ភូមិសាស្ត្រ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="km">
  <siteinfo>
    <sitename>វិគីភីឌា</sitename>
    <dbname>kmwiki</dbname>
    <base>https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">មេឌា</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ពិសេស</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ការពិភាក្សា</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">អ្នកប្រើប្រាស់</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">វិគីភីឌា</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ឯកសារ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">មេឌាវិគី</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ទំព័រគំរូ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ជំនួយ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ភូមិសាស្ត្រ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2351</id>
    <revision>
      <id>336679</id>
      <parentid>308663</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>កុត្តរ</username>
        <id>51123</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>336679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19111" sha1="76dxujjtv7o97j2f4n9wfzh5e1gsd53" xml:space="preserve">[[ឯកសារ:Physical_world.jpg|thumb|400px|ផែនទីនៃផែនដី]]
'''ភូមិសាស្ត្រ''' ឬ '''ភូមិវិទ្យា''' គឺសិក្សាអំពី[[ផែនដី]] ។ វិទ្យាសាស្ត្រ​នេះបង្រៀនលក្ខណៈ​ស្ទង់មហាសមុទ្រ ​​ជួរភ្នំ ​។ល។ ក៏រៀន​ផងដែរអំពី​ប្រជាជននៅដីមួយ (ប្រជាពលរដ្ឋ)​ និង​គូរផែនទី។​

តាមវិគីភីឌាបារាំង ភូមិវិទ្យាគឺ​ជាការសិក្សាអំពីភូមិសាស្ត្រលើផែនដី ជាពិសេសសិក្សាអំពីផ្ទៃនៃផែនដី ។ តាមជនជាតិក្រិក នេះគឺជាការពណ៌នាមួយយ៉ាងត្រឹមត្រូវបំផុតអំពីផែនដី ។ វាជាវិទ្យា
សាស្ត្រមួយដែល​ឆ្លើយតបនឹងរបកគំហើញថ្មី និងសំដៅកំណត់នយោបាយទន្ទ្រានកាន់កាប់ទឹកដីដែលមានប្រយោជន៍។ ស្ត្រាបុង (Strabon) ភូមិវិទូជនជាតិក្រិក អំឡុង​ឆ្នាំ ៥៧ ម.គ.ស.បាននិយាយថា​ ភូមិវិទ្យាជាគោលដ្ឋានសំរាប់បង្ហាត់បង្រៀន អ្នកដែលចង់មានសិទ្ធិសំរេច។

បួនទំលាប់ជាប្រវត្តិសាស្រ្តក្នុងការស្រាវជ្រាវភូមិវិទ្យាគឺ ការវិភាគលំហនៃបាតុភូតធម្មជាតិនិងមនុស្សជាតិ (ភូមិវិទ្យាប្រៀបដូចនឹងការសិក្សានៃរបាយ), បណ្តាការសិក្សាបរិវេណ(បណ្តា​​ទីកន្លែង និងបណ្តាតំបន់), សិក្សាទំនាក់ទំនងធរណី-មនុស្ស, និងស្រាវជ្រាវក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រផែនដី។ ​ទោះជាយ៉ាងណាក្តី ភូមិវិទ្យាទំនើបជាវិធានប្រមូលផ្តុំគ្រប់វិទ្យាសាស្ត្រក្នុងគោលដៅស្វែងយល់ពិភពលោក និងរាល់ស្មុគ្រស្មាញធម្មជាតិមនុស្សជាតិរបស់ពិភពលោកដោយហេតុថាជាស្ពានរវាងវិទ្យាសាស្ត្រមនុស្ស និងវិទ្យាសាស្ត្ររូបនិយម, ភូមិវិទ្យាត្រូវបានចែកចេញជាបីមែកធាងចំបង គឺ 
* ភូមិវិទ្យាមនុស្ស, 
* ភូមិវិទ្យាបរិឋាន 
* និង ភូមិវិទ្យារូបនិយម។

អាចនិយាយថាភូមិវិទ្យាជា&quot;មាតានៃគ្រប់វិទ្យាសាស្ត្រ&quot; និងជា &quot;ជនសំយោគចំណេះដឹង&quot;

បណ្តាភូមិវិទូនៃសម័យទំនើបតែងតែចោទសំណួរចំបងៗ ចំនួន 4 កាលបើគេទាំងអស់គ្នានិយាយដល់ផែនដី ៖
* ១- អ្នកណា (who) : បណ្តាបុគ្គល/បណ្តាសង្គម កាន់កាប់លំហ រួមនឹងបណ្តាតំលៃនិងបណ្តារបៀបរស់នៅរបស់គេទាំងនោះ
* ២- អ្វី (what) : ផលប៉ះពាល់នៃជនទាំងនេះ អាចជាសេដ្ឋកិច្ច, [[សង្គម]], ឬបរិធាន, ផលបានមកពីបណ្តាស្ថាប័នរបស់គេ, នៃការស្រាវជ្រាវ, នៃបណ្តាបច្ចេកទេស, នៃបណ្តាបម្លាស់ប្តូរ ឬទំនាញផលពី
បណ្តាធនធានធម្មជាតិ
* ៣- នៅទីណា​ (where) :ទីតាំងនៃបណ្តាសកម្មភាពទាំងនេះនៃមនុស្ស
* ៤- ពេលណា (when) : ប្រវត្តិកាលដែលបុគ្គលទាំងឡាយ ឬសង្គមទាំងឡាយ ផលិតបណ្តាលំហដែលបន្ថែមលើលំហដែលមានរួចហើយ

ជាការពិតណាស់ ការវិភាគភូមិវិទ្យាគ្រប់ជ្រុងជ្រោយមួយទាមទារអោយមានសំណួរហូរហៀរបន្ថែមទៀត ដូចជា ( ហេតុអ្វី(why)? - កម្មវត្ថុទាំងឡាយនៃបណ្តាបុគ្គល/បណ្តាសង្គម; យ៉ាងមេច(how)? - បណ្តាទំនាក់ទំនងនៃអំណាចក្នុងលំហ; ទៅដល់ណា?(until where) - បណ្តាកំរិតព្រំដែន, បណ្តាភាពរអាក់រអួល, បណ្តាកំរិតកំណត់... )

== ប្រវត្តិនៃពាក្យភូមិវិទ្យា ==

ភូមិវិទ្យាដែលពាក្យអង់គ្លេសប្រែថាGeography។ Geography (ដែលគួបផ្សំដោយបណ្តាពាក្យក្រិក Geo (γη) ឬ Gaea​ (γαια) មានន័យថា &quot;ផែនដី&quot;; និងពាក្យ​graphein​(γραφειν) មានន័យថា &quot;បរិយាយ&quot; ឬ &quot;សរសេរ&quot; ឬ &quot;គូរផែនទី&quot;) ជាការសិក្សាអំពីផែនដីនិងកត្តាពិសេសរបស់វា ព្រមទាំងសិក្សាអំពីរបាយនៃជីវិតនៅលើផែនដី។បើបកប្រែតាមន័យត្រង់, ភូមិវិទ្យាមានន័យថា &quot;អធិប្បាយផែនដី&quot;។ អ្នកដែលប្រើពាក្យភូមិសាស្ត្រ (geography) មុនគេបង្អស់ គឺលោក Eratosthenes (២៧៥- ១៩៥​ ម.គ.ស.) នៅប្រទេសក្រិក។

Eratosthenes(២៧៥- ១៩៥ ម.គ.ស.) គឺជាមនុស្សដំបូងដែលប្រើភូមិសាស្រ្តនៅ[[ប្រទេសក្រិក]]។គេឲ្យឈោ្មះ&lt;&lt;យាឡា&gt;&gt; (γαια)។ ប្រជាជនក្រិកគឺជាមនុស្សដំបូងដែលធើ្វផែនទី។
ប៉ុនែ្តមនុស្សទាំងអស់បានគឹតថាផែនដីគឺជារាបសើ្ម។ប្រហែលប្រជាជនក្រិកបានដិងមុនគេ។មាន មនុស្សខ្លះនៅប្រទេសនោះដែលបានដឹង។
* Parmenides.
* Pythagoras.
* Anaxagoras:លោកនេះបានដិងពីពោ្រះការកាន់របស់គ្រាស។
* Eratosthenes: លោកនេះបានគិតខ្នាតរបស់ផែនដី។

== ចំណែករបស់សិក្សានេះ ==
[[ឯកសារ:Alexander von Humboldt-selfportrait.jpg|thumb|185px|right|លោក Alexander Von Humbolt, អ្នកត្រួសត្រាយភូមិវិទ្យាម្នាក់ដំបូងគេ]]
មានពីរចំណែក:

=== ភូមិសាស្ត្ររបស់ផែនដី ===

ផែនដីមាន:
* (lithosphere)
* ជលាដែន
* បរិយកាស
* (pedosphere)
* ជីវគោល។

ភូមិសាស្រ្តរបស់ផែនដីមានដែរ

* ជីវភូមិសាស្រ្ត។
* អាកាសធាតុសាស្រ្ត។
* សិក្សានៃសមុទ្រ។
* ដែលច្រណែន។
* ប្រជពីវិភាគ។
* ភូមិសណ្ធានវិឡា។
* ជលកកវិឡា។

=== ភូមិសាស្រ្តរបស់ប្រជាជន ===
ប្រជាជននៅដីមួយ។

== បណ្តាទី្វបលើផែនដី ==

នៅផែនដីមាន៧ទ្វីប។៥មានមនុស្សរស់នៅ និង ២មិនមានមនុស្សរស់នៅ។

* ទី្វបដែលមានមនុស្សរស់នៅ

** [[ទី្វបអាស៊ី]]
** [[ទ្វីបអាមេរិក]]
** [[អាហ្វ្រិក]]
** [[ទី្វបហ្វូងកោះ]]
** [[ទី្វបអឺរ៉ុប]]

* ​ទី្វបដែលអត់មានមនុស្សរស់នៅ

** [[ប៉ូលខាងត្បូនៃផែនដី]]
** [[ប៉ូលខាងជើងនៃផែនដី]]

== បណ្តាមែកធាងនៃភូមិវិទ្យា ==
=== '''ភូមិវិទ្យារូបនិយម''' ===
ភូមិវិទ្យារូបនិយម សិក្សាអំពីវិទ្យាសាស្ត្រផែនដី។ វាមានគោលដៅស្វែងយល់លក្ខណះរូបធាតុនៃផែនដី ព្រមទាំងស្រទាប់ស្វែរលីតូ, ស្រទាប់ស្វែរអ៊ីដ្រូ, ស្រទាប់ស្វែរខ្យល់អាកាស, ស្រទាប់ស្វែរប៉េដូ និងស្រទាប់ស្វែរប៊ីយូ។ ភូមិវិទ្យារូបនិយមត្រូវបានចែកចេញជាច្រើនផ្នែកធំទូលាយ ដូចជា៖
[[ឯកសារ:Land_ocean_ice_cloud_1024.jpg|thumb|400px|ផែនទីរូបធាតុនៃពិភពលោក]]
* ភូមិវិទ្យាជីវៈ 
* ភូមិវិទ្យាអាកាសធាតុ និងភូមិវិទ្យាបូរាណអាកាសធាតុ 
* ភូមិវិទ្យាឆ្នេរសមុទ្រ 
* ភូមិវិទ្យាបរិថាន និងគ្រប់គ្រង 
* ភូមិវិទ្យាប្រថពី (វាស់ក្រឡាផែនដី) 
* ភូមិវិទ្យាសណ្ឋានផែនដី 
* ភូមិវិទ្យាជលកក
* ភូមិវិទ្យាជលសាស្រ្ត (ភូមិវិទ្យាបឹងបួរ)
* ភូមិវិទ្យាបរិស្ថានទេសភាព
* ភូមិវិទ្យាមហាសមុទ្រ
* ភូមិវិទ្យាប៉េដូ
* Palaeogeography

=== ភូមិវិទ្យាមនុស្ស ===
ភូមិវិទ្យា[[មនុស្ស]] ជាមែកធាងមួយនៃភូមិវិទ្យា ដែលផ្តោតទៅលើប្រព័ន្ធសិក្សានៃបណ្តាលំនាំនិងបណ្តាវិធី ដើម្បីសំលៀងអន្តរកម្មរបស់មនុស្សជាមួយនិងបរិថាន ដោយយោងទៅលើបណ្តា ហេតុនិងផលពិសេសនៃសកម្មភាពមនុស្សក្នុងរបាយលំហលើផ្ទៃនៃផែនដី ។ ភូមិវិទ្យាត្រូវបានប្រមូលផ្តុំទៅលើសំណួរថា&quot;នៅទីណា&quot;, រីឯភូមិវិទ្យាមនុស្ស ទោះជាយ៉ាងណាក្តី ក៏ផ្តោតលើចំលើយថា &quot;ហេតុម្តេច&quot; នៃ &quot;នៅទីណា&quot;។

ភូមិវិទ្យាមនុស្សសំដៅបណ្តាទិដ្ឋភាព មនុស្ស, នយោបាយ, វប្បធម៌, សង្គម, និង [[សេដ្ឋកិច្ច]] ។ ខណះពេលដែលបញ្ហាចំបងនៃភូមិវិទ្យាមនុស្សមិនមែនជាទេសភាពរូបនិយមនៃផែនដី (មើលភូមិវិទ្យារូបនិយម),​ វាជាការពិបាកនឹងអាចប្រព្រឹត្តទៅបានដើម្បីពិភាក្សាភូមិវិទ្យាមនុស្សដោយមិនយោងទៅលើស្ថានភាពរូបនិយមដែលពោរពេញដោយបណ្តាសកម្មភាពមនុស្ស ហើយដែលភូមិវិទ្យាបរិថានកំពុងលេចធ្លោដែលជាទំនាក់ទំនងជាមួយភូមិវិទ្យាមនុស្ស និងភូមិវិទ្យារូបនិយម។ ភូមិវិទ្យាមនុស្ស ត្រូវបានចែកជាច្រើនផ្នែកធំទូលាយ, ដូចជា ៖
[[ឯកសារ:World population density map.PNG|400px|thumb|ដង់ស៊ីតេប្រជាជនតាមតំបន់នៃពិភពលោក, [[2006]]]]
* ភូមិវិទ្យាសេដ្ឋកិច្ច
* ភូមិវិទ្យាដឹកជញ្ជូន 
* ភូមិវិទ្យាអភិវឌ្ឍន៍ 
* ភូមិវិទ្យាប្រជាជន ឬ ប្រជាសាស្ត្រ 
* ភូមិវិទ្យាទីក្រុង
* ភូមិវិទ្យាសង្គម
* ភូមិវិទ្យាឥរិយា 
* ភូមិវិទ្យាទស្សនៈ (Geosophy) 
* ភូមិវិទ្យាវប្បធម៌ 
.
* ភូមិវិទ្យានយោបាយ ឬ Geopolitics សំដៅសិក្សាអំពីភូមិសាស្ត្រ, ប្រវត្តិសាស្រ្ត និង វិទ្យាសាស្រ្តសង្គម...
* ភូមិវិទ្យាប្រវត្តិ
* ភូមិវិទ្យាកាល (Time geography)
* ភូមិវិទ្យាតំបន់ 
* ភូមិវិទ្យាទេសចរណ
* ភូមិវិទ្យាយុទ្ធវិធី
* ភូមិវិទ្យាយោធា 
* ភូមិវិទ្យាស្រ្តី
* បណ្តាភូមិវិទ្យាកុមារ

=== ភូមិវិទ្យាបរិស្ថាន ===

=== Geomatics ===
===ភូមិវិទ្យាតំបន់===

=== បណ្តាវិស័យពាក់ព័ន្ធ ===

== បណ្តាបច្ចេកទេសនៃភូមិវិទ្យា ==
=== ផែនទីវិទ្យា ===
===បណ្តាប្រព័ន្ធពត៌មាននៃភូមិវិទ្===


=== Remote sensing ===
===បណ្តាវិធីបរិមាណនៃភូមិវិទ្យា===
=== បណ្តាវិធីគុណភាពនៃភូមិវិទ្យា ===

== បញ្ជីសំរាំងបណ្តាឈ្មោះភូមិវិទូដែលគួរកត់សំគាល់ ==
[[ឯកសារ:The_Geographer.jpg|thumb|right|300px| ភូមិវិទូ ដោយ [[Johannes Vermeer]]]]
* Eratosthenes (276 ម.គ.ស - 194 ម.គ.ស) - បានគណនាទំហំនៃផែនដី
* Ptolemy (គ.ស 90– គ.ស​​ 168) - បានចងក្រងចំណេះដឹងក្រិកនិងរ៉ូម៉ាំងដាក់ក្នុងសៀវភៅឈ្មោះ Geographia.
* Alexander Von Humboldt (1769–1859) - បានបោះផ្សាយសៀវភៅលោកធាតុ និងជាអ្នកបង្កើតភូមិវិទ្យាជីវះវិស័យរង
* Carl Ritter (1779-1859) - បានទទួលងារជាអធិបតីដំបូងនៃភូមិវិទ្យានៅសកលវិទយាល័យប៊ែរឡាំង (ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់)
* William Morris Davis (1850-1934) - ជាបិតានៃភូមិវិទ្យាអាមេរិកាំង និងជាអ្នកអភិវឌ្ឍអំពីជុំនៃសំណឹក
* Paul Vidal de la Blache (1845-1918) - ជាអ្នកបង្កើតសាលាភូមិវិទ្យានយោបាយបារាំងនិងបានសរសេរបណ្តាគោលការនៃភូមិវិទ្យាមនុស្ស
* Walter Christaller (1893-1969) - ជាភូមិវិទូមនុស្ស និងជាអ្នកបង្កើតទ្រឹស្តីមណ្ឌលមជ្ឍឹម
* David Harvey (1935-) - ភូមិវិទូតាមលទ្ធិម៉ាក និងជាអ្នកនិពន្ធបណ្តាទ្រឹស្តីក្នុងភូមិវិទ្យាលំហនិងភូមិវិទ្យាតំបន់ទីក្រុង
* Arnold Henry Guyot (1807-1884) - ជាអ្នកបានកត់សំគាល់លើរចនាសម្ព័ន្ធនៃបណ្តាផ្ទាំងទឹកកក និងស្វែងយល់បន្ថែមអំពីចលនានៃទឹកកក, ពិសេសល្បឿនរអិលនៃទឹកកក
* Nigel Thrift (1949-) - ជាអ្នកផ្តល់ប្រភពនៃទ្រឹស្តីមិនតំណាង
* Michael Frank Goodchild (1944-) - ជាអាហារូបករី GIS លេចធ្លោម្នាក់និងជាអ្នកឈ្នះបានមេដៃនៃការបង្តើត RGS នៅឆ្នាំ 2003
* Yi-Fu Tuan (1930-) - ជាអាហារូបករីចិន-អាមេរិកាំង បានសិក្សាជាក្រេឌីតដោយចាប់ផ្តើមពីភូមិវិទ្យាមនុស្សជាមុខវិជ្ជាមួយ

== ឯកសារបង្អែក ==
wikipedia អង់គ្លេស

==អត្ថបទដែលទាក់ទង==
* [[បញ្ជីប្រទេស]]

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភូមិវិទ្យា]]</text>
      <sha1>76dxujjtv7o97j2f4n9wfzh5e1gsd53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ការិយាល័យសហព័ន្ធស៊ើបអង្កេត</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4143</id>
    <revision>
      <id>336670</id>
      <parentid>285382</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T15:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chinlida12</username>
        <id>51602</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* គោលដៅរបស់FBI */ បានកែតម្រូវវេយ្យាករណ៍</comment>
      <origin>336670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2550" sha1="j9yu29w4c5robs49b7g8jgafcffqb6l" xml:space="preserve">[[Image:Seal of the FBI.svg|right|300px]]
ការិយាល័យសហព័ន្ធស៊ើបអង្កេត (FBI (អេហ្វប៊ីអាយ): Federal Bureau of Investigation) ជាភ្នាក់ងារសើបការដ៏ចំបងរបស់[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ។ 

== គោលដៅរបស់FBI ==

ឥឡូវនេះគោលដៅសើបអង្គេតបំបង របស់FBI គឺ៖&lt;ref name=&quot;priorities&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fbi.gov/priorities/priorities.htm|title=Federal Bureau of Investigation - Priorities|publisher=ការិយាល័យសហព័ន្ធសើបអង្កេត|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031202172313/http://www.fbi.gov/priorities/priorities.htm|archivedate=2003-12-02|access-date=2008-01-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 
*  1. ការពារសហរដ្ឋអាមេរិកពីការវាយប្រហារដោយអំពើភេរវកម្ម។
*  2. Protect the United States against foreign intelligence operations and espionage (see counter-intelligence);
*  3. Protect the United States against cyber-based attacks and high-technology crimes (see cyber-warfare);
*  4. Combat public corruption at all levels;
*  5. Protect civil rights;
*  6. Combat transnational/national criminal organizations and enterprises (see organized crime);
*  7. Combat major white-collar crime;
*  8. Combat significant violent crime;
*  9. Support federal, state, local and international partners; and
*  10. Upgrade technology for successful performance of the FBI's mission.
[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]បាន បើកសម្ភោធជាផ្លូវការនូវការិយាល័យអនុព័ន្ធច្បាប់ និងកិច្ចសន្យាដែលជាសាខារបស់ ការិយាល័យសហព័ន្ធស៊ើបអង្កេត (អេហ្វប៊ីអាយ) ស្ថិតនៅក្នុងស្ថានទូតអាមេរិក ប្រចាំនៅ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] នៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍្ត ទី៣១ [[ខែមករា]] ឆ្នាំ២០០៨ ក្រោមអធិបតីនាយកការិយាល័យសហព័ន្ធស៊ើបអង្កេត លោកRobert Mueller ។

== ឯកសារយោង ==
{{reflist|1}}

{{អត្ថបទមិនពេញលេញ}}</text>
      <sha1>j9yu29w4c5robs49b7g8jgafcffqb6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ករណីយមេត្តសូត្រ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6662</id>
    <revision>
      <id>336688</id>
      <parentid>335808</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34734-43</username>
        <id>51564</id>
      </contributor>
      <origin>336688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10146" sha1="jzxzeix8x14lalf58fxywrj54f8158s" xml:space="preserve">== មេត្តសុត្តំ ==
(១) ករណីយមត្ថកុសលេន, យន្តំសន្តំ បទំ អភិសមេច្ច;&lt;br /&gt;           សក្កោ ឧជូ ច សុហុជូ ច, សុវចោ ចស្ស មុទុ អនតិមានី  ។

(២) សន្តុស្សកោ ច សុភរោ ច, អប្បកិច្ចោ ច សល្លហុកវុត្តិ;&lt;br /&gt;           សន្តិន្ទ្រិយោ ច និបកោ ច, អប្បគព្ភោ កុលេសុ អននុគិទ្ធោ ។

(៣) ន ច ខុទ្ទំ សមាចរេ កិញ្ចិ, យេន វិញ្ញូ បរេ ឧបវទេយ្យុំ;&lt;br /&gt;           សុខិនោ វា ខេមិនោ ហោន្តុ, សព្ពេ សត្តា ភវន្តុ សុខិតត្តា ។

(៤) យេ កេចិ បាណភូតត្ថិ, តសា វា ថាវរា វា អនវសេសា;&lt;br /&gt;           ទីឃា វា យេ មហន្តា វា, មជ្ឈិមា រស្សកា អណុកថូលា  ។

(៥) ទិដ្ឋា វា យេ ច អទិដ្ឋា , យេ ច ទូរេ វសន្តិ អវិទូរេ;&lt;br /&gt;           ភូតា វា  សម្ភវេសី វា , សព្ពេសត្តា ភវន្តុ សុខិតត្តា  ។

(៦) ន បរោ បរំ និកុព្ពេថ, នាតិមញ្ញេថ កត្ថចិ នំ កញ្ចិ ;&lt;br /&gt;          ព្យារោសនា បដិឃសញ្ញា, នាញ្ញមញ្ញស្ស ទុក្ខមិច្ឆេយ្យ. ។

(៧) មាតា យថា និយំ បុត្តំ អាយុសា ឯកបុត្តមនុរក្ខេ;&lt;br /&gt;           ឯវម្បិ សព្ពភូតេសុ, មានសម្ភាវយេ អបរិមាណំ  ។

(៨) មេត្តញ្ច សព្ពលោកស្មឹ, មានសំ ភាវយេ អបរិមាណំ;&lt;br /&gt;           ឧទ្ធំ អធោ ច តិរិយញ្ច, អសម្ពាធំ អវេរំ អសបត្តំ  ។

(៩) តិដ្ឋំ ចរំ និសិន្នោ វា, សយានោ វា យាវ តស្ស វិកតមិទ្ធោ ;&lt;br /&gt;           ឯតំ សតិំ អធិដ្ឋេយ្យ, ព្រហ្មមេតំ វិហារមិធមាហុ  ។

(១០)  ទិដ្ឋិញ្ច អនុបគ្គម្ម, សីលវា ទស្សនេន សម្បន្នោ;&lt;br /&gt;              កាមេសុ វិនយ គេធំ, ន ហិ ជាតុ គ្គព្ភសេយ្យ បុន រេតីតិ។

== ប្រែជាភាសាខ្មែរ ==
:(១) កិច្ចណា (ដែលព្រះអរិយៈ) បានត្រាស់ដឹង​នូវបទ​ដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ គឺព្រះនិព្វាន (បានធ្វើ​ហើយ) កិច្ចនោះ កុលបុត្រ​អ្នកឈ្លាស​ក្នុងប្រយោជន៍​គួរធ្វើ (កុលបុត្រ​នោះ) ជាអ្នក​អាចហ៊ាន​ផង ត្រង់ដោយ​កាយនិងវាចា​ផង ត្រង់ល្អ​ដោយចិត្តផង គេប្រដៅ​ងាយផង
:
:(២) មាន​សុភាព​ទន់ភ្លន់ផង មិនមាន​មានះដ៏ក្រៃលែង​ផង សន្តោសផង គេចិញ្ចឹម​ងាយផង​ មានកិច្ច​ធុរៈតិចផង ប្រព្រឹត្ត​ស្រាលព្រម (មាន​បរិក្ខារតិច) ផង មានឥន្ទ្រិយ​ស្រគត់ស្រគំ​ផង មានប្រាជ្ញា​ចាស់ផង មិនឃ្នើស​ឃ្នងផង មិនជាប់​ជំពាក់​ក្នុងត្រកូល​ទាំងឡាយ​ផង
:
:(៣) វិញ្ញូជន​ទាំងឡាយ គួរតិះដៀល​ជនទាំង​ឡាយដទៃ ដោយ​កម្មណា មិនគួរ​ប្រព្រឹត្ត​ធ្វើ​នូវ​កម្ម​នោះ ដែលជា​កម្មលាមក សូម្បី​តិចតួច ។ (ហើយគួរ​ផ្សាយមេត្តា​ចិត្ត ចំពោះ​ពពួក​សត្វថា) សត្វ​ទាំងឡាយ​ទាំងពួង សូមឲ្យ​មានសេចក្តី​សុខ ឲ្យមាន​សេចក្តីក្សេម ​ឲ្យមាន​ខ្លួនដល់​នូវសេចក្តី​សុខចុះ ។
:
:(៤) សត្វមាន​ជីវិត​ទាំងឡាយ​ណាមួយ ឥតមាន​សេសសល់ ទោះ​សត្វមាន​សេចក្តី​​​តក់ស្លុត គឺនៅ​មាន​តណ្ហាក្តី មាំមួនគឺឥតមាន​តណ្ហាក្តី សត្វទាំងឡាយ​ណា មានកាយ​វែងក្តី ធំក្តី មានកាយ​យ៉ាងកណ្តាល​ក្តី ខ្លីក្តី មានកាយ​ស្គម ឬ​ធាត់ក្តី សត្វទាំង​ឡាយណា ដែលយើង​ឃើញហើយ​ក្តី មិនឃើញ​ហើយក្តី សត្វទាំង​ឡាយណា នៅក្នុង​ទីឆ្ងាយក្តី​ក្នុង​ទីជិតក្តី ដែលកើត​រួចមក​ហើយក្តី ដែលកំពុង​ស្វែងរក​ទីកើតក្តី​សត្វ​ទាំងអស់​(នោះ) ចូរមាន​ខ្លួនជា​សុខ​ចុះ។
:
:(៥) សត្វដទៃ​មិនគួរ​កំហែង​បៀតបៀន​នូវសត្វ​ដទៃ​ឡើយ មិនគួរ​មើលងាយ​គេតិចតួច​ក្នុងទីណា​មួយឡើយ មិនគួរ​ប្រាថ្នានូវ​សេចក្តីទុក្ខ ដល់គ្នា​នឹងគ្នា ព្រោះសេចក្តី​ក្រេវក្រោធ និង​សេចក្តី​ចង្អៀតចង្អល់ ក្នុង​ចិត្តឡើយ។
:
:(៦) មាតា​ថ្នមរក្សា​បុត្រដែល​កើតអំពី​ខ្លួន ជាកូន​តែមួយ​ដោយអាយុ (ស្មើដោយ​ជីវិត) យ៉ាង​ណាមិញ បុគ្គល​គួរចម្រើន​មេត្តាចិត្ត មិនមាន​ប្រមាណ ចំពោះសត្វ​ទាំងឡាយ​ទាំងពួង យ៉ាង​នោះឯង។
:
:(៧) បុគ្គលគួរ​ចម្រើន​មេត្តាចិត្ត មិនមាន​ប្រមាណ ជាធម៌​មិនចង្អៀត មិនមាន​ពៀរ មិនមាន​សត្រូវ ទៅក្នុង​លោក​ទាំងអស់ គឺក្នុងទី​ខាងលើផង ខាង​ក្រោមផង ខាងទទឹង គឺត្រង់​​កណ្តាលផង។
:
:(៨) (បុគ្គលអ្នក​ចម្រើន​មេត្តាចិត្ត​នោះ) ទោះឈរក្តី ដើរក្តី អង្គុយក្តី ដេកក្តី ជាអ្នក​មានសេចក្តី​ងោកងក់​ទៅប្រាសហើយ គឺជាអ្នក​មិនដេកលក់​អស់កាល​ត្រឹមណា គួរតម្កល់​នូវសតិនោះ អស់កាល​ត្រឹមនោះ ។​ បណ្ឌិត​ទាំងឡាយ ពោលនូវ​កិរិយានុ៎ះ​​ថា ជា​ព្រហ្មវិហារ​ក្នុង​សាសនា​នេះ ។
:
:(៩) (បុគ្គល​ដែលមាន​មេត្តាព្រហ្មវិហារ) មិនងប់​នឹងទិដ្ឋិ ​ជាអ្នក​មានសីល ប្រកប​ដោយ​ទស្សនសម្បត្តិ គឺ​សោតាបត្តិមគ្គ​​ (តទៅទៀត) បន្ទោបង់​នូវ​សេចក្តី​ជាប់ជំពាក់​ក្នុងកាម​ទាំងឡាយ​ហើយ​ រមែង​មិនមក​កាន់​គព្ភសេយ្យា​ទៀត​ឡើយ ។
:

=== ឯកសារយោង ===

:[[ព្រះត្រៃបិដក]] &gt; [[សុត្តន្តបិដក]] &gt; [[ខុទ្ទកនិកាយ]] &gt; [[ខុទ្ទកបាឋ]] &gt; ករណីមេត្តសូត្រ (សៀវភៅ[[ភាគ៥២]] ទំព័រទី ១៨ ដល់ទំព័រទី ២០)
:พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๕  &gt; พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๗ &gt; ขุททกนิกาย &gt; ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต &gt; [https://84000.org/tipitaka/read/v.php?B=25&amp;A=237&amp;Z=267 กรณียเมตตสูตร] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016051053/https://84000.org/tipitaka/read/v.php?B=25&amp;A=237&amp;Z=267 |date=2022-10-16 }}
:[https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/kn/snp/snp.1.08.amar.html Karaniya Metta Sutta]: The Buddha's Words on Loving-Kindness (Sn 1.8)
:
:
	
::::::::::::::::::[[Category:ព្រះពុទ្ធសាសនា]]</text>
      <sha1>jzxzeix8x14lalf58fxywrj54f8158s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>336692</id>
      <parentid>336688</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34734-43</username>
        <id>51564</id>
      </contributor>
      <origin>336692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10183" sha1="9p7zrdr0jt7b5ku081xajrdy1wmye6n" xml:space="preserve">== មេត្តសុត្តំ ==
(១) ករណីយមត្ថកុសលេន, យន្តំសន្តំ បទំ អភិសមេច្ច;&lt;br /&gt;           សក្កោ ឧជូ ច សុហុជូ ច, សុវចោ ចស្ស មុទុ អនតិមានី  ។

(២) សន្តុស្សកោ ច សុភរោ ច, អប្បកិច្ចោ ច សល្លហុកវុត្តិ;&lt;br /&gt;           សន្តិន្ទ្រិយោ ច និបកោ ច, អប្បគព្ភោ កុលេសុ អននុគិទ្ធោ ។

(៣) ន ច ខុទ្ទំ សមាចរេ កិញ្ចិ, យេន វិញ្ញូ បរេ ឧបវទេយ្យុំ;&lt;br /&gt;           សុខិនោ វា ខេមិនោ ហោន្តុ, សព្ពេ សត្តា ភវន្តុ សុខិតត្តា ។

(៤) យេ កេចិ បាណភូតត្ថិ, តសា វា ថាវរា វា អនវសេសា;&lt;br /&gt;           ទីឃា វា យេ មហន្តា វា, មជ្ឈិមា រស្សកា អណុកថូលា  ។

(៥) ទិដ្ឋា វា យេ ច អទិដ្ឋា , យេ ច ទូរេ វសន្តិ អវិទូរេ;&lt;br /&gt;           ភូតា វា  សម្ភវេសី វា , សព្ពេសត្តា ភវន្តុ សុខិតត្តា  ។

(៦) ន បរោ បរំ និកុព្ពេថ, នាតិមញ្ញេថ កត្ថចិ នំ កញ្ចិ ;&lt;br /&gt;          ព្យារោសនា បដិឃសញ្ញា, នាញ្ញមញ្ញស្ស ទុក្ខមិច្ឆេយ្យ. ។

(៧) មាតា យថា និយំ បុត្តំ អាយុសា ឯកបុត្តមនុរក្ខេ;&lt;br /&gt;           ឯវម្បិ សព្ពភូតេសុ, មានសម្ភាវយេ អបរិមាណំ  ។

(៨) មេត្តញ្ច សព្ពលោកស្មឹ, មានសំ ភាវយេ អបរិមាណំ;&lt;br /&gt;           ឧទ្ធំ អធោ ច តិរិយញ្ច, អសម្ពាធំ អវេរំ អសបត្តំ  ។

(៩) តិដ្ឋំ ចរំ និសិន្នោ វា, សយានោ វា យាវ តស្ស វិកតមិទ្ធោ ;&lt;br /&gt;           ឯតំ សតិំ អធិដ្ឋេយ្យ, ព្រហ្មមេតំ វិហារមិធមាហុ  ។

(១០)  ទិដ្ឋិញ្ច អនុបគ្គម្ម, សីលវា ទស្សនេន សម្បន្នោ;&lt;br /&gt;              កាមេសុ វិនយ គេធំ, ន ហិ ជាតុ គ្គព្ភសេយ្យ បុន រេតីតិ។

== ប្រែជាភាសាខ្មែរ ==
:(១) កិច្ចណា (ដែលព្រះអរិយៈ) បានត្រាស់ដឹង​នូវបទ​ដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ គឺព្រះនិព្វាន (បានធ្វើ​ហើយ) កិច្ចនោះ កុលបុត្រ​អ្នកឈ្លាស​ក្នុងប្រយោជន៍​គួរធ្វើ (កុលបុត្រ​នោះ) ជាអ្នក​អាចហ៊ាន​ផង ត្រង់ដោយ​កាយនិងវាចា​ផង ត្រង់ល្អ​ដោយចិត្តផង គេប្រដៅ​ងាយផង
:
:(២) មាន​សុភាព​ទន់ភ្លន់ផង មិនមាន​មានះដ៏ក្រៃលែង​ផង សន្តោសផង គេចិញ្ចឹម​ងាយផង​ មានកិច្ច​ធុរៈតិចផង ប្រព្រឹត្ត​ស្រាលព្រម (មាន​បរិក្ខារតិច) ផង មានឥន្ទ្រិយ​ស្រគត់ស្រគំ​ផង មានប្រាជ្ញា​ចាស់ផង មិនឃ្នើស​ឃ្នងផង មិនជាប់​ជំពាក់​ក្នុងត្រកូល​ទាំងឡាយ​ផង
:
:(៣) វិញ្ញូជន​ទាំងឡាយ គួរតិះដៀល​ជនទាំង​ឡាយដទៃ ដោយ​កម្មណា មិនគួរ​ប្រព្រឹត្ត​ធ្វើ​នូវ​កម្ម​នោះ ដែលជា​កម្មលាមក សូម្បី​តិចតួច ។ 
:
:(៤) (ហើយគួរ​ផ្សាយមេត្តា​ចិត្ត ចំពោះ​ពពួក​សត្វថា) សត្វ​ទាំងឡាយ​ទាំងពួង សូមឲ្យ​មានសេចក្តី​សុខ ឲ្យមាន​សេចក្តីក្សេម ​ឲ្យមាន​ខ្លួនដល់​នូវសេចក្តី​សុខចុះ ។
:
:(៥) សត្វមាន​ជីវិត​ទាំងឡាយ​ណាមួយ ឥតមាន​សេសសល់ ទោះ​សត្វមាន​សេចក្តី​​​តក់ស្លុត គឺនៅ​មាន​តណ្ហាក្តី មាំមួនគឺឥតមាន​តណ្ហាក្តី សត្វទាំងឡាយ​ណា មានកាយ​វែងក្តី ធំក្តី មានកាយ​យ៉ាងកណ្តាល​ក្តី ខ្លីក្តី មានកាយ​ស្គម ឬ​ធាត់ក្តី សត្វទាំង​ឡាយណា ដែលយើង​ឃើញហើយ​ក្តី មិនឃើញ​ហើយក្តី សត្វទាំង​ឡាយណា នៅក្នុង​ទីឆ្ងាយក្តី​ក្នុង​ទីជិតក្តី ដែលកើត​រួចមក​ហើយក្តី ដែលកំពុង​ស្វែងរក​ទីកើតក្តី​សត្វ​ទាំងអស់​(នោះ) ចូរមាន​ខ្លួនជា​សុខ​ចុះ។
:
:(៦) សត្វដទៃ​មិនគួរ​កំហែង​បៀតបៀន​នូវសត្វ​ដទៃ​ឡើយ មិនគួរ​មើលងាយ​គេតិចតួច​ក្នុងទីណា​មួយឡើយ មិនគួរ​ប្រាថ្នានូវ​សេចក្តីទុក្ខ ដល់គ្នា​នឹងគ្នា ព្រោះសេចក្តី​ក្រេវក្រោធ និង​សេចក្តី​ចង្អៀតចង្អល់ ក្នុង​ចិត្តឡើយ។
:
:(៧) មាតា​ថ្នមរក្សា​បុត្រដែល​កើតអំពី​ខ្លួន ជាកូន​តែមួយ​ដោយអាយុ (ស្មើដោយ​ជីវិត) យ៉ាង​ណាមិញ បុគ្គល​គួរចម្រើន​មេត្តាចិត្ត មិនមាន​ប្រមាណ ចំពោះសត្វ​ទាំងឡាយ​ទាំងពួង យ៉ាង​នោះឯង។
:
:(៨) បុគ្គលគួរ​ចម្រើន​មេត្តាចិត្ត មិនមាន​ប្រមាណ ជាធម៌​មិនចង្អៀត មិនមាន​ពៀរ មិនមាន​សត្រូវ ទៅក្នុង​លោក​ទាំងអស់ គឺក្នុងទី​ខាងលើផង ខាង​ក្រោមផង ខាងទទឹង គឺត្រង់​​កណ្តាលផង។
:
:(៩) (បុគ្គលអ្នក​ចម្រើន​មេត្តាចិត្ត​នោះ) ទោះឈរក្តី ដើរក្តី អង្គុយក្តី ដេកក្តី ជាអ្នក​មានសេចក្តី​ងោកងក់​ទៅប្រាសហើយ គឺជាអ្នក​មិនដេកលក់​អស់កាល​ត្រឹមណា គួរតម្កល់​នូវសតិនោះ អស់កាល​ត្រឹមនោះ ។​ បណ្ឌិត​ទាំងឡាយ ពោលនូវ​កិរិយានុ៎ះ​​ថា ជា​ព្រហ្មវិហារ​ក្នុង​សាសនា​នេះ ។
:
:(១០) (បុគ្គល​ដែលមាន​មេត្តាព្រហ្មវិហារ) មិនងប់​នឹងទិដ្ឋិ ​ជាអ្នក​មានសីល ប្រកប​ដោយ​ទស្សនសម្បត្តិ គឺ​សោតាបត្តិមគ្គ​​ (តទៅទៀត) បន្ទោបង់​នូវ​សេចក្តី​ជាប់ជំពាក់​ក្នុងកាម​ទាំងឡាយ​ហើយ​ រមែង​មិនមក​កាន់​គព្ភសេយ្យា​ទៀត​ឡើយ ។
:

=== ឯកសារយោង ===

:[[ព្រះត្រៃបិដក]] &gt; [[សុត្តន្តបិដក]] &gt; [[ខុទ្ទកនិកាយ]] &gt; [[ខុទ្ទកបាឋ]] &gt; ករណីមេត្តសូត្រ (សៀវភៅ[[ភាគ៥២]] ទំព័រទី ១៨ ដល់ទំព័រទី ២០) [ឃ្នាប​ 10]
:พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๕  &gt; พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๗ &gt; ขุททกนิกาย &gt; ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต &gt; [https://84000.org/tipitaka/read/v.php?B=25&amp;A=237&amp;Z=267 กรณียเมตตสูตร] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016051053/https://84000.org/tipitaka/read/v.php?B=25&amp;A=237&amp;Z=267 |date=2022-10-16 }}
:[https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/kn/snp/snp.1.08.amar.html Karaniya Metta Sutta]: The Buddha's Words on Loving-Kindness (Sn 1.8)
:
:
	
::::::::::::::::::[[Category:ព្រះពុទ្ធសាសនា]]</text>
      <sha1>9p7zrdr0jt7b5ku081xajrdy1wmye6n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>336693</id>
      <parentid>336692</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34734-43</username>
        <id>51564</id>
      </contributor>
      <origin>336693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10180" sha1="jtx3lzag35o3fegmdlguc89o0sk9hn9" xml:space="preserve">== មេត្តសុត្តំ ==
(១) ករណីយមត្ថកុសលេន, យន្តំសន្តំ បទំ អភិសមេច្ច;&lt;br /&gt;           សក្កោ ឧជូ ច សុហុជូ ច, សុវចោ ចស្ស មុទុ អនតិមានី  ។

(២) សន្តុស្សកោ ច សុភរោ ច, អប្បកិច្ចោ ច សល្លហុកវុត្តិ;&lt;br /&gt;           សន្តិន្ទ្រិយោ ច និបកោ ច, អប្បគព្ភោ កុលេសុ អននុគិទ្ធោ ។

(៣) ន ច ខុទ្ទំ សមាចរេ កិញ្ចិ, យេន វិញ្ញូ បរេ ឧបវទេយ្យុំ;&lt;br /&gt;           សុខិនោ វា ខេមិនោ ហោន្តុ, សព្ពេ សត្តា ភវន្តុ សុខិតត្តា ។

(៤) យេ កេចិ បាណភូតត្ថិ, តសា វា ថាវរា វា អនវសេសា;&lt;br /&gt;           ទីឃា វា យេ មហន្តា វា, មជ្ឈិមា រស្សកា អណុកថូលា  ។

(៥) ទិដ្ឋា វា យេ ច អទិដ្ឋា , យេ ច ទូរេ វសន្តិ អវិទូរេ;&lt;br /&gt;           ភូតា វា  សម្ភវេសី វា , សព្ពេសត្តា ភវន្តុ សុខិតត្តា  ។

(៦) ន បរោ បរំ និកុព្ពេថ, នាតិមញ្ញេថ កត្ថចិ នំ កញ្ចិ ;&lt;br /&gt;          ព្យារោសនា បដិឃសញ្ញា, នាញ្ញមញ្ញស្ស ទុក្ខមិច្ឆេយ្យ. ។

(៧) មាតា យថា និយំ បុត្តំ អាយុសា ឯកបុត្តមនុរក្ខេ;&lt;br /&gt;           ឯវម្បិ សព្ពភូតេសុ, មានសម្ភាវយេ អបរិមាណំ  ។

(៨) មេត្តញ្ច សព្ពលោកស្មឹ, មានសំ ភាវយេ អបរិមាណំ;&lt;br /&gt;           ឧទ្ធំ អធោ ច តិរិយញ្ច, អសម្ពាធំ អវេរំ អសបត្តំ  ។

(៩) តិដ្ឋំ ចរំ និសិន្នោ វា, សយានោ វា យាវ តស្ស វិកតមិទ្ធោ ;&lt;br /&gt;           ឯតំ សតិំ អធិដ្ឋេយ្យ, ព្រហ្មមេតំ វិហារមិធមាហុ  ។

(១០)  ទិដ្ឋិញ្ច អនុបគ្គម្ម, សីលវា ទស្សនេន សម្បន្នោ;&lt;br /&gt;              កាមេសុ វិនយ គេធំ, ន ហិ ជាតុ គ្គព្ភសេយ្យ បុន រេតីតិ។

== ប្រែជាភាសាខ្មែរ ==
:(១) កិច្ចណា (ដែលព្រះអរិយៈ) បានត្រាស់ដឹង​នូវបទ​ដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ គឺព្រះនិព្វាន (បានធ្វើ​ហើយ) កិច្ចនោះ កុលបុត្រ​អ្នកឈ្លាស​ក្នុងប្រយោជន៍​គួរធ្វើ (កុលបុត្រ​នោះ) ជាអ្នក​អាចហ៊ាន​ផង ត្រង់ដោយ​កាយនិងវាចា​ផង ត្រង់ល្អ​ដោយចិត្តផង គេប្រដៅ​ងាយផង
:
:(២) មាន​សុភាព​ទន់ភ្លន់ផង មិនមាន​មានះដ៏ក្រៃលែង​ផង សន្តោសផង គេចិញ្ចឹម​ងាយផង​ មានកិច្ច​ធុរៈតិចផង ប្រព្រឹត្ត​ស្រាលព្រម (មាន​បរិក្ខារតិច) ផង មានឥន្ទ្រិយ​ស្រគត់ស្រគំ​ផង មានប្រាជ្ញា​ចាស់ផង មិនឃ្នើស​ឃ្នងផង មិនជាប់​ជំពាក់​ក្នុងត្រកូល​ទាំងឡាយ​ផង
:
:(៣) វិញ្ញូជន​ទាំងឡាយ គួរតិះដៀល​ជនទាំង​ឡាយដទៃ ដោយ​កម្មណា មិនគួរ​ប្រព្រឹត្ត​ធ្វើ​នូវ​កម្ម​នោះ ដែលជា​កម្មលាមក សូម្បី​តិចតួច ។ 
:
:(៤) (ហើយគួរ​ផ្សាយមេត្តា​ចិត្ត ចំពោះ​ពពួក​សត្វថា) សត្វ​ទាំងឡាយ​ទាំងពួង សូមឲ្យ​មានសេចក្តី​សុខ ឲ្យមាន​សេចក្តីក្សេម ​ឲ្យមាន​ខ្លួនដល់​នូវសេចក្តី​សុខចុះ ។
:
:(៥) សត្វមាន​ជីវិត​ទាំងឡាយ​ណាមួយ ឥតមាន​សេសសល់ ទោះ​សត្វមាន​សេចក្តី​​​តក់ស្លុត គឺនៅ​មាន​តណ្ហាក្តី មាំមួនគឺឥតមាន​តណ្ហាក្តី សត្វទាំងឡាយ​ណា មានកាយ​វែងក្តី ធំក្តី មានកាយ​យ៉ាងកណ្តាល​ក្តី ខ្លីក្តី មានកាយ​ស្គម ឬ​ធាត់ក្តី សត្វទាំង​ឡាយណា ដែលយើង​ឃើញហើយ​ក្តី មិនឃើញ​ហើយក្តី សត្វទាំង​ឡាយណា នៅក្នុង​ទីឆ្ងាយក្តី​ក្នុង​ទីជិតក្តី ដែលកើត​រួចមក​ហើយក្តី ដែលកំពុង​ស្វែងរក​ទីកើតក្តី​សត្វ​ទាំងអស់​(នោះ) ចូរមាន​ខ្លួនជា​សុខ​ចុះ។
:
:(៦) សត្វដទៃ​មិនគួរ​កំហែង​បៀតបៀន​នូវសត្វ​ដទៃ​ឡើយ មិនគួរ​មើលងាយ​គេតិចតួច​ក្នុងទីណា​មួយឡើយ មិនគួរ​ប្រាថ្នានូវ​សេចក្តីទុក្ខ ដល់គ្នា​នឹងគ្នា ព្រោះសេចក្តី​ក្រេវក្រោធ និង​សេចក្តី​ចង្អៀតចង្អល់ ក្នុង​ចិត្តឡើយ។
:
:(៧) មាតា​ថ្នមរក្សា​បុត្រដែល​កើតអំពី​ខ្លួន ជាកូន​តែមួយ​ដោយអាយុ (ស្មើដោយ​ជីវិត) យ៉ាង​ណាមិញ បុគ្គល​គួរចម្រើន​មេត្តាចិត្ត មិនមាន​ប្រមាណ ចំពោះសត្វ​ទាំងឡាយ​ទាំងពួង យ៉ាង​នោះឯង។
:
:(៨) បុគ្គលគួរ​ចម្រើន​មេត្តាចិត្ត មិនមាន​ប្រមាណ ជាធម៌​មិនចង្អៀត មិនមាន​ពៀរ មិនមាន​សត្រូវ ទៅក្នុង​លោក​ទាំងអស់ គឺក្នុងទី​ខាងលើផង ខាង​ក្រោមផង ខាងទទឹង គឺត្រង់​​កណ្តាលផង។
:
:(៩) (បុគ្គលអ្នក​ចម្រើន​មេត្តាចិត្ត​នោះ) ទោះឈរក្តី ដើរក្តី អង្គុយក្តី ដេកក្តី ជាអ្នក​មានសេចក្តី​ងោកងក់​ទៅប្រាសហើយ គឺជាអ្នក​មិនដេកលក់​អស់កាល​ត្រឹមណា គួរតម្កល់​នូវសតិនោះ អស់កាល​ត្រឹមនោះ ។​ បណ្ឌិត​ទាំងឡាយ ពោលនូវ​កិរិយានុ៎ះ​​ថា ជា​ព្រហ្មវិហារ​ក្នុង​សាសនា​នេះ ។
:
:(១០) (បុគ្គល​ដែលមាន​មេត្តាព្រហ្មវិហារ) មិនងប់​នឹងទិដ្ឋិ ​ជាអ្នក​មានសីល ប្រកប​ដោយ​ទស្សនសម្បត្តិ គឺ​សោតាបត្តិមគ្គ​​ (តទៅទៀត) បន្ទោបង់​នូវ​សេចក្តី​ជាប់ជំពាក់​ក្នុងកាម​ទាំងឡាយ​ហើយ​ រមែង​មិនមក​កាន់​គព្ភសេយ្យា​ទៀត​ឡើយ ។
:

== ឯកសារយោង ==
:[[ព្រះត្រៃបិដក]] &gt; [[សុត្តន្តបិដក]] &gt; [[ខុទ្ទកនិកាយ]] &gt; [[ខុទ្ទកបាឋ]] &gt; ករណីមេត្តសូត្រ (សៀវភៅ[[ភាគ៥២]] ទំព័រទី ១៨ ដល់ទំព័រទី ២០) [ឃ្នាប​ 10]
:พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๕  &gt; พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๗ &gt; ขุททกนิกาย &gt; ขุททกปาฐะ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต &gt; [https://84000.org/tipitaka/read/v.php?B=25&amp;A=237&amp;Z=267 กรณียเมตตสูตร] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016051053/https://84000.org/tipitaka/read/v.php?B=25&amp;A=237&amp;Z=267 |date=2022-10-16 }}
:[https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/kn/snp/snp.1.08.amar.html Karaniya Metta Sutta]: The Buddha's Words on Loving-Kindness (Sn 1.8)
:
:
	
::::::::::::::::::[[Category:ព្រះពុទ្ធសាសនា]]</text>
      <sha1>jtx3lzag35o3fegmdlguc89o0sk9hn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>គម្រោង​ប្លង់​គោល​រាជធានី​ភ្នំពេញ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10653</id>
    <revision>
      <id>336682</id>
      <parentid>300929</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:22:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>កុត្តរ</username>
        <id>51123</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>336682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44341" sha1="1s5bwvvp4oug4f62w4n2j7m3huefk5z" xml:space="preserve">{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Phnom penh from the sky.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''រូបភាព​រាជធានី​ភ្នំពេញមើល​ពីលំហ'''
|-
|}
'''គម្រោង​ប្លង់​គោល​[[រាជធានី​ភ្នំពេញ]]''' ជា​ឯកសារ​មាន​លក្ខណៈ​យុទ្ធសាស្ត្រ​នៃ​ការរៀបចំ​អភិវឌ្ឍន៍​ទីក្រុង[[ភ្នំពេញ​]]រហូត​ដល់ ២០២០។

== យុទ្ធសាស្ត្រ​តម្រង់​ទិស ==

=== ប្រវត្តិ​នៃ​ការ​រៀបចំ​ប្លង់​គោល​ភ្នំពេញ ===

{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Inland network in indochina.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''ភ្នំពេញ​ក្នុង​តំបន់​អាស៊ីអាគ្នេយ៍'''
|-
|}
* យោង​តាម​ការ​ស្រាវជ្រាវ​មាន​តែ​ប្លង់​គោល​ឆ្នាំ​១៩៥០​មួយ​គត់ ដែល​បាន​អនុម័ត​ជា​ផ្លូវការ ដោយ​[[ក្រសួង​កសិកម្ម​]]នៅ​ថ្ងៃ​ទី ០៦ ខែ​មេសា ឆ្នាំ​១៩៥០ ដែល​ធ្វើ​ឡើង​ដោយ​ការិយាល័យ​​សិក្សា គម្រោង​របស់​លោក Chauchon ។
* ប្លង់​គោល​នា​ពេល​នោះ​ជា​ប្លង់​តម្រង់​ទិស​អភិវឌ្ឍន៍​តំបន់​ធំៗ ដូចជា ៖ [[ពហុកីឡដ្ឋាន​អូឡាំពិក]] និង តំបន់​លំនៅឋាន​ជុំវិញ, តំបន់​ទួលគោក តំបន់[[​បុរី​កីឡា]], តំបន់​សកល​វិទ្យាល័យ​​ភ្នំពេញ...
* ឆ្នាំ​១៩៧០ មាន​ការិយាល័យ​នគរោបនីយកម្ម​ដឹកនាំ​ដោយ​លោក លុយ បាន​ហាប់ ក៏​មាន​បំណង​រៀបចំ​កែប្រែ និង ពង្រីក​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ បន្ថែម​ទៀត​ប៉ុន្តែ​មិន​បាន​សម្រេច ។
* ឆ្នាំ​១៩៩៣ មាន​ការ​សិក្សា​ជា​ឯកសារ​គោល​របស់​លោក Guy Lemarchand ស្ដី​ពី​គម្រោង​ប្លង់​គោល​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ​ធំ (Greater Phnom Penh) ។
* ឆ្នាំ​២០០២-២០០៥ គម្រោង​ប្លង់​គោល​រាជធានី​ភ្នំពេញ​ក្រោម​កម្មវិធី FSP របស់​[[សាធារណរដ្ឋ​បារាំង]] ។

=== និយមន័យ​នៃ​ប្លង់​គោល ===

ប្លង់​គោល ជា​ឯកសារ​មាន​លក្ខណៈ​យុទ្ធសាស្ត្រ​នៃ​ការរៀបចំ​អភិវឌ្ឍន៍​ទីក្រុង​រហូត​ដល់ ២០២០ ។
* ផែនទី​នៃ​ប្លង់គោល​នេះ​នឹង​រៀបចំ​ក្នុង​មាត្រដ្ឋាន ១/២៥.០០០ ។
* ប្លង់គោល​នេះ​មាន​ទិសដៅ​កំណត់​ដូច​ខាងក្រោម ៖
# កំណត់​តំបន់​ដែល​ជា​ដី​សាធារណៈ​របស់​រដ្ឋ និង តំបន់​ហាម​សាងសង់ ព្រមទាំង​តំបន់ ផ្សេង​ទៀត​ដែល​ប្រើប្រាស់​ជា​រួម ឬ​បម្រុង​ទុក​ជា​សម្បត្តិ​រដ្ឋ និង លំហ​នានា​ដូចជា​លំហ កម្ពស់​សម្រាប់​យន្តហោះ​ចុះ​ឡើង ផែ និង បរិក្ខារ​សាធារណៈ​ធំៗ​ផ្សេង​ទៀត
# បង្កើត​អនុសាសន៍​ដែល​ជា​យុទ្ធសាស្ត្រ​អភិវឌ្ឍន៍​សេដ្ឋកិច្ច និង សង្គមកិច្ច​របស់​ទីក្រុង ។&lt;br /&gt;
បំណង​នេះ​គឺ​សំដៅ​រៀបចំ​តម្រង់​ទិស​សម្រាប់​ថ្ងៃ​អនាគត​នូវ​ការ​វិនិយោគ​របស់​រដ្ឋ និង ឯកជន ។

=== គម្រោង​ដែល​មិន​រាប់​បញ្ចូល​ក្នុង​ប្លង់គោល ===

{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Phnom Penh density.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''ដង់ស៊ី​តេ​ប្រជាជន​ក្នុង​រាជ​ធានី​ភ្នំពេញ'''
|-
|}
* ប្លង់​ដែល​អាច​ជា​នគរោបនីយបញ្ញត្តិ ៖ ប្លង់​កម្ពស់, ប្លង់​ជួរ​តម្រង់, ប្លង់​គម្លាត​សាធារណៈ,ប្លង់​លំហ​បៃតង, ប្លង់​ការពារ​បេតិកភណ្ឌ, ប្លង់​បែងចែក​តំបន់, ប្លង់​ការពារ​ភាព​រំខាន​ដោយ​សំឡេង, ប្លង់​តំបន់​ហាម សាងសង់...
* ប្លង់​អភិវឌ្ឍន៍​តំបន់ ៖ ប្លង់​អភិវឌ្ឍន៍​ទេសចរណ៍,ប្លង់​លំអិត​អភិវឌ្ឍន៍​ឧស្សាហកម្ម, លំនៅឋាន
* ប្លង់គោល​តាម​វិស័យ​នានា ៖ ប្លង់​គោល​គមនាគមន៍, ប្លង់គោល​ទឹក​ស្អាត, ប្លង់គោល​អគ្គិសនី, ប្លង់គោល បណ្ដាញ​លូ...&lt;br /&gt;
ប្លង់​ទាំងអស់​ខាងលើ​ត្រូវ​រៀបចំ​ឡើង​ដោយ​មន្ទីរ​ដែនដី​នគរោបនីយកម្ម និង​សំណង់ ភ្នំពេញ ដោយ​ផ្អែក លើ​ប្លង់គោល​នេះ ។


=== នីតិវិធី​រៀបចំ​គម្រោង​ប្លង់គោល ជំហាន ទី១ (សិក្សា) ===
* ការ​ចងក្រង​សៀវភៅ (ការ​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ-វិភាគ និង ព្យាករណ៍)
* ចក្ខុវិស័យ និង យុទ្ធសាស្ត្រ​សម្រាប់​ឆ្នាំ ២០២០
* អនុក្រឹត្យ និង ផែនទី​ក្នុង​មាត្រដ្ឋាន ១/២៥.០០០
* យុទ្ធសាស្ត្រ​តម្រង់​ទិស​អភិវឌ្ឍន៍ (គម្រោង​ព្រាង​ប្លង់គោល​នគរោបនីយកម្ម) ដើម្បី​សុំ​មតិ​ពី​រាជធានី​ភ្នំពេញ និង ក្រសួងមហាផ្ទៃ ។
* យុទ្ធសាស្ត្រ​តម្រង់​ទិស​អភិវឌ្ឍន៍ (គម្រោង​ព្រាង​ប្លង់គោល​នគរោបនីយកម្ម) ដើម្បី​សុំ​មតិ​ពី​ក្រសួង​រៀបចំ​ដែនដី នគរោបនីយកម្ម និង​សំណង់ ជាមុន មុន​នឹង​បញ្ជូន​ទៅ​ទីស្ដី​ការ​​គណៈរដ្ឋមន្ត្រី​ដើម្បី​សុំ​ការ​អនុមតិ​ពី​ រាជរដ្ឋាភិបាល​ដោយ​បង្កើត ជា​អនុក្រឹត្យ ។

=== នីតិវិធី​រៀបចំ​គម្រោង​ប្លង់គោល ជំហាន ទី២ (អនុម័ត) ===

* ប្លង់គោល​នគរោបនីយកម្ម​រាជធានី​ភ្នំពេញ ២០២០
* ផែនការ​នៃ​ដំណាក់កាល និង កម្មវិធី​រៀបចំ​អភិវឌ្ឍន៍​បន្តបន្ទាប់ (ផែនការ​អភិវឌ្ឍន៍​រយៈពេល​បន្ទាន់-រយៈពេល មធ្យម និង រយៈពេល​វែង) ជំហាន​ទី៣ (អនុវត្តន៍​គម្រោង)
* ផែនការ​អភិវឌ្ឍន៍​ប្រចាំ​ឆ្នាំ និង ថវិកា​ចាំបាច់​ដើម្បី​ការ​អភិវឌ្ឍន៍​ទីក្រុង
* បទបញ្ញត្តិ និង ប្លង់​ប្រើប្រាស់​ដី​ធ្លី​នៃ ខណ្ឌ និង សង្កាត់


=== ការសិក្សា​នានា​ដើម្បី​រៀបចំ​គម្រោង​ប្លង់​គោល ===
{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Pp density2.jpg|150px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''ដង់ស៊ី​តេ​ប្រជាជន​ក្នុង​រាជ​ធានី​ភ្នំពេញ'''
|-
|}
* ការ​សិក្សា​អំពី​ប្រជាសាស្ត្រ សេដ្ឋកិច្ច-សង្គមកិច្ច
* ការសិក្សា​អំពី ការ​គ្រប់គ្រង​ហិរញ្ញវត្ថុ និង រដ្ឋបាល​ទីក្រុង
* ការសិក្សា​អំពី​ប្រព័ន្ធ​ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និង បណ្ដាញ​គមនាគមន៍
* ការសិក្សា​អំពី​ប្រព័ន្ធ​ធារាសាស្ត្រ​ទីក្រុង
* ការសិក្សា​អំពី​ប្រភេទ​នៃ​ការ​ប្រើប្រាស់​ដីធ្លី និង ទីផ្សារ​ដីធ្លី និង លំនៅឋាន
* ការសិក្សា​អំពី​ប្រព័ន្ធ​បៃតង និង​ទេសភាព​ទីក្រុង
* ការសិក្សា​អំពី​រូបសាស្ត្រ​នៃ​ការ​វិវត្តន៍​នគរោបនីយកម្ម និង សំណង់
* ការសិក្សា​អំពី​បេតិកភណ្ឌ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​រាជធានី​ភ្នំពេញ
* ការសិក្សា​អំពី​លទ្ធភាព​អភិវឌ្ឍន៍​ប្រកួត​ប្រជែង​ជាមួយ​ទីក្រុង​នានា​ក្នុង​តំបន់​អាស៊ាន


=== សិក្ខា​សាលា​ដែល​បាន​រៀបចំ​នៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ​កន្លង​មក ===

