះ]] · [[ព្រះនាងកន្ធិយា មាលី ពួក|កន្ធិយា មាលី ពួក]]<br /> [[ព្រះនាងចៅសុកក្នានារី អេប|ចៅសុកក្នានារី អេប]] · [[ព្រះនាងគន្ធររតនា នារី|គន្ធររតនា នារី]] · [[ព្រះនាងឃុនចៅសុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់|សុទ្ធាដួងបណី ដុង ផាន់]]<br /> [[ព្រះនាងចម ឧរៃទេវីអប្សរី|ឧរៃទេវីអប្សរី]] · [[ព្រះនាងចម សិរី ទេវីអប្សរី|សិរី ទេវីអប្សរី]] · [[ព្រះនាងសុទ្ធា បវរ|សុទ្ធា បវរ]]<br /> [[ព្រះនាងចៅ ស្មាម|ចៅ ស្មាម]] · [[ឃុន ថាន់|ចមសុជាតិបុប្ផានួន]] · [[ឃុនព្រះអ្នក ញឹក|អ្នក ញឹក]]<br /> [[ឃុនចម បុស្សា|បុស្សា]] · [[ឃុន ធីម|ធីម]] · [[ឃុន សង្វាន|សង្វាន]]<br /> · [[ឃុន វរ៉ា ( ម៉ម វ៉ាន់ ឫ ម៉ម វូ )|វ៉ាន់]] · [[ចៅចមមាតា អៀម បុស្បា|អៀម បុស្បា]] · [[អ្នកព្រះម្នាងសិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា|សិរីទេវី កញ្ញា ទេព កែវណារ៉ា]]<br /> [[អ្នកមហាហង្សា យ៉េង|មហាហង្សា យ៉េង]] · [[អ្នក នូ|នូ]] · [[អ្នក អាន|អាន]]<br /> [[អ្នក ផ្ទាល់|ផ្ទាល់]] · [[ព្រះម្នាង កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង|កន្នថារាបុស្បា ម៉ាក ភួង]] · [[អ្នកម្នាងភក្សា ពក|ភក្សា ពក]]<br /> · [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]] · [[អ្នកម្នាង ជ័យ|ជ័យ]] · [[អ្នកម្នាង ម៉ម|ម៉ម]]<br /> [[អ្នកម្នាង កុលាប|កុលាប]] · [[អ្នកម្នាង ផាយ៉ូ|ផាយ៉ូ]] · [[អ្នកម្នាង នឹម រៀមឥសរ|នឹម រៀមឥសរ]]<br /> [[អ្នកម្នាង នឹម ក្រុងពាន|នឹម ក្រុងពាន]] · [[អ្នកម្នាង មុត|មុត]] · [[អ្នកម្នាង អៀម ចាបុី|អៀម ចាបុី]]<br /> [[អ្នកម្នាង អៀម ស្រីកញ្ញា|អៀម ស្រីកញ្ញា]] · [[ម៉ម ក្រាង|ក្រាង]] · [[ម៉ម តាត|តាត]] · [[ម៉ម យាយ|យាយ]]<br /> [[ម៉ម ឈីវ|ឈីវ]] · [[ម៉ម ចេវ|ចេវ]] · [[ម៉ម នុម៉ាន|នុម៉ាន]]<br /> [[ម៉ម សោម|សោម]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ|សម្ដេចព្រះរាជានុកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី អង្គដួង ចង្កុលណី|អង្គដួង ចង្កុលណី]] · [[សម្តេចព្រះអគ្គមហេសី សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត|សាម៉រ រតនធីតាវរ៉ាមិត្ត]] · [[សម្តេចព្រះរាជទេវីស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ|ស្រីវរាក្សត្រី អ៊ូ]]<br /> [[ម៉មយាយ នាម|នាម]] · [[អ្នកម្នាង ពុយ|ពុយ]] · [[អ្នកម្នាង កែស|កែស]][[អ្នកម្នាង កេស|កេស]]<br /> [[អ្នកម្នាង ខេន|ខេន]] · [[អ្នកម្នាង យ៉េង|យ៉េង]] · [[អ្នកម្នាង អុីម|អុីម]]<br /> [[សម្តេចព្រះវររាជនី វ៉ាន់|វ៉ាន់]] · [[នាង សោមជីន|សោមជីន]] · [[នាង ស្រគំ|ស្រគំ]]<br /> [[ឃុនព្រះម៉ែម្នាង គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង|គន្ធបុប្ផាសុី ម៉ៈហ្វឿង]] · [[អ្នកម្នាង សំរឹទ្ធ|សំរឹទ្ធ]] · [[នាង ម្លិះ|ម្លិះ]]<br /> [[អ្នកម្នាង ឡាញ់ឈី|ឡាញ់ឈី]] · [[អ្នកម្នាង ព្រីម|ព្រីម]] · [[អ្នកម្នាង មិត្ត|មិត្ត]]<br /> [[អ្នកម្នាង សោម|សោម]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង|សម័យកាលកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង]]<br>{{resize|(១៨៦៣–១៩៥៣)}}<br>រជ្ជកាល[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|សម្ដេចព្រះខត្តិយកោដ្ឋ]]'''<br /> [[នរោត្តម កានវិមាន នរល័ក្ខទេវី|កាន់វិមាន់ នរលក្ខណ៍ទេវី]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី នរោត្តម បុប្ផាភួង|បុប្ផាភួង]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី សុីសុវត្ថិ សុីសុដា|សុីសុដា]]<br /> [[អ្នកម្នាង គឹម ហូ|គឹម ហូ]] · [[ឃុនព្រះម្នាងសុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័ មាឃ (ឡុង មាឃ)|សុវត្ថិឆោមនរលក្ខ័]] · [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័បវរ សៅ ខន|បុប្ផានរលក្ខ័បវរ]]<br /> [[ឃុនព្រះម្នាងអនង្គលក្ខិណា បាន យ៉េន|អនង្គលក្ខិណា]] · [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|បុប្ផានរលក្ខ័]] · [[ឃុនព្រះម្នាងកេសរមាលី ណាត (ឯក ណាត)|កេសរមាលី]]<br /> [[ឃុនព្រះម្នាងនារីកេសរ យឹម (ត្រយ៉ង់ យឺម)|នារីកេសរ]] · [[អ្នកម្នាងបវរមាលី ពាង|បវរមាលី]] · [[ឃុនព្រះម្នាងនារិន្រ្ទកេតសារី អុល (នេត្រ អុល)|នារិន្រ្ទកេតសារី]]<br /> [[អ្នកម្នាង នារីបុប្ផា ភាព|នារីបុប្ផា]] · [[អ្នកម្នាង ម៉ម កានីន|កានីន]] · [[អ្នកម្នាង ឆវី កេសរ សាមូ|ឆវី កេសរ]]<br /> [[ម៉ម ឌួងមុនីរក្ស អុស|ឌួងមុនីរក្ស]] · [[អ្នកម្នាង នារី សុីសាម៉ន|នារីសុីសាម៉ន]] · [[អ្នកម្នាង សាឡុត សារ៉េង|សាឡុតសារ៉េង]]<br /> [[អ្នកម្នាង នេត្រ ដាច់|នេត្រដាច់]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្តម សុរាម្រិត|សម្ដេចព្រះមហាបញ្ចានៈកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈនារិរតន៍ សិរីវឌ្ឍនា]] · [[អ្នកអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ ដួងមធុរ៉េត|ដួងមធុរ៉េត]] · [[ឃុនទេពកញ្ញាសោភា គឹមអាន យៀប|កញ្ញាសោភា]]<br /> <tr><td style="background:#ffd068; border-top:2px solid #af4630;">'''[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]]<br>{{resize|(១៩៥៣–បច្ចុប្បន្ន)}}<br>រជ្ជកាល[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ]]'''<br /> [[ផាត់ កាញ៉ុល |ផាត់ កាញ៉ុល]] · [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] · [[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន|មុនីកេសន]] · <br /> [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] · [[ម៉ានីវណ្ណ ផានីវង្ស|ម៉ានីវ៉ាន់ ផានីវង្ស]] · [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ |មុនីនាថ សីហនុ]] · <br /> |- |{{navbar|Christianity|mini=1}} |}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> bw9s2f4sh7kfc4s6tf0vo6eud21gtbk 0 53793 336382 336335 2026-06-09T01:46:26Z Sreynaree1986 47227 ព្រះរាជអគ្គមហេសីនៅព្រះបាទសម្ដេចព្រះសត្ថាទី១ សម័យកាលលង្វែក 336382 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ | title = | image = | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br>[[សម័យកាលលង្វែក]]<br>{{resize|(១៥៧៦-១៥៨៤)}} | reign-type = | reign = | coronation = | predecessor = [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] | successor = [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] | birth_style = | birth_date = | birth_place = [[បន្ទាយលង្វែក]]<br>[[សម័យកាលលង្វែក|ក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | death_date = | house = រាជវង្ស​កម្វុជទេឝ (ដោយរៀបអភិសេក) | death_place = ព្រះរាជដំណាក់[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]]<br>[[ឡានសាង|អាណាចក្រឡានសាង]] | spouse = ព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] (១៥៧៦-១៥៨៤) | issue = ព្រះបាទ[[ជ័យជេស្ឋាទី១]]<br>ព្រះបាទ[[បរមរាជាទី៣]] | father1 = | mother1 = | religion = [[គ្រិស្តសាសនា]]（[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|និកាយកាតូលិក]]បែបអេស្ប៉ាញ)<br><small>(សាសនាមុន គឺជា[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនាបែបខ្មែរ]][[ថេរវាទ|និកាយថេរវាទ]] - សាសនាអ្នកតា ឬ [[វិញ្ញាណនិយម|វិញាណនិយម]]និង[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ''' ឬ '''ព្រះអង្គពៅភិវង្សធំ''' គឺជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះរាជអគ្គមហេសី]]នៅព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]] ជាព្រះវររាជមាតានៅពីរ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]] គឺជាព្រះបាទ[[ជ័យជេស្ឋាទី១]]និងព្រះបាទ[[បរមរាជាទី៣]]។ == ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ == សម្ដេចព្រះសត្ថា ព្រះអង្គឡើយសោយរាជ្យក្នុងព្រះជន្មាយុ ៣៧ ព្រះវស្សា។ ស្ដេចទ្រង់ព្រះនាមជា ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមមហិន្ទរាជា រាមាធិបតី បរមបពិត្រ សុខត្តិយ ជាឥសូរកម្ពុជា មហាឥន្ទបត្តបុរី។ " ឡើងរាជាភិសេក សោយរាជសម្បត្តិតពីព្រះរាជបិតា។ ព្រះអង្គអភិសេកអ្នកនាង ពៅភិវង្សធំ ជាព្រះអគ្គមហេសី តាំងព្រះនាមជា សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ។ ព្រះអង្គសម្ភពព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គ នឹងព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រទាននាមថា សម្ដេចព្រះជ័យជេដ្ឋា។ ទោស័ក ព្រះជន្មវស្សា ៤១ ឆ្នាំ សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីសម្ភព ព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គទៀត ទ្រង់ប្រទាននាមជា ពញាតន់។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%9F%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%9F%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%90%E1%9E%B6</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} *[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] *[[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] *ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] *ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]] {{commons category|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]]}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីកម្វុជទេឝ]]<br>[[សម័យកាលលង្វែក]]|years= ១៥៧៦-១៥៨៤}} {{s-aft|after=[[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យលង្វែក]] plsp6at7h1ali04df0pgejkft3qpvew 336403 336382 2026-06-09T04:50:00Z Sreynaree1986 47227 ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ 336403 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ | title = | image = | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]<br>[[សម័យកាលលង្វែក]]<br>{{resize|(១៥៧៦-១៥៨៤)}} | reign-type = | reign = | coronation = | predecessor = [[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]] | successor = [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]] | birth_style = | birth_date = | birth_place = [[បន្ទាយលង្វែក]]<br>[[សម័យកាលលង្វែក|ក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | death_date = | house = រាជវង្ស​កម្វុជទេឝ (ដោយរៀបអភិសេក) | death_place = [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ|ព្រះបរមរាជវាំងស្រីសន្ធរ]]<br>[[សម័យកាលស្រីសន្ធរ|ក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | spouse = ព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] (១៥៧៦-១៥៨៤) | issue = ព្រះបាទ[[ជ័យជេស្ឋាទី១]]<br>ព្រះបាទ[[បរមរាជាទី៣]] | father1 = | mother1 = | religion = [[គ្រិស្តសាសនា]]（[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|និកាយកាតូលិក]]បែបអេស្ប៉ាញ)<br><small>(សាសនាមុន គឺជា[[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនាបែបខ្មែរ]][[ថេរវាទ|និកាយថេរវាទ]] - សាសនាអ្នកតា ឬ [[វិញ្ញាណនិយម|វិញាណនិយម]]និង[[ព្រហ្មញ្ញ សាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]])</small> }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ''' ឬ '''ព្រះអង្គពៅភិវង្សធំ''' គឺជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះរាជអគ្គមហេសី]]នៅព្រះបាទ[[ព្រះសត្ថាទី១|សម្ដេចព្រះសត្ថា]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]] ជាព្រះវររាជមាតានៅពីរ[[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] [[សម័យកាលលង្វែក]] គឺជាព្រះបាទ[[ជ័យជេស្ឋាទី១]]និងព្រះបាទ[[បរមរាជាទី៣]]។ == ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ == សម្ដេចព្រះសត្ថា ព្រះអង្គឡើយសោយរាជ្យក្នុងព្រះជន្មាយុ ៣៧ ព្រះវស្សា។ ស្ដេចទ្រង់ព្រះនាមជា ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះរាជឱង្ការ ព្រះបរមមហិន្ទរាជា រាមាធិបតី បរមបពិត្រ សុខត្តិយ ជាឥសូរកម្ពុជា មហាឥន្ទបត្តបុរី។ " ឡើងរាជាភិសេក សោយរាជសម្បត្តិតពីព្រះរាជបិតា។ ព្រះអង្គអភិសេកអ្នកនាង ពៅភិវង្សធំ ជាព្រះអគ្គមហេសី តាំងព្រះនាមជា សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ។ ព្រះអង្គសម្ភពព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គ នឹងព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ប្រទាននាមថា សម្ដេចព្រះជ័យជេដ្ឋា។ ទោស័ក ព្រះជន្មវស្សា ៤១ ឆ្នាំ សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសីសម្ភព ព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គទៀត ទ្រង់ប្រទាននាមជា ពញាតន់។<ref>https://km.wikibooks.org/wiki/%E1%9E%AF%E1%9E%80%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%9A%E1%9E%98%E1%9E%A0%E1%9E%B6%E1%9E%94%E1%9E%BB%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9E%81%E1%9F%92%E1%9E%98%E1%9F%82%E1%9E%9A/%E1%9E%95%E1%9F%82%E1%9E%93%E1%9E%8A%E1%9E%B8%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%9F%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9F%81%E1%9E%85%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%87%E1%9E%9F%E1%9E%8F%E1%9F%92%E1%9E%90%E1%9E%B6</ref> ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} *[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] *[[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] *ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] *ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[លង្វែក|រាជធានីលង្វែក]] {{commons category|សម្ដេចព្រះភគវតីស្រីចក្រពត្រាធិរាជ}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[អ្នកម្នាងកេសរ (លង្វែក)|កេសរ]]}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីកម្វុជទេឝ]]<br>[[សម័យកាលលង្វែក]]|years= ១៥៧៦-១៥៨៤}} {{s-aft|after=[[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ|ពេជម៉ែលាវ]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សអង្គជ័យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកសម័យលង្វែក]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះក្សត្រីយានីសម័យលង្វែក]] 010d7n4y8nt3g6kl99ddo7odv0nsy4o 11 53800 336376 2026-06-08T15:43:47Z Kokseang60 51424 /* Rank police */ ផ្នែកថ្មី 336376 wikitext text/x-wiki == Rank police == Rank police [[អ្នកប្រើប្រាស់:Kokseang60|Kokseang60]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Kokseang60|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៥:៤៣ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី០៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) rgkwxltfwue93ynl876xqm1wba5ndu5 2 53801 336378 2026-06-08T16:28:33Z Exec8 34590 update 336378 wikitext text/x-wiki ==Regions== {| class="wikitable sortable" style="background-color:white;font-size:80%;line-height:1.40em;" !No!!Wikidata!!Latin Script!!Label!!Title!!Template Wikidata!!Template title |- |1||[[:wikidata:Q806550|Q806550]]||Bangsamoro||||||[[:wikidata:Q105078527|Q105078527]]|| |- |2||[[:wikidata:Q13662|Q13662]]||Bicol Region||||||[[:wikidata:Q6717536|Q6717536]]|| |- |3||[[:wikidata:Q13615|Q13615]]||Cagayan Valley||||||[[:wikidata:Q6740148|Q6740148]]|| |- |4||[[:wikidata:Q13650|Q13650]]||Calabarzon||||||[[:wikidata:Q6735326|Q6735326]]|| |- |5||[[:wikidata:Q13704|Q13704]]||Caraga||||||[[:wikidata:Q6863092|Q6863092]]|| |- |6||[[:wikidata:Q13617|Q13617]]||Central Luzon||||||[[:wikidata:Q6867746|Q6867746]]|| |- |7||[[:wikidata:Q13669|Q13669]]||Central Visayas||||||[[:wikidata:Q22739492|Q22739492]]|| |- |8||[[:wikidata:Q13606|Q13606]]||Cordillera Administrative Region||||||[[:wikidata:Q7656888|Q7656888]]|| |- |9||[[:wikidata:Q13694|Q13694]]||Davao Region||||||[[:wikidata:Q22760127|Q22760127]]|| |- |10||[[:wikidata:Q13675|Q13675]]||Eastern Visayas||||||[[:wikidata:Q22733064|Q22733064]]|| |- |11||[[:wikidata:Q12933|Q12933]]||Ilocos Region||||||[[:wikidata:Q22760148|Q22760148]]|| |- |12||[[:wikidata:Q13658|Q13658]]||Mimaropa||||||[[:wikidata:Q22767165|Q22767165]]|| |- |13||[[:wikidata:Q13580|Q13580]]||National Capital Region||||||[[:wikidata:Q6055819|Q6055819]]|| |- |14||[[:wikidata:Q17081785|Q17081785]]||Negros Island Region||||||[[:wikidata:Q135706423|Q135706423]]|| |- |15||[[:wikidata:Q13690|Q13690]]||Northern Mindanao||||||[[:wikidata:Q22740798|Q22740798]]|| |- |16||[[:wikidata:Q13701|Q13701]]||Soccsksargen||||||[[:wikidata:Q105078349|Q105078349]]|| |- |17||[[:wikidata:Q13665|Q13665]]||Western Visayas||||||[[:wikidata:Q22730466|Q22730466]]|| |- |18||[[:wikidata:Q13682|Q13682]]||Zamboanga Peninsula||||||[[:wikidata:Q22745801|Q22745801]]|| |- |19||[[:wikidata:Q2673519|Q2673519]]||Luzon|||||||| |- |20||[[:wikidata:Q211436|Q211436]]||Visayas|||||||| |- |21||[[:wikidata:Q37274898|Q37274898]]||Mindanao|||||||| |- |22||[[:wikidata:Q24698|Q24698]]||Regions||||||[[:wikidata:Q6535935|Q6535935]]|| |} ==Provinces== {| class="wikitable sortable" style="background-color:white;font-size:80%;line-height:1.40em;" !No!!Wikidata!!Latin script!!Label!!Title!!Template Wikidata!!Template Title |- |1||[[:wikidata:Q13711|Q13711]]||Abra||||||[[:wikidata:Q6667081|Q6667081]]|| |- |2||[[:wikidata:Q13714|Q13714]]||Agusan del Norte||||||[[:wikidata:Q6672367|Q6672367]]|| |- |3||[[:wikidata:Q13721|Q13721]]||Agusan del Sur||||||[[:wikidata:Q6672373|Q6672373]]|| |- |4||[[:wikidata:Q13723|Q13723]]||Aklan||||||[[:wikidata:Q9123556|Q9123556]]|| |- |5||[[:wikidata:Q13726|Q13726]]||Albay||||||[[:wikidata:Q6675078|Q6675078]]|| |- |6||[[:wikidata:Q13727|Q13727]]||Antique||||||[[:wikidata:Q10603352|Q10603352]]|| |- |7||[[:wikidata:Q13728|Q13728]]||Apayao||||||[[:wikidata:Q6681609|Q6681609]]|| |- |8||[[:wikidata:Q13730|Q13730]]||Aurora||||||[[:wikidata:Q6702159|Q6702159]]|| |- |9||[[:wikidata:Q13737|Q13737]]||Basilan||||||[[:wikidata:Q10567105|Q10567105]]|| |- |10||[[:wikidata:Q13739|Q13739]]||Bataan||||||[[:wikidata:Q10567110|Q10567110]]|| |- |11||[[:wikidata:Q13740|Q13740]]||Batanes||||||[[:wikidata:Q6712794|Q6712794]]|| |- |12||[[:wikidata:Q13744|Q13744]]||Batangas||||||[[:wikidata:Q6712771|Q6712771]]|| |- |13||[[:wikidata:Q13750|Q13750]]||Benguet||||||[[:wikidata:Q6715894|Q6715894]]|| |- |14||[[:wikidata:Q13751|Q13751]]||Biliran||||||[[:wikidata:Q6718456|Q6718456]]|| |- |15||[[:wikidata:Q13752|Q13752]]||Bohol||[[ខេត្តបូហុល|បូហុល]]||[[ខេត្តបូហុល]]||[[:wikidata:Q6722119|Q6722119]]|| |- |16||[[:wikidata:Q13753|Q13753]]||Bukidnon||||||[[:wikidata:Q6732301|Q6732301]]|| |- |17||[[:wikidata:Q13755|Q13755]]||Bulacan||||||[[:wikidata:Q6084786|Q6084786]]|| |- |18||[[:wikidata:Q13759|Q13759]]||Cagayan||||||[[:wikidata:Q6740144|Q6740144]]|| |- |19||[[:wikidata:Q13763|Q13763]]||Camarines Norte||||||[[:wikidata:Q10567180|Q10567180]]|| |- |20||[[:wikidata:Q13767|Q13767]]||Camarines Sur||||||[[:wikidata:Q10566893|Q10566893]]|| |- |21||[[:wikidata:Q13769|Q13769]]||Camiguin||||||[[:wikidata:Q6855053|Q6855053]]|| |- |22||[[:wikidata:Q13772|Q13772]]||Capiz||||||[[:wikidata:Q6863001|Q6863001]]|| |- |23||[[:wikidata:Q13778|Q13778]]||Catanduanes||||||[[:wikidata:Q6864702|Q6864702]]|| |- |24||[[:wikidata:Q13785|Q13785]]||Cavite||||||[[:wikidata:Q6866729|Q6866729]]|| |- |25||[[:wikidata:Q13786|Q13786]]||Cebu||[[ខេត្តសេប៊ូ|សេប៊ូ]]||[[ខេត្តសេប៊ូ]]||[[:wikidata:Q10567205|Q10567205]]|| |- |26||[[:wikidata:Q13791|Q13791]]||Cotabato||||||[[:wikidata:Q7658126|Q7658126]]|| |- |27||[[:wikidata:Q13789|Q13789]]||Davao de Oro||||||[[:wikidata:Q7646238|Q7646238]]|| |- |28||[[:wikidata:Q13792|Q13792]]||Davao del Norte||||||[[:wikidata:Q10604243|Q10604243]]|| |- |29||[[:wikidata:Q13794|Q13794]]||Davao del Sur||||||[[:wikidata:Q10592691|Q10592691]]|| |- |30||[[:wikidata:Q3656379|Q3656379]]||Davao Occidental||||||[[:wikidata:Q15293293|Q15293293]]|| |- |31||[[:wikidata:Q13806|Q13806]]||Davao Oriental||||||[[:wikidata:Q10604433|Q10604433]]|| |- |32||[[:wikidata:Q13807|Q13807]]||Dinagat Islands||||||[[:wikidata:Q10604624|Q10604624]]|| |- |33||[[:wikidata:Q13809|Q13809]]||Eastern Samar||||||[[:wikidata:Q10604506|Q10604506]]|| |- |34||[[:wikidata:Q13810|Q13810]]||Guimaras||||||[[:wikidata:Q10594151|Q10594151]]|| |- |35||[[:wikidata:Q13812|Q13812]]||Ifugao||||||[[:wikidata:Q10604772|Q10604772]]|| |- |36||[[:wikidata:Q13813|Q13813]]||Ilocos Norte||||||[[:wikidata:Q10604952|Q10604952]]|| |- |37||[[:wikidata:Q12741|Q12741]]||Ilocos Sur||||||[[:wikidata:Q10605096|Q10605096]]|| |- |38||[[:wikidata:Q13825|Q13825]]||Iloilo||||||[[:wikidata:Q10605236|Q10605236]]|| |- |39||[[:wikidata:Q13826|Q13826]]||Isabela||||||[[:wikidata:Q10605366|Q10605366]]|| |- |40||[[:wikidata:Q13827|Q13827]]||Kalinga||||||[[:wikidata:Q10605506|Q10605506]]|| |- |41||[[:wikidata:Q13829|Q13829]]||La Union||||||[[:wikidata:Q11985049|Q11985049]]|| |- |42||[[:wikidata:Q13840|Q13840]]||Laguna||||||[[:wikidata:Q11985070|Q11985070]]|| |- |43||[[:wikidata:Q13841|Q13841]]||Lanao del Norte||||||[[:wikidata:Q11707007|Q11707007]]|| |- |44||[[:wikidata:Q13843|Q13843]]||Lanao del Sur||||||[[:wikidata:Q11985083|Q11985083]]|| |- |45||[[:wikidata:Q13844|Q13844]]||Leyte||||||[[:wikidata:Q11985059|Q11985059]]|| |- |46||[[:wikidata:Q114019739|Q114019739]]||Maguindanao del Norte||||||[[:wikidata:Q114293050|Q114293050]]|| |- |47||[[:wikidata:Q114019748|Q114019748]]||Maguindanao del Sur||||||[[:wikidata:Q114294452|Q114294452]]|| |- |48||[[:wikidata:Q13846|Q13846]]||Marinduque||||||[[:wikidata:Q11985062|Q11985062]]|| |- |49||[[:wikidata:Q13847|Q13847]]||Masbate||||||[[:wikidata:Q11985063|Q11985063]]|| |- |50||[[:wikidata:Q13857|Q13857]]||Misamis Occidental||||||[[:wikidata:Q11708566|Q11708566]]|| |- |51||[[:wikidata:Q13860|Q13860]]||Misamis Oriental||||||[[:wikidata:Q11985074|Q11985074]]|| |- |52||[[:wikidata:Q13861|Q13861]]||Mountain Province||||||[[:wikidata:Q10651336|Q10651336]]|| |- |53||[[:wikidata:Q13862|Q13862]]||Negros Occidental||||||[[:wikidata:Q11985067|Q11985067]]|| |- |54||[[:wikidata:Q13863|Q13863]]||Negros Oriental||||||[[:wikidata:Q11985066|Q11985066]]|| |- |55||[[:wikidata:Q13864|Q13864]]||Northern Samar||||||[[:wikidata:Q9123634|Q9123634]]|| |- |56||[[:wikidata:Q13865|Q13865]]||Nueva Ecija||||||[[:wikidata:Q6081752|Q6081752]]|| |- |57||[[:wikidata:Q13866|Q13866]]||Nueva Vizcaya||||||[[:wikidata:Q11985048|Q11985048]]|| |- |58||[[:wikidata:Q13867|Q13867]]||Occidental Mindoro||||||[[:wikidata:Q11985069|Q11985069]]|| |- |59||[[:wikidata:Q13868|Q13868]]||Oriental Mindoro||||||[[:wikidata:Q6081797|Q6081797]]|| |- |60||[[:wikidata:Q13869|Q13869]]||Palawan||[[ប៉ាឡាវ៉ាន់]]||[[ប៉ាឡាវ៉ាន់]]||[[:wikidata:Q11985072|Q11985072]]|| |- |61||[[:wikidata:Q13870|Q13870]]||Pampanga||||||[[:wikidata:Q11985061|Q11985061]]|| |- |62||[[:wikidata:Q13871|Q13871]]||Pangasinan||||||[[:wikidata:Q11985050|Q11985050]]|| |- |63||[[:wikidata:Q13872|Q13872]]||Quezon||||||[[:wikidata:Q6082606|Q6082606]]|| |- |64||[[:wikidata:Q13873|Q13873]]||Quirino||||||[[:wikidata:Q12015908|Q12015908]]|| |- |65||[[:wikidata:Q13874|Q13874]]||Rizal||||||[[:wikidata:Q6084521|Q6084521]]|| |- |66||[[:wikidata:Q13875|Q13875]]||Romblon||||||[[:wikidata:Q11985057|Q11985057]]|| |- |67||[[:wikidata:Q13876|Q13876]]||Samar||||||[[:wikidata:Q11925829|Q11925829]]|| |- |68||[[:wikidata:Q13877|Q13877]]||Sarangani||||||[[:wikidata:Q11985082|Q11985082]]|| |- |69||[[:wikidata:Q13879|Q13879]]||Siquijor||||||[[:wikidata:Q11336539|Q11336539]]|| |- |70||[[:wikidata:Q13881|Q13881]]||Sorsogon||||||[[:wikidata:Q11985058|Q11985058]]|| |- |71||[[:wikidata:Q13882|Q13882]]||South Cotabato||||||[[:wikidata:Q7762450|Q7762450]]|| |- |72||[[:wikidata:Q13884|Q13884]]||Southern Leyte||||||[[:wikidata:Q7761728|Q7761728]]|| |- |73||[[:wikidata:Q13885|Q13885]]||Sultan Kudarat||||||[[:wikidata:Q11336523|Q11336523]]|| |- |74||[[:wikidata:Q13887|Q13887]]||Sulu||||||[[:wikidata:Q11336511|Q11336511]]|| |- |75||[[:wikidata:Q13889|Q13889]]||Surigao del Norte||||||[[:wikidata:Q11336517|Q11336517]]|| |- |76||[[:wikidata:Q13891|Q13891]]||Surigao del Sur||||||[[:wikidata:Q11336514|Q11336514]]|| |- |77||[[:wikidata:Q13892|Q13892]]||Tarlac||||||[[:wikidata:Q11336497|Q11336497]]|| |- |78||[[:wikidata:Q13893|Q13893]]||Tawi-Tawi||||||[[:wikidata:Q11336499|Q11336499]]|| |- |79||[[:wikidata:Q13895|Q13895]]||Zambales||||||[[:wikidata:Q10858709|Q10858709]]|| |- |80||[[:wikidata:Q13899|Q13899]]||Zamboanga del Norte||||||[[:wikidata:Q10858740|Q10858740]]|| |- |81||[[:wikidata:Q13900|Q13900]]||Zamboanga del Sur||||||[[:wikidata:Q10858708|Q10858708]]|| |- |82||[[:wikidata:Q13902|Q13902]]||Zamboanga Sibugay||||||[[:wikidata:Q10858742|Q10858742]]|| |} ==Cities and Towns== {| class="wikitable sortable" style="background-color:white;font-size:80%;line-height:1.40em;" !No.!!Wikidata link!!Latin script!!Label!!Title!!Province!!Type |- |1||[[:wikidata:Q31508396|Q31508396]]||Kadayangan||||||SGA||Town |- |2||[[:wikidata:Q31508433|Q31508433]]||Kapalawan||||||SGA||Town |- |3||[[:wikidata:Q31508452|Q31508452]]||Ligawasan||||||SGA||Town |- |4||[[:wikidata:Q31508472|Q31508472]]||Malidegao||||||SGA||Town |- |5||[[:wikidata:Q31508492|Q31508492]]||Nabalawag||||||SGA||Town |- |6||[[:wikidata:Q31508510|Q31508510]]||Old Kaabakan||||||SGA||Town |- |7||[[:wikidata:Q31508528|Q31508528]]||Pahamuddin||||||SGA||Town |- |8||[[:wikidata:Q31508546|Q31508546]]||Tugunan||||||SGA||Town |- |9||[[:wikidata:Q155195|Q155195]]||Bongao||||||Tawi-Tawi||Town |- |10||[[:wikidata:Q155221|Q155221]]||Languyan||||||Tawi-Tawi||Town |- |11||[[:wikidata:Q155241|Q155241]]||Mapun||||||Tawi-Tawi||Town |- |12||[[:wikidata:Q155259|Q155259]]||Panglima Sugala||||||Tawi-Tawi||Town |- |13||[[:wikidata:Q155274|Q155274]]||Sapa-Sapa||||||Tawi-Tawi||Town |- |14||[[:wikidata:Q155288|Q155288]]||Sibutu||||||Tawi-Tawi||Town |- |15||[[:wikidata:Q155318|Q155318]]||Simunul||||||Tawi-Tawi||Town |- |16||[[:wikidata:Q155334|Q155334]]||Sitangkai||||||Tawi-Tawi||Town |- |17||[[:wikidata:Q155355|Q155355]]||South Ubian||||||Tawi-Tawi||Town |- |18||[[:wikidata:Q155377|Q155377]]||Tandubas||||||Tawi-Tawi||Town |- |19||[[:wikidata:Q155396|Q155396]]||Turtle Islands||||||Tawi-Tawi||Town |- |20||[[:wikidata:Q155970|Q155970]]||Banguingui||||||Sulu||Town |- |21||[[:wikidata:Q155983|Q155983]]||Hadji Panglima Tahil||||||Sulu||Town |- |22||[[:wikidata:Q156008|Q156008]]||Indanan||||||Sulu||Town |- |23||[[:wikidata:Q156024|Q156024]]||Jolo||||||Sulu||Town |- |24||[[:wikidata:Q156042|Q156042]]||Kalingalan Caluang||||||Sulu||Town |- |25||[[:wikidata:Q156055|Q156055]]||Lugus||||||Sulu||Town |- |26||[[:wikidata:Q156071|Q156071]]||Luuk||||||Sulu||Town |- |27||[[:wikidata:Q156090|Q156090]]||Maimbung||||||Sulu||Town |- |28||[[:wikidata:Q156107|Q156107]]||Panamao||||||Sulu||Town |- |29||[[:wikidata:Q156126|Q156126]]||Omar||||||Sulu||Town |- |30||[[:wikidata:Q156159|Q156159]]||Pandami||||||Sulu||Town |- |31||[[:wikidata:Q156180|Q156180]]||Panglima Estino||||||Sulu||Town |- |32||[[:wikidata:Q156195|Q156195]]||Pangutaran||||||Sulu||Town |- |33||[[:wikidata:Q156208|Q156208]]||Parang||||||Sulu||Town |- |34||[[:wikidata:Q156225|Q156225]]||Pata||||||Sulu||Town |- |35||[[:wikidata:Q156244|Q156244]]||Patikul||||||Sulu||Town |- |36||[[:wikidata:Q156263|Q156263]]||Siasi||||||Sulu||Town |- |37||[[:wikidata:Q156285|Q156285]]||Talipao||||||Sulu||Town |- |38||[[:wikidata:Q156302|Q156302]]||Tapul||||||Sulu||Town |- |39||[[:wikidata:Q212222|Q212222]]||Ampatuan||||||Maguindanao del Sur||Town |- |40||[[:wikidata:Q212280|Q212280]]||Buluan||||||Maguindanao del Sur||Town |- |41||[[:wikidata:Q212310|Q212310]]||Datu Abdullah Sangki||||||Maguindanao del Sur||Town |- |42||[[:wikidata:Q212336|Q212336]]||Datu Anggal Midtimbang||||||Maguindanao del Sur||Town |- |43||[[:wikidata:Q212389|Q212389]]||Datu Hoffer Ampatuan||||||Maguindanao del Sur||Town |- |44||[[:wikidata:Q212411|Q212411]]||Datu Montawal||||||Maguindanao del Sur||Town |- |45||[[:wikidata:Q212432|Q212432]]||Datu Odin Sinsuat||||||Maguindanao del Sur||Town |- |46||[[:wikidata:Q212463|Q212463]]||Datu Paglas||||||Maguindanao del Sur||Town |- |47||[[:wikidata:Q212488|Q212488]]||Datu Piang||||||Maguindanao del Sur||Town |- |48||[[:wikidata:Q212503|Q212503]]||Datu Salibo||||||Maguindanao del Sur||Town |- |49||[[:wikidata:Q212519|Q212519]]||Datu Saudi Ampatuan||||||Maguindanao del Sur||Town |- |50||[[:wikidata:Q212537|Q212537]]||Datu Unsay||||||Maguindanao del Sur||Town |- |51||[[:wikidata:Q212557|Q212557]]||General Salipada K. Pendatun||||||Maguindanao del Sur||Town |- |52||[[:wikidata:Q212581|Q212581]]||Guindulungan||||||Maguindanao del Sur||Town |- |53||[[:wikidata:Q212623|Q212623]]||Mamasapano||||||Maguindanao del Sur||Town |- |54||[[:wikidata:Q212644|Q212644]]||Mangudadatu||||||Maguindanao del Sur||Town |- |55||[[:wikidata:Q212707|Q212707]]||Pagalungan||||||Maguindanao del Sur||Town |- |56||[[:wikidata:Q122827|Q122827]]||Paglat||||||Maguindanao del Sur||Town |- |57||[[:wikidata:Q212735|Q212735]]||Pandag||||||Maguindanao del Sur||Town |- |58||[[:wikidata:Q212759|Q212759]]||Rajah Buayan||||||Maguindanao del Sur||Town |- |59||[[:wikidata:Q212766|Q212766]]||Shariff Aguak||||||Maguindanao del Sur||Town |- |60||[[:wikidata:Q212778|Q212778]]||Shariff Saydona Mustapha||||||Maguindanao del Sur||Town |- |61||[[:wikidata:Q212784|Q212784]]||South Upi||||||Maguindanao del Sur||Town |- |62||[[:wikidata:Q212808|Q212808]]||Sultan sa Barongis||||||Maguindanao del Sur||Town |- |63||[[:wikidata:Q212823|Q212823]]||Talayan||||||Maguindanao del Sur||Town |- |64||[[:wikidata:Q212843|Q212843]]||Upi||||||Maguindanao del Sur||Town |- |65||[[:wikidata:Q212240|Q212240]]||Barira||||||Maguindanao del Norte||Town |- |66||[[:wikidata:Q212255|Q212255]]||Buldon||||||Maguindanao del Norte||Town |- |67||[[:wikidata:Q726993|Q726993]]||Cotabato City||||||Maguindanao del Norte||City |- |68||[[:wikidata:Q212366|Q212366]]||Datu Blah T. Sinsuat||||||Maguindanao del Norte||Town |- |69||[[:wikidata:Q212603|Q212603]]||Kabuntalan||||||Maguindanao del Norte||Town |- |70||[[:wikidata:Q212662|Q212662]]||Matanog||||||Maguindanao del Norte||Town |- |71||[[:wikidata:Q212684|Q212684]]||Northern Kabuntalan||||||Maguindanao del Norte||Town |- |72||[[:wikidata:Q212748|Q212748]]||Parang||||||Maguindanao del Norte||Town |- |73||[[:wikidata:Q212791|Q212791]]||Sultan Kudarat||||||Maguindanao del Norte||Town |- |74||[[:wikidata:Q212802|Q212802]]||Sultan Mastura||||||Maguindanao del Norte||Town |- |75||[[:wikidata:Q212830|Q212830]]||Talitay||||||Maguindanao del Norte||Town |- |76||[[:wikidata:Q273775|Q273775]]||Amai Manabilang||||||Lanao del Sur||Town |- |77||[[:wikidata:Q273657|Q273657]]||Bacolod-Kalawi||||||Lanao del Sur||Town |- |78||[[:wikidata:Q273680|Q273680]]||Balabagan||||||Lanao del Sur||Town |- |79||[[:wikidata:Q273700|Q273700]]||Balindong||||||Lanao del Sur||Town |- |80||[[:wikidata:Q273718|Q273718]]||Bayang||||||Lanao del Sur||Town |- |81||[[:wikidata:Q273728|Q273728]]||Binidayan||||||Lanao del Sur||Town |- |82||[[:wikidata:Q273744|Q273744]]||Buadiposo-Buntong||||||Lanao del Sur||Town |- |83||[[:wikidata:Q273757|Q273757]]||Bubong||||||Lanao del Sur||Town |- |84||[[:wikidata:Q273796|Q273796]]||Butig||||||Lanao del Sur||Town |- |85||[[:wikidata:Q273813|Q273813]]||Calanogas||||||Lanao del Sur||Town |- |86||[[:wikidata:Q273828|Q273828]]||Ditsaan-Ramain||||||Lanao del Sur||Town |- |87||[[:wikidata:Q273851|Q273851]]||Ganassi||||||Lanao del Sur||Town |- |88||[[:wikidata:Q273864|Q273864]]||Kapai||||||Lanao del Sur||Town |- |89||[[:wikidata:Q273882|Q273882]]||Kapatagan||||||Lanao del Sur||Town |- |90||[[:wikidata:Q273895|Q273895]]||Lumba-Bayabao||||||Lanao del Sur||Town |- |91||[[:wikidata:Q273906|Q273906]]||Lumbaca-Unayan||||||Lanao del Sur||Town |- |92||[[:wikidata:Q273915|Q273915]]||Lumbatan||||||Lanao del Sur||Town |- |93||[[:wikidata:Q273928|Q273928]]||Lumbayanague||||||Lanao del Sur||Town |- |94||[[:wikidata:Q273939|Q273939]]||Madalum||||||Lanao del Sur||Town |- |95||[[:wikidata:Q273948|Q273948]]||Madamba||||||Lanao del Sur||Town |- |96||[[:wikidata:Q273960|Q273960]]||Maguing||||||Lanao del Sur||Town |- |97||[[:wikidata:Q273970|Q273970]]||Malabang||||||Lanao del Sur||Town |- |98||[[:wikidata:Q273982|Q273982]]||Marantao||||||Lanao del Sur||Town |- |99||[[:wikidata:Q592338|Q592338]]||Marawi||||||Lanao del Sur||City |- |100||[[:wikidata:Q273988|Q273988]]||Marogong||||||Lanao del Sur||Town |- |101||[[:wikidata:Q273998|Q273998]]||Masiu||||||Lanao del Sur||Town |- |102||[[:wikidata:Q177004|Q177004]]||Mulondo||||||Lanao del Sur||Town |- |103||[[:wikidata:Q274015|Q274015]]||Pagayawan||||||Lanao del Sur||Town |- |104||[[:wikidata:Q274022|Q274022]]||Piagapo||||||Lanao del Sur||Town |- |105||[[:wikidata:Q274031|Q274031]]||Picong||||||Lanao del Sur||Town |- |106||[[:wikidata:Q274037|Q274037]]||Poona Bayabao||||||Lanao del Sur||Town |- |107||[[:wikidata:Q274047|Q274047]]||Pualas||||||Lanao del Sur||Town |- |108||[[:wikidata:Q274057|Q274057]]||Saguiaran||||||Lanao del Sur||Town |- |109||[[:wikidata:Q126297|Q126297]]||Sultan Dumalondong||||||Lanao del Sur||Town |- |110||[[:wikidata:Q274077|Q274077]]||Tagoloan||||||Lanao del Sur||Town |- |111||[[:wikidata:Q274087|Q274087]]||Tamparan||||||Lanao del Sur||Town |- |112||[[:wikidata:Q274097|Q274097]]||Taraka||||||Lanao del Sur||Town |- |113||[[:wikidata:Q274114|Q274114]]||Tubaran||||||Lanao del Sur||Town |- |114||[[:wikidata:Q274124|Q274124]]||Tugaya||||||Lanao del Sur||Town |- |115||[[:wikidata:Q274134|Q274134]]||Wao||||||Lanao del Sur||Town |- |116||[[:wikidata:Q42589|Q42589]]||Akbar||||||Basilan||Town |- |117||[[:wikidata:Q41999|Q41999]]||Al-Barka||||||Basilan||Town |- |118||[[:wikidata:Q41998|Q41998]]||Hadji Mohammad Ajul||||||Basilan||Town |- |119||[[:wikidata:Q802075|Q802075]]||Hadji Muhtamad||||||Basilan||Town |- |120||[[:wikidata:Q1710|Q1710]]||Isabella||||||Basilan||City |- |121||[[:wikidata:Q1714|Q1714]]||Lamitan||||||Basilan||City |- |122||[[:wikidata:Q802107|Q802107]]||Lantawan||||||Basilan||Town |- |123||[[:wikidata:Q802142|Q802142]]||Maluso||||||Basilan||Town |- |124||[[:wikidata:Q802171|Q802171]]||Sumisip||||||Basilan||Town |- |125||[[:wikidata:Q802202|Q802202]]||Tabuan-Lasa||||||Basilan||Town |- |126||[[:wikidata:Q667595|Q667595]]||Tipo-Tipo||||||Basilan||Town |- |127||[[:wikidata:Q630096|Q630096]]||Tuburan||||||Basilan||Town |- |128||[[:wikidata:Q204771|Q204771]]||Ungkaya Pukan||||||Basilan||Town |- |129||[[:wikidata:Q173393|Q173393]]||Bagumbayan||||||Sultan Kudarat||Town |- |130||[[:wikidata:Q173404|Q173404]]||Columbio||||||Sultan Kudarat||Town |- |131||[[:wikidata:Q173414|Q173414]]||Esperanza||||||Sultan Kudarat||Town |- |132||[[:wikidata:Q173428|Q173428]]||Isulan||||||Sultan Kudarat||Town |- |133||[[:wikidata:Q173438|Q173438]]||Kalamansig||||||Sultan Kudarat||Town |- |134||[[:wikidata:Q173449|Q173449]]||Lambayong||||||Sultan Kudarat||Town |- |135||[[:wikidata:Q173460|Q173460]]||Lebak||||||Sultan Kudarat||Town |- |136||[[:wikidata:Q173468|Q173468]]||Lutayan||||||Sultan Kudarat||Town |- |137||[[:wikidata:Q173479|Q173479]]||Palimbang||||||Sultan Kudarat||Town |- |138||[[:wikidata:Q137813|Q137813]]||President Quirino||||||Sultan Kudarat||Town |- |139||[[:wikidata:Q173556|Q173556]]||Senator Ninoy Aquino||||||Sultan Kudarat||Town |- |140||[[:wikidata:Q173575|Q173575]]||Tacurong||||||Sultan Kudarat||City |- |141||[[:wikidata:Q173870|Q173870]]||Banga||||||South Cotabato||Town |- |142||[[:wikidata:Q594275|Q594275]]||General Santos||||||South Cotabato||City |- |143||[[:wikidata:Q542154|Q542154]]||Koronadal||||||South Cotabato||City |- |144||[[:wikidata:Q173898|Q173898]]||Lake Sebu||||||South Cotabato||Town |- |145||[[:wikidata:Q173922|Q173922]]||Norala||||||South Cotabato||Town |- |146||[[:wikidata:Q173944|Q173944]]||Polomolok||||||South Cotabato||Town |- |147||[[:wikidata:Q173965|Q173965]]||Santo Niño||||||South Cotabato||Town |- |148||[[:wikidata:Q173986|Q173986]]||Surallah||||||South Cotabato||Town |- |149||[[:wikidata:Q174003|Q174003]]||T'boli||||||South Cotabato||Town |- |150||[[:wikidata:Q174018|Q174018]]||Tampakan||||||South Cotabato||Town |- |151||[[:wikidata:Q174039|Q174039]]||Tantangan||||||South Cotabato||Town |- |152||[[:wikidata:Q174055|Q174055]]||Tupi||||||South Cotabato||Town |- |153||[[:wikidata:Q174393|Q174393]]||Alabel||||||Sarangani||Town |- |154||[[:wikidata:Q174403|Q174403]]||Glan||||||Sarangani||Town |- |155||[[:wikidata:Q174417|Q174417]]||Kiamba||||||Sarangani||Town |- |156||[[:wikidata:Q174429|Q174429]]||Maasim||||||Sarangani||Town |- |157||[[:wikidata:Q174442|Q174442]]||Maitum||||||Sarangani||Town |- |158||[[:wikidata:Q174457|Q174457]]||Malapatan||||||Sarangani||Town |- |159||[[:wikidata:Q174468|Q174468]]||Malungon||||||Sarangani||Town |- |160||[[:wikidata:Q315042|Q315042]]||Alamada||||||Cotabato||Town |- |161||[[:wikidata:Q315061|Q315061]]||Aleosan||||||Cotabato||Town |- |162||[[:wikidata:Q315081|Q315081]]||Antipas||||||Cotabato||Town |- |163||[[:wikidata:Q315098|Q315098]]||Arakan||||||Cotabato||Town |- |164||[[:wikidata:Q315121|Q315121]]||Banisilan||||||Cotabato||Town |- |165||[[:wikidata:Q315144|Q315144]]||Carmen||||||Cotabato||Town |- |166||[[:wikidata:Q315164|Q315164]]||Kabacan||||||Cotabato||Town |- |167||[[:wikidata:Q583137|Q583137]]||Kidapawan||||||Cotabato||City |- |168||[[:wikidata:Q315190|Q315190]]||Libungan||||||Cotabato||Town |- |169||[[:wikidata:Q315213|Q315213]]||Mëlang||||||Cotabato||Town |- |170||[[:wikidata:Q267975|Q267975]]||Magpet||||||Cotabato||Town |- |171||[[:wikidata:Q315244|Q315244]]||Makilala||||||Cotabato||Town |- |172||[[:wikidata:Q315267|Q315267]]||Matalam||||||Cotabato||Town |- |173||[[:wikidata:Q315283|Q315283]]||Midsayap||||||Cotabato||Town |- |174||[[:wikidata:Q304654|Q304654]]||Pigcawayan||||||Cotabato||Town |- |175||[[:wikidata:Q315314|Q315314]]||Pikit||||||Cotabato||Town |- |176||[[:wikidata:Q315334|Q315334]]||President Roxas||||||Cotabato||Town |- |177||[[:wikidata:Q315345|Q315345]]||Tulunan||||||Cotabato||Town |- |178||[[:wikidata:Q314522|Q314522]]||Baganga||||||Davao Oriental||Town |- |179||[[:wikidata:Q314542|Q314542]]||Banaybanay||||||Davao Oriental||Town |- |180||[[:wikidata:Q314574|Q314574]]||Boston||||||Davao Oriental||Town |- |181||[[:wikidata:Q314593|Q314593]]||Caraga||||||Davao Oriental||Town |- |182||[[:wikidata:Q314619|Q314619]]||Cateel||||||Davao Oriental||Town |- |183||[[:wikidata:Q314632|Q314632]]||Governor Generoso||||||Davao Oriental||Town |- |184||[[:wikidata:Q314653|Q314653]]||Lupon||||||Davao Oriental||Town |- |185||[[:wikidata:Q314671|Q314671]]||Manay||||||Davao Oriental||Town |- |186||[[:wikidata:Q314686|Q314686]]||Mati||||||Davao Oriental||City |- |187||[[:wikidata:Q314721|Q314721]]||San Isidro||||||Davao Oriental||Town |- |188||[[:wikidata:Q314745|Q314745]]||Tarragona||||||Davao Oriental||Town |- |189||[[:wikidata:Q314796|Q314796]]||Don Marcelino||||||Davao Occidental||Town |- |190||[[:wikidata:Q314824|Q314824]]||Jose Abad Santos||||||Davao Occidental||Town |- |191||[[:wikidata:Q314907|Q314907]]||Malita||||||Davao Occidental||Town |- |192||[[:wikidata:Q314980|Q314980]]||Santa Maria||||||Davao Occidental||Town |- |193||[[:wikidata:Q314999|Q314999]]||Sarangani||||||Davao Occidental||Town |- |194||[[:wikidata:Q314778|Q314778]]||Bansalan||||||Davao del Sur||Town |- |195||[[:wikidata:Q1473|Q1473]]||Davao City||||||Davao del Sur||City |- |196||[[:wikidata:Q1020939|Q1020939]]||Digos||||||Davao del Sur||City |- |197||[[:wikidata:Q314808|Q314808]]||Hagonoy||||||Davao del Sur||Town |- |198||[[:wikidata:Q314844|Q314844]]||Kiblawan||||||Davao del Sur||Town |- |199||[[:wikidata:Q314864|Q314864]]||Magsaysay||||||Davao del Sur||Town |- |200||[[:wikidata:Q314885|Q314885]]||Malalag||||||Davao del Sur||Town |- |201||[[:wikidata:Q314923|Q314923]]||Matanao||||||Davao del Sur||Town |- |202||[[:wikidata:Q314944|Q314944]]||Padada||||||Davao del Sur||Town |- |203||[[:wikidata:Q314965|Q314965]]||Santa Cruz||||||Davao del Sur||Town |- |204||[[:wikidata:Q315014|Q315014]]||Sulop||||||Davao del Sur||Town |- |205||[[:wikidata:Q314393|Q314393]]||Asuncion||||||Davao del Norte||Town |- |206||[[:wikidata:Q314410|Q314410]]||Braulio E. Dujali||||||Davao del Norte||Town |- |207||[[:wikidata:Q314422|Q314422]]||Carmen||||||Davao