{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Land using in pp.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''ការ​ប្រើប្រាស់​ដីធ្លី​បច្ចុប្បន្ន'''
|-
|}
* ២២-មករា-០៤- ប្រព័ន្ធ​បៃតង កសិកម្ម​ទីក្រុង និង​ទេសភាព​ទីក្រុង
* ២៩-មករា-០៤- បេតិកភណ្ឌ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​រាជធានី​ភ្នំពេញ
* ០៥-កុម្ភៈ-០៤- បណ្ដាញ​គមនាគមន៍ និង ការ​ដឹក​ជញ្ជូន​ទីក្រុង
* ១២-កុម្ភៈ-០៤- សៀវភៅ​ និង ការ​វិភាគ​ទិន្នន័យ
* ១៩-កុម្ភៈ-០៤- ទីផ្សារ​ដីធ្លី និង អចលនវត្ថុ​ទីក្រុង
* ១៨-មិនា-០៤- សេដ្ឋកិច្ច​ទីក្រុង និង ការ​វិនិយោគ
* ០១-មេសា-០៤- បណ្ដាញ​លូ​ទីក្រុង
* ០៨-មេសា-០៤- ការគ្រប់គ្រង​សេវាកម្ម​ទីក្រុង ៖ ទឹក​ស្អាត ទឹក​សំអុយ និង សំរាម
* ១២-ឧសភា-០៤- ការ​លើក​តម្លៃ​ទី​កណ្ដាល​ក្រុង
* ១៩-ឧសភា-០៤- ការ​ប្រកួតប្រជែង​អន្តរជាតិ​គម្រោង​អភិវឌ្ឍន៍​បឹងកក់
* ១១-មិថុនា-០៤- គម្រោង​ប្រព័ន្ធ​ផ្លូវ​ទីក្រុង
* ១៧-មិថុនា-០៤- ថវិកា និង​ពន្ធដារ​ទីក្រុង, ការ​ផ្ដល់​ហិរញ្ញវត្ថុ​សម្រាប់​ការ​កសាង ប្រព័ន្ធ​ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ​ទីក្រុង
* ១៧-មិថុនា-០៤- គម្រោង​ប្លង់​មេ​សមស្រប​សម្រាប់​ទីក្រុង
* ៣០-មិថុនា-០៤- ភ្នំពេញ ២០២០
* ១២-កក្កដា-០៤- ប្រព័ន្ធ​ផ្លូវ​មេ​ទីក្រុង
* ២៨-កក្កដា-០៤- ភ្លៀង និង អាង​ស្តុក​ទឹក​ភ្លៀង​នៅ​រាជធានី​ភ្នំពេញ
* ២៩-កក្កដា-០៤- គណៈកម្មការ​គម្រោង​ប្រព័ន្ធ​ធារាសាស្ត្រ​ពោធិចិនតុង
* ០២-សីហា-០៤- ការ​កំណត់​អាង​ស្តុក​ទឹក​ភ្លៀង​ក្នុង​ទីក្រុង៖ បឹងសាឡាង-ក្រពើ-ទំពុន
* ១៥-កញ្ញា-០៤- ការ​កំណត់​អាង​ស្តុក​ទឹក​នៃ​បណ្ដាញ​បឹង​ខាងជើង​រាជធានី​ភ្នំពេញ
* ០៦-តុលា-០៤- គម្រោង​ព្រាង​ប្លង់​មេ​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ​សម្រាប់ ២០២០
* ១៤-តុលា-០៤- ការ​តម្រង់​ទិស​ជា​យុទ្ធសាស្ត្រ​សម្រាប់​ការអភិវឌ្ឍន៍​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ ២០២០


== ការ​វិភាគ​សេដ្ឋកិច្ច-សង្គមកិច្ច ==


===ភ្នំពេញ​ក្នុង​តំបន់​អាស៊ីអាគ្នេយ៍===

* រាជធានី​មួយ​នៅ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍
* ជា​ទីក្រុង​ទី​៣១៤ នៃ​ពិភពលោក​ផ្នែក​ចំនួន ប្រជាជន (១,៣លាន​នាក់)
* កំណើន​ផលិតផល​ជាតិ ៨៣០ដុល្លា/ឆ្នាំ តិច​ជាង ៨០ដង នៃ​ទីក្រុង​បាងកក និង សិង្ហបុរី
* ស្ថិត​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ផ្លូវ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ាន(បាងកក-ហូជីមិញ )

===ប្រជាជន និង សេដ្ឋកិច្ច===

* ទីក្រុង​ដែល​មាន​ប្រជាជន​ជាង​មួយ​លាននាក់ (១,៣លាន​នាក់)
* កំណើន​ប្រជាជន​ខ្ពស់ = ៣.២%/ឆ្នាំ =៤០.០០០នាក់/ឆ្នាំ ( ១/៣ ជា​ប្រជាជន​ក្រីក្រ )
* ផលទុន​ជាតិ​សរុប​ក្នុង​ស្រុក ១,៣ពាន់​លាន​ដុល្លារ នៅ​ឆ្នាំ​២០០៣ =២៨ %នៃ​ផលទុន​ជាតិ​សរុប
* ចលករ​សេដ្ឋកិច្ច ៖
:+ ចំនួន​ការងារ ៤៥០.០០០ (៤៦%ឧស្សាហកម្ម និង ៣៨% សេវាកម្ម)
:+ ប្រជាជន​សកម្ម ៧០០.០០០ នាក់
* ពាណិជ្ជកម្ម ៖
{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Phnom Penh density1.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''ដង់ស៊ីតេ​ប្រទស​កម្ពុជា'''
|-
|}
:+ ស្តង់​លក់ដូរ មាន​ចំនួន ២៥.០០០ ស្តង់
:+ គ្រឹះស្ថាន​ពាណិជ្ជកម្ម ១២.០០០ ដែល​ចុះបញ្ជី
* វិនិយោគ ៖ ៣/៤ វិនិយោគទុន​ឧស្សាហកម្ម​នៃ​ប្រទេស
* វិស័យ​ដឹក​ជញ្ជូន ៖ ៣/៤ នៃ​ការ​ដឹកជញ្ជូន​នៃ​ប្រទេស
* វិស័យ​ទេសចរណ៍ ៖ ៩៥០.០០០នាក់ / ឆ្នាំ
* វិស័យ​អប់រំ ៖ និស្សិត ២១.០០០នាក់, ១/៣ នៅ​សកលវិទ្យាល័យ​សាធារណៈ

===ការ​ប្រើប្រាស់​ដីធ្លី​បច្ចុប្បន្ន===

ភ្នំពេញ​មាន​ផ្ទៃក្រឡា ៣៧.៥០០ហត ៖
* ៨០%​ជា​បឹង​ធម្មជាតិ និង ដី​ស្រែ​កសិកម្ម (៥%ជាទន្លេ, ២៥%ដីលិចទឹក, ៥០%ជា​ដី​កសិកម្ម )
* ២០%ជា​ដី​សាងសង់ (១៦,៥%ក្នុង​ទីក្រុង, ៣,៥%នៅ​ជាយក្រុង)
* តំបន់​ក្នុង​ក្រុង​មាន ៦២០០ហត ចែក​ជា ៖
* ១/៣ ជា​ដី​គ្មាន​សំណង់​ជា​ផ្ទៃ​ទឹក និង​ព្រលានយន្តហោះ
* ២/៣ ជា​ដី​សាងសង់(រាប់​បញ្ចូល​ទាំង​ផ្លូវ)
* ដង់ស៊ីតេ​មធ្យម ១៣០នាក់/ហត (៥០០ន/ហត នៅ​កណ្ដាល​ក្រុង និង ៥០ន/ហត នៅ​ជាយក្រុង)
{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Pp network.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''សេវាកម្ម​ពី​រាជធានី​ភ្នំពេញ '''
|-
|}

===បណ្ដាញ​សេដ្ឋកិច្ច===

បណ្ដាញ​សេដ្ឋកិច្ច​ពីរ ៖
* ច្រក​របៀង​អភិវឌ្ឍន៍​សេដ្ឋកិច្ច ៖ បាងកក-ដី​សណ្ដ​មេគង្គ ( RN5/RN1-RN6 ផ្លូវដែក,ផ្លូវទឹក )
* ច្រក​របៀង​អភិវឌ្ឍន៍​សេដ្ឋកិច្ច ភ្នំពេញ-ក្រុង​ព្រះសីហនុ ៖ ( RN5/RN1-RN6 ផ្លូវដែក )

===ភ្នំពេញ​ជា​មជ្ឈមណ្ឌល​សេវាកម្ម សម្រាប់​បម្រើ​ប្រជាជន ៦​លាន​នាក់===

* បច្ចុប្បន្ន​ប្រជាជន​៦​លាន​នាក់ ទទួល បាន​នូវ​សេវាកម្ម​ពី​រាជធានី​ភ្នំពេញ ក្នុង​កម្រិត ចម្ងាយ​កាំ​រង្វង់​១០០​គីឡូម៉ែត្រ​ជុំ​វិញ ។
* ២០​ឆ្នាំ​ទៅ​មុខ​ចំនួន​ប្រជាជន​ដែល​ទទួល បាន​សេវាកម្ម​នេះ​នឹង​កើន​ដល់​១១​លាន​នាក់
* ត្រូវ​តែ​ជំរុញ​ការ​អភិវឌ្ឍន៍​ទូទាំង​ប្រទេស ជា​ពិសេស​ទីក្រុង​ធំ​បន្ទាប់ ដើម្បី​ឱ្យ​ការ​អភិវឌ្ឍន៍ មាន​លំនឹង និង​តុល្យភាព​ជាមួយ​គ្នា ។
* ការ​អភិវឌ្ឍន៍​ទីក្រុង​ជាយដែន​ព្រំប្រទល់

== ប្រព័ន្ធ​គមនាគមន៍​ដឹកជញ្ជូន ៖ ការ​តភ្ជាប់​ទៅ​នឹង​បណ្ដាញ​គមនាគមន៍​ពិភពលោក និង ក្នុង​តំបន់ ==

===ព្រលានយន្តហោះ​អន្តរជាតិ​ភ្នំពេញ===
{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Airport.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''អាកាសយានដ្ឋានជាតិ និង​អន្តរជាតិ '''
|-
|}
* អាកាសយានដ្ឋាន​តូច(ភ្ញៀវ​១លាន​នាក់/ឆ្នាំ) បើ​ប្រៀបធៀប​នឹង​បណ្ដា​អាកាសយានដ្ឋាន អន្តរជាតិ​ក្នុង​តំបន់ ។
* សម្រាប់​៥០​ឆ្នាំ​ទៅ​មុខ​អាច​កើន​ដល់​៥​លាន​នាក់/ឆ្នាំ (កំណើន​ពី ៥ទៅ៧%) ។
* មាន​ទីតាំង​នៅ​ជិត​ក្រុង និង ក្បែរ​តំបន់​ឧស្សាហកម្ម
* មាន​ការ​រៀបចំ​បម្រុង​ទុក​នូវ​ផែ​ទំនិញ ឃ្លាំង ចំណត និង បរិក្ខារ​សុវត្ថិភាព​ហោះហើរ ។
* អាច​ប្រើប្រាស់​បាន​យ៉ាង​ពេញ​សមត្ថភាព​ដល់​ឆ្នាំ ២០២០ ។

===ផែ និង គមនាគមន៍​ផ្លូវ​ទឹក===

* ផែ​ក្រុងព្រះសីហនុ​មាន​ទំហំ​តូច​ប្រៀបធៀប​មាត្រដ្ឋាន​តំបន់(១%នៃ​សិង្ហបុរី) ប៉ុន្តែ​ជា​ច្រក​ទ្វារ​សំខាន់ សម្រាប់​ប្រទេស​កម្ពុជា ។
* ផែ​ក្រុង​ភ្នំពេញ ៖ គួរ​រក្សា និង កែលំអ​ពង្រីក -ផែ​ជំនួយ​នៃ​ផែ​ព្រះសីហនុ
* ផែ​ក្នុង​ទីក្រុង ៖ មាន​ភាព​ងាយស្រួល​ព្រោះ ជិត​អ្នក​ផលិត/អ្នកប្រើប្រាស់
* ទន្លេ​មេគង្គ ៖ មាន​សក្ដានុពល​ច្រើន អាច​ទទួល​កប៉ាល់​ធុន ៣០០០-៥០០០ តោន
* ត្រូវការ​ពង្រីក​ផ្ទៃ​ស្តុក​ទំនិញ ឃ្លាំង កែលំអ​បរិក្ខារ
* ចំណុច​គ្រោះថ្នាក់ ៖​ ឃ្លាំង​ប្រេង​នៅ​ទន្លេសាប

===ប្រព័ន្ធ​ផ្លូវ​ដែក===

* បណ្ដាញ​ផ្លូវ​ដែក​នៃ​កម្ពុជា ភ្ជាប់​ពី​ភ្នំពេញ​ទៅ​ក្រុងព្រះសីហនុ និង ព្រំ​ប្រទល់​ថៃ
* ការ​ជួសជុល​ផ្លូវដែក និង ក្បាលរថភ្លើង មាន​ការ​យឺតយ៉ាវ ដំណើរការ​សេដ្ឋកិច្ច ខ្សោយ ។
* បរិមាណ​ដឹក​អ្នកដំណើរ​ថយ​ចុះ ។ រី​ឯ​បរិមាណ នៃ​ការ​ដឹកទំនិញ​កើន​ឡើង ។
* តម្រូវការ​ចាំបាច់​ធានា​សុវត្ថិភាព​ចរាចរ និង [[ល្បឿន]] ពាណិជ្ជកម្ម​ត្រឹមត្រូវ ។
{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Port network.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''ផែ និង គមនាគមន៍​ផ្លូវ​ទឹក'''
|-
|}

===ចរាចរ​ផ្លូវ​ដែក​កម្ពុជា===

===ប្រព័ន្ធ​ផ្លូវ និង ផែ​ស្ងួត===
* ផែ​ស្ងួត​នៅ​តំបន់​ត្រីកោណ
* ស្ថានីយ​សំរោង​ជា​កន្លែង​ស្តុក, ច្រក​ល្អៀង​សេដ្ឋកិច្ច រាជធានី​ភ្នំពេញ
* កំពុង​ផែ​ជាតិ​ក្រុងព្រះសីហនុ
* តំបន់​ផ្លាស់ប្ដូរ​សេដ្ឋកិច្ច​អន្តរ​តំបន់
* ផែ​ស្ងួត​បន្ទាប់​នៅ​គ្រប់​ច្រក​ចូល​ទីក្រុង
* ភ្ជាប់​រាជធានី​ភ្នំពេញ​ទៅ​នឹង​បណ្ដា​ទីក្រុង​នានា ក្នុង​តំបន់

===បេតិកភណ្ឌ និង ទេសភាព​ទីក្រុង===
* រក្សា និង អភិរក្ស​រមណីយដ្ឋាន​ចតុមុខ
* រក្សា​តំបន់​ដូនពេញ​ជា​មជ្ឈមណ្ឌល​ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង បេតិកភណ្ឌ​ជាតិ ។
* បង្កើន​ការ​ដាំ​ដើមឈើ​ក្នុង​រាជធានី​ភ្នំពេញ
* បង្កើន​ក្រឡា​ផ្ទៃ​បៃតង​ក្នុង​តំបន់​សំណង់​ណែន
* រក្សា​ក្រវាត់​បៃតង និង​ភូមិ​ប្រពៃណី​នៅ​ជាយក្រុង
* រក្សា និង ដាំ​ដើម​តាម​ប្រឡាយ មាត់បឹង ទន្លេ
* រៀបចំ​អភិវឌ្ឍន៍​ទីក្រុង​ដោយ​បន្ត​ប្រពៃណី​បៃតង

{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Railway network.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''ប្រព័ន្ធ​ផ្លូវ​ដែក'''
|-
|}
ត្រូវ​រៀបចំ​ទីប្រជុំជន​បន្ទាប់​នៅ ជុំវិញ​ទីក្រុង​គឺ​នៅ​តាម​ច្រក​ចូល រាជធានី អាច​ជា​ទីប្រជុំជន​រណប
* ចោមចៅ
* សំរោង
* ជ្រោយចង្វារ
* ព្រែកព្នៅ
* តាខ្មៅ
* ច្បារអំពៅ ៘

ទីប្រជុំជន​បន្ទាប់​អនាគត

===បណ្ដាញ​បឹង===
'''បឹង​ខាងជើង''' ៖ បឹង​ប៉ាយ៉ាប បឹង​ពោងពាយ បឹង​រាជសី បឹង​ក្បាលដំរី បឹង​ស្ទឹងកំបុត...
* ជា​អាង​ស្តុក​ទឹក​បម្រើ​ដល់​ការ​អភិវឌ្ឍន៍​តំបន់ លំនៅឋាន​ប្រណិត និង​ទីប្រជុំជន​ថ្មី ។
* ផ្ទៃ​បឹង​ត្រូវ​ថែរក្សា&lt;br /&gt;
'''បឹង​ខាងត្បូង''' ៖ បឹងទំពុន បឹង​ជើងឯក
* អាង​ស្តុក​ទឹក​ចុងក្រោយ និង ជា​កន្លែង ច្រោះ​ទឹក​ស្អុយ ។
* ផ្ទៃ​បឹង​ត្រូវ​រក្សាទុក​បឹង​ជើងឯក

===នយោបាយ​លំនៅឋាន===
{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Road and port.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''ប្រព័ន្ធ​ផ្លូវ និង ផែ​ស្ងួត'''
|-
|}
ដោយ​កំណើន​ប្រជាជន​រាជធានី​ភ្នំពេញ​ខ្លាំង និង ត្រូវការ​ប្រមាណ​ជិត​១​ម៉ឺន​លំនៅឋាន/ឆ្នាំ ចំណុច​៥ យ៉ាង​ដែល​ត្រូវ​គិតគូរ គឺ ៖
# ជំរុញ​ការ​វិនិយោគ​ផ្នែក​លំនៅឋាន និង ដីធ្លី​សម្រាប់​ប្រជាជន​គ្រប់​ស្រទាប់
# រៀបចំ ​អភិវឌ្ឍន៍​ប្រព័ន្ធ​ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ​គ្រប់បែប​យ៉ាង​នៅ​តំបន់​ជាយក្រុង ដែល​អាច​ស្រូប​ទទួល​យក ៩០%នៃ កំណើន ប្រជាជន​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​២០២០ ។
# អនុវត្ត​នយោបាយ​សម្បទាន​ដី​សង្គមកិច្ច នយោបាយ​ចែក​រំលែក​ដីធ្លី ការ​ផ្លាស់ទី​លំនៅ ទៅ​តំបន់​ថ្មី​ដោយ​មានការ ចូលរួម​ពី​ឯកជន ។
# ​ជំរុញ​ឱ្យ​មាន​ការ​វិនិយោគ​អភិវឌ្ឍន៍​លំនៅឋាន​ជួល​នៅ​រាជធានី
# លើក​ទឹកចិត្ត​ការ​ជួសជុល​អគារ​ស្នាក់​នៅ​រួម ដែល​ជា​អគារ​ចាស់ៗ ដោយ​ខ្ចី​ប្រាក់​ដែល​មាន ការ​ប្រាក់​ទាប ។

== យុទ្ធសាស្ត្រ​តម្រង់​ទិស​អភិវឌ្ឍន៍ ==


===ការ​តម្រង់​ទិស​នៃ​គម្រោង​ប្លង់មេ===
# ភ្នំពេញ​មាន​មុខងារ​មួយ​ច្បាស់លាស់ គឺ​ទីក្រុង​រាជធានី ទីក្រុង​រដ្ឋបាល [[សេដ្ឋកិច្ច]] វប្បធម៌ និង ទេសចរណ៍ ។
# កំណត់​ជា​អតិបរមា​នូវ​ប្រព័ន្ធ​ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ​ធំៗ​មាន​ស្រាប់​ដូចជា ៖គម្រោង ​ពង្រីក​ព្រលានយន្តហោះ គម្រោង​ពង្រីក ផែ គម្រោង​បង្កើត​ស្ថានីយ​រថភ្លើង​ថ្មី​នៅ​ជាយ ក្រុង(ស្ថានីយ សំរោង) និង ផែ​ស្ងួត ការ​កែ​លំអ​រៀបចំ​ស្ថានីយ​រថភ្លើង​ចាស់​នៅ​ភ្នំពេញ និង ការ​បង្កើត​ឱ្យ​មាន​ប្រព័ន្ធ​ដឹក​ជញ្ជូន​រួម​ផ្លូវដែក ទៅ​តំបន់ ខាងជើង(ឫស្សីកែវ) និង​ខាងលិច​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ(ដង្កោ)
# កំណត់​ព្រំប្រទល់​ដី​សាធារណៈ (បឹង ប្រឡាយ ផ្លូវថ្នល់ ផ្លូវដែក ព្រលានយន្តហោះ ផែ និង តំបន់​បរិស្ថាន​បៃតង)។
# រៀបចំ​តំបន់​សម្រាប់​ទទួល​ការអភិវឌ្ឍន៍​សេដ្ឋកិច្ច ៖ ការ​រៀបចំ​ប្រព័ន្ធ និង បណ្ដាញ​ផ្លូវ​ដើម្បី​ការ​អភិវឌ្ឍន៍​ដី​ធ្លី និង លំនៅឋាន​នៅ​ជាយក្រុង ។
# រៀបចំ​តំបន់​សម្រាប់​ទទួល និង​ស្រូប​យក​កំណើន​ប្រជាជន ជា​ពិសេស​គ្រួសារ​ក្រីក្រ​ដែល​ត្រូវ​រស់នៅ​ក្បែរ​កន្លែង​ដែល​មាន ការងារ​ធ្វើ ។
# រៀបចំ​ពង្រីក​ព្រំប្រទល់​រាជធានី​ភ្នំពេញ ក្នុង​កាំ​រង្វង់​ ៣០គម ជុំវិញ​ចំណុច​កណ្ដាល វត្តភ្នំ និង បង្កើត​ខណ្ឌ​អរិយក្សត្រ​ថ្មី​មួយ បញ្ចូល​មក​ក្នុង​រាជធានី​ភ្នំពេញ។ ខណ្ឌ​ថ្មី នេះ​នឹង​គ្រោង​ទុក​សម្រាប់​ការ​អភិវឌ្ឍន៍ រយៈពេល​វែង ។
# រៀបចំ​កិច្ចសហការ​រួម​ជាមួយ​គ្រប់​ដៃ​គូ​អភិវឌ្ឍន៍​ដូចជា ៖ អ្នក​វិនិយោគ​ឯកជន ធនាគារ ក្រុមហ៊ុន​ដីធ្លី ម្ចាស់​ដី​ធំៗ និង អ្នក​អភិវឌ្ឍន៍​ផ្សេង​ទៀត​ដើម្បី​បង្កើន ទីផ្សារ​ដីធ្លី និង លំនៅឋាន (សិក្សា​លើ​ទីផ្សារ​ដីធ្លី)។
# ពង្រឹង​គុណភាព​លំហ​បៃតង និង អត្តសញ្ញាណកម្ម​នៃ​ទីក្រុង-រាជធានី-ចតុមុខ ដោយ ថែរក្សា​បាន​នូវ ទន្លេ​៤​មុខ និង រៀបចំ​ឱ្យ​មាន​ប្លង់មេ​លំហ​បៃតង ។
# កំណត់​មុខងារ និង ប្រភេទ​តំបន់​អភិវឌ្ឍន៍​ក្រុង តំបន់​សម្រាប់​សាងសង់​អគារ​ខ្ពស់ (Skyscrapers) តំបន់​អភិរក្ស ប្រវត្តិសាស្ត្រ តំបន់​ភូមិគ្រឹះ តំបន់​ផ្ទះល្វែង តំបន់​ផែ​ស្ងួត ... ដើម្បី​បញ្ចៀស​នូវ​ផល​ប៉ះពាល់​អវិជ្ជមាន​នានា ដូចជា ៖ ការ​បំពុល​បរិយាកាស សំឡេង កកស្ទះ​ចរាចរ ៘
# ពង្រឹង​សមត្ថភាព​សេដ្ឋកិច្ច​ក្នុង​វិស័យ​ សំណង់ វាយនភណ្ឌ ការ​ចិញ្ចឹម​សត្វ-ត្រី ការ​ដាំ​ដុះ ការ​ដឹក​ជញ្ជូន ទេសចរណ៍ និង វិស័យ​ជា​យុទ្ធសាស្ត្រ​ផ្សេង​ទៀត ។
Project of Master Plan of Phnom Penh city-2020
General destination of Land use plan
{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Partition pp.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''ការ​រៀបចំ​លំហ​ទីក្រុង-បែងចែក​តំបន់'''
|-
|}


== គម្រោង​បែងចែក​តំបន់​ប្រភេទ​ដីធ្លី​សម្រាប់​អនាគត ២០២០ ==

Les surfaces (452.30Km²)

* តំបន់​ទីក្រុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ...................................................... ៤៧០ ហត =១%
* តំបន់​ទីក្រុង​ដែល​បាន​រៀបរយ(១៩៥០)............................. ២.០០០ ហត =៤.៤%
* តំបន់​ជាយក្រុង........................................................... ៦.២០០ ហត =១៣.៧%
* តំបន់​សកម្មភាព​សេដ្ឋកិច្ច-ឧស្សាហកម្ម.............................. ៣.០០០ ហត =៦.៦%
* តំបន់​ពង្រីក​លំនៅឋាន................................................... ៣.៨០០ ហត =១៩.៥%
* ទីប្រជុំជន​បន្ទាប់ និង តំបន់​អភិវឌ្ឍន៍​ពិសេស..................... ១.១០០ ហត =២.៤%
* តំបន់​សម្រាប់​រៀបចំ​ប្រព័ន្ធ​ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និង ស្ថានីយ.......... ៩០០ ហត =១.៩%
* តំបន់​បម្រុង​សម្រាប់​សំណង់ និង បរិក្ខារ​សាធារណៈ-រដ្ឋបាល...... ២៣០ ហត =០.៥%
* តំបន់​ភូមិម្ករ​ប្រជាជន និង តំបន់​សំណង់​ដង់ស៊ីតេ​ទាប...... ៦.០០០ ហត =១៣.២%
* តំបន់​បៃតង និង កម្សាន្ត.................................................. ៤.៧០០ ហត =១០.៤%
* តំបន់​កសិកម្ម​ជាយក្រុង......................................................១០.០០០ ហត =២២%
* តំបន់​ថែរក្សា​ធម្មជាតិ.......................................................... ១.៤០០ ហត =៣%
* តំបន់​អាង​សម្រាប់​ច្រោះ​ទឹក​សំអុយ............................................. ៤៣០ ហត =១%

== ឯកសារយោង​ ==
* [http://www.phnompenh.gov.kh/phnompenh សាលា​ក្រុង​ភ្នំពេញ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090728033438/http://www.phnompenh.gov.kh/phnompenh/ |date=2009-07-28 }}

[[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំពេញ]]

{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Pp ruin heritage and view.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''បេតិកភណ្ឌ និង ទេសភាព​ទីក្រុង'''
|-
|}
{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Future town.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''ទីប្រជុំជន​បន្ទាប់​អនាគត'''
|-
|}
{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Lake network.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''បណ្ដាញ​បឹង'''
|-
|}
{| border=0 align=right cellpadding=0 cellspacing=0 width=200 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 | [[ឯកសារ:Master plan.jpg|250px]]
|-
| style=&quot;background:#ffffff;&quot; align=center colspan=0 |'''ភ្នំពេញ​ជាទីក្រុង​រាជធានី ទីក្រុង​រដ្ឋបាល សេដ្ឋកិច្ច វប្បធម៌ និង ទេសចរណ៍ '''
|-
|}</text>
      <sha1>1s5bwvvp4oug4f62w4n2j7m3huefk5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>សុវណ្ណសាមជាតក</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15359</id>
    <revision>
      <id>336680</id>
      <parentid>335327</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>កុត្តរ</username>
        <id>51123</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>336680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112470" sha1="pxvrhuudbqap53xgtpliolgehop5pxo" xml:space="preserve">[[រូបភាព:sovanasam.jpg|right|200px|]]
ព្រះបរមសាស្តា កាល​ទ្រង់​គង់​ប្រថា ៖ប់​នៅ​ជេតពនមហាវិហារ ទ្រង់​ប្រារព្វ​ភិក្ខុ​មួយ​អង្គ ដែល​ជា​អ្នក​ចិញ្ចឹម​មាតា​បិតា ត្រាស់​នូវ​ព្រះ​ធម៌​ទេសនា​នេះ​ថា ៖ '''កោ នុ មំ ឧសុនា វិជ្ឈិ''' ដូច្នេះ​ជា​ដើម ។&lt;br /&gt;​

ដូច​បាន​ស្តាប់​មក ក្នុង​ក្រុង​សាវត្ថី មាន​កុលបុត្រ​ម្នាក់ ជា​បុត្រ​តែ​មួយ​ក្នុង​ត្រកូល​សេដ្ឋី ដែល​មាន​សម្បត្តិ​ ១៨​កោដិ ។ កុលបុត្រ​នោះ​ជា​ទី​ស្រឡាញ់ ជា​ទី​ចម្រើន​ចិត្ត​នៃ​មាតា​បិតា​ដ៏​ក្រៃលែង ។ ថ្ងៃ​មួយ​កុលបុត្រ​នោះ​ឯង កំពុង​នៅ​លើ​ប្រាសាទ បាន​បើក​សីហ​បញ្ជរ សម្លឹង​មើល​មក​ថ្នល់​ធំ ឃើញ​ពួក​មហាជន​កាន់​ផ្កា​កម្រង និង​គ្រឿង​ក្រអូប​ជា​ដើម ទៅ​កាន់​ព្រះ​ជេតពន​មហាវិហារ ដើម្បី​នឹង​ជួប​ជុំ​គ្នា​ស្តាប់​នូវ​ព្រះធម៌​ទេសនា ទើប​គិត​ថា សូម្បី​យើង​​ក៏​ត្រូវ​ទៅ​នឹង​គេ​ដែរ ។ កាល​គិត​ដូច្នោះ​ហើយ ទើប​បាន​ចាត់​ចែង​នូវ​ផ្កា​កម្រង និង​គ្រឿង​ក្រអូបនាំ​យក​ទៅ​កាន់​ព្រះ​វិហារ ប្រកប​ដោយ​សទ្ធា ថ្វាយ​សំពត់ ភេសជ្ជះ និង​ទឹក​ជា​ដើម​ ដល់​ព្រះ​សង្ឃ ហើយ​បូជា​ដល់​អង្គ​[[ពុទ្ធប្រវត្តិសង្ខេប|ព្រះ​ដ៏​មាន​ព្រះ​ភាគ]]ដោយ​ផ្កា​កម្រង និង​គ្រឿង​ក្រអូប​ទាំង​ឡាយ ថ្វាយ​បង្គំ​រួច​ ក៏​អង្គុយ​ស្តាប់​ព្រះ​ធម៌​ក្នុង​ទី​ដ៏​សមគួរ ។&lt;br /&gt;​

កាល​កុលបុត្រ​បាន​ស្តាប់​ព្រះ​ធម៌​ទេសនា​ហើយ ក៏​បាន​ឃើញ​ទោស​ក្នុង​កាម​ទាំង​ឡាយ និង​បាន​កំណត់​អានិសង្ស​នៃ​បព្វជ្ជា ។ លុះ​ដល់​[[ពុទ្ធបរិស័ទ|បរិស័ទ]]​គ្រប់​គ្នា​ត្រឡប់​ទៅ​វិញ​អស់​ហើយ ទើប​ថ្វាយ​បង្គំ​ព្រះ​ដ៏​មាន​ព្រះ​ភាគ ទូល​សូម​បព្វជ្ជា ។ ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​ត្រាស់​ដល់​កុលបុត្រ​នោះ​យ៉ាង​នេះ​ថា ៖ ''ព្រះ​[[តថាគត]]ទាំង​ឡាយ​មិន​ញុំាង​បុត្រ​ដែល​មាតា​បិតា​មិន​ទាន់​បាន​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​បព្វជ្ជា​នោះ​ឡើយ'' ។ កុលបុត្រ​នោះ​ កាល​បាន​ស្តាប់​នូវ​ព្រះ​ពុទ្ធ​ដីកា​ដូច្នោះ​ហើយ ទើប​ថ្វាយ​បង្គំ​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ក្រាប​ទូល​លា​ត្រឡប់​មក​គេហដ្ឋាន​វិញ ដល់​ហើយ បាន​ក្រាប​សំពះ​មាតា​បិតា​ដោយ​សេចក្តី​គោរព រួច​បាន​ពោល​ថា ៖ ''បពិត្រ​ លោក​ឪពុក អ្នក​ម្តាយ កូន​នឹង​បួស​ក្នុង​សម្នាក់​ព្រះ​[[តថាគត]]'' ។&lt;br /&gt;​

លំដាប់​នោះ មាតា​បិតា​របស់​កុលបុត្រ​នោះ បាន​ស្តាប់​ពាក្យ​របស់​កូន​ហើយ ក៏​មាន​សភាព​ដូច​ជា​បែក​បេះ​ដូង​ជា​៧​ចម្រៀក ព្រោះ​មាន​បុត្រ​តែ​មួយ ញាប់​ញ័រ​ដោយ​សេចក្តី​ស្នេហា​ចំពោះ​បុត្រ បាន​ពោល​ថា ៖ ''កូន​សម្លាញ់ កូន​ជា​ទំពាំង​នៃ​ត្រកូល ហាក់​ដូច​ជា​កែវ​ភ្នែក ឬ​ដូច​ជា​ជីវិត​របស់​យើង​ទាំង​ពីរ​នាក់ ។ ឪពុក​និង​ម៉ែ បើ​វៀរ​ចាក​កូន​ហើយ នឹង​មាន​ជីវិត​បាន​ដូចម្តេច​ទៅ ជីវិត​របស់​យើង​ទាំង​ពីរ​ក៏​ចាស់​ណាស់​ទៅ​ហើយ នឹង​ស្លាប់​ក្នុង​ថ្ងៃ​នេះ ថ្ងៃ​ស្អែក ឬ​ក៏​ខាន​ស្អែក យ៉ាង​នេះ កូន​នៅ​ប្រាថ្នា​ចាក​ចោល​ឪពុក​ម្តាយ​ទៅ​ទៀត​ឬ ។ ធម្មតា​ បព្វជ្ជា​គឺ​បុគ្គល​ធ្វើ​បាន​ដោយ​លំបាក​ក្រៃ​លែង កាល​ត្រូវ​ការ​ត្រជាក់ ក៏​រមែង​បាន​ក្តៅ កាល​ត្រូវ​ការ​ក្តៅ ក៏​រមែង​បាន​ត្រជាក់ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ​ កូន​​កុំ​បួស​ឡើយ'' ។ កុលបុត្រ​នោះ បាន​ស្តាប់​ឮពាក្យ​របស់​មាតា​បិតា​ដូច្នោះ​ហើយ ក៏​ដល់​នូវ​ទុក្ខ​ទោមនស្ស អង្គុយ​ឱន​មុខ សៅសោក មិន​បរិភោគ​អាហារ​អស់​៧​ថ្ងៃ ។ លំដាប់​នោះ​មាតា​បិតា​របស់​កុលបុត្រ​នោះ បាន​គិត​គ្នា​ថា ''បើ​កូន​របស់​យើង​មិន​បាន​នូវ​ការ​អនុញ្ញាត​បួស​ទេ មុខ​តែ​នឹង​ស្លាប់​ជា​មិន​ខាន ហើយ​យើង​នឹង​មិន​បាន​ឃើញ​កូន​ទៀត​ឡើយ តែ​បើ​កូន​បាន​រស់​នៅ​ក្នុង​ភេទ​ជា​អ្នក​បួស យើង​គង់​នឹង​បាន​ជួប​ប្រទះ​ឃើញ​មុខ​តទៅ​ទៀត'' ។ កាល​បាន​គិត​គ្នា​ហើយ ទើប​អនុញ្ញាត​ថា ៖ ''នែ​កូន​សម្លាញ់​ មាតា​បិតា​អនុញ្ញាត​​ឲ្យ​​កូន​ហើយ ចូរ​កូន​បួស​ចុះ'' ។ កុលបុត្រ​នោះ បាន​ស្តាប់​ដូច្នោះ មាន​ចិត្ត​ត្រេក​អរ​ បង្អោន​សរីរៈ​ទាំង​អស់​ចុះ ក្រាប​ទៀប​បាទា​នៃ​មាតា​បិតា ថ្វាយ​បង្គំ​លា ចេញ​ពី​ក្រុង​[[សាវត្ថី]] ទៅ​កាន់​ជេតពន​មហា​វិហារ ។ ទៅ​ដល់​ហើយ បាន​ក្រាប​ថ្វាយ​បង្គំ​ព្រះ​ភគវា ទូល​សូម​បព្វជ្ជា​នឹង​ព្រះ​អង្គ ។ ព្រះ​បរម​សាស្តា​បាន​ត្រាស់​បង្គាប់​​ឲ្យ​​ភិក្ខុ​មួយ​អង្គ បំបួស​កុលបុត្រ​នោះ​ជា​សាមណេរ ។ ចាប់​តាំង​អំពី​សាមណេរ​នោះ​បួស​ហើយ លាភសក្ការៈ​បាន​កើត​ឡើង​យ៉ាង​ច្រើន​ដល់​លោក ។ សាមណេរ​នោះ​បាន​ញុំាង​អាចារ្យ​និង​ឧបជ្ឈាយ៍​​ឲ្យ​​ត្រេក​អរ លុះ​គ្រប់​ព្រះជន្មហើយ ក៏​បាន​ឧបសម្បទា​ជា​ភិក្ខុ សិក្សា​ព្រះធម៌​ព្រះ​វិន័យ​បាន​៥​វស្សា​ក៏​គិត​ថា​ យើង​នៅ​ក្នុង​ទីនេះ ច្របូក​ច្របល់​ទៅ​ដោយ​ពួក​ញាតិ​ជា​ដើម មិន​សម​គួរ​ដល់​យើង​ឡើយ ។ ព្រះ​ភិក្ខុ​ប្រាថ្នា​នឹង​បំពេញ​នូវ​វិបស្សនាធុរៈ ទើបរៀនព្រះកម្មដ្ឋាន​ក្នុង​សំណាក់​ព្រះ​ឧបជ្ឈាយ៍ ហើយ​ចេញ​អំពី​ជេត​ពន​មហាវិហារ ទៅ​កាន់បច្ចន្តគ្រាម បាន​អាស្រ័យ​នៅ​នឹង​សេនាសនៈ​ក្នុង​ព្រៃ នា​បច្ចន្តគ្រាម​នោះ​ឯង ។ ព្រះ​ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​ចម្រើន​វិបស្សនា​ក្នុង​ទី​នោះ សូម្បី​ព្យាយាម​ដល់​ទៅ​១២​ឆ្នាំ ក៏​មិន​អាច​ញុំាង​នូវ​គុណ​វិសេស​​ឲ្យ​​កើត​ឡើង​បាន​ឡើយ ។ ចំណែក​មាតា​បិតា​របស់​ភិក្ខុ​វិញ ពេល​វេលា​បាន​កន្លង​ទៅៗ ពួក​ជន​ទាំង​ឡាយ​ដែល​ជា​អ្នក​ធ្វើ​ស្រែ ឬ​ជា​អ្នក​ជួញ​ដូរ​​ឲ្យ​​លោក​សេដ្ឋីនោះ បាន​កាន់​យក​នូវ​សម្បត្តិ​នោះ​ៗ ជា​របស់​ខ្លួន តាម​ដែល​ខ្លួន​ពេញ​ចិត្ត សូម្បី​ទាសកម្មករ​ក្នុង​ផ្ទះ​ជា​ដើម ក៏​កាន់​យក​មាស​ប្រាក់​ និង​របស់​របរ​ផ្សេង​ៗ រត់​ចេញ​ពី​ផ្ទះ​អស់​ទៅ ។ ក្រោយ​មក​ជន​ទាំង​ពីរ​នាក់​នោះ​ធ្លាក់​ខ្លួន ដល់​នូវ​ក្តីទុក្ខ​លំបាក មិន​មាន​អ្នក​ទំនុក​បម្រុង​សូម្បី​តែ​ម្នាក់​ឡើយ ត្រូវ​លក់​ផ្ទះ​ហើយ​ក៏​មិន​មាន​ទី​អាស្រ័យ​នៅ ដល់​នូវ​ភាព​ជា​បុគ្គល​ដែល​គួរ​​ឲ្យ​​អាណិត​ក្រៃ​លែង ។ ជន​ទាំង​ពីរ​ត្រូវ​ស្លៀក​ដណ្តប់​សំពត់​ចាស់​ៗ កាន់​អំបែង​ដើរ​សូម​ទាន​គេ អាស្រ័យ​នៅ​ក្រោម​ដើម​ឈើ ឬ​សំយាប​ផ្ទះ​នៃ​អ្នក​ដទៃ ។&lt;br /&gt;​

ក្នុង​កាល​នោះ មាន​ព្រះ​ភិក្ខុ​មួយ​អង្គ​ចេញ​ចាក​ពី​វត្ត​ជេតពន​មហាវិហារ ទៅ​ដល់​ទី​នៅ​នា​បច្ចន្តគ្រាម ចូល​ទៅ​ក្នុង​ព្រៃ ដែល​ជា​លំ​នៅ​នៃ​ភិក្ខុ​បុត្រ​របស់​សេដ្ឋី​អនាថា ៖​នោះ​ឯង ។ ភិក្ខុ​សេដ្ឋី​បុត្រ​បាន​ធ្វើ​នូវ​អាគន្តុក​វត្ត​ដល់​ភិក្ខុ​ថ្មី​នោះ និង​គង់​អង្គុយ​នៅ​ជា​សុខ​ហើយ ទើប​សួរ​ថា ៖​ ''លោក​ដ៏​មាន​អាយុ និមន្ត​មក​ពី​ណា?'' ព្រះ​ភិក្ខុ​អាគន្តុក​ក៏​បាន​ឆ្លើយ​ថា ៖ ''ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​មក​អំពី​ព្រះ​ជេតពន​មហាវិហារ ។'' ព្រះ​ភិក្ខុ​សេដ្ឋី​បុត្រ​ក៏​បាន​សួរ​ដល់​ការ​គង់​នៅ​ជា​សុខ​របស់​​ព្រះ​បរម​សាស្តា និង​[[សាវ័កព្រះពុទ្ធ|ព្រះ​មហា​សាវ័ក]]​ជាដើម ហើយ​ក៏​បាន​សួរ​ដល់​មាតា​បិតា​របស់​ខ្លួន​ថា ៖ ''លោក​ដ៏​មាន​អាយុ ត្រកូល​សេដ្ឋី​ឈ្មោះ​នោះ ក្នុង​ក្រុង​[[សាវត្ថី]]​សុខ​សប្បាយ​ទេ?'' ភិក្ខុ​អាគន្តុក​តប​ថា ៖ ''&quot;អាវុសោ លោក​កុំ​សួរ​នាំ​ដល់​ត្រកូល​នោះ​ឡើយ ។'' ភិក្ខុ​សេដ្ឋី​បុត្រ​សួរ​ថា ៖ ''តើ​យ៉ាង​ដូច​ម្តេច លោក​ដ៏​មាន​អាយុ?'' ភិក្ខុ​អាគន្តុក​បាន​រៀប​រាប់​ថា ៖ ''ត្រកូល​នោះ ខ្ញុំ​ព្រះករុណា​បាន​ឮ​មក​ថា ៖ មាន​កូន​ប្រុស​តែ​មួយ ហើយ​កូន​នោះ​បាន​ចេញ​បួស​ក្នុង​[[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនា]] ចាប់​តាំង​ពី​កូន​ចេញ​បួស​ទៅ​កាល​ណា ត្រកូល​នោះ​ក៏​មាន​ការ​ធ្លាក់​ចុះ វិនាស​ហិន​ហោច​នូវ​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ជា​បន្ត​បន្ទាប់ ឥឡូវ​នេះ សេដ្ឋី​ទាំង​ពីរ​នោះ ជា​មនុស្ស​អត់​ទ្រព្យ​កំព្រី​កំ​ព្រា​គួរ​​ឲ្យ​​អាណិត​ក្រៃ​លែង ។ គាត់​ទាំង​ពីរ​កាន់​អំបែង​ដើរ​សូមទាន អាស្រ័យ​នៅ​តាម​សំយាប​ផ្ទះ​របស់​អ្នក​ដទៃ ។​'' ភិក្ខុ​សេដ្ឋី​បុត្រ​ស្តាប់​ហើយ ក៏​មិន​អាច​នឹង​ទប់​ចិត្ត​បាន ទឹក​ភ្នែក​ស្រក់​មក​ជោគ​ព្រះ​ភ័ក្ត្រ យំ​ញ័រ​ញាក់​អស់​ទាំង​ខ្លួន​ក្នុង​ពេល​នោះ​ឯង ។ ព្រះ​ភិក្ខុ​អាគន្តុក​ឃើញ​ដូច្នោះ សួរ​ថា ៖ ''&quot;អាវុសោ ម៉េច​បាន​ជា​លោក​យំ?'' ព្រះ​ភិក្ខុ​សេដ្ឋី​បុត្រ​ តប​ថា ៖ ''លោក​ដ៏​មាន​អាយុ អ្នក​ទាំងពីរ​នោះ​ជា​មាតា​បិតា​របស់​ខ្ញុំ​ព្រះ​ករុណា ។'' ភិក្ខុ​អាគន្តុកៈ ពោល​ថា ៖ ''មាតា​បិតា​របស់​អាវុសោ ដល់​នូវ​សេចក្តី​វិនាស​ព្រោះ​អាស្រ័យ​អាវុសោ​ហ្នឹង​ហើយ ចូរ​អាវុសោ​ទៅ​បដិបត្តិ​មាតា​បិតា​នោះ​ទៅ ។'' ភិក្ខុ​សេដ្ឋី​បុត្រ​គិត​ថា​ ''អាត្មា​អញ​សូម្បី​ព្យាយាម​អស់​​១២​ឆ្នាំ ក៏​មិន​អាច​សម្រេច​បាន​នូវ​មគ្គ​ផល​អ្វី​ឡើយ គឺ​យើង​ជា​បុត្រ​អភ័ព្វ ប្រយោជន៍​អ្វី​ដោយ​ទ្រព្យ​គឺ​បព្វជ្ជា​នេះ អាត្មា​អញ​នឹង​សឹក​ទៅ​ជា​គ្រហស្ថ ចិញ្ចឹម​មាតា​បិតា ​ឲ្យ​​ទាន ដូច្នេះ​នឹង​ជា​បុគ្គល​មាន​សុគតិ​ភព​ប្រ​ព្រឹត្ត​ទៅ​ក្នុង​ជាតិ​ខាង​មុខ​បាន​ដែរ ។'' គិត​ដូច្នោះ​ហើយ ក៏​បាន​ប្រគល់​កន្លែង​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ​នោះ​ ដល់​ភិក្ខុអាគន្តុកៈ នមស្ការ​ព្រះ​ភិក្ខុ​អាគន្តុកៈ ដែល​លោក​ជា​ព្រះ​ថេរៈ​ហើយ ស្អែក​ឡើង​ទើប​ចេញ​អំពី​ព្រៃ ទៅ​ដោយ​លំដាប់​ផ្លូវ​រហូត​ដល់​វិហារ​ខាង​ក្រោយ​ព្រះ​[[ជេតពន]] មិន​ឆ្ងាយ​ពី​ក្រុង​[[សាវត្ថី]] ។ កន្លែង​​ត្រង់​នោះ​មាន​ផ្លូវ​បែក​ជា​ពីរ ផ្លូវ​មួយ​ទៅ​ក្រុង​សាវត្ថី ឯ​ផ្លូវ​មួយ​ទៀត​ទៅ​កាន់​ព្រះ​ជេតពន​មហាវិហារ ។ ព្រះ​ភិក្ខុ​ឈប់ ហើយ​រេរា​នៅ​ទី​នោះ គិត​ថា នឹង​ទៅ​រក​មាតា​បិតា​មុន ឬ​ទៅ​គាល់​ព្រះ​[[ទសពល]]​មុន​ហ្ន៎ ហើយ​គិត​ទៀត​ថា ៖ ''យើង​មិន​បាន​ជួប​មាតា​បិតា​យូរ​ហើយ​ក៏​ពិត​មែន តែ​ចាប់​តាំង​ពី​នេះ​ទៅ យើង​នឹង​គាល់​[[ពុទ្ធប្រវត្តិសង្ខេប|ព្រះ​ពុទ្ធ]]​ជា​អម្ចាស់​​បាន​ដោយ​លំបាក ថ្ងៃ​នេះ​យើង​នឹង​គាល់​ព្រះ​អង្គ ហើយ​ស្តាប់​ព្រះ​ធម៌​ទេសនា​សិន ស្អែក​ឡើង​សឹម​ទៅ​រក​មាតា​បិតា​ពី​ព្រលឹម ។'' គិត​ហើយ ព្រះ​ភិក្ខុ​ក៏​លះ​បង់​​ផ្លូវ​ទៅទី​ក្រុង​សាវត្ថី ព្រោះ​មាន​ឧបនិស្ស័យ​ល្អ​ជា​គ្នា ទើប​ចូល​កាន់​មាគ៌ា​ទៅ​កាន់​មហាវិហារ​ព្រះ​ជេតពន ក៏​បាន​ដល់​មហា​​វិហារ​ក្នុង​វេលា​ល្ងាច ។ ក្នុង​ថ្ងៃ​នោះ​ឯង ព្រះ​សាស្តា​ទ្រង់​ត្រួត​មើល​ឧបនិស្ស័យ​នៃ​សត្វ ក្នុង​វេលា​ជិត​ភ្លឺ ទ្រង់​ទត​ឃើញ​ឧបនិស្ស័យ​នៃ​ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ ទើប​ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​ត្រាស់​ពណ៌នា​គុណ​នៃ​មាតា​បិតា ដោយ​'''មាតុបោសកសូត្រ''' ក្នុង​ពេល​ដែល​ភិក្ខុ​នោះ​និមន្ត​មក​ដល់ ។ ភិក្ខុ​នោះ​ឈរ​នៅ​ខាង​ក្រោយ​បំផុត​នៃ​[[សាវ័កព្រះពុទ្ធ|បរិស័ទ]] ស្តាប់​ព្រះធម្ម​កថា ៖​ដ៏​ពិរោះ ទើប​រំពឹង​ថា ៖ ''អាត្មា​អញ​បាន​គិត​ថា​ នឹង​ទៅ​ជា​គ្រហស្ថ ទើប​អាច​បដិបត្តិ​បម្រុង​បម្រើ​មាតា​បិតា​បាន ប៉ុន្តែ​ព្រះ​សាស្តា​ទ្រង់​ត្រាស់​ថា ៖ សូម្បី​បព្វជិត​ក៏​ធ្វើ​នូវ​ឧបការៈ​ដល់​មាតា​បិតា​បាន​ដែរ ។ បើ​យើង​មិន​បាន​មក​គាល់​ព្រះ​សាស្តាជា​មុន​​ទេ យើង​នឹង​បាត់​បង់​នូវ​បព្វជ្ជា​ដែល​មាន​សភាព​បែប​នេះ​ជា​ពុំខាន ។ ឥឡូវ​នេះ​យើង​មិន​ត្រូវ​សឹក​ជា​គ្រហស្ថ​ឡើយ គឺ​នៅ​ជា​បព្វជិត​បែប​នេះ​ឯង ហើយ​នឹង​ទំនុក​បម្រុង​មាតា​បិតា​តទៅ ។'' ព្រះ​ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​បាន​ក្រាប​បង្គំ​ព្រះបរម​សាស្តា ។ ព្រលឹម​ឡើង បាន​ចូល​ទៅ​កាន់​រោង​ស្លាក​ទទួល​ភត្តាហារ​និង​យាគូដែល​បាន​ដោយ​ស្លាក ។ ជា​ភិក្ខុ​នៅ​ព្រៃ ១២​ឆ្នាំ បាន​ដល់​នូវ​ភាព​ដូច​ជា​អ្នក​បរាជ័យ​​ហើយ ។ ព្រះ​ភិក្ខុ​ចេញ​អំពី​ព្រះ​ជេតពន ចូល​ទៅ​កាន់​ក្រុង​សាវត្ថី គិត​ថា​ នឹង​ទទួល​យាគូ​មុន ឬ​ក៏​ទៅ​រក​មាតា​បិតា​មុន​ហ្ន៎ ហើយ​បាន​សម្រេច​ចិត្ត​ថា ៖​ទៅ​ទទួល​យាគូ​សិន ព្រោះ​ការ​មាន​ដៃ​ទទេ​ចូល​ទៅ​រក​មនុស្ស​កំព្រា ជា​ការ​ពុំ​សម​គួរ​ឡើយ ។ ព្រះ​ភិក្ខុ​ទើប​កាន់​យក​យាគូ និមន្ត​ទៅ​ឈរ​នៅ​ក្លោង​ទ្វារ​ផ្ទះ​ចាស់ របស់​មាតា​បិតា បាន​ឃើញ​មាតា​បិតា​ដើរ​សូម​បបរ​យាគូ ហើយ​ចូល​ទៅ​អាស្រ័យ​នឹង​សំយាប​ផ្ទះ​អ្នក​ដទៃ អង្គុយ​នៅ​ទី​នោះ ដល់​នូវ​ភាព​ជា​មនុស្ស​កំព្រានិង​លំបាក​តោក​យ៉ាក​ដ៏​ក្រៃ​លែង ។ ព្រះ​ភិក្ខុ​ក៏​មាន​សេចក្តី​សោក​កើត​ឡើង មាន​ទឹក​ភ្នែក​ហូរ ឈរ​នៅ​ក្នុង​ទី​ជិត​នោះ ។ មាតា​បិតា​សូម្បី​ឃើញ​កូន​ហើយ​ក៏​ចាំ​មិន​បាន ។ មាតា​របស់​ភិក្ខុ​នោះ សំគាល់​ថា ៖ ភិក្ខុ​នោះ​ឈរ​ដើម្បី​បិណ្ឌបាត ទើប​ពោល​ថា ៖ ''បពិត្រ លោកម្ចាស់​អើយ ចង្ហាន់​បិណ្ឌបាត ឬ​ក៏​អ្វី​ៗ​ដែល​គួរ​ទំពា​ឆាន់ ដែល​នឹង​គួរ​ប្រគេន​លោក​ម្ចាស់​នោះ ខ្ញុំ​ព្រះ​ករុណា​មិន​មាន​ទេ សូម​និមន្ត​ទៅ​ខាង​មុខ​ទៀត​ចុះ ។'' ព្រះ​ភិក្ខុ​បាន​ស្តាប់​ហើយ ក៏​បន្ថែម​សេចក្តី​សោក​យ៉ាង​ខ្លំាង​ក្លា ទឹក​នេត្រា​ជោគ​ព្រះ​ភ័ក្ត្រ ដើម​ក​អួល​អាក់​និយាយ​មិន​រួច ក្តុក​ក្តួល​ក្នុង​ចិត្ត​ក្រៃ​លែង ។ សូម្បី មាតា​ពោល​ដូច្នោះ​ពីរ​បី​ដង ក៏​នៅ​ឈរ​ធ្មឹង​ក្នុង​ទី​នោះ ។ លំដាប់​នោះ​បិតា​របស់​ភិក្ខុ​បាន​និយាយ​នឹង​ភរិយា​ថា ៖ ''ទៅ​មើល​​ឲ្យ​​ជិត​មើល ជា​បុត្រ​របស់​យើង​ទេ​ដឹង ។'' មាតា​ក៏​ក្រោក​ឡើង ដើរ​ទៅ​ជិត​សម្លឹង​មើល ក៏​ចាំ​បាន ។ មាតា​ទន់​ជើង​អង្គុយ​ចុះ យំ​ស្រែក​ពេញ​ទំហឹង ឱន​ក្រាប​ទៅ​ជិត​បាទា​របស់​ភិក្ខុ បរិទេវនាការញ័រអស់​ទាំង​កាយ​ដូច​គេ​អង្រួន ។ ចំណែក​បិតា ក៏​ស្រែក​យំ​ដើរ​ទៅ​ជិត​កូន​របស់​ខ្លួន គួរ​​ឲ្យ​​ស្រណោះ​ក្រៃ​លែង ។ ភិក្ខុ​នោះ​ ឃើញ​មាតា​បិតា​​ដូច្នេះ ក៏​មិន​អាច​នឹង​ទប់​កាយ​បាន ក៏​យំ​ចេញ​សម្លេង​មក​ក្រៅ​ហ៊ូៗ មួយ​ភ្លែក​ក្រោយ​មក ទើប​ភិក្ខុ​ខំ​ទប់​សេចក្តី​សោក ហើយ​ពោល​ថា ៖ ''ញោម​ទាំង​ពីរ​កុំ​គិត​អ្វី​ឡើយ អាត្មា​នឹង​ចិញ្ចឹម​ញោម​ទាំង​ពីរ​​ឲ្យ​​ជា​សុខ​សម្រាន្ត ។'' ព្រះ​ភិក្ខុ​បាន​ញុំាង​មាតា​បិតា​​ឲ្យ​​កក់​ក្តៅ​ក្នុង​ចិត្ត​ហើយ បាន​ជូន​នូវ​យាគូ​ដល់​ញោម​ទាំង​ពីរ និង​​ឲ្យ​​គាត់​អង្គុយ​ក្នុង​ទី​ដ៏​សមគួរ​មួយ ហើយ​បាន​និមន្ត​ទៅបិណ្ឌបាត នាំ​ភិក្ខាហារ​មក​ជូន​គាត់​​ឲ្យ​​បរិភោគ​ទៀត កាល​ដែល​សួរ​ដឹង​ថា ៖ គាត់​បរិភោគ​ឆ្អែត​ហើយ ទើប​និមន្ត​រក​ចង្ហាន់​ដើម្បី​ខ្លួន​ឯង ។ ព្រះ​ភិក្ខុ​បាន​រក​ទី​កន្លែង​ដ៏​សមគួរ​ជូន​​ឲ្យ​​មាតា​បិតា​អាស្រ័យ​នៅ ហើយ​បាន​បដិបត្តិ​ទំនុក​បម្រុង​នូវ​ញោម​ទាំង​ពីរ ដោយ​យក​ចិត្ត​ទុក​ដាក់​ជា​ទី​បំផុត សូម្បី​ភត្ត​ដែល​កើត​ឡើង​ក្នុង​បក្ខ​គឺ​បក្ខភត្ត​ជា​ដើម ដែល​ខ្លួន​បាន​មក ក៏​ជូន​ដល់​មាតា​បិតា ។ ខ្លួន​ឯង​និមន្ត​បិណ្ឌបាត បាន​មក​ក៏​ឆាន់ មិន​បាន​ក៏​អត់ ។ បាន​សំពត់​ចាំ​វស្សា​ក៏​ដោយ សំពត់​យ៉ាង​ណា​មួយ​ដែល​ជា​អតិរេក​លាភ​ក៏​ដោយ ក៏​ជូន​ដល់​មាតា​បិតា ហើយ​បោក​គក់ជ្រលក់​សំពត់​ចាស់​ៗ ដែល​ញោម​ទាំង​ពីរ​ស្លៀក​ដណ្តប់​ហើយ ដេរ​ប៉ះ​សម្រាប់​ប្រើ​ប្រាស់​ស្លៀក​ដណ្តប់​ខ្លួន​ឯង ។ ថ្ងៃ​ដែល​ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​បាន​ចង្ហាន់​ឆាន់​មាន​តិច​ថ្ងៃ​ណាស់ ថ្ងៃ​ដែល​មិន​បាន​មាន​ច្រើន​ជាង ឯចំណែក​សំពត់​ស្លៀក​ដណ្តប់​​ដែល​ជា​ចីវរ​របស់​លោក សៅហ្មង​ពេញ​ទី ។ កាល​ភិក្ខុ​ចិញ្ចឹម​បដិបត្តិ​មាតា​បិតា​រហូត​មក ក៏​មាន​រូប​កាយ​ស្គម​ស្គាំង ទាំង​សម្បុរ​ក៏​សៅហ្មង ឆ្អឹង​ជំនីរ​រគីម​រគាម រវីម​រវាម​ទៅ​ដោយ​សរសៃ ទាំង​សាច់​លឿង​ស្លាំង​ទៀត​ផង ។&lt;br /&gt;​

ព្រះ​ភិក្ខុ​សង្ឃ​ទាំង​ឡាយ បាន​ឃើញ​រូប​កាយ​របស់​ភិក្ខុ​នោះ​ហើយ ក៏​សួរ​ថា ៖ ​

''&quot;អាវុសោ កាល​មុន​សរីរវណ្ណៈ​របស់​លោក​ស្រស់​បស់​ណាស់ ប៉ុន្តែ​ឥ​ឡូវ​នេះ​ មាន​សភាព​ស្លេក​ស្លាំង​ស្គាំង​ស្គម សៅហ្មង​ មិន​ស្រស់​បស់ តើ​ព្យាធិ​កើតឡើង​ដល់អាវុសោ​ឬ?&quot;'' ​

ភិក្ខុ​នោះ​បាន​តប​ថា ៖ &quot;''លោក​ទាំង​ឡាយ ខ្ញុំ​ព្រះ​ករុណា​មិន​មាន​ព្យាធិ​ទេ តែ​មាន​ធុរៈ​ត្រូវ​ចិញ្ចឹម​មាតា​បិតា ។&quot;'' ​

ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ក៏​ពោល​តិះដៀលថា ៖ ''&quot;អាវុសោ​កាន់​យក​របស់​ដែល​គេ​​ឲ្យ​​ដោយ​សទ្ធា ទៅ​​ឲ្យ​​ដល់​ពួក​គ្រហស្ថ ជា​ការ​ធ្វើ​មិន​​សម​គួរ​ឡើយ ។&quot;'' ​

ភិក្ខុ​នោះ​បាន​ស្តាប់​ពាក្យ​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ហើយ មាន​ការ​អៀន​ខ្មាស ហើយ​លះ​បង់​នូវ​ការ​ទំនុក​បម្រុង​មាតា​បិតា​របស់​ខ្លួន​ទៀត​ផង ។ ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​នៅ​មិន​ទាន់​ពេញ​ចិត្ត ទើប​នាំ​គ្នា​ទៅគាល់​ព្រះ​ដ៏​មាន​ព្រះ​ភាគ ក្រាប​ទូល​ថា ៖ &quot;''បពិត្រ​ព្រះ​អង្គដ៏​ចម្រើន ភិក្ខុ​រូប​នោះ បាន​ញុំាង​របស់​ដែល​គេ​​ឲ្យ​​ដោយ​សទ្ធា​​ឲ្យ​​ធ្លាក់​ចុះ ដោយ​ការ​ចិញ្ចឹម​គ្រហស្ថ ។&quot;'' ​

ព្រះ​សម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​ត្រាស់​ហៅ​ភិក្ខុ​អង្គ​នោះ​មក​សួរ​ថា ៖ &quot;''នែ​ភិក្ខុ បាន​ឮ​ថា ៖ អ្នក​បាន​យក​វត្ថុ​ដែល​គេ​​ឲ្យ​​ដោយ​សទ្ធា​ទៅ​ចិញ្ចឹម​គ្រហស្ថ​ពិត​មែន​ឬ?&quot;'' ភិក្ខុ​នោះ​តប​ថា ៖ &quot;''បពិត្រ​ព្រះ​អង្គ​ដ៏​ចម្រើន ពិត​មែន'' ។&quot; ព្រះ​ដ៏​មាន​ព្រះ​ភាគ មាន​ព្រះ​បំណង​នឹង​សរសើរ​ការ​ប្រព្រឹត្ត​របស់​ភិក្ខុ​នោះ និង​ព្រះ​អង្គ​​ទ្រង់​ព្រះ​បំណង​នឹង​ប្រកាស​នូវ​បុព្វ​ចរិយា​របស់​ព្រះ​អង្គ ទើប​ទ្រង់​ត្រាស់​សួរ​បន្ថែម​ថា ៖ ''កាល​ដែល​អ្នក​ចិញ្ចឹម​នូវ​ពួក​គ្រហស្ថ​នោះ តើ​ចិញ្ចឹម​នូវ​ពួក​គ្រហស្ថ​ណា?'' ​

ភិក្ខុ​នោះ​ឆ្លើយ​ថា ៖ &quot;''បពិត្រ​ព្រះ​អង្គ​ដ៏​ចម្រើន ពួក​គ្រហស្ថ​នោះ​គឺ​ជា​មាតា​បិតា​របស់​ខ្ញុំ​ព្រះ​ករុណា ។&quot;'' ​

ដើម្បី​ញុំាង​ឧស្សាហៈ​​ឲ្យ​​កើត​ឡើង​ដល់​ភិក្ខុ​នោះ ព្រះ​សាស្តា​បាន​ប្រទាន​នូវ​សាធុការ​បីដង​ថា ៖ ​

''សាធុ! សាធុ! សាធុ!'' ហើយ​ព្រះ​អង្គ​ត្រាស់​ថា ៖ ​

''ម្នាល​ភិក្ខុ អ្នក​តាំង​នៅ​ក្នុង​ផ្លូវ​ដែល​តថាគត​ដើរ​ហើយ ព្រោះ​ថា សូម្បី​បុព្វ​ចរិយា​របស់​តថាគត ក៏​បាន​ទំនុក​បម្រុង ចិញ្ចឹម​មាតា​បិតា​របស់​ខ្លួន​ដែរ ។'' ភិក្ខុ​ដែល​ចិញ្ចឹម​មាតា​បិតា​នោះ ក៏​បាន​នូវ​ការ​រីក​រាយ​ចិត្ត​ដ៏​ក្រៃ​លែង ។ លំដាប់​នោះ ព្រះ​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ​ក៏​បាន​​ក្រាប​ទូល​អារាធនា​សូម​ព្រះ​ភគវា​ទ្រង់​ប្រកាស​នូវ​ព្រះ​បុព្វចរិយា ទើប​ព្រះ​អង្គ​នាំ​នូវ​អតីត​និទាន​មក​សម្តែង​ដូច​តទៅ​
== អតីត​និទាន ==
ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ ក្នុង​អតីត​កាល នៅ​ទី​ដែល​មិន​ឆ្ងាយ​ពី​ក្រុង​[[ពារាណសី]] មាន​ភូមិ​របស់​នាយ​ព្រាន​មួយ​ឋិត​នៅ​ត្រើយ​អាច​នៃ​ទន្លេ​គង្គា និង​ភូមិ​របស់​នាយ​ព្រាន​មួយ​ទៀត​ឋិត​នៅ​ត្រើន​នាយ​នៃ​ទន្លេ ។ ក្នុង​ភូមិ​ទាំង​ពីរ​នោះ ភូមិ​​នីមួយៗ​​មាន​ប្រមាណ​​ជា​​ ៥០០ ​ត្រកូល នាយ​នេសាទ​ដែល​ជា​ធំ​ពីរ​នាក់​នៃ​ភូមិ​ទាំង​ពីរ​នោះ​ជា​សម្លាញ់​នឹង​គ្នា ពួក​គេ​សន្យា​ថា បើ​ម្នាក់​មាន​កូន​ប្រុស ហើយ​ម្នាក់​ទៀត​មាន​កូន​ស្រី ពួក​គេ​នឹង​ធ្វើ​អាវាហ​វិវាហ​​មង្គល​​ដល់​បុត្រ​ធីតានោះ ។ លំដាប់​នោះ ក្នុង​ផ្ទះ​នាយ​នេសាទ​ដែល​ជា​ធំ​ក្នុង​ភូមិ​ត្រើយ​អាយ បាន​ប្រសូត្រ​បុត្រ​សម​តាម​ប្រាថ្នា មាតា​បិតា​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា ៖ '''ទុកូលកុមារ''' ព្រោះ​កុមារ​នោះ ពួក​ញាតិ​ទាំង​ឡាយ​ទទួល​ដោយ​ទុកូល​ពស្ត្រ​ក្នុង​ខណៈ​ដែល​ប្រសូត្រ​ ។ ឯ​នាយ​នេសាទ​ក្នុង​ភូមិ​ត្រើយ​នាយ ក៏​បាន​ធីតា ​ឲ្យ​​ឈ្មោះ​ថា '''បារិកាកុមារី''' ព្រោះ​នាង​ស្រី​ប្រសូត្រ​នៅ​ត្រើយ​នាយ ។ ដល់​ពេល​កុមារ​ទាំង​ពីរ​ចម្រើន​វ័យ​ មាតា​បិតា​ទាំង​ពីរ​ខាង​ក៏​ផ្សំ​ផ្គំ​អ្នក​ទាំង​ពីរ​ជា​ភរិយា​ស្វាមី ទោះ​ជា​បុត្រ​ទាំង​ពីរ​មិន​ប្រាថ្នា​នឹង​កាម​គុណ​ក៏​ដោយ ។ ក្រោយ​ពី​បាន​ធ្វើ​អាវាហ​វិវាហ​មង្គល​​ហើយ ពួក​គេ​ទាំង​ពីរ​មិន​បាន​ធ្លាក់​ចុះ​កាន់​សមុត្រ​គឺ​កិលេស​ឡើយ គឺ​គេ​នៅ​ជា​មួយ​គ្នា​ដូច​ជា​មហា​[[ព្រះព្រហ្ម|ព្រហ្ម]]​ដូច្នោះ​ឯង ។ ទុកូលបណ្ឌិត​មិន​សម្លាប់​ត្រី​ឬ​សត្វ​ដទៃ​ឡើយ​ សូម្បី​តែ​សាច់​ដែល​បុគ្គល​នាំ​មក ក៏​មិន​លក់​ដូរ​អ្វី​ទាំង​អស់ ។ ក្រោយ​មក​មិន​យូរ​ប៉ុន្មាន អ្នក​ទាំង​ពីរ​ក៏​សុំ​អនុញ្ញាត​មាតា​បិតា​ដើម្បី​ចេញ​បួស ។ មាតា​បិតា​ក៏​អនុញ្ញាត ។ ទុកូល​បណ្ឌិត​និង​នាង​បារិកា​ដ៏​ឆ្លាត​វៃ មាន​សេចក្តី​រីក​រាយ​ត្រេក​អរ ក្រាប​សំពះ​មាតា​បិតា​ហើយ​ចេញ​អំពី​ផ្ទះ ទៅ​កាន់​ហិមវន្ត​ប្រទេស​តាម​ដង​ទន្លេ​គង្គា សំដៅ​ត្រង់​ទៅ​ស្ទឹង​មិគ​សម្មតា​ដែល​ហូរ​មក​ពី​ភ្នំ​ហិមពាន្ត ចាក់​ចូល​ទៅ​ទន្លេ​គង្គា​នោះ​ឯង ។ ខណៈ​នោះ ពិភព​នៃ​សក្ក​ទេវរាជសម្តែង​នូវ​អាការៈ​ក្តៅ​ឡើង ស្តេច​សក្ក​ទ្រង់​អាវជ្ជនាការ​ត្រួត​ត្រា​ពិចារណា​មើល បាន​ជ្រាប​​ហេតុ​ការណ៍​នោះ ទ្រង់​ក៏​បាន​​ឲ្យ​​វិស្សកម្ម​ទេវបុត្រមក ហើយ​ត្រាស់ថា ៖ ''នែ​ម្នាល​វិស្សកម្ម​ទេវបុត្រ មហា​បុរស​រ័ត្នទាំង​ពីរ​អង្គា​នាំ​គ្នា​ចេញ​ចាក​ផ្ទះ​ ប្រាថ្នា​នឹង​បួស​ជា​តបៈ​ឥសី បាន​ចូល​ទៅ​កាន់​ព្រៃ​នា​ហិមវន្ត​ប្រទេស ព្រោះ​ដូច្នោះ គួរ​​ឲ្យ​​លោក​ទាំង​ពីរ​នោះ​បាន​ទី​នៅ​អាស្រ័យ​ផង ។ អ្នក​ចូរ​និម្មិត​នូវ​បណ្ណ​សាលា ព្រម​ទាំង​បព្វជិត​បរិក្ខារ ដើម្បី​លោក​ទាំង​ពីរ​នោះ ក្នុង​ទី​ចាប់​អំពី​សម្មតានទីមក ​ឲ្យ​​មាន​បរិវេណដ៏​សមរម្យ ។''  ព្រះ​វិស្សកម្មទេវបុត្រ បាន​ទទួល​នូវ​ព្រះ​រាជ​បញ្ជារ​ហើយ បាន​ចាត់​ចែង​នូវ​កិច្ច​ការ​ទាំង​ពួង​រួច​រាល់ហើយ ទើប​វិល​មក​ទី​ឋាន​របស់​ព្រះ​អង្គ​វិញ ។ ទុកូល​បណ្ឌិត និង​នាង​បារិកា បានឃើញ​ផ្លូវ​ដ៏​សមរម្យ​ដែល​វិស្សកម្ម​ទេវបុត្រ​និម្មិត​នោះ ក៏​ដើរ​តាម​ផ្លូវ​នោះ​​រហូត​ដល់​អាស្រម​បទ ។ ដោយ​ដឹង​ថា ៖​បរិក្ខា​បព្វជិត​ទាំង​ឡាយ​ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​បណ្ណ​សាលា​នោះ សក្កទេវរាជ​ជា​អ្នក​ប្រទាន​​ឲ្យ​ ពួក​គេ​ទាំង​ពីរ​ក៏​​ដោយ​នូវ​សំពត់​សាដក​ចេញ ទ្រង់​ភេទ​ជា​តបស្សី  តបស្សិនី​ ។ ទាំង​ពីរ​អង្គ​ចម្រើន​មេត្តា​ភាវនា​ក្នុង​ព្រៃ​មិន​មាន​សៅហ្មង​ឡើយ ។ ដោយ​មេត្តា​នុភាព​ថ្នាក់​កាមាវចរភូមិ​របស់​បព្វជិត​ទាំង​ពីរ ម្រឹគី​ម្រឹគា ទាំង​បក្សី​ក្នុង​ព្រៃ​ទាំង​ពួង ត្រឡប់​ជា​មាន​មេត្តា​ចិត្ត​ដល់​គ្នា មិន​មាន​សត្វ​ណា​បៀត​បៀន​ដល់​សត្វ​ណា​ឡើយ ។ បារិកា​តបស្សិនី​នៅ​ពេល​បច្ចូស​សម័យ បាន​រៀប​ចំ​ទឹក​និង​របស់​សម្រាប់​ឆាន់​ទុក​ស្រេច​ហើយ បោស​សម្អាត​អាស្រម​បទ ព្រម​ទាំង​កិច្ច​ទាំង​ពួង ។ ដល់​វេលា​បុព្វណ្ហសម័យ តបស្សី ​តបស្សិនី​​ មិន​មាន​អ្វី​ជា​ការ​ខ្វល់​ខ្វាយ បាន​នាំ​យក​ផលាផល​មក​ឆាន់ ហើយ​ចូល​កាន់​បណ្ណ​សាលា​រៀង​ខ្លួន ចម្រើន​សមណធម៌​ សម្រេច​ការ​នៅ​ក្នុង​ទី​នោះ​ៗ​ឯង ។&lt;br /&gt;

វេលា​កន្លង​ទៅ សក្កទេវរាជ​បាន​ពិចារណា​ឃើញ​ថា ៖ នឹង​មាន​អន្តរាយ​ភ្នែក​ដល់​ព្រះ​មុនី​ទាំង​ពីរ​នេះ ។ ទ្រង់​ក៏​បាន​ចុះ​ពី​ទេវលោក ចូល​ទៅ​រក​ទុកូល​បណ្ឌិត នមស្ការ​ហើយ​ទ្រង់​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ទី​ដ៏​សមគួរ ហើយ​ត្រាស់​ថា ៖ ''បពិត្រ​ អ្នក​ស្វែង​រក​គុណ​ដ៏​ចម្រើន អន្តរាយ​នឹង​ប្រាកដ​ដល់​លោក​ទាំង​ពីរ ដូច្នេះ​គួរ​តែ​លោក​ទាំង​ពីរ​មាន​​បុត្រ​ទុក​សម្រាប់​បដិបត្តិ​តទៅ គឺ​សូម​លោក​ទាំង​ពីរ​សេព​នូវ​លោកធម៌ ។'' ទុកូល​បណ្ឌិត​ស្តាប់​ហើយ ពោល​ថា ៖ ''បពិត្រ​ សក្កទេវរាជ ព្រះ​អង្គ​ត្រាស់​អ្វី​នឹង អាត្មា​ទាំង​ពីរ​សូម្បី​នៅ​កណ្តាល​ផ្ទះ ក៏​មិន​បាន​សេព​នូវ​លោកធម៌​ឡើយ គឺ​យើង​ទាំង​ពីរ​លះ​នូវ​លោកធម៌​នេះ​ដោយ​ខ្ពើម​រអើម ដូច​ជា​ការ​ខ្ពើម​នូវ​គំនរ​លាមក​ដែល​ពេញ​ទៅ​ដោយ​ដង្កូវ ក៏​ឥឡូវ​យើង​ទាំង​ពីរ​ចូល​មក​បួស នឹង​ធ្វើ​នូវ​កម្ម​ដូច្នោះ​បាន​យ៉ាងដូចម្តេច​ទៅ ។'' សក្កទេវរាជ​ត្រាស់​ថា ៖ ''បពិត្រ​ ឥសី​ដ៏​ចម្រើន លោក​មិន​ចាំ​បាច់​ធ្វើ​យ៉ាង​នោះ​ឡើយ លោក​គ្រាន់​តែ​យក​ដៃ​ទៅ​ស្ទាប​អង្អែល​ពោះ​បារិកា​តបស្សិនី​ប៉ុណ្ណោះ ក្នុង​វេលា​ដែល​នាង​មាន​រដូវ អត់​មាន​ត្រូវ​ធ្វើ​អ្វី​ទៀត​ទេ ។'' ទុកូល​បណ្ឌិត​តប​ថា ៖ ''មហាបពិត្រ បើ​ត្រឹម​ប៉ុណ្ណេះ អាត្មា​នេះ​អាច​ធ្វើ​បាន ។'' សក្ក​ទេវរាជ​នមស្ការ​ទុកូល​តបស្សី ​ហើយ ទើប​វិល​ទៅ​ឋាន​ព្រះ​អង្គ​វិញ ។ ចំណែក​ទុកូល​បណ្ឌិត ក៏​បាន​ប្រាប់​ការ​ពិត​ដល់​បារិកា ​ឲ្យ​​នាង​ដឹង​ខ្លួន​ជា​មុន លុះ​ដល់​វេលា​នាង​មាន​រដូវ ទើប​យក​ហត្ថា ៖​ទៅ​ស្ទាប​អង្អែល​ត្រង់​ផ្ទៃ​របស់​នាង​ក្នុង​កាល​នោះ ។ គ្រា​នោះ​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ក៏​ចុះ​ចាប់​បដិសន្ធិ​ក្នុង​ផ្ទៃ​នាង​បារិកា លុះ​កន្លង​ទៅ​១០​មាសា នាង​ក៏​ប្រសូត្រ​បុត្រ​មាន​សម្បុរ​ល្អ​ល្អះ​ដូច​មាស ទើប​មាតា​បិតា​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា '''សុវណ្ណសាមកុមារ''' ។ ក្នុង​វេលា​ដែល​បារិកា​តបស្សិនី​ចូល​ព្រៃ​ដើម្បី​រក​ផល្លា នាង​កិន្នរី​ទាំង​ឡាយ​ដែល​ឋិត​នៅ​ខាង​ក្នុង​ព្រៃ​ភ្នំ បាន​មក​ប្រជុំគ្នា​ធ្វើ​នាទី​ជា​មេដោះ រីក​រាយ​សប្បាយ​រួម​រស់​ជា​មួយ​សុវណ្ណសាម​កុមារ ។ តបស្សី តបស្សិនី​​ទាំង​ពីរ បាន​ស្រង់​វារី​​ឲ្យ​​ដល់​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ហើយ ក៏​ដាក់​​ឲ្យ​​ផ្ទំ​នា​បរម​សាលា ក្នុង​ខណៈ​នោះ​នាង​កិន្នរី​ទាំង​ឡាយ នាំ​គ្នា​បី​សុវណ្ណ​សាម​កុមារ​ទៅ​ស្រង់​ទឹក​នៅ​នា​ចន្លោះ​ភ្នំ​ ហើយ​ឡើង​កាន់​កំពូល​ភ្នំ​ប្រជុំ​ទៅ​ដោយ​ផ្កា បាន​ប្រដាប់​​ឲ្យ​​សុវណ្ណសាម​កុមារ​ទៅដោយ​បុប្ផជាតិ​ផ្សេង​ៗ ប្រោះ​ព្រំ​ផាត់​លាប​លើ​កាយ​ដោយ​ហរិតាលមនោសិលា និង​បន្តក់​មួយ​គ្រាប់​​ឲ្យ​​ជាប់​នា​កណ្តាល​ថ្ងាស ហើយ​ក៏​បាន​នាំ​យក​មក​ដាក់​នៅ​លើ​សេយ្យាសន៍​ក្នុង​បណ្ណ​សាលា ។ ឯ​នាង​បារិកា​ត្រឡប់​មក​​ឲ្យ​​បុត្រ​បៅ​ដោះ ក្នុង​សភាព​បែប​នេះ​រហូត​ដល់​ព្រះ​កុមារ​ធំ ។ លុះ​ដល់​កុមារ​មាន​អាយុ​១៦​ឆ្នាំ សម័យ​មួយ​មាតាបិតា​នាំ​គ្នា​ទៅ​រក​ផល្លារហូត​ដល់​ពេល​ល្ងាច​ត្រឡប់​មក​វិញ ដល់​ទី​ជិត​អាស្រម​បទ មហា​មេឃ​ក៏​បាន​តាំង​ឡើង​ ភ្លៀង​យ៉ាង​ខ្លាំង​បាន​ធ្លាក់​មក លោក​ទាំង​ពីរ​បាន​ចូល​ទៅ​កាន់​គល់​ឈើមួយ ឈរ​នៅ​ពី​លើ​ដំបូក ។ អាសិរពិស​នៅ​ខាង​ក្នុង​តំបូក​នោះ ត្រូវ​ទឹក​ភ្លៀង​លាយ​ដោយ​ក្លិន​ញើស​ចាក​សរីរៈ​នៃ​អ្នក​ទាំង​ពីរ ហូរ​ចូល​ក្នុង​រន្ធ​ច្រមុះ ។ អាសិរពិស​នោះ​មាន​សេចក្តី​ក្រោធ បាន​បញ្ចេញ​ខ្យល់​ពី​រន្ធ​ច្រមុះ​មក​ត្រូវ​ចក្ខុ​ទាំង​ពីរ​របស់​តបស្សី ​តបស្សិនី​​នោះ ។ ទាំង​ពីរ​អ្នក​ក៏​ងងិត​​ភ្នែក​មិន​អាច​មើល​អ្វី​ឃើញ​ឡើយ ។ អ្នក​ទាំង​ពីរ​ក៏​យំ​សោក​រៀប​រាប់ ដោយ​យល់​ថា ៖ ឥឡូវ​នេះ ជីវិត​យើង​ទាំង​ពីរ​នឹង​មិន​មាន​តទៅ​ទៀត​ឡើយ ។
=== បុព្វកម្ម​របស់​ទុកូល​បណ្ឌិត​និង​នាង​បារិកា ===
បាន​ឮ​ថា ៖ ក្នុង​ជាតិ​មុន​អ្នក​ទាំង​ពីរ​បាន​កើត​ក្នុង​ត្រកូល​ពេទ្យ គ្រាមួយ​ ពេទ្យ​នោះ​រក្សា​រោគ​ក្នុង​ភ្នែក​របស់​បុរស​អ្នក​មាន​ទ្រព្យ​ច្រើន​ម្នាក់ ។ បុរស​នោះ​មាន​ភ្នែក​បាន​ផុត​ចាក​រោគ​ហើយ មិន​​ឲ្យ​​ថ្លៃ​ព្យាបាល​ដល់​គ្រូ​ពេទ្យ ។ លោក​គ្រូ​ពេទ្យ​នោះ មាន​សេចក្តី​ក្រោធ ទៅ​ដល់​ផ្ទះ​រៀប​រាប់​ប្រាប់​ភរិយា​របស់​ខ្លួន​អំពី​អ្នក​ជំងឺដែល​មិន​​ឲ្យ​​ថ្លៃ​ព្យាបាល​នោះ ។ ភរិយា​ស្តាប់​ហើយ ក៏​ខឹង​ក្រោធ ហើយ​ពោល​ថា ៖ ''យើង​មិន​ត្រូវ​ការ​ទ្រព្យ​របស់​វា​នោះ​ឡើយ អ្នក​ចូរ​ផ្សំ​ថ្នាំ​​ឲ្យ​​វា​បន្តក់​ដាក់​​ឲ្យ​​វា​ខ្វាក់​ទាំង​ពីរ​តែ​ម្តង​ទៅ ។''​ ស្វាមី​ក៏​យល់​​ស្រប​តាមយ៉ាង​នោះ ទើប​ចេញ​ពី​ផ្ទះ​ទៅ​រក​បុរស​នោះ ហើយ​បាន​ធ្វើ​ដូច្នោះ​ឯង ។ បុរស​នោះ​មិន​យូរ​ប៉ុន្មាន​ ភ្នែក​ទាំង​ពីរ​ក៏​ត្រឡប់​ជា​ងងឹត​វិញ ។ តបស្សី ​និង​តបស្សិនី បាន​សាង​នូវ​បាបកម្ម​នេះ​ទុក​មក ទើប​បាន​ជា​ឥឡូវ​ត្រូវ​ងងឹត​ភ្នែក​ទាំង​អស់​គ្នា ដោយ​បាបកម្មនោះ​ឯង ។
=== បុព្វចរិយារបស់​ព្រះ[[តថាគត]]​ ===
លំដាប់​នោះ ព្រះ​ពោធិសត្វគិត​ថា​ មាតាបិតា​យើង​ហេតុ​អី​ថ្ងៃ​នេះ​ហួស​ពេល​ដូច្នេះ ។ ព្រះ​ពោធិសត្វ​បាន​ចេញ​ទៅ​រក​អ្នក​ទាំង​ពីរ ទៅ​តាម​ទិស​ដែល​បាន​កំណត់​ទុក ស្រែក​ហៅ​ជា​បណ្តើរ​ៗ ។ មាតា​បិតា​ស្តាប់​ឮ​ហើយ ក៏​ឆ្លើយ​តប ហើយ​ពោល​ហាម​បុត្រ​ថា ៖ ''កូន​សម្លាញ់ ទី​នេះ​មាន​អន្តរាយ កូន​កុំ​ចូល​មក​ឡើយ'' ។ ព្រះ​ពោធិសត្វ​បាន​តប​ថា ៖ ''បើ​ដូច្នោះ សូម​មាតា​បិតា​ចាប់​នូវ​ចុង​ឈើ​ច្រត់​នេះ​ចុះ ។ '' លោក​ទាំង​ពីរ​បាន​ចាប់​ចុង​ឈើ​ហើយ ដើរ​មក​រក​បុត្រ ។ ព្រះ​ពោធិសត្វ​សួរ​ថា ៖ ''ចក្ខុ​មាតា​បិតា​ងងិត​ទៅ​ដោយ​សារ​អ្វី?'' លោក​ទាំង​ពីរ​ក៏​បាន​ពោល​រៀប​រាប់ថា ៖ ''កូន​អើយ កាល​ដែល​ភ្លៀង​ធ្លាក់ យើង​ទាំងពីរ​បាន​មក​ឈរ​នៅ​លើ​តំបូក​ក្បែរ​គល់​ឈើ​នេះ ហើយ​ចក្ខុ​ទាំង​អស់​ក៏​ស្រាប់​តែ​ងងឹត​តែ​ម្តង​ទៅ ។'' ព្រះ​ពោធិសត្វ​បាន​ស្តាប់​ពាក្យ​មាតា​បិតា​ហើយ​ដឹង​ថា ៖​មាន​អាសិរពិស​នៅ​ក្នុង​ដំបូក ។ ព្រះ​ពោធិសត្វ​ឃើញ​មាតា​បិតា​ដូច្នេះ​ហើយ ក៏​យំ​រួច​សើច ។ មាតា​បិតា​សួរ​ថា ៖ ''កូន​សម្លាញ់ ម៉េច​បាន​ជា​យំ​ហើយ​សើច​អីចឹង?'' ព្រះ​ពោធិសត្វ​​តប​ថា ៖ ''កូន​យំ​ដោយ​ខូច​ចិត្ត​ត្បិត​ចក្ខុ​របស់​អ្នក​ទាំង​ពីរ​វិនាស​ទៅ ទាំង​ដែល​កូន​នៅ​ក្មេង​វ័យ តែ​កូន​សើច​ ដោយ​សេចក្តី​សប្បាយ​ចិត្ត​ថា ៖ កូន​នឹង​បាន​បដិបត្តិ​ទំនុក​បម្រុង ដល់​មាតា​បិតា​ជា​អ្នក​មាន​គុណ​ទាំង​ពីរ​តទៅ ។ សូម​មាតា​បិតា​កុំ​គិត​បារម្ភ​អ្វី​ឡើយ កូន​នឹង​បម្រើ​លោក​ទាំង​ពីរ​បាន​ដល់​នូវ​ផាសុក ។'' ព្រះ​ពោធិសត្វ​លួង​លោម​ផ្លូវ​ចិត្ត ​ឲ្យ​​មាតាបិតា​បាន​ធូរ​ក្នុង​ចិន្តា ហើយ​ក៏​បាន​នាំ​មក​កាន់​បណ្ណ​សាលា ។ ព្រះ​ពោធិសត្វ​រៀប​ចំ​ចង​ខ្សែ​ជា​ស្នួបង្កាន់​ដៃ​ក្នុង​ទី​ទាំង​ពួង គឺ​ទី​សម្រាក​ពេល​ថ្ងៃ ទី​សម្រាក​ពេល​យប់ ទី​ចង្ក្រម បណ្ណសាលា និង​ទី​បន្ទោបង់​ ឧច្ចារៈ​បស្សាវៈ ។ ចាប់​ផ្តើម​ពី​នោះ​មក [[ព្រះពោធិសត្វ|ព្រះ​ពោធិសត្វ]] ចេញ​ទៅ​រក​ផល្លា​មក​តាំង​ទុក​ក្នុង​បណ្ណសាលា បោស​សម្អាត​ទី​នៅ​ តាំង​ពី​ព្រលឹម​ស្រាង​ៗ ថ្វាយ​បង្គំ​មាតា​បិតា​ហើយ កាន់​ក្អម​ទឹក​ទៅ​កាន់​មិគសម្មតា​នទី ដង​ទឹក​យក​មក ហើយ​រៀប​ចំ​របស់​ឆាន់ ចាត់​ចែង​ឈើ​ជម្រះ​ព្រះ​ទន្ត​និង​ទឹក​ខ្ពុរ​ព្រះ​ឱស្ឋ​ជា​ដើម ហើយ​ប្រគេន​ផល្លា​ដែល​មាន​រស​ល្អ ។ កាល​មាតា​បិតា​ឆាន់​រួច ទើប​ខ្លួន​ឯង​បរិភោគ​តាម​ក្រោយ ។ ព្រះ​ពោធិសត្វ​បាន​ដង​ទឹក ដាំ​​ឲ្យ​​ក្តៅ ទើប​ផ្ងូត​ដល់​មាតា​បិតា ទាំង​ដុស​លាង​ព្រះ​បាទា​តាម​អធ្យាស្រ័យ រួច​ហើយ​ជួយ​រៀប​ចំ​គ្រឿង​ស្លៀក​ដណ្តប់ និង​យក​ថ្ម​ដុត​ដោយ​ភ្លើង មក​ដាក់​កំដៅ​ចុង​ជើង​ចុង​ដៃ ដើម្បី​កំចាត់​បង់​នូវ​ភាព​រងារ ។ 
=== មេត្តាចិត្ត​ព្រះ​ពោធិសត្វ ===
សម័យ​មួយ ព្រះរាជា​ទ្រង់​ព្រះ​នាម​ថា ៖ '''បិលយក្ខរាជ''' សោយ​រាជ​សម្បត្តិ​នៅ​ក្នុង​ក្រុង​[[ពារាណសី]] ទ្រង់​ល្មោភ​ចំពោះ​សាច់​ម្រឹគ​ក្នុង​ព្រៃ ក៏​ផ្ទេរ​រាជ​សម្បត្តិ​​ឲ្យ​​ព្រះ​រាជ​ជននី​គ្រប់​គ្រង ។ ទ្រង់​ចង​សៀត​រាជាវុធ​៥​យ៉ាង ចូល​កាន់​ហិមវន្ត​ប្រទេស សម្លាប់​ម្រឹគ​ទាំង​ឡាយ​សោយ​សាច់ ស្តេច​បាន​យាង​ទៅដល់​មិគសម្មតានទី​ដោយ​លំដាប់ រហូត​យាង​ដល់​កំពង់​ដែល​សុវណ្ណសាម​ដង​ទឹក​រាល់​ថ្ងៃ ។ ព្រះ​រាជា​បាន​ទត​ឃើញ​ច្បាស់​នូវ​ស្នាម​ជើង​ម្រឹគ​ដ៏​ច្រើន ទ្រង់​ក៏​បាន​ធ្វើស៊ុម​ដោយ​មែក​ឈើ​ស្រស់​ហើយ​ត្រៀម​ព្រះ​អង្គ​នៅ​ក្នុង​ស៊ុម​នោះ ជាមួយ​នឹង​ធ្នូ​សរ​ដែល​លាប​ទៅ​ដោយ​ថ្នាំ​ពិស ។ ចំណែក​ព្រះ​ពោធិសត្វ​នាំ​ផល្លា​មក​ដល់​ក្នុង​វេលា​ល្ងាច ទុក​ដាក់​ក្នុង​បណ្ណ​សាលា​ហើយថ្វាយ​បង្គំ​មាតា​បិតា​រួច​ទៅ​ដង​ទឹក មាន​ហ្វូង​ម្រឹគ​ហែហម ។ ព្រះ​រាជា​ទត​ឃើញ​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ គិត​ថា​ ''យើង​ត្រាច់​មក​កាន់​ហិមវន្ត​ប្រទេស​ រហូត​អស់​កាល​ត្រឹម​នេះ មិន​ទាន់​ឃើញ​មនុស្ស​ឡើយ តើ​បុគ្គល​នេះ​ជា​ទេវតា​ឬ​ក៏​ជា​នាគ​ហ្ន៎ ។ ប្រសិន​បើ​យើង​នឹង​ចូល​ទៅ​សួរ បើ​ជា​ទេវតា​ នឹង​ហោះ​ឡើង​ទៅ​លើ​អាកាស បើ​ជា​នាគ នឹង​មុជ​ចុះ​ទៅ​ក្នុង​ដី ឯ​យើង​នឹង​មិន​នៅ​ទី​នេះ​រហូត​ទេ ។ ដល់​យើង​ត្រឡប់​ទៅ​ពារាណសី​វិញ អាមាត្យ​ទាំង​ឡាយ​នឹង​សួរ​យើង​ថា ៖ កាល​ព្រះ​អង្គ​យាង​ទៅ​ហិមវន្ត​ប្រទេស បាន​ទត​ឃើញ​អ្វី​អស្ចារ្យ​ខ្លះ ។ កាល​បើ​សួរ​ដូច្នេះ យើង​នឹង​ប្រាប់​ថា ៖ បាន​ឃើញ​សត្វ​ដូច​នេះ ។ គេ​នឹង​សួរ​ដេញ​ដោល​ថា ៖ សត្វ​នោះ​ឈ្មោះ​អ្វី កាល​បើ​យើង​មិន​ស្គាល់ គេ​នឹង​តិះ​ដៀល​យើង ។ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ​យើង​នឹង​បាញ់​បុគ្គល​នេះ ធ្វើ​​ឲ្យ​​ដល់​នូវ​ទុព្វលភាព​ហើយ យើង​នឹង​សួរ​​ឲ្យ​​ដឹង​រឿង ។'' លំដាប់​នោះ ព្រះ​ពោធិសត្វ​ចុះ​ទៅ​ងូត​ទឹក​រម្ងាប់​នូវ​ការ​ក្រវល់​ក្រវាយ​កាយ​សមគួរ ហើយ​ឡើង​មក​ស្លៀក​ដណ្តប់​សំពត់​សំបក​ឈើ និង​យក​ស្បែក​ខ្លា​ដាក់​លើ​ស្មា ហើយ​យក​ក្អម​ទឹកឡើង​ដាក់​លើ​ស្មា​ខាង​ឆ្វេង ។ ក្នុង​កាល​នោះ ព្រះរាជា​ទ្រង់​គិត​ថា​ កាល​នេះ​សម​គួរ​នឹង​បាញ់​ហើយ ទើប​លើក​ធ្នូ​និង​សរ​ដែល​លាប​ដោយ​ថ្នាំ​ពិស​នោះ បាញ់​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ត្រូវ​ខាង​ស្តាំ​ ធ្លុះ​ចេញ​ទៅ​ខាង​ឆ្វេង ។ ហ្វូង​ម្រឹគ​ដឹង​ថា ៖ ព្រះ​ពោធិសត្វ​ត្រូវ​គេ​បាញ់ ក៏​តក់​ស្លុត​ភ្ញាក់​ផ្អើល​រត់​អស់ ។ សុវណ្ណសាម សូម្បី​ត្រូវ​ព្រួញ​ពិស​ក៏​នៅ​ទ្រក្អម​ទឹក​ទុកដោយ​ប្រក្រតី មាន​ស្មារតី​ដាក់​ចុះ​ក្រោម ដោយ​កាយ​ដី​ខ្សាច់​​ឲ្យ​​ក្រហូង​បន្តិច ទើប​ដាក់​ក្អម​ទឹក​​ឲ្យ​​នឹង នៅ​ទី​នោះ រួច​ហើយ​កំណត់​ទិស ទើប​បែរ​សីសៈ​ទៅ​ខាង​បណ្ណ​សាលា បី​ដូច​សុវណ្ណ​បដិមា​ដែល​ដួល​ដេក​នៅ​លើ​ផ្ទៃ​ខ្សាច់​ពណ៌​ប្រាក់ ។ សុវណ្ណសាម​ តាំង​សតិ​ពោល​ថា ៖ ''បុគ្គល​ដែល​មាន​ពៀរ​នឹង​យើង ក្នុង​ហិមវន្ត​ប្រទេស​នេះ មិន​មាន​ឡើយ ឯ​បុគ្គល​ដែល​មាន​ពៀរ​ជា​មួយ​នឹង​មាតា​បិតា​យើង​ក៏​មិន​មាន​ដែរ'' ពោល​រួច​ ក៏​បាន​ខ្ជាក់​លោហិត​ចេញ​ពី​មាត់ ។ កាល​ដែល​មិន​បាន​ឃើញ​ព្រះ​រាជា ទើប​ពោល​នូវ​គាថា ៖​សួរ​ថា ៖ &lt;br /&gt;
:::::{|
|-
| ''នរណាហ្ន៎​បាញ់ខ្ញុំ​ជា​អ្នក​ដង​ទឹក'' ||{{space|5}}|| ''ដែល​កំពុង​ភ្លឹក​សតិ​បង់​បាត់''
|-
| ''ជាព្រាហ្មណ៍​វេស្សៈ​ឬ​ក៏​ជា​ក្សត្រ'' |||| ''នរណាពួនស្កាត់​បាញ់​ខ្ញុំ​ដោយ​សរ ។''
|}&lt;br /&gt;
បណ្តា​បទ​ទាំង​នោះ ដោយ​សេចក្តី​ថា ៖ បុគ្គល​មិន​បាន​តាំង​នូវ​សតិ​ក្នុង​ការ​ចម្រើន​មេត្តា គឺ​បាន​ធ្វើ​ខ្លួន​ជា​អ្នក​ប្រមាថ​ក្នុង​ខណៈ​នោះ​ បាញ់​ហើយ​ពួន​កាយបាត់​ ។&lt;br /&gt;
ក្នុង​គ្រា​ដែល​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ពោល​យ៉ាង​នេះ​ហើយ ដើម្បី​នឹង​សម្តែង​ភាព​នៃ​មំសៈ​ក្នុង​សរី​រៈ​របស់​ខ្លួន​​ឲ្យ​​ឃើញ​ថា ៖​មិន​មែន​ជា​ភក្សា​ហារ ទើប​ពោល​គាថា ៖​បន្ត​ថា ៖ &lt;br /&gt;
:::::{|
|-
| ''សាច់​ខ្ញុំ​មិន​មែន​ជា​ម្ហូប​អាហារ'' || ''ស្បែក​ខ្ញុំ​នេះ​ណា​ឥត​ការ​បវរ''
|-
| ''ហេតុអ្វី​ខ្ញុំ​នេះ​ត្រូវ​បាញ់​ដោយ​សរ'' || ''សំគាល់​ថា ៖​ល្អ​ឋិត​នៅ​ត្រង់​ណា'' ។
|}&lt;br /&gt;
ក្នុង​គាថា ៖​នោះ​មាន​សេចក្តី​ថា ៖ ម្នាល​មាណព​ដ៏​ចម្រើន​អើយ សាច់​របស់​ខ្ញុំ គឺ​សាច់​ក្នុង​សរីរៈ​របស់​ខ្ញុំ​បរិភោគ​មិន​បាន គឺ​មនុស្ស​ទាំង​ឡាយ​មិន​គប្បី​បរិភោគ ។ ស្បែក​របស់​ខ្ញុំ គឺ​ស្បែក​ក្នុង​សរីរៈ​របស់​ខ្ញុំ មិន​មាន​ប្រយោជន៍​ដល់​មនុស្ស​ទាំងឡាយ ។ កាល​បើ​ដូច្នោះ បុរស​នេះ​សំគាល់​ថា ៖ ខ្ញុំ​គួរ​បាញ់ ដោយ​មិន​ពិចារណា ដោយ​វណ្ណៈ​អ្វី គឺ​ដោយ​ហេតុ​អ្វី ។&lt;br /&gt;
:::::{|
|-
| ''ឱសម្លាញ់​អើយ​ខ្ញុំ​សូម​សួរ​អ្នក'' || ''បាញ់​ខ្ញុំ​ហើយ​លាក់​បំពួន​អាត្មា''
|-
| ''តើ​អ្នក​ជា​អ្វី​ជា​បុត្រ​អ្នក​ណា'' || ''ខ្ញុំ​ដឹង​ហេតុការណ៍​បាន​ដូច​ម្តេច​ទៅ'' ។
|}&lt;br /&gt;
កាល​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ពោល​គាថា ៖​យ៉ាង​នេះ​ហើយ ក៏​បាន​ស្ងៀម​ក្នុង​ថ្លុក​ឈាម​នោះ​ឯង ។ ព្រះ​រាជា​ទ្រង់​ស្តាប់​យ៉ាង​នេះ​ហើយ គិត​ថា​ បុរស​នេះ​សូម្បី​ត្រូវ​យើង​បាញ់​ដោយ​ព្រួញ​លាប​ថ្នាំ​ពិស​ដួល​ចុះ​ហើយ ក៏​មិន​បាន​ជេរ​យើង ហើយ​ក៏​មិន​ត្អូញ​ត្អែរ​អ្វី​ដែរ បែរ​ជា​ហៅ​រក​យើង​ដោយ​ពាក្យ​គួរ​ជា​ទី​ស្រឡាញ់​ទៅ​វិញ បេះ​ដូង​យើង​ដូច​ជា​ត្រូវ​គេ​អារ​ដោយ​កាំបិត យើង​នឹង​ទៅ​រក​គេ ។ ទ្រង់​គិត​ដូច្នេះ​ហើយ ស្តេច​ក៏​យាង​ទៅ​ប្រថា ៖ប់​ឈរ​ក្នុង​ទី​ជិត​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ហើយ​ពោល​ថា ៖ &lt;br /&gt;
:::::{|
|-
| ''គេស្គាល់​ខ្ញុំ​ថា ៖​ឈ្មោះ​បិលយក្ខ'' || ''ជាស្តេច​នៃ​អ្នក​ក្នុង​ដែន​កាសី''
|-
| ''ខ្ញុំ​លះ​បង់​ដែន​ស្វែង​រក​ម្រឹគ​ព្រៃ'' || ''ព្រោះ​ល្មោភ​នឹង​ឆី​សោយ​រស​មំសំ'' ។
|-
| ''ម្យ៉ាង​ទៀត​ខ្ញុំ​ល្បី​វៃ​ខាង​សិល្ប៍សាស្ត្រ'' || ''ធ្នូសរ​ខ្ញុំ​ច្បាស់​បាញ់​ពេញ​កំលាំង''
|-
| ''សត្វ​ណា​មក​ចំ​មុខ​ព្រួញ​ខ្ញុំ​តាំង''|| ''ទោះ​ដំរី​ខ្លាំង​មិន​រួច​ដេក​ដី'' ។
|}&lt;br /&gt;
គា​ថា ៖​ទាំង​នោះ​មាន​សេចក្តី​ថា ៖ ព្រះបាទ​បិលយក្ខ​នោះ​មាន​ព្រះ​តម្រិះ​ថា ៖ ទេវតា​ក៏​ដោយ នាគ​ក៏​ដោយ រមែង​និយាយ​ភាសា​មនុស្ស​បាន​ យើង​មិន​ដឹង​ថា ៖​បុគ្គល​នោះ​ជា​អ្វី បើ​គេ​ក្រោធ នឹង​ធ្វើ​​ឲ្យ​​យើង​វិនាស​ទៅ​បាន ដូច្នេះ​កាល​បើ​ប្រាប់​ថា ៖​យើង​ជា​ស្តេច អ្នក​ណា​ដែល​មិន​ខ្លាច រមែង​មិន​មាន​ឡើយ ។ កាល​តម្រិះ​ដូច្នេះ​ហើយ ទើប​ត្រាស់​ថា ៖ ''ម្នាល​មាណព​ យើង​ជា​ព្រះ​រាជា​របស់​ដែន​កាសី ប្រជាជន​ស្គាល់​យើង​ដោយនាម​ថា ៖ ព្រះបាទ​បិលយក្ខ ។ ដោយ​មាន​សេចក្តី ល្មោភ​នឹង​សាច់​ ក៏​បាន​ប្រគល់​រាជ​សម្បត្តិ​ដល់​ព្រះ​ជននី ហើយ​ចេញ​មក​ស្វែង​រក​សាច់​ម្រឹគ ។ យើង​ជា​អ្នក​ទ្រទ្រង់​នូវ​កម្លាំង អាច​យឹត​ធ្នូ​ដ៏​ធ្ងន់​បាន គឺ​ធ្នូ​មាន​ទំងន់​ដែល​បុរស​ធម្មតា​១ពាន់​អ្នក​ទើប​អាច​លើក​រួច​បាន រឿង​នេះ​បាន​ល្បី​ពេញ​ជម្ពូទ្វីប ។ ដំរី​ដែល​មាន​កម្លាំង​មក​ចំ​មុខ​ព្រួញ​ ក៏​មិន​អាច​ផុត​ចាក​ពី​កន្លែង​ទៅ​បាន​៧​ជំហាន​ឡើយ ។​​​''  ព្រះរាជា​ទ្រង់​សរសើរ​កម្លាំង​របស់​ព្រះអង្គ​ហើយ ក៏​ត្រាស់​សួរ​នាម​នឹង​គោត្រ​របស់​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ថា ៖ &lt;br /&gt;
:::::{|
|-
| ''ចុះ​អ្នក​ជា​អ្វី​ជា​បុត្រ​អ្នក​ណា'' || ''យើង​ម្តេច​ដឹង​ដឹង​អ្នក​មាន​ឈ្មោះ​អ្វី''
|-
| ''ព្រម​ទាំង​ត្រកូល​បិតា​ផង​នៃ'' || ''សូម​អ្នក​ស្រដី​ប្រាប់​យើង​​ឲ្យ​​ស្គាល់'' ។
|}&lt;br /&gt;
ព្រះ​ពោធិសត្វ​ គិត​ថា​ យើង​ជា​[[ទេវតា]] នាគ យក្ស [[កិន្នរ]] ឬ​ថា ៖​ជា​ក្សត្រ​ជា​ដើម​យ៉ាង​ណា​មួយ ព្រះ​រាជា​ក៏​គង់​តែ​ជឿ ប៉ុន្តែ​យើង​គួរ​ពោល​តែ​ពាក្យ​ពិត​ប៉ុណ្ណោះ លុះ​គិត​ហើយ​ ទើប​ពោល​ថា ៖&lt;br /&gt;
:::::{|
|-
| ''ខ្ញុំ​កូន​ឥសី​បុត្រ​អ្នក​នេសាទ'' || ''ពេលរស់​ពួក​ញាតិ​ហៅ​ខ្ញុំ​ថា ៖​សាម''
|-
| ''ទ្រង់​អើយ​ថ្ងៃ​នេះ​ខ្ញុំ​ត្រូវ​មារ​តាម'' || ''មច្ចុ​ចាប់​ច្បាម​ផ្តេក​លើ​ប្រឹថពី'' ។
|-
|''ដូច​ព្រាន​បាញ់​ម្រឹគ​ដែល​ទ្រង់​បាញ់​ខ្ញុំ'' || ''ដោយ​ព្រួញ​ពិស​ធំ​បាញ់​ចំ​ពេញ​ទី''
|-
|''ខ្ញុំ​ត្រាំ​ឈាម​ឯង​ដេក​លើ​ធរណី'' || ''ព្រួញ​ពិស​យាយី​ទ្រង់​ទត​ឃើញ​ពិត'' ។
|-
|''សូមទ្រង់​ទត​ព្រួញ​មុត​ស្តាំ​ធ្លាយ​ឆ្វេង'' || ''ឈឺ​ពើត​ក្រៃ​លែង​មាត់​ខ្ពុរ​លោហិត''
|-
|''ខ្ញុំ​សួរ​រឿយ​ៗ​ចំពោះ​បពិត្រ''|| ''ទ្រង់​យឹត​បាញ់​ហើយ​ម្តេច​ឡើយ​លាក់​កាយ'' ។
|-
|''សម្លាប់ខ្លា​ដំបង​ប៉ង​យក​ស្បែក''||''ចំណែក​ដំរី​ព្រោះ​ភ្លុក​ទាំង​ឡាយ''
|-
|''ឯ​ទូល​បង្គំព្រោះ​អ្វី​ក្នុង​កាយ'' || ''ទើប​ទ្រង់​ខ្វល់​ខ្វាយ​ចំណាយ​ពេល​បាញ់'' ។
|}&lt;br /&gt;
បទ​ទាំង​នោះ​ថា ៖ បពិត្រ​មហារាជ សូម​ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​ចម្រើន ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​ជា​បុត្រ​ឥសី​ដែល​​ឥសី​នោះ​ជា​បុត្រ​នាយ​ព្រាន ។ ញាតិ​ទាំង​ឡាយ​ហៅ​ទូល​បង្គំ​ដែល​នៅ​មាន​ជីវិត​មុន​នេះ​ថា ៖ សាម ។ ថ្ងៃ​នេះ​ខ្ញុំ​ព្រះអង្គ​ទៅ​ដល់ គឺ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​មាត់​នៃ​មរណៈ​ហើយ​យ៉ាង​នេះ ។ ម្រឹគ​ត្រូវ​ព្រាន​បាញ់​ដោយ​ព្រួញ​ធំ​លាប​ថ្នាំ​ពិស​យ៉ាង​ណា សូម្បី​ខ្ញុំ​ព្រះអង្គ​ក៏​ជា​អ្នក​ដែល​ត្រូវ​ព្រះអង្គ​បាញ់​យ៉ាង​នោះ​ឯង ។ សូម​ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​ទត​មើល​នូវ​ខ្ញុំ​ព្រះអង្គ​ដែល​ដេក​មាន​សភាព​បែប​នេះ ។ ព្រះ​រាជា​ទ្រង់​សណ្តាប់​ហើយ មិន​ត្រាស់​សេចក្តី​ពិត កុហក​ថា ៖&lt;br /&gt;
:::::{|
|-
| ''ម្រឹគ​មក​ប្រាកដ​ចំមុខ​ព្រួញ​ខ្ញុំ'' || ''ឃើញ​អ្នក​ជាធំ​ក៏​ផ្អើល​អស់​ទៅ''
|-
| ''ព្រោះ​ហេតុ​នោះ​ទើប​ចិត្ត​ក្រោធ​គ្រប​នៅ'' || ''បង្វែរ​ព្រួញ​ទៅ​បាញ់​សាម​ដង​ទឹក'' ។
|}&lt;br /&gt;
លំដាប់​នោះ ព្រះពោធិសត្វ​ទូល​ព្រះ​រាជា​ថា ៖ ''បពិត្រ​ ព្រះរាជា ព្រះអង្គ​ត្រាស់​អ្វី​ហ្នឹង ដែល​ថា ៖​ម្រឹគ​ឃើញ​ខ្ញុំ​ព្រះអង្គ​ ហើយ​រត់​គេច​ទៅ​នោះ មិន​មាន​ក្នុង​ហិមវន្ត​ប្រទេស​នេះ​ឡើយ ។''&lt;br /&gt;
:::::{|
|-
| ''តាំង​ពី​ខ្ញុំ​ដឹង​អ្វី​ខុស​អ្វី​ត្រូវ'' || ''សត្វ​ព្រៃ​ទូទៅ​ដោយ​ច្រើន​ពួក​ម្រឹគ''
|-
| ''ទោះ​សត្វ​សាហាវ​ក៏​ច្រើន​សន្ធឹក'' || ''មិន​ដែល​ភ្លូកភ្លឹកផ្អើល​នឹងខ្ញុំឡើយ'' ។
|-
| ''តាំងពីខ្ញុំបាន​ចេះស្លៀកដណ្តប់'' || ''ចេះដឹងគ្រប់សព្វវ័យចម្រើន​ហើយ''
|-
| ''គឺថា ៖ពាឡ​ម្រឹគ​មិន​ផ្អើល​ខ្ញុំ​ឡើយ'' || ''ជិតខ្ញុំ​បង្កើយ​ម្រឹគ​មិន​តក់​ស្លុត'' ។
|-
| ''បពិត្រ​មហារាជ​ដ៏​ចម្រើន​អើយ'' || ''កិន្នរហ្នឹង​ហើយ​តែង​ខ្លាច​បំផុត''
|-
| ''នៅ​ភ្នំ​គន្ធមាទន៍​ព្រៃ​ភ្នំ​បរិសុទ្ធ'' || ''តែ​នៅ​មិន​ស្លុត​នឹង​ទូល​បង្គំ'' ។
|-
| ''ពួក​យើង​តែង​តែ​រីករាយ​នឹង​គ្នា'' || ''ទៅ​ព្រៃ​នានា​ឬ​ក៏​ឡើង​ភ្នំ''
|-
| ''ដូច្នោះ​ពួក​ម្រឹគ​ផ្អើល​អី​នឹង​ខ្ញុំ'' || ''ពីតូច​ដល់​ធំ​ខ្ញុំ​នៅ​នឹង​ម្រឹគ'' ។
|}&lt;br /&gt;
ធម្មតា​ម្រឹគ​ទាំង​ឡាយ​ឃើញ​ខ្ញុំ​ព្រះអង្គ​ហើយ រមែង​មិន​ភ័យ​ខ្លាច​តក់​ស្លុត​ឡើយ ។ បពិត្រ​ព្រះ​រាជា​ជា​ធំ ម្រឹគ​ទាំង​ឡាយ​ចូរ​លើក​ទុក​សិន​ចុះ ពោល​ពី​ធម្មតានៃ​កិន្នរ​ទាំង​ឡាយ រមែង​ជា​អ្នក​ភ័យ​ខ្លាច​ដ៏​ក្រៃលែង ប៉ុន្តែ​កិន្នរ​ទាំង​នោះ ឃើញ​ខ្ញុំ​ព្រះអង្គ​ហើយ រមែង​មិន​ភ័យ​តក់​ស្លុត​ឡើយ តាមពិត​ពួក​យើង​រីករាយ​ជាមួយ​គ្នា​ទៅវិញ​ទៅ​មក​ទៅ​តាម​ព្រៃ​ភ្នំ ។ ព្រះពោធិសត្វ​សម្តែង​នូវ​សេចក្តី​ថា ៖ ព្រោះ​ហេតុអ្វី ទើប​ព្រះអង្គ​​ឲ្យ​​ខ្ញុំ​ព្រះ​អង្គ​ជឿ​ថា ៖ ម្រឹគ​ទាំង​ឡាយ​ឃើញ​ខ្ញុំ​ព្រះអង្គ​ហើយ​ភ័យ​តក់​ស្លុត​នោះ ។ ​ព្រះរាជា​​សណ្តាប់​ហើយ ទ្រង់​ព្រះ​តម្រិះ​ថា ៖ យើង​បាញ់​សាម​ដែល​ជា​អ្នក​មិន​មាន​កំហុស​នេះ​ហើយ នៅ​ពោល​មុសាវាទ​ទៀត ឥ​ឡូវ​យើង​នឹង​ពោល​តែ​ពាក្យ​ពិត​ប៉ុណ្ណោះ ទើប​ត្រាស់​ថា ៖ &lt;br /&gt;
:::::{|
|-
| ម្រឹគ​មិន​មែន​ផ្អើល​នឹង​សាម​ទេ​ណា || ខ្ញុំ​នឹង​មុសា​ធ្វើ​អ្វី​ទៀត​នោះ
|-
|  ត្បិត​ក្រោធ​និង​លោភ​វា​គ្រប​​ឲ្យ​​លុះ|| ទើប​ខ្ញុំ​គិត​ខុស​បាញ់​សាម​នឹង​សរ ។
|}
កាល​ដែល​បាន​ត្រាស់​យ៉ាង​នេះ​ហើយ ព្រះ​រាជា​ទ្រង់​ព្រះ​តម្រិះ​ថា ៖ សាមនេះ នឹង​មិន​មែន​អាស្រ័យ​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ​នេះ​តែ​ម្នាក់​ឯង​ទេ ញាតិ​ទាំង​ឡាយ​របស់​គេ​គប្បី​មាន​ជា​ប្រាកដ យើង​នឹង​សួរ​គេ​មើល ទើប​ត្រាស់​ថា ៖ &lt;br /&gt;
{|
|-
| សាម​អើយ​អ្នក​មក​ពី​ប្រទេស​ណា || ឬ​ថា ៖​អ្នក​ណា​ប្រើ​​ឲ្យ​​ត្រាច់​ចរ
|-
| ថា ៖​អ្នក​ទៅ​ដង​ទឹក​ស្ទឹង​ថ្លា​ល្អ || ទើប​ចរ​មក​កាន់​មិគសម្មតា ។
|}&lt;br /&gt;
ព្រះ​ពោធិសត្វ​បាន​ស្តាប់​នូវ​ព្រះ​តម្រាស់​ហើយ អត់​ទ្រាំ​ចំពោះ​ទុក្ខ​វេទនា​ដ៏​ខ្លាំង​ក្លា ខ្ពុរ​ព្រះ​លោហិត​ហើយ​ពោល​ថា ៖&lt;br /&gt;
{|
|-
| ខ្ញុំ​អ្នក​ចិញ្ចឹម​មាតា​បិតា || លោក​ខ្វាក់​នេត្រា​នៅ​ក្នុង​មហាវ័ន
|-
| ខ្ញុំ​ដង​ទឹក​ថ្វាយ​ដល់​ព្រះ​អរហន្ត || រួស​រាន់​មក​កាន់​សម្មតានទី ។
|-
| មាតាបិតា​មាន​ត្រឹម​អាហារ|| មិនដល់​សប្តាហ៍​រក្សាជីវី
|-
| ព្រោះ​គាត់​ងងឹត​ខ្វាក់​ភ្នែក​ទាំង​ពីរ|| នឹង​ក្ស័យ​ជីវី​ដោយ​សារ​អត់​ទឹក ។
|-
| ទុក្ខ​ត្រូវ​ព្រួញ​នេះ​មិន​សូវ​ប៉ុន្មាន|| បុរស​ត្រូវ​បាន​ប៉ុន្តែ​ការ​នឹក
|-
| មិន​ឃើញ​មាតា​ទុក្ខ​ក្រៃ​ពន្លឹក|| ទុក្ខ​ច្រើន​ព្រោះ​នឹក​ដល់​អ្នក​មាន​គុណ ។
|-
| ទុក្ខ​ត្រូវ​ព្រួញ​នេះ​មិន​សូវ​ប៉ុន្មាន|| បុរស​ត្រូវ​បាន​ប៉ុន្តែ​ទុក្ខ​ធ្ងន់
|-
| មិន​ឃើញ​បិតា​ទុក្ខ​ក្រៃ​ពេក​ពន់|| ទុក្ខ​ច្រើន​លើស​លន់​ច្រើន​ជាង​ត្រូវ​ព្រួញ ។
|-
| ឱ​ម្ល៉េះ​សម​ម្តាយ​នឹង​នៅ​កំព្រា|| ចិរទិវារាត្រី​យំទួញ
|-
| អធ្រាត្រ​យប់​ស្ងាត់​មាន​តែ​ទំនួញ|| យំ​ទួញ​រីង​ខះ​ដូច​ស្ទឹង​ខែ​ប្រាំង ។
|-
|ឱ​ម្ល៉េះ​សម​ឪ​នឹង​នៅ​កំព្រា|| ចិរទិវា​រាត្រីទុក្ខំ
|-
| អធ្រាត្រយប់ស្ងាត់​យំរឹតតែ​ខ្លាំង|| ដូច​ស្ទឹង​ខែ​ប្រាំង​ទុក្ខំ​សោកសៅ ។
|-
| ម្យ៉ាង​ទៀត​ខ្ញុំ​ក្រោក​មួយ​យប់​ច្រើន​គ្រា|| បម្រើ​បាទា​ច្របាច់​គក់​ភ្លៅ
|-
| ឥឡូវ​បាត់​ខ្ញុំ​លោក​នឹង​ដើរ​ហៅ|| ទៅ​ក្នុង​ព្រៃ​ជ្រៅ​អើយ​សាម​កូន​ហ្នា៎ ។
|-
| ហរទ័យ​នៃ​ខ្ញុំ​ត្រូវ​សរ​ទី​ពីរ|| កក្រើក​វក់​វី​ដោយ​សរ​សោកា
|-
| ព្រោះ​មិន​បាន​ឃើញ​អ្នក​ខ្វាក់​នេត្រា|| ជីវិត​ខ្ញុំ​រ៉ា​មុខ​ជា​សាប​សូន្យ ។
|}&lt;br /&gt;
ព្រះរាជា​ទ្រង់​សណ្តាប់​នូវ​ការ​រៀប​រាប់​ពិលាប​សោការបស់​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ហើយ ទ្រង់​គិត​ថា​ បុរស​នេះ​ជា​អ្នក​តាំង​នៅ​ក្នុង​ធម៌​ដ៏​ប្រសើរ បាន​បដិបត្តិ​មាតា​បិតា​ដ៏​ប្រពៃ​ក្រៃ​លែង ឥ​ឡូវ​នេះ​បាន​ដល់​សេចក្តី​ទុក្ខ​មាន​សភាព​បែប​នេះ​ហើយ នៅ​ពិលាប​រៀប​រាប់​ដល់​មាតា​បិតា​ទៀត ។ យើង​បាន​ធ្វើ​ខុស​ក្នុង​បុរស​ដែល​សម្បូរណ៍​ដោយ​គុណ​ធម៌​យ៉ាង​នេះ ដូច្នេះ​យើង​គួរ​តែ​លួង​លោម​យក​ចិត្ត​បុរស​នេះ​យ៉ាង​ណា​ទៅ​ហ្ន៎ ។ ហើយ​ទ្រង់​សន្និដ្ឋាន​ថា ៖ ក្នុង​វេលា​ដែល​យើង​ធ្លាក់​នរក រាជ​សម្បត្តិ​នឹង​ធ្វើ​អ្វី​បាន យើង​នឹង​បដិបត្តិ​មាតា​បិតា​នៃ​បុរស​នេះ ដោយ​ទំនង​ដែល​បុរស​នេះ​ធ្លាប់​បដិបត្តិ​ហើយ ការ​ស្លាប់​របស់​បុរស​នេះ​ហាក់​ដូច​ជា​ការ​មិន​ស្លាប់ ដោយ​ប្រការ​ដូច្នេះ​ ទើប​ទ្រង់​ត្រាស់​ថា ៖ &lt;br /&gt;
{|
|-
| ឱសាម​កល្យាណ​គួរ​ឱ្យ​ទស្សនា  || អ្នក​កុំ​សោកា​ទួញយំ​ខ្លាំង​ឡើយ
|-
|  យើង​រ៉ាប់​ធ្វើការ​ចិញ្ចឹម​លោក​ហើយ||  ជំនួស​អ្នក​អើយ​នៅ​ក្នុងព្រៃធំ ។
|-
|  ម្យ៉ាងទៀតខ្ញុំ​ឈ្លាស​ក្នុង​សិល្បះធ្នូ|| ល្បីអស់កាលយូរទ្រង់​ធ្នូខ្លាំងមាំ
|-
|  យើងរ៉ាប់ធ្វើការ​ចិញ្ចឹម​ថែទាំ|| នៅក្នុងព្រៃធំ​នទីបព្វតា ។
|-
|  ខំធ្វើការងារ​រករំពាម្រឹគ|| មើមឈើ​ផ្លែស្លឹក​ក្នុងព្រៃ​ព្រឹក្សា
|-
|  ដើម្បីចិញ្ចឹមជន​ទាំងនោះ​ណា|| ក្នុងព្រៃបព្វតា​ទឹក​ធ្លាក់​ចាក​ទី ។
|-
|  ឪពុក​ម្តាយ​សាម​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ​ណា|| ព្រៃដូច​ម្តេច​រ៉ា​ឋាន​អ្នក​ទាំង​ពីរ
|-
|  អ្នក​បាន​ចិញ្ចឹម​ដោយ​ការ​សំភី|| យ៉ាង​ណា​នាទី​ខ្ញុំ​យ៉ាង​នោះ​ដែរ ។
|}&lt;br /&gt;
ព្រះរាជា​ត្រាស់​ថា ៖ យើង​ជា​អ្នក​ឆ្លាត​ក្នុង​ធ្នូ នឹង​សម្លាប់​ម្រឹគ​ធាត់​ៗ ចិញ្ចឹម​មាតា​បិតា​របស់​អ្នក ដោយ​មំសៈ​ដ៏​មាន​ឱ​ជារស​ឆ្ងាញ់ ។ ព្រះពោធិសត្វ​ពោល​តប​ថា ៖ បពិត្រ​មហារាជ​ដ៏​ជា​ធំ ព្រះអង្គ​កុំ​សម្លាប់​សត្វ​ព្រោះ​ហេតុ​ពួក​ទូល​ព្រះបង្គំ​ឡើយ ។ ព្រះអង្គ​ក៏​ត្រាស់​បន្ត​ថា ៖ អ្នក​បាន​ចិញ្ចឹម​នូវ​លោក​ទាំង​ពីរ​នោះ​យ៉ាង​ណា សូម្បី​ខ្ញុំ​ក៏​នឹង​ចិញ្ចឹម​លោក​ទាំង​ពីរ​នោះ​យ៉ាង​នោះ​ដូចគ្នាដែរ ។ លំដាប់​នោះ​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ទូល​ថា ៖ ល្អហើយ​ព្រះ​អង្គ​ដ៏​ចម្រើន បើ​យ៉ាង​នោះ​ សូម​ព្រះអង្គ​មេត្តា​ប្រោស​ជួយ​ចិញ្ចឹម​បីបាច់​ថែរក្សា​នូវ​មាតា​បិតា​នៃ​ទូល​បង្គំ​ជា​ខ្ញុំ​ផង​ចុះ ។ &lt;br /&gt;
{|
|-
| បពិត្រមហារាជសូមទតឲ្យជាក់ || ផ្លូវចុះជើងម្នាក់ទិសក្បាលដំណេក
|-
|  នៃទូលបង្គំជាខ្ញុំដែលដេក|| មិនជាឆ្ងាយពេកកន្លះឃោសៈ ។
|-
|ស្តេចយាងទៅឃើញបណ្ណសាលា|| មាតាបិតាឋិតក្នុងសម្នាក់
|-
| សូមទ្រង់អនុគ្រោះដោយក្តីស្មោះស្ម័គ្រ||សូមទ្រង់ភារៈចិញ្ចឹមលោកផង ។
|}&lt;br /&gt;
=== ការព្រួយបារម្មណ៍ ===
ព្រះពោធិសត្វ បានទូលប្រាប់ផ្លូវដល់ព្រះរាជាហើយ ខំអត់ទ្រាំនឹងទុក្ខវេទនាមានសភាពបែបនេះ ទុកដោយសិនេហចិត្ត ក្នុងមាតាបិតាជាកម្លាំង ហើយប្រណមអញ្ជលីទូលអង្វរក្នុងបំណងត្រូវការ​ឲ្យ​ព្រះរាជាចិញ្ចឹមមាតាបិតា&lt;br /&gt;