del Norte||Town |- |208||[[:wikidata:Q314438|Q314438]]||Kapalong||||||Davao del Norte||Town |- |209||[[:wikidata:Q314452|Q314452]]||New Corella||||||Davao del Norte||Town |- |210||[[:wikidata:Q967367|Q967367]]||Panabo||||||Davao del Norte||City |- |211||[[:wikidata:Q1020674|Q1020674]]||Samal||||||Davao del Norte||City |- |212||[[:wikidata:Q314468|Q314468]]||Sawata||||||Davao del Norte||Town |- |213||[[:wikidata:Q314486|Q314486]]||Santo Tomas||||||Davao del Norte||Town |- |214||[[:wikidata:Q725168|Q725168]]||Tagum||||||Davao del Norte||City |- |215||[[:wikidata:Q314501|Q314501]]||Talaingod||||||Davao del Norte||Town |- |216||[[:wikidata:Q315450|Q315450]]||Compostela||||||Davao de Oro||Town |- |217||[[:wikidata:Q315468|Q315468]]||Laak||||||Davao de Oro||Town |- |218||[[:wikidata:Q187225|Q187225]]||Mabini||||||Davao de Oro||Town |- |219||[[:wikidata:Q315497|Q315497]]||Maco||||||Davao de Oro||Town |- |220||[[:wikidata:Q315512|Q315512]]||Maragusan||||||Davao de Oro||Town |- |221||[[:wikidata:Q315524|Q315524]]||Mawab||||||Davao de Oro||Town |- |222||[[:wikidata:Q315543|Q315543]]||Monkayo||||||Davao de Oro||Town |- |223||[[:wikidata:Q315557|Q315557]]||Montevista||||||Davao de Oro||Town |- |224||[[:wikidata:Q315570|Q315570]]||Nabunturan||||||Davao de Oro||Town |- |225||[[:wikidata:Q315582|Q315582]]||New Bataan||||||Davao de Oro||Town |- |226||[[:wikidata:Q315598|Q315598]]||Pantukan||||||Davao de Oro||Town |- |227||[[:wikidata:Q155471|Q155471]]||Barobo||||||Surigao del Sur||Town |- |228||[[:wikidata:Q155499|Q155499]]||Bayabas||||||Surigao del Sur||Town |- |229||[[:wikidata:Q866414|Q866414]]||Bislig||||||Surigao del Sur||City |- |230||[[:wikidata:Q155524|Q155524]]||Cagwait||||||Surigao del Sur||Town |- |231||[[:wikidata:Q155536|Q155536]]||Cantilan||||||Surigao del Sur||Town |- |232||[[:wikidata:Q155548|Q155548]]||Carmen||||||Surigao del Sur||Town |- |233||[[:wikidata:Q155558|Q155558]]||Carrascal||||||Surigao del Sur||Town |- |234||[[:wikidata:Q155568|Q155568]]||Cortes||||||Surigao del Sur||Town |- |235||[[:wikidata:Q155576|Q155576]]||Hinatuan||||||Surigao del Sur||Town |- |236||[[:wikidata:Q155582|Q155582]]||Lanuza||||||Surigao del Sur||Town |- |237||[[:wikidata:Q155590|Q155590]]||Lianga||||||Surigao del Sur||Town |- |238||[[:wikidata:Q155598|Q155598]]||Lingig||||||Surigao del Sur||Town |- |239||[[:wikidata:Q155605|Q155605]]||Madrid||||||Surigao del Sur||Town |- |240||[[:wikidata:Q155611|Q155611]]||Marihatag||||||Surigao del Sur||Town |- |241||[[:wikidata:Q155618|Q155618]]||San Agustin||||||Surigao del Sur||Town |- |242||[[:wikidata:Q155625|Q155625]]||San Miguel||||||Surigao del Sur||Town |- |243||[[:wikidata:Q155633|Q155633]]||Tagbina||||||Surigao del Sur||Town |- |244||[[:wikidata:Q155648|Q155648]]||Tago||||||Surigao del Sur||Town |- |245||[[:wikidata:Q155674|Q155674]]||Tandag||||||Surigao del Sur||City |- |246||[[:wikidata:Q155706|Q155706]]||Alegria||||||Surigao del Norte||Town |- |247||[[:wikidata:Q155720|Q155720]]||Bacuag||||||Surigao del Norte||Town |- |248||[[:wikidata:Q155735|Q155735]]||Burgos||||||Surigao del Norte||Town |- |249||[[:wikidata:Q155748|Q155748]]||Claver||||||Surigao del Norte||Town |- |250||[[:wikidata:Q155763|Q155763]]||Dapa||||||Surigao del Norte||Town |- |251||[[:wikidata:Q28735|Q28735]]||Del Carmen||||||Surigao del Norte||Town |- |252||[[:wikidata:Q155784|Q155784]]||General Luna||||||Surigao del Norte||Town |- |253||[[:wikidata:Q155795|Q155795]]||Gigaquit||||||Surigao del Norte||Town |- |254||[[:wikidata:Q155808|Q155808]]||Mainit||||||Surigao del Norte||Town |- |255||[[:wikidata:Q155819|Q155819]]||Malimono||||||Surigao del Norte||Town |- |256||[[:wikidata:Q155830|Q155830]]||Pilar||||||Surigao del Norte||Town |- |257||[[:wikidata:Q155839|Q155839]]||Placer||||||Surigao del Norte||Town |- |258||[[:wikidata:Q155849|Q155849]]||San Benito||||||Surigao del Norte||Town |- |259||[[:wikidata:Q155864|Q155864]]||San Francisco||||||Surigao del Norte||Town |- |260||[[:wikidata:Q155876|Q155876]]||San Isidro||||||Surigao del Norte||Town |- |261||[[:wikidata:Q28958|Q28958]]||Santa Monica||||||Surigao del Norte||Town |- |262||[[:wikidata:Q155905|Q155905]]||Sison||||||Surigao del Norte||Town |- |263||[[:wikidata:Q155917|Q155917]]||Socorro||||||Surigao del Norte||Town |- |264||[[:wikidata:Q1019949|Q1019949]]||Surigao City||||||Surigao del Norte||City |- |265||[[:wikidata:Q155934|Q155934]]||Tagana-an||||||Surigao del Norte||Town |- |266||[[:wikidata:Q155946|Q155946]]||Tubod||||||Surigao del Norte||Town |- |267||[[:wikidata:Q314298|Q314298]]||Basilisa||||||Dinagat Islands||Town |- |268||[[:wikidata:Q314318|Q314318]]||Cagdianao||||||Dinagat Islands||Town |- |269||[[:wikidata:Q314336|Q314336]]||Dinagat||||||Dinagat Islands||Town |- |270||[[:wikidata:Q314345|Q314345]]||Libjo||||||Dinagat Islands||Town |- |271||[[:wikidata:Q314356|Q314356]]||Loreto||||||Dinagat Islands||Town |- |272||[[:wikidata:Q251691|Q251691]]||San Jose||||||Dinagat Islands||Town |- |273||[[:wikidata:Q314374|Q314374]]||Tubajon||||||Dinagat Islands||Town |- |274||[[:wikidata:Q1694|Q1694]]||Bayugan||||||Agusan del Sur||City |- |275||[[:wikidata:Q627049|Q627049]]||Bunawan||||||Agusan del Sur||Town |- |276||[[:wikidata:Q627077|Q627077]]||Esperanza||||||Agusan del Sur||Town |- |277||[[:wikidata:Q627107|Q627107]]||La Paz||||||Agusan del Sur||Town |- |278||[[:wikidata:Q627120|Q627120]]||Loreto||||||Agusan del Sur||Town |- |279||[[:wikidata:Q627144|Q627144]]||Prosperidad||||||Agusan del Sur||Town |- |280||[[:wikidata:Q627167|Q627167]]||Rosario||||||Agusan del Sur||Town |- |281||[[:wikidata:Q627190|Q627190]]||San Francisco||||||Agusan del Sur||Town |- |282||[[:wikidata:Q627210|Q627210]]||San Luis||||||Agusan del Sur||Town |- |283||[[:wikidata:Q627231|Q627231]]||Santa Josefa||||||Agusan del Sur||Town |- |284||[[:wikidata:Q627260|Q627260]]||Sibagat||||||Agusan del Sur||Town |- |285||[[:wikidata:Q627286|Q627286]]||Talacogon||||||Agusan del Sur||Town |- |286||[[:wikidata:Q627320|Q627320]]||Trento||||||Agusan del Sur||Town |- |287||[[:wikidata:Q627349|Q627349]]||Veruela||||||Agusan del Sur||Town |- |288||[[:wikidata:Q627390|Q627390]]||Buenavista||||||Agusan del Norte||Town |- |289||[[:wikidata:Q1686|Q1686]]||Butuan||||||Agusan del Norte||City |- |290||[[:wikidata:Q1692|Q1692]]||Cabadbaran||||||Agusan del Norte||City |- |291||[[:wikidata:Q627434|Q627434]]||Carmen||||||Agusan del Norte||Town |- |292||[[:wikidata:Q627461|Q627461]]||Jabonga||||||Agusan del Norte||Town |- |293||[[:wikidata:Q627495|Q627495]]||Kitcharao||||||Agusan del Norte||Town |- |294||[[:wikidata:Q627529|Q627529]]||Las Nieves||||||Agusan del Norte||Town |- |295||[[:wikidata:Q627572|Q627572]]||Magallanes||||||Agusan del Norte||Town |- |296||[[:wikidata:Q627604|Q627604]]||Nasipit||||||Agusan del Norte||Town |- |297||[[:wikidata:Q627638|Q627638]]||Remedios T. Romualdez||||||Agusan del Norte||Town |- |298||[[:wikidata:Q588955|Q588955]]||Santiago||||||Agusan del Norte||Town |- |299||[[:wikidata:Q176975|Q176975]]||Tubay||||||Agusan del Norte||Town |- |300||[[:wikidata:Q195623|Q195623]]||Alubijid||||||Misamis Oriental||Town |- |301||[[:wikidata:Q195637|Q195637]]||Balingasag||||||Misamis Oriental||Town |- |302||[[:wikidata:Q195650|Q195650]]||Balingoan||||||Misamis Oriental||Town |- |303||[[:wikidata:Q195663|Q195663]]||Binuangan||||||Misamis Oriental||Town |- |304||[[:wikidata:Q1645|Q1645]]||Cagayan de Oro||||||Misamis Oriental||City |- |305||[[:wikidata:Q195676|Q195676]]||Claveria||||||Misamis Oriental||Town |- |306||[[:wikidata:Q195686|Q195686]]||El Salvador||||||Misamis Oriental||City |- |307||[[:wikidata:Q1525029|Q1525029]]||Gingoog||||||Misamis Oriental||City |- |308||[[:wikidata:Q195696|Q195696]]||Gitagum||||||Misamis Oriental||Town |- |309||[[:wikidata:Q195709|Q195709]]||Initao||||||Misamis Oriental||Town |- |310||[[:wikidata:Q195717|Q195717]]||Jasaan||||||Misamis Oriental||Town |- |311||[[:wikidata:Q195726|Q195726]]||Kinoguitan||||||Misamis Oriental||Town |- |312||[[:wikidata:Q195740|Q195740]]||Lagonglong||||||Misamis Oriental||Town |- |313||[[:wikidata:Q195755|Q195755]]||Laguindingan||||||Misamis Oriental||Town |- |314||[[:wikidata:Q195767|Q195767]]||Libertad||||||Misamis Oriental||Town |- |315||[[:wikidata:Q195780|Q195780]]||Lugait||||||Misamis Oriental||Town |- |316||[[:wikidata:Q195799|Q195799]]||Magsaysay||||||Misamis Oriental||Town |- |317||[[:wikidata:Q195815|Q195815]]||Manticao||||||Misamis Oriental||Town |- |318||[[:wikidata:Q195834|Q195834]]||Medina||||||Misamis Oriental||Town |- |319||[[:wikidata:Q195855|Q195855]]||Naawan||||||Misamis Oriental||Town |- |320||[[:wikidata:Q195870|Q195870]]||Opol||||||Misamis Oriental||Town |- |321||[[:wikidata:Q195883|Q195883]]||Salay||||||Misamis Oriental||Town |- |322||[[:wikidata:Q195899|Q195899]]||Sugbongcogon||||||Misamis Oriental||Town |- |323||[[:wikidata:Q1026274|Q1026274]]||Tagoloan||||||Misamis Oriental||Town |- |324||[[:wikidata:Q195917|Q195917]]||Talisayan||||||Misamis Oriental||Town |- |325||[[:wikidata:Q195937|Q195937]]||Villanueva||||||Misamis Oriental||Town |- |326||[[:wikidata:Q155502|Q155502]]||Aloran||||||Misamis Occidental||Town |- |327||[[:wikidata:Q196056|Q196056]]||Baliangao||||||Misamis Occidental||Town |- |328||[[:wikidata:Q196076|Q196076]]||Bonifacio||||||Misamis Occidental||Town |- |329||[[:wikidata:Q196097|Q196097]]||Calamba||||||Misamis Occidental||Town |- |330||[[:wikidata:Q196114|Q196114]]||Clarin||||||Misamis Occidental||Town |- |331||[[:wikidata:Q196129|Q196129]]||Concepcion||||||Misamis Occidental||Town |- |332||[[:wikidata:Q196145|Q196145]]||Don Victoriano||||||Misamis Occidental||Town |- |333||[[:wikidata:Q196158|Q196158]]||Jimenez||||||Misamis Occidental||Town |- |334||[[:wikidata:Q196173|Q196173]]||Lopez Jaena||||||Misamis Occidental||Town |- |335||[[:wikidata:Q1067897|Q1067897]]||Oroquieta||||||Misamis Occidental||City |- |336||[[:wikidata:Q263837|Q263837]]||Ozamiz||||||Misamis Occidental||City |- |337||[[:wikidata:Q196191|Q196191]]||Panaon||||||Misamis Occidental||Town |- |338||[[:wikidata:Q196207|Q196207]]||Plaridel||||||Misamis Occidental||Town |- |339||[[:wikidata:Q196222|Q196222]]||Sapang Dalaga||||||Misamis Occidental||Town |- |340||[[:wikidata:Q196233|Q196233]]||Sinacaban||||||Misamis Occidental||Town |- |341||[[:wikidata:Q1026277|Q1026277]]||Tangub||||||Misamis Occidental||City |- |342||[[:wikidata:Q196248|Q196248]]||Tudela||||||Misamis Occidental||Town |- |343||[[:wikidata:Q274150|Q274150]]||Bacolod||||||Lanao del Norte||Town |- |344||[[:wikidata:Q274164|Q274164]]||Balo-i||||||Lanao del Norte||Town |- |345||[[:wikidata:Q274173|Q274173]]||Baroy||||||Lanao del Norte||Town |- |346||[[:wikidata:Q285488|Q285488]]||Iligan||||||Lanao del Norte||City |- |347||[[:wikidata:Q274186|Q274186]]||Kapatagan||||||Lanao del Norte||Town |- |348||[[:wikidata:Q274197|Q274197]]||Kauswagan||||||Lanao del Norte||Town |- |349||[[:wikidata:Q274205|Q274205]]||Kolambugan||||||Lanao del Norte||Town |- |350||[[:wikidata:Q274215|Q274215]]||Lala||||||Lanao del Norte||Town |- |351||[[:wikidata:Q274230|Q274230]]||Linamon||||||Lanao del Norte||Town |- |352||[[:wikidata:Q274243|Q274243]]||Magsaysay||||||Lanao del Norte||Town |- |353||[[:wikidata:Q274260|Q274260]]||Maigo||||||Lanao del Norte||Town |- |354||[[:wikidata:Q274272|Q274272]]||Matungao||||||Lanao del Norte||Town |- |355||[[:wikidata:Q274287|Q274287]]||Munai||||||Lanao del Norte||Town |- |356||[[:wikidata:Q274299|Q274299]]||Nunungan||||||Lanao del Norte||Town |- |357||[[:wikidata:Q274313|Q274313]]||Pantao Ragat||||||Lanao del Norte||Town |- |358||[[:wikidata:Q274329|Q274329]]||Pantar||||||Lanao del Norte||Town |- |359||[[:wikidata:Q274343|Q274343]]||Poona Piagapo||||||Lanao del Norte||Town |- |360||[[:wikidata:Q274357|Q274357]]||Salvador||||||Lanao del Norte||Town |- |361||[[:wikidata:Q274369|Q274369]]||Sapad||||||Lanao del Norte||Town |- |362||[[:wikidata:Q274387|Q274387]]||Sultan Naga Dimaporo||||||Lanao del Norte||Town |- |363||[[:wikidata:Q274406|Q274406]]||Tagoloan||||||Lanao del Norte||Town |- |364||[[:wikidata:Q274427|Q274427]]||Tangcal||||||Lanao del Norte||Town |- |365||[[:wikidata:Q274439|Q274439]]||Tubod||||||Lanao del Norte||Town |- |366||[[:wikidata:Q356442|Q356442]]||Catarman||||||Camiguin||Town |- |367||[[:wikidata:Q356472|Q356472]]||Guinsiliban||||||Camiguin||Town |- |368||[[:wikidata:Q176033|Q176033]]||Mahinog||||||Camiguin||Town |- |369||[[:wikidata:Q356518|Q356518]]||Mambajao||||||Camiguin||Town |- |370||[[:wikidata:Q356549|Q356549]]||Sagay||||||Camiguin||Town |- |371||[[:wikidata:Q356943|Q356943]]||Baungon||||||Bukidnon||Town |- |372||[[:wikidata:Q356971|Q356971]]||Cabanglasan||||||Bukidnon||Town |- |373||[[:wikidata:Q356997|Q356997]]||Damulog||||||Bukidnon||Town |- |374||[[:wikidata:Q357021|Q357021]]||Dangcagan||||||Bukidnon||Town |- |375||[[:wikidata:Q357053|Q357053]]||Don Carlos||||||Bukidnon||Town |- |376||[[:wikidata:Q357075|Q357075]]||Impasugong||||||Bukidnon||Town |- |377||[[:wikidata:Q357100|Q357100]]||Kadingilan||||||Bukidnon||Town |- |378||[[:wikidata:Q357124|Q357124]]||Kalilangan||||||Bukidnon||Town |- |379||[[:wikidata:Q357152|Q357152]]||Kibawe||||||Bukidnon||Town |- |380||[[:wikidata:Q357175|Q357175]]||Kitaotao||||||Bukidnon||Town |- |381||[[:wikidata:Q357198|Q357198]]||Lantapan||||||Bukidnon||Town |- |382||[[:wikidata:Q357226|Q357226]]||Libona||||||Bukidnon||Town |- |383||[[:wikidata:Q1856|Q1856]]||Malaybalay||||||Bukidnon||City |- |384||[[:wikidata:Q357252|Q357252]]||Malitbog||||||Bukidnon||Town |- |385||[[:wikidata:Q357272|Q357272]]||Manolo Fortich||||||Bukidnon||Town |- |386||[[:wikidata:Q357299|Q357299]]||Maramag||||||Bukidnon||Town |- |387||[[:wikidata:Q357311|Q357311]]||Pangantucan||||||Bukidnon||Town |- |388||[[:wikidata:Q357342|Q357342]]||Quezon||||||Bukidnon||Town |- |389||[[:wikidata:Q357371|Q357371]]||San Fernando||||||Bukidnon||Town |- |390||[[:wikidata:Q357396|Q357396]]||Sumilao||||||Bukidnon||Town |- |391||[[:wikidata:Q357420|Q357420]]||Talakag||||||Bukidnon||Town |- |392||[[:wikidata:Q2158|Q2158]]||Valencia||||||Bukidnon||City |- |393||[[:wikidata:Q131797|Q131797]]||Alicia||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |394||[[:wikidata:Q131811|Q131811]]||Buug||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |395||[[:wikidata:Q131816|Q131816]]||Diplahan||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |396||[[:wikidata:Q131838|Q131838]]||Imelda||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |397||[[:wikidata:Q131850|Q131850]]||Ipil||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |398||[[:wikidata:Q131870|Q131870]]||Kabasalan||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |399||[[:wikidata:Q131892|Q131892]]||Mabuhay||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |400||[[:wikidata:Q131906|Q131906]]||Malangas||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |401||[[:wikidata:Q131917|Q131917]]||Naga||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |402||[[:wikidata:Q131926|Q131926]]||Olutanga||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |403||[[:wikidata:Q131941|Q131941]]||Payao||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |404||[[:wikidata:Q131954|Q131954]]||Roseller Lim||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |405||[[:wikidata:Q124780|Q124780]]||Siay||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |406||[[:wikidata:Q131968|Q131968]]||Talusan||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |407||[[:wikidata:Q131975|Q131975]]||Titay||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |408||[[:wikidata:Q131984|Q131984]]||Tungawan||||||Zamboanga Sibugay||Town |- |409||[[:wikidata:Q132015|Q132015]]||Aurora||||||Zamboanga del Sur||Town |- |410||[[:wikidata:Q132032|Q132032]]||Bayog||||||Zamboanga del Sur||Town |- |411||[[:wikidata:Q132057|Q132057]]||Dimataling||||||Zamboanga del Sur||Town |- |412||[[:wikidata:Q132077|Q132077]]||Dinas||||||Zamboanga del Sur||Town |- |413||[[:wikidata:Q132104|Q132104]]||Dumalinao||||||Zamboanga del Sur||Town |- |414||[[:wikidata:Q132126|Q132126]]||Dumingag||||||Zamboanga del Sur||Town |- |415||[[:wikidata:Q132141|Q132141]]||Guipos||||||Zamboanga del Sur||Town |- |416||[[:wikidata:Q132155|Q132155]]||Josefina||||||Zamboanga del Sur||Town |- |417||[[:wikidata:Q132161|Q132161]]||Kumalarang||||||Zamboanga del Sur||Town |- |418||[[:wikidata:Q132184|Q132184]]||Labangan||||||Zamboanga del Sur||Town |- |419||[[:wikidata:Q132200|Q132200]]||Lakewood||||||Zamboanga del Sur||Town |- |420||[[:wikidata:Q132215|Q132215]]||Lapuyan||||||Zamboanga del Sur||Town |- |421||[[:wikidata:Q132230|Q132230]]||Mahayag||||||Zamboanga del Sur||Town |- |422||[[:wikidata:Q132244|Q132244]]||Margosatubig||||||Zamboanga del Sur||Town |- |423||[[:wikidata:Q132262|Q132262]]||Midsalip||||||Zamboanga del Sur||Town |- |424||[[:wikidata:Q132271|Q132271]]||Molave||||||Zamboanga del Sur||Town |- |425||[[:wikidata:Q874270|Q874270]]||Pagadian||||||Zamboanga del Sur||City |- |426||[[:wikidata:Q132284|Q132284]]||Pitogo||||||Zamboanga del Sur||Town |- |427||[[:wikidata:Q132301|Q132301]]||Ramon Magsaysay||||||Zamboanga del Sur||Town |- |428||[[:wikidata:Q132317|Q132317]]||San Miguel||||||Zamboanga del Sur||Town |- |429||[[:wikidata:Q132337|Q132337]]||San Pablo||||||Zamboanga del Sur||Town |- |430||[[:wikidata:Q132353|Q132353]]||Sominot||||||Zamboanga del Sur||Town |- |431||[[:wikidata:Q132371|Q132371]]||Tabina||||||Zamboanga del Sur||Town |- |432||[[:wikidata:Q132391|Q132391]]||Tambulig||||||Zamboanga del Sur||Town |- |433||[[:wikidata:Q132403|Q132403]]||Tigbao||||||Zamboanga del Sur||Town |- |434||[[:wikidata:Q132417|Q132417]]||Tukuran||||||Zamboanga del Sur||Town |- |435||[[:wikidata:Q132432|Q132432]]||Vincenzo A. Sagun||||||Zamboanga del Sur||Town |- |436||[[:wikidata:Q1629|Q1629]]||Zamboanga City||||||Zamboanga del Sur||City |- |437||[[:wikidata:Q132482|Q132482]]||Baliguian||||||Zamboanga del Norte||Town |- |438||[[:wikidata:Q1014775|Q1014775]]||Dapitan||||||Zamboanga del Norte||City |- |439||[[:wikidata:Q432169|Q432169]]||Dipolog||||||Zamboanga del Norte||City |- |440||[[:wikidata:Q132496|Q132496]]||Godod||||||Zamboanga del Norte||Town |- |441||[[:wikidata:Q132507|Q132507]]||Gutalac||||||Zamboanga del Norte||Town |- |442||[[:wikidata:Q132520|Q132520]]||Jose Dalman||||||Zamboanga del Norte||Town |- |443||[[:wikidata:Q132523|Q132523]]||Kalawit||||||Zamboanga del Norte||Town |- |444||[[:wikidata:Q132527|Q132527]]||Katipunan||||||Zamboanga del Norte||Town |- |445||[[:wikidata:Q132532|Q132532]]||La Libertad||||||Zamboanga del Norte||Town |- |446||[[:wikidata:Q132535|Q132535]]||Labason||||||Zamboanga del Norte||Town |- |447||[[:wikidata:Q132540|Q132540]]||Leon B. Postigo||||||Zamboanga del Norte||Town |- |448||[[:wikidata:Q132553|Q132553]]||Liloy||||||Zamboanga del Norte||Town |- |449||[[:wikidata:Q132561|Q132561]]||Manukan||||||Zamboanga del Norte||Town |- |450||[[:wikidata:Q132566|Q132566]]||Mutia||||||Zamboanga del Norte||Town |- |451||[[:wikidata:Q132570|Q132570]]||Piñan||||||Zamboanga del Norte||Town |- |452||[[:wikidata:Q132574|Q132574]]||Polanco||||||Zamboanga del Norte||Town |- |453||[[:wikidata:Q132578|Q132578]]||President Manuel A. Roxas||||||Zamboanga del Norte||Town |- |454||[[:wikidata:Q132583|Q132583]]||Rizal||||||Zamboanga del Norte||Town |- |455||[[:wikidata:Q132586|Q132586]]||Salug||||||Zamboanga del Norte||Town |- |456||[[:wikidata:Q132591|Q132591]]||Sergio Osmeña Sr.