{|
|-
| បពិត្រមហារាជគ្រងដែនកាសី|| ទ្រង់មានសេចក្តីចម្រើនកន្លង
|-
| ខ្ញុំសាមសូមថ្វាយបង្គំសេ្តចផង|| នមោច្រើនដងបង្គំរាជា ។
|-
| មាតាបិតានៃទូលបង្គំ|| នៅក្នុងព្រៃធំអន្ធោអន្ធា
|-
| សូមទ្រង់ចិញ្ចឹម​ឲ្យ​មានជន្មា|| នៅជាតបស្សី តបស្សិនី ។
|-
| ទូលបង្គំជាខ្ញុំសូមផ្គងអញ្ជលី|| រាជាគ្រងទីនាដែនកាសី
|-
| ទូលបង្គំសូមពរស្តេចទ្រង់ប្រណី|| នាំយកសេចក្តីនៃខ្ញុំព្រះអង្គ ។
|-
| ខ្ញុំសូមបង្គំមាតាបិតា|| ឱនក្រាបសិរសាផ្តាំផ្ញើតាមទ្រង់
|-
| សាមត្រូវព្រួញពិសបានជាបាត់អង្គ|| ដួលដេកនៅត្រង់ឆ្នេរខ្សាច់មាត់ស្ទឹង ។
|-
|}&lt;br /&gt;
=== មរណភាពរបស់សាម ===
ព្រះរាជាទ្រង់ទទួលពាក្យនៃព្រះពោធិសត្វ ។ ឯចំណែកព្រះពោធិសត្វ កាលបានផ្ញើនូវការថ្វាយបង្គំ​ចំពោះ​មាតា​បិតា​រួច​ហើយ ក៏​ដល់​នូវ​វិសញ្ញីសន្លប់​ស្ងៀម​ទៅ ។ ព្រះអង្គ ក៏រលត់អស្សាសៈ មិនបានពោលតទៅទៀតឡើយ ក៏​ក្នុងកាលនោះ ពាក្យដែលប្រព្រឹត្តទៅ អាស្រ័យ​ហទយរូប​ មានចិត្ត​ជា​សមុដ្ឋាន របស់ព្រះពោធិសត្វ​នោះ​បាន​ដាច់​ហើយ ព្រោះ​កម្លាំង​នៃ​ពិស​ជ្រួតជ្រាប ។ មាត់​របស់​ព្រះ​ពោធិសត្វ​បិទ ចក្ខុ​ក៏​បិទ ដៃជើង​ឡើងរឹង និង​រាងកាយ​ទាំង​អស់​ប្រឡាក់ទៅ​ដោយ​លោហិត ។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជា​ទ្រង់​ត្រួតមើលខ្យល់​អស្សាសៈ បស្សាសៈ​របស់​សាម ឃើញថា ៖​រលត់​ទៅ​ហើយ សរីរៈ​ក៏​រឹង​ហើយ​ដែរ ។ ទ្រង់​ទត​ឃើញ​ហេតុ​នោះ ក៏​ទ្រង់​ជ្រាប​ថា ៖​សាម​ស្លាប់​ហើយ ។ ទ្រង់​មិន​អាច​អត់​ទ្រាំ​នូវ​សេចក្តី​សោក​ទុក​បាន ក៏​ដាក់​ព្រះ​ហស្ថ​លើ​ព្រះ​សីសៈ ព្រះ​កន្សែង​រៀប​រាប់​ដោយ​សំឡេង​ខ្លាំង​ៗ ថា ៖ ''អាត្មាអញប្រាកដជានឹងទៅកាន់នរកពុំខាន ឥតមានសង្ស័យឡើយ ព្រោះអំពើបាបដែលអាត្មាអញបានធ្វើហើយក្នុងគ្រា​នេះ​នឹងជា​ទោស​​ឲ្យ​​ផល​ដ៏​អាក្រក់​អស់​រាត្រី​កាល​​ជាអង្វែង បើនៅក្នុងស្រុក​ ក្នុង​ប្រទេស​ តែងមានមនុស្សគេដឹង​ គេ​តិះដៀល តែក្នុងអរញ្ញប្រទេស​ដែលឥត​មាន​មនុស្ស តើនរណានឹងចោទប្រកាន់​អាត្មាអញ​បាន'' ។ កាលនោះ [[ព្រះទេវី|ទេពធីតា]]​មាន​នាម​ថា ៖ ពសុន្ធរី នៅភ្នំ​គន្ធមាទន៍ ធ្លាប់ជាមាតា​របស់​ព្រះពោធិសត្វ ក្នុងអត្តភាព​ទី​៧ ។ ក្រោយពីបានដឹងថា ៖បុត្ររបស់ខ្លួនត្រូវបាញ់ដួលដេកនៅលើឆ្នេរខ្សាច់ ក៏បានស្រែកយំ​យ៉ាង​ខ្លាំង ហើយ​ពិចារណា​ថា ៖ ''បើយើងមិនទៅទីនោះ​ទេ សុវណ្ណសាម នឹងវិនាសក្នុងទីនោះ​ឯង សូម្បី​ព្រះ​រាជា​ក៏​នឹង​បែកធ្លាយ​ព្រះហឫទ័យ ឯមាតាបិតារបស់​សុវណ្ណសាម នឹង​អត់អាហារ អត់​ទឹក ហើយនឹងត្រូវបាត់បង់​ជីវិត ។​'' ទេពធីតានោះ បានយាង​ទៅស្ថិតនៅ​ព្ធដ៏អាកាស ដោយ​មិន​ប្រាកដ​កាយ នាមាត់ស្ទឹង​មិគសម្មតា ហើយពោលទៅកាន់​ព្រះរាជាថា ៖ ''បពិត្រមហារាជ ព្រះអង្គបានធ្វើនូវបាបជាទម្ងន់ ជនទាំង៣នាក់ គឺ​មាតាបិតា​និង​បុត្រ ជា​អ្នក​មិន​ប្រទូស្ត ទ្រង់​បាន​សម្លាប់​ហើយ ដោយ​ព្រួញ​តែ​មួយ ។ សូមទ្រង់ចិញ្ចឹម​នូវ​ជន​ទាំង​ពីរ​ដែល​ងងឹត​ភ្នែក​នោះ​ដោយ​ធម៌ សុគតិភព​នឹង​គប្បី​មាន​ដល់​ព្រះអង្គ ។'' ព្រះ​រាជា​ក៏​ជឿតាម​ពាក្យ​របស់​ទេពធីតា ហើយបានបូជាព្រះពោធិសត្វ​ដោយ​ផ្កា ប្រោះព្រំទឹក ហើយ​ធ្វើ​ប្រទក្សិណបីជុំ រួច​យាង​សំដៅ​ទៅ​កាន់​បណ្ណសាលា​ ។ ទុកូលបណ្ឌិត អង្គុយ​នៅ​ខាង​ក្នុង​បាន​ស្តាប់​សំឡេង​ព្រះបាទ​របស់​ស្តេច​បិលយក្ខ ក៏​នឹក​ថា ៖ នេះ​មិន​មែន​ជា​សាម​បុត្រ​យើង​ឡើយ ជា​ស្នូរជើងរបស់​អ្នក​ណា​ហ្ន ។​ ទុកូលបណ្ឌិត​ក៏​សួរ​ថា ៖ ជាអ្នក​ណា ព្រោះ​បើ​ជាសាម គង់​មាន​ស្នូរជើង​ស្រាលៗ​ដើរ​មក ។ ព្រះរាជា​ក៏​បានណែនាំ​ខ្លួន​ជា​មុន (ក្នុងគំនិត​ដើម្បី​​ឲ្យ​​តបស្សី  មាន​ចិត្ត​រអែង​ខ្លះ) រួច​ទើប​​រៀបរាប់​សេចក្តី​ទាំងឡាយ​ដែល​ខ្លួន​បាន​សម្លាប់​សាម ។ បារិកាតបស្សិនី អង្គុយ​ក្នុង​បណ្ណ​សាលា​ជិត​នោះ​បាន​ស្តាប់​ហើយ ក៏បំណង​នឹង​ដឹង​នូវ​ព្រឹត្តិការណ៍នោះ ទើប​ចេញ​ពី​បណ្ណ​សាលា​ខ្លួន ទៅ​កាន់​សម្នាក់​ទុកូលបណ្ឌិត​ តាម​ខ្សែ​ដែល​សាម​ចង​សម្រាប់​ដើរ ។ កាល​បើ​ដឹង​សេចក្តី​ច្បាស់​លាស់​ហើយ អ្នក​ទាំង​ពីរ​ក៏​គក់​ទ្រូង យំ​រៀបរាប់​គុណ​របស់​សាម ។ ព្រះរាជា​ក៏​ពោល​លួងលោម​នឹង​ចិញ្ចឹម​ថែរក្សា​​ឲ្យ​​ដូច​ជា​សាមរហូត​ដល់​អស់​ជីវិត ។ ព្រះអង្គ​ ទ្រង់​គិត​ថា​ គួរ​អស្ចារ្យ​ សូម្បី​ត្រឹម​តែ​ពាក្យ​អាក្រក់​របស់​ឥសី​ទាំង​ពីរ ក៏​មិន​មាន​ចំពោះ​ព្រះ​អង្គ​ឡើយ ។ ជន​ទាំង​ពីរ​បាន​ពោល​បដិសេធ​ការ​ចិញ្ចឹម​របស់​ព្រះ​រាជា​ ដោយ​ថា ៖ នេះ​មិន​មែន​ជា​ភារៈ​របស់​ទ្រង់​ឡើយ តែ​សូម​​ឲ្យ​​ទ្រង់​នាំ​ទៅ​កាន់​ទី​ដែល​សាម​ដេក​ស្លាប់ ។ ក្រោយពី​បាន​ទៅ​ដល់​ទី​នោះ​ តបស្សី  ទ្រសីសៈព្រះពោធិសត្វ​ដាក់​លើភ្លៅ ឯតបស្សិនីក៏​លើក​ជើង​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ដាក់​លើ​ភ្លៅខ្លួន អង្គុយយំរៀបរាប់ ។ លំដាប់នោះ តបស្សិនី​បាន​យក​ដៃ​ស្ទាប​ទ្រូង​របស់​ព្រះ​ពោធិសត្វ ដឹង​ថា ៖​នៅ​មាន​កំដៅ​ភ្លើង​ធាតុ​នៅ​ឡើយ នាង​ក៏​ធ្វើ​នូវ​សច្ច​កិរិយា ដើម្បី​នឹង​ដក​ពិស​ចេញ ''ក្នុងកាលមុន សាមនេះ​ជា​អ្នក​ប្រព្រឹត្ត​ធម៌ ដោយ​សច្ចៈណា សូម​​ឲ្យ​​ពិស​របស់​សាម សាប​រលាបទៅ ដោយ​ការ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​សច្ចៈ​នោះ ។ ក្នុងកាលមុន សាម​ជា​អ្នក​ពោល​នូវ​ពាក្យ​ពិត (មាននូវសច្ចវាចា) ដោយ​សច្ចៈណា សូម​ពិស​របស់​សាម​សាប​រលាប​ទៅ ដោយ​ការ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​សច្ចៈនោះ ។ សាម​ជា​អ្នក​ចិញ្ចឹម​មាតា​បិតា ដោយ​សច្ចៈណា សូម​​ឲ្យ​​ពិស​របស់​សាម​សាប​រលាប​ទៅ ដោយ​ការ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​សច្ចៈនោះ  ។ សាម​ជា​អ្នក​ប្រព្រឹត្ត​នូវ​ការ​កោត​ក្រែង នូវ​បុគ្គល​ជា​ធំក្នុង​ត្រកូល ដោយ​សច្ចៈ​ណា សូមពិស​របស់​សាម​សាប​រលា​បទៅ ដោយ​ការ​ពោល​នូវ​ពាក្យ​សច្ចៈ​នោះ'' ។

=== ឯកសារ​យោង ===
[[ព្រះត្រៃបិដក]] &gt; [[សុត្តន្តបិដក]] &gt; [[ខុទ្ទកនិកាយ]] &gt; [[ជាតក]] &gt; '''សុវណ្ណសាមជាតក''' (សៀវភៅ​ភាគ​ ៦២ ទំព័រ​ទី ៤៩)

''[https://www.sacred-texts.com/journals/jras/1894-07.htm The Story of Thuwannashan] or Suva.n.na Sâma Jâtaka, according to the Burmese version, published at the Hanthawati Press, Rangoon. By R. F. ST. ANDREW ST. JOHN, M.R.A.S.''

[[:en:Syama_Jataka|Syama Jataka]]

[https://www.buddha-images.com/sama-jataka.asp The Sama Jataka]

พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘  &gt; พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๒๐ &gt; ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒​ &gt; ๓. [https://84000.org/tipitaka/attha/v.php?B=28&amp;A=3201&amp;Z=3441 สุวรรณสามชาดก] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109223947/https://84000.org/tipitaka/attha/v.php?B=28&amp;A=3201&amp;Z=3441 |date=2022-11-09 }}

[https://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=28&amp;i=482 อรรถกถา สุวรรณสามชาดก] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221109223948/https://84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=28&amp;i=482 |date=2022-11-09 }}


[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទសជាតក]]</text>
      <sha1>pxvrhuudbqap53xgtpliolgehop5pxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>សាសនា​សកល</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18687</id>
    <revision>
      <id>336699</id>
      <parentid>330204</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kao bun song</username>
        <id>7417</id>
      </contributor>
      <origin>336699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="436833" sha1="mpnxjr92lflfdwuxegt0dcyo82gblj9" xml:space="preserve">{{Good article}}
&lt;noinclude&gt;{{pp-protected|small=yes}}&lt;/noinclude&gt;
{{pp-move-indef}}
=='''១-[[សាសនា សកល|សា]]សនាព្រះពុទ្ធ(Buddha Religion)'''==
-ព្រះពុទ្ធសាសនា​​​​​​ មានដើមកំណើតនៅប្រទេសឥណ្ឌាក្នុង​សតវត្ស​ទី៦មុន​គ.ស​ គឺប្រហែលគ្នានឹងការចាប់កំណើតលទ្ធិព្រហហ្មណ៏សាសនានាសម័យកាលទី២ដែរ។

លុះក្រោយមក​ ក្មុងរជ្ជកាលព្រះបាទកនិស្ក:ក្នុង​ស.វទី១​នែ​គ.ស ព្រះពុទ្ធសាសនា ក៏បានចែកជា''ពីរនិកាយ:''

=== '''&lt;u&gt;១​- និកាយហិនយាន:&lt;/u&gt;''' ===
និកាយហិនយាន​ចែកចេ[[សាសនា សកល|ញ]]ទៅទិសខាងត្បូងនែប្រទេសឥណ្ឌា​ ហៅថាទក្ខិណនិកាយ គឺជាយានតូចចង្អៀតអាចផ្ទុកសត្វលោក​ទៅកាន់និព្វានបានចំនួនតិច​ 

'''''វិន័យតឺងតែង'''''​​  ពីបាកប្រតិបត្តិតាម​​  ក្រសំរេចបាននិព្វាន និកាយនេះនិយមធម៌ចាស់ គោរពតាមពុទ្ធោវាទព្រះសមណគោតម​ ដែលត្រាស់ដឹងសម្តែងរួចមកហើយ

ក្នុងគម្ពីរត្រៃបិដក។​ ប្រទេសកាន់និកាយហិនយានរួមមាន កម្ពុជា​ ឡាវ ភូមា​ ឥណ្ឌា​​​​​​ នេប៉ាល់​  សិរីលង្កា។

'''ទ្រឹស្តី​គោល នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី(មហាយាន)'''

ទ្រឹស្តី​សំខាន់បំផុត​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី គឺ ទស្សនវិជ្ជា ​នៃ​ការ​​វិភាគ ឥតឈប់ឈរ នៃដំណើរជីវិត ពោល​គឺ​មិន​មែន​ជា​ការ​គោរព​ត្រឹម​តែ​​ច្បាប់សីលធម៌ ឬ ពិធីបុណ្យ​ខាង​សាសនា​នោះ​ទេ ។ ទ្រឹស្តីចម្បង​បំផុត នៃពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី គឺ​ អរិយសច្ចៈ​ ៤ (ចតុរារិយសច្ច) ។ អរិយសច្ច គឺ​ ការពិត​ដ៏​ប្រពៃ​បំផុត ​ឥត​ក្លែង​បន្លំ​កើត ពោល​គឺ ទុក្ខ, ទុក្ខសមុទយ, ទុក្ខនិរោធ, និង ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា ។ បើ​និយាយ​តាម​ភាសា​សាមញ្ញ អរិយសច្ចៈ ៤ គឺ ការ​ស្គាល់​​​បញ្ហា, ការ​រក​​មូល​ហេតុ​នៃ​បញ្ហា, ការ​ដឹង​ថា​បញ្ហា​អាច​ដោះ​ស្រាយ​បាន, និង ការ​រក​​​វិធី​ដោះស្រាយបញ្ហា និង ការ​អនុវត្តន៍​​តាម​វិធី​នោះ(ប្រតិបត្តិ)​ ដោយ​ខ្លួន​ឯង​ លុះ​ត្រា​តែ​​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា​រួច ។ ចំណុច​សំខាន់​បំផុត​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី គឺ ​ម្ចាស់​បញ្ហា ​ជា​ អ្នក​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា ដោយ​ខ្លួន​ឯង ពោល​គឺ ​មិន​ទំលាក់​កំហុស​​ឲ្យ​អ្នក​ដទៃ​ដោះ​ស្រាយ ឬ​ ពឹង​អាទិទេព (God) ឬ ព្រះ​ពោធិសត្វ ណា​មួយ ឲ្យ​​ជួយ​ដោះស្រាយទេ ។ ដូច​ជា​ពុទ្ធភាសិត​ នៅ​ក្នុង​ គាថា​ធម្មបទ ថា '''&quot;អត្តា ហិ អត្តនោ នាថោ កោ ហិ នាថោ បរោ សិយា ។ អត្តនា ហិ សុទន្តេនា នាថំ លភតិ ទុល្លភំ&quot;''' &quot;ខ្លួន​ជា​ទីពឹង​របស់​ខ្លួន អ្នក​ដទៃ​ជា​ទីពឹង​ដូច​ម្តេច​បាន ព្រោះ​បុគ្គល​អ្នក​មាន​ខ្លួន​ហ្វឹកហ្វឺន​ល្អ​ហើយ រមែង​បាន​នូវ​ទីពឹង ដែល​គេ​បាន​ដោយ​កម្រ&quot; ។

'''ប្រភពនៃការបង្រៀន'''

គ្រឹះនៃការបង្រៀនព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទីបែកចេញមកអំពី [[វិភជ្ជវាទ]] Vibhajjavada (ទ្រឹស្តីនៃការធ្វើវិភាគ) ដែលតមកអំពីស្ថាវិរៈ (ឬការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ) ក្នុងជំនាន់ពេលធ្វើសង្គាយនាលើកទី៣ ព.ស២៩៤ ក្នុងរជ្ជកាលមហាអធិរាជអសោក នៃប្រទេសឥណ្ឌា។ វិភជ្ជវាទិន (អ្នកកាន់វិភជ្ជវាទ) សំគាល់ខ្លួនថាជាអ្នកបន្តប្រពៃណីស្ថាវិរៈ ហើយបន្ទាប់ពីសង្គាយនាលើកទី៣មក ក៏នៅតែបន្តហៅការរៀនសូត្រ ថាជាស្ថាវិរថេរៈ (ព្រឹទ្ធាចារ្យ) ។ ទ្រឹស្តីរបស់វិភជ្ជវាទិន ប្រហែលគ្នានឹងស្ថាវិរៈជំនាន់ចាស់ដែរ ប៉ុន្តែមិនដូចគ្នាទាំង ស្រុងទេ ។ ក្រោយពេលធ្វើសង្គាយនាលើកទី៣មក ដោយមកមានពីទីតាំងឆ្ងាយ ៗ ពីគ្នា ជាហេតុបណ្តាលឲ្យវិភជ្ជវាទិន អភិវឌ្ឍន៍បន្តិចម្តងៗជា៤ពួកៈ [[មហីសាសកៈ]]១ Mahisasaka [[កាស្យបីយៈ]]១ Kasyapiya [[ធម្មគុប្តកៈ]]១ Dharmakuptaka និងតាម្របនីយៈ១ Tamraparniya ។ ថេរវាទីចុះមកអំពីតាម្របនីយៈ ដែលមានន័យថា ពូជពង្សជនជាតិស្រីលង្កា ។ ប្រភពខ្លះអះអាងថា មានតែថេរវាទីទេដែលអភិវឌ្ឍន៍មកពីវិភជ្ជវាទិនផ្ទាល់ ។ តាមរយៈអ្នកស្រាវជ្រាវព្រះពុទ្ធសាសនា អា.កា វរដេរ A.K. Warder ថេរវាទីរីកដុះដាលទៅខាងត្បូងទាំងពីអវន្តិ (Avanti) ទៅក្នុងមហារស្រ្ត (Maharastra) និងអន្ធរៈ (Andhra) ដល់ចូឡាប្រទេសកន្ចិ (Kanchi) ហើយនិងសីឡន (Ceylon)។ គេបានរក្សា ទីកន្លែងនៅអវន្តិហើយ និងទឹកដីថ្មីរបស់គេមួយរយៈពេល ប៉ុន្តែគេប្រមូលគ្នាបន្តិចម្តងៗ នៅតំបន់ខាងត្បូង គឺ មហាវិហារ ក្នុងអនុរទ្ធបុរៈធានីរបស់ប្រទេសសីឡន ដែលក្លាយទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលសំខាន់ នៃប្រពៃណីរបស់គេ អវន្តិជាមណ្ឌលទី២ ហើយតំបន់ខាងជើង ត្រូវបោះបង់ចោល ទៅឲ្យក្រុមសិក្សាដទៃទៀត ។ មានពត៌មានតិចតួចណាស់ ដែលប្រាប់អំពីព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទីក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តក្រោយ ហើយគេមិនដឹងថាថេរវាទីត្រូវបាត់បង់ពីប្រទេសដើម តាំងពីពេលណាមកទេ ។

ឈ្មោះតាម្របនីយៈបានដាក់ឲ្យពូជពង្សស្រីលង្កានៅឥណ្ឌា ប៉ុន្តែគ្មានសញ្ញាណាមួយ បង្ហាញថាមានការផ្លាស់ប្តូរទ្រឹស្តី ឬគម្ពីរដីកាអំពីវិភជ្ជវាទិនទេ ដោយហេតុថា ឈ្មោះគ្រាន់តែចង្អុលប្រាប់ ទីកន្លែងតែប៉ុណ្ណោះ។ ដោយយោងទៅតាមប្រភពដើម នៃថេរវាទីរបស់គេ គេរំលឹកថា គេបានទទួលការបង្រៀន ដែលត្រូវបានគេយល់ព្រម នៅពេលប្រជុំ[[សង្គាយនា]]លើកទី៣ ហើយគេស្គាល់ការបង្រៀននេះថាជាវិភជ្ជវាទ ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៧ អ្នកធ្វើដំណើរសាសនាជនជាតិចិន (Xuanzang) និង (Yijing) នៅក្នុងស្រីលង្កា គេស្គាល់ថាជាពួកស្ថាវិរៈ ។នៅក្នុងឥណ្ឌាជំនាន់ចាស់ អ្នកសិក្សា ដែលប្រើភាសាសំស្រ្កឹតសម្រាប់សាសនា គេហៅថាស្ថាវិរៈ ប៉ុន្តែអ្នកដែលប្រើភាសាបាលីវិញ គេហៅថាថេរៈ ។

ស្ថាវិរៈនិងថេរៈមានន័យដូចគ្នាថា ព្រឹទ្ធាចារ្យ។ គេបានប្រើពាក្យថេរវាទីក្នុងការសរសេរ សម្រាប់ការហាត់រៀនរបស់គេ តាំងពីសតវត្សរ៍ទី៤ នៅពេលដែលពាក្យនេះ ឃើញមាននៅក្នុងគម្ពីរទិបវង្ស ។ តាមប្រវត្តិសាស្រ្តមួយផ្នែកធំ នៃព្រះពុទ្ធសាសនានៅស្រីលង្កា ថេរវាទីក្នុងស្រីលង្កាចែកជាចំណែក៣គឺ ពួកភិក្ខុនៃមហាវិហារ, អភយគីរីវិហារ និងជេតវនវិហារ ។ តាមពាក្យរបស់លោកអា.កា វរដេរ A.K Warder ថា និកាយពីឥណ្ឌា មហីសាសកៈ ក៏បានតាំងឡើងនៅស្រី លង្កាទន្ទឹមគ្នានឹងថេរវាទីដែរ ហើយក៏រលាយចូលជាមួយថេរវាទីទៅ ។ ភូមិភាគខាងជើងនៃស្រីលង្កា ហាក់ដូចជាមានការទាក់ទង ជាមួយនឹងនិកាយផ្សេងៗ ពីឥណ្ឌា ក្នុងពេលខ្លះដែរ ។ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃចិន (Faxian) បានធ្វើទស្សនកិច្ចនៅកោះនេះក្នុងដើមសតវត្សរ៍ទី៥ ព្រះអង្គកត់សំគាល់ថាមានភិក្ខុ៥,០០០អង្គ នៅអភយគីរី ភិក្ខុ៣,០០០អង្គនៅមហាវិហារ ហើយនិងភិក្ខុ២,០០០អង្គនៅចេតយបព្វតវិហារ ។ អស់ជាច្រើនសតវត្សរ៍ ថេរវាទីិននៃអភយគីរី បានរក្សាមិត្តភាពជិតស្និតជាមួយនឹងអ្នកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនានៅឥណ្ឌា ថែមទាំងទទួលយកការបង្រៀនថ្មីជាច្រើនពីឥណ្ឌា ទៀតផង ដែលមានផ្នែកជាច្រើននៃនិកាយ[[មហាយាន]] ។ចំណែកឯថេរវាទីិននៃជេតវនៈក៏បានទទួលយកចំណែកនៃមហាយានដែរ ប៉ុន្តែមានចំនួនតិចជាង ។ Xuanzang បានសរសេរថា មានផ្នែកធំ២នៃថេរវាទីនៅក្នុងស្រីលង្កា ថាប្រពៃណីអភយគីរីជាមហាយានស្ថាវិរៈ ហើយប្រពៃណីមហាវិហារជា[[ហីនយាន]]ស្ថាវិរៈ ។ Akira Hirakawa សរសេរថា សេចក្តីបរិយាយ ពន្យល់ អដ្ឋកថា នៃនិកាយមហាវិហារ នៅពេលដែលបានពិនិត្យមើលដោយច្បាស់ ឃើញថាមានបញ្ចូលគោលជំហរមួយចំនួន ដែលស្របគ្នានឹងការបង្រៀនផ្នែកមហាយានដែរ ។ ក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ គេដឹងថាមហាយាន និងព្រះពុទ្ធសាសនាប្រចាំ ក្រុមឯកជន (មិនសម្រាប់សាធារណជនទូទៅទេ) ទាំងពីរនេះត្រូវបានគេបតិបត្តិនៅក្នុងស្រីលង្កា ។ ព្រះសង្ឃឥណ្ឌា២អង្គគឺ វជ្រពោធិ (Vajrabodhi) និងអមោឃវជ្រៈ (Amoghavajra) ដែលជាអ្នកបានផ្សាយ ព្រះពុទ្ធសាសនាប្រចាំក្រុមឯកជននេះ នៅប្រទេសចិន បានចូលមកកាន់កោះស្រីលង្កានៅពេលនេះដែរ ។ អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវមួយចំនួន បានអះអាងថា អ្នកគ្រប់គ្រងស្រីលង្កាលើកតំកើងប្រពៃណីសាសនា ដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ថាថេរវាទី នៅតែជាទំនៀមប្រពៃណី និងឲ្យមានលក្ខណៈផ្សេងគ្នាពីព្រះពុទ្ធសាសនាឥណ្ឌា ។ ប៉ុន្តែមុនសតវត្សរ៍ទី១២ អ្នកគ្រប់គ្រងស្រីលង្កាផ្សេងទៀត ឧបត្ថម្ភគាំទ្រដល់ថេរវាទីិននៃអភយគីរី ហើយអ្នកដំណើរសាសនាដូចជា Faxian កត់សំគាល់ថាថេរវាទីិននៃអភយគីរី ជាប្រពៃណីសំខាន់ជាងគេ ។ ការផ្លាស់ប្តូរបានកើត ឡើងក្នុងសតវត្សរ៍ទី១២ នៅពេលដែលមហាវិហារទទួលការគាំទ្រអំពីព្រះ រាជា បរក្កមពាហុ Parakkamabahu (1153-1186 CE) ពេលនោះប្រពៃណីអភយគីរី និងជេតវនៈត្រូវបានហាមឃាត់ក្នុងស្រីលង្កា ។ ភិក្ខុថេរវាទីនៃប្រពៃណីទាំង២នេះ ត្រូវសម្រេចចិត្តសឹកពីភាពបុព្វជិត ឬរកការបួសជាថ្មីក្នុងប្រពៃណីមហាវិហារ ។ ចំពោះវិវាទរវាងថេរវាទីិន គម្ពីរចូឡវង្ស (កត់ត្រាប្រវត្តិរបស់ស្តេច) សម្តែងការសោកស្តាយថាៈ “ ពិតមែនតែមានការប្រឹងប្រែង គ្រប់មធ្យោបាយ អំពីព្រះរាជាជំនាន់មុនរហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ពួកភិក្ខុប្រកាន់អាកប្បកិរិយាបែកបាក់ចេញពីគ្នា ហើយបង្កើតជំលោះទាស់ទែងគ្នាគ្រប់យ៉ាង ។” មុននឹងព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទីរួបរួមគ្នាក្នុងស្រីលង្កា តំបន់នៃប្រទេស ថៃ ភូមា លាវ និងខ្មែរ ទទួលការដុះដាលដោយ និកាយព្រះពុទ្ធសាសនាផ្សេងៗ ពីឥណ្ឌា រួមទាំង ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានផង ។ ក្នុងសតវត្សរ៍ទី៧ យីជិង Yijing បានកត់ក្នុងដំណើររបស់គាត់ថា ក្នុងតំបន់ទាំងនេះ និកាយព្រះពុទ្ធសាសនាធំៗពីឥណ្ឌា មានការរីកចម្រើន ។ ពិតមែនតែមានការបកស្រាយពីមុនមកថា ជាថេរវាទីក្នុង ប្រទេសភូមា ឯកសារដែលសេសសល់បានបង្ហាញថា ព្រះពុទ្ធសាសនាភូមាភាគច្រើន រួមបញ្ចូលមហាយានដែរហើយប្រើសំស្រ្កឹតជាងបាលី ។ បន្ទាប់ពីការធ្លាក់ចុះអន់ថយនៃព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុង ឥណ្ឌា សមណទូតពីស្រីលង្កា បានកែប្រែបន្តិចម្តងៗព្រះពុទ្ធសាសនាភូមា ទៅជាថេរវាទីហើយ២សតវត្សរ៍បន្ទាប់មក ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទីក៏ត្រូវបាននាំចូល ទៅក្នុងតំបន់ប្រទេសថៃ លាវ និងខ្មែរ ដែលប្តូរជំនួសបែបព្រះពុទ្ធសាសនាពីពេលមុន ។

'''ទិដ្ឋភាពទូទៅនៃទស្សនវិជ្ជា'''

ថេរវាទីបង្កើតនូវគំនិតនៃ វិភជ្ជវាទ ពាក្យនេះមានន័យថា ការបង្រៀនពីការវិភាគ (teaching of analysis) ។ ទ្រឹស្តីនេះនិយាយថា បញ្ញាត្រូវតែកើតមកពីការពិសោធន៍ របស់អ្នកស្វែងរក ការស៊ើបអង្កេតល្អិតល្អន់ ហើយវិនិច្ឆ័យ ជាជាងសទ្ធាងងឹតងងល់។ យ៉ាងណាក៏ដោយ គម្ពីរប្រពៃណីថេរវាទីសង្កត់ខ្លាំង ទៅលើការប្រុងប្រយ័ត្ន ចំពោះដំបូន្មានរបស់អ្នកវៃឆ្លាត ដោយគិតថាដំបូន្មាននោះនិងការពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ត្រូវយកមកប្រៀបធៀប ដើម្បីវិនិច្ឆ័យសម្រាប់ការប្រតិបត្តិ ។ នៅក្នុងថេរវាទី ហេតុនៃការកើតឡើងនិងសេចក្តីទុក្ខរបស់មនុស្ស គឺតណ្ហាដែលផ្ទុកទៅដោយ[[កិលេស]] ។ កិលេសទាំងនោះដែលចងមនុស្ស ឲ្យជាប់ក្នុងការវិលកើតវិលស្លាប់ ចាត់ថ្នាក់ចូលទៅក្នុង[[សំយោជនៈ|សំយោជនៈ១០]] (ten fetters) ហើយកិលេសដែលរារាំងមិនឲ្យសមាធិកើតឡើង មាន៥គឺ [[នីវរណធម៌|នីវរណធម៌៥]] Five hindrances ។ ថ្នាក់របស់កិលេសអាច គ្រោតក្រាត មធ្យម ឬសុខុម ។ វាជាបាតុភូតដែលកើតឡើង ស្ថិតនៅមួយរយៈ ហើយវិនាសសានសូន្យទៅវិញ ជាញឹកញយ ។ អ្នកកាន់ថេរវាទីយល់ឃើញថា កិលេសមិនត្រឹមតែឲ្យទុក្ខទោសដល់ខ្លួនឯង ប៉ុណ្ណោះទេ វាឲ្យទុក្ខទោសដល់អ្នកដទៃទៀតផងដែរ វាជាកម្លាំងរុញច្រាន ឲ្យមនុស្សធ្វើអំពើអមនុស្សធម៌ទាំងអស់ ។ អ្នកកាន់ថេរវាទីជឿថា កិលេសជាទម្លាប់កើតឡើង ដោយសារអវិជ្ជា Avijja ដែលផ្តល់ ការឈឺចាប់ ដល់ចិត្តរបស់អ្នកមិនត្រាស់ដឹង ដែលជាប់ជំពាក់ទៅលើវា និងឥទ្ធិពលរបស់វាក្នុងសេចក្តីមិនយល់ដឹងនូវសេចក្តីពិត ។ ប៉ុន្តែតាមការពិត កិលេសទាំងនោះ គ្រាន់តែជាគ្រឿងពិសពុលដល់ចិត្ត បង្កើតឲ្យមានសេចក្តីឈឺចាប់ និងការចង្អៀតចង្អល់តែប៉ុណ្ណោះ ។ អ្នកគ្មានការត្រាស់ដឹង ជាប់ជំពាក់ចិត្តទៅលើរូបកាយ ក្នុងការសន្មត់ថាកាយនេះជារបស់ខ្លួន តែតាមការពិតកាយនេះ ជាបាតុភូតមិនទៀង (មិនស្ថិតស្ថេរ) កើតឡើងដោយសារ [[មហាភូតរូប|មហាភូតរូប៤]] four basic elements ។ ក្នុងគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនាជំនាន់ដើម មហាភូតរូប៤នេះជាញឹកញយ មានលក្ខណៈជាដី ទឹក ភ្លើង ខ្យល់ ត្រូវគេផ្តល់អត្ថន័យតាម ការដឹងដោយវិញ្ញាណថា រឹង កំដៅ រាវ កំរើក ។ គេជឿថាជារឿយៗ កិលេសដែលបង្ខិតបង្ខំ និងចាត់ចែងចិត្តរបស់គេ រារាំងមិនឲ្យគេមើលឃើញ នូវធម្មជាតិពិតនៃសេចក្តីពិត ។ អាកប្បកិរិយាឆ្គាំឆ្គងនឹងជួយ ពង្រឹងកិលេស ឲ្យកាន់តែមាំមួនថែមទៀត ប៉ុន្តែការប្រតិបត្តិតាម [[អរិយដ្ឋង្គិកមគ្គ|អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ]] Noble Eightfold Path អាចធ្វើឲ្យកិលេសចុះអន់ថយ ឬក៏ផ្តាច់ឫសរបស់វាបាន ។

គេជឿថាបុគ្គលគ្មានការត្រាស់ដឹង ពិសោធន៍ឃើញលោកនេះ តាមទ្វារវិញ្ញាណមិនសុក្រិត៦របស់គេ (ទ្វារភ្នែក ត្រចៀក ច្រមុះ អណ្តាត កាយ និងចិត្ត) ហើយប្រើប្រាស់ចិត្ត ដែលស្រអាប់ទៅដោយកិលេស សម្រាប់ការបកស្រាយ ការដឹង និងការទាញយក យោបល់ ។ ក្នុងសភាពការបែបនេះ ការដឹងនិងយោបល់ត្រូវធ្វើឡើង តាមតែមាយាការនៃសេចក្តីពិត របស់បុគ្គលនោះ ។ ពេលស្ថិតនៅក្នុង[[ឈាន]] (ចិត្តចុះស៊ប់ក្នុងសមាធិ) ទ្វារវិញ្ញាណ របស់រូបនឹងមិនសកម្ម កិលេសរបស់ចិត្តនឹងត្រូវកំចាត់បង់ ហើយកុសលចិត្តនឹងត្រូវកើនកម្លាំង ។ ពេលនេះចិត្ត (mind) អាចយកមកប្រើ ដើម្បីពិនិត្យនិងកើតបញ្ញា ក្នុងការរកធម្មជាតិពិតនៃសេចក្តីពិត ។

កិលេសមាន៣ជាន់ ក្នុងជាន់អសកម្ម វាដេកសម្ងំស្ងៀមនៅបាតនៃសន្តានចិត្ត រង់ចាំឱកាសល្អ ([[អនុសយកិលេស]]) ប៉ុន្តែកាលណាមានការកំរើករញ្ជួយ លើផ្ទៃវិញ្ញាណ វានឹងបង្ហាញខ្លួននៅផ្ទៃខាងលើនៃចិត្ត ជាអកុសលចិត្ត ជាអារម្មណ៍ ជាចេតនា ។ កាលបើវាមានកម្លាំងគ្រប់គ្រាន់ កិលេសនឹងដល់នូវការប្រព្រឹត្តកន្លង (វិតិក្កមៈ) ប្រកបដោយគ្រោះថ្នាក់ ដែលបណ្តាលឲ្យគេ ធ្វើអំពើដោយកាយ ឬ ដោយវាចា ។ ដើម្បីរំដោះចេញពីការឈឺចាប់ និងសេចក្តីតានតឹងចិត្ត អ្នកកាន់ថេរវាទី មានជំនឿថាត្រូវតែផ្តាច់ឫសកិលេស ឲ្យវិនាសរហូត ។ ជាដំបូងគេត្រូវធ្វើសតិចំពោះការអត់ធ្មត់ ដើម្បីការពារកុំឲ្យវាត្រួតត្រាលើអំពើ ដោយចិត្តនិងកាយ ។ បន្ទាប់មក គេនឹងផ្តាច់ឫសរបស់វា តាមរយៈនៃការស្រាវជ្រាវផ្ទៃក្នុងនៃចិត្ត ការពិចារណា ការពិសោធន៍ និងសេចក្តីយល់ដឹងនូវធម្មជាតិពិតរបស់វា ដោយប្រើឈាន ។ ពិធីការនេះ តម្រូវឲ្យគេធ្វើសារឡើងវិញ ចំពោះកិលេសនិមួយៗ ។ ការអនុវត្តន៍នឹងនាំអ្នកធ្វើឈាន ឲ្យដល់នូវអរិយសច្ចៈ៤ ការត្រាស់ដឹង និងព្រះ[[និព្វាន]] ។ និព្វានជាគោលបំណងទីបំផុត របស់អ្នកកាន់ថេរវាទី ហើយគឺជាទីបរមសុខ ដែលបុគ្គលបានរួចរំដោះ ពីសង្សារវដ្តនៃការកើត ឈឺចាស់ ស្លាប់ 

អ្នកកាន់ថេរវាទីមានជំនឿថា បុគ្គលម្នាក់ៗទទួលខុសត្រូវដោយខ្លួនឯង ចំពោះការ ត្រាស់ដឹងនិងការរំដោះខ្លួន ព្រោះថាគេជាទទួលខុសត្រូវ លើកម្មផលរបស់គេ ។ ដោយគ្រាន់តែសិក្សានិងជឿតាមសេចក្តី ពិតនៃសច្ចធម៌ ដែលព្រះពុទ្ធបានពន្យល់ប្រាប់ មិនគ្រប់គ្រាន់ឡើយ ការត្រាស់ដឹងអាចសម្រេចបាន តែតាមការពិសោធន៍និងការយល់ ដឹងផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ។ បុគ្គលម្នាក់ៗត្រូវប្រតិបត្តិ អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ តាមការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធ ដើម្បីរកឃើញសេចក្តីពិតសម្រាប់ខ្លួនគេ ។ តាមជំនឿក្នុងថេរវាទី ព្រះពុទ្ធ ព្រះអាទិទេព ឬទេព្តា មិនអាចឲ្យការត្រាស់ដឹង ដល់មនុស្សណាមួយ ឬរំដោះអ្នកនោះឲ្យផុតពីការ វិលវល់នៃការកើត ឈឺ ចាស់ ស្លាប់ Samsara បានឡើយ ។ ចំពោះអ្នកកាន់ថេរវាទី ព្រះពុទ្ធគ្រាន់តែជាអ្នកបង្រៀនអដ្ឋង្គិកមគ្គ ចំណែកឯអាទិទេពនិងទេព្តានៅតែមានកំហឹង សេចក្តីច្រណែន សេចក្តីស្អប់ ការព្យាបាទ តណ្ហា លោភៈ មោហៈនិងសេចក្តីស្លាប់ ។

គេជៀថាបុគ្គលខ្លះដែលបតិបត្តិដោយវិរិយភាព និងថាមពល អាចសម្រេចព្រះនិព្វានបានតែក្នុង១ជាតិ ដូចជាសាវ័ករបស់ព្រះពុទ្ធជាច្រើនរូប នៃជំនាន់ដំបូងពីរបីជំនាន់ ។ ចំពោះអ្នកដទៃទៀត ដំណើរទៅកាន់ ព្រះនិព្វាន ត្រូវការពេលអស់ជាច្រើនជាតិ តាមលំដាប់លំដោយ ម្នាក់ៗនឹងឡើងថ្នាក់កាន់តែខ្ពស់ទៅ ។ អ្នកបានសម្រេចព្រះនិព្វាន គេហៅថា [[អរហន្ត]] ។ ដោយមានជំនឿថា ព្រះបរមសម្ពុទ្ធមានបញ្ញាញាណ ដ៏បរិសុទ្ធក្នុងការបង្ហាញ ផ្លូវទៅកាន់សេចក្តីត្រាស់ដឹង អ្នកកាន់ថេរវាទីជឿថា សាវ័កផ្ទាល់របស់ព្រះពុទ្ធ សម្រេចការត្រាស់ដឹងបានយ៉ាងឆាប់បំផុត ។ តាមគម្ពីរដីកាបូរាណ និព្វានដែលព្រះអរហន្តសម្រេច ក៏ដូចគ្នានឹងនិព្វានរបស់ព្រះពុទ្ធដែរ ព្រោះនិព្វានមានតែមួយប្រភេទ ។ ព្រះពុទ្ធប្រសើរជាងព្រះអរហន្តទាំងឡាយ ព្រោះព្រះអង្គបានរកឃើញមគ្គដោយ ផ្ទាល់ខ្លួនព្រះអង្គ ហើយបង្រៀនមគ្គដល់អ្នកដទៃម្យ៉ាងទៀត ព្រះអរហន្តសម្រេចព្រះនិព្វានបាន ក៏ដោយសារការប្រៀនប្រដៅ របស់ព្រះពុទ្ធមួយភាគដែរ ។ អ្នកកាន់ថេរវាទីគោរពបូជាព្រះពុទ្ធ ក្នុងភាពព្រះអង្គ ជាមហាបុរសតែមួយ ប៉ុន្តែទទួលស្គាល់ថាមានព្រះពុទ្ធផ្សេងទៀតដូចគ្នា ក្នុងអតីតកាលនិងអនាគតកាលដ៏យូរអង្វែង ។ ដូចជាក្នុងគម្ពីរបាលី មានការរៀបរាប់យ៉ាងខ្លីថា ព្រះមេត្តេយ្យ (សិអារ្យមេត្រី) នឹងមកកាន់លោកនេះជាព្រះពុទ្ធ ក្នុងអនាគតយ៉ាងយូរ ។ ជាប្រពៃណី អ្នកកាន់ថេរវាទីអាចមានសទ្ធា ចំពោះការប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធ ហើយរក្សាសីលថ្នាក់ក្រោម ដោយសង្ឃឹមថានឹងបានកុសលខ្លះ ឬក៏គេអាចធ្វើការស្រាវជ្រាវ ដោយការពិសោធន៍ផ្ទាល់ខ្លួន បញ្ជាក់សេចក្តីពិតនៃការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធ ដោយការបំពេញឈាន Jhana ដែលជាផ្នែកមួយក្នុងអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ ដើម្បីការត្រាស់ដឹងរបស់ខ្លួន ។

'''ទ្រឹស្តី​គោល នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី'''

ទ្រឹស្តី​សំខាន់បំផុត​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី គឺ ទស្សនវិជ្ជា ​នៃ​ការ​​វិភាគ ឥតឈប់ឈរ នៃដំណើរជីវិត ពោល​គឺ​មិន​មែន​ជា​ការ​គោរព​ត្រឹម​តែ​​ច្បាប់សីលធម៌ ឬ ពិធីបុណ្យ​ខាង​សាសនា​នោះ​ទេ ។ ទ្រឹស្តីចម្បង​បំផុត នៃពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី គឺ​ អរិយសច្ចៈ​ ៤ (ចតុរារិយសច្ច) ។ អរិយសច្ច គឺ​ ការពិត​ដ៏​ប្រពៃ​បំផុត ​ឥត​ក្លែង​បន្លំ​កើត ពោល​គឺ ទុក្ខ, ទុក្ខសមុទយ, ទុក្ខនិរោធ, និង ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា ។ បើ​និយាយ​តាម​ភាសា​សាមញ្ញ អរិយសច្ចៈ ៤ គឺ ការ​ស្គាល់​​​បញ្ហា, ការ​រក​​មូល​ហេតុ​នៃ​បញ្ហា, ការ​ដឹង​ថា​បញ្ហា​អាច​ដោះ​ស្រាយ​បាន, និង ការ​រក​​​វិធី​ដោះស្រាយបញ្ហា និង ការ​អនុវត្តន៍​​តាម​វិធី​នោះ(ប្រតិបត្តិ)​ ដោយ​ខ្លួន​ឯង​ លុះ​ត្រា​តែ​​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា​រួច ។ ចំណុច​សំខាន់​បំផុត​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី គឺ ​ម្ចាស់​បញ្ហា ​ជា​ អ្នក​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា ដោយ​ខ្លួន​ឯង ពោល​គឺ ​មិន​ទំលាក់​កំហុស​​ឲ្យ​អ្នក​ដទៃ​ដោះ​ស្រាយ ឬ​ ពឹង​អាទិទេព (God) ឬ ព្រះ​ពោធិសត្វ ណា​មួយ ឲ្យ​​ជួយ​ដោះស្រាយទេ ។ ដូច​ជា​ពុទ្ធភាសិត​ នៅ​ក្នុង​ គាថា​ធម្មបទ ថា '''&quot;អត្តា ហិ អត្តនោ នាថោ កោ ហិ នាថោ បរោ សិយា ។ អត្តនា ហិ សុទន្តេនា នាថំ លភតិ ទុល្លភំ&quot;''' &quot;ខ្លួន​ជា​ទីពឹង​របស់​ខ្លួន អ្នក​ដទៃ​ជា​ទីពឹង​ដូច​ម្តេច​បាន ព្រោះ​បុគ្គល​អ្នក​មាន​ខ្លួន​ហ្វឹកហ្វឺន​ល្អ​ហើយ រមែង​បាន​នូវ​ទីពឹង ដែល​គេ​បាន​ដោយ​កម្រ&quot; ។

ចូឡសុញ្ញតសូត្រ (Cula-suññata Sutta) (សៀវភៅភាគ២៧ ទំព័រ​ទី ៣ ដល់ ១៦)

[១] ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ ។ សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់គង់ក្នុងប្រាសាទរបស់មិគារមាតា (ប្រាសាទរបស់នាងវិសាខា) ក្នុងបុព្វារាម ទៀបក្រុងសាវត្ថី ។ នៅរាត្រីនោះ [[អានន្ទ|ព្រះអានន្ទ]] បានចេញមកពីទីសមាធិស្ងាត់មួយ ហើយចូលគាល់ព្រះមានព្រះភាគ ។ លុះចូលទៅដល់ ក៏ថ្វាយបង្គំព្រះមានព្រះភាគ ហើយគង់ក្នុងទីសមគួរ ។ លុះព្រះអានន្ទ គង់ក្នុងទីសមគួរហើយ ក៏ទូលស្នើនឹងព្រះមានព្រះភាគដូច្នេះថា ៖ សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់គង់ក្នុងនគរនាគារកៈ (Nagaraka) ដែលជានិគមរបស់ពួកសក្យៈ (Sakyans) ក្នុងសក្កជនបទ (Sakyan town) ។ នៅទីនោះ ខ្ញុំព្រះអង្គបានស្តាប់ក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រ, បានរៀនក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រ នៃព្រះមានព្រះភាគ ថា ៖ ម្នាលអានន្ទ “ឥឡូវនេះតថាគតតាំងនៅស៊ប់ក្នុងសុញ្ញតា ” (I now remain fully in a dwelling of emptiness) ។ តើខ្ញុំព្រះអង្គបានស្តាប់ពាក្យនោះដោយប្រពៃ បានរៀនដោយប្រពៃ បានយកចិត្តទុកដាក់ដោយប្រពៃ បានចងចាំដោយប្រពៃហើយឬ ?”

[២] ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា ៖ “អើអានន្ទ អ្នកបានស្តាប់ពាក្យនោះដោយប្រពៃ បានរៀនដោយប្រពៃ បានយកចិត្តទុកដាក់ដោយប្រពៃ បានចងចាំដោយប្រពៃហើយ ។ កាលពីដើមក្តី ឥឡូវនេះក្តី “តថាគតតាំងនៅស៊ប់ក្នុងសុញ្ញតា” (I remain fully in a dwelling of emptiness) ។ ការនោះមានឧបមាដូចជាប្រាសាទរបស់មិគារមាតានេះ ដែលឥតមានដំរី គោ សេះ លា, ឥតមានមាស និង ប្រាក់, ឥតមានការជួបជុំស្រី និង ប្រុស ។ នៅទីនេះ មានវត្ថុដែលមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយគត់ គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ដោយសារតែវត្តមានភិក្ខុសង្ឃ ។ ពេលភិក្ខុមួយរូបមិនខ្វល់យកចិត្តទុកដាក់លើគាមសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាស្រុក), មិនខ្វល់យកចិត្តទុកដាក់លើមនុស្សសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាមនុស្ស), ភិក្ខុនោះយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា (perception of wilderness) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុរូបនោះសប្បាយ ស្កប់ តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុងអរញ្ញសញ្ញា ។

ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ “ការរំខាន (disturbance) ទាំងឡាយ ដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យគាមសញ្ញា មិនមានវត្តមានក្នុងទីនេះទេ ។ ការរំខានទាំងឡាយ ដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យមនុស្សសញ្ញា មិនមានក្នុងទីនេះទេ ។ ការរំខានបន្តិចបន្តួចដែលនៅមានវត្តមាន គឺជាសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា (wilderness) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះ គឺគ្មានគាមសញ្ញាទេ ។ របៀបសម្គាល់នេះ គឺគ្មានមនុស្សសញ្ញា ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា (wilderness) ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុក ការរំខាននោះថាសូន្យ នូវអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ភិក្ខុ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅសេសសល់ កំពុងមានវត្តមាន ៖ “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។

បឋវីសញ្ញា (Perception of Earth)

[៣] ម្នាលអានន្ទ លើសពីនោះទៀត ដោយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើមនុស្សសញ្ញា, មិនយកចិត្តទុកដាក់លើអរញ្ញសញ្ញា (perception of wilderness), ភិក្ខុយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាដី) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុងបឋវីសញ្ញា (perception of earth) ។ ប្រៀបដូចជាស្បែកគោ ដែលគេទាញលាតសន្ធឹងឲ្យបាត់រួញ ដោយភ្ជាប់នឹងស្នឹងមួយរយ ភិក្ខុមិនយកចិត្តទុកដាក់ចំពោះទីខ្ពស់និងទីទាប, ទន្លេក្នុងជ្រោះជ្រៅ, ផ្លូវមានដង្គត់និងបន្លាច្រូងច្រាង, ទួលមានថ្មរដិបរដុប នៅលើផែនដីនេះ, ភិក្ខុយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) ដែលអាស្រ័យលើបឋវីសញ្ញា (perception of earth) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុងបឋវីសញ្ញា ។

ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅមានវត្តមានព្រោះអាស្រ័យមនុស្សសញ្ញា (perception of human) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានដែលនៅមានវត្តមានព្រោះអាស្រ័យអរញ្ញសញ្ញា (wilderness) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានបន្តិចបន្តួចដែលនៅមានវត្តមាន គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា (perception of earth) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះ គឺគ្មានមនុស្សសញ្ញាទេ ។ របៀបសម្គាល់នេះ គឺគ្មានអរញ្ញសញ្ញាទេ ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា (perception of earth) ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុកការរំខាននោះថាសូន្យ នូវអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ភិក្ខុរូបនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅសេសសល់ កំពុងមានវត្តមាន ៖ “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។

អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (Perception of Space)

[៤] ម្នាលអានន្ទ លើសពីនោះទៀត ដោយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើអរញ្ញសញ្ញា (perception of wilderness), មិនយកចិត្តទុកដាក់លើបថវីសញ្ញា (perception of earth) ភិក្ខុយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាអាកាស) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុង អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of space) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យអរញសញ្ញា (perception of wilderness) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា (perception of earth) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានបន្តិចបន្តួច ដែលនៅមានវត្តមាន គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of space) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះ គឺគ្មានអរញ្ញសញ្ញាទេ ។ របៀបសម្គាល់នេះគឺគ្មានបឋវីសញ្ញាទេ ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of space) ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុក ការរំខាននោះថា គ្មានអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ភិក្ខុរូបនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅសេសសល់ កំពុងមានវត្តមាន ៖ “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។

វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (Perception of Consciousness)

[៥] ម្នាលអានន្ទ លើសពីនោះទៀត ដោយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើបឋវីសញ្ញា (perception of earth), មិនយកចិត្តទុកដាក់លើ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of space) ភិក្ខុយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាវិញ្ញាណ) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុង វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យបឋវីសញ្ញា (perception of earth) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខាន ដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យអាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of space) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានបន្តិចបន្តួច ដែលនៅមានវត្តមាន គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of Consciousness) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះ គឺគ្មានបឋវីសញ្ញាទេ ។ របៀបសម្គាល់នេះគឺគ្មាន អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ទេ ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of Consciousness) ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុកការរំខាននោះថាសូន្យ នូវអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ភិក្ខុរូបនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅសេសសល់ កំពុងមានវត្តមាន ៖ “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។

អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (Nothingness)

[៦] ម្នាលអានន្ទ លើសពីនោះទៀត ដោយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of space), មិនយកចិត្តទុកដាក់លើ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of consciousness) ភិក្ខុយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាភាពទទេ) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុង អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness) ។

ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខាន ដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of space) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of consciousness) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានបន្តិចបន្តួចដែលនៅមានវត្តមាន គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះ គឺគ្មាន អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញា ទេ ។ របៀបសម្គាល់នេះគឺ គ្មានវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ទេ ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ ពោលគឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness) ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុកការរំខាននោះថាសូន្យ នូវអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ភិក្ខុរូបនោះដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅសេសសល់ កំពុងមានវត្តមាន ៖ “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។

នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (Neither Perception nor Non-Perception)

[៧] ម្នាលអានន្ទ លើសពីនោះទៀត ដោយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of consciousness), មិនយកចិត្តទុកដាក់លើ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness) ភិក្ខុយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (មិនខ្វល់ចំពោះការមានសញ្ញា ឬ គ្មានសញ្ញា) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុង នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (dimension of neither perception nor non-perception) ។

ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា (perception of consciousness) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានបន្តិចបន្តួចដែលនៅមានវត្តមាន គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (dimension of neither perception nor non-perception) ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះ គឺគ្មានវិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញា ទេ ។ របៀបសម្គាល់នេះគឺគ្មានអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ទេ ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ គឺសភាវៈតែមួយ (singleness) ព្រោះអាស្រ័យ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (neither perception nor non-perception) ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុកការរំខាននោះថាសូន្យ នូវអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ភិក្ខុរូបនោះដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅសេសសល់ កំពុងមានវត្តមាន ៖ “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។

អនិមិត្តចេតោសមាធិ (Theme-Less Concentration)

[៨] ម្នាលអានន្ទ លើសពីនោះទៀត ដោយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness), មិនយកចិត្តទុកដាក់លើ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (neither perception nor non-perception) ភិក្ខុយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ (singleness) អាស្រ័យដោយ អនិមិត្តចេតោសមាធិ (សមាធិចិត្តដែលគ្មាននិមិត្ត) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុង អនិមិត្តចេតោសមាធិ (Theme-Less Concentration of awareness) ។

ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness) មិនមានវត្តមានទេ ។ ការរំខានដែលនៅមានវត្តមាន ព្រោះអាស្រ័យនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (neither perception nor non-perception) មិនមានវត្តមានទេ ។ ហើយមាននៅសល់តែការរំខាន (disturbance) បន្តិចបន្តួច ដែលភ្ជាប់ជាមួយនឹងសឡាយតនៈ (six sensory spheres) ព្រោះអាស្រ័យកាយនេះ ដែលមានជីវិតជាបច្ច័យ (condition) របស់វា ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះគឺ គ្មានអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា ទេ ។ របៀបសម្គាល់នេះ គឺគ្មាន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា ទេ ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ ដែលភ្ជាប់ជាមួយនឹងសឡាយតនៈ (six sensory spheres) ព្រោះអាស្រ័យកាយនេះ ដែលមានជីវិតជាបច្ច័យ (condition) របស់វា ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុកការរំខាននោះថាសូន្យ នូវអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ការរំខានដែលនៅសេសសល់ ភិក្ខុរូបនោះដឹងច្បាស់ថាវាកំពុងមានវត្តមាន ៖ “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។

ការរស់នៅដោយសុញ្ញតៈ (Release)

[៩] ម្នាលអានន្ទ លើសពីនោះទៀត ដោយមិនយកចិត្តទុកដាក់លើអាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា (perception of nothingness) មិនយកចិត្តទុកដាក់លើនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញា (neither perception nor non-perception) ភិក្ខុរូបនោះយកចិត្តទុកដាក់លើសភាវៈតែមួយ ព្រោះអាស្រ័យអនិមិត្តចេតោសមាធិ(1) (theme-less concentration of awareness) ។ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះសប្បាយ ជ្រះថ្លា តាំងនៅ ជឿស៊ប់ ក្នុងអនិមិត្តចេតោសមាធិ (theme-less concentration of awareness របស់វា។

ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា អនិមិត្តចេតោសមាធិ (theme-less concentration of awareness) នេះ អាត្មាអញបានតាក់តែង (fabricated) ហើយ បានរិះគិតសន្សំ (fashioned) ហើយ ។ ភិក្ខុនោះដឹងទៀតថា អ្វីៗដែលបានតាក់តែងហើយ បានរិះគិតសន្សំហើយ គឺមិននៅស្ថិតស្ថេរ (inconstant) ហើយត្រូវរលត់រលាយ (cessation) ជាធម្មតា ។ ពេលភិក្ខុរូបនោះដឹងយ៉ាងនេះ ឃើញយ៉ាងនេះហើយ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះក៏រួចចាកកាមាសវៈ (effluent of sensuality), រួចចាកភវាសវៈ (effluent of becoming) និង រួចចាកអវិជ្ជាសវៈ (effluent of ignorance) ។ ពេលចិត្តរួចស្រឡះ (release) ហើយ ញាណ (knowledge) ក៏កើតឡើង ភិក្ខុក៏បន្លឺថា “អាត្មាអញមានចិត្តរួចស្រឡះហើយ” (released) ។ ភិក្ខុរូបនោះដឹងច្បាស់ថា ៖ ជាតិ (birth) ឈប់មានទៀតហើយ, អាត្មាអញបានបំពេញចប់ហើយនូវព្រហ្មចារ្យ (holy life), អាត្មាអញក៏បានធ្វើកិច្ចដែលត្រូវធ្វើស្រេចបាច់ហើយ ។ គ្មានកិច្ចដទៃសម្រាប់លោកិយនេះទៀតទេ ។

ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថា ការរំខាននៅមាន ព្រោះអាស្រ័យកាមាសវៈ (effluent of sensuality) … ភវាសវៈ (effluent of becoming) … អវិជ្ជាសវៈ (effluent of ignorance) មិនមានទៀតទេ ។ នៅមានតែការរំខានបន្តិចបន្តួច ដែលភ្ជាប់នឹងសឡាយតនៈ ព្រោះអាស្រ័យកាយនេះ ដែលមានជីវិតជាបច្ច័យ (condition) របស់វា ។ ភិក្ខុនោះ ដឹងច្បាស់ថា ៖ របៀបសម្គាល់សញ្ញានេះ គឺគ្មានកាមាសវៈ … ភវាសវៈ … អវិជ្ជាសវៈ ទេ ។ មានវត្ថុមិនសូន្យ (non-emptiness) តែមួយប៉ុណ្ណោះ ដែលភ្ជាប់ជាមួយនឹងសឡាយតនៈ (six sensory spheres) ព្រោះអាស្រ័យកាយនេះ ដែលមានជីវិតជាបច្ច័យ (condition) របស់វា ។ ដូច្នេះ ភិក្ខុរូបនោះចាត់ទុកការរំខាននោះថាសូន្យ នូវអ្វីដែលគ្មាននៅត្រង់នោះ ។ ភិក្ខុរូបនោះដឹងច្បាស់ថា ការរំខានដែលនៅសេសសល់ កំពុងមានវត្តមាន ដោយដឹងច្បាស់ថា “មានរបស់នេះ” ។ របស់នេះ (ការឈានចូលក្នុងសុញ្ញតារបស់ភិក្ខុនោះ) ស្របនឹងសេចក្តីពិត មិនប្រែប្រួលអត្ថន័យ និង បរិសុទ្ធស្អាត ។

[១០] ម្នាលអានន្ទ ក្នុងអតីតកាល សមណៈ (contemplatives) ឬ ព្រាហ្មណ៍ (priests) ណាមួយ បានចូលកាន់ហើយស្ថិតនៅក្នុងសុញ្ញតា (emptiness) ណាមួយ ដែលបរិសុទ្ធ ប្រសើរ និង ក្រៃលែង, ពួកគេបានចូលកាន់ និង ស្ថិតនៅក្នុងសុញ្ញតាដដែលនេះ ដែលបរិសុទ្ធ ប្រសើរ និង ក្រៃលែង ។ ក្នុងអនាគតកាល ពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយ នឹងចូលកាន់ហើយស្ថិតនៅក្នុងសុញ្ញតាណាមួយ ដែលបរិសុទ្ធ ប្រសើរ និង ក្រៃលែង, ពួកគេនឹងចូលកាន់សុញ្ញតាដដែលនេះ ដែលបរិសុទ្ធ ប្រសើរ និង ក្រៃលែង ។ ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល ពួកសមណៈឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយ ចូលកាន់ហើយស្ថិតនៅក្នុងសុញ្ញតា ដែលបរិសុទ្ធ ប្រសើរ និង ក្រៃលែង, ពួកគេចូលកាន់ និង ស្ថិតនៅក្នុងសុញ្ញតាដដែលនេះ ដែលបរិសុទ្ធ ប្រសើរ និង ក្រៃលែង ។

ម្នាលអានន្ទ ហេតុនោះ ក្នុង​សាសនា​នេះ ភិក្ខុ​ត្រូវ​គិត​ថា យើងរាល់គ្នា នឹងចូលកាន់សុញ្ញតៈ ដ៏​បរិសុទ្ធ ប្រសើរ​ក្រៃលែង ម្នាល​អានន្ទ អ្នក​ទាំងឡាយ គប្បី​សិក្សា​យ៉ាង​នេះ​ឯង ។ លុះ​ព្រះ​មាន​ប្រភាគ បាន​ត្រាស់​ព្រះ​សូត្រ​នេះ​ចប់​ហើយ​ ព្រះ​អានន្ទ​មាន​អាយុ ក៏​មាន​ចិត្ត​ត្រេកអរ រីករាយ​នឹង​ភាសិត​​របស់​ព្រះ​មាន​ព្រះ​ភាគ ដោយ​ប្រការ​ដូច្នេះ​ឯង ។

(1) សំគាល់៖ អនិមិត្តចេតោសមាធិ គឺ​ជា​សមាធិចិត្ត​ដែល​ប្រកបដោយ​វិបស្សនា ។ ព្រោះ​សមាធិ​នោះ​ប្រាសចាក​និមិត្ត មាន​សេចក្តី​មិន​ទៀង​ជា​ដើម បាន​ជា​លោក​ហៅ​ថា​អនិមិត្ត ។

(ចប់ចូឡសុញ្ញតសូត្រ ទី ១)

==='''&lt;u&gt;២-​​​​​និកាយមហាយាន&lt;/u&gt;'''===
និកាយមហាយាន​  ចែកចេញទៅទិសខាងជើង ហៅថា​ ឧត្តរនិកាយ  គឺជាយានធំ អាចផ្ទុកសត្វលោកបានច្រើនគ្នាទៅកាន់គោលដៅ។​និកាយនេះ​និយមធម៌ថ្មី

គឺធម៌ដែលមានវិន័យធូស្រាល​​​ ហើយគោរពប្រតិបត្តិតាមលទ្ធិអាចរិយវាទ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​  លទ្ធិអាចរិយវាទ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​ ប្រតិបត្តិតាមគ្រូអាចារ្យរបស់ខ្លួន​​តៗគ្នា​ ពុំតាមពុទ្ធោវាទជាធំទេ។

ហើយប្រទេសដែលនិយម​ពុទ្ធសាសនាមហាយាន​ រួមមាន ជប៉ុន​ ទីបេ​ ឥណ្ឌូនេស៊ី​ វៀតណាម ចិន​​​​ ​កូរេ ជាដើម។

-ក្នុង​ស.វ​ទី៣មុន គ.សក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទអសោក ពុទ្ធសាសនាបានផ្សព្វផ្សាយពាសពេញក្នុងនឹងក្រៅប្រទេសឥណ្ឌា។​ ​ តាមប្រវត្តិសាស្ត្របានអោយដឹងថានៅ

ព.ស២៣៤ ទ្រង់បានបញ្ជូនព្រះថេរ​២អង្គគឺ ​ព្រះសោណត្ថេរ​ នឹង​ព្រះឧត្តរត្ថេរ អោយនាំយកពុទ្ធសាសនាថេរវាទ​  ដែលហៅថាហិនយាន មកផ្សាយលើទឺកដីសុវណ្ណភូមិ

គឺអាស៊ីអាគ្នេយ៏សព្វថ្ងៃ។​ ​ តាមសិលាវ៉ូកាញ់នៅយួនខាងត្បួង​ ​រៀបរាប់ថា​ពុទ្ធសាសនា ទំនងជាចូលមកប្រតិស្ឋានក្នុងប្រទេសខ្មែរនៅ​ស.វទី២នៃគ្រឹស្តសករាជ​ ស្ថិតក្នុង

រជ្ជកាលព្រះបាទសីមារ:  ឬ​ ហ្វាន់ចេម៉ាន។

'''តើ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន​គឺជា​អ្វី ?'''

'''មហាយាន''' (ភាសាសំស្រ្កឹត: महायान, mahāyāna, ប្រែថា&quot;យានធំ ឬសំពៅធំ&quot; គឺជា[[ទស្សនវិជ្ជា]]​​[[ពុទ្ធសាសនា]] ដែល​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នា​សម័យកាល​ក្រោយ​ព្រះ​ពុទ្ធ​សមណគោតម​​បាន​[[បរិនិព្វាន]]​ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ផ្សព្វផ្សាយ​​ទៅ​ប្រទេស​មួយ​ចំនួន​នៅ​ភាគ​ខាង​ជើង​នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា ។ ទស្សនវិជ្ជា​របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន​ មាន​លក្ខណៈ​ខុស​ប្លែក​ពី​ទស្សនវិជ្ជា​របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​[[ថេរវាទ|ថេរវាទី]]​យ៉ាង​ច្រើន​អន្លើ ក៏​ប៉ុន្តែ​​គេ​​ឃើញ​មាន​​សេចក្តី​ជំនឿ​រួម​គ្នា​មួយ​ចំនួន​​ ដែល​​ពុទ្ធសាសនិកជន​នៃ​លទ្ធិ​ទាំងពីរ​អាច​យក​មក​ជជែក​គ្នា​បាន ។ គោលការណ៍​សាមញ្ញ​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន គឺ​ទាក់​ទង​​នឹង​​កម្រិត​​នៃ​​ការ​​យល់​​ពី​​ហេតុផល​ និង​ ការ​ប្រតិបត្តិ​​ ដូច​ជា​ពោធិសត្វ​យាន ឬ យាន​ជំនិះ​​​នៃ​ព្រះ​ពោធិសត្វ ។ ពុទ្ធសាសនា​​មហាយាន មាន​​ទស្សនៈ​​របស់​​និកាយ​​វជរយាន ([[Vajrayana]]) ឬ​​ យាន​ពេជ្រ​​​ដែល​​គ្រប់​​ដណ្តប់​​ទាំង​​ស្រុង​​ ហើយ​​បាន​​បែក​​ជា​​និកាយ​ផ្សេងៗ​ទៀត​តាម​តំបន់​ និង ​ប្រជាជន​ដែល​កាន់​សាសនា​មហាយាន ។

ពាក្យ​ថា ​មហាយាន​ បាន​ចាប់​កំណើត​ឡើង​នៅ​ក្រោយ​​​ទំនាស់​​រវាង​ក្រុម​ភិក្ខុ​​​ជា​សាវ័ក​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​​ ដែល​មាន​ការ​បកស្រាយ​ ​ជជែក​វែកញែក​​ខុសគ្នា​ ទៅ​លើ​​[[ធម្មវិន័យ]]​​របស់​ព្រះពុទ្ធ​សមណគោតម ​ដោយ​ចោទ​សួរ​ថា​ តើ​អ្វី​គឺ​ជា​ពុទ្ធវចនៈ​ពិត​? អ្វី​មិន​មែន​ជា​ពុទ្ធវចនៈ​ពិត ? អ្វី​ជា​វិន័យ​ ឬ បញ្ញត្តិ ពិត ? អ្វី​មិន​មែន​ជា​វិន័យ ឬ បញ្ញត្តិ​ពិត ? ពុទ្ធសាសនិកជន​​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​​​និកាយ​មហាយាន​ក៏​​បាន​អះអាង​​ដែរ​ថា ទស្សនវិជ្ជា​នៃ​ពុទ្ធ​សាសនា​និកាយ​មហាយាន គឺ​ជា​សេចក្តី​បង្រៀន​ពិត​ ដែល​​​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​​​បាន​សំដែង​ទុក ។ មាន​​​ភស្តុតាង​មួយ​ចំនួន​បាន​​បង្ហាញ​​ថា ទស្សនវិជ្ជា​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន​ មាន​ប្រភព​​​ចេញ​ពី​ភូមិ​ភាគ​ទក្សិណ ​នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ នា​សតវត្សទី ១ នៃ​គ្រិស្តសករាជ ហើយ​បាន​ផ្សព្វផ្សាយ​ដំបូង​ទៅ​ប្រទេស​ចិន​ដោយ​កុសាន លោក​ក្សេម (ភាសាចិនៈ 支谶, Zhi Chen, ឈ្មោះពេញថា 支樓迦讖 / 支婁迦讖 ជី លូជាឈិន, ចាប់ពី​​ឆ្នាំ​​ ១៦៤ ទៅ​ឆ្នាំ​ ១៨៦ នៃ​គ្រិស្តសករាជ) ដែល​គាត់​ជា​​​មនុស្ស​ទី​ ១ ដែល​បាន​​​បក​​ប្រែ​ព្រះ​សូត្រ​របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​​មហាយាន ឲ្យ​ទៅ​​ជា​ភាសាចិន ។ ការ​ពណ៌នា​លើក​ដំបូង​បង្អស់​នៃមហាយាន បាន​កើត​ឡើង​ក្នុង​ [[ឧទុម្ពរិកសូត្រ]]​ ចន្លោះ​សតវត្សទី ១ មុន​គ្រិស្តសករាជ និង សតវត្សទី ១ នៃ គ្រិស្តសករាជ ។ ពុទ្ធ​សាសនា​មហាយាន​ដំបូង​បំផុត​ប្រហែល​ជា​មាន​ដើម​កំណើត​រវាង​គ្រិស្តសតវត្សទី ១ ក្នុង​ឧបទ្វីបឥណ្ឌា ។ នៅ​​គ្រិស្តសតវត្ស​ទី ៥ ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយមហាយាន​បាន​មាន​ឥទ្ធិពល​តាម​​សាលារៀន​​មួយ​ចំនួន​នៅ​[[ប្រទេស​ឥណ្ឌា]] ។

ឯកសារ​ប្រវត្តិ​សាស្ត្រ​ជា​ច្រើន​បាន​បង្ហាញ​ថា [[ពុទ្ធសាសនាមហាយាន]]បាន​រីក​សាយ​ភាយ​នៅ​បណ្តា​ប្រទេស​​អាស៊ី​​មួយ​ចំនួន​ដូច​ជា ប្រទេស​​ [[នេប៉ាល]], [[ទីបេ]] (សព្វថ្ងៃ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ចិន), [[ភូតាន]], [[ចិន]], [[ម៉ុងហ្គោល]], សាធារណៈ​រដ្ឋ​[[​កាល់​មីគា|កាល់​មីគា]] (នៃ​សហព័ន្ធ​[[រុស្ស៊ី]]), [[តៃវ៉ាន់]], [[ជប៉ុន]], [[កូរ៉េ]] និង [[
]] ។ កាល​ពី​អតីតកាល ប្រជាជន​នៃ​បណ្តា​ប្រទេស​មួយ​ចំនួន​នៅ​តំបន់​អាស៊ី​ភាគ​ខាង​ត្បូង​ដូច​ជា [[អាប់ហ្គានីស្ថាន]], [[ប៉ាគីស្ថាន]], ប្រទេស​[[​កម្ពុជា|កម្ពុជា]], នេប៉ាល, ភូតាន, [[ស្រី​លង្ការ]] និង [[បង់ក្លាដែស]] ព្រម​ទាំង​ប្រទេស​នៅ​តំបន់​អាស៊ី​ភាគ​អគ្នេយ៍ ដូច​ជា​ [[ខ្មែរ]], [[ថៃ]], [[ឡាវ]], [[ភូមា]] (សព្វ​ថ្ងៃ​ហៅ​ថា មីយ៉ាន់ម៉ា), [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] ធ្លាប់​ជឿ​តាម​ទស្សន​វិជ្ជា​ នៃ​ពុទ្ធសាសនា​​​និកាយ​មហាយាន​ ។ សព្វ​ថ្ងៃ​​ នៅ​ក្នុង​បណ្តា​ប្រទេស​ទាំង​នោះ​​ ក៏​នៅ​មាន​ពុទ្ធសាសនិកជន​ នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន​​មួយ​ចំនួន​ផង​ដែរ ។ សូម្បី​តែ​នៅ​ក្នុង​វត្ត​អារាម​​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី​មួយ​ចំនួន​នៅ​ប្រទេស​ថៃ​បច្ចុប្បន្ន ក៏​មាន​ការ​សាងសង់​រូប​សំណាក​ផ្សេងៗ​​​​ សម្រាប់​ពុទ្ធសាសនិកជន​​ ដែល​គោរព​ជឿ​តាម​ទស្សនវិជ្ជា​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​មហាយាន ចូល​​មក​គោរព និង បូជា​ផង​ដែរ ។ ការ​ធ្វើ​ដូច្នោះ​​ប្រហែល​​ជា​វិធី​ទាក់ទាញ​រក​អតិថិជន​ឲ្យ​បាន​ចំនួន​​ច្រើន ដោយ​ជួយ​សម្រួល​ពួក​គាត់​កុំ​ឲ្យ​ពិបាក​បើក​បរ​ទៅ​រក​ទីវត្ត​ (មហាយាន) ផ្សេង​ៗ​ទៀត​​ដែល​នៅ​​ទីកន្លែង​ឆ្ងាយ​ៗ ។ យើង​​​អាច​ប្រដូច​ចំណុច​នេះ​​​ ​ទៅ​នឹង​ពាក្យ​ថា &quot;មជ្ឈមណ្ឌល​លក់​ដូរ​​ងាយ​រក​​​ទំនិញ​គ្រប់ប្រភេទ&quot; (one-stop shopping center) ។

លទ្ធិ​វជ្រយាន (Vajrayana)​ ​​​គ្រប់​ដណ្តប់​លើ​ធម៌វិន័យ​​របស់​ ១៨ និកាយធំៗ ក្នុង​អតីតកាល ។ គម្ពីរ (ឬ​សូត្រ) ​របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​​សំខាន់ៗ​មួយ​ចំនួន​ ត្រូវ​បាន​គេ​​ចងក្រង​ជា​ភាសា​សំស្រ្កឹត ដែល​មិន​បាន​​រស់​រាន​​យូរ​លង់ ​ហើយ​​បាន​​បាត់​បង់​​ទៅ​វិញ​​យ៉ាង​​ឆាប់​រហ័ស ។ មាន​​កំណែ​ប្រែ​​ក្រោយៗ​មក​​ត្រូវ​​បាន​​គេ​​ប្រែ​​ជា​​ភាសា​ទីបេ និង ភាសា​ចិន ​ដែល​បាន​បន្ត​រហូត​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ ។ ពុទ្ធសាសនិកជន​នៃ​និកាយធំៗ​របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន ​គោរព​ប្រតិបត្តិ​​តាម​ទស្សនវិជ្ជា​​ ហ្សិន (Zen) បែប​ជប៉ុន, ទស្សនវិជ្ជា​ ចាន់ បែប​ចិន (Chinese Chan), លទ្ធិ​​ដែនដី​​បរិសុទ្ធិ (Pure Land), លទ្ធិ​ធានថៃចុង (Tiantai zong) ដែល​ជឿ​លើ​គម្ពីរ​បទុមសូត្រ (Lotus Sutra)​ ឬ បក្ស​ផ្កា​ឈូក (The Lotus School), លទ្ធិ​និឈិរ៉ិន (Nichiren) បែប​ជប៉ុន, លទ្ធិ​វជ្រយាន (Vajrayana) នៃ​និកាយ​ស្ហ៊ិនហ្គុន (Shingon), លទ្ធិ​ថិនដាយ (Tendai) និង ពុទ្ធសាសនា​បែប​ទីបេ (Tibetan Buddhism) ដែល​​បន្ថែម​សេចក្តី​បង្រៀន​ដ៏​អាថ៌​កំបាំង​ (esoteric teachings) មួយ​ចំនួន ទៅ​លើ​ប្រពៃណី​នៃ​ជំនឿ​បែប​​ពុទ្ធសាសនា​មហាយាន ។

'''តើ​ភិក្ខុ​នៅ​ក្នុង​និកាយ​មហាយាន​សំអាង​គម្ពីរ​អ្វី​ខ្លះ​សម្រាប់​សិក្សា និង ​យោង​​ក្នុង​ការ​ចោទ​ឆ្លើយ​មតិ​គ្នា ?'''

ដូច​ជា​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី​ ([[Theravāda]] Buddhism) ដែរ ពុទ្ធសាសនា​​និកាយ​មហាយាន​ (Mahāyāna Buddhism) ប្រើប្រាស់​សេចក្តី​បង្រៀន​ជា​មូលដ្ឋាន​ (basic teachings) របស់​ព្រះពុទ្ធ​សមណគោតម ដែល​​ត្រូវ​បាន​​កត់ត្រា​ទុក​តាំង​ពី​សម័យ​ដើម ធ្វើ​ជា​ចំណុច​ចាប់​ផ្តើម​​នៃ​សេចក្តី​បង្រៀន​របស់​ពួក​គេ ដូច​ជា​សេចក្តី​បង្រៀន​អំពី​ទ្រឹស្តី​​អំពី​កម្ម (karma, kamma) និង ការត្រឡប់​មក​ចាប់​កំណើត​វិញ (rebirth), ចតុរារិយសច្ច (Four Noble Truths), មជ្ឈិមបដិបទា (Middle Way) និង អដ្ឋង្គិកមគ្គ (Eightfold Path) ។ ទោះ​បី​សេចក្តី​បង្រៀន​ជា​មូលដ្ឋាន​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ​សមណគោតម​​ ត្រូវ​បាន​រក្សា​ទុក​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ជា​ភាសា​បាលី​ () និង ផ្សព្វផ្សាយ​បន្ត​ដោយ​​មនុស្ស​កាន់​តាម​និកាយ​ថេរវាទី​ក៏​ដោយ ក៏​ពុទ្ធសាសនិកជន​នៃ​និកាយ​មហាយាន​ បាន​កែប្រែ​សេចក្តី​បង្រៀន​ទាំង​នោះ​ជា​ច្រើន​អន្លើ​ ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា អាគមៈ​ ([[Agama]]) ឬ​ អាគម (អានថា​ អាគុំ ប្រែ​ថា គម្ពីរ ឬ សេចក្តី​បង្រៀន) ដែល​​មាន​សេចក្តី​បង្រៀន​មួយ​ចំនួន​ធំ​ជាន់​គ្នា​ ជា​មួយ​នឹង​សេចក្តី​បង្រៀន​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​ភាសា​បាលី ។ គម្ពីរ អាគមៈ ដែល​ត្រូវ​បាន​បក​ប្រែ​ជា​ភាសា​ចិន និង នៅ​សល់​ដល់​បច្ចុប្បន្ន​នេះ គឺ​ជា​គម្ពីរ​ដែល​ពុទ្ធសាសនិក​និកាយ​មហាយាន​ពីរ​ក្រុម​យក​ទៅ​សិក្សា ចំណែក​ឯ​គម្ពីរ​អាគមៈ​មួយ​ចំនួន​ធំ​​ មិន​ធ្លាប់​ត្រូវ​បាន​​បក​ប្រែ​ទៅ​ជា​ភាសា​ទីបីទេ ។​ ក្រៅ​ពី​ទទួល​យក​គម្ពីរ​ជាច្រើន​របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី​ ធ្វើ​ជា​គម្ពីរ​សម្រាប់​សិក្សា​ប្រចាំ​និកាយ​របស់​ខ្លួន ពុទ្ធសាសនិកជន​នៃ​​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន ក៏​​រក្សា​ទុក​កម្រង​សូត្រ (គម្ពីរ)​ ជា​ច្រើន​ទៀត​ ដែល​​ពុទ្ធសាសនិកជន​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​ថេរវាទី​ មិន​​ធ្លាប់​ប្រទះ ឬ មិន​ទទួល​ស្គាល់ ។ នៅ​ក្នុង​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន គម្ពីរ (សូត្រ) នៃ​មហាយាន ដើរ​តួ​សំខាន់​ជាង​​គម្ពីរ​ អាគមៈ ។ ទោះ​បី​ពុទ្ធសាសនិកជន​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន​​អះអាង​ថា​គម្ពីរ​ទាំង​នោះ​ជា​​សេចក្តី​បង្រៀន​ពិត​ដែល​ព្រះ​ពុទ្ធ​សមណគោតម​បាន​សំដែង​ទុក​ក៏​ដោយ អ្នក​សិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​ជា​ច្រើន​​ជឿ​ថា គម្ពីរ​ទាំង​នោះ​ត្រូវ​បាន​ភិក្ខុ​ជាច្រើន​តាក់តែង​ឡើង ដោយ​សារ​​ពួក​ភិក្ខុ​ទាំង​នោះ​ត្រូវ​ការ​​ពោល​សារ​ជា​ថ្មី​​ឡើង​វិញ និង ផ្លាស់​ប្តូរ​​នូវ​គោលលទ្ធិ​​ទាំង​ឡាយ របស់​ពុទ្ធសាសនា​សម័យ​ដើម ។ អ្នក​និពន្ធ AK Warder នៃ​សៀវភៅ​ &quot;Indian Buddhism&quot; កំណែ​​លើក​ទី ៣ ត្រង់​ទំព័រ ៣៣៥ បាន​អះអាង​ថា &quot;សម័យ​មួយ​បន្ទាប់​ពី​ការ​បង្កើត​ឡើង​នូវ​សាលា​រៀន​ឈ្មោះ បុវ៌សេលៈ (Purva Saila school) ឬ អបរសេលៈ និង ឧត្តរសេលៈ (ប្រហែល​ជា​បុព្វសេលៈ ឬ ភ្នំ​ខាង​កើត ឬ ភ្នំ​ថ្ងៃ​រះ) កាល​ពី​សតវត្ស​ទី ១ មុន​គ្រិស្តសករាជ ពួក​ភិក្ខុ​មួយ​ចំនួន​​មិន​ត្រឹម​តែ​ត្រូវការ​​ឲ្យ​មាន​ការ​បកស្រាយ​ជាថ្មី​នូវ​គម្ពីរ (សូត្រ)​ ច្បាប់​ដើម​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ (ដូច​ជា អត្ថបទ​អភិធម្ម​របស់​សាលា​នោះ) ប៉ុន្តែ​​ពួក​ភិក្ខុ​ទាំង​នោះ​ថែម​ទាំង​ត្រូវ​ការ​សរសេរ​​ជា​ថ្មី​នូវ​គោល​លទ្ធិ​ជា​ច្រើន ។ នៅ​ក្នុង​គោលបំណង​នេះ ពួក​ភិក្ខុ​ទាំង​នោះ​បាន​ចាប់​សរសេរ​សាជាថ្មី​នូវ​គម្ពីរ (សូត្រ) ជាច្រើន ឬ សរសេរ​បន្ថែម​សូត្រ​ថ្មី​ៗ​​ច្រើន​ទៀត ។&quot;

អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​ជាច្រើន​ក៏​បាន​ជឿ​ដូច​គ្នា​ផង​ដែរ​ថា គម្ពីរ​ព្រះត្រៃបិដក​​ជា​ភាសា​បាលី​ មួយ​ភាគ​ធំ​ត្រូវ​បាន​កែប្រែ ឬ សរសេរ​បន្ថែម ទោះ​ជា​យ៉ាង​នោះ​ក៏​ដោយ អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​ទាំង​នោះ​មិន​មាន​ទស្សនៈ​ដូច​គ្នា​ទេ​ នៅ​ត្រង់​ចំណុច​ថា តើ​មាន​ការកែប្រែ​ប៉ុន្មាន​ភាគ និង នៅ​ត្រង់​សៀវភៅ​ណា​ ។

'''តើ​មាន​ភស្តុតាង​លើ​សិលាចារិក នៅ​ទី​ណា​ខ្លះ​សម្រាប់​អះអាង​ដើម​កំណើត​នៃ​និកាយ​មហាយាន ?'''

សិលាចារិក​ដំបូងៗ​ ដែល​មាន​ព័ត៌មាន​រៀបរាប់​ អំពី​ការស្ថាបនា​​គោលលទ្ធិ​​ របស់​ពុទ្ធសាសនា​និកាយ​មហាយាន និង ការ​និយាយ​យោង​ទៅដល់​តួអង្គ​ព្រះពុទ្ធ​ អមិតាភៈ​ (Buddha Amitabha) ត្រូវ​បាន​គេ​រក​ឃើញ​នៅ​ឧបទ្វីប​ឥណ្ឌា នៅ​ក្រុង​មធុរា (Mathura) (រដ្ឋ​ឧត្តរប្រទេស នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​បច្ចុប្បន្ន) ដែល​​បាន​ចាប់​ផ្តើម​តាំង​ពី​ឆ្នាំ ១៨០ នៃ​គ្រិស្តសករាជ ។ នៅ​ឯ​សារមន្ទីរ​ក្រុង​មធុរា (Mathura Museum) សំណល់​​នៃ​បំណែក​រូបសំណាក​ព្រះពុទ្ធ​ មាន​សិលាចារិក​អក្សរ​ព្រាហ្មី (Brahmi) ដែល​សរសេរ​ថា ៖ &quot;បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ឆ្នាំ ២៨ នៃ​ការ​គ្រង​រាជ្យ​របស់​ស្តេច​ ហ៊ុវិស្កា (Huvishka), ... ដើម្បី​បូជា​ដល់​ព្រះពុទ្ធ​ អមិតាភៈ ។&quot;

ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ រូបភាព​នេះ​មិន​តំណាង​ឲ្យ​ផ្នត់​គំនិត​របស់​មនុស្ស​ភាគ​ច្រើន ជា​ពិសេស​នៅ​ក្នុង​បរិបទ​នៃ​ពុទ្ធសាសនា​នៅ​ប្រទេស​ឥណ្ឌា រូបភាព​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​មិន​រាប់រក​នៅ​សម័យកាល​នោះ ហើយ​វា​ក៏​គ្មាន​ឥទ្ធិពល​អ្វី​ជា​ដុំកំភួន​ឡើយ ។

ភស្តុតាង​ផ្នែក​សិលាចារិក​សម្រាប់​និកាយ​មហាយាន នៅ​សម័យកាល​មុន​សតវត្ស​ទី ៥ មាន​ចំនួន​តិចតួច​បំផុត បើ​ប្រៀបធៀប​ជា​មួយ​នឹង​អត្ថបទ​ដ៏​ច្រើន​សន្ធឹក​នៃ​និកាយ​មហាយាន ដែល​ត្រូវ​បាន​ចម្លង​បញ្ជូន​ពី​តំបន់​អាស៊ី​កណ្តាល ទៅ​កាន់​ប្រទេស​ចិន នៅ​សម័យ​នោះ។ 


[[ឯកសារ:Dharma Wheel (2).svg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|និមិត្តសញ្ញា]]
  

[[ឯកសា|alt=នៅក្ពុជា|កណ្តាល|រូបភាពតូច|ប្រាសាទបាយ័នសាងឧទ្ទិសព្រះពុទ្ទសាសនា]]

=='''២-សាសនាព្រហ្មញ្ញ (Hindu Religion)'''==
[[ឯកសារ:ចំលាក់ទេវរាជ (ព្រះព្រហ្ម ព្រះឥសូរ ព្រះនាងឧមា លិង្គព្រះឥសូរ យោនីព្រះនាងឧមា).jpg|រូបភាពតូច]]

'''១-ប្រវត្តិ'''

ព្រហ្មញ្ញសាសនាជាសាសនាមានប្រវត្តិកេរ្ត៌កាលយូរអង្វែងលើសាសនាទាំងអស់ក្នុងលោក​​ មានការវិវត្តិច្រើនសម័យកាល ចាប់តាំងពីកាលចាប់ផ្តើមពីការបង្កើតទឹកដីជារបស់

ជនជាតិអារ្យ័នលើទឹកដីជម្ពូទ្វីបនឹងបន្ទាប់មក នៅក្រោយសម័យពុទ្ធកាល​ ព្រហ្មញ្ញសាសនាក៏បានវិវត្តិជាសាសនាហិណ្ឌូដែលមានគោលធម៌ប្រណិបត្តិខុសប្លែកពីអ្វីដែលជាប្រភព

ដើមរបស់សានានេះ​  សាសនាហិណ្ឌូជាសាសនាមានលក្ខណខុសប្លែកពីសាសនាផ្សេងៗទៀតក្នុងពិភពលោកសាសនាដែលមិនមានសាស្តាអក្នបង្កើត ព្រោះមានចំនុចចាប់ផ្តើម

ចេញពីជំនឿដែលគេជឿថាមានព្រះអាទិទេពដែលមានឫទ្ធិនុភាពអំណាចលើធម្មជាតិ ជាអក្នង្កើតអ្វីៗទាំងអស់​ ក្រោយមកជនជាតិអារ្យ័នដែលជាអក្នបំពេញតួនាទីជាអក្នទាក់

ទងជាមួយព្រះអាទិទេព​ បានបង្ហាត់បង្រៀនមេរៀនតំណើរកើតឡើងនៃអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងថាព្រះអាទិទេពឬព្រះព្រហ្មជាអក្នបង្កើតអ្វីៗទាំងក្នុងទំរង់លក្ខណផ្សេងៗ​​​ ហើយក្រោយមក

អ្វីៗទាំងអស់ដែលព្រះព្រហ្មបានបង្កើតនោះក៏បានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះអាទិទេពផ្សេងៗដែរ ជាហេតុដែលធ្វើអោយសាសនានេះមានព្រះអាទីទេពច្រើនមានតួនាទិ

ផ្សេងៗគ្នាដាច់ដោយឡែក ទើបព្រហ្មមញ្ញសាសនា​ឬសាសនាហិណ្ឌូជាសាសនាបែបពហុទេវនិយមរហូតមកដល់ទល់សព្វថ្ងៃនេះ ហើយសាសនាហិណ្ឌូមានប្រវត្តិនៃការកើតឡើងដោយ

យូរអង្វែងនឹងការវិវត្តច្រើនសម័យកាលធ្វើរអោយការសិក្សានឹងប្រវត្តិនឹងតំណើរវិវត្តិរបស់សាសនានេះអាចធ្វើរការបែងវែកជាយុគសម័យផ្សេងៗ​ ដូចជា ​​'''សម័យអរិយកៈ'''  

'''សម័យព្រះវេទ'''  '''សម័យព្រាហ្មណ៏​​  សម័យហិណ្ឌូបុរាណ សម័យឧបនិស័ទ​​ សម័យសូត្រ​ សម័យអវតា សម័យចុះខ្សោយ  សម័យងើបឡើងវិញ'''​ នឹង​ '''សម័យភក្តិ'''​ យើងអាចសរុបបានថា

ព្រហ្មមញ្ញសាសនាមានប្រភពមកពីលិទ្ធិប្រចាំកុលសម្ព័ន្ធ ហើយក៏បានវិវត្តិមកកាន់ជាសានាប្រចាំកុលសម្ព័ន្ធអារ្យ័នដែលភាសខ្លួនមកច្បាំងឈ្នះកុលសម្ព័ន្ធម្ចាស់ស្រុកដែលគេហៅថា

ពួក DRAVIDIAN​ដោយបានដេញម្ចាស់ស្រុកអោយចេញអស់​ រួចហើយពួកគេក៏បានរស់នៅគ្រប់គ្រេងទឹកដីទន្លេ '''សិន្ធុ'''​​ នឹងទន្លេ '''គង្គ័ា''' បន្ទាប់ពីនុះក៏បានរួមផ្សំជំនឿរបស់ម្ចាស់ស្រុក

មានស្រាប់អោយចូលជាមួយនឹងជំនឿរបស់ខ្លួនធ្វើរអោយកើតគំនិតរឿងវណ្ណៈថែមទៀត​ ក្រោយមកនៅសម័យព្រះវេទជាសម័យដែលមានការវិវត្តការគោរពបូជាព្រះអាទិទេពអោយ

មានរបៀបរៀបរយល្អ​ប្រពៃ​ ទើបមានការរួបរួមគាថាសូត្របូជាដល់ព្រះអាទិទេពផ្សេងៗរហូត្រដល់បង្កើតបានជា'''គម្ពីរវេទ'''ឡើង។
=== ២-និមិត្តសញ្ញា ===
និមិត្តសញ្ញាដ៏សំខាន់របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនានុះគឺ​​តួអក្សរ  '''&lt;big&gt;ૐ&lt;/big&gt;''' ​ ដែលមានប្រភពមកពី  '''អ​​ ​​  ឧ​​​ ​​ ​  ម''' ជាអក្សរតំណាងអោយ ​​ ​'''ត្រីមូរតិ''' ឬព្រះអាទិទេពធំៗទាំង៣ មានក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា

ដូចជា  '''អ=ព្រះសិវៈ  ឬព្រះឥសូរ​​ ​​ ​​ ឧ=ព្រះវិស្ណុ​​  ឬព្រះនរាយណ៏​​​​  ម=ព្រះព្រហ្ម'''  ពេលរួមអក្សរទាំង៣នេះចូលគ្នា​ទើបបង្កើតបានទៅជាថា '''អូមૐ''' តំណាងអោយ'''ព្រះបរមាត្ម័ន''' ជាព្រះ

អាទិទេពកំពូលដែលមិនមានរូបរាងពិតប្រាកដ និមិត្តសញ្ញានេះ​'''ૐ''' ត្រូវបានគ្រប់និកាយគ្រប់លិទ្ធិទាំងអស់នៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនាយកមកប្រើប្រាស់ជាប្រចាំ។
[[ឯកសា|ធ្វេង|រូបភាពតូច|និមិត្តសញ្ញា]]


=== ៣-សាស្តា​​នឹង​សាវក ===
ព្រហ្មញ្ញសាសនាមិនមានសាស្តានុះទេ មានត្រឹមតែចំណេះដឹង​ឬព្រះវេទដែលកើតឡើងតាមរយៈការបង្ហាត់បង្ហាញពីព្រះអាទិទេពមកកាន់មនុស្សក្នុងលក្ខណៈ '''ស្រុតិ'''​ ឬការបានស្តាប់

បានឮ អក្នបានឮក្នុងទីនេះគឺសំដៅក្រុមអក្នបួសក្រុមប្រភេទឥសីដែលប្រើប្រាស់ជីវិតនៅក្នុងព្រៃនឹងប្រព្រឹត្តប្រតិបត្តិក្នុងព្រះធម៌រួចចេះហើយក៏នាំយកទៅបង្ហាត់បង្រៀនអក្ន

ផ្សេងទៀតតាមអ្វីដែលខ្លួនបានស្តាប់ដោយមិនមានការបន្ថែមបន្ថយឡើយ ទើបព្រះវេទក្លាយជាអមតៈធម៌​​ ឬជាខ្យល់ដង្ហើមរបស់ព្រះជាម្ចាស់ដោយខ្លួនឯង​ ចំនែកសាវកក្នុង

សាសនាហិណ្ឌូគឺជាអក្នប្រតិបត្តិតាមព្រះវេទដែលជាទូទៅគេតែងស្គាល់ក្នុងនាមថាជាឥសី ហេតុដូច្នេះព្រហ្មញ្ញសាសនាឬសាសនាហិណ្ឌូគឺមិនមានសាស្តាពិតប្រាកដដូចជា

សាសនា​​​ផ្សេងៗនុះទេ​ តែក៏មានមេលិទ្ធិអក្នតាក់តែងគម្ពីរក្បួនច្បាប់ដែលបំពេញតួនាទីប្រហាក់ប្រហែលនឹងសាស្តាដែរដូចជា​ ៖

'''- វ្យាសៈ'''​​ លោកគឺជាអក្នរួបរួមរៀបរៀងគម្ពីព្រះវេទ ​គម្ពីរឥតិហាសៈ នឹងគ្ពីរបុរណៈ។

-'''វាលឃីកិ''' គឺជាឥសីតែងមហាកាព្យ​'''រាមាយណៈ'''​លោកកើតក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៏តែម្តង ប៉ុន្តែត្រូវឪពុកម្តាយបោះបង់ចោលតាំងពីក្មេង​តែបានកសិករនាំយកទៅចិញ្ចឹម។

'''-គោតមៈ'''​​​​ ជាអក្នបង្កើតលិទ្ធិ​នយាយៈ។

'''-នាថមុនី''' ជាបុគ្គលតំបូងរបស់លិទ្ទ​វេសនៈ។

=== ៤-គម្ពីរ ===
'''គម្ពីរត្រៃវេទ'''

ពាក្យ​ថា វេទៈ (Vedas) ឬ​សំស្ក្រឹត​សរសេរ​ថា वेद​(អានថា វេដៈ) ប្រែថា ចំណេះ (knowledge) គឺ​ជា​កម្រង​អត្ថបទ​ដ៏​ច្រើន​សន្ធឹក​ដែល​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​បុរាណ​​បាន​ចងក្រង​ទុក ។ ដំបូង​ឡើយ ចំណេះ​ដឹង​ទាំងឡាយ​ត្រូវ​បាន​ចងក្រង​​ជា​កំណាព្យ​សម្រាប់​ងាយ​ទន្ទេញ តែ​ក្រោយ​មក​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​បាន​សរសេរ​គម្ពីរ​ ឬ​សៀវភៅ​ទាំង​នោះ​​ដោយ​ប្រើ​ភាសា​សំស្ក្រឹត​បែបបុរាណ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ពួក​ព្រាហ្មណ៍​យក​ទៅ​ធ្វើ​ជា​គម្រូ សម្រាប់​បង្កើត​ជា​សាសនា​ហ៊ិណ្ឌូ​រហូត​ដល់​សព្វថ្ងៃ ។ ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​បុរាណ​អះអាង​ថា​ គម្ពីរ​វេទ​​មិន​មែន​ជា​ការ​បង្កើត​ដោយ​មនុស្ស​ទេ ប៉ុន្តែ​ព្រះ​អាទិទេព​បាន​បើកបង្ហាញ​ដល់​ពួកព្រាហ្មណ៍ ហេតុនោះ​ហើយ​ទើប​ពួក​គេ​ហៅ​គម្ពីរ​វេទ​ថា ស្រុតិ (អ្វីៗ​ដែល​ពួក​គេ​បាន​ឮ) ។ ការ​អះអាង​នេះ​មាន​លំនាំ​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង​ការ​អះអាង​របស់​ជនជាតិ​ជ្វីវ (Jews) ដែល​កាន់​ជំនឿ​សាសនា​យូដា (Judaism) ឬ​ពួក​គ្រិស្តបរិស័ទ (Christians) ដែល​កាន់​សាសនា​គ្រិស្ត (Christianity) ឬ​ពួក​ឥស្លាមបរិស័ទ (Muslims) ដែល​កាន់​សាសនា​ឥស្លាម (Islam) ដែល​អួតអាង​ថា​ គម្ពីរ​របស់​ពួក​គេ​គឺ​ជា​ពាក្យ​របស់​ព្រះ​អាទិទេព​ (God) ឬ​ព្រះ​ម្ចាស់​លោក ឬ​ព្រះ​ជា​ម្ចាស់ ។ ពាក្យ​ថា​ ស្រុតិ (sruti) ខុស​ពី​ពាក្យ​ថា សម្រឹតិ ឬ សម្មតិ (smrti) ដែល​ប្រែថា​ អ្វីៗ​ដែល​ត្រូវ​ចងចាំ ។ តាម​ជំនឿ​របស់​ព្រាហ្មណ៍បរិស័ទ គម្ពីរ​វេទ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ព្រះព្រហ្ម (Brahma) ។ គម្ពីរត្រៃវេទ ឬ ត្រ័យវេទ ជា​គម្ពីរ​សម្រាប់​ប្រតិបត្តិ​ក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា​។

'''គម្ពីរក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា​អាចចែកចេញជាពីរផ្នែកសំខាន់ៗគឺ៖'''

'''&lt;big&gt;&lt;u&gt;ក-ស្រុតិ&lt;/u&gt;&lt;/big&gt;''' ​ពាក្យថាស្រុតិ​ប្រែថាបានស្តាប់បានឮមានន័យថាជាគម្ពីរដែលគេបានស្តាប់បានឮដោយផ្ទាល់មកពីអាទិទេពពុំមានអក្នតាក់តែងឡើងជាសច្ចៈធម៌ដ៏ពិតប្រាកដច្បាស់

លាស់ព្រោះជាមេរៀនរបស់ព្រះអាទិទេពជាការប្រមែប្រមូលចំនេះវិជ្ជាផ្សេងៗដែលជាចំនេះដឹងផ្នែកសាសនានឹងវត្ថុស័ក្តសិទ្ទិនឹងជាគាថាសូត្រនៅក្នុងពិធីកម្មដើម្បីបូជាដល់ព្រះ

អាទិទេព ជាគាថាពាក្យឆ័នដ៏ពិរោះរណ្តំ ដែលត្រូវកត់ត្រាឡើងជាភាសាសំស្ក្រឹតនឹងត្រូវបានគេហៅឈ្មោះថាគម្ពីរព្រះវេទឬគម្ពីរវេទ​ចែកចេញជាបួនគម្ពីរមានដូចជា៖

'''១-ឫត្វេទ(RIG VEDA)'''​​​​ ​មានតំណើសេចក្តីជាពាក្យឆ័នសំរាប់សូត្រសសើរពួកទេវតាសំដែងអំពីវិធីទស្តីឬសេចក្តីអំណរសុំអោយព្រះវិសកម្ម ព្រះមេរុត​នឹងព្រះព្រហ្ម ប្រទានពរអោយ

សំរេចកិច្វការខាងហត្ថកម្ម​​​ ពាណិជ្ជកម្ម នឹងលាភសការៈផ្សេងៗតាមតំរូវការ ។

'''២-យជុវេ៌ទ''' ជាគម្ពីរដែលពួកព្រាហ្មប្រើសំរាប់ប្រកបពីធីកម្មផ្សេងៗ មានតំណើសេចក្តីពាក្សរាយរណ្តំសំរាប់សូត្របួងសួងនឹងបូជា'''យញ្ញ'''​ សំដែងអំពីពិធីកថិពលីកម្មដល់ព្រះឥសូរ

ព្រះនរាយណ៏ ព្រះអាទិត្យ ព្រះអគ្គីជាដើមសូមអោយមានឫទ្ធីតេជៈជោគជ័យ។

'''៣-សាមវេទ''' ជាគម្ពីររួបរួមគាថាដែលមានតំនើសេចក្តីជាពាក្យឆ័នសំរាប់សូត្រក្នុងពិធីថ្វាយ'''ទឹកសោម'''សំដែងអំពីពិធីអត្ថពលីកម្មបួងសួងសូមអោយព្រះឥន្ទនឹងព្រះភិរុណជួយ

អភិបាលមនុស្សលោកអោយមានភ្លៀងតាមរដូវកាល។

'''៤-អថវ៌វេទ''' ជាគម្ពីរដែលគេតាក់តែងឡើងថ្មីនៅចុងសម័យព្រាហ្មជាគាថាសំរាប់សូត្រហៅឬបណ្តេញខ្មោចព្រាយបីសាច ឧបទ្រព្យចង្រៃ  នឹងសូត្រកែប្រែរឿងអពមង្គលអោយក្លាយជា

រឿងមង្គលឬក៏នាំគ្រោះភ័យទៅកើតលើសត្រូវជាដើម ។តំបូងឡើងគម្ពីរវេទមានតែបីប៉ុណ្ណោះដែលគេហៅថាគម្ពីរត្រៃវេទ ទោះបីជាពេលក្រោយមកមានការតាក់តែងគម្ពីរទីបួនគឺ

អថវ៌វេទនេះមួយទៀតគេក៏នៅតែហៅថាគម្ពីរត្រៃវេទដដែល។

'''&lt;big&gt;&lt;u&gt;ខ-សម្រឹតិ&lt;/u&gt;&lt;/big&gt;'''​​​​​​ &lt;small&gt;ពាក្យថាសម្រឹតិប្រែថាអ្វីៗដែលអាចចងចាំបានទើបវាជាគម្ពីរដែលវាធ្វើការរៀនសូត្រចេះចាំហើយភ្ទេរបន្តរគ្នារហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ដូចជាគម្ពីរអក្នប្រាជ្ញសាសនាបានតាក់តែងឡើងដើម្បីអធិប្បាយ&lt;/small&gt;

អំពីខ្លឹមសារនឹងជួយសំរួលការសិក្សាគម្ពីរព្រះវេទអោយប្រព្រឹត្តទៅបានយ៉ាងល្អត្រឹមត្រូវដូចជា គម្ពីរ​​ឧបនិស៏ទ គម្ពីរមនូសាស្ត្រ គម្ពីរបុរាណៈ  គម្ពីរភគវ័តតីតា  មហាកាព្យមហាភារតៈ

នឹងមហាកាព្យមហារាមាយណៈ ជាដើម។

=== ៥- គោលការណ៏ប្រតិបតិ្ត ===
ការប្រតិបត្តិនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសានាមានច្រើនប្រការណាស់ តែយើងសុំលើកយកចំណុចសំខាន់ៗចំនួនបីគឺ៖

'''១-អាស្រម'''​ ឬគោលការណ៏ប្រតិបត្តិរបស់ព្រាហ្មបួនយ៉ាងគម្ពីរព្រាហ្មណ៏ឬអនន្តរិយកៈបានបញ្ញាត្តិគោលប្រតិបត្តិរបស់បុគ្គលដែលជាព្រាហ្មយ៉ាងពេញលេញដោយកំណត់អាយុមនុស្ស

ត្រឹមមួយរយឆ្នាំបែងចែកពេលវេលាប្រើប្រាស់ជីវិតជាបួនតំណាក់កាល​ ក្នុងតំណាក់កាលនិមួយៗមានរយៈពេល២៥ឆ្នាំ ហើយតំណាក់កាលជីវិតនិមួយៗនុះគេហៅថាអាស្រមនិយាយ

អោយងាយស្តាប់ទៅគឺវ៏យនឹងឯង​។

១-១-តំណាក់កាល'''ព្រហ្មចរិយៈ''' នៅក្នុងតំណាក់កាលនេះក្មេងប្រុសនៅក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៏ ត្រកូលក្សត្រ នឹងត្រកូលវេស្សៈ ដែលមានអាយុគ្រប់៨ឆ្នាំត្រូវចូលទៅធ្វើពិធីឧបអារិយ័ន្យ 

ដោយមានព្រហ្មណ៏ជាអក្នចងខ្សែរសង្វាឬយញ្ញយោប្រវិទដើម្បីថាខ្លួនជាអក្នព្រហ្មចារីជាអក្នរៀនសូត្រឬប្រែតាមពាក្សថាអក្នមានការប្រព្រឹត្តិដ៏ប្រសើររហូតដល់អាយុ២៥ឆ្នាំព្រហ្ម

ចារីឬអក្នដែលត្រូវប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈធម៌មានតួនាទីដូចតទៅ យកចិត្តទុកដាក់រៀនសូត្រចំនេះវិជ្ជាក្នុងវណ្ណៈខ្លួន ស្តាប់បង្គាប់នឹងប្រតិបត្តិតាមពាក្សអប់រំទូន្មានរបស់គ្រូអាចារ្យ

មិនពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងផ្លូវភេទ​មិនសេពគប់ជាមួយអក្នដែលមានភេទភ្ទុយគ្នាពេលបញ្ចប់ការសិក្សាហើយត្រូវធ្វើពិធីកេសានត្តសាន្កាឬពិធីកាត់សក់នឹងពិធីគរុកសិណាប្រគល់របស់

តបស្នងដល់គ្រូអាចារ្យ។

២-១តំណាក់កាល'''គ្រហស្ថ'''នៅតំណាក់កាលនេះអក្នប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈដែលបានឆ្លងតំណាក់កាលទីមួយរួចហើយក៏ដល់ពេលត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញដើម្បីជួយធ្វើការឪពុកម្តាយ​រៀបការ

ប្រកបរបររកស៊ីចិញ្ចឹមគ្រួសារធ្វើការបូជាគោរពទេវតាព្រឹកល្ងាចជីវិតស្ថិតក្នុងការឃុំគ្រងថែរក្សារបស់ព្រះអាទិទេពដូច្នេះទើបត្រូវប្រព្រឹត្តតែអំពើល្អនៅកំឡុងអាយុ២៦ដល់៥០ឆ្នាំ។

៣-១តំណាក់កាល'''វនប្រ័ស្ថ''' គ្រហ័សឬអក្នត្រូវការស្វែងរកសេចក្តីសុខស្ងប់ផ្លូវចិត្តក៏នឹងត្រូវចេញពីគ្រួសារទៅរស់នៅក្នុងព្រៃដើម្បីធ្វើសមាធិបំពេញបុណ្យភាវនានឹងអាចត្រឡប់វិលមក

រកគ្រួសារវិញបាននៅកំលុងអាយុ៥១ឆ្នាំដល់៧៥ឆ្នាំ។

៤-១តំណាក់កាល '''ស័នយាសី''' នៅតំណាក់កាលនេះព្រាហ្មដែលប្រាថ្នារួចផុតចាកទុក្ខឬគេហៅ​មោក្សៈត្រូវចេញពីគ្រួសារទៅបួសរស់នៅក្នុងព្រៃដើម្បីប្រតិបត្តធម៌ជាន់ខ្ពស់នឹងមិនត្រ

ឡប់មកកាន់លោកីវិស័យទៀតឡើយ ពេលបួសហើយគឺមិនសឹកវិញទេមានតែបំពេញសីលសមាធិស្វែងរកផ្លូវរួចផុតចាកទុក្ខនៅក្នុងកំឡុងអាយុចាប់ពី៧៦ឆ្នាំឡើងទៅ។

'''២-ត្រីមូរតិ''' យើងដឹងហើយព្រហ្មញ្ញសានាកើតមុនព្រះពុទ្ធសានារាប់ពាន់ឆ្នាំឯណុះ​ហើយសាសនាទាំងពីរនេះក៏តែងមានការពាក់ព័ន្ធគ្នារហូតមក​ សូម្បីតែព្រះសមាសម្ពុទ្ធដែលព្រះអង្អ

នៅជាព្រះពោធិសត្វទ្រង់ក៏ធ្លាប់សិក្សានៅក្នុងៃណក់ព្រាហ្មគឺអាឡារតាបសនឹងឧទកតាបសរបស់ព្រហ្មញ្ញសានារហូតចប់ត្រែវេទនឹងការបង្រៀនសព្វគ្រប់ដែរ។ 

'''ព្រហ្មញ្ញសាសនា'''ជាសាសនាធម្មជាតិកើតឡើងពីជំនឿមិនមានសាស្តាជាមនុស្សដូចសាសនាផ្សេងៗនុះទេ​តែក្រោយមកចូលដល់សម័យព្រាហ្មណ៏ក៏កើតមានការបង្រៀនថាមានព្រះ

អាទិទេពមួយអង្គជាអាទិទេពធំបំផុតដែលគ្មានអង្គណាអាចប្រៀបផ្ទឹមស្មើបានឡើយនុះគឺ'''ព្រះព្រហ្ម'''ពេលវេលាចេះតែកន្លងផុតទៅពីមួយសតវត្សទៅមួយសតវត្សអាទិទេពថ្មីៗក៏

ចេះកើតឡើងបន្តរបន្ទាប់ដូចជា'''ព្រះវិស្ណុ​ន'''​នឹង​'''ព្រះសេវៈ'''​ជាដើមធ្វើរអោយអាទិទេពក្នុងសម័យព្រះវេទ​ដូចជា​ព្រះឥន្ទ ព្រះអគ្គី​នឹងព្រះភិតុណជាដើម លែងសូវមានអក្នបូជាហើយសូម្បី

ព្រះព្រហ្មក៏មានការថមថយឥទ្ធិពលខ្លាំងដែរ នៅសម័យក្រោយមកទៀត​សង្ក្រ័ាចារ្យដែលជាអក្នប្រាជ្ញដ៏សំខាន់របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនា យល់ឃើញថាបើនៅតែបែបនឹងទៀតព្រហ្មញ្ញ

សាសនាមុខជារលាយមិនខាន ព្រោះមនុស្សភាគច្រ់ើនក៏បាននាំគ្នាងាកទៅគោរពប្រតិបត្តិតាមការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទុ្ធក្នុងនុះរួមមានពួកព្រាហ្មល្បីៗផងដែរទើបសង្ក្រ័ាចារ្យបាន

បដិរូបសាសនាដោយការតាក់តែងគម្ពីរបូរណៈដើម្បីកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាព្រមទាំងនាំយកគោលការណ៏ប្រតិបត្តិរួមទាំងមេរៀនព្រះធម៌របស់ព្រះពុទ្ធសាសនា

មហាយានផ្នែកខ្លះទៅប្រើប្រាស់នឹងលើកស្ទួយស្រោចស្រង់ព្រហ្មញ្ញសាសនាអោយក្លាយជា'''សាសនាហិណ្ឌូ''' ដោយពាក្យថាហិណ្ឌូនេះប្រើសំដៅហៅជនជាតិអារយ័ន្យដែលធ្វើចំណាក

ស្រុក ​ចូលទៅរស់តាមតំបន់ដងទន្លេសន្ធុឬហៅក្លាយមកជាពាក្យហិណ្ឌូនឹងជាពាក្យប្រើសំរាប់ហៅកូនកាត់់រវាងជនជាតិអរយ័ន្យជាមួយអក្នម្ចាស់ស្រុកក្នុងដែនដីជម្ពូទ្វីបហើយ

អក្នទាំងអស់នុះក៏បានធ្វើការវិវត្តិសាសនាហិណ្ឌូដោយការដាក់បញ្ចូលព្រះអាទិទេពដែលខ្លួនគោរពបូជានៅក្នុងសានានេះ ក្រោយមកគេបានធ្វើការបង្រួបបង្រួមព្រះអាទីទេព

តាមស្រុកតំបន់និមួយៗចូលរួមគ្នាតែមួយក្នុងព្រហ្មញ្ញសានាគេបង្កើតបានជាអាទិទេពធំៗបីអង្គឬគេហៅថា'''ត្រីមូរតិ''' គឺមួយ '''ព្រះព្រហ្ម''' គឺជាអក្នសាងមនុស្សនឹងអ្វីៗគ្រប់បែប

យ៉ាងនៅលើលោកនេះ។

ទស្សនៈគតិតំបូងៗគេយល់ថាព្រះព្រហ្មមិនមានរូបរាងពិតប្រាកដនុះទេតែនៅពេលក្រោយមកទៀតពួកព្រាហ្មណ៏បានរកឃើញចំនុចខ្វាះខាតថាកាលបើព្រះព្រហ្មមិន

មានរូបរាងពិតប្រកដប្រជាជនអក្នមានជំនឿទាំងឡាយក៏មិនអាចគោរពបូជាបានដែរព្រោះមិនដឹងថាអ្វីអោយពិតប្រាកដទើបពួកព្រាហ្មណ៏បានកំណត់អោយព្រះព្រហ្មមាន

រូបរាងឡើងគឺមានព្រះភ៏ក្របួនអាចមើលឃើញគ្រប់ទិសទីនឹងដើម្បីអោយប្រជាជនបានគោរពបូជាហេតុដូច្នេះទើលក្ខណៈរបស់ព្រះព្រហ្មមានទាំងនាមធម៌នឹងរូបធម៌ពោលគឺ

ព្រះព្រហ្មមានលក្ខណៈជានាមធម៌នុះគឺសំដៅទៅលើអ្វីដែលប្រសើរបំផុតជាប្រភពនៃអ្វីគ្រប់យ៉ាងនៅក្នុងចក្រវាលនេះ  ចំណែកឯព្រះព្រហ្មដែលមានលក្ខណៈជារូធម៌វិញគឺមានន៏យថា

ជាព្រះអាទិទេពដ៏មហិមាជាអក្នសាងលោកនឹងអ្វីៗគ្រប់យ៉ាង។ព្រះព្រហ្មមានអគ្គមហេសី'''ព្រះនាមសរវតី'''ជាព្រះទេវីដែលគ្រប់គ្រងលើវាចានឹងការសិក្សារៀនសូត្រនឹងជាអក្នឧបត្ថម្ភ

លើសិល្បៈវិជ្ជាទាំងពួង។ទីពីរ​ '''ព្រះសិវៈ''' គឺជាព្រះអាទិទេពអក្នបំផ្លាញព្រះអង្គមានព្រះនាមជាច្រើនទៀតដូចជា​ព្រះឥសូរ ព្រះរុទ្រ្ទៈព្រះនារាជ្យជាដើម ព្រះសិវៈប្រថាប់នៅលើកំពូលភ្នំ

កៃលាស​មានគោនន្ទីជាយានជំនិះនឹងមានសិវលឹង្គជានិមិត្តរូបនៃកំលាំងក្នុងការបង្កើត លក្ខណៈរបស់ព្រះសិវៈ​ មានលក្ខណៈជាឥសីស្លៀកដណ្តប់ស្បែកសត្វប្រថាប់នៅលើស្បែក

ខ្លាកាន់អាវុធត្រីសូទ្រង់ខ្សែអង្កាំដែលក្រងដោយលលាក្បាលមានពស់ជាសង្វាព្រះសុរង្គសម្បុរខៀវនឹងភ្នួងព្រះកេសាមានព្រះច័ន្ទមួយចំណិតហើយនៅត្រង់កណ្តាលថ្ងាសមានព្រះនេត្រ

ទីបីដែលបិទជាប់ជានិច្ច​ បើកាលណាព្រះសិវៈបើកព្រះនេត្រទីបីភ្លាមនឹងកើតបានជាភ្លើងឆេះប្រល័យលោកនេះភ្លាម ព្រះសិវៈមានអគ្គមហេសី​មាន'''ព្រះនាមឧមា'''ដែលមានច្រើន

លក្ខណៈច្រើនព្រះនាមផងដែរដូចជាបរាវត្តីទេវី ទុរគាទេវី នឹងកាឡីទេវីជាដើម។​ ទីបី'''ព្រះវិស្ណុ''' ឬព្រះនរាយណ៏គឺជាព្រះអាទិទេពអក្នថែរក្សានឹងឃុំគ្រងពិភពលោកអោយស្ថិតនៅប្រកប

សេចក្តីសុខព្រះអង្គ​គឺជាព្រះអាទិទេពដែលមានអំណាចលើការថែរក្សាពិភពលោកនៅពេលណាពិភពលោកកើតមានភ័យវិបត្តិដោយសារការអុកឡុករបស់ពួកអសុរឬបញ្ហាទាំងឡាយ

ដែលមិនមានរណាដែលអាចដោះស្រាយបានព្រះអង្គតែងតែយាងទៅជួយកំចាត់បង្រ្កាបនៅហេតុការណ៏អាក្រក់ទាំងអស់នុះអោយវិនាសសូន្យបង់តាមរយៈអវតាឬការបែងភាគ

សំខាន់ៗមានទៅដល់ដប់អង្គឯណុះ ព្រះវិស្ណុប្រថាប់នៅក្នុងសមុទ្រទឹកដោះដោយមានអនន្តនាគរាជជាបល្ល័ង្គទ្រង់មានគ្រុឌជាយានជំនិះមានព្រះអគ្គមហេសី'''ព្រះនាមលក្ម្សី'''ជាព្រះទេវី

នៃសោភ័ណភាពអក្នផ្តល់លាភយសទ្រព្យសម្បត្តិនឹងមានព្រះទ័យមេត្តាសណ្តោសប្រណី ពេលព្រះវិស្ណុទ្រង់អវតាមកជាព្រះសុរាមឬជាព្រះរាមព្រះនាងលក្ម្សីក៏អវតាមកជាព្រះនាងបទុមា

នឹងព្រះនាងសិតាជាបន្តរបន្ទាប់ផងដែរ។អក្នគោរពព្រហ្មញ្ញសានាជឿថាពិភពលោកមានការកើតឡើងតាំងនៅនឹងរលាយទៅវិញនៅទីបំផុតដូច្នេះការគោរពបូជាព្រះអាទិទេពធំៗ

ទាំងបីនេះចាត់ទុកថាជាលក្ចណៈបុគ្គលាទិដ្ឋានជាការបូជាដើម្បីអោយដឹងតំណើរទាំងបីប្រការនុះគឺ​ ការកើតឡើង ការតាំងនៅ នឹងការសាបសូន្យទៅវិញនៃពីភពលោកនឹងឯង។

'''៣-គោលប្រតិបត្តិរួចផុតចាកទុក្ខឬមោក្សៈ''' ព្រហ្មញ្ញសានាជឿថាវិញ្ញាណគឺអមតៈមិនចេះស្លាប់ទៅតាមរាងកាយនុះទេ ការស្លាប់គឺគ្រាន់តែវិញ្ញាណចេញពីរាងកាយទេប៉ុណ្ណុះព្រោះតែរាង

កាយមិនអាចអាស្រ័យនៅបានទៀតនុះទើបវិញ្ញាណចេញពីរូរាងកាយទៅរករូបរាងថ្មីឬគេហៅថាកើតថ្មីប្រៀបដូចជាមនុស្សដែលពាក់អាវរហែកហើយទៅរកអាវថ្មីមកពាក់ទៀត វាគឺ

ជាសង្សារវត្ត​កើត ចាស់ ឈឺ ស្លាប់ វិលទៅវិលមករហូតដ៏រាបណាមិនទាន់បានសំរេចធម៌រួចផុតចាកទុកឬមោក្សៈទេនុះ​ សាសនិកជនហិណ្ឌូជឿថាមោក្សៈគឺជាគោលដៅខ្ពស់បំផុតនៃ

ជីវិត អក្នដែលចូលទៅដល់មោក្សៈនឹងបានទៅនៅជាមួយព្រះព្រហ្មអស់កាលជានិច្ចនិរន្តមិនបាច់វិលវល់កើតចាស់ឈឺស្លាប់ទៀតទេ ការប្រតិបត្តីដើម្បីអោយបានសំរេចធម៌មោក្សៈ

នុះមានបួនយ៉ាងគឺ ៖ '''១-កម្មៈមគ្គឬកម្មយោគៈ'''​ជាការប្រតិបត្តិតាមរយៈការប្រកបការងារតាមតួនាទីដោយភាពឧស្សាហ៏ប្រឹងប្រែងតស៊ូក្រាញននៀលតែធ្វើរដោយចិត្តស្ងប់មិន

រំពឹង លើផលតបស្នងណាៗទាំងអស់អក្នប្រតិបត្តិត្រូវបានគេហៅថាកម្មយោគិន ។ '''២-ជយានមគ្គឬជយានយោគៈ''' ជាការប្រតិបត្តិដើម្បីអោយកើតចំនេះដឹងឃើញច្បាស់ថា

បរម្ថត័្មនជារបស់តែមួយគត់ដែលមានវិញ្ញាណដែលមាននៅក្នុងបុគ្គលនិមួយៗគឺជារបស់មួយដែលនៅជាគូរជាមួយបរម្ថត្ម័នឬអាត្ម័នខ្ពស់បំផុតដែលជាប្រភពនៃកំណើតនឹងជា

ចំណុចរួមរបស់អ្វីៗគ្រប់យ៉ាងនៅក្នុងចក្រវាលនេះ។ '''៣-ភ័កទមៈឬភក្តិយោគៈ''' គឺជាការស្មោះស្ម័គ្រស្វាមីភក្តិចំពោះព្រះអាទិទេពដែលខ្លួនគោរពបូជាអក្នប្រតិបត្តិត្រូវបានគេហៅថា

ភក្តិយោគិន។​ '''៤-រាជមៈឬរាជយោគៈ'''គឺជាការប្រតិបត្តិទាក់ទងនឹងការហ្វឹកហាត់ផ្លូវចិត្តអប់រំអោយស្ថិតនៅក្នុងអំណាចបង្គាប់បញ្ជារតាមរយៈការបំពេញយោគៈ អក្នប្រតិបត្តិត្រួវ

បានគេហៅថារាជយោគិន។


=== ៦-និកាយផ្សេងៗ ===
និកាយធំៗនៅក្នុងព្រហ្មញ្ញសានាមានចំនួនបួននិកាយគឺ៖

'''១-វៃស្ណវៈនិកាយ'''និកាយនេះបង្កើតឡើងដោយឥសីនាថមុនីដោយលោកបានតំណើការផ្សព្វផ្សាយលិទ្ធិនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសឥណ្ឌា​ ជានិកាយដែលបូជាព្រះវិស្ណុឬ

ព្រះនរាយណ៏ជឿលើការអវតាឬការបែងភាគរបស់ព្រះវិស្ណុដើម្បីចុះមកសង្គ្រោះមនុស្សលោកដូចជាការអវតាជាព្រះរាមនៅក្នុងមហាកាព្យរាមាយណៈឬរឿងរាមកេរ្តិ៏៏ អវតាជា

ព្រះគ្រឹស្នៈក្នុងគម្ពីរភគ្គវត្តិតាជាដើម។

និកាយនេះផ្តោតសំខាន់ទៅលើការគោរពបូជាព្រះវិស្ណុឬព្រះនរាយណ៏ថាសំខាន់ជាងព្រះអាទិទេពផ្សេងៗទាំងអស់ដោយតួនាទីរបស់ព្រះនរាយណ៏មិនមែនត្រឹមតែការថែរក្សា

ពិភពលោកប៉ុណ្ណុះទេតែព្រះអង្គក៏ជាអក្នសាងលោកនឹងជាអក្នបំផ្លាញលោកផងដែរដូច្នេះទើបនិកាយនេះមានលក្ខណៈជាឯកទេវៈនិយមពោលគឺគោរពបូជាព្រះវិស្ណុតែមួយអង្គ

គត់ដោយបានរួបរួមជំនឿនៅក្នុងព្រះអាទិទេពធំៗទាំងបីដូចជាព្រះព្រហ្ម ព្រះសិវៈ ព្រះវិស្ណុថាជាអង្គតែមួយប៉ុណ្ណោះគឺព្រះវិស្ណុនេះឯង។​នៅពុទ្ធសតវត្សទី១៩និកាយវៃស្ណវៈបានបែង

ចែកទៅជាពីរនិកាយធំៗទឿតគឺ​តំកាឡៃជានិកាយនៅភាគខាងត្បូងវឌ្ឍកាលៃជានិកាយនៅភាគខាងជើងមិនតែប៉ុណ្ណុះនិកាយវៃស្ណវៈក៏ថែមបានចែកចេញជានិកាយតូចៗ