||||||Zamboanga del Norte||Town |- |457||[[:wikidata:Q132594|Q132594]]||Siayan||||||Zamboanga del Norte||Town |- |458||[[:wikidata:Q132599|Q132599]]||Sibuco||||||Zamboanga del Norte||Town |- |459||[[:wikidata:Q132601|Q132601]]||Sibutad||||||Zamboanga del Norte||Town |- |460||[[:wikidata:Q132605|Q132605]]||Sindangan||||||Zamboanga del Norte||Town |- |461||[[:wikidata:Q132610|Q132610]]||Siocon||||||Zamboanga del Norte||Town |- |462||[[:wikidata:Q132613|Q132613]]||Sirawai||||||Zamboanga del Norte||Town |- |463||[[:wikidata:Q132617|Q132617]]||Tampilisan||||||Zamboanga del Norte||Town |- |464||[[:wikidata:Q173608|Q173608]]||Anahawan||||||Southern Leyte||Town |- |465||[[:wikidata:Q173622|Q173622]]||Bontoc||||||Southern Leyte||Town |- |466||[[:wikidata:Q173632|Q173632]]||Hinunangan||||||Southern Leyte||Town |- |467||[[:wikidata:Q173641|Q173641]]||Hinundayan||||||Southern Leyte||Town |- |468||[[:wikidata:Q173655|Q173655]]||Libagon||||||Southern Leyte||Town |- |469||[[:wikidata:Q173665|Q173665]]||Liloan||||||Southern Leyte||Town |- |470||[[:wikidata:Q173678|Q173678]]||Limasawa||||||Southern Leyte||Town |- |471||[[:wikidata:Q1025387|Q1025387]]||Maasin||||||Southern Leyte||City |- |472||[[:wikidata:Q173688|Q173688]]||Macrohon||||||Southern Leyte||Town |- |473||[[:wikidata:Q173701|Q173701]]||Malitbog||||||Southern Leyte||Town |- |474||[[:wikidata:Q173713|Q173713]]||Padre Burgos||||||Southern Leyte||Town |- |475||[[:wikidata:Q173723|Q173723]]||Pintuyan||||||Southern Leyte||Town |- |476||[[:wikidata:Q173735|Q173735]]||Saint Bernard||||||Southern Leyte||Town |- |477||[[:wikidata:Q173745|Q173745]]||San Francisco||||||Southern Leyte||Town |- |478||[[:wikidata:Q173754|Q173754]]||San Juan||||||Southern Leyte||Town |- |479||[[:wikidata:Q173763|Q173763]]||San Ricardo||||||Southern Leyte||Town |- |480||[[:wikidata:Q173774|Q173774]]||Silago||||||Southern Leyte||Town |- |481||[[:wikidata:Q173792|Q173792]]||Sogod||||||Southern Leyte||Town |- |482||[[:wikidata:Q173811|Q173811]]||Tomas Oppus||||||Southern Leyte||Town |- |483||[[:wikidata:Q816088|Q816088]]||Almagro||||||Samar||Town |- |484||[[:wikidata:Q809957|Q809957]]||Basey||||||Samar||Town |- |485||[[:wikidata:Q577336|Q577336]]||Calbayog||||||Samar||City |- |486||[[:wikidata:Q816128|Q816128]]||Calbiga||||||Samar||Town |- |487||[[:wikidata:Q1020709|Q1020709]]||Catbalogan||||||Samar||City |- |488||[[:wikidata:Q816142|Q816142]]||Daram||||||Samar||Town |- |489||[[:wikidata:Q816160|Q816160]]||Gandara||||||Samar||Town |- |490||[[:wikidata:Q816184|Q816184]]||Hinabangan||||||Samar||Town |- |491||[[:wikidata:Q816207|Q816207]]||Jiabong||||||Samar||Town |- |492||[[:wikidata:Q816240|Q816240]]||Marabut||||||Samar||Town |- |493||[[:wikidata:Q816267|Q816267]]||Matuguinao||||||Samar||Town |- |494||[[:wikidata:Q816296|Q816296]]||Motiong||||||Samar||Town |- |495||[[:wikidata:Q816320|Q816320]]||Pagsanghan||||||Samar||Town |- |496||[[:wikidata:Q816342|Q816342]]||Paranas||||||Samar||Town |- |497||[[:wikidata:Q252184|Q252184]]||Pinabacdao||||||Samar||Town |- |498||[[:wikidata:Q816396|Q816396]]||San Jorge||||||Samar||Town |- |499||[[:wikidata:Q816413|Q816413]]||San Jose de Buan||||||Samar||Town |- |500||[[:wikidata:Q816435|Q816435]]||San Sebastian||||||Samar||Town |- |501||[[:wikidata:Q816454|Q816454]]||Santa Margarita||||||Samar||Town |- |502||[[:wikidata:Q816471|Q816471]]||Santa Rita||||||Samar||Town |- |503||[[:wikidata:Q608320|Q608320]]||Santo Niño||||||Samar||Town |- |504||[[:wikidata:Q126346|Q126346]]||Tagapul-an||||||Samar||Town |- |505||[[:wikidata:Q816519|Q816519]]||Talalora||||||Samar||Town |- |506||[[:wikidata:Q816542|Q816542]]||Tarangnan||||||Samar||Town |- |507||[[:wikidata:Q816564|Q816564]]||Villareal||||||Samar||Town |- |508||[[:wikidata:Q229664|Q229664]]||Zumarraga||||||Samar||Town |- |509||[[:wikidata:Q174784|Q174784]]||Allen||||||Northern Samar||Town |- |510||[[:wikidata:Q174801|Q174801]]||Biri||||||Northern Samar||Town |- |511||[[:wikidata:Q174822|Q174822]]||Bobon||||||Northern Samar||Town |- |512||[[:wikidata:Q174871|Q174871]]||Capul||||||Northern Samar||Town |- |513||[[:wikidata:Q174886|Q174886]]||Catarman||||||Northern Samar||Town |- |514||[[:wikidata:Q174906|Q174906]]||Catubig||||||Northern Samar||Town |- |515||[[:wikidata:Q174919|Q174919]]||Gamay||||||Northern Samar||Town |- |516||[[:wikidata:Q174940|Q174940]]||Laoang||||||Northern Samar||Town |- |517||[[:wikidata:Q174962|Q174962]]||Lapinig||||||Northern Samar||Town |- |518||[[:wikidata:Q174987|Q174987]]||Las Navas||||||Northern Samar||Town |- |519||[[:wikidata:Q175008|Q175008]]||Lavezares||||||Northern Samar||Town |- |520||[[:wikidata:Q175031|Q175031]]||Lope de Vega||||||Northern Samar||Town |- |521||[[:wikidata:Q175054|Q175054]]||Mapanas||||||Northern Samar||Town |- |522||[[:wikidata:Q175082|Q175082]]||Mondragon||||||Northern Samar||Town |- |523||[[:wikidata:Q175100|Q175100]]||Palapag||||||Northern Samar||Town |- |524||[[:wikidata:Q175115|Q175115]]||Pambujan||||||Northern Samar||Town |- |525||[[:wikidata:Q175136|Q175136]]||Rosario||||||Northern Samar||Town |- |526||[[:wikidata:Q175163|Q175163]]||San Antonio||||||Northern Samar||Town |- |527||[[:wikidata:Q175183|Q175183]]||San Isidro||||||Northern Samar||Town |- |528||[[:wikidata:Q175203|Q175203]]||San Jose||||||Northern Samar||Town |- |529||[[:wikidata:Q175230|Q175230]]||San Roque||||||Northern Samar||Town |- |530||[[:wikidata:Q175247|Q175247]]||San Vicente||||||Northern Samar||Town |- |531||[[:wikidata:Q175267|Q175267]]||Silvino Lobos||||||Northern Samar||Town |- |532||[[:wikidata:Q175283|Q175283]]||Victoria||||||Northern Samar||Town |- |533||[[:wikidata:Q212877|Q212877]]||Abuyog||||||Leyte||Town |- |534||[[:wikidata:Q212888|Q212888]]||Alangalang||||||Leyte||Town |- |535||[[:wikidata:Q212896|Q212896]]||Albuera||||||Leyte||Town |- |536||[[:wikidata:Q212907|Q212907]]||Babatngon||||||Leyte||Town |- |537||[[:wikidata:Q212924|Q212924]]||Barugo||||||Leyte||Town |- |538||[[:wikidata:Q212935|Q212935]]||Bato||||||Leyte||Town |- |539||[[:wikidata:Q812117|Q812117]]||Baybay||||||Leyte||City |- |540||[[:wikidata:Q212945|Q212945]]||Burauen||||||Leyte||Town |- |541||[[:wikidata:Q212951|Q212951]]||Calubian||||||Leyte||Town |- |542||[[:wikidata:Q212958|Q212958]]||Capoocan||||||Leyte||Town |- |543||[[:wikidata:Q212969|Q212969]]||Carigara||||||Leyte||Town |- |544||[[:wikidata:Q212981|Q212981]]||Dagami||||||Leyte||Town |- |545||[[:wikidata:Q212988|Q212988]]||Dulag||||||Leyte||Town |- |546||[[:wikidata:Q213006|Q213006]]||Hilongos||||||Leyte||Town |- |547||[[:wikidata:Q213024|Q213024]]||Hindang||||||Leyte||Town |- |548||[[:wikidata:Q213042|Q213042]]||Inopacan||||||Leyte||Town |- |549||[[:wikidata:Q213060|Q213060]]||Isabel||||||Leyte||Town |- |550||[[:wikidata:Q213086|Q213086]]||Jaro||||||Leyte||Town |- |551||[[:wikidata:Q213101|Q213101]]||Javier||||||Leyte||Town |- |552||[[:wikidata:Q213113|Q213113]]||Julita||||||Leyte||Town |- |553||[[:wikidata:Q213130|Q213130]]||Kananga||||||Leyte||Town |- |554||[[:wikidata:Q213144|Q213144]]||La Paz||||||Leyte||Town |- |555||[[:wikidata:Q213160|Q213160]]||Leyte||||||Leyte||Town |- |556||[[:wikidata:Q213174|Q213174]]||MacArthur||||||Leyte||Town |- |557||[[:wikidata:Q213190|Q213190]]||Mahaplag||||||Leyte||Town |- |558||[[:wikidata:Q213209|Q213209]]||Matag-ob||||||Leyte||Town |- |559||[[:wikidata:Q213227|Q213227]]||Matalom||||||Leyte||Town |- |560||[[:wikidata:Q213245|Q213245]]||Mayorga||||||Leyte||Town |- |561||[[:wikidata:Q213261|Q213261]]||Merida||||||Leyte||Town |- |562||[[:wikidata:Q1014782|Q1014782]]||Ormoc||||||Leyte||City |- |563||[[:wikidata:Q213281|Q213281]]||Palo||||||Leyte||Town |- |564||[[:wikidata:Q213303|Q213303]]||Palompon||||||Leyte||Town |- |565||[[:wikidata:Q213323|Q213323]]||Pastrana||||||Leyte||Town |- |566||[[:wikidata:Q213341|Q213341]]||San Isidro||||||Leyte||Town |- |567||[[:wikidata:Q213357|Q213357]]||San Miguel||||||Leyte||Town |- |568||[[:wikidata:Q213378|Q213378]]||Santa Fe||||||Leyte||Town |- |569||[[:wikidata:Q213400|Q213400]]||Tabango||||||Leyte||Town |- |570||[[:wikidata:Q213420|Q213420]]||Tabontabon||||||Leyte||Town |- |571||[[:wikidata:Q40626|Q40626]]||Tacloban||||||Leyte||City |- |572||[[:wikidata:Q213431|Q213431]]||Tanauan||||||Leyte||Town |- |573||[[:wikidata:Q213442|Q213442]]||Tolosa||||||Leyte||Town |- |574||[[:wikidata:Q213455|Q213455]]||Tunga||||||Leyte||Town |- |575||[[:wikidata:Q213463|Q213463]]||Villaba||||||Leyte||Town |- |576||[[:wikidata:Q313880|Q313880]]||Arteche||||||Eastern Samar||Town |- |577||[[:wikidata:Q313904|Q313904]]||Balangiga||||||Eastern Samar||Town |- |578||[[:wikidata:Q313914|Q313914]]||Balangkayan||||||Eastern Samar||Town |- |579||[[:wikidata:Q894059|Q894059]]||Borongan||||||Eastern Samar||City |- |580||[[:wikidata:Q313926|Q313926]]||Can-Avid||||||Eastern Samar||Town |- |581||[[:wikidata:Q313939|Q313939]]||Dolores||||||Eastern Samar||Town |- |582||[[:wikidata:Q313951|Q313951]]||General Macarthur||||||Eastern Samar||Town |- |583||[[:wikidata:Q313967|Q313967]]||Giporlos||||||Eastern Samar||Town |- |584||[[:wikidata:Q313984|Q313984]]||Guiuan||||||Eastern Samar||Town |- |585||[[:wikidata:Q314002|Q314002]]||Hernani||||||Eastern Samar||Town |- |586||[[:wikidata:Q314021|Q314021]]||Jipapad||||||Eastern Samar||Town |- |587||[[:wikidata:Q314046|Q314046]]||Lawaan||||||Eastern Samar||Town |- |588||[[:wikidata:Q314070|Q314070]]||Llorente||||||Eastern Samar||Town |- |589||[[:wikidata:Q314096|Q314096]]||Maslog||||||Eastern Samar||Town |- |590||[[:wikidata:Q314117|Q314117]]||Maydolong||||||Eastern Samar||Town |- |591||[[:wikidata:Q314129|Q314129]]||Mercedes||||||Eastern Samar||Town |- |592||[[:wikidata:Q314154|Q314154]]||Oras||||||Eastern Samar||Town |- |593||[[:wikidata:Q314175|Q314175]]||Quinapondan||||||Eastern Samar||Town |- |594||[[:wikidata:Q314197|Q314197]]||Salcedo||||||Eastern Samar||Town |- |595||[[:wikidata:Q314220|Q314220]]||San Julian||||||Eastern Samar||Town |- |596||[[:wikidata:Q314239|Q314239]]||San Policarpo||||||Eastern Samar||Town |- |597||[[:wikidata:Q314257|Q314257]]||Sulat||||||Eastern Samar||Town |- |598||[[:wikidata:Q205677|Q205677]]||Taft||||||Eastern Samar||Town |- |599||[[:wikidata:Q406163|Q406163]]||Almeria||||||Biliran||Town |- |600||[[:wikidata:Q406186|Q406186]]||Biliran||||||Biliran||Town |- |601||[[:wikidata:Q406226|Q406226]]||Cabucgayan||||||Biliran||Town |- |602||[[:wikidata:Q406267|Q406267]]||Caibiran||||||Biliran||Town |- |603||[[:wikidata:Q406317|Q406317]]||Culaba||||||Biliran||Town |- |604||[[:wikidata:Q406353|Q406353]]||Kawayan||||||Biliran||Town |- |605||[[:wikidata:Q406393|Q406393]]||Maripipi||||||Biliran||Town |- |606||[[:wikidata:Q277211|Q277211]]||Naval||||||Biliran||Town |- |607||[[:wikidata:Q315636|Q315636]]||Alcantara||||||Cebu||Town |- |608||[[:wikidata:Q315655|Q315655]]||Alcoy||||||Cebu||Town |- |609||[[:wikidata:Q315669|Q315669]]||Alegria||||||Cebu||Town |- |610||[[:wikidata:Q315687|Q315687]]||Aloguinsan||||||Cebu||Town |- |611||[[:wikidata:Q315703|Q315703]]||Argao||||||Cebu||Town |- |612||[[:wikidata:Q315719|Q315719]]||Asturias||||||Cebu||Town |- |613||[[:wikidata:Q315733|Q315733]]||Badian||||||Cebu||Town |- |614||[[:wikidata:Q315754|Q315754]]||Balamban||||||Cebu||Town |- |615||[[:wikidata:Q315771|Q315771]]||Bantayan||||||Cebu||Town |- |616||[[:wikidata:Q315790|Q315790]]||Barili||||||Cebu||Town |- |617||[[:wikidata:Q890623|Q890623]]||Bogo||||||Cebu||City |- |618||[[:wikidata:Q315809|Q315809]]||Boljoon||||||Cebu||Town |- |619||[[:wikidata:Q315827|Q315827]]||Borbon||||||Cebu||Town |- |620||[[:wikidata:Q315851|Q315851]]||Carcar||||||Cebu||City |- |621||[[:wikidata:Q315882|Q315882]]||Carmen||||||Cebu||Town |- |622||[[:wikidata:Q315900|Q315900]]||Catmon||||||Cebu||Town |- |623||[[:wikidata:Q1467|Q1467]]||Cebu City||||||Cebu||City |- |624||[[:wikidata:Q315923|Q315923]]||Compostela||||||Cebu||Town |- |625||[[:wikidata:Q315945|Q315945]]||Consolacion||||||Cebu||Town |- |626||[[:wikidata:Q315965|Q315965]]||Cordova||||||Cebu||Town |- |627||[[:wikidata:Q315981|Q315981]]||Daanbantayan||||||Cebu||Town |- |628||[[:wikidata:Q316001|Q316001]]||Dalaguete||||||Cebu||Town |- |629||[[:wikidata:Q1159273|Q1159273]]||Danao||||||Cebu||City |- |630||[[:wikidata:Q316019|Q316019]]||Dumanjug||||||Cebu||Town |- |631||[[:wikidata:Q316037|Q316037]]||Ginatilan||||||Cebu||Town |- |632||[[:wikidata:Q574903|Q574903]]||Lapu-Lapu||||||Cebu||City |- |633||[[:wikidata:Q316056|Q316056]]||Liloan||||||Cebu||Town |- |634||[[:wikidata:Q316080|Q316080]]||Madridejos||||||Cebu||Town |- |635||[[:wikidata:Q316101|Q316101]]||Malabuyoc||||||Cebu||Town |- |636||[[:wikidata:Q1889017|Q1889017]]||Mandaue||||||Cebu||City |- |637||[[:wikidata:Q316125|Q316125]]||Medellin||||||Cebu||Town |- |638||[[:wikidata:Q316146|Q316146]]||Minglanilla||||||Cebu||Town |- |639||[[:wikidata:Q316171|Q316171]]||Moalboal||||||Cebu||Town |- |640||[[:wikidata:Q316197|Q316197]]||Naga||||||Cebu||City |- |641||[[:wikidata:Q316230|Q316230]]||Oslob||||||Cebu||Town |- |642||[[:wikidata:Q316245|Q316245]]||Pilar||||||Cebu||Town |- |643||[[:wikidata:Q316259|Q316259]]||Pinamungajan||||||Cebu||Town |- |644||[[:wikidata:Q316275|Q316275]]||Poro||||||Cebu||Town |- |645||[[:wikidata:Q316289|Q316289]]||Ronda||||||Cebu||Town |- |646||[[:wikidata:Q316303|Q316303]]||Samboan||||||Cebu||Town |- |647||[[:wikidata:Q316318|Q316318]]||San Fernando||||||Cebu||City |- |648||[[:wikidata:Q316332|Q316332]]||San Francisco||||||Cebu||Town |- |649||[[:wikidata:Q316350|Q316350]]||San Remigio||||||Cebu||Town |- |650||[[:wikidata:Q316370|Q316370]]||Santa Fe||||||Cebu||Town |- |651||[[:wikidata:Q316386|Q316386]]||Santander||||||Cebu||Town |- |652||[[:wikidata:Q316404|Q316404]]||Sibonga||||||Cebu||Town |- |653||[[:wikidata:Q316432|Q316432]]||Sogod||||||Cebu||Town |- |654||[[:wikidata:Q316453|Q316453]]||Tabogon||||||Cebu||Town |- |655||[[:wikidata:Q316474|Q316474]]||Tabuelan||||||Cebu||Town |- |656||[[:wikidata:Q316500|Q316500]]||Talisay||||||Cebu||City |- |657||[[:wikidata:Q316527|Q316527]]||Toledo||||||Cebu||City |- |658||[[:wikidata:Q316547|Q316547]]||Tuburan||||||Cebu||Town |- |659||[[:wikidata:Q316564|Q316564]]||Tudela||||||Cebu||Town |- |660||[[:wikidata:Q404369|Q404369]]||Alburquerque||||||Bohol||Town |- |661||[[:wikidata:Q404403|Q404403]]||Alicia||||||Bohol||Town |- |662||[[:wikidata:Q404434|Q404434]]||Anda||||||Bohol||Town |- |663||[[:wikidata:Q404459|Q404459]]||Antequera||||||Bohol||Town |- |664||[[:wikidata:Q404489|Q404489]]||Baclayon||||||Bohol||Town |- |665||[[:wikidata:Q404519|Q404519]]||Balilihan||||||Bohol||Town |- |666||[[:wikidata:Q404549|Q404549]]||Batuan||||||Bohol||Town |- |667||[[:wikidata:Q404581|Q404581]]||Bien Unido||||||Bohol||Town |- |668||[[:wikidata:Q404604|Q404604]]||Bilar||||||Bohol||Town |- |669||[[:wikidata:Q404623|Q404623]]||Buenavista||||||Bohol||Town |- |670||[[:wikidata:Q404652|Q404652]]||Calape||||||Bohol||Town |- |671||[[:wikidata:Q404680|Q404680]]||Candijay||||||Bohol||Town |- |672||[[:wikidata:Q241239|Q241239]]||Carmen||||||Bohol||Town |- |673||[[:wikidata:Q404750|Q404750]]||Catigbian||||||Bohol||Town |- |674||[[:wikidata:Q404775|Q404775]]||Clarin||||||Bohol||Town |- |675||[[:wikidata:Q404799|Q404799]]||Corella||||||Bohol||Town |- |676||[[:wikidata:Q404825|Q404825]]||Cortes||||||Bohol||Town |- |677||[[:wikidata:Q404854|Q404854]]||Dagohoy||||||Bohol||Town |- |678||[[:wikidata:Q404882|Q404882]]||Danaw||||||Bohol||Town |- |679||[[:wikidata:Q404908|Q404908]]||Dauis||||||Bohol||Town |- |680||[[:wikidata:Q404930|Q404930]]||Dimiao||||||Bohol||Town |- |681||[[:wikidata:Q404951|Q404951]]||Duero||||||Bohol||Town |- |682||[[:wikidata:Q404976|Q404976]]||Garcia Hernandez||||||Bohol||Town |- |683||[[:wikidata:Q405005|Q405005]]||Getafe||||||Bohol||Town |- |684||[[:wikidata:Q405058|Q405058]]||Guindulman||||||Bohol||Town |- |685||[[:wikidata:Q405088|Q405088]]||Inabanga||||||Bohol||Town |- |686||[[:wikidata:Q405110|Q405110]]||Jagna||||||Bohol||Town |- |687||[[:wikidata:Q405141|Q405141]]||Lila||||||Bohol||Town |- |688||[[:wikidata:Q405171|Q405171]]||Loay||||||Bohol||Town |- |689||[[:wikidata:Q405197|Q405197]]||Loboc||||||Bohol||Town |- |690||[[:wikidata:Q405224|Q405224]]||Loon||||||Bohol||Town |- |691||[[:wikidata:Q405268|Q405268]]||Mabini||||||Bohol||Town |- |692||[[:wikidata:Q405303|Q405303]]||Maribojoc||||||Bohol||Town |- |693||[[:wikidata:Q178330|Q178330]]||Panglao||||||Bohol||Town |- |694||[[:wikidata:Q405384|Q405384]]||Pilar||||||Bohol||Town |- |695||[[:wikidata:Q405427|Q405427]]||President Carlos P. Garcia||||||Bohol||Town |- |696||[[:wikidata:Q405472|Q405472]]||Sagbayan||||||Bohol||Town |- |697||[[:wikidata:Q259298|Q259298]]||San Isidro||||||Bohol||Town |- |698||[[:wikidata:Q405544|Q405544]]||San Miguel||||||Bohol||Town |- |699||[[:wikidata:Q386388|Q386388]]||Sevilla||||||Bohol||Town |- |700||[[:wikidata:Q405628|Q405628]]||Sierra Bullones||||||Bohol||Town |- |701||[[:wikidata:Q405674|Q405674]]||Sikatuna||||||Bohol||Town |- |702||[[:wikidata:Q1826|Q1826]]||Tagbilaran||||||Bohol||City |- |703||[[:wikidata:Q405714|Q405714]]||Talibon||||||Bohol||Town |- |704||[[:wikidata:Q405749|Q405749]]||Trinidad||||||Bohol||Town |- |705||[[:wikidata:Q405980|Q405980]]||Tubigon||||||Bohol||Town |- |706||[[:wikidata:Q406015|Q406015]]||Ubay||||||Bohol||Town |- |707||[[:wikidata:Q406046|Q406046]]||Valencia||||||Bohol||Town |- |708||[[:wikidata:Q174305|Q174305]]||Enrique Villanueva||||||Siquijor||Town |- |709||[[:wikidata:Q174317|Q174317]]||Larena||||||Siquijor||Town |- |710||[[:wikidata:Q174332|Q174332]]||Lazi||||||Siquijor||Town |- |711||[[:wikidata:Q174343|Q174343]]||Maria||||||Siquijor||Town |- |712||[[:wikidata:Q174354|Q174354]]||San Juan||||||Siquijor||Town |- |713||[[:wikidata:Q174373|Q174373]]||Siquijor||||||Siquijor||Town |- |714||[[:wikidata:Q194822|Q194822]]||Amlan||||||Negros Oriental||Town |- |715||[[:wikidata:Q194854|Q194854]]||Ayungon||||||Negros Oriental||Town |- |716||[[:wikidata:Q194874|Q194874]]||Bacong||||||Negros Oriental||Town |- |717||[[:wikidata:Q628590|Q628590]]||Bais||||||Negros Oriental||City |- |718||[[:wikidata:Q194900|Q194900]]||Basay||||||Negros Oriental||Town |- |719||[[:wikidata:Q812113|Q812113]]||Bayawan||||||Negros Oriental||City |- |720||[[:wikidata:Q194916|Q194916]]||Bindoy||||||Negros