ចំនួនបីទៀតគឺ៖និកាយរាមានិជៈ និកាយមាថវៈនឹងនិកាយវលភៈផងដែរ។

'''២-សៃវៈនិកាយ''' និកាយនេះគោរពបូជាព្រះសិវៈឬព្រះឥសូថាជាអក្នបង្កើតលោកជាកំលាំងអមតៈដ៏មហិមាក្នុងចក្រវាលក្នុងការគោរពរបស់សាសនិកជនក្នុងនិកាយនេះមានលក្ខណៈ

ពីរយ៉ាងគឺ៖​ ១-ការគោរពបូជាលឹង្គឬសេវលឹង្គដែលជាអវយវៈភេទរបស់បុរសជានិមិត្តរូបតំណាងអោយព្រះសិវៈក្នុងឋានៈជាអក្នបង្កើតលោកនឹងអ្វីៗនៅក្នុងលោកនេះ ។​ ២-គោរពបូជា

គោន្តទិដែលជាពាហណៈរបស់ព្រះសិវៈជាផ្តល់ទឹកដោះសាច់ដល់មនុស្សប្រៀបដូចជាមាតារបស់ជនជាតិឥណ្ឌាជាសត្វស័កសិទ្ធិរបស់អក្នកាន់សាសនាហិណ្ឌូក្រោយមកសៃវៈនិកាយក៏

បានចែកចេញជានិកាយតូចៗពីរទៀតគឺនិកាយកសិស្មាវៈជានិកាយភាគខាងជើងកើតឡើងនៅក្នុងរដ្ឋកាស្មៀដែលគេជឿថាព្រះសិវៈគឺព្រះអាទិទេពធំបំផុតតែមួយអង្គគត់ហើយ

ទ្រង់ឋិតនៅគ្រប់ទីកន្លែងទូទាំងចក្រវាលយើងនេះ។​ និកាយលឹង្គយតៈជានិកាយភាគខាងត្បូងមានសិវលឹង្គជានិមិត្តរូបនិកាយនេះបង្កើតឡើងដោយលោកលគ្គលិសៈហើយសាស

និកជននៅក្នុងនិកាយនេះជឿថាព្រះមហេសូរឬព្រះមហេស្វារៈគឺជាព្រះអវតាចុងក្រោយបង្អស់របស់ព្រះសិវៈ។

'''៣-សក្តិនិកាយ''' ពាក្យថាសក្តិប្រែថាសមត្ថភាព កំលាំង អំណាច ភាពខ្ពង់ខ្ពស់អក្នដែលមានកំលាំងអំណាចនេះគឺ'''ទេវី'''ឬព្រះអាទិទេពផ្នែកនារី ទើបនិកាយនេះគោរពបូជាព្រះអគ្គ

មហេសីរបស់ព្រះអាទិទេពធំៗទាំងបីហើយការគោរពបូជាសក្តិឬព្រះមហាទេវីទាំងបីអង្គនុះគឺមិនមានបែងចែកដូចជាអាទិទេពផ្នែកបុរសនុះទេពោលគឺបានមកបង្គប់នៅក្នុង

សៃវៈនឹងក្នុងនិកាយវៃស្ណវៈនឹងតែម្តងដូចជាក្នុងសៃវៈនិកាយក៏គោរពបូជាព្រះមេសីរបស់ព្រះសិវៈដែលមានតែមួយព្រះអង្គតែប៉ុណ្ណោះប៉ុន្តែមានច្រើនព្រះនាមដូចជាព្រះនាមបរាវត្តី

ព្រះនាងឧមា ព្រះនាងកាឡី នឹងព្រះនាងទុរគ្គាជាដើមចំនែកឯក្នុងនិកាយវៃស្ណវៈក៏គោរពបូជាព្រះនាងលក្ម្សីដែលជាព្រះអគ្គមហេសីព្រះវុស្ណុ​ រីឯនិកាយដែលគោរពបូជាព្រះព្រហ្មក៏គោ

រពបូជាព្រះនាងសរាវត្ទិដែលជាព្រះអគ្គមហេសីរបស់ព្រះព្រហ្មផងដែ តែបើគិតទៅមនុស្សភាគច្រើនគឺគោរពបូជាព្រះនាងឧមាច្រើនជាងគេព្រោះថាព្រះនាងគឺជាព្រះអគ្គមហេសី

របស់ព្រះសិវៈដែលជាព្រះអាទិទេពដែលមនុស្សភាគច្រើនគោរពកោតខ្លាចហេតុដូចនេះទើបព្រះនាងឧមាមានព្រះនាមជាច្រើនគូជាមួយព្ឬះសិវៈដូចជា មហាទេវី គូជាមួយមហាទេព

យោគីនីគូជាមួយមហាយោគី ទូរគាឬផៃរវីគូជាមួយផៃរវៈនឹងកាឡីទេវីគូជាមួយមហាកាល ជាដើម ការបូជារបស់និកាយសក្តិមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីការបូជារបស់និកាយផ្សេងៗ

ដូចជាកាត់ក្បាលពពែដើម្បីបូជាដល់ព្រះម៉ែកាឡីឬការប្រកបពិធីកម្មរបស់និកាយនេះចែកចេញជាពីរប្រភេទគឺ​៖ '''១-ទក្សិណាចារី''' គឺពួកបូជាខាងស្តាំសំដៅដល់អ្នកបូជានិកាយសក្តិ

ដែលបូជាព្រះសិវៈ ព្រះវិស្ណុ ព្រះគ្រឹស្នៈនឹងព្រះអគ្កមហេសីក្នុងឋានៈជាព្រះអាទិទេពមិនមែនក្នុងន័យបំពេញកាមារម្មណ៏ដល់ព្រះទេវីនុះទេ មានការធ្វើពិធីដោយបើកចំហសមរម្យត្រឹម

ត្រូវតាមការបង្រៀនក្នុងគម្ពីរបុរាណៈមិនចំអេសចំអាសមិនអានាចារ្យនុះឡើយ។ '''២-វាមចារី''' គឺពួកបូជាខាងឆ្វេងសំដៅដល់អ្នកគោរពនិកាយសក្តិដែលបូជាព្រះនាងទូរគាខ្លាំងជាង

ព្រះសិវៈ បូជាព្រះនាងរាធាខ្លាំងជាងព្រះគ្រឹស្នៈ នឹងបូជាព្រះនាងលក្ម្សីខ្លាំងជាងព្រះវិស្ណុ និកាយនេះបូជាព្រះនាងទូរគាមិនមែនក្នុងឋានៈជាព្រះអគ្គមហេសីព្រះមហាទេពនុះទេតែ

ក្នុងឋានៈជាព្រះទេវីដែលជាប្រធាននៃការួមភេទនឹងពិធីអោយកើតមានឫទ្ធីតេជៈ​ ដូច្នេះទើបការធ្វើពិធីត្រូវធ្វើរឡើងក្នុងទីកន្លែងអាថ៌កំបាំងទៅតាមពិធីដែលគេហៅថា​ '''បញ្ចម'''

'''ការៈ''' ឬ​'''ម'''ប្រាំប្រការមានដូចជា​៖ ១-ំមទ្យៈឬមជ្ជៈ គឺទឹកស្រវឹង ២-មំសៈ​ សាច់សត្វរួមទាំសត្វមត្យសាច់ត្រី ៣-មន្រ្តៈ ការសូត្រគាថាធ្វើរអោយកើតតំរេគ ៤-មុទ្រៈ ការសំដែងកាយវិការ

ទាក់ទាញ  ៥-មេថុនៈ ការសេពមេថុនឬការរួមភេទព្រោះគេជឿថាព្រះម៉ែទូរគាឬព្រះម៉ែកាឡីទ្រង់សព្វព្រះទ័យជាមួយកាបូជាយញ្ញនឹងការសេពមេថុនដូច្នេះទើបគេប្រារព្ធពីធីខាង

លើនេះឡើងដើម្បីធ្វើអោយព្រះម៉ែពេញព្រះទ័យហើយគោលបំណងមួយទៀតនុះគឺដើម្បីអោយធុញទ្រាន់ក្នុងកាម ការបំពេញតាមតម្រូវការអោយស្កប់ស្កល់រហូតដល់តំណាក់កាលអស់

ចំណង់។

'''៤-និកាយត័នត្រៈ''' ពាក្យថាត័នត្រៈប្រែថាពីធីការបែបផែនឬច្បាប់ទំលាប់សំដៅទៅលើបែបផែននៃពីធីកម្មផ្សេងៗរបស់សានាហិណ្ឌូនៅសម័យពុទ្ធកាលនិកាយនេះកើតឡើងគឺការ

គោរពបូជានិកាយសក្តិប៉ែកខាងឆ្វេងផ្តោតសំខាន់ទៅលើកាមារម្មណ៏ ការបូជាសក្តិដែលមានលក្ខណៈលេចធ្លោប្រចាំនិកាយនេះនុះគឺការធ្វើពីធីអោយសក្តិឬមហាទេពដែលជាព្រះ

ស្វាមីពេញព្រះទ័យដូចជាការចាប់ផ្តើមពីការពិពណ៌នាពីគុណនែសេចក្តីស្រលាញ់នឹងសេចក្តីប្រាថ្នាចង់បានរបស់ស្រ្តីនឹងបុរសហើយបញ្ចប់ដោយការសេពមេថុនពីធីកម្មនេះគឺជារបស់

ពួកវាមចារិនឬកាឡាចៈគឺត្រូវប្រកបនៅពេលយប់ខាងខែរនោចដោយសានិកជននាំគ្នាមកជួបជុំនៅខាងមុខទេវរូបព្រះម៉ែឧមាទេវីឬព្រះម៉ែទូរគាហើយក៏ចាប់ផ្តើមប្រារព្ធពីធីតាម

លំដាប់លំដោយនែ​​ '''ម'''​ ប្រាំប្រការដូចដែលបានជម្រាបជូនខាងលើ។

=== ៧-វណ្ណ:ទាំង៤ ===
រឿងមួយដ៏សំខាន់នៅសម័យព្រះវេទនុះការបែងចែកមនុស្សនៅក្នុងសង្គមជាបួនប្រភេទឬគេហៅថាវណ្ណៈដោយពាក្យថាវណ្ណៈប្រែថាពណ៌សម្បុរហើយគេបានធ្វើការសន្និដ្ឋានថា

ការបែងចែកកំរឹតជាន់ថ្នាក់មនុស្សនៅក្នុងសង្គមតំបូងឡើងប្រហែលជាកំណត់តាមសម្បុរស្បែកដែលកាលពីមុនមានតែពីរវណ្ណៈប៉ុណ្ណោះគឺពួកស្បែកខ្មៅសំដៅទៅលើពួកដ្រាវីដ

ឬដ្រាវីដឌៀននឹងពួកស្បែកសសំដៅទៅលើពួកជនជាតិអារ័ន្យហើយក្រោយមកទៀតកើតបានជាវណ្ណៈទាំងបួននៅក្នុងសង្គម នៅសម័យព្រះវេទព្រះព្រហ្មគឺជាព្រះអាទីទេពកំពូល

របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនាដែលអ្នកគោរពសានានេះជឿថាព្រះអង្គគឺជាអ្នកសាងលោកជាផ្តល់កំណើតអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងនៅក្នុងចក្រវាលនេះហើយទ្រង់គឺជាអ្នកកំណត់ជោគជតាមនុស្សដូច

ដែលយើងបានឮហើយថាព្រហ្មលិខិតមានន័យថាអ្វីៗព្រះព្រហ្មជាអ្នកចាជាអ្នកកំណត់មកព្រមទាំងវណ្ណៈទាំងបួនដែលមានប្រកដនៅក្នុងគម្ពីររបស់ព្រហ្មញ្ញសាសនាក៏គេជឿថាកើត

ឡើងពីអវយវៈផ្សេងៗរបស់ព្រះព្រហ្មផងដែរ វណ្ណៈទាំងបួននៅក្នុងជំនឿព្រហ្មញ្ញសាសនាត្រូវបានគេបែងចែកតួនាទីដាច់ដោយឡែកនៅក្នុងសង្គមចាប់ពីថ្នាក់ខ្ពស់ចុះមកដល់ថ្នាក់

ទាប។ឥឡូវយើងស្វែងយល់ពីវណ្ណៈទាំងបួន៖​​ '''១-វណ្ណៈព្រហ្មណ៏''' មានតួនាទីទំនាក់ទំនងជាមួយព្រះអាទិទេពបង្រៀនពីសាសនានឹងប្រកបពីធីកម្មផ្សេងៗដល់ប្រជាជននៅគ្រប់វណ្ណៈ

ទាំងអស់លើសពីនេះក៏មានតួនាទីសិក្សារៀនសូត្រចងចាំបន្តរវេនគម្ពីរវេទនឹងជាបុរោហិតសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រផងដែ ព្រហ្មណ៏តែងតែប្រកាន់ជំនឿថាខ្លួនគឺជាវណ្ណៈខ្ពស់បំផុត

នៅក្នុងសង្គមព្រោះបានកើតចេញពីព្រះឳស្ឋឬមាត់របស់ព្រះព្រហ្មដូចដែលមានចារទុក្ខនៅក្នុងគម្ពីរវេទ '''២-វណ្ណៈក្សត្រ'''​គឹជាវណ្ណៈគ្រប់គ្រងដឹកនាំប្រទេសជាអ្នកចំបាំងរៀន

សូត្រយុទ្ធពិធីគ្រប់បែបយ៉ាងនឹងមានទួនាទីធ្វើសឹកសង្គ្រាមដើម្បីពង្រីកដែនដីរបស់ខ្លួន នៅក្នុងគ្ពីរឬគ្វេទបានបញ្ជាក់ថាវណ្ណៈក្សត្របានកើតចេញពីព្រះពាហាឬកំភួនដៃរបស់

ព្រះព្រហ្ម។'''៣-វណ្ណៈវេស្សៈ'''ជាវណ្ណៈកណ្តាលដែលមានចំនួនភាគច្រើនក្នុងសង្គមជាតិប្រជាពលរដ្ឋទូទៅមានសិល្បៈករ សិប្បករ កសិករ ពួកឈ្មួយជាដើម វណ្ណុៈវៃស្សៈឬវេស្សៈកើតចេញ

ពីព្រះសោណីឬត្រគៀករបស់ព្រះព្រហ្ម។ '''៤-វណ្ណៈសូទ្រៈ'''ជាវណ្ណៈពួកកម្មករអ្នកធ្វើការស៊ីឈ្នួលដែលត្រូវប្រើកំលាំងរែកពុនលីសែងឬបំរើការដល់វណ្ណៈផ្សេងៗវណ្ណៈសូទ្រៈត្រូវបានចាត់ទុកថា

វណ្ណៈទាបបំផុតនៅក្នុងសង្គមព្រោះកើតចេញពីព្រះបាទាឬបាតជើងរបស់ព្រះព្រហ្ម។ ក្រៅពីវណ្ណៈទាំងបួនខាងលើនេះទៅក៏នៅមានពួកក្រៅវណ្ណៈដូចជា'''ពួកចណ្ឌាល ដាលីដ'''ជាដើម

ក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាពួកទាបបំផុតជាងវណ្ណៈសូទ្រៈទៅទៀតព្រោះកើតមកពីការរៀបការបំពានវណ្ណៈពោលគឺឪពុកម្តាយជាមនុស្សនៅក្នុងវណ្ណៈផ្សេងគ្នាតែជំនៈរៀបការនៅជា

មួយគ្នាទើបបង្កើតបានជាកូនដែលគ្មានវណ្ណៈហើយត្រូវបានគេមើលងាយរើសអើងនឹងស្អប់ខ្ពើមយ៉ាងខ្លាំងពីគ្រប់វណ្ណៈទាំងអស់នៅក្នុងសង្គម ទោះបីជាឥណ្ឌាបានបោះបង់ចោល

ប្រព័ន្ធការបែងចែកវណ្ណៈជាផ្លូវកាយូណាស់មកហើយក្តីប៉ុន្តែការប្រកាន់វណ្ណៈក៏នៅតែមានដិតដាមជាប់ស្ថិតនៅក្នុងស្រទាប់មនុស្ស​យ៉ាងច្រើនជាពិសេសនៅតាមជនបទដែលមិន

សូវមានការអភិវឌ្ឍរីកចំរើននៅតែមានការប្រកាន់ស្អប់ខ្ពើមចំពោះមនុស្សក្នុងវណ្ណៈទាបដដែលដូចជាហាមចូលទីកន្លែងគោរពសការៈហាមប្រើប្រាស់អណ្តូងឬផ្លូវរួមជាមួយមនុស្ស

ក្នុងវណ្ណៈខ្ពស់ជាដើម។តាមឯកសារផ្សេងទៀត '''មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ'''ទោះ​បី​នៅ​ក្នុង​គម្ពី​មនុ សស្ត្រៈ (Manu Shastra) ពួក​ព្រាហ្មណ៍​អួតអាង​ថា​មនុស្ស​ទេព​ឈ្មោះ​ មនុ​ (Manu) ផ្តល់​កំណើត​ឲ្យ​ដល់​មនុស្ស​ទាំង​ ៤ វណ្ណៈ​ដូច​បាន​រៀបរាប់​ហើយ​នោះ​ក៏​ដោយ ក៏​យើង​សង្កេត​ឃើញ​មាន​មនុស្ស​មួយ​ក្រុម​ទៀត​ដែល​មិន​ត្រូវ​បាន​ចាត់​ចូល​ក្នុង​វណ្ណៈ​ណា​មួយ​ខាង​លើ​សោះ ។ ពួក​មនុស្ស​ទាំង​នោះ​គឺ​ជា​ជន​នៅ​ក្រៅ​វណ្ណៈ ហើយ​ត្រូវ​បាន​​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​ដាក់​ឈ្មោះ​ផ្សេងៗ​ឲ្យ​ពួក​គេ ឧទាហរណ៍​ វណ្ណៈ​ទី ៥ ហារិជន (harijan) ដាលីត (dalit) មនុស្ស​មិន​អាច​ឲ្យ​គេ​ប៉ះពាល់​បាន (the untouchables) ​។ ពួក​មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ទាំង​នោះ​ត្រូវ​បាន​មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ទាំង ៤ ខាង​លើ មើលងាយ ជិះជាន់ ធ្វើបាប កេងប្រវ័ញ្ច និង រើសអើង​នៅ​គ្រប់​ទី​កន្លែង ។ ឧទាហរណ៍ មនុស្ស​ក្រៅវណ្ណៈ​មិន​អាច​ដង​ទឹក​ពីអណ្តូង​ក្នុង​ភូមិ​បាន​ទេ ពួក​គេ​ត្រូវ​រង់ចាំ​សុំ​ឲ្យ​មនុស្ស​វណ្ណៈ​ព្រហ្មណ៍ ឬ​វណ្ណៈ​ផ្សេង​ទៀត​ដង​ទឹក​ចាក់​ក្នុង​ក្អម​ឲ្យ​ ។​ មនុស្ស​វណ្ណៈ​ផ្សេង​យល់​ថា​ បើ​មនុស្ស​ក្រៅវណ្ណៈ​ដង​ទឹក​ពី​អណ្តូង​ដោយ​ខ្លួន​គេ នោះ​ទឹក​ក្នុង​អណ្តូង​នឹង​ត្រូវ​ធ្វើ​ឲ្យ​ក្លាយ​ជា​មិន​បរិសុទ្ធ ឬ​ប្រឡាក់ប្រឡូស ។ ប្រសិន​បើ​មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ដើរ​ឬ​ជិះកង់​មក​ដល់​មុខ​ផ្ទះ​មនុស្ស​ក្នុង​វណ្ណៈ​ព្រាហ្មណ៍ ពួក​មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ត្រូវ​ចុះ​ពី​កង់​រួច​ដោះស្បែក​ជើង​កាន់​ យួរ​ដើរ ឬ បណ្តើរ​កង់​ឲ្យ​ឆ្លង​ផុត​ពី​មុខ​ផ្ទះ​នោះ​សិន​សឹម​ចាប់​ពាក់​ស្បែក​ជើង ឬ​ជិះកង់​បន្ត​ទៀត ។ នៅ​ឯ​តៀម​កាហ្វេ មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ត្រូវ​បាន​អ្នក​លក់​ចាក់​តែ​ឬ​កាហ្វេ​​ក្នុង​ពែង​ធ្វើ​ពី​កែវ ពួក​គេ​មិន​អាច​ផឹក​តែ​ឬ​កាហ្វេ​ពី​ពែង​ធ្វើ​ពី​ប្រាក់​ឬ​ដែក​ថែប​ទេ ។ ពួក​គេ​ត្រូវ​តែ​ដោះ​ស្បែក​ជើង​ទុក​នៅ​ក្រៅ​ហាង​កាហ្វេ​នោះ​មុន​នឹង​ចូល​ក្នុង​ហាង ។ ពួក​គេ​ត្រូវ​តែ​លាង​ពែង​តែ​ឬ​ពែង​កាហ្វេ​នោះ​ដោយ​ខ្លួន​ឯង ។ ដោយសារ​ពួក​គេ​គ្មាន​ដីធ្លី​សម្រាប់​ដាំដំណាំ គ្មាន​ចំណេះ​វិជ្ជា​ និង គ្មាន​ការ​ជួយ​ឧបត្ថម្ភ​ពី​រដ្ឋាភិបាល មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​រកស៊ី​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ដោយ​យក​សាកសព​មនុស្ស​ឬ​សត្វ​ទៅ​ដុត​ចោល ឬ​បោះ​ចោល​នៅ​ឆ្ងាយ​ពី​ទីប្រជុំជន ។ ពួក​គេ​ស៊ីឈ្នួល​កើប​លាមក​មនុស្ស​រួច​ទូល​យក​ទៅ​ចោល​នៅ​ក្រៅ​ភូមិ ដើម្បី​ដូរ​យក​ដុំបាយ​សេសសល់​ពី​មនុស្ស​នៃ​វណ្ណៈ​ទាំង​ ៤ ខាង​លើ ។ នេះ​គ្រាន់​តែ​ជា​ឧទាហរណ៍​មួយ​ចំនួន​តូច​ដែល​មនុស្ស​ក្រៅវ​ណ្ណៈ​ទាំង​នោះ​បាន​និង​កំពុង​រង​ការមើលងាយ ជិះជាន់ ធ្វើបាប​​​ ទោះ​បី​ពួក​គេ​ប្តូរ​សាសនា​ចេញ​ពី​សាសនា​ហិណ្ឌូ (Hinduism) ទៅ​ជា​សាសនា​គ្រិស្ត (Christianity) សាសនា​ឥស្លាម (Islam) សាសនា​ស៊ិខ (Sikh) រួច​ហើយ​ក៏​ដោយ ។ បណ្ឌិត អាំបិដការ (Dr. B. R. Ambedkar) គឺ​ជា​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​ដ៏​ល្បី​មួយ​រូប​ដែល​បាន​ដឹកនាំ​​តាក់តែង​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​​នៃ​សាធារណៈរដ្ឋ​ឥណ្ឌា​​នៅ​ពេល​ដែល​ចក្រភព​អង់គ្លេស​បាន​ប្រគល់​ឯករាជ្យ​ដល់​ឥណ្ឌា​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤៧ ។ បណ្ឌិត​ អាំបិដការ​គឺ​ជា​មនុស្ស​ម្នាក់​កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុង​គ្រួសារ​នៃ​មនុស្ស​ក្រៅវណ្ណៈ ។ លោក​គឺ​ជា​អ្នក​ដឹកនាំ​មនុស្ស​ក្រៅវណ្ណៈ​ជិត​កន្លះ​លាន​នាក់​ឲ្យ​ប្តូរ​ចេញ​ពី​សាសនា​ព្រាហ្មណ៍​ទៅ​កាន់​ពុទ្ធសាសនា​វិញ ព្រោះ​លោក​បាន​សិក្សា​ល្អិតល្អន់​អំពី​ទ្រឹស្តី​និង​ការ​អនុវត្តន៍​សេចក្តី​ជំនឿ​របស់​សាសនា​ទាំង​អស់ និង​បាន​រក​ឃើញ​ថា​ មាន​តែ​ពុទ្ធសាសនា​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​គ្មាន​ការ​រើសអើង​ឬ​ប្រកាន់​វណ្ណៈ ។ សព្វថ្ងៃ​មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​ចាត់​ទុក​រូប​លោក​ដូច​ជា​ឪពុក​ឬ​ជា​គ្រូ​ដ៏​ធំ​ដែល​បាន​ជួយ​ទាមទារ​សិទ្ធិ​សេរីភាព​ឲ្យ​ពួក​គេ ។ ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក៏​ដោយ​ មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​វណ្ណៈ​ទាំង​ ៤ ខាង​លើ​នៅ​តែ​បន្ត​រំលោភ​ច្បាប់​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ឥណ្ឌា ហើយ​បន្ត​គាប​សង្កត់ ជិះជាន់ កេងប្រវ័ញ្ច ធ្វើ​ទុក្ខ​បុកម្នេញ មនុស្ស​ក្រៅ​វណ្ណៈ​នៅ​គ្រប់​ទី​កន្លែង ។

=== ៨-ពិធីកម្ម ===
ព្រហ្មញ្ញសាសនាឬសានាហិណ្ឌូគឺជាសានាដែលមានពិធីកម្មជាអង្គប្រកបដ៏សំខាន់មួយសំរាប់សាសនាព្រោះសាសនិកជនគ្រប់វណ្ណៈទាំងអស់តែងតែមានទំនាមទំលាប់ប្រពីណៃដែល

ត្រូវគោរពប្រតិបត្តិតាមការកំណត់សំរាប់វណ្ណៈរបស់ខ្លួន ហើយច្បាប់ប្រពៃណីរួមដែលគ្រប់វណ្ណៈទាំងអស់ត្រូវគោរពប្រតិបត្តិតាមនុះត្រូវបានបែងចែកជាបួនចំនុចគឺ៖

'''១-ច្បាប់ប្រតិបត្តិសម្រាប់វណ្ណៈ'''​​​ សាសនាហិណ្ឌូមានច្បាប់សំរាប់វណ្ណៈប្រតិបត្តិយ៉ាងតឹងរឹងច្រើនយ៉ាងដូចជា​៖១-ច្បាប់ទាក់ទងនឹងការរៀបការមិនអាចរៀបការជាមួយមនុស្សក្រៅវណ្ណៈ

ដាច់ខាត តែបើមនុស្សប្រុសជាវណ្ណៈព្រាហ្មណ៏អាចរៀបការជាមួយមនុស្សវណ្ណៈផ្សេងៗបានហៅថាអនុលោម តែមនុស្សស្រីវណ្ណៈព្រាហ្មណ៏មិនអាចរៀបការជាមួយប្រុសវណ្ណៈផ្សេងបាន

ទេគេហៅថាបដិលោម។​២-ច្បាប់ទាក់ទងនឹងការហូបចុកក៏មានកំណត់ថារបស់ណាហូបបានរបស់ណាហូបមិនបាននឹងបុគ្គក្នុងវណ្ណៈណាចំអិនហើយបុគ្គលក្នុងវណ្ណៈណាហូបបាន

នឹងហូបមិនបានដែរ​ ដូចជាវណ្ណៈព្រាហ្មណ៏មិនបរិភោគអាហារដែលមនុស្សក្នុងវណ្ណៈផ្សេងចំអិនដែ។៣-ច្បាប់ទាក់ទងនឹងការប្រកបមុខរបរ ត្រូវប្រកបរបរតាមដែលកំណត់ទុក

សំរាប់មនុស្សក្នុងវណ្ណ់ៈនុះៗប៉ុណ្ណោះ។៤-ច្បាប់ទាក់ទងនឹងទីកន្លែងរស់នៅ នៅសម័យបុរាណមានច្បាប់ហាមមិនអោយជនជាតិហិណ្ឌូមានផ្ទះសម្បែងនៅក្រៅទឹកដីប្រទេសឥណ្ឌានុះ

ឡើយនឹងហាមចុះទូកតាមសមុទ្រ ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នគេលែងប្រកាន់បែបនេះទៀតហើយ។

'''២-ពិធីសំស្ការ''' ជាពិធីកម្មដែលមនុស្សនៅក្នុងវណ្ណៈក្សត្រ វណ្ណៈព្រាហ្មណ៏នឹងវណ្ណៈវេស្សៈត្រូវធ្វើដោយមានព្រាហ្មណ៏ឬបុព្វជិតអ្នកប្រារព្ធពិធីចំនួន១២ប្រការគឺ​៖១-ពិធីធាន ជាពិធីដែល

រៀបចំឡើងពេលគេដឹងថាមានផ្ទៃពោះបន្ទាប់ពីរៀបការរួច។២-ប៉ុងសវណ្ណ ជាពិធីបដិបត្តិចំពោះក្មេងនៅក្នុងគភ៌ដែលគេយល់ថាភេទប្រុស ។៣-សីមុនតុលយ័ន ជាពិធីកាត់សក់

ស្ត្រីមានគភ៌ពេលពរពោះបាន៤ទៅ៦ឬ៨ខែ។ ៤-ជាតិកម្មឬពិធីប្រសូត្របុត្រ។ ៥-នាមកម្ម ជាពិធីតាំងឈ្មោះក្មេងនៅក្នុងថ្ងៃទី១២ឬ១៤ក្រោយពេលសំរាលរួច។ ៦-និសករមណៈ ជា

ពិធិនាំក្មេងចេញទៅមើលពន្លឺព្រះអាទិត្យពេលព្រឹកពេលក្មេងអាយុបាន៤ខែ។ ៧-អនប្រាស័ន ជាពិធីបញ្ចុកបាយដល់ក្មេងពេលអាយុបាន៧ឬ៨ខែ។៨-ចូនាកម្ម ពិធីកោរសក់ទុក

កំប៉ោយពេលក្មេងអាយុបាន៣ឆ្នាំ។៩-កេសានតកម្មពិធីកាត់សក់​ បើជាវណ្ណៈព្រាហ្មណ៏កាត់នៅអាយុ១៦ឆ្នាំ បើវណ្ណៈក្សត្រត្រូវកាត់នៅអាយុ២២ឆ្នាំ បើវណ្ណៈវេស្សៈត្រូវកាត់នៅអាយុ

២៤ឆ្នាំ។​ ១០-ឧបានិយ័ន ពីធីចូលសិក្សា ពួកវណ្ណៈព្រាហ្មណ៏ ក្សត្រ វេស្សៈ ត្រូវធ្វើពីធីចូលសិក្សារៀនសូត្រហើយពេលគ្រូនៅសាលានុះៗទទួលបានសិស្សហើយក៏ចាប់ផ្តើមបំពាក់ខ្សែសង្វា

ឬយនញោប្រវិតដោយអ្នកបានបំពាក់ខ្សែនេះហើយក៏ត្រូវបានគេហៅថាទ្វិជៈឬទ្វិជាតិ មានន័យថាកើតពីរដងគឺលើកទីមួយកើតពីផ្ទៃមាតានឹងកើតលើកទីពីរគឺកើតចេញពីពាក់

ខ្សែយនយោប្រវិត ចំណែកឯពួកវណ្ណៈសូទ្រៈនឹងច័ណ្ឌាលកើតតែម្តងប៉ុណ្ណោះមិនអាចជាទ្វិជាតិបានទេ។​១១-សមាវត្ត ពិធីវិលត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញពេលក្មេងបានបញ្ចប់ការសិក្សានឹង

ត្រៀមខ្លួនត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។ ១២-វិវាហ៏ ពិធីរៀបមង្គលការ  ពិធីស័ង្កា១២ប្រការដែលបានរៀបរាប់យកមករៀបរាប់ខាងលើនេះគឺមានលក្ខខ័ណ្ឌហាមប្រាមផងដែរគឺបើសិនជាមនុស្ស

ស្រីហាមមិនអោយធ្វើពិធីឧបនិយ័នឬពិធីចូលទទួលការសិក្សានុះទេក្រៅពីនុះគឺធ្វើបានទាំងអស់ ហើយមួយទៀតគឺហាមសូត្រគម្ពីរព្រះវេទព្រោះគម្ពីរព្រះវេទត្រូវបានចាត់ទុកថាជា

គម្ពីរស័ក្តសិទ្ធដែលរក្សាទុកសំរាប់តែមនុស្សប្រុសនឹងមនុស្សក្នុងវណ្ណៈខ្លះប៉ុណ្ណោះ បច្ចុប្បន្ននេះសាសនិកជនហិណ្ឌូដែលជាទិ្វជាតិក៨មានការប្រតិបត្តិតែបួនចំនុចប៉ុណ្ណោះគឺពិធីនាម

កម្មឬពីធីដាក់ឈ្មោះអោយកូនពីធីអនប្រាស័នឬពីធិបញ្ចុកបាយក្មេងពីធីឧបនិយ័នឬពីធីចូលទទួលការសិក្សានឹងចុងក្រោយគឺពិធីវិវាហ៏ឬពិធីរៀបការដែលនៅបន្តរធ្វើរហូតមក

ដល់សព្វថ្ងៃឬីឯចំនុចក្រៅពីនេះគឺសូវនាំយកមកប្តតិបត្តិទេលើកលែងតែអ្នកណាដែលមានការគោរពតឹងរឹងខ្លាំងបំផុតប៉ុណ្ណោះ។

'''៣-ពិធីសរាទ្ធ''' ជាពិធីបុណ្យឧទ្ទិសកុសលដល់មាតាបិតាឬបុព្វបុរសដែលបែកកាយរំលាយខ័ន្ធទៅកាន់បរលោកហើយដែលធ្វើនៅក្នុងខែភទ្របទចាប់ពីថ្ងៃ១រោចដល់៥រោច ការធ្វើ

បុណ្យឧទ្ទិសកុសលនេះហៅម្យ៉ាងទៀតថា'''បិណ្ឌ'''។

'''៤-ពីធីបូជាទេវតាឬព្រះអាទិទេព''' អ្នកដែលកើតនៅក្នុងខ្ពស់នៅសម័យមុនបានគោរពព្រះសិវៈនឹងព្រះវិស្ណុជាដើមលុះចេរក្រោយមកក៏កើតជាលទ្ទិអវតារហូតមានការបូជាព្រះ

គ្រឹស្នៈនឹងព្រះរាមថែមទៀត ប៉ុន្តែមនុស្សនៅក្នុងវណ្ណៈទាបរមែងត្រូវបានហាមប្រាមមិនអោយចូលរួមបូជាព្រះអាទិទេពរបស់បុគ្គលក្នុងវណ្ណៈខ្ពស់នុះឡើយ ហេតុដូច្នោះទើបបុគ្គល

ក្នុវណ្ណៈទាបនាំគ្នាបង្កើតព្រះអាទិទេពរបស់ខ្លួនឡើងដូចជាព្រះម៉ែកាឡី ព្រះអគ្គី អាទិទេពពស់​ អាទិទេពអណ្តើក រុក្ចទេវតា នឹងអាទិទេពដំរីជាដើមហើយការធ្វើពិធីបូជាក៏មាន

លក្ខណៈខុសប្លែកគ្នាទៅតាមវណ្ណៈនិមួយៗ។ដោយនៅក្នុងវណ្ណៈខ្ពស់យើងនឹងអាចធ្វើការកំណត់បានដូចនេះ៖​១-សូត្រមន្តភាវនា ងូតទឹកជំរះកាយ នឹងបួងសួងដល់ទេវតារាល់ថ្ងៃ

សំរាប់អ្នកដែលប្រកាន់តឹងរឹងក្នុងសាសនាគឺត្រូវធ្វើជាលក្ខណៈកិច្ចវត្តជាប្រចាំ ចំណែកពួកអ្នកដែលទទួលបានការសិក្សាតាមបែបផែនថ្មីគឺសូវនាំគ្នាប្រតិបត្តិតាមទេ។២-ពីធី

សម្ពោធកាន់សិលនឹងថ្ងៃស័ក្តសិទ្ធដូចជាលក្សីបូជា សរវតីបូជានឹងទូរគាបូជាជាដើមក៏អាចខ្លុះប្លែកគ្នាខ្លះទៅតាមការគោរពក្នុងតំបន់នឹងនិកាយនិមួយៗ។៣-ការទៅនមស្ការ

បំពេញបុណ្យកុសលទេវល័យផ្សេងៗដើម្បីបង្ហាញនៅការគោរពចំពោះព្រះអាទិទេពដែលខ្លួនតែងជឿជាក់។

=== ទេវៈ​ក្នុង​លទ្ធិព្រាហ្មណ៍ ===
ពួក​អ្នក​កាន់​សាសនាព្រាហ្មណ៍ តែងតែ​គោរព​រាប់អាន​បូជា​ពួក​ទេវតា​ដែល​មាន​បណ្ដា​ស័ក្ដិ៍​ច្រើន​អង្គ​គឺ​៖ ព្រះព្រហ្ម ព្រះវិស្ណុ ព្រះសិវៈ ព្រះឥន្ទ ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ ព្រះអគ្នី (ព្រះអគ្គី) ព្រះវរុណ ព្រះវាយុ ព្រះកុវេរៈ ព្រះយម [[ព្រះស្កន្ទ]] ព្រះកាម ព្រះគណេស និង​ទេវៈ​ជាច្រើន​ទៀត​។

ក្នុង​ចំណោម​ទេវៈ​ទាំងអស់នោះ មាន​តែ​បី​អង្គ​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​ធំ​ជាងគេ​គឺ​៖ ព្រះព្រហ្ម ព្រះវិស្ណុ និង ព្រះសិវៈ​។

'''ព្រះព្រហ្ម'''

ព្រះព្រហ្ម ជា​អាទិទេព​ធំ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​អាទិទេព​ធំៗ​ទាំង​បី​ក្នុង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​។ ព្រះព្រហ្ម មាន​មហេសី​ឈ្មោះ ព្រះនាងសរស្វតី និង ព្រះនាងហ្គ៉ាយ៉ាទ្រី មាន​បុត្រ​បី​អង្គ​គឺ​៖ ព្រះទក្ស ព្រះភឫគុ និង​ព្រះនាង​សុន្ធយា​។

លក្ខណៈ​របស់​ព្រះព្រហ្ម​មាន​៖

* ព្រះកាយ​សម្បុរ​ក្រហម
* ទ្រង់​ព្រះពស្ត្រ​ស
* មាន​ព្រះភក្ត្រ ៤ ព្រះហស្ត ៤
* ព្រះហស្ត​កាន់​ផ្កាឈូក
* គង់​លើ​ហង្ស​ជា​ពាហនៈ
* ទ្រង់​មាន​ញាណ​ពិសេស អាច​ជ្រាប​ហេតុ​ក្នុង​កាល​ទាំង​បី មាន​អានុភាព​សក្ដិសិទ្ធិ អាច​បំពេញចិត្ត​នៃ​អ្នក​ប្រព្រឹត្ត​តាម​ឱ្យ​សម្រេច​ប្រយោជន៍​តាម​តម្រូវការ​។

ព្រះព្រហ្ម ជា​បិតា​របស់​លោក ព្រោះ​គម្ពីរ​ព្រាហ្មណ៍​បុរាណ​សម្ដែង​ថា​៖ «មុន​ដែល​នឹង​កើត​លោក ព្រះព្រហ្ម​ជប់​ឱ្យ​កើត​ពង​មួយ​សិន ហៅថា​ពងព្រហ្ម រួចហើយ​ទ្រង់​បែង​ភាគ​ឱ្យ​កើត​ជា​មនុស្ស​២​នាក់​គឺ ប្រុស​១ ស្រី​១ ដែល​ប្រុស​ហៅថា​បុមៈ ស្រី​ហៅថា​វិរជ្ជា គូ​ស្វាមី​ភរិយា​ទាំង​នេះ​បាន​រួម​រស​ប្រវេណី​ជាមួយគ្នា កើត​ជា​ពូជធារ​ពាសពេញ​សកលលោក»​។ ហេតុនោះ​បាន​ជា​ពួក​ព្រាហ្មណ៍​ប្រកាន់​ពួក​ខ្លួន​ថា​ជា​វង្ស​ខ្ពស់​បំផុត ព្រោះ​ជា​វង្ស​របស់​ព្រះព្រហ្ម​។

'''ព្រះវិស្ណុ'''

ព្រះវិស្ណុ ជា​អាទិទេព​ធំ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​អាទិទេព​ធំៗ​ទាំង​បី​ក្នុង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​។ ព្រះវិស្ណុ ឬ​ព្រះនារាយណ៍ មានមហេសីបីរអង្គគឺ​៖ ១.ព្រះនាងលក្ម្សី(ព្រះស្រីទេវី) (ទេវី​តំណាង​ទ្រព្យសម្បត្តិ - ទេវី​តំណាង​សោភណភាព) និង ២. ព្រះនាងភូមិ(ព្រះម៉ែធរណីនៃព្រះពុទ្ធសាសនានិកាយថេរវាទ) ៣.ព្រះនាងនីឡាទេវី មហេសីភរិយាទី ៣ - ហើយ​ព្រះវិស្ណុ​មាន​បុត្រ​មួយ​អង្គ​គឺ​ព្រះកាម​​.។

ព្រះវិស្ណុ មាន​លក្ខណៈ​ដូចជា​៖

* រូបឆោម​សម្បុរ​ខ្មៅ
* ព្រះហស្ត​ប្រក្រតី​តែ​ពីរ តែ​អាច​បែងភាគ​ចេញ​ទៅ​ជា ៤ ឬ ៨ ក៏​បាន
* ព្រះឧរា​មាន​លាយលក្ខណ៍​ឆ្នូតៗ ហៅថា​ស្រីវ័ត្ស
* ទ្រង់​អាភរណៈ​ទិព្វ​ពណ៌លឿង
* ទ្រង់​ស័ង្ខ​ឈ្មោះ​បញ្ចជន្យ​ជា​អាវុធ
* ចក្រ​ឈ្មោះ​សុទស្សនៈ
* គទា​ឈ្មោះ​កោមាទតី
* ធនូសាង្ក្រ ព្រះសែង​ខាន់​ឈ្មោះ​នន្ទកៈ
* កាន់​ផ្កាឈូក​ជា​គ្រឿង​សម្គាល់
* មាន​គ្រុឌ​រាជ​បក្សី​ជា​ពាហនៈ
* មាន​វិមាន​នៅ​ស្ថាន​វៃកុណ្ឋ
* មាន​អវតារ ១០​។

ព្រះវិស្ណុ ជា​អ្នក​រក្សា​លោក ជួយ​ស្រោចស្រង់​ពិភពលោក​ឱ្យ​ផុត​ពី​ភយន្តរាយ ទើប​មាន​នាម​ថា ហវិ (ករុណា) នារាយណ៍ (ជា​ដែន​កើត​នៃ​នរជន)​។ នៅ​ពេល​ផែនដី​ជួប​គ្រោះថ្នាក់​ម្តងៗ ព្រះអង្គ​តែងតែ​បែងភាគ​ជា​អវតារ​ចុះ​មក​សង្គ្រោះ​ផែនដី​ជានិច្ច​។

'''ព្រះសិវៈ'''

ព្រះសិវៈ ជា​អាទិទេព​ធំ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​អាទិទេព​ធំៗ​ទាំង​បី​ក្នុង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​។ សិវៈ មាន​ន័យ​ថា ករុណា ក្សេម​ចាក​ទុក្ខភ័យ​។ ព្រះ​សិវៈ​ ឬ​ព្រះឥសូរ កើត​ឡើង​អំពី​លោហិត​ដែល​ស្រក់​ចាក​ចិញ្ចើម​ព្រះព្រហ្ម មាន​មហេសី​៩​អង្គ​គឺ​៖ នាង​ទុគា ឧមា គោរី កាលី ទេវី កុមារី ព្រះម៉ែចន្ទី ព្រះម៉ែទុគា មហាទេវី​។ មាន​បុត្រ​ពីរ​អង្គ​គឺ​៖ ព្រះវិយនេស (គណេស) និង​ ព្រះ​កត្រិកេយ (ស្កន្ទ​កុមារ)​ ។

លក្ខណៈ​របស់​ព្រះអង្គ​មាន​ដូចជា​៖

* ព្រះកាយ​សប្បុរស
* មាន​ព្រះភក្ត្រ​មួយ ព្រះហស្ត​ពីរ តែ​អាច​បែងភាគ​បាន​ព្រះភក្ត្រ ៥ ព្រះហស្ត ១០
* ព្រះសុរង្គ​សម្បុរខៀវ
* ទ្រង់​ស្បែកខ្លា ស្បែកដំរី​ជា​ព្រះពស្ត្រ
* មាន​ព្រះមោលី​សម្បុរលឿង​កួច​ផ្គុំគ្នា​លើ​ព្រះសិវៈ
* មាន​ព្រះនេត្រ ៣ គឺ​ពីរ​ដូច​មនុស្ស​ធម្មតា មួយ​ទៀត​ចំ​កណ្ដាល​ថ្ងាស បិទ​ជានិច្ច​សម្រាប់​ក្រឡេក​ឆេះ​ហៅថា​អគ្គីនេត្រ​។
* មាន​ពុក​ចង្កា​វែង​ជាង​បែប​ព្រាហ្មណ៍
* មាន​នាគ​ជា​សង្វារ (ជា​គ្រឿង​រាប់​ឆ្នាំ)
* មាន​ពិណ​ព្រះចន្ទ​ចាំង​រស្មី​ព្រាតៗ (ជា​គ្រឿង​សម្គាល់​រាប់​ខែ)
* មាន​ឆ្អឹងលលាដ៍ក្បាល (ជា​គ្រឿង​សម្គាល់​កល្ប ឬ យុគៈ)
* មាន​ភេរី​ឈ្មោះ ឌមរូ
* ទ្រង់​ស្ទាត់ជំនាញ​ខាង​សិល្បសាស្ត្រ និង​នាដសាស្ត្រ
* ជា​មហា​យោគី ទ្រទ្រង់​នូវ​អានុភាព​នឹង​ព្រះគុណ
* មាន​គោ​ឧសភៈ​ឈ្មោះ​នន្ទិយៈ ជា​ពាហនៈ
* ស្ថិតនៅ​ក្នុង​វិមាន​លើ​ភ្នំកៃលាស​។

តាម​គម្ពីរឫគ្វេទ ចែងថា​ព្រះសិវៈ​ជា​អាទិទេព​បំផ្លាញ​លោក​។ តែ​ក្រោយ​មក​ នៅ​ពេល​មួយ​ទំនាស់​សាសនា​រវាង អ្នក​គោរព​ព្រះព្រហ្ម អ្នក​គោរព​ព្រះវិស្ណុ និង​អ្នក​គោរព​ព្រះសិវៈ​បាន​ផ្ទុះឡើង ដោយ​សិវបរិស័ទ មាន​ចំនួន​ច្រើនជាង បាន​ទទួល​ជ័យ​ជម្នះ ទើប​គេ​បន្ថែម​ងារ​ថា​ ព្រះសិវៈ​ជា​អ្នក​បង្កើត​លោក​ផង និង​បំផ្លាញ​លោក​ផង​។

ព្រះសិវៈ ជា​បិតា​របស់​ពិភពលោក ជា​អ្នក​កសាង​ពិភពលោក មាន​សេចក្ដី​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រាហ្មណ៍​ឈ្មោះ​សិវបុរាណណ៍ម និង​ឈ្មោះ​កថាសរិតសាគរ សម្ដែង​ថា​៖ «ទ្រង់​វះ​សាច់ភ្លៅ ឱ្យ​ឈាម​ហូរ​មួយ​តំណក់​ស្រក់​ចុះ​ក្នុង​ទឹក កើតឡើង​ជា​ពង​មួយ ហើយ​បែក​ទៅជា​ពីរ​ចំហៀង​ មួយ​ចំហៀង​កើតជា​សួគ៌លោក មួយ​ចំហៀង​ទៀត​កើតជា​មនុស្សលោក ទើប​កើតជា​បុមៈ (បុរស)​។ បុមៈ​នោះ​បង្កើត​ជា​ប្រជាបតីៗ បង្កើត​មនុស្ស​តៗមក»​។

អាស្រ័យ​ជំនឿ​ថា ព្រះសិវៈ​ជា​បិតាលោក ទើប​ព្រាហ្មណ៍​និយាយ​ប្រឌិត​សាង​អនុស្សាវរីយ៍​ទុក​ជា​ទី​រលឹក គឺ​ធ្វើ​រូប​សិវលិង្គ (លិង្គព្រះឥសូរ) តម្កល់​លើ ឧមាយោនី ទុក​សម្រាប់​ធ្វើ​ពិធី​សិវរាត្រី លាងបាប លាង​ចង្រៃ​ឧបទ្រព​ទាំងឡាយ​។
[[ឯកសា|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ព្រះវិស្ណុនៅកម្ពុជា]]

[[ឯកសា|alt=អង្គរវត្ត|រូបភាពតូច|អង្គរវត្តឧទ្ទិសព្រហ្មញ្ញសាសនា]]


=='''៣-[[សាសនា​យូដា]] (Judaism)'''==
[[ឯកសារ:Judaism and its traditions,the conversion of a Hebrew rabbi, (IA judaismitstradit00gold).pdf|រូបភាពតូច|និមិត្តសញ្ញា]]
ប្រជាជនជ្វីហ្វ ដែលជាប្រទេសតូចមួយ នៅតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ ត្រង់ដែនដីប៉ាឡេស្ទីន និងអ៊ីស្រាអែលនាសម័យកាលបច្ចុប្បន្ន គឺជាប្រជាជន ដែលបានបង្កើតមុនគេ នូវមនោគមន៍វិជ្ជាសាសនាដ៏ថ្មីស្រឡាងមួយ ដោយមានមូលដ្ឋានលើជំនឿថា ព្រះពិតមានតែមួយ គឺព្រះជាម្ចាស់ ដែលបានបង្កើត និងមានអំណាចលើអ្វីៗទាំងអស់នៅលើចក្រវាលទាំងមូល។ មនោគមន៍វិជ្ជាសាសនារបស់ពួក ជ្វីហ្វនេះ គេឲ្យឈ្មោះថា “សាសនាយូដា” (Judaism)ក៏ប៉ុន្តែកាលពី២ពាន់ឆ្នាំមុនសាសនាយូដានេះបានបែកមែកធាងទៅជាសានាថ្មីមួយទៀតគឺគ្រិស្តសាសនា សាសនាយូដារបស់ជនជាតិជី្វហ្វនឹងគ្រិស្តសាសនាដែលជាសានាគោរពដោយប្រជាជនភាគច្រើនលើសលប់នៅលើពិភពលោកនាពេលបច្ចុប្បន្ន តាមពិតទៅមានតំណើររឿងដើមរួមគ្នាគឺតំណើរឿងមានកត់ត្រាទុកក្នុងសញ្ញាចាស់នៃគម្ពីរប៊ីបនឹងគម្ពីរតូរារបស់ពួកជ្វីហ្វ សានាយូដានឹងសានាគ្រិស្តមានជំនឿដូចគ្នាភាគច្រើនដូចជាជំនឿលើព្រះតែមួយ ទាំងសានាយូដានឹងគ្រិស្តសាសនាយល់ថាព្រះបានបង្កើតមនុស្សអោយមានសិទ្ទិស្មើគ្នាមិនថាស្រីមិនថាប្រុសជាតិសាសន៏ឬពណ៌សម្បុរអ្វីនុះទេដែលនេះគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមមួយដែលឈានទៅបង្កើតទស្សនៈទាននៃសិទ្ធិមនុស្សជាសកលនៅក្នុងពិភពលោកនាពេលបច្ចុប្បន្ន ក៏ប៉ុន្តែសាសនាយូដានឹងសាសនាគ្រិស្តបានដើមកដល់ផ្លូវបំបែកជាមួយនឹងការចាប់កំណើតរបស់ព្រះយេស៊ូសំរាប់គ្រិស្តសាសនាគឺជាព្រះសង្គ្រោះដែលមកជួយរំដោះមនុស្សពីអំពើបាបនឹងពីទំនៀមទំលាប់ដ៏ចាស់គំរិលនឹងដ៏តឹងតែងរបស់សាសនាយូដាដូចជាការកាត់ស្បែកនឹងការហាមឃាត់មិនអោយទទួលទានសាច់សត្វនេះឬសត្វនុះជាដើមម្យ៉ាងវិញទៀតតាមសេចក្តីបង្រៀនរបស់ព្រះយេស៊ូព្រះមានគ្រប់ទីកន្លែងទាំងអស់ហើយអាចទាក់ទងដោយផ្ទាល់ជាមួយព្រះជាម្ចាស់ដោយមិនចាំបាច់ឆ្លងកាត់តាមមន្រ្តីសង្ឃដូចជាទំនៀមទំលាប់របស់សាសនាយូដាពិមុនមកនុះទេ។នៅមុនសម័យកាលជី្វហ្វ គ្រប់សាសនាទាំងអស់នៅទូទាំងពិភពលោកគឺជាសាសនាដែលមានព្រះជាច្រើនអង្គមនុស្សជាតិនាំគ្នាគោរពព្រះអាទិត្យ ព្រះច័ន្ទ ផ្កាយឬសមុទ្រថាជាព្រះហើយនាំគ្នាសង់រូបសំណាកដើម្បីតំណាងតួអង្គព្រះដើម្បីជាសការៈ ជនជាតិជី្វហ្វបានបង្កើនៅមនោគមន៏វិជ្ជាសាសនាថ្មីមួយដែលមានជំនឿថាព្រះមានតែមួយអង្គគត់គឺជាព្រះជាម្ចាស់ដែលជាអ្នកបង្កើតនឹងមានអំណាចលើអ្វីៗទាំងអស់នៅក្នុងចក្រវាលទាំងមូល ព្រះអាទិត្យព្រះច័ន្ទផ្កាយឬសមុទ្រដែលគេតែងតែគោរពបូជាពីពេលមុនមកនុះមិនមែនជាព្រះនុះទេហើយមនុស្សគេត្រូវតែបោះបង់រូបសំណាកព្រះចោលហើយបែរមកគោរពបូជាព្រះពន្លិច ហើយការបង្កើតសាសនាថ្មីនេះគឺជារបត់សំខានថ្មីមួយនៃការផ្លាស់ប្តូរផ្តត់គំនិតមនុស្សតាមជំនឿថ្មីនេះធម្មជាតិលែងជាព្រះដូចគេធ្លាប់ជឿពីមុនទៀតហើយ ធម្មជាតិគឺជាអ្វីដែលព្រះបានបង្កើតឡើងហើយដែលព្រះដាក់អោយឋិតនៅក្រោមអំណាចរបស់មនុស្ស ពេលវេលាមិនមែនជាវាលវត្តសង្សាវិលវល់ដូចកង់រទះ កើត ចាស់ ឈឺ ស្លាប់ហើយចាប់ជាតិមកវិញដូចដែលគេធ្លាប់ជឿពីមុនមកនុះទេ ក៏ប៉ុន្តែពេលវេលាសំរាប់ពួកជី្វហ្វគឺធ្វើរតំណើទៅមុខជានិច្ចដោយមិនអាចវិលត្រឡប់ថយក្រោយវិញបានទេហើយនៅថ្ងៃអនាគតអ្វីៗអាចនឹងប្រសើរឡើងវិញប្រសិនបើគេខិតខំប្រឹងប្រែង ដូច្នេះមនុស្សមិនត្រូវផ្តេកផ្តួលរង់ចាំវាសនាហើយក៏មិនត្រូវផ្អែកលើទស្សនៈកម្មផលដែលមើលអយុត្តិធម៌សង្គមថាជាផលដែលបានពីកម្មពួកគេបានប្រព្រឹត្តពីមុននុះដែរ មនុស្សចាំបាច់ត្រូវតែចេះរើបំរាស់ងើបឡើងប្រឆាំងនឹងអំពើអយុត្តិធម៌ដោយមិនត្រូវនៅស្ងៀមទ្រាំទទួលរងការជិះជាន់ដោយចាត់ទុកថាជាកម្មផលរបស់ខ្ឡួនពីជាតិមុននុះទេ ដោយសារតែមានផ្តត់គំនិតបែបនេះហើយទើបជនជាតិជី្វហ្វដែលជាជាតិតូចមួយហ៊ានងើបឡើងតវាប្រឆាំងនឹងការជិះជាន់របស់អាណាចក្ររ៉ូមការតវាបះបោរដែលធ្វើអោយជនជាតិជី្វហ្វត្រូវអាណាចក្ររ៉ូមបណ្តេញចេញពីទឹកដីកំណើតទៅរស់នៅរប៉ាត់រប៉ាយគ្មានស្រុកគ្មានទេសនឹងគេអស់រយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំ ក៏ប៉ុន្តែផ្តត់គំនិតនេះបានជះឥទ្ធិពលដល់មនុស្សយ៉ាងច្រើនរហូតមកទល់សព្វថ្ងៃនេះជាពិសេសចំពោះប្រជាជននៅតាមបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិចដែលមានជំនឿនឹងវប្បធម៌តាមបែបជី្វហ្វឬគ្រិស្តសាសនា។
[[ឯកសា|កណ្តាល|រូបភាពតូច|និមិត្តសញ្ញាពេញ]]


តាមប្រភពkvm-mtv.ru

និមិត្តសញ្ញារបស់សាសន៍យូដា

* ផ្កាយរបស់ដាវីឌ (ចង្អុលប្រាំមួយ) ។ វាមើលទៅដូចជាត្រីកោណត្រួតលើគ្នា ២ ដែលបង្វិល ១៨០ អង្សារទាក់ទងគ្នា។ ពួកវាជាភ្លើងនិងទឹក។ វាត្រូវបានគេជឿជាក់ថាក្រោមនិមិត្តសញ្ញានេះនៅជំនាន់ដាវីឌមានការបង្រួបបង្រួមជាតិអ៊ីស្រាអែលផ្សេងទៀតជាមួយជនជាតិយូដា។ផ្កាយចង្អុលប្រាំមួយ  វាត្រូវបានគេរកឃើញជាញឹកញាប់ហើយត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងសាសនាយូដា។
* Kipa គឺជាប្រធានបុរសជនជាតិជ្វីហ្វ។ គាត់ត្រូវបានគេពាក់ទាំងស្រុងសម្រាប់ការទៅមើលសាលាប្រជុំក្នុងអំឡុងពេលថ្ងៃឈប់សម្រាកនិងនៅក្នុងរង្វង់របស់គាត់។
* ម៉ែនរ៉ាហុ - ជើងទ្រដែលមាន ៧ សាខា។
* សៀវភៅបរិសុទ្ធរបស់ជនជាតិយូដាគឺតូរ៉ា។

=== សាសនាគឺជាសាសនាជាតិរបស់សាសន៍យូដា។ តើជនជាតិយូដាមានព្រះបែបណា? ===


ប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលតែងតែបង្កឱ្យមានការច្រណែនការស្អប់និងការកោតសរសើររបស់ជនជាតិអឺរ៉ុប។ ទោះបីជាបានបាត់បង់រដ្ឋនិងបង្ខំឱ្យវង្វេងអស់រយៈពេលជិតពីរពាន់ឆ្នាំក៏ដោយក៏អ្នកតំណាងរបស់ខ្លួនមិនបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវក្រុមជនជាតិភាគតិចដទៃទៀតទេប៉ុន្តែបានថែរក្សាទាំងអត្តសញ្ញាណជាតិនិងវប្បធម៌ដោយផ្អែកលើប្រពៃណីសាសនាដ៏ជ្រាលជ្រៅមួយ។ តើជំនឿរបស់ជនជាតិយូដាគឺជាអ្វី? ជាការពិតអរគុណដល់ព្រះពួកគេបានរួចផុតពីអំណាចចក្រភពនិងប្រជាជាតិទាំងមូល។ ពួកគេបានឆ្លងកាត់អ្វីៗទាំងអស់ដូចជាអំណាចនិងទាសភាពរយៈពេលនៃសន្តិភាពនិងការខ្វែងគំនិតគ្នាសុខុមាលភាពសង្គមនិងអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។ សាសនារបស់ជនជាតិយូដាគឺសាសនាហើយដែលពួកគេនៅតែដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងឆាកប្រវត្តិសាស្ត។

=== ការបើកសម្តែងដំបូងរបស់ព្រះអម្ចាស់ ===
ទំនៀមទម្លាប់សាសនារបស់ជនជាតិយូដាគឺការគោរពបូជាពោលគឺទទួលស្គាល់តែព្រះមួយអង្គប៉ុណ្ណោះ។ ឈ្មោះរបស់គាត់គឺយេហូវ៉ាដែលមានន័យត្រង់ ៗ ថា«លោកដែលជាហើយនឹងទៅជា»។

សព្វថ្ងៃនេះជនជាតិយូដាជឿថាព្រះអម្ចាស់ជាអ្នកបង្កើតនិងបង្កើតពិភពលោកហើយពួកគេចាត់ទុកព្រះដទៃទៀតថាមិនពិត។ យោងទៅតាមជំនឿរបស់ពួកគេបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃមនុស្សដំបូងកូនមនុស្សបានភ្លេចព្រះពិតហើយចាប់ផ្តើមបម្រើព្រះក្លែងក្លាយ។ ដើម្បីរំpeopleកមនុស្សអំពីខ្លួនឯងព្រះអម្ចាស់បានហៅព្យាការីម្នាក់ឈ្មោះអប្រាហាំដែលគាត់បានទាយថានឹងក្លាយជាឪពុករបស់ប្រជាជាតិជាច្រើន។ អាប្រាហាំដែលបានមកពីក្រុមគ្រួសារមិនជឿបានទទួលការបើកសម្តែងពីព្រះអម្ចាស់បានលះចោលការគោរពបូជាចាស់និងបន្តដំណើរធម្មយាត្រាដឹកនាំពីខាងលើ។

តូរ៉ាដែលជាបទគម្ពីរបរិសុទ្ធរបស់ហេព្រើរប្រាប់អំពីរបៀបដែលព្រះបានសាកល្បងជំនឿរបស់អ័ប្រាហាំ។ នៅពេលដែលកូនប្រុសម្នាក់កើតចេញពីគាត់ពីប្រពន្ធជាទីស្រឡាញ់របស់គាត់ព្រះអម្ចាស់បានបញ្ជាឱ្យគាត់ត្រូវបានបូជាដែលអាប្រាហាំបានឆ្លើយតបជាមួយនឹងការគោរពប្រតិបត្តិដោយឥតសង្ស័យ។ នៅពេលដែលគាត់បានយកកាំបិតមកលើកូនរបស់គាត់រួចហើយនោះព្រះជាម្ចាស់បានបញ្ឈប់គាត់ទាក់ទងនឹងការបន្ទាបខ្លួនដូចជាជំនឿនិងការលះបង់ដ៏ជ្រាលជ្រៅ។ ហេតុដូច្នេះហើយថ្ងៃនេះនៅពេលដែលជនជាតិយូដាត្រូវបានគេសួរថាតើពួកយូដាមានជំនឿបែបណាពួកគេឆ្លើយថា“ ជំនឿរបស់អ័ប្រាហាំ” ។

យោងទៅតាមតូរ៉ាព្រះបានបំពេញតាមការសន្យារបស់គាត់ហើយពីអ័ប្រាហាំតាមរយៈអ៊ីសាកបានបង្កើតប្រជាជនយូដាដ៏ធំមួយដែលត្រូវបានគេស្គាល់ដោយឈ្មោះអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។

=== ដើមកំណើតនៃសាសនាយូដា ===
ការថ្វាយបង្គំព្រះយេហូវ៉ាដោយកូនចៅដំបូងរបស់អ័ប្រាហាំមិនមែនជាសាសនាយូដាឬសូម្បីតែការគោរពព្រះតាមពាក្យតឹងរ៉ឹងនោះទេ។ តាមពិតព្រះនៃសាសនាក្នុងគម្ពីរប៊ីបរបស់ជនជាតិយូដាមានច្រើនណាស់។ អ្វីដែលជនជាតិយូដាខុសគ្នាពីអ្នកមិនជឿដទៃទៀតគឺជាការស្ទាក់ស្ទើររបស់ពួកគេក្នុងការថ្វាយបង្គំព្រះដទៃទៀត (ប៉ុន្តែមិនដូចសាសនានិយមពួកគេបានទទួលស្គាល់អត្ថិភាពរបស់ពួកគេ) ក៏ដូចជាការហាមឃាត់លើរូបភាពសាសនា។ ច្រើនក្រោយមកជាងពេលរបស់អ័ប្រាហាំនៅពេលដែលកូនចៅរបស់គាត់បានកើនឡើងដល់ចំនួនប្រជាជាតិទាំងមូលហើយសាសនាយូដាក៏មានទ្រង់ទ្រាយដូចនោះដែរ។ នេះត្រូវបានពិពណ៌នាយ៉ាងខ្លីនៅក្នុងតូរ៉ា។

ដោយជោគវាសនាប្រជាជនជ្វីហ្វបានធ្លាក់ខ្លួនជាទាសកររបស់ផារ៉ាអុងអេហ្ស៊ីបដែលភាគច្រើនបានធ្វើបាបគាត់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ដើម្បីដោះលែងអ្នកដែលគាត់បានជ្រើសរើសព្រះបានហៅអ្នកប្រកាសទំនាយថ្មីម្នាក់ឈ្មោះម៉ូសេដែលជាជនជាតិយូដាត្រូវបាននាំឡើងនៅឯរាជវាំង។ បន្ទាប់ពីសម្តែងអព្ភូតហេតុជាច្រើនដែលគេស្គាល់ថាជាការប្រហារជីវិតជនជាតិអេហ្ស៊ីបលោកម៉ូសេបានដឹកនាំជនជាតិយូដាចូលទៅក្នុងវាលខ្សាច់ដើម្បីនាំពួកគេទៅ។ ក្នុងដំណើរនេះលោកម៉ូសេបានទទួលបទបញ្ញត្តិដំបូងនិងការណែនាំផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងការរៀបចំនិងការអនុវត្តនៃការគោរពនេះ។ នេះជារបៀបដែលជំនឿសាសនាយូដាបានលេចចេញមក។

=== ប្រាសាទដំបូង ===
ពេលនៅស៊ីណៃលោកម៉ូសេក្នុងចំណោមវិវរណៈផ្សេងទៀតបានទទួលពីព្រះជាម្ចាស់នូវការណែនាំអំពីការសាងសង់រោងឧបោសថ - ព្រះវិហារចល័តមួយដែលត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីថ្វាយយញ្ញបូជានិងបញ្ជូនអ្នកដទៃ។ នៅពេលដែលឆ្នាំវង្វេងនៅទីរហោស្ថានបានបញ្ចប់ជនជាតិយូដាចូលទឹកដីសន្យាហើយបង្កើតភាពជារដ្ឋរបស់ពួកគេស្តេចដាវីឌ គ្រោងនឹងជំនួសព្រះពន្លាដោយប្រាសាទថ្មពេញ។ ទោះយ៉ាងណាព្រះមិនពេញចិត្ដនឹងការសាទររបស់ដាវីឌទេហើយកូនប្រុសសាឡូម៉ូនបានប្រគល់ភារកិច្ចសាងសង់ទីជម្រកថ្មី។ សាឡូម៉ូនបានក្លាយជាស្ដេចបានចាប់ផ្ដើមធ្វើតាមបញ្ញត្ដិដ៏ទេវភាពហើយបានកសាងព្រះវិហារដ៏អស្ចារ្យមួយនៅលើភ្នំមួយនៃភ្នំយេរូសាឡិម។ យោងទៅតាមប្រពៃណីប្រាសាទនេះបានឈរអស់រយៈពេល ៤១០ ឆ្នាំរហូតដល់ឆ្នាំ ៥៨៦ ប្រជាជនបាប៊ីឡូនបានបំផ្លាញវា។

=== ប្រាសាទទីពីរ ===
ព្រះវិហារបរិសុទ្ធគឺសម្រាប់ជនជាតិយូដាដែលជានិមិត្តរូបជាតិបដានៃសាមគ្គីភាពភាពរឹងប៉ឹងនិងជាអ្នកធានាខាងការការពារដ៏ទេវភាព។ នៅពេលព្រះវិហារត្រូវបានបំផ្លាញហើយជនជាតិយូដាចាប់បាន ៧០ ឆ្នាំជំនឿរបស់ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលបានរញ្ជួយ។ មនុស្សជាច្រើនបានចាប់ផ្ដើមគោរពបូជារូបព្រះមិនពិតហើយប្រជាជនបានត្រូវគេគំរាមនឹងរំលាយក្នុងចំណោមកុលសម្ព័ន្ធឯទៀត។ ប៉ុន្តែក៏មានអ្នកគាំទ្រខ្នះខ្នែងចំពោះប្រពៃណីរបស់ឪពុកដែលបានតស៊ូមតិដើម្បីអភិរក្សប្រពៃណីសាសនានិងរចនាសម្ព័ន្ធសង្គមពីមុន។ នៅពេលដែលនៅក្នុងឆ្នាំ ៥១៦ ជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានផ្តល់ឱកាសឱ្យវិលត្រឡប់ទៅទឹកដីកំណើតនិងកសាងប្រាសាទឡើងវិញក្រុមអ្នកដែលមានចំណាប់អារម្មណ៍នេះបានដឹកនាំដំណើរការនៃការស្តារភាពជារដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើងវិញ។ ព្រះវិហារនេះត្រូវបានជួសជុលឡើងវិញសេវាកម្មនិងការបូជាដ៏ទេវភាពបានចាប់ផ្តើមធ្វើឡើងជាថ្មីម្តងទៀតហើយនៅតាមផ្លូវសាសនាជ្វីហ្វផ្ទាល់បានបង្កើតមុខមាត់ថ្មី: បទគម្ពីរបរិសុទ្ធត្រូវបានរៀបចំឡើងទំនៀមទម្លាប់ជាច្រើនត្រូវបានតំឡើងគោលលទ្ធិផ្លូវការមួយត្រូវបានគេរៀបចំឡើង។ យូរ ៗ ទៅជំនឿជាច្រើនបានកើតឡើងក្នុងចំណោមជនជាតិយូដាខុសពីទស្សនៈខាងគោលលទ្ធិនិងសីលធម៌។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយសាមគ្គីភាពខាងវិញ្ញាណនិងនយោបាយរបស់ពួកគេបានផ្តល់នូវព្រះវិហារបរិសុទ្ធនិងការថ្វាយបង្គំរួម។ យុគសម័យនៃប្រាសាទទី ២ បានបន្តរហូតដល់ ៧០ អេ។ អេ។ ង។

=== សាសនាបន្ទាប់ពីឆ្នាំ ៧០ គស ===
ក្នុងកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នាក្នុងសង្គ្រាមសង្រ្គាមមេបញ្ជាការទីតុសបានចាប់ផ្តើមឡោមព័ទ្ធហើយក្រោយមកបានបំផ្លាញក្រុងយេរូសាឡិម។ ក្នុងចំណោមអគារដែលរងផលប៉ះពាល់គឺប្រាសាទជ្វីហ្វដែលត្រូវបានបំផ្លាញទាំងស្រុង។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមកជនជាតិយូដាត្រូវបានបង្ខំដោយផ្អែកលើលក្ខខណ្ឌប្រវត្តិសាស្ត្រដើម្បីកែប្រែសាសនា។ សរុបសេចក្ដីមកការផ្លាស់ប្តូរទាំងនេះបានប៉ះពាល់ដល់ជំនឿសាសនាប៉ុន្តែភាគច្រើនទាក់ទងនឹងការចុះសម្រុងគ្នា: ជនជាតិយូដាបានឈប់ចុះចូលចំពោះសិទ្ធិអំណាចបូជាចារ្យ។ បន្ទាប់ពីការបំផ្លិចបំផ្លាញព្រះវិហារគ្មានបូជាចារ្យទាល់តែសោះហើយតួនាទីអ្នកដឹកនាំសាសនាត្រូវបានដឹកនាំដោយពួកគ្រូសាសនាពួកអាចារ្យជាមនុស្សដែលមានឋានៈសង្គមខ្ពស់ក្នុងចំណោមពួកយូដា។ ចាប់ពីពេលនោះរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះសាសនាយូដាត្រូវបានតំណាងតែក្នុងទម្រង់ជាគ្រូសាសនាប៉ុណ្ណោះ។ តួនាទីរបស់សាលាប្រជុំដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលមូលដ្ឋាននៃវប្បធម៌និងខាងវិញ្ញាណរបស់ជនជាតិយូដាបានមកមុនគេ។ Liturgies ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងសាលាប្រជុំអត្ថបទគម្ពីរត្រូវបានអានការបង្រៀនត្រូវបានប្រគល់ឱ្យហើយពិធីសំខាន់ៗត្រូវបានអនុវត្ត។ Yeshivas ត្រូវបានរៀបចំនៅឯពួកគេ - សាលាជំនាញសម្រាប់ការសិក្សាសាសនាជ្វីហ្វភាសានិងវប្បធម៌ជ្វីហ្វ។

វាជាការសំខាន់ដែលត្រូវចងចាំថារួមគ្នាជាមួយប្រាសាទនៅឆ្នាំ 70 គ.ស ជនជាតិជ្វីហ្វបានបាត់បង់ភាពជារដ្ឋ។ ពួកគេត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យរស់នៅក្នុងក្រុងយេរូសាឡិមជាលទ្ធផលពួកគេត្រូវបានខ្ចាត់ខ្ចាយពាសពេញទីក្រុងផ្សេងទៀតនៃចក្រភពរ៉ូម។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមកជនភៀសខ្លួនជ្វីហ្វមានវត្តមាននៅស្ទើរតែគ្រប់ប្រទេសនៅលើទ្វីបទាំងអស់។ គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលពួកគេមានភាពធន់ទ្រាំទៅនឹងការបញ្ចូលខ្យល់និងអាចអនុវត្តអត្តសញ្ញាណរបស់ពួកគេឆ្លងកាត់ជាច្រើនសតវត្សរ៍មិនថាមានបញ្ហាអ្វីក៏ដោយ។ ទោះយ៉ាងណាមនុស្សម្នាក់ត្រូវចាំថាយូរ ៗ ទៅសាសនាយូដាបានផ្លាស់ប្តូរវិវឌ្ឍន៍និងរីកចម្រើនដូច្នេះនៅពេលឆ្លើយសំណួរថាតើសាសនាជ្វីហ្វមានសាសនាអ្វីខ្លះ? វាចាំបាច់ត្រូវកែតម្រូវសម្រាប់សម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រព្រោះសាសនាយូដាគឺសតវត្សរ៍ទី ១ មុនគ.ស និងសាសនាយូដានៃសតវត្សទី ១៥ នៃគ. ស ឧទាហរណ៍ៈមិនដូចគ្នាទេ។

ដូចដែលបានបញ្ជាក់រួចមកហើយគោលលទ្ធិរបស់សាសនាយូដាយ៉ាងហោចណាស់ទំនើបត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ជាលទ្ធិ monotheism៖ ទាំងអ្នកប្រាជ្ញខាងសាសនានិងពួកជ្វីហ្វខ្លួនឯងទទូចលើរឿងនេះ។ ជំនឿនៃការសារភាពរបស់ជនជាតិយូដាមាននៅក្នុងការទទួលស្គាល់ថាព្រះអម្ចាស់ជាព្រះតែមួយនិងជាអ្នកបង្កើតអ្វីៗទាំងអស់។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះដែរជនជាតិយូដាខ្លួនឯងមើលឃើញខ្លួនឯងថាជាមនុស្សដែលបានជ្រើសរើសពិសេសគឺជាកូនចៅរបស់អ័ប្រាហាំដែលពួកគេមានបេសកកម្មពិសេស។

នៅពេលខ្លះនៅក្នុងពេលវេលាដែលភាគច្រើនទំនងជានៅក្នុងយុគសម័យនៃការជាប់ឃុំឃាំងនៅបាប៊ីឡូននិងប្រាសាទទីពីរយូដាបានទទួលយកគំនិតនៃការរស់ឡើងវិញនៃមនុស្សស្លាប់និងការជំនុំជំរះចុងក្រោយ។ ទន្ទឹមនឹងនេះគំនិតបានលេចចេញអំពីពួកទេវតានិងពួកបិសាច - កងកម្លាំងដែលមានចរិតលក្ខណៈល្អនិងអាក្រក់។ គោលលទ្ធិទាំងពីរនេះមកពីហ្សូរ៉ាស្ការីនិយមហើយទំនងជាតាមរយៈការទាក់ទងជាមួយបាប៊ីឡូនដែលពួកយូដាបានបញ្ចូលការបង្រៀនទាំងនេះទៅក្នុងការគោរពសាសនារបស់ពួកគេ។

=== តម្លៃសាសនារបស់សាសនាយូដា ===
និយាយអំពីភាពខាងវិញ្ញាណរបស់ជនជាតិយូដាវាអាចត្រូវបានអះអាងថាសាសនាជ្វីហ្វគឺជាសាសនាមួយដែលមានលក្ខណៈសង្ខេបជាការគោរពប្រពៃណី។ តាមពិតប្រពៃណីសូម្បីតែជនជាតិភាគតិចភាគច្រើនមានសារៈសំខាន់ណាស់នៅក្នុងសាសនាហើយការដាក់ទណ្ឌកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរចំពោះការរំលោភបំពានរបស់ពួកគេ។

ប្រពៃណីដ៏សំខាន់បំផុតគឺទំនៀមទម្លាប់នៃការកាត់ស្បែកដែលជនជាតិយូដាមិនអាចចាត់ទុកជាអ្នកតំណាងពេញសិទ្ធិរបស់ប្រជាជនរបស់គាត់បានទេ។ ការកាត់ស្បែកត្រូវបានធ្វើជាសញ្ញានៃសម្ពន្ធមេត្រីរវាងប្រជាជនដែលព្រះអង្គបានជ្រើសរើសនិងព្រះអម្ចាស់។

លក្ខណៈសំខាន់មួយទៀតនៃរបៀបរស់នៅរបស់ជនជាតិយូដាគឺការគោរពថ្ងៃឈប់សម្រាកយ៉ាងតឹងរឹង។ ថ្ងៃសៅរ៍ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យនូវភាពបរិសុទ្ធទាំងស្រុង: ការងារណាមួយសូម្បីតែសាមញ្ញបំផុតដូចជាការចម្អិនអាហារត្រូវបានហាមឃាត់។ ដូចគ្នានេះផងដែរនៅថ្ងៃសៅរ៍អ្នកមិនគ្រាន់តែអាចរីករាយ - ថ្ងៃនេះត្រូវបានបម្រុងទុកសម្រាប់តែការសម្រាកនិងលំហាត់ខាងវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ។ 
មនុស្សខ្លះជឿថាសាសនាសាសនាគឺជាសាសនាពិភពលោក។ ប៉ុន្តែតាមពិតនេះមិនមែនដូច្នោះទេ។ ទីមួយដោយសារភាគច្រើននៃការគោរពវប្បធម៌ជាតិផ្លូវដែលមិនទាក់ទងនឹងជ្វីហ្វគឺពិបាកហើយទី ២ ចំនួនអ្នកដើរតាមវាគឺតូចពេកក្នុងការនិយាយអំពីវាជាសាសនាពិភពលោក។ ទោះយ៉ាងណាសាសនាយូដាគឺជាសាសនាមួយដែលមានឥទ្ធិពលទូទាំងពិភពលោក។ សាសនាពិភពលោកពីរបានផុសចេញពីដើមទ្រូងនៃសាសនាយូដា - គ្រីស្ទសាសនានិងអ៊ីស្លាម។ ហើយសហគមន៍ជ្វីហ្វជាច្រើនដែលខ្ចាត់ខ្ចាយពាសពេញពិភពលោកតែងតែមានឥទ្ធិពលមួយឬផ្សេងទៀតទៅលើវប្បធម៌និងជីវិតរស់នៅរបស់ប្រជាជនក្នុងតំបន់។

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយវាសំខាន់ណាស់ដែលសាសនាយូដាខ្លួនឯងមានលក្ខណៈតំណពូជនៅថ្ងៃនេះហើយដូច្នេះនៅពេលឆ្លើយសំណួរថាតើសាសនាជ្វីហ្វមានប្រភេទបែបណាវាចាំបាច់ត្រូវបញ្ជាក់ពីទិសដៅរបស់វានៅក្នុងករណីជាក់លាក់នីមួយៗ។ មានក្រុមជ្វីហ្វផ្ទៃក្នុងជាច្រើន។ អ្នកសំខាន់ត្រូវបានតំណាងដោយស្លាបអូតូដូដូចលនាហាឌីស៊ីកនិងជ្វីហ្វកំណែទម្រង់។ ក៏មានសាសនាជឿនលឿននិងក្រុមជ្វីហ្វមេនគ្រីមមួយក្រុមតូចផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណាសហគមន៍ជ្វីហ្វបណ្តេញអ្នកក្រោយចេញពីសហគមន៍ជ្វីហ្វ។

=== សាសនានិងសាសនាអ៊ីស្លាម ===
និយាយអំពីឥរិយាបថរបស់សាសនាអ៊ីស្លាមចំពោះសាសនាយូដាជាដំបូងចាំបាច់ត្រូវកត់សំគាល់ថាម៉ូស្លីមក៏ចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជាកូនចៅរបស់អ័ប្រាហាំដែរទោះបីមិនមែនមកពីអ៊ីសាកក៏ដោយ។ ទីពីរជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រជាជននៃសៀវភៅនិងអ្នកកាន់វិវរណៈដ៏ទេវភាពទោះបីជាហួសសម័យពីទស្សនៈរបស់ប្រជាជនម៉ូស្លីមក៏ដោយ។ ដោយឆ្លុះបញ្ចាំងពីជំនឿបែបណាដែលជនជាតិយូដាមាន, អ្នកកាន់សាសនាអ៊ីស្លាមទទួលស្គាល់ការពិតនៃការគោរពបូជាព្រះតែមួយ។ ទីបីទំនាក់ទំនងប្រវត្តិសាស្រ្តរវាងជ្វីហ្វនិងមូស្លីមតែងតែមានភាពមិនច្បាស់ហើយទាមទារឱ្យមានការវិភាគដាច់ដោយឡែក។ អ្វីដែលសំខាន់នោះគឺថានៅក្នុងវិស័យទ្រឹស្តីមានច្រើនដូចគ្នារវាងពួកគេ។

=== សាសនានិងគ្រីស្ទសាសនា ===
ទំនាក់ទំនងជាមួយគ្រីស្ទបរិស័ទតែងតែមានការលំបាកសម្រាប់ជនជាតិជ្វីហ្វ។ ភាគីទាំងសងខាងមិនចូលចិត្តគ្នាដែលតែងតែនាំឱ្យមានជម្លោះនិងរហូតដល់ការបង្ហូរឈាមគ្នា។ ទោះយ៉ាងណាសព្វថ្ងៃនេះទំនាក់ទំនងរវាងសាសនាអាប្រាហាំទាំងពីរកំពុងមានភាពប្រសើរឡើងជាលំដាប់ទោះបីជាវានៅឆ្ងាយពីឧត្តមគតិក៏ដោយ។ ជនជាតិយូដាមានអនុស្សាវរីយ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រល្អហើយចងចាំគ្រីស្ទបរិស័ទជាអ្នកជិះជាន់និងធ្វើទុក្ខបុកម្នេញអស់រយៈពេលមួយកន្លះកន្លះ។ សម្រាប់ផ្នែករបស់ពួកគេគ្រីស្ទសាសនាបន្ទោសជនជាតិយូដាចំពោះការពិតហើយភ្ជាប់រាល់បញ្ហាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ពួកគេជាមួយនឹងអំពើបាបនេះ។

=== សេចក្តីសន្និដ្ឋាន ===
នៅក្នុងអត្ថបទខ្លីមួយវាមិនអាចទៅរួចទេក្នុងការពិចារណាឱ្យបានទូលំទូលាយអំពីប្រធានបទនៃអ្វីដែលជាប្រភេទជំនឿដែលជនជាតិយូដាមាននៅក្នុងទ្រឹស្តីការអនុវត្តនិងក្នុងទំនាក់ទំនងជាមួយអ្នកកាន់សាសនាខន្តីដទៃទៀត។ ដូច្នេះខ្ញុំចង់ជឿថាការពិនិត្យឡើងវិញខ្លីនេះនឹងនាំឱ្យមានការសិក្សាកាន់តែស៊ីជម្រៅអំពីទំនៀមទម្លាប់របស់សាសនាយូដា។

=== '''សាសនាយូដា'''សាសនារបស់ប្រជាជនជ្វីហ្វ ===
ពាក្យ“ សាសនាយូដា” មកពីភាសាក្រិក ioudaismos ដែលត្រូវបានណែនាំដោយជនជាតិយូដាដែលនិយាយភាសាក្រិក។ ១០០ មុនគ។ សដើម្បីបែងចែកសាសនារបស់ពួកគេពីភាសាក្រិក។ វាត្រឡប់ទៅឈ្មោះកូនប្រុសទីបួនរបស់យ៉ាកុប - យូដា (យូហ៊ូដ) ដែលកូនចៅរួមជាមួយកូនចៅបេនយ៉ាមីនបានបង្កើតនគរខាងត្បូង - យូដាស - ជាមួយរាជធានីនៅក្រុងយេរូសាឡិម។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃភាគខាងជើង - អ៊ីស្រាអែល - នគរនិងការបែកខ្ញែកនៃកុលសម្ព័ន្ធដែលរស់នៅក្នុងនោះប្រជាជនយូដា (ក្រោយមកត្រូវបានគេស្គាល់ថា &quot;យូហ៊ូឌីម&quot; &quot;ជ្វីហ្វ&quot; ឬ &quot;ជ្វីហ្វ&quot;) បានក្លាយជាអ្នកកាន់សាសនាដ៏សំខាន់នៃវប្បធម៌ជ្វីហ្វហើយបានរក្សាពួកគេសូម្បីតែបន្ទាប់ពីការបំផ្លាញរដ្ឋរបស់ពួកគេ។

សាសនាគឺជាសាសនាមួយដ៏សំខាន់នៃអារ្យធម៌ជ្វីហ្វ។ សូមអរគុណដល់ស្មារតីនៃការជ្រើសរើសខាងសាសនានិងគោលបំណងពិសេសរបស់ប្រជាជនរបស់ខ្លួនជ្វីហ្វអាចរស់បានក្នុងស្ថានភាពនៅពេល វាបានបាត់បង់អត្តសញ្ញាណជាតិនយោបាយម្តងហើយម្តងទៀត។

សាសនាយូដាបង្ហាញជំនឿលើព្រះតែមួយនិងផលប៉ះពាល់ពិតនៃជំនឿនេះទៅលើជីវិត។ ប៉ុន្តែសាសនាមិនត្រឹមតែជាប្រព័ន្ធក្រមសីលធម៌ប៉ុណ្ណោះទេវារួមបញ្ចូលទាំងសាសនាប្រវត្តិសាស្រ្តពិធីសាសនានិងវត្ថុជាតិផងដែរ។ អាកប្បកិរិយាខាងសីលធម៌មិនមានភាពគ្រប់គ្រាន់ដោយខ្លួនឯងទេវាត្រូវតែត្រូវបានផ្សំជាមួយនឹងជំនឿថាគុណធម៌«លើកតម្កើងព្រះតែមួយ»។

សនិទានភាពសំខាន់សម្រាប់ជំនឿនិងការអនុវត្តសំខាន់ៗរបស់សាសនាយូដាគឺជាប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ប្រជាជនជ្វីហ្វ។ សូម្បីតែខ្ចីថ្ងៃឈប់សម្រាកពីបុរាណឬពិធីសាសនាពីវប្បធម៌ដែលមានការរីកចម្រើននៃប្រទេសកាណាននិងបាប៊ីឡូនក៏ដោយសាសនាយូដាបានផ្លាស់ប្តូរអត្ថន័យសំខាន់របស់ពួកគេបន្ថែមហើយបន្ទាប់មកជំនួសការបកស្រាយធម្មជាតិនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ឧទាហរណ៍បុណ្យរំលង (បុណ្យរំលងរបស់សាសន៍យូដា) ដែលដើមឡើយជារដូវប្រមូលផលនិទាឃរដូវបានក្លាយជាការប្រារព្ធនៃការរំដោះពីទាសភាពអេហ្ស៊ីប។ ទំនៀមទម្លាប់បុរាណនៃការកាត់ស្បែកដែលមានដើមកំណើតក្នុងចំណោមប្រជាជាតិដទៃទៀតជាពិធីដែលសម្គាល់ពីភាពពេញវ័យរបស់ក្មេងប្រុសត្រូវបានប្រែក្លាយទៅជាការប្រព្រឹត្ដដែលបានធ្វើនៅពេលកំណើតរបស់ក្មេងប្រុសហើយជានិមិត្តរូបនៃការបញ្ចូលកុមារទៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀង (សន្ធិសញ្ញាសហជីព) ដែលព្រះបានធ្វើជាមួយ '''អ័ប្រាហាំ'''.

សេចក្តីសន្និដ្ឋានដែលក្នុងសតវត្សទី ១៩ ។ អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តសាសនា (ភាគច្រើនជាគ្រិស្តសាសនា) ដែលប្រវត្តិសាស្រ្តជ្វីហ្វបានបង្កើតឱ្យមានសាសនាពីរផ្សេងគ្នាគឺសាសនាអ៊ីស្រាអែលមុនពេលអែសរ៉ា (គ។ ស ៤៤៤ មុនគ។ ស។ ) និងបន្ទាប់មកសាសនាជ្វីវដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយមនុស្សជាច្រើនថាមានការភាន់ច្រឡំ។ ការវិវឌ្ឍន៍នៃសាសនាជឿនលឿនកំពុងតែបន្តហើយដូចសាសនាដទៃទៀតដែរសាសនាយូដាបានផ្លាស់ប្តូរនិងអភិវឌ្ឍដោយដោះលែងខ្លួនពីធាតុចាស់ៗជាច្រើននិងយល់ដឹងពីគោលការណ៍និងបទដ្ឋានថ្មីៗស្របតាមលក្ខខណ្ឌផ្លាស់ប្តូរ។ ទោះបីមានតួនាទីកាន់តែច្រើនឡើង ៗ នៃធាតុគតិយុត្តនៅក្នុងសាសនាយូដាបន្ទាប់ពីការជាប់ឃុំឃាំងនៅបាប៊ីឡូនក៏ដោយក៏សាសនានៅតែមានដដែលដូចនៅសម័យមុនការជាប់ឃុំឃាំងហើយគោលលទ្ធិសំខាន់ណាមួយនៃសាសនាយូដាបន្ទាប់ពីការជាប់ជាឈ្លើយទៅនឹងការបង្រៀនមុន ៗ ។ សាសនាបន្ទាប់ពីការជាប់ជាឈ្លើយដោយមិនចាកចេញពីភាពជាសាកលរបស់ពួកហោរាមុន ៗ បានលើកឡើងពីភាពជាសាកលរបស់ពួកគេដល់កម្ពស់ថ្មីមួយនៅក្នុងកិច្ចការនៃសៀវភៅចោទិយកថាគឺសៀវភៅរូថយ៉ូណាសទំនុកតម្កើង។ អក្សរសិល្ប៍នៃប្រាជ្ញានិងចងក្រងដោយពួកផារិស៊ី ''ហាឡូកា''  និង ''Agade''.

=== '''ប្រវត្តិ''' ===
នៅក្នុងទំរង់ដំបូងសាសនាជ្វីហ្វមាននៅក្នុងកំឡុងពេលនៃអយ្យកោ (គ។ ស ២០០០-១៦០០ ម។ គ។ ) ក្នុងយុគសម័យមួយដែលត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយការធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវកម្លាំងនៃធម្មជាតិជំនឿលើអំណាចរបស់អារក្សនិងវិញ្ញាណខ្ទមដែលសម្គាល់រវាងសត្វស្អាតនិងមិនស្អាតការគោរពនៃមនុស្សស្លាប់។ គំនិតនៃក្រមសីលធម៌សំខាន់ៗមួយចំនួនដែលលោកម៉ូសេនិងព្យាការីបានអភិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់មានរួចហើយនៅសម័យដើម។

យោងទៅតាមព្រះគម្ពីរអាប្រាហាំគឺជាមនុស្សដំបូងដែលទទួលស្គាល់លក្ខណៈខាងវិញ្ញាណរបស់ព្រះតែមួយគត់។ ចំពោះលោកអប្រាហាំព្រះជាម្ចាស់ជាព្រះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតដែលអ្នកជឿអាចបង្វែរបានព្រះមិនត្រូវការព្រះវិហារនិងបព្វជិតទេគឺជាអ្នកមានវណ្ណៈខ្ពស់និងមានវណ្ណៈខ្ពស់។ អាប្រាហាំបានចាកចេញពីក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់ដែលមិនបោះបង់ចោលជំនឿអាសស៊ើរ - បាប៊ីឡូនហើយរហូតដល់មរណភាពរបស់គាត់នៅស្រុកកាណានបានវង្វេងពីកន្លែងមួយទៅកន្លែងមួយដោយផ្សព្វផ្សាយជំនឿលើព្រះតែមួយ។

នៅក្រោមលោកម៉ូសេ (ប្រហែលជាសតវត្សរ៍ទី ១៥ មុនគ។ ស។ ) ដែលត្រូវបានធំឡើងក្រោមល័ក្ខខ័ណ្ឌនៃវប្បធម៌អេហ្ស៊ីបដែលមានការរីកចម្រើនខ្លាំងនោះសាសនាយូដាបានបង្កើតទម្រង់ស្មុគស្មាញនិងទំនើបជាងនេះ។ លោកម៉ូសេបានផ្តល់ឱ្យសាសនានូវទម្រង់នៃការថ្វាយបង្គំផ្តាច់មុខរបស់ព្រះអម្ចាស់ (ដូចជនជាតិយូដាហៅថាព្រះ) ។ តាមរយៈការធ្វើអន្តរាគមន៍របស់គាត់គាត់បានពន្យល់ពីគ្រោះមហន្តរាយដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចដែលកើតឡើងនៅអេហ្ស៊ីបនិងនាំឱ្យមានការរំដោះអ៊ីស្រាអែលពីទាសភាពនិងការជិះជាន់ដ៏ច្រើន - អ្នកដែលមានបំណងក្លាយជាប្រជាជនជ្វីហ្វ។ ការគោរពចំពោះព្រះតែមួយគត់ត្រូវបានអមដោយការបង្កើតពិធីសាសនានិងច្បាប់សង្គមដែលគ្រប់គ្រងកូនចៅអ៊ីស្រាអែលក្នុងអំឡុងពេលដើរលេងនៅវាលរហោស្ថាន។ ការគោរពនិងពិធីសាសនាមិនមានសារៈសំខាន់ពិសេសសម្រាប់លោកម៉ូសេទេពួកគេគ្រាន់តែជាមធ្យោបាយបន្ថែមក្នុងការជួយប្រជាជនឱ្យរក្សាភក្ដីភាពចំពោះព្រះ។ ការសង្កត់ធ្ងន់ចំបងគឺការគោរពច្បាប់ខាងវិញ្ញាណនិងខាងសីលធម៌ដែលបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងក្រិត្យទាំង ១០ ដែលបានហាមឃាត់យ៉ាងខ្លាំងដល់ការថ្វាយបង្គំរូបព្រះដែលពិពណ៌នាអំពីព្រះ។ សាសនារបស់លោកម៉ូសេបានអនុញ្ញាតឱ្យសាងសង់ត្រសាលពិសេសត្រសាលនៃសេចក្ដីសញ្ញាដែលជាសញ្ញាបង្ហាញពីវត្តមានរបស់ព្រះក៏ដូចជាហឹបនៃកិច្ចព្រមព្រៀង - ប្រអប់ឈើមាសដែលប្រអប់«សេចក្ដីសញ្ញា»របស់ព្រះអម្ចាស់ត្រូវបានដាក់ជាវត្ថុអាថ៌កំបាំងមួយដែលអាចបញ្ចេញកាំរស្មីដ៏គ្រោះថ្នាក់ (១ សាំ។ ៥) -៦) ។

ដោយបានច្បាំងដណ្តើមទឹកដីកាណានដែលជាកូនចៅអ៊ីស្រាអែលក្រោមឥទិ្ធពលនៃទំនៀមទម្លាប់សាសនាក្នុងតំបន់បានបង្កើត ឲ្យ មានការគោរពដែលរួមបញ្ចូលទាំងការបូជាបុណ្យនិងទីសក្ការៈបូជាក្នុងស្រុកដែលមានបព្វជិតភាពដែលបានរៀបចំឡើង។ នៅស្រុកកាណានជនជាតិអ៊ីស្រាអែលក៏បានរកឃើញការគោរពបូជាអាទិទេពដែលមានលក្ខណៈគួរអោយស្អប់ខ្ពើមបំផុតដែលជាអាទិទេពសំខាន់បំផុតគឺអេស៊ារ៉ាត។

ក្រោយមកទាក់ទងនឹងការតស៊ូប្រឆាំងនឹងការថ្វាយបង្គំរូបព្រះអ្នកប្រកាសទំនាយបានលេចមុខនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលដែលជាក្រុមមនុស្សតែមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោកពីបុរាណដែលសាសនារបស់ជនជាតិជ្វីហ្វឈានដល់កំរិតខ្ពស់បំផុត។ ទាំងនេះគឺជាមនុស្សដែលមានសាវតាសង្គមខុសៗគ្នាដែលហ៊ានប្រកាសជាសាធារណៈនូវអ្វីដែលត្រូវបានបង្ហាញដល់ពួកគេទោះបីជាការព្យាករណ៍របស់ពួកគេបានប្រកាសពីគ្រោះមហន្តរាយដ៏ធំការស្លាប់របស់ប្រជាជនទាំងមូលឬការបំផ្លាញក៏ដោយ។ '''ប្រាសាទ'''។ ពួកគេបានបង្រៀនពីមនោគមវិជ្ជានិយមនិងសកលលោកការបង្រៀនរបស់ពួកគេត្រូវបានចាក់បញ្ចូលទៅនឹងមាគ៌ានៃយុត្តិធម៌សង្គម។ ពួកហោរាមិនបានប្រឆាំងនឹងការលះបង់ច្រើនទេប៉ុន្តែប្រឆាំងនឹងការផ្តល់តម្លៃឯករាជ្យដល់ពួកគេឬចាត់ទុកពួកគេជាការគោរពដល់សន្ធិសញ្ញាសហភាពអ៊ីស្រាអែលជាមួយព្រះ។ ភាពចម្រូងចម្រាសរបស់ពួកហោរាដែលមាននៅក្នុងបទទំនុកដំកើងបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការលុបបំបាត់មជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ឯករាជ្យជាច្រើនប៉ុន្តែមិនមែននៅក្នុងការលុបបំបាត់ការលះបង់ទេ។ ជាលទ្ធផលនៃការធ្វើមជ្ឈការនៃការគោរពបូជាក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទយ៉ូសៀសព្រះវិហារយេរូសាឡិមបានផ្គត់ផ្គង់ទីសក្ការៈចាស់ជាមួយនឹងអាទិទេពនិងសាសនាមិនពិត។ វាជាការរិះគន់ដែលព្យាករណ៍ពីការគោរពបូជានិងការដាក់សេចក្តីសុចរិតទៅភាគីធ្វើពិធីសាសនាដែលភាគច្រើននាំឱ្យគេហៅថា ការកែទម្រង់ deuteronomic ដែលអនុវត្តព្រះបាទយ៉ូសៀសគ។ ៦២១ មុនគ។ ស

ជាមួយនឹងការដួលរលំនៃនគរយូដាសនិងការបំផ្លាញប្រាសាទនៅឆ្នាំ ៥៨៦ មុនគ។ ស ក្នុងចំណោមជនជាតិយូដាដែលនិរទេសខ្លួនដែលរស់នៅស្រុកបាប៊ីឡូននោះសាសនាយូដាបានធ្វើបែបបទថ្មី។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃការនិរទេសខ្លួនជនជាតិយូដាបានតាំងទីលំនៅមិនត្រឹមតែនៅក្នុងប្រទេសបាប៊ីឡូនប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែក៏នៅក្នុងប្រទេសអេហ្ស៊ីបស៊ីរីនិងប្រទេសដទៃទៀតផងដែរ។ ទំនោរទៅនឹងការថ្វាយបង្គំព្រះនិរទេសខ្លួនមិនត្រូវបានឆ្លុះបញ្ចាំងទេហើយនៅពេលនោះមានតែការធ្វើពិធីទាំងនោះប៉ុណ្ណោះដែលមិនទាក់ទងនឹងការគោរពបូជាព្រះវិហារ។ ការរក្សាថ្ងៃឈប់សម្រាកនិងការកាត់ស្បែកគឺជាសញ្ញាសំខាន់បំផុតនៃកិច្ចព្រមព្រៀងសហជីពជាមួយព្រះ។ នៅក្នុងក្រុមជំនុំដែលពួកគេបានរំtraditionsកពីប្រពៃណីបកស្រាយបទគម្ពីរអានទំនុកដំកើងនិងស្នាដៃផ្សេងទៀតនៃកំណាព្យសាសនាបានសារភាពនិងថ្វាយបួងសួងជាមួយគ្នាឬរៀងៗខ្លួន។ ការបង្កើតថ្មីនៅក្នុងជីវិតជ្វីហ្វគឺសេវាកម្មអធិស្ឋាន។ មិនចាំបាច់មានអគារវត្ថុនៃការថ្វាយបង្គំទ្រព្យសម្បត្តិរបស់បូជាចារ្យទេ។ មានតែបំណងប្រាថ្នារបស់ក្រុមឬបុគ្គលប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានទាមទារ។ ការប្រជុំមិនបានបែងចែកប្រជាជនដោយការចូលរួមក្នុងសង្គមរបស់ពួកគេទេហើយក្នុងន័យនេះលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យក្រោយមកបានក្លាយជាលក្ខណៈ សាលាប្រជុំ។ នៅពេលជននិរទេសវិលត្រឡប់មកក្រុងយេរូសាឡិមវិញការអធិស្ឋានដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងសាលាប្រជុំបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃសេវាកម្មព្រះវិហារហើយបន្ទាប់ពីការបំផ្លិចបំផ្លាញបន្ទាប់បន្សំនៃប្រាសាទ (៧០ គ។ ស។ ) ការលះបង់ត្រូវបានគេត្រូវការជាថ្មី។ សាលាប្រជុំជំនួសព្រះវិហារ។ សម្រាប់ជនជាតិយូដាដែលរស់នៅក្នុងអន្តេវាសិកដ្ឋានវាបានបម្រើជាផ្ទះគោរពបូជាសាលាសាសនានិងកន្លែងប្រជុំ។ ក្នុងកំឡុងពេលនិងបន្ទាប់ពីការជាប់ឃុំឃាំងនៅបាប៊ីឡូនអត្ថន័យជាសកលនៃគំនិតរបស់សាសនាយូដាត្រូវបានបង្ហាញហើយវាត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរពីសហគមន៍ដោយផ្អែកលើការឃុបឃិតទៅជាសហគមន៍ផ្អែកលើជំនឿដែលអ្នកតំណាងនៃប្រជាជាតិណាមួយអាចក្លាយជាសមាជិក។ មនោគមវិជ្ជាជាតិនៅតែបន្តកើតមានដែលរួមជាមួយគំនិតឯកភាពរបស់មនុស្សជាតិ។ គំនិតនេះត្រូវបានបង្ហាញដោយការថ្វាយយញ្ញបូជាចំនួនចិតសិបសម្រាប់បុណ្យបារាំ (ស៊ូគុក) ដែលជានិមិត្តរូបនៃការចូលរួមរបស់ប្រជាជនទាំងចិតសិបនាក់នៅលើពិភពលោកក្នុងការបម្រើព្រះតែមួយ។

បន្តិចក្រោយមករយឆ្នាំបន្ទាប់ពីការបំផ្លាញប្រាសាទជននិរទេសបានចាប់ផ្តើមវិលត្រឡប់ទៅប៉ាឡេស្ទីនវិញ។ ក្រោមការដឹកនាំរបស់នេហេមាពួកគេបានសង់កំពែងក្រុងយេរូសាឡិមឡើងវិញហើយបានសង់វិហារឡើងវិញ។ តាមបទបញ្ជារបស់គាត់ជនជាតិយូដាបានលែងលះប្រពន្ធបរទេសដើម្បីថែរក្សាសហគមន៍ជ្វីហ្វដែលត្រូវបានគំរាមកំហែងដោយការជ្រៀតចូលនៃសាសនានិងទំនៀមទម្លាប់របស់អ្នកមិនជឿដែលបាននាំមកដោយជនចម្លែក។

ប្រសិនបើប្រាសាទនេះបានក្លាយជាកន្លែងបូជាម្តងទៀតបន្ទាប់មកសាលាប្រជុំបានផ្តល់ឱ្យអ្នករាល់គ្នានូវឱកាសដើម្បីសិក្សាតូរ៉ា (ច្បាប់) ។ ក្រិត្យវិន័យលោកម៉ូសេបានដាក់កម្រិតលើវិស័យសកម្មភាពនៃទ្រព្យសម្បត្តិរបស់សង្ឃ (បូជាចារ្យ) ។ ភារកិច្ចនៃការបកប្រែតូរ៉ាត្រូវបានសន្មត់ដោយពួកស្ក្រែបរៀន (&quot;សូហ្វឺរីម&quot;) ។ កិត្យានុភាពរបស់ពួកស្ក្រែបបានកើនឡើងជាពិសេសនៅពេលដែលបព្វជិតភាពតំណពូជបានចាប់ផ្ដើមសម្របខ្លួនទៅនឹងទំនៀមទម្លាប់និងទំនៀមទម្លាប់របស់ហេលេនីយ។ ពួកអាចារ្យបានដឹកនាំការតស៊ូដើម្បីថែរក្សាភាពបរិសុទ្ធជាតិនិងសាសនា។ នៅក្នុងការតស៊ូដើម្បីសេរីភាពកូនប្រុសរបស់ Matthew Hasmonaeus ដែលដឹកនាំដោយយូដាស Maccabee បានដឹកនាំជនជាតិយូដាឱ្យទទួលបានជ័យជំនះលើកងទ័ពក្រិកអាន់ទីយ៉ូចអេពីផាស (ជ័យជំនះរបស់ហាន់គូកាត្រូវបានឧទ្ទិសដល់វា) ។

អែសរ៉ា (អែសរ៉ា) និងពួកស្ក្រែបដែលបានមកបន្ទាប់ពីនេហេមា (សតវត្សទី ៥ - ២ មុនគ។ ស។ ) ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាបានបញ្ចប់ការអានព្រះគម្ពីរហេព្រើរ (តង់ណា) ៣ ផ្នែក។ ការងារនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពេលដែលការសរសេរ apocryphal ជាច្រើនបានលេចឡើង។ ឥឡូវការសិក្សាអំពីច្បាប់ដែលបានសរសេរ (តូរ៉ានាង - ប៊ី - ហាវ) ត្រូវបានបំពេញបន្ថែមដោយការបកស្រាយនៃច្បាប់ផ្ទាល់មាត់ (តូរ៉ានាង - អា - ព) ដែលផ្សំឡើងដោយបទបញ្ញត្តិដែលយោងទៅតាមរឿងព្រេងលោកម៉ូសេបានទទួលនៅស៊ីណៃជាមួយអ្នកនិពន្ធតូរ៉ា។ ជាក់ស្តែងបទប្បញ្ញត្តិជាច្រើនរបស់អ្នកនិពន្ធតូរ៉ាបានផ្លាស់ប្តូរតាមពេលវេលា។ ច្បាប់សរសេរនិងពាក្យផ្ទាល់មាត់រួមបញ្ចូលការអនុវត្តពិធីសាសនា សកម្មភាពអាជីវកម្មច្បាប់អនាម័យអនាម័យមរតកសិទ្ធិទ្រព្យសម្បត្តិកសិកម្មសម្លៀកបំពាក់ការហាមឃាត់ម្ហូបអាហារ - ស្ទើរតែគ្រប់វិស័យនៃជីវិតមនុស្ស។ អ្នកនិពន្ធសរសេរនិងផ្ទាល់មាត់បានប្តេជ្ញាចិត្តថាមិនត្រឹមតែជាសាសនាប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែក៏ជាផ្លូវនៃជីវិតផងដែរ។

នៅសតវត្សរ៍ទី ២ មុនគ ក្រុមពីរមានរាងជាសាសនា ពួកសាឌូស៊ីនិងពួកផារីស៊ី។ ពួកសាឌូស៊ីជាកម្មសិទ្ធិរបស់បព្វជិតភាពនិងអភិជន។ ពួកគេបានធ្វើជាសសរស្តម្ភនៃរាជវង្ស Tsadokid ដែលជាបូជាចារ្យហើយប្រហែលជាត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះតាមស្ថាបនិករបស់ខ្លួនគឺ Tsadok ។ ពួកផារីស៊ីដែលតំណាងឱ្យស្រទាប់កណ្តាលនៃសង្គមនិងការប្រព្រឹត្ដស្របតាមប្រពៃណីរបស់ពួកស្ក្រែបបានព្យាយាមកំណត់ឥទ្ធិពលរបស់ពួកសាឌូស៊ីហើយជំទាស់នឹងការសម្រេចចិត្តរបស់ពួកគេ។ ដោយឧត្តមគតិរបស់ពួកគេពួកគេបានប្រកាសបព្វជិតភាពរបស់ប្រជាជនទាំងមូលហើយត្រូវបានគេជឿជាក់ថាជីវិតទាំងមូលរបស់មនុស្សគួរតែត្រូវបានគេពោរពេញដោយការគោរព។ ពួកសាឌូស៊ីបានចេញមកពីលិខិតរបស់ក្រិត្យវិន័យគឺពួកផារីស៊ីពីវិញ្ញាណរបស់វា។ មិនដូចពួកសាឌូស៊ីទេ ពួកផារិស៊ីរួមជាមួយ Pisana Torah បានទទួលស្គាល់អូរ៉ាល់តូរ៉ាដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពួកស្ក្រែបនិងពួកបុព្វបុរស (ពួកគ្រូខាងច្បាប់គ្រូបង្រៀន) ដោយពិចារណាលើការណែនាំរបស់វាដែលត្រូវបានចងia ។ សូមអរគុណចំពោះការទទួលស្គាល់សិទ្ធិអំណាចទាំងច្បាប់សរសេរនិងច្បាប់ផ្ទាល់មាត់ជីវិតរបស់ប្រជាជនជ្វីហ្វមិនបានបាត់បង់នូវលក្ខណៈប្រពៃណីរបស់ខ្លួនសូម្បីតែក្រោយពេលការដួលរលំនៃរដ្ឋជ្វីហ្វនិងការបំផ្លាញប្រាសាទក៏ដោយ។ ការបង្កើនសិទ្ធិអំណាចនៃច្បាប់បានប្រែក្លាយគ្រូរបស់តូរ៉ាទៅជាមេដឹកនាំដែលគ្មានជម្លោះរបស់ប្រជាជន។ មានភាពខុសគ្នារវាងពួកផារីស៊ីនិងពួកសាឌូស៊ីចំពោះបញ្ហាជាក់លាក់មួយចំនួន។ ដូច្នេះពួកផារិស៊ីបានទទួលស្គាល់គោលលទ្ធិនៃភាពអមតៈនៃព្រលឹងនិងការរស់ពីស្លាប់ឡើងវិញហើយពួកសាឌូស៊ីបានបដិសេធ។

ទំនៀមទំលាប់របស់ពួកផារីស៊ីត្រូវបានបន្តដោយតាណៃ (តានីន - «គ្រូ») អាម៉ោរ៉ា (អារ៉ាម៉ម - អ្នកបកប្រែ) និងសារ៉ារ៉ាយ (savoraim -“ ពន្យល់”) អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលការងាររួមបានឈានដល់ការបង្កើត ''តាម៉ុល''ដែលជាការប្រមូលឯកសារយ៉ាងច្រើនរួមមានច្បាប់ផ្ទាល់មាត់យោបល់ផ្លូវច្បាប់ការពិភាក្សានិងការសម្រេចចិត្តលើបញ្ហាផ្សេងៗវេជ្ជបញ្ជានិងគោលការណ៍ក៏ដូចជាការនិទានកថារឿងព្រេងនិទាននិងប្រពៃណី។ រូបរាងចុងក្រោយរបស់អ្នក ''តាម៉ុល''  បានអនុម័តនៅបាប៊ីឡូនប្រហាក់ប្រហែល។ ៥០០. បានកែប្រែចុងក្រោយ ''តាលូនបាប៊ីឡូន''  សន្មតថារ៉ាវីណាដែលជាប្រធានបណ្ឌិត្យសភានៅស៊ូរ៉ានិងរ៉ាប៊ីយូសដែលដឹកនាំសាលាបណ្ឌិត្យសភានៅបុមបៃត។ ''ក្រុងយេរូសាឡឹម'', ឬ ''Talmud ប៉ាឡេស្ទីន''ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងសាលាប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើនជំនាន់ត្រូវបានបញ្ចប់ប្រហាក់ប្រហែល។ ៣៥០ នៅក្រុងយេរូសាឡិម '''.'''

''តាម៉ុល''  មានពីរផ្នែក។ ផ្នែកដំបូងគឺ ''Mishnah''ដែលជាស្នាដៃរបស់ថេណានដែលកែសម្រួលដោយយូដាហា - ណាស៊ី (“ ស្តេចយូដា - ព្រះអង្គម្ចាស់”) ។ ទីពីរ - ''ហ្គេនរ៉ា''  (&quot;ការបញ្ចប់&quot;) លទ្ធផលនៃអាម៉ូរ៉ា។ សម្ភារៈនីតិប្បញ្ញត្តិរបស់តាលុឌុត្រូវបានគេហៅថា ''ហាឡាក់ហា''និងសម្ភារៈសម្តែងសម្មតិកម្មនិងវណ្ណៈអភិជន - ''អាដាដា''  (“ តាង”“ និទានកថា”) ។

គោលលទ្ធិនេះត្រូវបានចាត់តាំងជាអ្នកក្រោមបង្គាប់ចាប់តាំងពីគោលការណ៍គ្រឹះនៃសាសនាជ្វីហ្វដែលត្រូវបានគេស្គាល់និងទទួលស្គាល់មិនចាំបាច់ត្រូវបានចុះបញ្ជីឬការបង្កើតពិសេសណាមួយឡើយ។ ការផ្តោតអារម្មណ៍គឺផ្តោតលើច្បាប់គ្រប់គ្រងឥរិយាបទរបស់ជ្វីហ្វនៅក្នុងវិស័យណាមួយនៃជីវិត។''ហាឡាក់ហា''  - ផ្នែកសំខាន់ ''តាម៉ុល''ចំណែកឯ ''អាដាដា''  កាន់កាប់កន្លែងលេចធ្លោជាងនេះទៅទៀតនៅក្នុងស្នាដៃរបស់សាសនាដទៃទៀត។ ប្រភេទនេះ,'''ពាក់កណ្តាល'''បានផ្គត់ផ្គង់សម្ភារៈសំខាន់សម្រាប់ទេវវិទ្យាជ្វីហ្វ។

យុគសម័យសាវូវមានរហូតដល់ ៦០០ នាក់។ នៅពេលនេះកាឡាក់ស៊ីរបស់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រឈានមុខគេនិងហ្គោលឡិនបានលេចចេញមក (ពី“ ភូមិសាស្ត្រ” របស់ហេប្រឺ -“ ឧត្ដមភាព”“ រុងរឿង”) ។ ហ្គុនបានដឹកនាំសាលាសិក្សានៅស៊ូរ៉ានិងប៉ាល់ដាឌីតដែលជាសាលានាំមុខពីរនៅបាប៊ីឡូនដែលបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់ការសិក្សាច្បាប់បន្ទាប់ពីរ៉ូមបានបិទសាលារៀននៅប៉ាឡេស្ទីន (៣០០) ។ នៅពេលនោះប្រមុខសហគមន៍បាប៊ីឡូនគឺ“ Reshut Galuta” (“ មេដឹកនាំនិរទេស”“ ជននិរទេសខ្លួន”) ដែលត្រូវបានអនុម័តដោយច្បាប់របស់អាជ្ញាធរពែរ្ស។ ប៉ុន្តែឥទ្ធិពលពិតប្រាកដលើជីវិតរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វទាំងនៅបាប៊ីឡូននិងនៅប្រទេសដទៃទៀតត្រូវបានបញ្ចេញដោយអ្នកណែនាំហ្គុន។ រយៈពេលហ្គូណាតមានរយៈពេលប្រហែល ៤៥០ ឆ្នាំ (៦០០-១០៥០) ។ ហ្គោហ្គោនខ្លះបានបញ្ចេញមតិនិងបង្រៀនហ្វាហ្វានៅតាមសាលាដែលពួកគេដឹកនាំហើយជាចៅក្រមកំពូលបានណែនាំវាទៅក្នុងសហគមន៍។ ពួកគេបានធ្វើការស្រាវជ្រាវលើសពីនេះទៅទៀត ''តាម៉ុល'', - ប្រវត្តិវេយ្យករណ៍, liturgy ។ Rabbi Sherira Gaon នៃទីក្រុង Pumbedita ក្នុងឆ្នាំ ៩៨៧ បានសរសេរលិខិតវិវត្តដ៏ល្បីល្បាញទៅកាន់ជនជាតិជឺរី ''តាម៉ុល''ដែលនៅតែជាប្រភពដ៏សំខាន់មួយលើប្រធានបទនេះ។ Rabbi Amram Gaon មកពី Surah ក្នុងឆ្នាំ ៨៧០ និង Rabbi Saadiah Gaon (៨៩២-៩៤២) ដែលជាអ្នកជំនាញវេយ្យាករណ៍និងទស្សនវិទូឆ្នើមបានបង្កើតភាពភ្លឺស្វាង។ យានជាច្រើនឆ្លើយតបទៅនឹងសំណូមពររបស់ជនជាតិយូដានៅឌុសប៉ូរ៉ាបានសរសេរចម្លើយវែងឆ្ងាយ (សារដែលគេហៅថាគ្រូបូរាណដែលមានការអនុញ្ញាតជាការឆ្លើយតបទៅនឹងសំនួរដែលទាក់ទងនឹងធម្មជាតិ។ ការសម្រេចចិត្តដែលបានចែងនៅក្នុងអ្នកឆ្លើយតបគឺជាគំរូនិងមានឥទ្ធិពលនៃច្បាប់) ។ ភាពល្បីល្បាញបំផុតគឺការឆ្លើយតបរបស់រ៉ាប៊ីហៃយ៉ាហ្គុននៃបុមបដាតាដែលមានអាយុកាលប្រហែល ១០០០ នាក់។ ហ្គុនក៏បានកែសម្រួលក្រមនៃច្បាប់តាលុដិកផងដែរ។

និកាយដែលបានកើតឡើងក្នុងយុគសម័យ Gaonath ដែលគេស្គាល់ថាជា '''ខារ៉ាត់'''បដិសេធ ''តាម៉ុល''។ អ្នកទាំងនេះជាអ្នកដើរតាមអាណាន់បិលដាវីឌ (ឃ។ ៨០០) ដែលមិនបានជោគជ័យក្នុងការដាក់ពាក្យសុំតំណែងពី Excilarch ដែលត្រូវបានកាន់កាប់ដោយពូរបស់គាត់។ បន្ទាប់ពីក្លាយជាមនុស្សរឹងរូសប្រឆាំងនឹងហ្គុនដែលមិនគាំទ្រការអះអាងរបស់គាត់ចំពោះជំហរនេះអាណានបានទៅប៉ាឡេស្ទីនជាកន្លែងដែលគាត់បានប្រមូលផ្តុំក្រុមខ្លួនអ្នកដើរតាមខ្លួនដែលជឿជាក់ថាវេជ្ជបញ្ជាតាម៉ុលនិចធ្វើឱ្យខូចច្បាប់។ អាណានបានអំពាវនាវឱ្យមានការគោរពយ៉ាងតឹងរឹងនូវលិខិតរបស់ក្រិត្យវិន័យដែលមានចែងនៅក្នុងព្រះគម្ពីរ។ ឆ្លើយតបនឹងអាណាន់ដំបូងគ្រូអាចារ្យបានសង្កត់ធ្ងន់លើសិទ្ធិអំណាចរបស់តាលុដដោយជឿជាក់ថានៅក្នុងបរិបទនៃការរីករាលដាលនៃសាសនាអ៊ីស្លាមវាចាំបាច់ត្រូវប្រកាន់ខ្ជាប់នូវការបកស្រាយនៃអក្សរសិល្ប៍សរសេរនិងផ្ទាល់មាត់ដែលបានបន្សុទ្ធដោយប្រពៃណីដែលមានអាយុកាលរាប់សតវត្សរ៍។ ដើម្បីឆ្លើយតបឱ្យបានគ្រប់គ្រាន់ចំពោះបញ្ហាប្រឈមរបស់ខារ៉ាខាសអ្នកត្រកូលឌឺបានចូលរួមសិក្សាព្រះគម្ពីរវេយ្យាករណ៍និងទស្សនវិជ្ជាជ្វីហ្វក៏ដូចជាទ្រឹស្តីនិងក្រមសីលធម៌ជ្វីហ្វ។ នៅចុងបញ្ចប់កំណើននៃចលនាខារ៉ាតបានបញ្ឈប់ហើយសម្រាប់មនុស្សជំនាន់ក្រោយ ''តាម៉ុល''  នៅតែជាការងារដែលមានអំណាចបំផុត។

និយាយជាទូទៅ ''តាម៉ុល''  វាមិនមែនជាលេខកូដដែលត្រូវបានបញ្ជាទិញទេដូចជាការប្រមូលច្បាប់សាមញ្ញ ៗ ។ ផងដែរ ''តាម៉ុល''  បំពេញបន្ថែមជាមួយនឹងការអត្ថាធិប្បាយយ៉ាងទូលំទូលាយរបស់ពួកបុព្វជិតដែលបានបកស្រាយវាស្របតាមការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងស្ថានភាពសង្គមនិងវប្បធម៌។ មិនមានច្បាប់តឹងរឹងនៃការបកស្រាយគ្មានអំណាចសំខាន់ឬអាជ្ញាធរចុងក្រោយ។ ក្នុងករណីភាគច្រើនអ្នកអត្ថាធិប្បាយបានព្យាយាមបង្ហាញពីទស្សនៈរបស់ពួកគេនៅក្នុងព្រះគម្ពីរនិង ''តាម៉ុល''  ឬនៅក្នុងសំណេររបស់គ្រូបុព្វជិត។ អ្នកអត្ថាធិប្បាយនាំមុខ ''តាម៉ុល''  គឺ Rashi (រ៉ាប៊ី Shlomo bin Yitzhak នៃ Troyes, ១០៤០-១១០៥) ។ ពួកគេបាននិយាយថាបើគ្មានការអត្ថាធិប្បាយរបស់គាត់ទេ ''តាម៉ុល''  ឥឡូវនេះវាអាចជាសៀវភៅដែលមានត្រា ៧ ។

ទោះបីជាយោបល់បានធ្វើឱ្យការរៀនសូត្រមានភាពងាយស្រួលជាងមុន ''តាម៉ុល''មានតំរូវការសៀវភៅដៃដែលអាចចូលដំណើរការបានងាយស្រួលសម្រាប់ការប្រើប្រាស់ជាក់ស្តែង។ តាំងពីដំបូងពួកគេចាប់ផ្តើមបង្កើតច្បាប់នៃច្បាប់ជ្វីហ្វដែលត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីបំពេញនូវភាពខ្វះចន្លោះនេះ។ ក្នុងចំណោមអ្នកដំបូង - ''អនុក្រឹត្យធំ''(''ហាឡាចតហ្គូដូត'') និង ''ហ្គីសអាល់ហ្វាសា,''  ត្រួសត្រាយផ្លូវសម្រាប់ការធ្វើវិយោគបន្ថែម។ សំខាន់បំផុតនៃលេខកូដក្រោយៗបានក្លាយជា '''ម័រតុន''' ''ធ្វើច្បាប់ម្តងទៀត''(''Mishneh Torah''), ''បួនជួរ''(''Arbaa Turim'') ការងាររបស់យ៉ាកុបប៊ីនអេស៊ើរ (ឃ។ ១៣៤០) និង ''តារាងដាក់''(''Shulchan Aruch'') យ៉ូសែបខាឡូ (១៤៨៨-១៥៧៥) ។ Maimonides លេខកូដតំណាងឱ្យប្រព័ន្ធនៃសាសនាយូដាទាំងមូលហើយ Maimonides មិនដូចអ្នកសរសេរកូដដទៃទៀតមិនអនុវត្តតាមនីតិវិធីដែលបានអនុម័តនៅក្នុង ''តាម៉ុល''ប៉ុន្តែបានដាក់ជាក្រុមនូវសម្ភារៈតាមរបៀបរបស់ខ្លួនហើយណែនាំផ្នែកថ្មី។ គាត់មិនបានសំដៅទៅលើអាជ្ញាធរដែលគាត់ត្រូវបានគេរិះគន់នោះទេ។ រចនាប័ទ្មរបស់គាត់គឺសង្ខេប។ ''  Shulchan Aruch''  Caro ផ្អែកលើ ''Arbaa Turim'' និងបំពាក់ដោយពន្លឺភ្លឺរលោងរបស់លោកម៉ូសេអ៊ីសឺស (១៥២០-១៥៧២) ដែលត្រូវបានអនុម័តដោយយុគសម័យគ្រិស្តអូស្សូដក់សម័យទំនើបជាក្រមបទដ្ឋាន។

នៅយុគសម័យកណ្តាលជនជាតិជ្វីហ្វបានចូលរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការអភិវឌ្ឍទស្សនវិជ្ជា។ ទស្សនវិទូជ្វីហ្វដ៏លេចធ្លោដំបូងគេគឺសាដាឌីហ្គោន។ ការងារសំខាន់បំផុតរបស់គាត់គឺ ''សៀវភៅជំនឿនិងទស្សនៈ''(''សេហ្វហា - អេមណុតវ៉េតាដឺពី'') ជាកន្លែងដែលភាពសំខាន់ផ្នែកទស្សនវិជ្ជានៃបទប្បញ្ញត្តិខាងគោលលទ្ធិនៃសាសនាយូដាត្រូវបានផ្តល់ឱ្យ។ បាហាយ៉ាណុណាប៉ាដាដា (សតវត្សរ៍ទី ១១) បានក្លាយជាអ្នកនិពន្ធជនជាតិជ្វីហ្វដំបូងគេដែលសរសេរសន្ធិសញ្ញាលើប្រព័ន្ធក្រមសីលធម៌ - ''ទំនួលខុសត្រូវរបស់បេះដូង''។ ទស្សនវិទូខាងសាសនារបស់សាសនាយូដាជំពាក់យ៉ាងច្រើន ''ប្រភពនៃជីវិត''  neoplatonics '''សាឡូម៉ូន ibn Gebirol'''  (១០២១-១០៥៨) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថា Avicebron មកពី Valencia ។ យូដាហាឡវីមកពីតូលដូដូ (ឆ្នាំ ១០៨០ - គ ១១៤០) បានរិះគន់គោលលទ្ធិនៃរឿងនិទានក៏ដូចជាការបង្រៀនរបស់អារីស្តូតអំពីភាពអស់កល្បជានិច្ចនៃរូបធាតុ។

អ្នកប្រាជ្ញនិងទស្សនវិទូជ្វីហ្វដ៏អស្ចារ្យនៃមជ្ឈឹមវ័យត្រូវបានគេលើកឡើងរួចមកហើយគឺលោកម៉ូសេមៃម៉ុនដេត (១១៣៥-១២០៤) ដែលត្រូវបានគេស្គាល់នៅក្រោមអក្សរកាត់ថា“ រ៉ាមမ်” ដែលជាអ្នកនិពន្ធនៃកតិកាសញ្ញានេះ។ ''  អ្នកណែនាំស្ទាក់ស្ទើរ'' (''ច្រើនទៀត Nevuhim'') ដែលបានបង្រៀនអំពីភាពសុខដុមនៃហេតុផលនិងសេចក្ដីពិតដែលបានទទួលតាមរយៈវិវរណៈ។ Maimonides គឺជាអារីស្តូតហើយការងាររបស់គាត់មានឥទ្ធិពលដែលមិនអាចប្រកែកបានមិនត្រឹមតែលើជនជាតិជ្វីហ្វប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែថែមទាំងលើទស្សនវិទូដែលមិនមែនជាជនជាតិជ្វីហ្វរួមទាំងថូម៉ាសអាគីណាសផងដែរ។ ទស្សនវិទូជ្វីហ្វដ៏សំខាន់ផ្សេងទៀតនៅសម័យនោះគឺលោកម៉ូសេ ibn Ezra, Levi bin Gershon (១២៨៨-១៣៤៤) និង Hasdai bin Abraham Kreskas (១៣៤០-១៤១០) ដែលព្យាយាមលុបសាសនាយូដាចេញពីអារីស្តូត។ នៅជុំវិញដើមសតវត្សទី ១៧ ។ ទស្សនវិទូដែលមានការសង្ស័យបានលេចមុខក្នុងចំណោមទស្សនវិទូជនជាតិជ្វីហ្វដែលល្បីល្បាញជាងគេ '''យូរីអាសេស្ត្រា'''  មកពី Amsterdam, Leon ពី Modena និង Yosef Delmedigo ប៉ុន្តែចំណុចនៃភាពចម្រូងចម្រាសរបស់ពួកគេត្រូវបានដឹកនាំភាគច្រើននៅជ្រលងភ្នំ Talmudism និង Kabbalah ។

ប្រតិកម្មទៅនឹងសនិទានភាពរបស់ទស្សនវិទូនិងសំខាន់ជាងនេះទៅទៀតចំពោះការបង្រៀនរបស់ម៉ូម៉ាណែមដែលបានរួមចំណែកដល់ការពង្រឹងចរន្តអាថ៌កំបាំង។ គោលលទ្ធិថ្មីដែលត្រូវបានគេហៅថា &quot;Kabbalah&quot; (&quot;ប្រពៃណី&quot;) បានរីករាលដាលយ៉ាងឆាប់រហ័សពីអេស្ប៉ាញទៅភាគខាងជើង។ សៀវភៅសំខាន់ដំបូងបង្អស់របស់គូបឡាគឺ ''សៀវភៅការបង្កើត''(''សេរ៉ាសយូស្សារ៉ា'', ៩ គ។ ) អក្សរសិល្ប៍ Kabbalistic បានបន្តអភិវឌ្ឍនៅក្នុងសហគមន៍ជ្វីហ្វនៃប្រទេសបារាំងនិងអាឡឺម៉ង់និងនៅសតវត្សទី ១៥ ។ បានរស់រានមានជីវិតនៅថ្ងៃចុងក្រោយនៅប៉ាឡេស្ទីនដោយសារសាលារៀន Moshe មកពី Cordoba (១៥២២-១៥៧០) និងអ៊ីសាក Luria (១៥៣៤-១៥៧២) ។ ការងាររបស់ Kabbalistic ដែលគួរឱ្យគោរពបំផុតគឺសៀវភៅ ''ហ្សូហា''សន្មតថាបារ៉ាស៊ីស៊ីម៉ុនបារយូឆៃប៉ុន្តែត្រូវបានចងក្រងដោយជនជាតិអេស្បាញអេស្បាញ '''លោកម៉ូសេដឺឡេអូ'''.