Oriental||Town |- |721||[[:wikidata:Q991602|Q991602]]||Canlaon||||||Negros Oriental||City |- |722||[[:wikidata:Q194940|Q194940]]||Dauin||||||Negros Oriental||Town |- |723||[[:wikidata:Q873377|Q873377]]||Dumaguete||||||Negros Oriental||City |- |724||[[:wikidata:Q195197|Q195197]]||Guihulngan||||||Negros Oriental||City |- |725||[[:wikidata:Q194967|Q194967]]||Jimalalud||||||Negros Oriental||Town |- |726||[[:wikidata:Q194983|Q194983]]||La Libertad||||||Negros Oriental||Town |- |727||[[:wikidata:Q195004|Q195004]]||Mabinay||||||Negros Oriental||Town |- |728||[[:wikidata:Q195018|Q195018]]||Manjuyod||||||Negros Oriental||Town |- |729||[[:wikidata:Q195040|Q195040]]||Pamplona||||||Negros Oriental||Town |- |730||[[:wikidata:Q195056|Q195056]]||San Jose||||||Negros Oriental||Town |- |731||[[:wikidata:Q195074|Q195074]]||Santa Catalina||||||Negros Oriental||Town |- |732||[[:wikidata:Q195090|Q195090]]||Siaton||||||Negros Oriental||Town |- |733||[[:wikidata:Q195106|Q195106]]||Sibulan||||||Negros Oriental||Town |- |734||[[:wikidata:Q1020705|Q1020705]]||Tanjay||||||Negros Oriental||City |- |735||[[:wikidata:Q195121|Q195121]]||Tayasan||||||Negros Oriental||Town |- |736||[[:wikidata:Q195140|Q195140]]||Valencia||||||Negros Oriental||Town |- |737||[[:wikidata:Q195164|Q195164]]||Vallehermoso||||||Negros Oriental||Town |- |738||[[:wikidata:Q145673|Q145673]]||Zamboanguita||||||Negros Oriental||Town |- |739||[[:wikidata:Q5217|Q5217]]||Bacolod||||||Negros Occidental||Town |- |740||[[:wikidata:Q628297|Q628297]]||Bago||||||Negros Occidental||City |- |741||[[:wikidata:Q195243|Q195243]]||Binalbagan||||||Negros Occidental||Town |- |742||[[:wikidata:Q1020688|Q1020688]]||Cadiz||||||Negros Occidental||City |- |743||[[:wikidata:Q195258|Q195258]]||Calatrava||||||Negros Occidental||Town |- |744||[[:wikidata:Q195272|Q195272]]||Candoni||||||Negros Occidental||Town |- |745||[[:wikidata:Q195287|Q195287]]||Cauayan||||||Negros Occidental||Town |- |746||[[:wikidata:Q195304|Q195304]]||Enrique B. Magalona||||||Negros Occidental||Town |- |747||[[:wikidata:Q1027743|Q1027743]]||Escalante||||||Negros Occidental||City |- |748||[[:wikidata:Q1423846|Q1423846]]||Himamaylan||||||Negros Occidental||City |- |749||[[:wikidata:Q195322|Q195322]]||Hinigaran||||||Negros Occidental||Town |- |750||[[:wikidata:Q195336|Q195336]]||Hinoba-an||||||Negros Occidental||Town |- |751||[[:wikidata:Q195352|Q195352]]||Ilog||||||Negros Occidental||Town |- |752||[[:wikidata:Q195373|Q195373]]||Isabela||||||Negros Occidental||Town |- |753||[[:wikidata:Q1026445|Q1026445]]||Kabankalan||||||Negros Occidental||City |- |754||[[:wikidata:Q1789908|Q1789908]]||La Carlota||||||Negros Occidental||City |- |755||[[:wikidata:Q195397|Q195397]]||La Castellana||||||Negros Occidental||Town |- |756||[[:wikidata:Q195418|Q195418]]||Manapla||||||Negros Occidental||Town |- |757||[[:wikidata:Q195438|Q195438]]||Moises Padilla||||||Negros Occidental||Town |- |758||[[:wikidata:Q195459|Q195459]]||Murcia||||||Negros Occidental||Town |- |759||[[:wikidata:Q195477|Q195477]]||Pontevedra||||||Negros Occidental||Town |- |760||[[:wikidata:Q195489|Q195489]]||Pulupandan||||||Negros Occidental||Town |- |761||[[:wikidata:Q1787527|Q1787527]]||Sagay||||||Negros Occidental||Town |- |762||[[:wikidata:Q195503|Q195503]]||Salvador Benedicto||||||Negros Occidental||Town |- |763||[[:wikidata:Q1025390|Q1025390]]||San Carlos||||||Negros Occidental||City |- |764||[[:wikidata:Q195523|Q195523]]||San Enrique||||||Negros Occidental||Town |- |765||[[:wikidata:Q1020696|Q1020696]]||Silay||||||Negros Occidental||City |- |766||[[:wikidata:Q1027115|Q1027115]]||Sipalay||||||Negros Occidental||City |- |767||[[:wikidata:Q1027120|Q1027120]]||Talisay||||||Negros Occidental||City |- |768||[[:wikidata:Q195549|Q195549]]||Toboso||||||Negros Occidental||Town |- |769||[[:wikidata:Q195569|Q195569]]||Valladolid||||||Negros Occidental||Town |- |770||[[:wikidata:Q1026021|Q1026021]]||Victorias||||||Negros Occidental||City |- |771||[[:wikidata:Q274491|Q274491]]||Ajuy||||||Iloilo||Town |- |772||[[:wikidata:Q274508|Q274508]]||Alimodian||||||Iloilo||Town |- |773||[[:wikidata:Q274543|Q274543]]||Anilao||||||Iloilo||Town |- |774||[[:wikidata:Q274557|Q274557]]||Badiangan||||||Iloilo||Town |- |775||[[:wikidata:Q274578|Q274578]]||Balasan||||||Iloilo||Town |- |776||[[:wikidata:Q274595|Q274595]]||Banate||||||Iloilo||Town |- |777||[[:wikidata:Q82502|Q82502]]||Barotac Nuevo||||||Iloilo||Town |- |778||[[:wikidata:Q82493|Q82493]]||Barotac Viejo||||||Iloilo||Town |- |779||[[:wikidata:Q274654|Q274654]]||Batad||||||Iloilo||Town |- |780||[[:wikidata:Q274671|Q274671]]||Bingawan||||||Iloilo||Town |- |781||[[:wikidata:Q274693|Q274693]]||Cabatuan||||||Iloilo||Town |- |782||[[:wikidata:Q274713|Q274713]]||Calinog||||||Iloilo||Town |- |783||[[:wikidata:Q274731|Q274731]]||Carles||||||Iloilo||Town |- |784||[[:wikidata:Q274749|Q274749]]||Concepcion||||||Iloilo||Town |- |785||[[:wikidata:Q274780|Q274780]]||Dingle||||||Iloilo||Town |- |786||[[:wikidata:Q274795|Q274795]]||Dueñas||||||Iloilo||Town |- |787||[[:wikidata:Q74758|Q74758]]||Dumangas||||||Iloilo||Town |- |788||[[:wikidata:Q82506|Q82506]]||Estancia||||||Iloilo||Town |- |789||[[:wikidata:Q274847|Q274847]]||Guimbal||||||Iloilo||Town |- |790||[[:wikidata:Q74755|Q74755]]||Igbaras||||||Iloilo||Town |- |791||[[:wikidata:Q459787|Q459787]]||Iloilo City||||||Iloilo||City |- |792||[[:wikidata:Q82570|Q82570]]||Janiuay||||||Iloilo||Town |- |793||[[:wikidata:Q274907|Q274907]]||Lambunao||||||Iloilo||Town |- |794||[[:wikidata:Q274937|Q274937]]||Leganes||||||Iloilo||Town |- |795||[[:wikidata:Q274961|Q274961]]||Lemery||||||Iloilo||Town |- |796||[[:wikidata:Q274987|Q274987]]||Leon||||||Iloilo||Town |- |797||[[:wikidata:Q275015|Q275015]]||Maasin||||||Iloilo||Town |- |798||[[:wikidata:Q74753|Q74753]]||Miagao||||||Iloilo||Town |- |799||[[:wikidata:Q275071|Q275071]]||Mina||||||Iloilo||Town |- |800||[[:wikidata:Q275184|Q275184]]||New Lucena||||||Iloilo||Town |- |801||[[:wikidata:Q275199|Q275199]]||Oton||||||Iloilo||Town |- |802||[[:wikidata:Q1855693|Q1855693]]||Passi||||||Iloilo||City |- |803||[[:wikidata:Q275221|Q275221]]||Pavia||||||Iloilo||Town |- |804||[[:wikidata:Q275243|Q275243]]||Pototan||||||Iloilo||Town |- |805||[[:wikidata:Q275264|Q275264]]||San Dionisio||||||Iloilo||Town |- |806||[[:wikidata:Q275280|Q275280]]||San Enrique||||||Iloilo||Town |- |807||[[:wikidata:Q275295|Q275295]]||San Joaquin||||||Iloilo||Town |- |808||[[:wikidata:Q275312|Q275312]]||San Miguel||||||Iloilo||Town |- |809||[[:wikidata:Q275329|Q275329]]||San Rafael||||||Iloilo||Town |- |810||[[:wikidata:Q275347|Q275347]]||Santa Barbara||||||Iloilo||Town |- |811||[[:wikidata:Q275368|Q275368]]||Sara||||||Iloilo||Town |- |812||[[:wikidata:Q82497|Q82497]]||Tigbauan||||||Iloilo||Town |- |813||[[:wikidata:Q275417|Q275417]]||Tubungan||||||Iloilo||Town |- |814||[[:wikidata:Q148064|Q148064]]||Zarraga||||||Iloilo||Town |- |815||[[:wikidata:Q313781|Q313781]]||Buenavista||||||Guimaras||Town |- |816||[[:wikidata:Q313802|Q313802]]||Jordan||||||Guimaras||Town |- |817||[[:wikidata:Q313810|Q313810]]||Nueva Valencia||||||Guimaras||Town |- |818||[[:wikidata:Q313825|Q313825]]||San Lorenzo||||||Guimaras||Town |- |819||[[:wikidata:Q313844|Q313844]]||Sibunag||||||Guimaras||Town |- |820||[[:wikidata:Q355953|Q355953]]||Cuartero||||||Capiz||Town |- |821||[[:wikidata:Q355986|Q355986]]||Dao||||||Capiz||Town |- |822||[[:wikidata:Q356019|Q356019]]||Dumalag||||||Capiz||Town |- |823||[[:wikidata:Q356053|Q356053]]||Dumarao||||||Capiz||Town |- |824||[[:wikidata:Q356081|Q356081]]||Ivisan||||||Capiz||Town |- |825||[[:wikidata:Q356106|Q356106]]||Jamindan||||||Capiz||Town |- |826||[[:wikidata:Q356153|Q356153]]||Ma-ayon||||||Capiz||Town |- |827||[[:wikidata:Q356174|Q356174]]||Mambusao||||||Capiz||Town |- |828||[[:wikidata:Q356204|Q356204]]||Panay||||||Capiz||Town |- |829||[[:wikidata:Q356231|Q356231]]||Panitan||||||Capiz||Town |- |830||[[:wikidata:Q356266|Q356266]]||Pilar||||||Capiz||Town |- |831||[[:wikidata:Q356292|Q356292]]||Pontevedra||||||Capiz||Town |- |832||[[:wikidata:Q356313|Q356313]]||President Roxas||||||Capiz||Town |- |833||[[:wikidata:Q2209|Q2209]]||Roxas||||||Capiz||City |- |834||[[:wikidata:Q356338|Q356338]]||Sapian||||||Capiz||Town |- |835||[[:wikidata:Q356368|Q356368]]||Sigma||||||Capiz||Town |- |836||[[:wikidata:Q356398|Q356398]]||Tapaz||||||Capiz||Town |- |837||[[:wikidata:Q492119|Q492119]]||Anini-y||||||Antique||Town |- |838||[[:wikidata:Q492155|Q492155]]||Barbaza||||||Antique||Town |- |839||[[:wikidata:Q492263|Q492263]]||Belison||||||Antique||Town |- |840||[[:wikidata:Q492325|Q492325]]||Bugasong||||||Antique||Town |- |841||[[:wikidata:Q492363|Q492363]]||Caluya||||||Antique||Town |- |842||[[:wikidata:Q492406|Q492406]]||Culasi||||||Antique||Town |- |843||[[:wikidata:Q144779|Q144779]]||Hamtic||||||Antique||Town |- |844||[[:wikidata:Q492479|Q492479]]||Laua-an||||||Antique||Town |- |845||[[:wikidata:Q492516|Q492516]]||Libertad||||||Antique||Town |- |846||[[:wikidata:Q492545|Q492545]]||Pandan||||||Antique||Town |- |847||[[:wikidata:Q492577|Q492577]]||Patnongon||||||Antique||Town |- |848||[[:wikidata:Q492619|Q492619]]||San Jose de Buenavista||||||Antique||Town |- |849||[[:wikidata:Q492673|Q492673]]||San Remigio||||||Antique||Town |- |850||[[:wikidata:Q492707|Q492707]]||Sebaste||||||Antique||Town |- |851||[[:wikidata:Q492742|Q492742]]||Sibalom||||||Antique||Town |- |852||[[:wikidata:Q492780|Q492780]]||Tibiao||||||Antique||Town |- |853||[[:wikidata:Q492817|Q492817]]||Tobias Fornier||||||Antique||Town |- |854||[[:wikidata:Q492862|Q492862]]||Valderrama||||||Antique||Town |- |855||[[:wikidata:Q434743|Q434743]]||Altavas||||||Aklan||Town |- |856||[[:wikidata:Q626586|Q626586]]||Balete||||||Aklan||Town |- |857||[[:wikidata:Q569215|Q569215]]||Banga||||||Aklan||Town |- |858||[[:wikidata:Q626645|Q626645]]||Batan||||||Aklan||Town |- |859||[[:wikidata:Q576805|Q576805]]||Buruanga||||||Aklan||Town |- |860||[[:wikidata:Q626695|Q626695]]||Ibajay||||||Aklan||Town |- |861||[[:wikidata:Q626721|Q626721]]||Kalibo||||||Aklan||Town |- |862||[[:wikidata:Q626746|Q626746]]||Lezo||||||Aklan||Town |- |863||[[:wikidata:Q626786|Q626786]]||Libacao||||||Aklan||Town |- |864||[[:wikidata:Q626820|Q626820]]||Madalag||||||Aklan||Town |- |865||[[:wikidata:Q626873|Q626873]]||Makato||||||Aklan||Town |- |866||[[:wikidata:Q626905|Q626905]]||Malay||||||Aklan||Town |- |867||[[:wikidata:Q626935|Q626935]]||Malinao||||||Aklan||Town |- |868||[[:wikidata:Q626959|Q626959]]||Nabas||||||Aklan||Town |- |869||[[:wikidata:Q626992|Q626992]]||New Washington||||||Aklan||Town |- |870||[[:wikidata:Q627008|Q627008]]||Numancia||||||Aklan||Town |- |871||[[:wikidata:Q627028|Q627028]]||Tangalan||||||Aklan||Town |- |872||[[:wikidata:Q174114|Q174114]]||Barcelona||||||Sorsogon||Town |- |873||[[:wikidata:Q174132|Q174132]]||Bulan||||||Sorsogon||Town |- |874||[[:wikidata:Q174149|Q174149]]||Bulusan||||||Sorsogon||Town |- |875||[[:wikidata:Q174162|Q174162]]||Casiguran||||||Sorsogon||Town |- |876||[[:wikidata:Q174177|Q174177]]||Castilla||||||Sorsogon||Town |- |877||[[:wikidata:Q174192|Q174192]]||Donsol||||||Sorsogon||Town |- |878||[[:wikidata:Q174201|Q174201]]||Gubat||||||Sorsogon||Town |- |879||[[:wikidata:Q174215|Q174215]]||Irosin||||||Sorsogon||Town |- |880||[[:wikidata:Q174226|Q174226]]||Juban||||||Sorsogon||Town |- |881||[[:wikidata:Q174236|Q174236]]||Magallanes||||||Sorsogon||Town |- |882||[[:wikidata:Q174246|Q174246]]||Matnog||||||Sorsogon||Town |- |883||[[:wikidata:Q174255|Q174255]]||Pilar||||||Sorsogon||Town |- |884||[[:wikidata:Q174269|Q174269]]||Prieto Diaz||||||Sorsogon||Town |- |885||[[:wikidata:Q174281|Q174281]]||Santa Magdalena||||||Sorsogon||Town |- |886||[[:wikidata:Q174096|Q174096]]||Sorsogon City||||||Sorsogon||City |- |887||[[:wikidata:Q191416|Q191416]]||Aroroy||||||Masbate||Town |- |888||[[:wikidata:Q191438|Q191438]]||Baleno||||||Masbate||Town |- |889||[[:wikidata:Q191453|Q191453]]||Balud||||||Masbate||Town |- |890||[[:wikidata:Q191463|Q191463]]||Batuan||||||Masbate||Town |- |891||[[:wikidata:Q191478|Q191478]]||Cataingan||||||Masbate||Town |- |892||[[:wikidata:Q191482|Q191482]]||Cawayan||||||Masbate||Town |- |893||[[:wikidata:Q191490|Q191490]]||Claveria||||||Masbate||Town |- |894||[[:wikidata:Q191496|Q191496]]||Dimasalang||||||Masbate||Town |- |895||[[:wikidata:Q191501|Q191501]]||Esperanza||||||Masbate||Town |- |896||[[:wikidata:Q191512|Q191512]]||Mandaon||||||Masbate||Town |- |897||[[:wikidata:Q191651|Q191651]]||Masbate||||||Masbate||City |- |898||[[:wikidata:Q191522|Q191522]]||Milagros||||||Masbate||Town |- |899||[[:wikidata:Q191533|Q191533]]||Mobo||||||Masbate||Town |- |900||[[:wikidata:Q191544|Q191544]]||Monreal||||||Masbate||Town |- |901||[[:wikidata:Q191558|Q191558]]||Palanas||||||Masbate||Town |- |902||[[:wikidata:Q191581|Q191581]]||Pio V. Corpus||||||Masbate||Town |- |903||[[:wikidata:Q191590|Q191590]]||Placer||||||Masbate||Town |- |904||[[:wikidata:Q191606|Q191606]]||San Fernando||||||Masbate||Town |- |905||[[:wikidata:Q191621|Q191621]]||San Jacinto||||||Masbate||Town |- |906||[[:wikidata:Q191630|Q191630]]||San Pascual||||||Masbate||Town |- |907||[[:wikidata:Q191636|Q191636]]||Uson||||||Masbate||Town |- |908||[[:wikidata:Q192067|Q192067]]||Bagamanoc||||||Catanduanes||Town |- |909||[[:wikidata:Q192072|Q192072]]||Baras||||||Catanduanes||Town |- |910||[[:wikidata:Q192085|Q192085]]||Bato||||||Catanduanes||Town |- |911||[[:wikidata:Q192091|Q192091]]||Caramoran||||||Catanduanes||Town |- |912||[[:wikidata:Q192629|Q192629]]||Gigmoto||||||Catanduanes||Town |- |913||[[:wikidata:Q123163|Q123163]]||Pandan||||||Catanduanes||Town |- |914||[[:wikidata:Q192646|Q192646]]||Panganiban||||||Catanduanes||Town |- |915||[[:wikidata:Q840162|Q840162]]||San Andres||||||Catanduanes||Town |- |916||[[:wikidata:Q192665|Q192665]]||San Miguel||||||Catanduanes||Town |- |917||[[:wikidata:Q192670|Q192670]]||Viga||||||Catanduanes||Town |- |918||[[:wikidata:Q192681|Q192681]]||Virac||||||Catanduanes||Town |- |919||[[:wikidata:Q208672|Q208672]]||Baao||||||Camarines Sur||Town |- |920||[[:wikidata:Q208678|Q208678]]||Balatan||||||Camarines Sur||Town |- |921||[[:wikidata:Q208683|Q208683]]||Bato||||||Camarines Sur||Town |- |922||[[:wikidata:Q208690|Q208690]]||Bombon||||||Camarines Sur||Town |- |923||[[:wikidata:Q208699|Q208699]]||Buhi||||||Camarines Sur||Town |- |924||[[:wikidata:Q208712|Q208712]]||Bula||||||Camarines Sur||Town |- |925||[[:wikidata:Q208717|Q208717]]||Cabusao||||||Camarines Sur||Town |- |926||[[:wikidata:Q208727|Q208727]]||Calabanga||||||Camarines Sur||Town |- |927||[[:wikidata:Q208738|Q208738]]||Camaligan||||||Camarines Sur||Town |- |928||[[:wikidata:Q208749|Q208749]]||Canaman||||||Camarines Sur||Town |- |929||[[:wikidata:Q208757|Q208757]]||Caramoan||||||Camarines Sur||Town |- |930||[[:wikidata:Q208765|Q208765]]||Del Gallego||||||Camarines Sur||Town |- |931||[[:wikidata:Q208769|Q208769]]||Gainza||||||Camarines Sur||Town |- |932||[[:wikidata:Q208775|Q208775]]||Garchitorena||||||Camarines Sur||Town |- |933||[[:wikidata:Q208782|Q208782]]||Goa||||||Camarines Sur||Town |- |934||[[:wikidata:Q2205|Q2205]]||Iriga||||||Camarines Sur||City |- |935||[[:wikidata:Q208792|Q208792]]||Lagonoy||||||Camarines Sur||Town |- |936||[[:wikidata:Q208814|Q208814]]||Libmanan||||||Camarines Sur||Town |- |937||[[:wikidata:Q208835|Q208835]]||Lupi||||||Camarines Sur||Town |- |938||[[:wikidata:Q208845|Q208845]]||Magarao||||||Camarines Sur||Town |- |939||[[:wikidata:Q208852|Q208852]]||Milaor||||||Camarines Sur||Town |- |940||[[:wikidata:Q208864|Q208864]]||Minalabac||||||Camarines Sur||Town |- |941||[[:wikidata:Q208872|Q208872]]||Nabua||||||Camarines Sur||Town |- |942||[[:wikidata:Q2207|Q2207]]||Naga||||||Camarines Sur||Town |- |943||[[:wikidata:Q208878|Q208878]]||Ocampo||||||Camarines Sur||Town |- |944||[[:wikidata:Q208886|Q208886]]||Pamplona||||||Camarines Sur||Town |- |945||[[:wikidata:Q208892|Q208892]]||Pasacao||||||Camarines Sur||Town |- |946||[[:wikidata:Q208899|Q208899]]||Pili||||||Camarines Sur||Town |- |947||[[:wikidata:Q208919|Q208919]]||Presentacion||||||Camarines Sur||Town |- |948||[[:wikidata:Q208924|Q208924]]||Ragay||||||Camarines Sur||Town |- |949||[[:wikidata:Q208937|Q208937]]||Sagñay||||||Camarines Sur||Town |- |950||[[:wikidata:Q208950|Q208950]]||San Fernando||||||Camarines Sur||Town |- |951||[[:wikidata:Q208966|Q208966]]||San Jose||||||Camarines Sur||Town |- |952||[[:wikidata:Q208985|Q208985]]||Sipocot||||||Camarines Sur||Town |- |953||[[:wikidata:Q208995|Q208995]]||Siruma||||||Camarines Sur||Town |- |954||[[:wikidata:Q209011|Q209011]]||Tigaon||||||Camarines Sur||Town |- |955||[[:wikidata:Q209024|Q209024]]||Tinambac||||||Camarines Sur||Town |- |956||[[:wikidata:Q356607|Q356607]]||Basud||||||Camarines Norte||Town |- |957||[[:wikidata:Q119624|Q119624]]||Capalonga||||||Camarines Norte||Town |- |958||[[:wikidata:Q356655|Q356655]]||Daet||||||Camarines Norte||Town |- |959||[[:wikidata:Q356681|Q356681]]||Jose Panganiban||||||Camarines Norte||Town |- |960||[[:wikidata:Q356708|Q356708]]||Labo||||||Camarines Norte||Town |- |961||[[:wikidata:Q356734|Q356734]]||Mercedes||||||Camarines Norte||Town |- |962||[[:wikidata:Q356759|Q356759]]||Paracale||||||Camarines Norte||Town |- |963||[[:wikidata:Q356803|Q356803]]||San Lorenzo Ruiz||||||Camarines Norte||Town |- |964||[[:wikidata:Q302791|Q302791]]||San Vicente||||||Camarines Norte||Town |- |965||[[:wikidata:Q356853|Q356853]]||Santa Elena||||||Camarines Norte||Town |- |966||[[:wikidata:Q356878|Q356878]]||Talisay||||||Camarines Norte||Town |- |967||[[:wikidata:Q356898|Q356898]]||Vinzons||||||Camarines Norte||Town |- |968||[[:wikidata:Q492912|Q492912]]||Bacacay||||||Albay||Town |- |969||[[:wikidata:Q492976|Q492976]]||Camalig||||||Albay||Town |- |970||[[:wikidata:Q493008|Q493008]]||Daraga||||||Albay||Town |- |971||[[:wikidata:Q493032|Q493032]]||Guinobatan||||||Albay||Town |- |972||[[:wikidata:Q493065|Q493065]]||Jovellar||||||Albay||Town |- |973||[[:wikidata:Q1696|Q1696]]||Legazpi||||||Albay||City |- |974||[[:wikidata:Q493095|Q493095]]||Libon||||||Albay||Town |- |975||[[:wikidata:Q1701|Q1701]]||Ligao||||||Albay||City |- |976||[[:wikidata:Q493132|Q493132]]||Malilipot||||||Albay||Town |- |977||[[:wikidata:Q493178|Q493178]]||Malinao||||||Albay||Town |- |978||[[:wikidata:Q493204|Q493204]]||Manito||||||Albay||Town |- |979||[[:wikidata:Q493246|Q493246]]||Oas||||||Albay||Town |- |980||[[:wikidata:Q256045|Q256045]]||Pio Duran||||||Albay||Town |- |981||[[:wikidata:Q493326|Q493326]]||Polangui||||||Albay||Town |- |982||[[:wikidata:Q493362|Q493362]]||Rapu-Rapu||||||Albay||Town |- |983||[[:wikidata:Q493409|Q493409]]||Santo Domingo||||||Albay||Town |- |984||[[:wikidata:Q1706|Q1706]]||Tabaco||||||Albay||City |- |985||[[:wikidata:Q493444|Q493444]]||Tiwi||||||Albay||Town |- |986||[[:wikidata:Q174497|Q174497]]||Alcantara||||||Romblon||Town |- |987||[[:wikidata:Q174511|Q174511]]||Banton||||||Romblon||Town |- |988||[[:wikidata:Q174525|Q174525]]||Cajidiocan||||||Romblon||Town |- |989||[[:wikidata:Q174544|Q174544]]||Calatrava||||||Romblon||Town |- |990||[[:wikidata:Q174562|Q174562]]||Concepcion||||||Romblon||Town |- |991||[[:wikidata:Q174575|Q174575]]||Corcuera||||||Romblon||Town |- |992||[[:wikidata:Q174591|Q174591]]||Ferrol||||||Romblon||Town |- |993||[[:wikidata:Q174607|Q174607]]||Looc||||||Romblon||Town |- |994||[[:wikidata:Q174620|Q174620]]||Magdiwang||||||Romblon||Town |- |995||[[:wikidata:Q174632|Q174632]]||Odiongan||||||Romblon||Town |- |996||[[:wikidata:Q174649|Q174649]]||Romblon||||||Romblon||Town |- |997||[[:wikidata:Q174659|Q174659]]||San Agustin||||||Romblon||Town |- |998||[[:wikidata:Q174667|Q174667]]||San Andres||||||Romblon||Town |- |999||[[:wikidata:Q174676|Q174676]]||San Fernando||||||Romblon||Town |- |1000||[[:wikidata:Q174689|Q174689]]||San Jose||||||Romblon||Town |- |1001||[[:wikidata:Q174702|Q174702]]||Santa Fe||||||Romblon||Town |- |1002||[[:wikidata:Q174717|Q174717]]||Santa Maria||||||Romblon||Town |- |1003||[[:wikidata:Q111338|Q111338]]||Aborlan||||||Palawan||Town |- |1004||[[:wikidata:Q111351|Q111351]]||Agutaya||||||Palawan||Town |- |1005||[[:wikidata:Q111360|Q111360]]||Araceli||||||Palawan||Town |- |1006||[[:wikidata:Q111372|Q111372]]||Balabac||||||Palawan||Town |- |1007||[[:wikidata:Q111378|Q111378]]||Bataraza||||||Palawan||Town |- |1008||[[:wikidata:Q111386|Q111386]]||Brooke's Point||||||Palawan||Town |- |1009||[[:wikidata:Q111393|Q111393]]||Busuanga||||||Palawan||Town |- |1010||[[:wikidata:Q111402|Q111402]]||Cagayancillo||||||Palawan||Town |- |1011||[[:wikidata:Q111414|Q111414]]||Coron||[[កូរ៉ុន ខេត្តប៉ាឡាវ៉ាន់|កូរ៉ុន]]||[[កូរ៉ុន ខេត្តប៉ាឡាវ៉ាន់]]||Palawan||Town |- |1012||[[:wikidata:Q111427|Q111427]]||Culion||||||Palawan||Town |- |1013||[[:wikidata:Q111438|Q111438]]||Cuyo||||||Palawan||Town |- |1014||[[:wikidata:Q111468|Q111468]]||Dumaran||||||Palawan||Town |- |1015||[[:wikidata:Q111483|Q111483]]||El Nido||[[អែល នីដូ ខេត្តប៉ាឡាវ៉ាន់]]||[[អែល នីដូ ខេត្តប៉ាឡាវ៉ាន់]]||Palawan||Town |- |1016||[[:wikidata:Q111495|Q111495]]||Kalayaan||||||Palawan||Town |- |1017||[[:wikidata:Q111506|Q111506]]||Linapacan||||||Palawan||Town |- |1018||[[:wikidata:Q111521|Q111521]]||Magsaysay||||||Palawan||Town |- |1019||[[:wikidata:Q111535|Q111535]]||Narra||||||Palawan||Town |- |1020||[[:wikidata:Q111739|Q111739]]||Puerto Princesa||||||Palawan||City |- |1021||[[:wikidata:Q111662|Q111662]]||Quezon||||||Palawan||Town |- |1022||[[:wikidata:Q111677|Q111677]]||Rizal||||||Palawan||Town |- |1023||[[:wikidata:Q111689|Q111689]]||Roxas||||||Palawan||Town |- |1024||[[:wikidata:Q111707|Q111707]]||San Vicente||||||Palawan||Town |- |1025||[[:wikidata:Q111719|Q111719]]||Sofronio Española||||||Palawan||Town |- |1026||[[:wikidata:Q111730|Q111730]]||Taytay||||||Palawan||Town |- |1027||[[:wikidata:Q107538|Q107538]]||Baco||||||Oriental Mindoro||Town |- |1028||[[:wikidata:Q107543|Q107543]]||Bansod||||||Oriental Mindoro||Town |- |1029||[[:wikidata:Q107550|Q107550]]||Bongabong||||||Oriental Mindoro||Town |- |1030||[[:wikidata:Q107554|Q107554]]||Bulalacao||||||Oriental Mindoro||Town |- |1031||[[:wikidata:Q107624|Q107624]]||Calapan||||||Oriental Mindoro||City |- |1032||[[:wikidata:Q107559|Q107559]]||Gloria||||||Oriental Mindoro||Town |- |1033||[[:wikidata:Q107567|Q107567]]||Mansalay||||||Oriental Mindoro||Town |- |1034||[[:wikidata:Q107573|Q107573]]||Nauhan||||||Oriental Mindoro||Town |- |1035||[[:wikidata:Q107578|Q107578]]||Pinamalayan||||||Oriental Mindoro||Town |- |1036||[[:wikidata:Q107585|Q107585]]||Pola||||||Oriental Mindoro||Town |- |1037||[[:wikidata:Q107593|Q107593]]||Puerto Galera||||||Oriental Mindoro||Town |- |1038||[[:wikidata:Q107598|Q107598]]||Roxas||||||Oriental Mindoro||Town |- |1039||[[:wikidata:Q107606|Q107606]]||San Teodoro||||||Oriental Mindoro||Town |- |1040||[[:wikidata:Q107612|Q107612]]||Socorro||||||Oriental Mindoro||Town |- |1041||[[:wikidata:Q107618|Q107618]]||Victoria||||||Oriental Mindoro||Town |- |1042||[[:wikidata:Q107454|Q107454]]||Abra de Ilog||||||Occidental Mindoro||Town |- |1043||[[:wikidata:Q107460|Q107460]]||Calintaan||||||Occidental Mindoro||Town |- |1044||[[:wikidata:Q107465|Q107465]]||Looc||||||Occidental Mindoro||Town |- |1045||[[:wikidata:Q107476|Q107476]]||Lubang||||||Occidental Mindoro||Town |- |1046||[[:wikidata:Q107482|Q107482]]||Magsaysay||||||Occidental Mindoro||Town |- |1047||[[:wikidata:Q107488|Q107488]]||Mamburao||||||Occidental Mindoro||Town |- |1048||[[:wikidata:Q107493|Q107493]]||Paluan||||||Occidental Mindoro||Town |- |1049||[[:wikidata:Q107499|Q107499]]||Rizal||||||Occidental Mindoro||Town |- |1050||[[:wikidata:Q107505|Q107505]]||Sablayan||||||Occidental Mindoro||Town |- |1051||[[:wikidata:Q107511|Q107511]]||San Jose||||||Occidental Mindoro||Town |- |1052||[[:wikidata:Q107519|Q107519]]||Santa Cruz||||||Occidental Mindoro||Town |- |1053||[[:wikidata:Q107011|Q107011]]||Boac||||||Marinduque||Town |- |1054||[[:wikidata:Q107023|Q107023]]||Buenavista||||||Marinduque||Town |- |1055||[[:wikidata:Q107029|Q107029]]||Gasan||||||Marinduque||Town |- |1056||[[:wikidata:Q107034|Q107034]]||Mogpog||||||Marinduque||Town |- |1057||[[:wikidata:Q107042|Q107042]]||Santa Cruz||||||Marinduque||Town |- |1058||[[:wikidata:Q107048|Q107048]]||Torrijos||||||Marinduque||Town |- |1059||[[:wikidata:Q106758|Q106758]]||Angono||||||Rizal||Town |- |1060||[[:wikidata:Q1636|Q1636]]||Antipolo||||||Rizal||City |- |1061||[[:wikidata:Q106766|Q106766]]||Baras||||||Rizal||Town |- |1062||[[:wikidata:Q106783|Q106783]]||Binangonan||||||Rizal||Town |- |1063||[[:wikidata:Q106790|Q106790]]||Cainta||||||Rizal||Town |- |1064||[[:wikidata:Q106796|Q106796]]||Cardona||||||Rizal||Town |- |1065||[[:wikidata:Q106804|Q106804]]||Jalajala||||||Rizal||Town |- |1066||[[:wikidata:Q106810|Q106810]]||Morong||||||Rizal||Town |- |1067||[[:wikidata:Q106817|Q106817]]||Pililla||||||Rizal||Town |- |1068||[[:wikidata:Q106825|Q106825]]||Rodriguez||||||Rizal||Town |- |1069||[[:wikidata:Q106832|Q106832]]||San Mateo||||||Rizal||Town |- |1070||[[:wikidata:Q106839|Q106839]]||Tanay||||||Rizal||Town |- |1071||[[:wikidata:Q373204|Q373204]]||Taytay||||||Rizal||Town |- |1072||[[:wikidata:Q106848|Q106848]]||Teresa||||||Rizal||Town |- |1073||[[:wikidata:Q103777|Q103777]]||Agdangan||||||Quezon||Town |- |1074||[[:wikidata:Q103786|Q103786]]||Alabat||||||Quezon||Town |- |1075||[[:wikidata:Q103807|Q103807]]||Atimonan||||||Quezon||Town |- |1076||[[:wikidata:Q103815|Q103815]]||Buenavista||||||Quezon||Town |- |1077||[[:wikidata:Q103825|Q103825]]||Burdeos||||||Quezon||Town |- |1078||[[:wikidata:Q103833|Q103833]]||Calauag||||||Quezon||Town |- |1079||[[:wikidata:Q103841|Q103841]]||Candelaria||||||Quezon||Town |- |1080||[[:wikidata:Q103872|Q103872]]||Catanauan||||||Quezon||Town |- |1081||[[:wikidata:Q103879|Q103879]]||Dolores||||||Quezon||Town |- |1082||[[:wikidata:Q103889|Q103889]]||General Luna||||||Quezon||Town |- |1083||[[:wikidata:Q103899|Q103899]]||General Nakar||||||Quezon||Town |- |1084||[[:wikidata:Q103905|Q103905]]||Guinayangan||||||Quezon||Town |- |1085||[[:wikidata:Q103914|Q103914]]||Gumaca||||||Quezon||Town |- |1086||[[:wikidata:Q103921|Q103921]]||Infanta||||||Quezon||Town |- |1087||[[:wikidata:Q103928|Q103928]]||Jomalig||||||Quezon||Town |- |1088||[[:wikidata:Q103935|Q103935]]||Lopez||||||Quezon||Town |- |1089||[[:wikidata:Q103941|Q103941]]||Lucban||||||Quezon||Town |- |1090||[[:wikidata:Q104125|Q104125]]||Lucena||||||Quezon||City |- |1091||[[:wikidata:Q103947|Q103947]]||Macalelon||||||Quezon||Town |- |1092||[[:wikidata:Q103952|Q103952]]||Mauban||||||Quezon||Town |- |1093||[[:wikidata:Q103958|Q103958]]||Mulanay||||||Quezon||Town |- |1094||[[:wikidata:Q103965|Q103965]]||Padre Burgos||||||Quezon||Town |- |1095||[[:wikidata:Q103971|Q103971]]||Pagbilao||||||Quezon||Town |- |1096||[[:wikidata:Q103976|Q103976]]||Panukulan||||||Quezon||Town |- |1097||[[:wikidata:Q103981|Q103981]]||Patnanungan||||||Quezon||Town |- |1098||[[:wikidata:Q103987|Q103987]]||Perez||||||Quezon||Town |- |1099||[[:wikidata:Q103996|Q103996]]||Pitogo||||||Quezon||Town |- |1100||[[:wikidata:Q104005|Q104005]]||Plaridel||||||Quezon||Town |- |1101||[[:wikidata:Q104011|Q104011]]||Polillo||||||Quezon||Town |- |1102||[[:wikidata:Q104020|Q104020]]||Quezon||||||Quezon||Town |- |1103||[[:wikidata:Q104026|Q104026]]||Real||||||Quezon||Town |- |1104||[[:wikidata:Q104037|Q104037]]||Sampaloc||||||Quezon||Town |- |1105||[[:wikidata:Q104044|Q104044]]||San Andres||||||Quezon||Town |- |1106||[[:wikidata:Q104052|Q104052]]||San Antonio||||||Quezon||Town |- |1107||[[:wikidata:Q104063|Q104063]]||San Francisco||||||Quezon||Town |- |1108||[[:wikidata:Q104071|Q104071]]||San Narciso||||||Quezon||Town |- |1109||[[:wikidata:Q104078|Q104078]]||Sariaya||||||Quezon||Town |- |1110||[[:wikidata:Q104087|Q104087]]||Tagkawayan||||||Quezon||Town |- |1111||[[:wikidata:Q104113|Q104113]]||Tayabas||||||Quezon||City |- |1112||[[:wikidata:Q104092|Q104092]]||Tiaong||||||Quezon||Town |- |1113||[[:wikidata:Q104099|Q104099]]||Unisan||||||Quezon||Town |- |1114||[[:wikidata:Q63750|Q63750]]||Alaminos||||||Laguna||Town |- |1115||[[:wikidata:Q63763|Q63763]]||Bay||||||Laguna||Town |- |1116||[[:wikidata:Q75961|Q75961]]||Biñan||||||Laguna||City |- |1117||[[:wikidata:Q25096|Q25096]]||Cabuyao||||||Laguna||City |- |1118||[[:wikidata:Q75978|Q75978]]||Calamba||||||Laguna||City |- |1119||[[:wikidata:Q69739|Q69739]]||Calauan||||||Laguna||Town |- |1120||[[:wikidata:Q69749|Q69749]]||Cavinti||||||Laguna||Town |- |1121||[[:wikidata:Q69759|Q69759]]||Famy||||||Laguna||Town |- |1122||[[:wikidata:Q69771|Q69771]]||Kalayaan||||||Laguna||Town |- |1123||[[:wikidata:Q69781|Q69781]]||Liliw||||||Laguna||Town |- |1124||[[:wikidata:Q69793|Q69793]]||Los Baños||||||Laguna||Town |- |1125||[[:wikidata:Q69812|Q69812]]||Luisiana||||||Laguna||Town |- |1126||[[:wikidata:Q69824|Q69824]]||Lumban||||||Laguna||Town |- |1127||[[:wikidata:Q75875|Q75875]]||Mabitac||||||Laguna||Town |- |1128||[[:wikidata:Q75881|Q75881]]||Magdalena||||||Laguna||Town |- |1129||[[:wikidata:Q75888|Q75888]]||Majayjay||||||Laguna||Town |- |1130||[[:wikidata:Q75895|Q75895]]||Nagcarlan||||||Laguna||Town |- |1131||[[:wikidata:Q75899|Q75899]]||Paete||||||Laguna||Town |- |1132||[[:wikidata:Q75905|Q75905]]||Pagsanjan||||||Laguna||Town |- |1133||[[:wikidata:Q75910|Q75910]]||Pakil||||||Laguna||Town |- |1134||[[:wikidata:Q75918|Q75918]]||Pangil||||||Laguna||Town |- |1135||[[:wikidata:Q75923|Q75923]]||Pila||||||Laguna||Town |- |1136||[[:wikidata:Q75928|Q75928]]||Rizal||||||Laguna||Town |- |1137||[[:wikidata:Q76001|Q76001]]||San Pablo||||||Laguna||City |- |1138||[[:wikidata:Q75933|Q75933]]||San Pedro||||||Laguna||City |- |1139||[[:wikidata:Q75938|Q75938]]||Santa Cruz||||||Laguna||Town |- |1140||[[:wikidata:Q75943|Q75943]]||Santa Maria||||||Laguna||Town |- |1141||[[:wikidata:Q76010|Q76010]]||Santa Rosa||||||Laguna||City |- |1142||[[:wikidata:Q75948|Q75948]]||Siniloan||||||Laguna||Town |- |1143||[[:wikidata:Q75953|Q75953]]||Victoria||||||Laguna||Town |- |1144||[[:wikidata:Q62600|Q62600]]||Alfonso||||||Cavite||Town |- |1145||[[:wikidata:Q62606|Q62606]]||Amadeo||||||Cavite||Town |- |1146||[[:wikidata:Q63129|Q63129]]||Bacoor||||||Cavite||City |- |1147||[[:wikidata:Q62611|Q62611]]||Carmona||||||Cavite||Town |- |1148||[[:wikidata:Q1482|Q1482]]||Cavite City||||||Cavite||City |- |1149||[[:wikidata:Q63139|Q63139]]||Dasmariñas||||||Cavite||City |- |1150||[[:wikidata:Q62719|Q62719]]||General Emilio Aguinaldo||||||Cavite||Town |- |1151||[[:wikidata:Q62638|Q62638]]||Gen. Mariano Alvarez||||||Cavite||Town |- |1152||[[:wikidata:Q62723|Q62723]]||General Trias||||||Cavite||City |- |1153||[[:wikidata:Q63145|Q63145]]||Imus||||||Cavite||City |- |1154||[[:wikidata:Q62729|Q62729]]||Indang||||||Cavite||Town |- |1155||[[:wikidata:Q62755|Q62755]]||Kawit||||||Cavite||Town |- |1156||[[:wikidata:Q62771|Q62771]]||Magallanes||||||Cavite||Town |- |1157||[[:wikidata:Q62776|Q62776]]||Maragondon||||||Cavite||Town |- |1158||[[:wikidata:Q62784|Q62784]]||Méndez Núñez||||||Cavite||Town |- |1159||[[:wikidata:Q62799|Q62799]]||Naic||||||Cavite||Town |- |1160||[[:wikidata:Q63096|Q63096]]||Noveleta||||||Cavite||Town |- |1161||[[:wikidata:Q63102|Q63102]]||Rosario||||||Cavite||Town |- |1162||[[:wikidata:Q63110|Q63110]]||Silang||||||Cavite||Town |- |1163||[[:wikidata:Q63154|Q63154]]||Tagaytay||||||Cavite||City |- |1164||[[:wikidata:Q63115|Q63115]]||Tanza||||||Cavite||Town |- |1165||[[:wikidata:Q63124|Q63124]]||Ternate||||||Cavite||Town |- |1166||[[:wikidata:Q63160|Q63160]]||Trece Martires||||||Cavite||City |- |1167||[[:wikidata:Q59250|Q59250]]||Agoncillo||||||Batangas||Town |- |1168||[[:wikidata:Q59251|Q59251]]||Alitagtag||||||Batangas||Town |- |1169||[[:wikidata:Q59252|Q59252]]||Balayan||||||Batangas||Town |- |1170||[[:wikidata:Q59253|Q59253]]||Balete||||||Batangas||Town |- |1171||[[:wikidata:Q1723|Q1723]]||Batangas City||||||Batangas||City |- |1172||[[:wikidata:Q59272|Q59272]]||Bauan||||||Batangas||Town |- |1173||[[:wikidata:Q59276|Q59276]]||Calaca||||||Batangas||City |- |1174||[[:wikidata:Q59279|Q59279]]||Calatagan||||||Batangas||Town |- |1175||[[:wikidata:Q59287|Q59287]]||Cuenca||||||Batangas||Town |- |1176||[[:wikidata:Q59304|Q59304]]||Ibaan||||||Batangas||Town |- |1177||[[:wikidata:Q59308|Q59308]]||Laurel||||||Batangas||Town |- |1178||[[:wikidata:Q59311|Q59311]]||Lemery||||||Batangas||Town |- |1179||[[:wikidata:Q59312|Q59312]]||Lian||||||Batangas||Town |- |1180||[[:wikidata:Q1725|Q1725]]||Lipa||||||Batangas||City |- |1181||[[:wikidata:Q803199|Q803199]]||Lobo||||||Batangas||Town |- |1182||[[:wikidata:Q59313|Q59313]]||Mabini||||||Batangas||Town |- |1183||[[:wikidata:Q59731|Q59731]]||Malvar||||||Batangas||Town |- |1184||[[:wikidata:Q59740|Q59740]]||Mataasnakahoy||||||Batangas||Town |- |1185||[[:wikidata:Q59745|Q59745]]||Nasugbu||||||Batangas||Town |- |1186||[[:wikidata:Q59749|Q59749]]||Padre Garcia||||||Batangas||Town |- |1187||[[:wikidata:Q59758|Q59758]]||Rosario||||||Batangas||Town |- |1188||[[:wikidata:Q59764|Q59764]]||San Jose||||||Batangas||Town |- |1189||[[:wikidata:Q59770|Q59770]]||San Juan||||||Batangas||Town |- |1190||[[:wikidata:Q59773|Q59773]]||San Luis||||||Batangas||Town |- |1191||[[:wikidata:Q59777|Q59777]]||San Nicolas||||||Batangas||Town |- |1192||[[:wikidata:Q59784|Q59784]]||San Pascual||||||Batangas||Town |- |1193||[[:wikidata:Q59788|Q59788]]||Santa Teresita||||||Batangas||Town |- |1194||[[:wikidata:Q59799|Q59799]]||Santo Tomas||||||Batangas||City |- |1195||[[:wikidata:Q59814|Q59814]]||Taal||||||Batangas||Town |- |1196||[[:wikidata:Q59825|Q59825]]||Talisay||||||Batangas||Town |- |1197||[[:wikidata:Q1730|Q1730]]||Tanauan||||||Batangas||City |- |1198||[[:wikidata:Q59830|Q59830]]||Taysan||||||Batangas||Town |- |1199||[[:wikidata:Q59835|Q59835]]||Tingloy||||||Batangas||Town |- |1200||[[:wikidata:Q59844|Q59844]]||Tuy||||||Batangas||Town |- |1201||[[:wikidata:Q56529|Q56529]]||Botolan||||||Zambales||Town |- |1202||[[:wikidata:Q56533|Q56533]]||Cabangan||||||Zambales||Town |- |1203||[[:wikidata:Q56538|Q56538]]||Candelaria||||||Zambales||Town |- |1204||[[:wikidata:Q56561|Q56561]]||Castillejos||||||Zambales||Town |- |1205||[[:wikidata:Q56566|Q56566]]||Iba||||||Zambales||Town |- |1206||[[:wikidata:Q56572|Q56572]]||Masinloc||||||Zambales||Town |- |1207||[[:wikidata:Q56759|Q56759]]||Olongapo||||||Zambales||City |- |1208||[[:wikidata:Q56575|Q56575]]||Palauig||||||Zambales||Town |- |1209||[[:wikidata:Q56581|Q56581]]||San Antonio||||||Zambales||Town |- |1210||[[:wikidata:Q56584|Q56584]]||San Felipe||||||Zambales||Town |- |1211||[[:wikidata:Q56623|Q56623]]||San Marcelino||||||Zambales||Town |- |1212||[[:wikidata:Q56647|Q56647]]||San Narciso||||||Zambales||Town |- |1213||[[:wikidata:Q56656|Q56656]]||Santa Cruz||||||Zambales||Town |- |1214||[[:wikidata:Q56663|Q56663]]||Subic||||||Zambales||Town |- |1215||[[:wikidata:Q56414|Q56414]]||Anao||||||Tarlac||Town |- |1216||[[:wikidata:Q56420|Q56420]]||Bamban||||||Tarlac||Town |- |1217||[[:wikidata:Q56424|Q56424]]||Camiling||||||Tarlac||Town |- |1218||[[:wikidata:Q56427|Q56427]]||Capas||||||Tarlac||Town |- |1219||[[:wikidata:Q30934|Q30934]]||Concepcion||||||Tarlac||Town |- |1220||[[:wikidata:Q56439|Q56439]]||Gerona||||||Tarlac||Town |- |1221||[[:wikidata:Q28733|Q28733]]||La Paz||||||Tarlac||Town |- |1222||[[:wikidata:Q56444|Q56444]]||Mayantoc||||||Tarlac||Town |- |1223||[[:wikidata:Q56453|Q56453]]||Moncada||||||Tarlac||Town |- |1224||[[:wikidata:Q56457|Q56457]]||Paniqui||||||Tarlac||Town |- |1225||[[:wikidata:Q56461|Q56461]]||Pura||||||Tarlac||Town |- |1226||[[:wikidata:Q56465|Q56465]]||Ramos||||||Tarlac||Town |- |1227||[[:wikidata:Q56471|Q56471]]||San Clemente||||||Tarlac||Town |- |1228||[[:wikidata:Q56476|Q56476]]||San Jose||||||Tarlac||Town |- |1229||[[:wikidata:Q56481|Q56481]]||San Manuel||||||Tarlac||Town |- |1230||[[:wikidata:Q56486|Q56486]]||Santa Ignacia||||||Tarlac||Town |- |1231||[[:wikidata:Q5285|Q5285]]||Tarlac City||||||Tarlac||City |- |1232||[[:wikidata:Q56493|Q56493]]||Victoria||||||Tarlac||Town |- |1233||[[:wikidata:Q55741|Q55741]]||Angeles||||||Pampanga||City |- |1234||[[:wikidata:Q55693|Q55693]]||Apalit||||||Pampanga||Town |- |1235||[[:wikidata:Q55694|Q55694]]||Arayat||||||Pampanga||Town |- |1236||[[:wikidata:Q55696|Q55696]]||Bacolor||||||Pampanga||Town |- |1237||[[:wikidata:Q55699|Q55699]]||Candaba||||||Pampanga||Town |- |1238||[[:wikidata:Q55700|Q55700]]||Floridablanca||||||Pampanga||Town |- |1239||[[:wikidata:Q55702|Q55702]]||Guagua||||||Pampanga||Town |- |1240||[[:wikidata:Q55705|Q55705]]||Lubao||||||Pampanga||Town |- |1241||[[:wikidata:Q55737|Q55737]]||Mabalacat||||||Pampanga||City |- |1242||[[:wikidata:Q55707|Q55707]]||Macabebe||||||Pampanga||Town |- |1243||[[:wikidata:Q55709|Q55709]]||Magalang||||||Pampanga||Town |- |1244||[[:wikidata:Q55710|Q55710]]||Masantol||||||Pampanga||Town |- |1245||[[:wikidata:Q55712|Q55712]]||Mexico||||||Pampanga||Town |- |1246||[[:wikidata:Q55717|Q55717]]||Minalin||||||Pampanga||Town |- |1247||[[:wikidata:Q55721|Q55721]]||Porac||||||Pampanga||Town |- |1248||[[:wikidata:Q55740|Q55740]]||San Fernando||||||Pampanga||Town |- |1249||[[:wikidata:Q55724|Q55724]]||San Luis||||||Pampanga||Town |- |1250||[[:wikidata:Q55725|Q55725]]||San Simon||||||Pampanga||Town |- |1251||[[:wikidata:Q55727|Q55727]]||Santa Ana||||||Pampanga||Town |- |1252||[[:wikidata:Q55730|Q55730]]||Santa Rita||||||Pampanga||Town |- |1253||[[:wikidata:Q55731|Q55731]]||Santo Tomas||||||Pampanga||Town |- |1254||[[:wikidata:Q55734|Q55734]]||Sasmuan||||||Pampanga||Town |- |1255||[[:wikidata:Q55543|Q55543]]||Aliaga||||||Nueva Ecija||Town |- |1256||[[:wikidata:Q55544|Q55544]]||Bongabon||||||Nueva Ecija||Town |- |1257||[[:wikidata:Q55595|Q55595]]||Cabanatuan||||||Nueva Ecija||City |- |1258||[[:wikidata:Q55545|Q55545]]||Cabiao||||||Nueva Ecija||Town |- |1259||[[:wikidata:Q55546|Q55546]]||Carranglan||||||Nueva Ecija||Town |- |1260||[[:wikidata:Q55547|Q55547]]||Cuyapo||||||Nueva Ecija||Town |- |1261||[[:wikidata:Q55548|Q55548]]||Gabaldon||||||Nueva Ecija||Town |- |1262||[[:wikidata:Q55596|Q55596]]||Gapan||||||Nueva Ecija||City |- |1263||[[:wikidata:Q55549|Q55549]]||General Mamerto Natividad||||||Nueva Ecija||Town |- |1264||[[:wikidata:Q55551|Q55551]]||General Tinio||||||Nueva Ecija||Town |- |1265||[[:wikidata:Q55552|Q55552]]||Guimba||||||Nueva Ecija||Town |- |1266||[[:wikidata:Q30871|Q30871]]||Jaen||||||Nueva Ecija||Town |- |1267||[[:wikidata:Q55556|Q55556]]||Laur||||||Nueva Ecija||Town |- |1268||[[:wikidata:Q55557|Q55557]]||Licab||||||Nueva Ecija||Town |- |1269||[[:wikidata:Q55558|Q55558]]||Llanera||||||Nueva Ecija||Town |- |1270||[[:wikidata:Q55559|Q55559]]||Lupao||||||Nueva Ecija||Town |- |1271||[[:wikidata:Q55597|Q55597]]||Muñoz||||||Nueva Ecija||City |- |1272||[[:wikidata:Q55560|Q55560]]||Nampicuan||||||Nueva Ecija||Town |- |1273||[[:wikidata:Q55598|Q55598]]||Palayan||||||Nueva Ecija||City |- |1274||[[:wikidata:Q55567|Q55567]]||Pantabangan||||||Nueva Ecija||Town |- |1275||[[:wikidata:Q55568|Q55568]]||Peñaranda||||||Nueva Ecija||Town |- |1276||[[:wikidata:Q55569|Q55569]]||Quezon||||||Nueva Ecija||Town |- |1277||[[:wikidata:Q55570|Q55570]]||Rizal||||||Nueva Ecija||Town |- |1278||[[:wikidata:Q30923|Q30923]]||Santo Antonio||||||Nueva Ecija||Town |- |1279||[[:wikidata:Q55572|Q55572]]||San Isidro||||||Nueva Ecija||Town |- |1280||[[:wikidata:Q55599|Q55599]]||San Jose||||||Nueva Ecija||City |- |1281||[[:wikidata:Q55573|Q55573]]||San Leonardo||||||Nueva Ecija||Town |- |1282||[[:wikidata:Q55590|Q55590]]||Santa Rosa||||||Nueva Ecija||Town |- |1283||[[:wikidata:Q55591|Q55591]]||Santo Domingo||||||Nueva Ecija||Town |- |1284||[[:wikidata:Q55592|Q55592]]||Talavera||||||Nueva Ecija||Town |- |1285||[[:wikidata:Q55593|Q55593]]||Talugtug||||||Nueva Ecija||Town |- |1286||[[:wikidata:Q28731|Q28731]]||Zaragosa||||||Nueva Ecija||Town |- |1287||[[:wikidata:Q54551|Q54551]]||Angat||||||Bulacan||Town |- |1288||[[:wikidata:Q54553|Q54553]]||Balagtas||||||Bulacan||Town |- |1289||[[:wikidata:Q54554|Q54554]]||Baliwag||||||Bulacan||City |- |1290||[[:wikidata:Q54555|Q54555]]||Bocaue||||||Bulacan||Town |- |1291||[[:wikidata:Q54558|Q54558]]||Bulakan||||||Bulacan||Town |- |1292||[[:wikidata:Q54560|Q54560]]||Bustos||||||Bulacan||Town |- |1293||[[:wikidata:Q54564|Q54564]]||Calumpit||||||Bulacan||Town |- |1294||[[:wikidata:Q54566|Q54566]]||Doña Remedios Trinidad||||||Bulacan||Town |- |1295||[[:wikidata:Q54589|Q54589]]||Guiguinto||||||Bulacan||Town |- |1296||[[:wikidata:Q54592|Q54592]]||Hagonoy||||||Bulacan||Town |- |1297||[[:wikidata:Q2180|Q2180]]||Malolos||||||Bulacan||City |- |1298||[[:wikidata:Q54595|Q54595]]||Marilao||||||Bulacan||Town |- |1299||[[:wikidata:Q2187|Q2187]]||Meycauayan||||||Bulacan||City |- |1300||[[:wikidata:Q54598|Q54598]]||Norzagaray||||||Bulacan||Town |- |1301||[[:wikidata:Q54599|Q54599]]||Obando||||||Bulacan||Town |- |1302||[[:wikidata:Q54600|Q54600]]||Pandi||||||Bulacan||Town |- |1303||[[:wikidata:Q54605|Q54605]]||Paombong||||||Bulacan||Town |- |1304||[[:wikidata:Q54760|Q54760]]||Plaridel||||||Bulacan||Town |- |1305||[[:wikidata:Q54761|Q54761]]||Pulilan||||||Bulacan||Town |- |1306||[[:wikidata:Q54762|Q54762]]||San Ildefonso||||||Bulacan||Town |- |1307||[[:wikidata:Q2193|Q2193]]||San Jose del Monte||||||Bulacan||City |- |1308||[[:wikidata:Q54763|Q54763]]||San Miguel||||||Bulacan||Town |- |1309||[[:wikidata:Q54765|Q54765]]||San Rafael||||||Bulacan||Town |- |1310||[[:wikidata:Q54768|Q54768]]||Santa Maria||||||Bulacan||Town |- |1311||[[:wikidata:Q54455|Q54455]]||Abucay||||||Bataan||Town |- |1312||[[:wikidata:Q54456|Q54456]]||Bagac||||||Bataan||Town |- |1313||[[:wikidata:Q1719|Q1719]]||Balanga||||||Bataan||City |- |1314||[[:wikidata:Q54457|Q54457]]||Dinalupihan||||||Bataan||Town |- |1315||[[:wikidata:Q54458|Q54458]]||Hermosa||||||Bataan||Town |- |1316||[[:wikidata:Q54459|Q54459]]||Limay||||||Bataan||Town |- |1317||[[:wikidata:Q54460|Q54460]]||Mariveles||||||Bataan||Town |- |1318||[[:wikidata:Q54461|Q54461]]||Morong||||||Bataan||Town |- |1319||[[:wikidata:Q54462|Q54462]]||Orani||||||Bataan||Town |- |1320||[[:wikidata:Q54463|Q54463]]||Orion||||||Bataan||Town |- |1321||[[:wikidata:Q54464|Q54464]]||Pilar||||||Bataan||Town |- |1322||[[:wikidata:Q54465|Q54465]]||Samal||||||Bataan||Town |- |1323||[[:wikidata:Q53081|Q53081]]||Baler||||||Aurora||Town |- |1324||[[:wikidata:Q53083|Q53083]]||Casiguran||||||Aurora||Town |- |1325||[[:wikidata:Q53084|Q53084]]||Dilasag||||||Aurora||Town |- |1326||[[:wikidata:Q53086|Q53086]]||Dinalungan||||||Aurora||Town |- |1327||[[:wikidata:Q53087|Q53087]]||Dingalan||||||Aurora||Town |- |1328||[[:wikidata:Q53089|Q53089]]||Dipaculao||||||Aurora||Town |- |1329||[[:wikidata:Q53090|Q53090]]||Maria Aurora||||||Aurora||Town |- |1330||[[:wikidata:Q53092|Q53092]]||San Luis||||||Aurora||Town |- |1331||[[:wikidata:Q35975|Q35975]]||Barlig||||||Mountain Province||Town |- |1332||[[:wikidata:Q35994|Q35994]]||Bauko||||||Mountain Province||Town |- |1333||[[:wikidata:Q36012|Q36012]]||Besao||||||Mountain Province||Town |- |1334||[[:wikidata:Q36025|Q36025]]||Bontoc||||||Mountain Province||Town |- |1335||[[:wikidata:Q36040|Q36040]]||Natonin||||||Mountain Province||Town |- |1336||[[:wikidata:Q36049|Q36049]]||Paracelis||||||Mountain Province||Town |- |1337||[[:wikidata:Q36061|Q36061]]||Sabangan||||||Mountain Province||Town |- |1338||[[:wikidata:Q36076|Q36076]]||Sadanga||||||Mountain Province||Town |- |1339||[[:wikidata:Q36090|Q36090]]||Sagada||||||Mountain Province||Town |- |1340||[[:wikidata:Q36099|Q36099]]||Tadian||||||Mountain Province||Town |- |1341||[[:wikidata:Q35848|Q35848]]||Balbalan||||||Kalinga||Town |- |1342||[[:wikidata:Q35858|Q35858]]||Lubuagan||||||Kalinga||Town |- |1343||[[:wikidata:Q35866|Q35866]]||Pasil||||||Kalinga||Town |- |1344||[[:wikidata:Q35873|Q35873]]||Pinukpuk||||||Kalinga||Town |- |1345||[[:wikidata:Q35884|Q35884]]||Rizal||||||Kalinga||Town |- |1346||[[:wikidata:Q35925|Q35925]]||Tabuk||||||Kalinga||City |- |1347||[[:wikidata:Q35897|Q35897]]||Tanudan||||||Kalinga||Town |- |1348||[[:wikidata:Q35909|Q35909]]||Tinglayan||||||Kalinga||Town |- |1349||[[:wikidata:Q30365|Q30365]]||Aguinaldo||||||Ifugao||Town |- |1350||[[:wikidata:Q30391|Q30391]]||Alfonso Lista||||||Ifugao||Town |- |1351||[[:wikidata:Q30394|Q30394]]||Asipulo||||||Ifugao||Town |- |1352||[[:wikidata:Q806138|Q806138]]||Banaue||||||Ifugao||Town |- |1353||[[:wikidata:Q30410|Q30410]]||Hingyon||||||Ifugao||Town |- |1354||[[:wikidata:Q30413|Q30413]]||Hungduan||||||Ifugao||Town |- |1355||[[:wikidata:Q30416|Q30416]]||Kiangan||||||Ifugao||Town |- |1356||[[:wikidata:Q30419|Q30419]]||Lagawe||||||Ifugao||Town |- |1357||[[:wikidata:Q30421|Q30421]]||Lamut||||||Ifugao||Town |- |1358||[[:wikidata:Q30425|Q30425]]||Mayoyao||||||Ifugao||Town |- |1359||[[:wikidata:Q30428|Q30428]]||Tinoc||||||Ifugao||Town |- |1360||[[:wikidata:Q30104|Q30104]]||Atok||||||Benguet||Town |- |1361||[[:wikidata:Q1822|Q1822]]||Baguio||||||Benguet||City |- |1362||[[:wikidata:Q30325|Q30325]]||Bakun||||||Benguet||Town |- |1363||[[:wikidata:Q30328|Q30328]]||Bokod||||||Benguet||Town |- |1364||[[:wikidata:Q30332|Q30332]]||Buguias||||||Benguet||Town |- |1365||[[:wikidata:Q30335|Q30335]]||Itogon||||||Benguet||Town |- |1366||[[:wikidata:Q30338|Q30338]]||Kabayan||||||Benguet||Town |- |1367||[[:wikidata:Q30345|Q30345]]||Kapangan||||||Benguet||Town |- |1368||[[:wikidata:Q30349|Q30349]]||Kibungan||||||Benguet||Town |- |1369||[[:wikidata:Q30351|Q30351]]||La Trinidad||||||Benguet||Town |- |1370||[[:wikidata:Q30356|Q30356]]||Mankayan||||||Benguet||Town |- |1371||[[:wikidata:Q30358|Q30358]]||Sablan||||||Benguet||Town |- |1372||[[:wikidata:Q30361|Q30361]]||Tuba||||||Benguet||Town |- |1373||[[:wikidata:Q30363|Q30363]]||Tublay||||||Benguet||Town |- |1374||[[:wikidata:Q29018|Q29018]]||Calanasan||||||Apayao||Town |- |1375||[[:wikidata:Q30033|Q30033]]||Conner||||||Apayao||Town |- |1376||[[:wikidata:Q30042|Q30042]]||Flora||||||Apayao||Town |- |1377||[[:wikidata:Q30053|Q30053]]||Kabugao||||||Apayao||Town |- |1378||[[:wikidata:Q801777|Q801777]]||Luna||||||Apayao||Town |- |1379||[[:wikidata:Q30062|Q30062]]||Pudtol||||||Apayao||Town |- |1380||[[:wikidata:Q30073|Q30073]]||Santa Marcela||||||Apayao||Town |- |1381||[[:wikidata:Q27995|Q27995]]||Bangued||||||Abra||Town |- |1382||[[:wikidata:Q28002|Q28002]]||Boliney||||||Abra||Town |- |1383||[[:wikidata:Q28014|Q28014]]||Bucay||||||Abra||Town |- |1384||[[:wikidata:Q28030|Q28030]]||Bucloc||||||Abra||Town |- |1385||[[:wikidata:Q28044|Q28044]]||Daguioman||||||Abra||Town |- |1386||[[:wikidata:Q28068|Q28068]]||Danglas||||||Abra||Town |- |1387||[[:wikidata:Q28096|Q28096]]||Dolores||||||Abra||Town |- |1388||[[:wikidata:Q28124|Q28124]]||La Paz||||||Abra||Town |- |1389||[[:wikidata:Q29007|Q29007]]||Lacub||||||Abra||Town |- |1390||[[:wikidata:Q29020|Q29020]]||Lagangilang||||||Abra||Town |- |1391||[[:wikidata:Q29029|Q29029]]||Lagayan||||||Abra||Town |- |1392||[[:wikidata:Q29038|Q29038]]||Langiden||||||Abra||Town |- |1393||[[:wikidata:Q29045|Q29045]]||Licuan-Baay||||||Abra||Town |- |1394||[[:wikidata:Q29048|Q29048]]||Luba||||||Abra||Town |- |1395||[[:wikidata:Q29069|Q29069]]||Malibcong||||||Abra||Town |- |1396||[[:wikidata:Q29082|Q29082]]||Manabo||||||Abra||Town |- |1397||[[:wikidata:Q29094|Q29094]]||Peñarrubia||||||Abra||Town |- |1398||[[:wikidata:Q29102|Q29102]]||Pidigan||||||Abra||Town |- |1399||[[:wikidata:Q29109|Q29109]]||Pilar||||||Abra||Town |- |1400||[[:wikidata:Q29116|Q29116]]||Sallapadan||||||Abra||Town |- |1401||[[:wikidata:Q801530|Q801530]]||San Isidro||||||Abra||Town |- |1402||[[:wikidata:Q29123|Q29123]]||San Juan||||||Abra||Town |- |1403||[[:wikidata:Q29133|Q29133]]||San Quintin||||||Abra||Town |- |1404||[[:wikidata:Q29139|Q29139]]||Tayum||||||Abra||Town |- |1405||[[:wikidata:Q29146|Q29146]]||Tineg||||||Abra||Town |- |1406||[[:wikidata:Q29153|Q29153]]||Tubo||||||Abra||Town |- |1407||[[:wikidata:Q29191|Q29191]]||Villaviciosa||||||Abra||Town |- |1408||[[:wikidata:Q53069|Q53069]]||Aglipay||||||Quirino||Town |- |1409||[[:wikidata:Q53070|Q53070]]||Cabarroguis||||||Quirino||Town |- |1410||[[:wikidata:Q53071|Q53071]]||Diffun||||||Quirino||Town |- |1411||[[:wikidata:Q53072|Q53072]]||Maddela||||||Quirino||Town |- |1412||[[:wikidata:Q53073|Q53073]]||Nagtipunan||||||Quirino||Town |- |1413||[[:wikidata:Q53074|Q53074]]||Saguday||||||Quirino||Town |- |1414||[[:wikidata:Q51474|Q51474]]||Alfonso Castañeda||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1415||[[:wikidata:Q51475|Q51475]]||Ambaguio||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1416||[[:wikidata:Q51477|Q51477]]||Aritao||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1417||[[:wikidata:Q51478|Q51478]]||Bagabag||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1418||[[:wikidata:Q51479|Q51479]]||Bambang||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1419||[[:wikidata:Q51480|Q51480]]||Bayombong||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1420||[[:wikidata:Q51481|Q51481]]||Diadi||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1421||[[:wikidata:Q51483|Q51483]]||Dupax del Norte||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1422||[[:wikidata:Q51484|Q51484]]||Dupax del Sur||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1423||[[:wikidata:Q51485|Q51485]]||Kasibu||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1424||[[:wikidata:Q51486|Q51486]]||Kayapa||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1425||[[:wikidata:Q51487|Q51487]]||Quezon||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1426||[[:wikidata:Q51493|Q51493]]||Santa Fe||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1427||[[:wikidata:Q51494|Q51494]]||Solano||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1428||[[:wikidata:Q51496|Q51496]]||Villaverde||||||Nueva Vizcaya||Town |- |1429||[[:wikidata:Q49354|Q49354]]||Alicia||||||Isabela||Town |- |1430||[[:wikidata:Q49357|Q49357]]||Angadanan||||||Isabela||Town |- |1431||[[:wikidata:Q49358|Q49358]]||Aurora||||||Isabela||Town |- |1432||[[:wikidata:Q49359|Q49359]]||Benito Soliven||||||Isabela||Town |- |1433||[[:wikidata:Q49360|Q49360]]||Burgos||||||Isabela||Town |- |1434||[[:wikidata:Q49361|Q49361]]||Cabagan||||||Isabela||Town |- |1435||[[:wikidata:Q49362|Q49362]]||Cabatuan||||||Isabela||Town |- |1436||[[:wikidata:Q50178|Q50178]]||Cauayan||||||Isabela||City |- |1437||[[:wikidata:Q49363|Q49363]]||Cordon||||||Isabela||Town |- |1438||[[:wikidata:Q49365|Q49365]]||Delfin Albano||||||Isabela||Town |- |1439||[[:wikidata:Q49366|Q49366]]||Dinapigue||||||Isabela||Town |- |1440||[[:wikidata:Q49368|Q49368]]||Divilacan||||||Isabela||Town |- |1441||[[:wikidata:Q49369|Q49369]]||Echague||||||Isabela||Town |- |1442||[[:wikidata:Q49370|Q49370]]||Gamu||||||Isabela||Town |- |1443||[[:wikidata:Q50179|Q50179]]||Ilagan||||||Isabela||City |- |1444||[[:wikidata:Q49372|Q49372]]||Jones||||||Isabela||Town |- |1445||[[:wikidata:Q49375|Q49375]]||Luna||||||Isabela||Town |- |1446||[[:wikidata:Q49434|Q49434]]||Maconacon||||||Isabela||Town |- |1447||[[:wikidata:Q49435|Q49435]]||Mallig||||||Isabela||Town |- |1448||[[:wikidata:Q50066|Q50066]]||Naguilian||||||Isabela||Town |- |1449||[[:wikidata:Q50102|Q50102]]||Palanan||||||Isabela||Town |- |1450||[[:wikidata:Q50145|Q50145]]||Quezon||||||Isabela||Town |- |1451||[[:wikidata:Q50149|Q50149]]||Quirino||||||Isabela||Town |- |1452||[[:wikidata:Q50152|Q50152]]||Ramon||||||Isabela||Town |- |1453||[[:wikidata:Q50153|Q50153]]||Reina Mercedes||||||Isabela||Town |- |1454||[[:wikidata:Q50154|Q50154]]||Roxas||||||Isabela||Town |- |1455||[[:wikidata:Q50158|Q50158]]||San Agustin||||||Isabela||Town |- |1456||[[:wikidata:Q50160|Q50160]]||San Guillermo||||||Isabela||Town |- |1457||[[:wikidata:Q50163|Q50163]]||San Isidro||||||Isabela||Town |- |1458||[[:wikidata:Q50164|Q50164]]||San Manuel||||||Isabela||Town |- |1459||[[:wikidata:Q50167|Q50167]]||San Mariano||||||Isabela||Town |- |1460||[[:wikidata:Q50171|Q50171]]||San Mateo||||||Isabela||Town |- |1461||[[:wikidata:Q50174|Q50174]]||San Pablo||||||Isabela||Town |- |1462||[[:wikidata:Q50175|Q50175]]||Santa Maria||||||Isabela||Town |- |1463||[[:wikidata:Q50180|Q50180]]||Santiago||||||Isabela||City |- |1464||[[:wikidata:Q50176|Q50176]]||Santo Tomas||||||Isabela||Town |- |1465||[[:wikidata:Q50177|Q50177]]||Tumauini||||||Isabela||Town |- |1466||[[:wikidata:Q43500|Q43500]]||Abulug||||||Cagayan||Town |- |1467||[[:wikidata:Q43503|Q43503]]||Alcala||||||Cagayan||Town |- |1468||[[:wikidata:Q43508|Q43508]]||Allacapan||||||Cagayan||Town |- |1469||[[:wikidata:Q43515|Q43515]]||Amulung||||||Cagayan||Town |- |1470||[[:wikidata:Q43517|Q43517]]||Aparri||||||Cagayan||Town |- |1471||[[:wikidata:Q43520|Q43520]]||Baggao||||||Cagayan||Town |- |1472||[[:wikidata:Q49058|Q49058]]||Ballesteros||||||Cagayan||Town |- |1473||[[:wikidata:Q49059|Q49059]]||Buguey||||||Cagayan||Town |- |1474||[[:wikidata:Q49062|Q49062]]||Calayan||||||Cagayan||Town |- |1475||[[:wikidata:Q49313|Q49313]]||Camalaniugan||||||Cagayan||Town |- |1476||[[:wikidata:Q49314|Q49314]]||Claveria||||||Cagayan||Town |- |1477||[[:wikidata:Q49315|Q49315]]||Enrile||||||Cagayan||Town |- |1478||[[:wikidata:Q49316|Q49316]]||Gattaran||||||Cagayan||Town |- |1479||[[:wikidata:Q49317|Q49317]]||Gonzaga||||||Cagayan||Town |- |1480||[[:wikidata:Q49318|Q49318]]||Iguig||||||Cagayan||Town |- |1481||[[:wikidata:Q49320|Q49320]]||Lal-lo||||||Cagayan||Town |- |1482||[[:wikidata:Q49321|Q49321]]||Lasam||||||Cagayan||Town |- |1483||[[:wikidata:Q49324|Q49324]]||Pamplona||||||Cagayan||Town |- |1484||[[:wikidata:Q49327|Q49327]]||Peñablanca||||||Cagayan||Town |- |1485||[[:wikidata:Q49331|Q49331]]||Piat||||||Cagayan||Town |- |1486||[[:wikidata:Q49333|Q49333]]||Rizal||||||Cagayan||Town |- |1487||[[:wikidata:Q49336|Q49336]]||Sanchez Mira||||||Cagayan||Town |- |1488||[[:wikidata:Q49337|Q49337]]||Santa Ana||||||Cagayan||Town |- |1489||[[:wikidata:Q49339|Q49339]]||Santa Praxedes||||||Cagayan||Town |- |1490||[[:wikidata:Q49342|Q49342]]||Santa Teresita||||||Cagayan||Town |- |1491||[[:wikidata:Q49346|Q49346]]||Santo Niño||||||Cagayan||Town |- |1492||[[:wikidata:Q49348|Q49348]]||Solana||||||Cagayan||Town |- |1493||[[:wikidata:Q49350|Q49350]]||Tuao||||||Cagayan||Town |- |1494||[[:wikidata:Q2200|Q2200]]||Tuguegarao||||||Cagayan||City |- |1495||[[:wikidata:Q43180|Q43180]]||Basco||||||Batanes||Town |- |1496||[[:wikidata:Q43451|Q43451]]||Itbayat||||||Batanes||Town |- |1497||[[:wikidata:Q43454|Q43454]]||Ivana||||||Batanes||Town |- |1498||[[:wikidata:Q43458|Q43458]]||Mahatao||||||Batanes||Town |- |1499||[[:wikidata:Q43460|Q43460]]||Sabtang||||||Batanes||Town |- |1500||[[:wikidata:Q43469|Q43469]]||Uyugan||||||Batanes||Town |- |1501||[[:wikidata:Q41668|Q41668]]||Agno||||||Pangasinan||Town |- |1502||[[:wikidata:Q41686|Q41686]]||Aguilar||||||Pangasinan||Town |- |1503||[[:wikidata:Q43162|Q43162]]||Alaminos||||||Pangasinan||Town |- |1504||[[:wikidata:Q41704|Q41704]]||Alcala||||||Pangasinan||Town |- |1505||[[:wikidata:Q41713|Q41713]]||Anda||||||Pangasinan||Town |- |1506||[[:wikidata:Q41721|Q41721]]||Asingan||||||Pangasinan||Town |- |1507||[[:wikidata:Q41725|Q41725]]||Balungao||||||Pangasinan||Town |- |1508||[[:wikidata:Q41732|Q41732]]||Bani||||||Pangasinan||Town |- |1509||[[:wikidata:Q41737|Q41737]]||Basista||||||Pangasinan||Town |- |1510||[[:wikidata:Q41757|Q41757]]||Bautista||||||Pangasinan||Town |- |1511||[[:wikidata:Q41762|Q41762]]||Bayambang||||||Pangasinan||Town |- |1512||[[:wikidata:Q41771|Q41771]]||Binalonan||||||Pangasinan||Town |- |1513||[[:wikidata:Q41779|Q41779]]||Binmaley||||||Pangasinan||Town |- |1514||[[:wikidata:Q41807|Q41807]]||Bolinao||||||Pangasinan||Town |- |1515||[[:wikidata:Q41826|Q41826]]||Bugallon||||||Pangasinan||Town |- |1516||[[:wikidata:Q41850|Q41850]]||Burgos||||||Pangasinan||Town |- |1517||[[:wikidata:Q41855|Q41855]]||Calasiao||||||Pangasinan||Town |- |1518||[[:wikidata:Q875070|Q875070]]||Dagupan||||||Pangasinan||City |- |1519||[[:wikidata:Q41917|Q41917]]||Dasol||||||Pangasinan||Town |- |1520||[[:wikidata:Q41922|Q41922]]||Infanta||||||Pangasinan||Town |- |1521||[[:wikidata:Q41942|Q41942]]||Labrador||||||Pangasinan||Town |- |1522||[[:wikidata:Q41965|Q41965]]||Laoac||||||Pangasinan||Town |- |1523||[[:wikidata:Q41978|Q41978]]||Lingayen||||||Pangasinan||Town |- |1524||[[:wikidata:Q41982|Q41982]]||Mabini||||||Pangasinan||Town |- |1525||[[:wikidata:Q41985|Q41985]]||Malasiqui||||||Pangasinan||Town |- |1526||[[:wikidata:Q1020685|Q1020685]]||Manaoag||||||Pangasinan||Town |- |1527||[[:wikidata:Q41996|Q41996]]||Mangaldan||||||Pangasinan||Town |- |1528||[[:wikidata:Q42001|Q42001]]||Mangatarem||||||Pangasinan||Town |- |1529||[[:wikidata:Q42006|Q42006]]||Mapandan||||||Pangasinan||Town |- |1530||[[:wikidata:Q42011|Q42011]]||Natividad||||||Pangasinan||Town |- |1531||[[:wikidata:Q42017|Q42017]]||Pozorrubio||||||Pangasinan||Town |- |1532||[[:wikidata:Q42024|Q42024]]||Rosales||||||Pangasinan||Town |- |1533||[[:wikidata:Q43165|Q43165]]||San Carlos||||||Pangasinan||City |- |1534||[[:wikidata:Q42031|Q42031]]||San Fabian||||||Pangasinan||Town |- |1535||[[:wikidata:Q42036|Q42036]]||San Jacinto||||||Pangasinan||Town |- |1536||[[:wikidata:Q42039|Q42039]]||San Manuel||||||Pangasinan||Town |- |1537||[[:wikidata:Q42043|Q42043]]||San Nicolas||||||Pangasinan||Town |- |1538||[[:wikidata:Q42044|Q42044]]||San Quintin||||||Pangasinan||Town |- |1539||[[:wikidata:Q122401|Q122401]]||Santa Barbara||||||Pangasinan||Town |- |1540||[[:wikidata:Q42055|Q42055]]||Santa Maria||||||Pangasinan||Town |- |1541||[[:wikidata:Q43140|Q43140]]||Santo Tomas||||||Pangasinan||Town |- |1542||[[:wikidata:Q43143|Q43143]]||Sison||||||Pangasinan||Town |- |1543||[[:wikidata:Q43145|Q43145]]||Sual||||||Pangasinan||Town |- |1544||[[:wikidata:Q43148|Q43148]]||Tayug||||||Pangasinan||Town |- |1545||[[:wikidata:Q43152|Q43152]]||Umingan||||||Pangasinan||Town |- |1546||[[:wikidata:Q43154|Q43154]]||Urbiztondo||||||Pangasinan||Town |- |1547||[[:wikidata:Q43168|Q43168]]||Urdaneta||||||Pangasinan||City |- |1548||[[:wikidata:Q43157|Q43157]]||Villasis||||||Pangasinan||Town |- |1549||[[:wikidata:Q40168|Q40168]]||Agoo||||||La Union||Town |- |1550||[[:wikidata:Q40239|Q40239]]||Aringay||||||La Union||Town |- |1551||[[:wikidata:Q40259|Q40259]]||Bacnotan||||||La Union||Town |- |1552||[[:wikidata:Q40275|Q40275]]||Bagulin||||||La Union||Town |- |1553||[[:wikidata:Q40282|Q40282]]||Balaoan||||||La Union||Town |- |1554||[[:wikidata:Q40298|Q40298]]||Bangar||||||La Union||Town |- |1555||[[:wikidata:Q40313|Q40313]]||Bauang||||||La Union||Town |- |1556||[[:wikidata:Q40372|Q40372]]||Burgos||||||La Union||Town |- |1557||[[:wikidata:Q40393|Q40393]]||Caba||||||La Union||Town |- |1558||[[:wikidata:Q40419|Q40419]]||Luna||||||La Union||Town |- |1559||[[:wikidata:Q40450|Q40450]]||Naguilian||||||La Union||Town |- |1560||[[:wikidata:Q40466|Q40466]]||Pugo||||||La Union||Town |- |1561||[[:wikidata:Q40486|Q40486]]||Rosario||||||La Union||Town |- |1562||[[:wikidata:Q40584|Q40584]]||San Fernando||||||La Union||City |- |1563||[[:wikidata:Q40500|Q40500]]||San Gabriel||||||La Union||Town |- |1564||[[:wikidata:Q40517|Q40517]]||San Juan||||||La Union||Town |- |1565||[[:wikidata:Q40521|Q40521]]||Santo Tomas||||||La Union||Town |- |1566||[[:wikidata:Q40536|Q40536]]||Santol||||||La Union||Town |- |1567||[[:wikidata:Q40557|Q40557]]||Sudipen||||||La Union||Town |- |1568||[[:wikidata:Q40562|Q40562]]||Tubao||||||La Union||Town |- |1569||[[:wikidata:Q12813|Q12813]]||Alilem||||||Ilocos Sur||Town |- |1570||[[:wikidata:Q12818|Q12818]]||Banayoyo||||||Ilocos Sur||Town |- |1571||[[:wikidata:Q12825|Q12825]]||Bantay||||||Ilocos Sur||Town |- |1572||[[:wikidata:Q12828|Q12828]]||Burgos||||||Ilocos Sur||Town |- |1573||[[:wikidata:Q12832|Q12832]]||Cabugao||||||Ilocos Sur||Town |- |1574||[[:wikidata:Q205956|Q205956]]||Candon||||||Ilocos Sur||City |- |1575||[[:wikidata:Q12834|Q12834]]||Caoayan||||||Ilocos Sur||Town |- |1576||[[:wikidata:Q12835|Q12835]]||Cervantes||||||Ilocos Sur||Town |- |1577||[[:wikidata:Q12838|Q12838]]||Galimuyod||||||Ilocos Sur||Town |- |1578||[[:wikidata:Q12840|Q12840]]||Gregorio del Pilar||||||Ilocos Sur||Town |- |1579||[[:wikidata:Q12843|Q12843]]||Lidlidda||||||Ilocos Sur||Town |- |1580||[[:wikidata:Q12845|Q12845]]||Magsingal||||||Ilocos Sur||Town |- |1581||[[:wikidata:Q12848|Q12848]]||Nagbukel||||||Ilocos Sur||Town |- |1582||[[:wikidata:Q12850|Q12850]]||Narvacan||||||Ilocos Sur||Town |- |1583||[[:wikidata:Q12853|Q12853]]||Quirino||||||Ilocos Sur||Town |- |1584||[[:wikidata:Q12856|Q12856]]||Salcedo||||||Ilocos Sur||Town |- |1585||[[:wikidata:Q12859|Q12859]]||San Emilio||||||Ilocos Sur||Town |- |1586||[[:wikidata:Q12863|Q12863]]||San Esteban||||||Ilocos Sur||Town |- |1587||[[:wikidata:Q12864|Q12864]]||San Ildefonso||||||Ilocos Sur||Town |- |1588||[[:wikidata:Q12867|Q12867]]||San Juan||||||Ilocos Sur||Town |- |1589||[[:wikidata:Q12868|Q12868]]||San Vicente||||||Ilocos Sur||Town |- |1590||[[:wikidata:Q12873|Q12873]]||Santa||||||Ilocos Sur||Town |- |1591||[[:wikidata:Q12875|Q12875]]||Santa Catalina||||||Ilocos Sur||Town |- |1592||[[:wikidata:Q12880|Q12880]]||Santa Cruz||||||Ilocos Sur||Town |- |1593||[[:wikidata:Q12882|Q12882]]||Santa Lucia||||||Ilocos Sur||Town |- |1594||[[:wikidata:Q12692|Q12692]]||Santa Maria||||||Ilocos Sur||Town |- |1595||[[:wikidata:Q12884|Q12884]]||Santiago||||||Ilocos Sur||Town |- |1596||[[:wikidata:Q12885|Q12885]]||Santo Domingo||||||Ilocos Sur||Town |- |1597||[[:wikidata:Q12888|Q12888]]||Sigay||||||Ilocos Sur||Town |- |1598||[[:wikidata:Q12891|Q12891]]||Sinait||||||Ilocos Sur||Town |- |1599||[[:wikidata:Q12893|Q12893]]||Sugpon||||||Ilocos Sur||Town |- |1600||[[:wikidata:Q12894|Q12894]]||Suyo||||||Ilocos Sur||Town |- |1601||[[:wikidata:Q12895|Q12895]]||Tagudin||||||Ilocos Sur||Town |- |1602||[[:wikidata:Q235004|Q235004]]||Vigan||||||Ilocos Sur||City |- |1603||[[:wikidata:Q39241|Q39241]]||Adams||||||Ilocos Norte||Town |- |1604||[[:wikidata:Q39271|Q39271]]||Bacarra||||||Ilocos Norte||Town |- |1605||[[:wikidata:Q39303|Q39303]]||Badoc||||||Ilocos Norte||Town |- |1606||[[:wikidata:Q39326|Q39326]]||Bangui||||||Ilocos Norte||Town |- |1607||[[:wikidata:Q39346|Q39346]]||Banna||||||Ilocos Norte||Town |- |1608||[[:wikidata:Q39711|Q39711]]||Batac||||||Ilocos Norte||City |- |1609||[[:wikidata:Q39368|Q39368]]||Burgos||||||Ilocos Norte||Town |- |1610||[[:wikidata:Q39393|Q39393]]||Carasi||||||Ilocos Norte||Town |- |1611||[[:wikidata:Q39416|Q39416]]||Currimao||||||Ilocos Norte||Town |- |1612||[[:wikidata:Q39429|Q39429]]||Dingras||||||Ilocos Norte||Town |- |1613||[[:wikidata:Q39511|Q39511]]||Dumalneg||||||Ilocos Norte||Town |- |1614||[[:wikidata:Q39738|Q39738]]||Laoag||||||Ilocos Norte||City |- |1615||[[:wikidata:Q39523|Q39523]]||Marcos||||||Ilocos Norte||Town |- |1616||[[:wikidata:Q39540|Q39540]]||Nueva Era||||||Ilocos Norte||Town |- |1617||[[:wikidata:Q39559|Q39559]]||Pagudpud||||||Ilocos Norte||Town |- |1618||[[:wikidata:Q39573|Q39573]]||Paoay||||||Ilocos Norte||Town |- |1619||[[:wikidata:Q39591|Q39591]]||Pasuquin||||||Ilocos Norte||Town |- |1620||[[:wikidata:Q39616|Q39616]]||Piddig||||||Ilocos Norte||Town |- |1621||[[:wikidata:Q39629|Q39629]]||Pinili||||||Ilocos Norte||Town |- |1622||[[:wikidata:Q39653|Q39653]]||San Nicolas||||||Ilocos Norte||Town |- |1623||[[:wikidata:Q39673|Q39673]]||Sarrat||||||Ilocos Norte||Town |- |1624||[[:wikidata:Q39677|Q39677]]||Solsona||||||Ilocos Norte||Town |- |1625||[[:wikidata:Q39694|Q39694]]||Vintar||||||Ilocos Norte||Town |- |1626||[[:wikidata:Q1478|Q1478]]||Caloocan||||||Metro Manila||City |- |1627||[[:wikidata:Q8854|Q8854]]||Las Piñas||||||Metro Manila||City |- |1628||[[:wikidata:Q1508|Q1508]]||Makati||||||Metro Manila||City |- |1629||[[:wikidata:Q8861|Q8861]]||Malabon||||||Metro Manila||City |- |1630||[[:wikidata:Q9085|Q9085]]||Mandaluyong||||||Metro Manila||City |- |1631||[[:wikidata:Q1461|Q1461]]||Manila||[[ម៉ានីល]]||[[ម៉ានីល]]||Metro Manila||City |- |1632||[[:wikidata:Q17175|Q17175]]||Marikina||||||Metro Manila||City |- |1633||[[:wikidata:Q17176|Q17176]]||Muntinlupa||||||Metro Manila||City |- |1634||[[:wikidata:Q17179|Q17179]]||Navotas||||||Metro Manila||City |- |1635||[[:wikidata:Q17182|Q17182]]||Parañaque||||||Metro Manila||City |- |1636||[[:wikidata:Q17189|Q17189]]||Pasay||||||Metro Manila||City |- |1637||[[:wikidata:Q1624|Q1624]]||Pasig||||||Metro Manila||City |- |1638||[[:wikidata:Q1017325|Q1017325]]||Pateros||||||Metro Manila||Town |- |1639||[[:wikidata:Q1475|Q1475]]||Quezon City||[[ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន]]||[[ទីក្រុងកេហ្ស៊ុន]]||Metro Manila||City |- |1640||[[:wikidata:Q749283|Q749283]]||San Juan||||||Metro Manila||City |- |1641||[[:wikidata:Q1643|Q1643]]||Taguig||||||Metro Manila||City |- |1642||[[:wikidata:Q1623|Q1623]]||Valenzuela||||||Metro Manila||City |} 2smbjpxkktr1gpysjzaamt1hzqfm8vd 14 53802 336379 2026-06-09T01:02:57Z ~2026-33996-49 51428 ចូរពណ៍ពីសាលារៀនរបស់ប្អូន 336379 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 53803 336395 2026-06-09T03:33:50Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[ស្រីសុគន្ធបទ]] ទៅ [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ]]: កែតម្រូវវាឱ្យស្របតាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ 336395 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[សម្ដេចព្រះភគវតីសិរីទេពទេវីនារីចក្រពត្តិ]] jh3ovrz2menb2gjqba7ug282qog471x 0 53804 336401 2026-06-09T04:30:50Z Sreynaree1986 47227 Sreynaree1986 បានប្ដូរទីតាំង ទំព័រ [[បរមិន្ទរាជា]] ទៅ [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ]]: កែតម្រូវវាឱ្យស្របតាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ 336401 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[អ្នកម្នាងពេជម៉ែលាវ]] 1qs0dxcs9uqsxob4whricf5qwx1zsif 0 53805 336416 2026-06-09T08:08:46Z Sreynaree1986 47227 ព្រះមហេសីនៃរជ្ជកាលសម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ 336416 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសរ | title = | image = | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | reign-type = | reign = | coronation = | predecessor = [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] | successor = [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] | birth_style = | birth_date = | birth_place = | death_date = | house = | death_place = | spouse = ព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្ដម សីហនុ]] | issue = [[នរោត្តម នរៈទីប៉ោ]] | father1 = | mother1 = | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនាបែបខ្មែរ]] }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសរ''' ឬ '''ម្ចាស់ដូង''' គឺជា[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះរាជអគ្គមហេសី]]នៅព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ]] [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]។ == ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ == ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសរ (ម្ចាស់ដូង) ជាព្រះរាជបុត្រីព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះសិរីស៊ីសុវត្ថិមុនីវង្ស និងឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខណ៍ (តាត) ទ្រង់សម្ភពនៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩២៩ នាព្រះរាជធានីភ្នំពេញ។ នៅឆ្នាំ១៩៤៤ ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ បានក្លាយជាព្រះជាយានៃព្រះករុណាព្រះនរោត្តម សីហនុ។ នៅថ្ងៃទី១០ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៦ ព្រះអង្គសម្ភពព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គព្រះនាមថា នរោត្តម នរទីប៉ោ (ណារ៉ាឌីប៉ូ) នាព្រះបរមរាជវាំង។ រំលងបាន៧ថ្ងៃ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈដដែរ ព្រះអង្គសោយព្រះពិរាល័យលើព្រះទែន នាមហាប្រាសាទក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ដោយពុំអាចរកថ្នាំព្យាបាលទាន់។ តាមការរៀបរាប់ពីព្រះរាជវង្សានុវង្សដែលបានជ្រាបពីរឿងនេះធ្លាប់មានបន្ទូលខុសគ្នាថា ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ប្រឈួនដោយ ជំងឺ Eclimpsia (ក្រឡាភ្លើង) ដែលពិនិត្យព្យាបាល។ មួយទៀតក៏មានការលើកឡើងថា ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ប្រឈួនដោយ រោគទាស់។ ការចាកចេញរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍បានបន្សល់ទុកព្រះរាជបុត្រាក្រោមការបីបាច់ពីឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខណ៍ (តាត)ជាជីដូន។ ព្រះជន្មបាន៦ព្រះវស្សា ព្រះអង្គនរទីប៉ោ​ (ម្ចាស់ង៉ា) មកគង់ជាមួយព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី រហូតដល់ព្រះជន្មបាន១២ព្រះវស្សាព្រះអង្គយាងចេញទៅបំពេញការសិក្សានៅសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតុចិន។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ នរោត្តម នរលក្ខណ៍ ក៏ទូលសុំព្រះនរោត្តមសីហនុ យកព្រះអង្គម្ចាស់នរទីប៉ោ ធ្វើជាព្រះបុត្រចិញ្ចឹម។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} *[[ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ (អង្គអេង)|ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ]] *[[បទពង្សាវតារខ្មែរ]] *ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរភាគរឿងនិទាន ដោយលោកបណ្ឌិតសភាចារ្យ [[រស់ ចន្ទ្រាបុត្រ]] *ឯកសារមហាបុរសខ្មែរ == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] {{commons category|ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី]]}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីកម្វុជទេឝ]]|years= }} {{s-aft|after=[[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] iehplmj88tsm2oclri69c08v829is4d 336418 336416 2026-06-09T09:00:13Z Sreynaree1986 47227 ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសរ 336418 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសរ | title = | image = | caption = | succession = [[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីក្រុងកម្ពុជាធិបតី]] | reign-type = | reign = ១៩៤៤ – ៣ កុម្ភៈ ១៩៤៦ | coronation = | predecessor = [[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ពង្សានមុនី]] | successor = [[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]] | birth_style = | birth_date = ៦ មេសា ១៩២៩ | birth_place = [[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា]]<br>រាជធានី[[ភ្នំពេញ]]<br>[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] | death_date = ១៧ កុម្ភៈ ១៩៤៦ {{small|(ព្រះជន្មាយុ១៧ព្រះវស្សា)}} | house = [[រាជវង្សស៊ីសុវត្ថិ]] {{small|(ដោយកំណើត)}} <br> [[រាជវង្សនរោត្ដម]] {{small|(ដោយរៀបអភិសេក)}} | death_place = [[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា]]<br>រាជធានី[[ភ្នំពេញ]]<br>[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] | spouse = ព្រះបាទ[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្ដម សីហនុ]] | issue = ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រា[[នរោត្តម នរៈទីប៉ោ]] | father = ព្រះបាទ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] | mother = [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)]] | religion = [[ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​កម្ពុជា|ព្រះ​ពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទបែបខ្មែរ]] }} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនិងបាទបរិចារិកានៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} '''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសរ''' ឬ '''ម្ចាស់ដូង''' គឺជាអតីត[[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|ព្រះរាជអគ្គមហេសី]]និងព្រះមាតុច្ឆា(មីង)នៃព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះ[[នរោត្ដម សីហនុ]] ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ [[ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា|អតីតព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាធិបតី]]។ ជាព្រះវររាជមាតានៃព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រា[[នរោត្តម នរៈទីប៉ោ]] ព្រះអង្គជាព្រះរាជធីតានៃ ព្រះករុណាព្រះបាទ​សសម្ដេចព្រះ[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស]] ព្រះបរមខត្តិយកោដ្ឋ និង [[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)]]។<ref>{{Cite book |last=Yimsut |first=Ronnie |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctt5hj3m0 |title=Facing the Khmer Rouge: A Cambodian Journey |date=2011-11-08 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-5230-9 |doi=10.2307/j.ctt5hj3m0.3. isbn 978-0-8135-5230-9. ទាញយកនៅថ្ងៃទី ២៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ២០២៤។.}}</ref> == ព្រះ​​រាជ​​ជីវប្រវត្តិ == '''ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសរ''' (''ម្ចាស់ដូង'') ជាព្រះរាជបុត្រី[[ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស|ព្រះករុណាព្រះបាទសម្តេចព្រះសិរីស៊ីសុវត្ថិមុនីវង្ស]] និង[[ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខ័ តាត (យិន តាត)|ឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខណ៍ (តាត)]] ទ្រង់សម្ភពនៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩២៩ នាព្រះ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] ព្រះអង្គមានព្រះរៀមនិងព្រះអនុជរួមព្រះឧទរចំនួន៣អង្គ គឺ ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ​ សាមានវរពង្ស [[ព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ វង្សជីវន្ត័]] និង[[សម្តេច ស៊ីសុវត្ថិ ជីវ័ន​មុនីរ័ក្ស]]។ នៅឆ្នាំ១៩៤៤ ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ បានក្លាយជាព្រះជាយានៃ[[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះករុណាព្រះនរោត្តម សីហនុ]] ព្រះបរមរតនកោដ្ឋ ។<ref>{{Cite journal |last=Fossard |first=Brice |date=2013 |title=Le roi Sisowath Monivong et l’introduction du sport occidental au Cambodge. Vers une modernisation de la monarchie cambodgienne |url=https://www.persee.fr/doc/asean_0859-9009_2013_num_31_1_2273 |journal=Aséanie |language=fr |volume=31 |issue=1 |pages=85–106 |doi=10.3406/asean.2013.2273 |issn=0859-9009}}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៦ ព្រះអង្គសម្ភពព្រះរាជបុត្រាមួយព្រះអង្គព្រះនាមថា [[នរោត្តម នរៈទីប៉ោ|នរោត្តម នរទីប៉ោ (ណារ៉ាឌីប៉ូ)]] នា[[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា|ព្រះបរមរាជវាំង]]។ រំលងបាន៧ថ្ងៃ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈដដែរ ព្រះអង្គសោយព្រះពិរាល័យលើព្រះទែន នាមហាប្រាសាទក្នុង[[ព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជា|ព្រះបរមរាជវាំង]]ដោយពុំអាចរកថ្នាំព្យាបាលទាន់។ តាមការរៀបរាប់ពីព្រះរាជវង្សានុវង្សដែលបានជ្រាបពីរឿងនេះធ្លាប់មានបន្ទូលខុសគ្នាថា ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ប្រឈួនដោយ ជំងឺ Eclimpsia (ក្រឡាភ្លើង) ដែលពិនិត្យព្យាបាល។ មួយទៀតក៏មានការលើកឡើងថា ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ប្រឈួនដោយ រោគទាស់។ ការចាកចេញរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍បានបន្សល់ទុកព្រះរាជបុត្រាក្រោមការបីបាច់ពីឃុនព្រះម្នាងបុប្ផានរលក្ខណ៍ (តាត)ជាជីដូន។ ព្រះជន្មបាន៦ព្រះវស្សា ព្រះអង្គនរទីប៉ោ​ (ម្ចាស់ង៉ា) មកគង់ជាមួយ[[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី|ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី]] រហូតដល់ព្រះជន្មបាន១២ព្រះវស្សាព្រះអង្គយាងចេញទៅបំពេញការសិក្សានៅសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតុចិន។ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រិយ៍ នរោត្តម នរលក្ខណ៍ ក៏ទូលសុំព្រះនរោត្តមសីហនុ យក[[នរោត្តម នរៈទីប៉ោ|ព្រះអង្គម្ចាស់នរទីប៉ោ]]ធ្វើជាព្រះបុត្រចិញ្ចឹម។ ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == សូមមើលផងដែរ == * [[រាយព្រះនាមព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រនៃខ្មែរ|បញ្ជីព្រះរាជពន្ធភាពព្រះប្រមុខព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] * [[ព្រះបរមរាជវាំងខ្មែរ]] * [[វីរនារីខ្មែរ]] {{commons category|ស៊ីសុវត្ថិ មុនីកេសន}} {{ទំព័រគំរូ:ព្រះមហេសីនៃព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា}} {{s-start}} {{s-reg}} {{s-bef|before=[[ស៊ីសុវត្ថិ ពង្សានមុនី]]}} {{s-ttl|title=[[បញ្ជីរាយព្រះនាមព្រះរាជអគ្គមហេសីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ព្រះរាជអគ្គមហេសីកម្វុជទេឝ]]|years= }} {{s-aft|after=[[នរោត្តម នរលក្ខណ៍|នរលក្ខណ៍]]}} {{s-end}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សានុវង្សនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីនៃកម្វុជទេឝ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្សត្រីខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនរោត្តម]] 9se0xi922hazg3iqyqhcou3b1qfg2ui