Kabbalah បានអភិវឌ្ឍជាប្រព័ន្ធនៃការប្រៀបធៀបដោយផ្តោតលើគោលលទ្ធិនៃការបញ្ចោញចេញដ៏ទេវភាពនិងការបើកសម្តែងដែលជាគោលលទ្ធិនៃ &quot;Sefirot&quot; (ដំណាក់កាលនៃការរំដោះនិងជំហានឋានានុក្រមនៃវិញ្ញាណនិងពួកទេវតា) ក៏ដូចជា &quot;gilgul&quot; (&quot;ការផ្លាស់ប្តូរព្រលឹង&quot;) ។ នៅគ្រប់ពាក្យសម្តីឬសកម្មភាពមនុស្សម្នាក់ៗត្រូវគិតពីទំនាក់ទំនងថ្មីជាមួយពិភពខាងវិញ្ញាណ។ ឈ្មោះរបស់ព្រះជាម្ចាស់គឺជាអាថ៌កំបាំងដែលគ្របដណ្ដប់លើអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងនិងប៉ះពាល់ដល់អ្វីៗទាំងអស់អក្សររបស់វាមានអំណាចអាថ៌កំបាំង។

ទន្ទឹមនឹងទ្រឹស្តីអាថ៌កំបាំងនេះកាបាឡាឡាជាក់ស្តែងក៏បានបង្កើតឡើងដោយសង្កត់ធ្ងន់លើសារៈសំខាន់នៃធម្មជាតិរបស់មនុស្ស។ នាងបានបង្កើតប្រព័ន្ធនៃការបិសាចនិងមន្តអាគមមួយដែលលើកទឹកចិត្តដល់ការធ្វើត្រាប់តាមគ្រិស្តសាសនាប៉ុន្តែការផ្តោតសំខាន់គឺទៅលើព្រះមេស្ស៊ីនិងការសង្គ្រោះរបស់អ៊ីស្រាអែល។ ចំណង់ចំណូលចិត្តចំពោះកូបឡាឡាបានត្រួសត្រាយផ្លូវសម្រាប់ការទទួលស្គាល់នៃព្រះមេស្ស៊ីក្លែងក្លាយដូចជាអាប្រាហាំអាប់ឌុលហ្វា (១២៤០ - គ .១៩៩១), ដាវីឌរេរូបេនី (១៤៩០-១៥៣៥), សាឡូម៉ូនម៉ុកហូ (១៥០០-១៥៣២) ។ សាន់តាតាយឯកតា (១៦២៦-១៦៧៦),  ដែលមានអ្នកតាមដានរាប់ពាន់នាក់និងយ៉ាកុបហ្វ្រង់ស័រ (១៧២៦-១៧៩១) ។ Kabbalah បានជះឥទ្ធិពលលើអក្សរសិល្ប៍សីលធម៌ (&quot;musar&quot;) ។ ក្នុងចំណោមស្នាដៃរៀបចំធ្វើកិច្ចការជំនួញអាចត្រូវបានគេហៅថាជាសន្ធិសញ្ញាសាំយូអែលហាឌីត (១១១៥-១១៨០) និងកូនប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះយូសាហាឌីត (១១៥០-១២១៧) ''សៀវភៅគួរឱ្យគោរព'' (''សេកហាស៊ីឌីម'') ដែលគោលការណ៍សីលធម៌ខ្ពស់ជាប់ទាក់ទងនឹងអបិយជំនឿជំនឿលើវិញ្ញាណអាក្រក់និងបិសាច។

និន្នាការអាថ៌កំបាំងនេះបានរកឃើញកន្សោមថ្មីនៅក្នុង '''ភាពស្អប់ខ្ពើម'''  សតវត្សទី ១៨ និង ១៩ ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសប៉ូឡូញ។ ក្នុងកម្រិតដ៏ច្រើនចលនានេះគឺជាការតវ៉ាប្រឆាំងនឹងលទ្ធិសាសនានិយមនិងទស្សនៈនៃការរៀនសូត្រ ''តាម៉ុល''  គឺជាមធ្យោបាយតែមួយគត់ដើម្បីទទួលបាននូវជីវិតដ៏សុចរិត។ ចលនានេះបានចាប់ផ្តើមជាមួយអ៊ីស្រាអ៊ែនប៊ិនអេលីស៊ើរ (បាឡាំសិមតូត) (គ។ ស ១៧០០-១៧៦០) និងឌូបាវឺពីមេហ្សេច (១៧១០-១៧៧២) ។ហាឌីឌីសគឺជាការឆ្លើយតបទៅនឹងសេចក្តីប្រាថ្នាខាងវិញ្ញាណរបស់មហាជនដែលគ្មាន to កាសចូលទៅជិតព្រះតាមរយៈការសិក្សា។ ''តាម៉ុល''មិនដឹងថាត្រូវធ្វើយ៉ាងម៉េចទេ។ មធ្យោបាយសំខាន់ដែលពួកគេអាចមានសាមគ្គីភាពជាមួយព្រះគឺការអធិស្ឋាន។ ប៉ុន្តែការអនុវត្តជាក់ស្តែងដែលផ្ទុយស្រឡះពីគ្នាបានចាប់ផ្តើមចាក់ឫសនៅក្នុងហាឌីស៊ីស។ ''The Talmud''ហើយនេះបាននាំអោយហាឌីឌីមមានជម្លោះជាមួយរ៉ាប៊ីអេលីយ៉ា (អេលយ៉ាហ៊ូ) (១៧២០-១៧៩៧) វីលណាហ្កុនដែលបានថ្កោលទោសពួកគេ។

'''លោកម៉ូសេ Mendelssohn''' (១៧២៩-១៧៨៦) ដែលទស្សនៈរបស់ទស្សនវិទូត្រូវបានគេយល់ខុសដោយជនជាតិយូដាខ្លះថាជាលេសសម្រាប់ការបដិសេធសាសនាយូដាដែលជាឥស្សរជនសំខាន់មួយនៃការបន្តជាថ្មីដែលធ្វើឱ្យមានលទ្ធភាពយល់កាន់តែច្បាស់អំពីតម្លៃរបស់សាសនាយូដា។ ការចូលរួមចំណែកដ៏សំខាន់របស់មេឌែលសូសូក្នុងការសម្របខ្លួនទៅនឹងជីវិតជ្វីហ្វទៅនឹងជីវភាពរស់នៅខាងក្រៅហ្គេតធូគឺជាការបោះពុម្ពផ្សាយការបកប្រែភាសាអាល្លឺម៉ង់របស់មន្ទីរបញ្ចកោណ។ គាត់បានបើកសាលាជ្វីហ្វឥតគិតថ្លៃលើកដំបូងនៅប៊ែរឡាំងដែលជាកន្លែងដែលរួមជាមួយព្រះគម្ពីរនិង ''តាម៉ុល''  វិន័យខាងលោកិយត្រូវបានបង្រៀន។ សាលានេះបានធ្វើជាគំរូសម្រាប់សាលាព្រះសហគមន៍កាតូលិកជ្វីហ្វដែលបានបើកជាបន្តបន្ទាប់នៅគ្រប់ទីកន្លែងហើយបានធ្វើឱ្យមានការចាប់អារម្មណ៍ក្នុងការសិក្សាភាសាហេព្រើរ។ ចាប់ពីទីនេះបានចាប់ផ្តើមចលនាហាស់ឡាឡា (ការត្រាស់ដឹងជ្វីហ្វ) នៅអឺរ៉ុបកណ្តាល។ អ្នកដើរតាមរបស់ Mendelssohn រួមមាន Naftali Herz Wessel (១៧២៥-១៨០៥) នៅទីក្រុង Hamburg, Nachman Krohmal (១៧៨៥-១៨៤០) នៅអឺរ៉ុបខាងកើតនិងសាំយូអែល David Luzzatto (១៨០០-១៨៦៥) នៅអ៊ីតាលី។ ការចូលរួមវិភាគទានយ៉ាងសំខាន់ដល់ការសិក្សាសាសនាជ្វីហ្វដោយប្រើវិធីសាស្ត្រវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ឺរ៉ុបត្រូវបានធ្វើឡើងដោយឡេអូផូលហ្សូន (១៧៩៤-១៨៦៦) ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ថាបនិកនៃការសិក្សាវិទ្យាសាស្ត្ររបស់សាសនាជ៉ែម (ដែលគេហៅថាវិសឹនសេតឌ័រឌឺមែនសិន) ។

នៅដើមសតវត្សទី ១៩ នៅប្រទេសអាឡឺម៉ង់មានចលនាមួយដែលគេហៅថាអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់សាសនាយូដា '''ម៉ា'''  វាត្រូវបានជំរុញដោយបំណងប្រាថ្នារបស់ជនជាតិយូដាដែលត្រូវបានរួមបញ្ចូលនៅក្នុងដំណើរការនៃការរំដោះខ្លួននយោបាយនិងវប្បធម៌ដើម្បីសម្របសាសនាយូដាទៅនឹងលក្ខខណ្ឌទំនើប។ ដំបូងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងធ្វើកំណែទម្រង់មានគោលបំណងជាចម្បងក្នុងការធ្វើឱ្យសេវាកម្មសាលាប្រជុំអាចទទួលយកបានសម្រាប់ពិភពលោកលោកខាងលិច។ សរីរាង្គមួយក្រុមចម្រៀងចំរុះនិងការច្រៀងទំនុកច្រៀងសាសនាអាឡឺម៉ង់ត្រូវបានគេណែនាំអោយគោរពបូជា។ ភាសាអាឡឺម៉ង់ត្រូវបានគេប្រើជាភាសានៃការអធិស្ឋាននិងការអធិប្បាយ។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃការបម្រើស្ត្រីនិងបុរសបាននៅជាមួយគ្នា។ ក្រោយមករាល់ការលើកឡើងអំពីទីក្រុងស៊ីយ៉ូនដែលបង្ហាញពីសេចក្តីប្រាថ្នាជាតិជ្វីហ្វដើម្បីស្តារស្រុកកំណើតពីបុរាណត្រូវបានដកចេញពីការអធិស្ឋាន។ ចលនាកែលំអនេះត្រូវបានដឹកនាំដោយមនុស្សដែលមិនមានងារជាអ្នកកែសំរួលទោះបីជាពួកអ្នកកែទំរង់កំណែទម្រង់ក៏បានលើកឡើងពីតម្រូវការនៃការផ្លាស់ប្តូរដែលក្នុងនោះ - '''អ័ប្រាហាំ Geiger'''(១៨១០-១៨៧៤) និងសាំយូអែលហ៊ីហេហ៊ីម (១៨០៦-១៨៦០) ។ ហ្គេហ្គីបានមើលសាសនាជ្វីហ្វពីទស្សនវិស័យប្រវត្តិសាស្ត្រដោយសង្កត់ធ្ងន់ថាគំនិតនិងស្ថាប័នសង្គមដូចដែលប្រវត្តិសាស្រ្តជ្វីហ្វបានបង្ហាញអាចក្លាយជាលែងប្រើហើយផ្តល់ផ្លូវដល់អ្នកថ្មី។ ហ៊ីធហ៊ីមជាអ្នកគាំទ្ររ៉ាឌីកាល់នៃសាសនាដែលបដិសេធមិនទទួលស្គាល់។ គាត់បានទៅលើសពីហ្គេហ្គីដោយសារភាពការផ្លាស់ប្តូរដែលហ្គេហ្គីបានចាត់ទុកការផ្តល់សម្បទានដល់គ្រីស្ទសាសនាដូចជាការផ្លាស់ប្តូរថ្ងៃសម្រាកពីថ្ងៃសៅរ៍ដល់ថ្ងៃអាទិត្យ។ ការធ្វើកំណែទម្រង់បានបដិសេធការប្រកាន់ខ្ជាប់របស់អក្សរសាស្រ្តនៃច្បាប់ដែលបានដាក់ចេញជំនួសគោលការណ៍នៃប្រវត្តិសាស្ត្រនៃវិវរដែលបង្ហាញពីតម្រូវការដើម្បីសម្របខ្លួនទៅនឹងលក្ខខណ្ឌបរិស្ថាននិងតម្រូវការនៃយុគសម័យ។

ចលនាអ្នកកែទម្រង់បានជ្រៀតចូលអង់គ្លេសនិងបារាំង។ Haskala ក៏បានឆ្លងកាត់ឥទ្ធិពលរបស់គាត់ដែលស្ទើរតែបានអភិវឌ្ឍក្នុងពេលដំណាលគ្នានៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ី។ កន្លះសតវត្សរ៍ក្រោយមកកំណែទម្រង់នៅប្រទេសអាល្លឺម៉ង់បានចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះ។ កំណែទម្រង់សាសនាជ្វីហ្វដែលឥឡូវនេះមានអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់ទូទាំងពិភពលោកបានឆ្លងកាត់ពេលវេលាដ៏រុងរឿងរបស់ខ្លួននៅសហរដ្ឋអាមេរិកដែលជាកន្លែងដែលវាបានវិវឌ្ឍតាំងពីទសវត្សឆ្នាំ ១៨៤០ ។ នៅចុងសតវត្សរ៍ទី ២០ ។ អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់អាមេរិចគឺលោក Judaism បានធ្វើការផ្លាស់ប្តូរជំហរប្រឆាំងនឹងអ្នកជាតិនិយមនិងប្រឆាំងនឹងពិធីសាសនាដែលទទួលបានពីកំណែទម្រង់អាល្លឺម៉ង់។ ឥលូវនេះគំនិតនៃស៊ីនស៊ីសកំពុងរីករាលដាលនៅក្នុងសហគមន៍អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ទម្រង់ធ្វើពិធីដើមកំពុងត្រូវបានស្តារឡើងវិញការធ្វើពិធីសាសនាដែលត្រូវបានកែប្រែឬថ្មីត្រូវបានគេណែនាំ។ ភាសាហេព្រើរបានត្រូវប្រើជាទូទៅក្នុងការថ្វាយបង្គំ។

ការឆ្លើយតបរបស់គ្រិស្តអូស្សូដក់គ្រិស្តសាសនាចំពោះការរំដោះខ្លួននិងការគំរាមកំហែងនៃការបាត់បង់សមាជិករបស់ខ្លួនគឺការកើនឡើងនូវភាពធន់ទ្រាំទៅនឹងការប៉ុនប៉ងដើម្បីផ្លាស់ប្តូរច្បាប់ដែលបានទទួលតាមរយៈវិវរណៈដ៏ទេវភាពនិងការបកស្រាយខាងសាសនា។ នៅប្រទេសអាឡឺម៉ង់លោកសាំសុនរ៉ាហ្វាអែលហឺស (១៨០៨-១៨៨៨) ជាស្ថាបនិក ចលនាណីតូតូដូសជឿថាគំនិតរបស់សាសនាជ្វីហ្វនិងមនុស្សជាតិសកលលោកមិនផ្ទុយពីគ្នាទេ។ នៅក្នុងសៀវភៅ ''អក្សរជ្វីហ្វចំនួន ១៩'' (''Neunzehn Briefe über Judenthum''ឆ្នាំ ១៨៣៦) គាត់បានអះអាងថាការលំបាកដែលបានជួបប្រទះដោយអ្នកតំណាងជំទាស់នៃមនុស្សជំនាន់ក្រោយដែលព្យាយាមផ្សះផ្សាទិដ្ឋភាពសាសនានិងសាសនានៃជីវិតគឺចាក់ឫសដោយភាពល្ងង់ខ្លៅនៃសាសនាយូដា។ ម៉្យាងទៀតមនុស្សជំនាន់ចាស់មានកំហុសក្នុងការសង្កេតមើលការអនុវត្តសាសនាជ្វីហ្វជាផ្លូវការសុទ្ធសាធ។ លោក Rabbi Hirsch បានយល់ស្របជាមួយក្រុមអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ថាអ៊ីស្រាអែលមានបេសកកម្មប៉ុន្តែបានបញ្ជាក់ថាសម្រាប់ជនជាតិយូដាបំពេញបេសកកម្មរបស់ពួកគេឱ្យបានត្រឹមត្រូវព្រះបានថ្កោលទោសពួកគេចំពោះភាពឯកោខាងសីលធម៌និងខាងវិញ្ញាណ។ លើសពីនេះទៅទៀតលោក Rabbi Hirsch បានប្រកែកថាសាលាឌុយប៉ូគឺជាសាលានៃការសំអាតដែលតាមឆន្ទៈរបស់ព្រះជនជាតិយូដាត្រូវតែឆ្លងកាត់ដើម្បីបំពេញបទបញ្ញត្តិនៅក្នុងការបកស្រាយរបស់សាសនាយូដាដែលជាបុព្វជិតដើម្បីទទួលបានមកវិញនូវទំនាក់ទំនងនេះ។ ការផ្លាស់ប្តូរណាមួយគួរតែរួមបញ្ចូលការធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវការបណ្តុះបណ្តាលដែលត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីធ្វើឱ្យមានភាពស៊ីជម្រៅជាមួយសាសនាគ្រិស្តអូស្សូដក់និងបង្រៀនពីរបៀបរស់នៅស្របតាមបទដ្ឋានរបស់វា។ ហឺសបានធ្វើជាគំរូមួយដោយបង្កើតសាលាព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅក្នុងសហគមន៍របស់គាត់នៅហ្វ្រែងហ្វើត។ តាមគាត់អ៊ីស្រាអែលហ៊ីលឡេសស៊ីមឺរ (១៨២០-១៨៩៩) បានបើកសិក្ខាសាលាថ្នាក់សិក្ខាសាលាមួយនៅប៊ែរឡាំងជាកន្លែងដែលគ្រូបព្វជិតគ្រិស្តអូស្សូដក់ត្រូវបានបណ្តុះបណ្តាលទាំងផ្នែកសាសនាទូទៅនិងជ្វីហ្វ។

ជនជាតិយូដាជាច្រើនមិនបានត្រៀមខ្លួនដើម្បីទទួលយកភាពជ្រុលនិយមទាំងខាងជំនឿអរូបីតូសនិងអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់នោះទេប៉ុន្តែបានស្វែងរកដំណោះស្រាយដែលមិនសូវស៊ីជម្រៅចំពោះបញ្ហានៃការសម្របខ្លួនតាមប្រពៃណីរបស់សាសន៍យូដាទៅនឹងការទាមទារនៃសម័យនោះ។ មេដឹកនាំស្លាបមធ្យមគឺហ្សាចៀរីហ្វ្រែល (១៨០១-១៨៧៥) ដែលជាស្ថាបនិកសាលាទំនើបខាងសាសនាប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យក្រោយហៅថា“ សាសនាអភិរក្សនិយម” '''».'''គាត់ជឿជាក់ថាស្ថាប័នដែលបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងដំណើរនៃការអភិវឌ្ឍន៍ប្រវត្តិសាស្ត្រគួរតែត្រូវបានគេគោរពថាមិនមានការផ្លាស់ប្តូរហើយការបដិសេធរបស់ពួកគេគឺការបោះបង់ចោលសាសនា។ ការព្រួយបារម្ភចម្បងរបស់គាត់គឺការថែរក្សាទំនៀមទម្លាប់ជ្វីហ្វ។ ហ្វ្រែនឌែលបានចៀសវាងអ្នកនយោបាយអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់និងគ្រិស្តអូស្សូដក់របស់គាត់ប៉ុន្តែបានចូលរួមក្នុងសកម្មភាពច្នៃប្រឌិតក្នុងនាមជាប្រធាននៃសិក្ខាសាលាខាងសាសនានៅប៊ែលឡៅ (ឥឡូវវ៉ូក្លាវប្រទេសប៉ូឡូញ) ។ លោកបានលះបង់រាល់ការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោកក្នុងការចិញ្ចឹមបីបាច់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រភេទថ្មីដែលនឹងប្តេជ្ញាទាំងតម្លៃប្រពៃណីនិងវិធីសាស្រ្តរិះគន់ប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកសូមអរគុណដល់ព្រះបាទសាឡូម៉ូន Schechter (១៨៤៧-១៩១៥) និងអ្នកដើរតាមគាត់អ្នកកាន់សាសនាអភិរក្សនិយមមានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់និងទទួលបានអ្នកគាំទ្រថ្មីមួយចំនួនធំ។ ចលនាអ្នកកសាងឡើងវិញដែលដឹកនាំដោយលោក Mordechai M. Kaplan (១៨៨១-១៩៨៣) បានកើតឡើងនៅក្នុងពិភពអភិរក្សសាសនាប៉ុន្តែមានអ្នកតំណាងមកពីគ្រប់ទិសដៅក្នុងចំណោមសមាជិកទាំងអស់។ តាមទស្សនៈនៃការកសាងឡើងវិញសាសនាយូដាគឺជាអរិយធម៌សាសនាដែលកំពុងរីកចម្រើនដែលជាបទដ្ឋាននៃអាកប្បកិរិយាដែលត្រូវបានកំណត់មិនមែនដោយជំនឿសាសនាទេប៉ុន្តែដោយប្រជាជនជ្វីហ្វខ្លួនឯង។

ចលនាសំខាន់បំផុតនៅពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សរ៍ទី ១៩ ។ បានក្លាយជាស៊ីស៊ីនិយម។ ពាក្យនេះត្រូវបានណែនាំដោយ Nathan Birnbaum ក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៦ ដោយពិពណ៌នាអំពីទស្សនៈនយោបាយថ្មីស្តីពីការស្តាររដ្ឋជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីននិងការតាំងទីលំនៅរបស់ប្រទេសនេះដោយជនជាតិជ្វីហ្វ។ ចលនានេះបានកើតឡើងជាផ្លូវការនៅឯសន្និបាតពិភពស៊ីននីសលើកទី ១ (១៨៩៧) ដែលត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយថេដ័រហឺស (១៨៦០-១៩០៤) នៅបាហ្សល (ស្វីស) ។ ស៊ីយ៉ូននិយមបានបង្កប់នូវក្តីសង្ឃឹមដ៏យូរអង្វែងរបស់ប្រជាជនជ្វីហ្វក្នុងការស្វែងរកផ្ទះរបស់ពួកគេដែលបានបង្ហាញជាលើកដំបូងនៅក្នុងសម័យព្រះគម្ពីរនិងមិនផុតពូជក្នុងរយៈពេលរាប់សតវត្សរ៍នៃការបែកខ្ញែក។ នយោបាយស៊ីយ៉ូននិយមទិសដៅដែលត្រូវបានកំណត់ ហឺហ្សែលបានទទួលស្គាល់ថាសម្រាប់ការសម្រេចបាននូវក្តីសុបិន្តនេះវាចាំបាច់ដើម្បីទទួលបានការគាំទ្រពីប្រជាជននៅលើពិភពលោក។ ដូចប្រជាជាតិដទៃទៀតដែរនៅពេលនោះជនជាតិជ្វីហ្វជឿថាក្តីសង្ឃឹមតែមួយគត់សម្រាប់ការអភិរក្សជ្វីហ្វនិងអរិយធម៌របស់ខ្លួនគឺការអះអាងឯករាជ្យភាពរបស់ជាតិ។ ការរីកចម្រើននៃការប្រឆាំងនឹងពួកអ៊ីស្លាមទាំងបញ្ញវន្ត“ មានមូលដ្ឋានវិទ្យាសាស្ត្រ” និងនិយាយដោយត្រង់ទៅតាមធម្មជាតិដែលនាំឱ្យមានការសម្លាប់ជនជាតិជ្វីហ្វនៅអឺរ៉ុបខាងកើតបានបញ្ចុះបញ្ចូលពួកជ្វីហ្វថាពួកគេនឹងទទួលបានសន្តិសុខតែនៅក្នុងរដ្ឋជ្វីហ្វឯករាជ្យប៉ុណ្ណោះ។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី ១ ចលនាហ្ស៊ីហ្ស៊ីសបានទទួលការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិដែលត្រូវបានសង្កត់ធ្ងន់ជាពិសេសនៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសបាឡឺរ (១៩១៧) ហើយបន្ទាប់មកក្នុងអាណត្តិគ្រប់គ្រងប៉ាឡេស្ទីនដែលបានផ្តល់ឱ្យចក្រភពអង់គ្លេស។ នៅថ្ងៃទី ២៩ ខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ ១៩៤៧ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចចិត្តស្តីពីការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីនហើយនៅថ្ងៃទី ១៤ ខែឧសភាឆ្នាំ ១៩៤៨ រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានប្រកាស។

=== '''ការបង្រៀន''' ===
គោលលទ្ធិសីលធម៌ទំនៀមទម្លាប់និងទិដ្ឋភាពសង្គមរបស់សាសនាយូដាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅតូរ៉ាដែលក្នុងន័យទូលំទូលាយរួមបញ្ចូលទាំងច្បាប់ផ្ទាល់មាត់និងសំណេរក៏ដូចជាចំនួនសរុបនៃការបង្រៀនរបស់ប្រជាជនជ្វីហ្វ។ ក្នុងន័យតូចចង្អៀតពាក្យថាតូរ៉ាសំដៅទៅលើមន្ទីរបញ្ចកោណរបស់លោកម៉ូសេ។ យោងទៅតាមទស្សនៈរបស់ជនជាតិយូដាតូរ៉ាដែលបានសរសេរនិងនិយាយត្រូវបានផ្តល់ដោយព្រះដោយផ្ទាល់ដល់កូនចៅអ៊ីស្រាអែលនៅលើភ្នំស៊ីណៃឬតាមរយៈលោកម៉ូសេ។ ចំពោះគ្រឿងអលង្ការបុរាណឬគ្រិស្តអូស្សូដក់សិទ្ធិអំណាចនៃវិវរណៈគឺមិនមានការសង្ស័យទេ។ អ្នកកាន់សាសនាសេរីនិយមឬអ្នកកែទម្រង់សាសនាយូដាមិនជឿថាតូរ៉ាត្រូវបានគេទទួលបានជាលទ្ធផលនៃវិវរណៈនោះទេ។ ពួកគេទទួលស្គាល់ថាការពិតគឺមាននៅក្នុងតូរ៉ាហើយតូរ៉ាត្រូវបានបំផុសគំនិតនិងត្រឹមត្រូវតាមកំរិតដែលវាស្របនឹងហេតុផលនិងបទពិសោធន៍។ ចាប់តាំងពីវិវរណៈត្រូវបានផ្តល់ឱ្យបន្តិចម្តង ៗ ហើយមិនត្រូវបានកំណត់ដោយក្របខ័ណ្ឌណាមួយទេការពិតអាចត្រូវបានរកឃើញមិនត្រឹមតែនៅក្នុងប្រភពជ្វីហ្វប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែថែមទាំងនៅក្នុងធម្មជាតិវិទ្យាសាស្ត្រនិងការបង្រៀនរបស់ប្រជាជនទាំងអស់ផងដែរ។

dogma ជ្វីហ្វមិនមាន dogmas, ការអនុម័តដែលនឹងធានាបាននូវការសង្គ្រោះរបស់សាសន៍យូដា។ សាសនាផ្តោតសំខាន់ទៅលើអាកប្បកិរិយាច្រើនជាងសាសនាទៅទៀតហើយក្នុងបញ្ហាសាសនាក៏ផ្តល់នូវសេរីភាពពិតប្រាកដដែរ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយមានគោលការណ៍គ្រឹះមួយចំនួនដែលជនជាតិយូដាទាំងអស់ចែករំលែក។

ជនជាតិយូដាជឿលើភាពពិតរបស់ព្រះក្នុងភាពពិសេសរបស់គាត់ហើយបង្ហាញជំនឿនេះក្នុងការអានសេម៉ាណារាល់ថ្ងៃដែលជាការអានថា៖ ព្រះអម្ចាស់ជាព្រះរបស់យើងព្រះអម្ចាស់ជាព្រះមួយអង្គ។ &quot; ព្រះជាវិញ្ញាណដែលជាបុគ្គលដាច់ខាតដែលហៅខ្លួនឯងថា &quot;ខ្ញុំមាន&quot; ។ ព្រះជាអ្នកបង្កើតអ្វីៗទាំងអស់គ្រប់ពេលវេលាលោកជាមនុស្សមានគំនិតគិតពិចារណានិងជាកម្លាំងដែលសកម្មជានិច្ចលោកជាសកលលោកគ្រប់គ្រងពិភពលោកទាំងមូលមានតែមួយដូចលោក។ ព្រះបានបង្កើតច្បាប់ធម្មជាតិមិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះទេថែមទាំងច្បាប់នៃសីលធម៌ទៀតផង។ ព្រះដែលប្រទានជីវិតអស់កល្បជានិច្ចគឺល្អប្រទានពរនិងយុត្តិធម៌។ គាត់គឺជាមេនៃប្រវត្តិសាស្ត្រ។ គាត់គឺជាទាំងពីរខាងហើយខ្ពស់។ ព្រះជាជំនួយនិងជាមិត្តចំពោះមនុស្សដែលជាឪពុករបស់មនុស្សលោកទាំងអស់។ គាត់ជាអ្នករំដោះប្រជាជននិងប្រជាជាតិ។ គាត់ជាអ្នកសង្គ្រោះជួយមនុស្សឱ្យរួចផុតពីភាពល្ងង់ខ្លៅអំពើបាបនិងអំពើអំនួត - មោទនភាពអាត្មានិយមស្អប់និងតណ្ហា។ ប៉ុន្តែសេចក្ដីសង្រ្គោះមិនត្រឹមតែទទួលបានតាមរយៈសកម្មភាពរបស់ព្រះប៉ុណ្ណោះទេបុរសត្រូវការជំនួយក្នុងរឿងនេះ។ ព្រះមិនទទួលស្គាល់គោលការណ៍អាក្រក់ឬអំណាចនៃអំពើអាក្រក់នៅក្នុងសកលលោកទេ។ ព្រះជាអ្នកបង្កើតពន្លឺនិងភាពងងឹត។ អំពើអាក្រក់គឺជាអាថ៌កំបាំងដែលមិនអាចយល់បានហើយមនុស្សម្នាក់ទទួលយកវាជាបញ្ហាប្រឈមដែលត្រូវតែឆ្លើយតបដោយការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើអាក្រក់គ្រប់ទីកន្លែងដែលវាលេចឡើងនៅក្នុងពិភពលោក។ ក្នុងការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអំពើអាក្រក់របស់សាសន៍យូដាជំនឿរបស់គាត់លើព្រះគាំទ្រគាត់។

សាសនាយូដាអះអាងថាមនុស្សត្រូវបានបង្កើតឡើង«តាមរូបនិងភាពដូចព្រះ»។ គាត់មិនគ្រាន់តែជាឧបករណ៍សំរាប់រស់របស់ព្រះប៉ុណ្ណោះទេ។ គ្មាននរណាម្នាក់អាចឈរនៅចំពោះមុខព្រះជាម្ចាស់និងមនុស្សបានឡើយហើយក៏មិនចាំបាច់មានការសម្រុះសម្រួលឬការអង្វរសុំដែរ។ ហេតុដូច្នេះហើយជនជាតិយូដាបដិសេធគំនិតនៃការប្រោសលោះដោយជឿថាមនុស្សគ្រប់គ្នាទទួលខុសត្រូវដោយផ្ទាល់ចំពោះព្រះ។ ទោះបីជាមនុស្សម្នាក់ត្រូវបានចងភ្ជាប់ដោយច្បាប់មូលហេតុនៃសកលលោកក៏ដូចជាស្ថានភាពសង្គមនិងនយោបាយក៏ដោយក៏គាត់នៅតែមានឆន្ទៈសេរីក្នុងការជ្រើសរើសជម្រើសសីលធម៌។

មនុស្សម្នាក់មិនគួរបម្រើព្រះសម្រាប់រង្វាន់ទេទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយព្រះនឹងប្រទានរង្វាន់សម្រាប់សេចក្ដីសុចរិតក្នុងជីវិតបច្ចុប្បន្នឬអនាគត។ សាសនាយូដាទទួលស្គាល់ភាពអមតៈនៃព្រលឹងមនុស្សប៉ុន្តែមានការខ្វែងគំនិតគ្នាក្នុងចំណោមអ្នកប្រកាន់ខ្ជាប់នូវចលនាផ្សេងៗទាក់ទងនឹងការរស់ឡើងវិញ។ សាសនាគ្រិស្តអូស្សូដក់ជឿថាវានឹងកើតឡើងជាមួយនឹងការមកដល់នៃ '''មេស្ស៊ី'''អ្នកកែទម្រង់បដិសេធគំនិតនេះទាំងស្រុង។ មានការបកស្រាយជាច្រើនអំពីឋានសួគ៌ជាកន្លែងដែលមនុស្សសុចរិតមានសុឆន្ទៈនិងនរក (នរក) ជាកន្លែងដែលមនុស្សមានបាបត្រូវទទួលទណ្ឌកម្ម។ ព្រះគម្ពីរមិននៅស្ងៀមអំពីរឿងនេះទេប៉ុន្តែអក្សរសិល្ប៍ក្រោយមកទៀតមានគំនិតទូលំទូលាយបំផុតអំពីឋានសួគ៌និងឋាននរក។

ជនជាតិយូដាជឿលើការបោះឆ្នោតរបស់អ៊ីស្រាអែល (ប្រជាជនជ្វីហ្វប៉ុន្តែមិនមែនរដ្ឋជ្វីហ្វទេ): ព្រះមកពីគ្រប់ប្រជាជាតិទាំងអស់បានជ្រើសរើសជនជាតិជ្វីហ្វដូច្នេះគាត់បានទទួលវិវរណៈដើរតួសំខាន់នៅក្នុងរឿងនៃសេចក្ដីសង្គ្រោះរបស់មនុស្សជាតិ។ យោងទៅតាមទស្សនៈសម័យទំនើបអ៊ីស្រាអែលមិនគួរត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា“ អ្នកដែលបានជ្រើសរើស” នោះទេប៉ុន្តែ“ ការជ្រើសរើស” ដោយសន្មតថាគាត់បានចូលទៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយព្រះគាត់ត្រូវតែធ្វើការសំរេចចិត្តចុងក្រោយថាតើត្រូវទទួលយកព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះហើយក្លាយជាចង្កៀងសំរាប់ប្រជាជាតិនានា។ ភាពឯកោរបស់ជនជាតិយូដានិងការលះបង់របស់អ៊ីស្រាអែលចំពោះច្បាប់ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់សម្រាប់រក្សាភាពបរិសុទ្ធនិងកម្លាំងរបស់ប្រជាជនដែលត្រូវបានទាមទារសម្រាប់ការបំពេញបេសកកម្មរបស់ខ្លួន។

ជនជាតិយូដាជឿលើបេសកកម្មរបស់ពួកគេ - ដើម្បីបញ្ជាក់ពីការពិតនៃច្បាប់ដ៏ទេវភាពដើម្បីបង្រៀនមនុស្សជាតិច្បាប់នេះដោយការផ្សព្វផ្សាយនិងឧទាហរណ៍។ នោះហើយជារបៀបដែលសេចក្តីពិតដ៏ទេវភាពនឹងមានជ័យជំនះនៅលើផែនដីហើយមនុស្សជាតិនឹងលេចចេញពីស្ថានភាពដែលឥឡូវនេះ។ សណ្តាប់ធ្នាប់ពិភពលោកថ្មីកំពុងរង់ចាំមនុស្សជាតិគឺព្រះរាជាណាចក្រនៃព្រះដែលទីបំផុតនឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងនូវច្បាប់របស់ព្រះ។ នៅក្នុងនោះប្រជាជនទាំងអស់នឹងស្វែងរកសន្តិភាពយុត្តិធម៌និងសេចក្តីប្រាថ្នាខ្ពស់បំផុត។ នគររបស់ព្រះនឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងយ៉ាងជាក់លាក់នៅលើផែនដីហើយមិនមែននៅពិភពលោកផ្សេងទៀតទេហើយរឿងនេះនឹងត្រូវបានដឹងនៅសម័យមេស្ស៊ី។ មានមតិខុសគ្នាទាក់ទងនឹងធម្មជាតិនៃសម័យព្រះមេស្ស៊ី។ គ្រិស្តអូស្សូដក់ជឿថាព្រះមេស្ស៊ី (អ្នកដែលបានត្រូវរើសតាំង) នឹងមកពីគ្រួសាររបស់ដាវីឌដែលនឹងជួយបង្កើតព្រះរាជាណាចក្ររបស់ព្រះ។ ពួកអ្នកកាន់សាសនាកំណែទម្រង់សាសនាយូដាមិនយល់ស្របនឹងរឿងនេះទេហើយជឿថាពួកហោរាបាននិយាយអំពីយុគសម័យមេស្ស៊ីដែលជាការចាប់ផ្តើមដែលមនុស្សអាចពន្លឿនដោយការប្រព្រឹត្ដដោយយុត្តិធ៌មនិងមេត្តាករុណាស្រឡាញ់អ្នកជិតខាងរស់នៅក្នុងជីវិតដ៏រាបទាបនិងគួរអោយគោរព។

សាសនាយូដាជឿថាមនុស្សទាំងអស់ដោយមិនគិតពីសាសនានិងសញ្ជាតិគឺជាកូនចៅរបស់ព្រះស្មើៗគ្នា។ ពួកគេជាទីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះមានសិទ្ធិស្មើគ្នាចំពោះយុត្តិធម៌និងមេត្តាករុណាពីអ្នកដទៃ។ សាសនាយូដាក៏ជឿជាក់ផងដែរថាវត្តមានរបស់ឈាមជ្វីហ្វ (នៅខាងសាច់ឈាម) មិនមានសារៈសំខាន់ក្នុងការកំណត់ទំនាក់ទំនងរវាងជ្វីហ្វ (យោងទៅតាមច្បាប់របស់សាសនាគ្រឹស្តនរណាម្នាក់ដែលបានកើតមកជាម្តាយជ្វីហ្វឬបានទទួលយកសាសនាយូដាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសាសន៍យូដា) ។ មនុស្សគ្រប់រូបដែលទទួលយកជំនឿជនជាតិយូដាក្លាយជា &quot;កូនចៅរបស់លោកអប្រាហាំ&quot; និងជា &quot;កូនចៅអ៊ីស្រាអែល&quot; ។

សាសនាជ្វីហ្វគឺជាជំនឿពិតសម្រាប់ជនជាតិយូដាម្នាក់ប៉ុន្តែសាសនាដទៃទៀតមិនចាំបាច់ជាសាសនាខុសទេ។ វាត្រូវបានគេជឿជាក់ថាមិនចាំបាច់មានជនជាតិមិនមែនដើម្បីក្លាយជាជនជាតិយូដាដើម្បីទទួលបានសេចក្ដីសង្រ្គោះនោះទេពីព្រោះ &quot;មនុស្សសុចរិតទាំងអស់នឹងទទួលបានជោគវាសនានៅលើពិភពលោកនាពេលអនាគត&quot; ។ ដើម្បីធ្វើដូចនេះជនដែលមិនមែនជាជនជាតិយូដាតម្រូវអោយបំពេញបទបញ្ញត្តិរបស់កូនចៅណូអេពោលគឺៈ '''1)'''បោះបង់ចោលរូបព្រះ 2) បដិសេធពីការញុះញង់និងការផិតក្បត់; 3) កុំកំពប់ឈាម; ៤) កុំប្រកាសព្រះនាមព្រះដោយឥតប្រយោជន៍ ៥) កុំធ្វើអំពើអយុត្តិធម៌និងគ្មានច្បាប់។ ៦) កុំលួច; ៧) កុំកាត់ផ្នែកពីសត្វមានជីវិត។

'''ជនជាតិយូដាសម្រាប់ព្រះយេស៊ូគ្រិស្ដ។ អាកប្បកិរិយាសាសនា'''ទៅព្រះយេស៊ូវនៃណាសារ៉ែតដែលការបកស្រាយអំពីការស្លាប់ដែលស្នើឡើងដោយ St. ប៉ូលបានក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសាសនាគ្រឹស្តសម្តែងដោយលោកម៉ូសេមៃម៉ុនដេត។ ដោយថ្វាយសួយសារអាករដល់ណាសារ៉ែតលោកមឺម៉ុនដេតបានចាត់ទុកគាត់ថាជាអ្នកដែលបានរៀបចំផ្លូវរបស់ព្រះមហាក្សត្រិយ៍។ ទោះយ៉ាងណាការបដិសេធរបស់សាសនាយូដាមិនទទួលស្គាល់គ្រីស្ទសាសនាត្រូវបានកំណត់ដោយជំនឿថាព្រះយេស៊ូវមិនមែនជាព្រះមេស្ស៊ីទេតែដោយសារអសមត្ថភាពក្នុងការទទួលយកនូវបទប្បញ្ញត្តិមួយចំនួនដែលបានណែនាំនៅក្នុងការបង្រៀនរបស់ព្រះយេស៊ូវ។ ប៉ូល។ ពួកគេត្រូវបានចុះបញ្ជីដោយអិមស្ទីនប៊ឺកក្នុងសៀវភៅមួយ។ ''មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសាសនាយូដា'': បញ្ជាក់ថាសាច់ឈាមគឺមានបាបហើយត្រូវស្លាប់។ គំនិតនៃអំពើបាបដើមនិងបណ្តាសាពីវាកុហកមនុស្សគ្រប់គ្នាមុនពេលចាប់កំណើត។ គំនិតរបស់ព្រះយេស៊ូមិនមែនជាគំនិតរបស់មនុស្សទេតែដូចជាព្រះដែលនៅខាងសាច់ឈាម។ ជំនឿដែលថាមនុស្សអាចត្រូវបានសង្គ្រោះតាមរយៈដង្វាយធួនហើយនោះគឺជាមធ្យោបាយតែមួយគត់នៃការសង្គ្រោះហើយការសុគតរបស់ព្រះយេស៊ូគឺជាការបូជារបស់ព្រះរាជបុត្រាតែមួយគត់របស់ព្រះហើយមានតែសេចក្តីជំនឿលើព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះដែលអាចសង្គ្រោះបាន។ ការបដិសេធមិនអនុវត្តតាមបទប្បញ្ញត្តិនៃច្បាប់ ជំនឿដែលថាព្រះយេស៊ូវបានរស់ពីសុគតឡើងវិញកំពុងរង់ចាំនៅឯស្ថានសួគ៌នៅមួយម៉ោងនៃការយាងមកជាលើកទីពីររបស់ទ្រង់នៅលើផែនដីដើម្បីវិនិច្ឆ័យមនុស្សជាតិនិងបង្កើតព្រះរាជាណាចក្ររបស់ព្រះ។ គោលលទ្ធិដែលជឿដោយស្មោះត្រង់ក្នុងរឿងទាំងអស់នេះប្រាកដជាបានសង្រ្គោះហើយការបដិសេធពួកគេគឺត្រូវវិនាសមិនថាគាត់មានគុណធម៌យ៉ាងណាក៏ដោយ។

សាសនាជារបៀបនៃជីវិតត្រូវការធ្វើពិធីសាសនា។ សម្រាប់ជនជាតិយូដាពិធីណាមួយរំusកយើងពីកន្លែងដែលព្រះកាន់កាប់ក្នុងជីវិតរបស់គាត់។ ការប្រតិបត្តិសាសនាត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាវិន័យដែលរួមចំណែកដល់ការធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវចរិតលក្ខណៈនីមួយៗដែលជាទម្រង់នៃការណែនាំ។ វាផ្តល់ឱ្យជនជាតិយូដានូវឱកាសដើម្បីដកស្រង់បទពិសោធន៍របស់ប្រជាជនរបស់គាត់ហើយដោយហេតុនេះពង្រឹងការលះបង់របស់គាត់។ វាជាផ្លូវនៃការរស់រានរបស់មនុស្សនិងការថែរក្សាជំនឿ។

''ការអធិស្ឋាន''ជនជាតិយូដាតម្រូវឱ្យអធិស្ឋានជារៀងរាល់ថ្ងៃបីដងក្នុងមួយថ្ងៃ។ វាត្រូវបានគេជឿជាក់ថាការអធិស្ឋានរបស់គាត់គឺមានសីលធម៌ហើយមិនមានផលប៉ះពាល់ដល់ផលប្រយោជន៍អ្នកដទៃទេ។ ការអធិស្ឋានគួរតែត្រូវបានធ្វើនៅក្នុងការផ្តោតអារម្មណ៍យ៉ាងជ្រាលជ្រៅការស្រូបយកដោយខ្លួនឯង។ ជាការប្រសើរដែលយើងអធិស្ឋាននៅក្នុងសាលាប្រជុំព្រោះការអធិស្ឋានជាសាធារណៈមានប្រសិទ្ធភាពជាង។

''បំរាមអាហារ''ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃក្រមពិសេសនៃភាពបរិសុទ្ធដែលអាចអនុវត្តបានសម្រាប់តែជនជាតិជ្វីហ្វប៉ុណ្ណោះ។ ពួកគេមិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាការចង់បានឬចងភ្ជាប់លើមនុស្សជាតិទាំងអស់ទេ។

'''''ថ្ងៃឈប់សម្រាក''''' ''.'' ក្នុងចំណោមថ្ងៃឈប់សម្រាកសំខាន់ៗនិងថ្ងៃដ៏បរិសុទ្ធគឺសាបាបាត (ថ្ងៃសៅរ៍) ជាថ្ងៃសំរាកប្រចាំសប្តាហ៍ក្នុងការចងចាំនៃការបង្កើតពិភពលោកនិងការចាកចេញពីប្រទេសអេហ្ស៊ីប។ រ៉ូសហាសាណា ( ឆ្នាំថ្មី), ខួបនៃការបង្កើតពិភពលោកនិងថ្ងៃនៃការបន្តខាងវិញ្ញាណនិងខាងសីលធម៌; យ៉ុមគីបពួរ (ថ្ងៃជំនុំជំរះ) ជាថ្ងៃនៃការប្រែចិត្តហើយត្រឡប់មករកព្រះជាម្ចាស់វិញតាមរយៈការរំrenewកជាថ្មីខាងវិញ្ញាណនិងការប្រព្រឹត្ដល្អ។ Sukkot (Kushchi) រយៈពេលប្រាំបួនថ្ងៃ (នៅអ៊ីស្រាអែលនិងអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ចំនួនប្រាំបី) បានលះបង់ចំពោះការប្រមូលផលនៃរដូវស្លឹកឈើជ្រុះនិងការរំofកនៃការវង្វេងនៅវាលខ្សាច់ដែលជាថ្ងៃចុងក្រោយនៃថ្ងៃឈប់សម្រាក - ស៊ីមឆតតូរ៉ា (អំណរនៃថូរ៉ា); បុណ្យរំលង (បុណ្យអ៊ីស្ទើរ) សម្គាល់ការចាប់ផ្តើមនៃនិទាឃរដូវនិងការរំដោះពីទាសភាពអេហ្ស៊ីប; Shavuot (បុណ្យថ្ងៃទីហាសិប) ជាផ្នែកមួយនៃពិធីបុណ្យកសិកម្មប៉ុន្តែការចងចាំជាចម្បងនៅថ្ងៃដែលលោកម៉ូសេបានទទួលថូរ៉ានៅលើភ្នំស៊ីណៃ។ ហុនគូកា (បុណ្យនៃការញែកចេញជាពន្លឺ) បានប្រារព្ធឡើងជាកិត្តិយសនៃជ័យជំនះរបស់ពួកម៉ាកាក់លើកម្លាំងនៃអាន់ទីយ៉ូចអេពីផាដែលជាលទ្ធផលដែលជនជាតិយូដាទទួលបានសេរីភាពក្នុងការអនុវត្តសាសនារបស់ពួកគេ។ ភឺរីម (បុណ្យហ្សេប៊ីវីឬអេសធើរ) ក្នុងការរំofកដល់ការបរាជ័យរបស់ហាម៉ានដែលមានបំណងបំផ្លាញជនជាតិយូដា។ Tisha be-Av (ទីប្រាំបួននៃអាវ៉ា) គឺជាថ្ងៃនៃការកាន់ទុក្ខនៅក្នុងការចងចាំនៃការបំផ្លាញប្រាសាទទីមួយនិងទីពីរ។

''ពិធីកំណើតនិងពេញវ័យ។''នៅពេលទារកកើតមកស្បែកគ្របក្បាលលិង្គត្រូវបានកាត់ស្បែកដូច្នេះសន្ធិសញ្ញាសហជីពជាមួយព្រះត្រូវបានសម្គាល់ដោយសញ្ញានៅលើដងខ្លួន។ ក្មេងប្រុសទទួលបានឈ្មោះនៅពេលកាត់ស្បែក។ ក្មេងស្រីត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមសាលាប្រជុំ។ ពិធីលោះតម្លៃរបស់កូនប្រុសច្បងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទីសាមសិបបន្ទាប់ពីកំណើត។ ទាក់ទងនឹងការចាប់ផ្តើមនៃការបណ្តុះបណ្តាលកុមារអនុវត្តពិធីផ្តួចផ្តើម។ នៅពេលឈានដល់អាយុ ១៣ ឆ្នាំក្មេងប្រុស (ហើយនៅក្នុងសហគមន៍អភិរក្សនិយមនិងសហគមន៍អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ខ្លះក៏មានក្មេងស្រីផងដែរ) ចូលរួមក្នុងពិធីបារមីហ្សេវ៉ា (សំរាប់ក្មេងស្រី Bat Mitzvah) ដែលអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេចូលក្នុងសហគមន៍អ៊ីស្រាអែលជាសមាជិកពេញលេញដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះសកម្មភាពរបស់ពួកគេ។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ នៅក្នុងសហគមន៍អភិរក្សនិងអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ពិធីបញ្ជាក់មួយត្រូវបានណែនាំសម្រាប់ក្មេងប្រុសនិងក្មេងស្រីដែលត្រូវបានអនុវត្តជាធម្មតានៅថ្ងៃ Shavuot ។

''ពិធីរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍។''ដំបូងការចូលរួមយ៉ាងឧឡារិកកើតឡើង (ការចូលរួម) ។ បន្ទាប់មកនៅថ្ងៃសៅរ៍មុនពេលរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍កូនកំលោះត្រូវបានគេអញ្ជើញឱ្យទៅតូរ៉ានៅក្នុងសាលាប្រជុំ (ជាធម្មតាមិនត្រូវបានអនុវត្តនៅក្នុងសហគមន៍អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់) ។ ក្នុងអំឡុងពេលនៃពិធីមង្គលការកូនក្រមុំនិងកូនកំលោះឈរនៅក្រោមផ្ទាំងក្រណាត់ - ផ្ទាំងក្រណាត់ (នេះមិនតែងតែជាការធ្វើកំណែទម្រង់ទេ) ។ ឈរនៅក្រោមចង្កេះកូនក្រមុំនិងកូនកំលោះផឹកស្រាពីកែវតែមួយ។ កូនកំលោះដាក់ចិញ្ចៀននៅលើម្រាមដៃចង្អុលរបស់កូនក្រមុំហើយប្រកាសរូបមន្តបុរាណដែលប្រកាសថាបុរសយកស្ត្រីម្នាក់ធ្វើជាប្រពន្ធ។ ពរជ័យចំនួនប្រាំពីរត្រូវបានប្រកាសសម្រាប់សិរីល្អនៃព្រះ (អ្នកកែទម្រង់មានម្នាក់) ។ នៅក្នុងការចងចាំអំពីការបំផ្លាញប្រាសាទកូនកំលោះបំបែកកញ្ចក់មួយដែលគាត់និងកូនក្រមុំបានផឹកស្រា (ពួកគេមិនធ្វើបែបនេះនៅក្នុងសហគមន៍អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់) ។ ពរចុងក្រោយត្រូវបានទទួលយកដោយអ្នកកែទម្រង់។ នៅក្នុងសហគមន៍គ្រិស្តអូស្សូដក់កិច្ចសន្យាអាពាហ៍ពិពាហ៍ (ketubba) ក៏ត្រូវបានអាននៅក្នុងពិធីនោះដែរ។

''ពិធីបុណ្យសព។''មុនពេលស្លាប់បុរសដែលស្លាប់បានសារភាព។ សាច់ញាតិនៃទឹកភ្នែកដែលបានស្លាប់នៅលើសម្លៀកបំពាក់របស់ពួកគេ (ទំនៀមទម្លាប់នេះគឺជារឿងធម្មតាក្នុងចំណោមគ្រិស្តអូស្សូដក់) ។ ទៀនមួយត្រូវបានបំភ្លឺនៅក្នុងការចងចាំរបស់អ្នកស្លាប់។ រាងកាយរបស់អ្នកស្លាប់ត្រូវបានគេពាក់ដោយក្រណាត់ស (នៅក្បែរអ័រតូដូស) ។ ក្នុងអំឡុងពេលបញ្ចុះសពពួកគេអាន«កាដឌីស»ដែលជាការអធិស្ឋានសរសើរតម្កើងព្រះនិងបង្ហាញការត្រៀមខ្លួនដើម្បីទទួលយកឆន្ទៈរបស់គាត់។ ការកាន់ទុក្ខយ៉ាងជ្រាលជ្រៅមានរយៈពេលមួយសប្តាហ៍ក្នុងអំឡុងពេលដែលអ្នកកាន់ទុក្ខមិនចាកចេញពីផ្ទះ (អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់មានរយៈពេលខ្លីជាងនេះ) ។ អ្នកកាន់ទុក្ខបានអានកាដឌីសនៅក្នុងសាលាប្រជុំអស់រយៈពេល ១១ ខែ។ បន្ទាប់ពីមួយឆ្នាំផ្នូរត្រូវបានដាក់នៅលើផ្នូរ។ ពិធីរំanniversaryកខួបមរណភាព (“ យ៉កសិប”) ត្រូវបានប្រារព្ធដោយការបំភ្លឺទៀនរំandកនិងការអាន“ កាដាស” ។ សម្រាប់ថ្ងៃឈប់សម្រាកយ៉ុមគីបពួរស៊ូខេត បុណ្យរំលងនិង សាវូតធ្វើពិធីរំorialកអនុស្សាវរីយ៍ក្នុងកំឡុងពេលដែលពួកគេអានការអធិស្ឋានរំYករំYកយូហ្សុក។

'''ការសំរេចចិត្តខាងជីវសាស្រ្តនិងសង្គមរបស់យូឌីសា'''

សាសនាគឺមានលក្ខណៈខាងសីលធម៌។ នៅក្នុងសាសនាយូដាសីលធម៌មិនចាំបាច់បំពេញបន្ថែមសាសនាទេពីព្រោះវាជាផ្នែកសំខាន់របស់វា។ នៅក្នុងសាសនាយូដាការស្គាល់ព្រះមិនមានន័យថាយល់ពីលក្ខណៈនៃខ្លួនគាត់ទេ។ ចំណេះដឹងអំពីព្រះបង្កប់នូវចំណេះដឹងដែលព្រះគ្រប់គ្រងពិភពលោកមនុស្សត្រូវខិតខំធ្វើតាម ផ្លូវត្រូវព្រះបានបង្ហាញឱ្យមនុស្សដឹង។

សេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះគឺជាកាតព្វកិច្ចដំបូងរបស់មនុស្សព្រោះប្រសិនបើបុរសម្នាក់ឈ្លក់វង្វេងនឹងវានោះគាត់នឹងខិតខំធ្វើអំពើល្អសូម្បីតែជីវិតរបស់គាត់ក៏ដោយ។ ភារកិច្ចរបស់មនុស្សគឺរក្សាភាពបរិសុទ្ធនៃព្រលឹងព្រោះវាជាអំណោយរបស់ព្រះ។ មនុស្សម្នាក់កើតមកមានភាពច្របូកច្របល់ក្នុងអំពើបាប (“ យ៉ូស្វេសត្រារ៉ា”) ប៉ុន្តែគាត់ក៏មានអារម្មណ៍ល្អផងដែរដែលអនុញ្ញាតឱ្យគាត់យកឈ្នះអំពើបាបជាពិសេសដោយមានជំនួយពីតូរ៉ា។ គាត់ថែមទាំងអាចបង្វែរថាមពលរបស់យ៉កសឺរទៅជាល្អដែលបង្ហាញពីឆន្ទៈសេរីរបស់គាត់។ រ៉ាប៊ីអាគីវ៉ាបានបង្រៀនថា៖ «អ្វីៗទាំងអស់ត្រូវបានកំណត់ទុកជាមុនដោយព្រះប៉ុន្ដែ [មនុស្ស] ត្រូវបានគេផ្ដល់សិទ្ធិ ឲ្យ មានសេរីភាពក្នុងការជ្រើសរើស»។ ប្រសិនបើមនុស្សម្នាក់បានធ្វើបាបដោយសកម្មភាពឬអសកម្មនោះផ្លូវទៅរកការអភ័យទោសគឺបើកចំហរតាមរយៈការប្រែចិត្តដែលជាផ្នែកសំខាន់មួយដែលជាសំណងសម្រាប់ការខូចខាតណាមួយដែលបានធ្វើ។

បុរសដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរូបភាពនៃព្រះត្រូវតែការពារនិងការពារសេចក្តីថ្លៃថ្នូររបស់គាត់និងអ្នកដទៃ។ មនុស្សទាំងអស់មានសិទ្ធិស្មើគ្នានិងស្មើភាពគ្នាមានសិទ្ធិសេរីភាពនិងយុត្តិធម៌។ បទបញ្ញត្តិ«ត្រូវស្រឡាញ់អ្នកជិតខាងដូចខ្លួនឯង»គឺជាវិធីមួយដើម្បីបង្ហាញថាមនុស្សម្នាក់គួរតែស្រឡាញ់មនុស្សដទៃទៀតព្រោះពួកគេទាំងអស់សុទ្ធតែជាកូនចៅរបស់ព្រះ។ នេះគឺជាគំនិតជ្វីហ្វនៃភាពភាតរភាពរបស់មនុស្សដែលស្ថិតនៅក្រោមអំណាចឪពុករបស់ព្រះតែមួយ។

មនុស្សត្រូវតែស្មោះត្រង់ចំពោះការពិតត្បិត«ត្រានៃព្រះដ៏បរិសុទ្ធបំផុតគឺជាសេចក្តីពិត»។ ពិភពលោកឈរលើសច្ចភាពហើយអ្នកដែលធ្វេសប្រហែសនឹងកាតព្វកិច្ចរបស់គាត់ក្នុងការរស់នៅនិយាយនិងធ្វើសកម្មភាពក្នុងនាមនៃសេចក្តីពិតក្បត់ពិភពលោក។

ពិភពលោកគឺល្អដូច្នេះអំណោយរបស់វារួមទាំងទ្រព្យសម្បត្តិត្រូវបានប្រទានពរប្រសិនបើពួកគេត្រូវបានប្រើយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។ សាសនាគឺប្រឆាំងនឹងលទ្ធិធិបតេយ្យ។ គាត់មានសុទិដ្ឋិនិយមអំពីអនាគតនៃពិភពលោកនេះពិភពលោកមិនមែនជា &quot;ទឹកភ្នែកដ៏អាក្រក់ដែលចាំបាច់ត្រូវភៀសខ្លួនទៅកាន់ពិភពលោកមួយផ្សេងទៀតនោះទេប៉ុន្តែវាជាកន្លែងដែលព្រះបានអញ្ជើញយើងឱ្យបង្កើតនគររបស់គាត់&quot; ។

ក្នុងចំណោមគុណធម៌ដែលប្រពៃណីជ្វីហ្វចាត់ទុកជាកាតព្វកិច្ចរបស់មនុស្សគ្រប់រូបនោះគឺជាសេចក្តីសប្បុរស។ អ្នកដែលត្រូវការជំនួយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាសក្ដិសមនឹងជំនួយនេះពីព្រោះពួកគេក៏ជាកូនចៅរបស់ព្រះដែរ។ នៅក្នុងសាសនាយូដាគេជឿថាសេចក្តីសប្បុរសមិនមែនគ្រាន់តែជាការអាណិតអាសូរប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែក៏ជាទម្រង់នៃយុត្តិធម៌ផងដែរការស្តារឡើងវិញនូវអ្វីដែលមនុស្សត្រូវបានដកហូតដោយសារលទ្ធផលនៃភាពមិនល្អឥតខ្ចោះនៃសង្គមហើយដូច្នេះនៅក្នុងសេចក្តីសប្បុរសរបស់សាសនាត្រូវបានគេហៅថា -“ tzedaka” (&quot;ភាពសុចរិត&quot;) ។

មនុស្សម្នាក់មិនអាចបំបែកខ្លួនពីសង្គមបានទេហើយត្រូវតែបំពេញកាតព្វកិច្ចទាំងអស់ដែលទាក់ទងនឹងរដ្ឋ។ រាប់រយឆ្នាំកន្លងមកហើយសាសនាយូដាបានបង្រៀនថា“ ឌីណាឌីម៉ាលុចគឺឌីណា” (“ ច្បាប់របស់រដ្ឋគឺជាច្បាប់របស់យើង”) ។

ក្រុមគ្រួសារនៅសាសនាយូដាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាគ្រឹះនៃជីវិតសង្គម។ ភាពស៊ីវីល័យតែងតែត្រូវបានគេច្រានចោលយ៉ាងម៉ត់ចត់ហើយភារកិច្ចរបស់គ្រួសារត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមិនត្រឹមតែកំណើតរបស់កុមារប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែថែមទាំងធានាឱ្យមានសាមគ្គីភាពរបស់សមាជិកផងដែរ។ អាពាហ៍ពិពាហ៍ផ្តល់នូវឱកាសដើម្បីរួមចំណែកដល់សុខុមាលភាពរបស់ពិភពលោក។ អាពាហ៍ពិពាហ៍គឺជាស្ថាប័នដ៏ទេវភាព។ ស្ត្រីដូចជាបុរសម្នាក់ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមរូបភាពនៃព្រះដូច្នេះនាងគឺជាដៃគូស្មើគ្នាក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍និងក្នុងអ្វីៗផ្សេងទៀត។ នៅកូបឡាឡាអាពាហ៍ពិពាហ៍គឺជាការធ្វើត្រាប់តាមសាមគ្គីភាពខាងវិញ្ញាណនៃគោលការណ៍បុរសនិងស្ត្រីដែលមាននៅក្នុងព្រះជាម្ចាស់។ តាំងពីដំបូងបំផុតទម្រង់អាពាហ៍ពិពាហ៍ធម្មតាក្នុងចំណោមជនជាតិយូដាគឺភាពជាអ្នកមានតែមួយ។ Gershom bin Judah នៃ Mainzus ប្រហែល ១០០០ នាក់បានចេញក្រឹត្យមួយដែលកំណត់និយមន័យឯកតោជនីយថាជាបទដ្ឋានតែមួយគត់ហើយក្រឹត្យនេះបានក្លាយជាច្បាប់សម្រាប់ជនជាតិជ្វីហ្វលើកលែងតែអ្នកដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសម៉ូស្លីម។ អាពាហ៍ពិពាហ៍ចម្រុះត្រូវបានហាមឃាត់ដោយគ្រិស្តអូស្សូដក់ហើយមិនត្រូវបានលើកទឹកចិត្តដោយអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ទេ។ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីការប្រែចិត្តជឿរបស់សាសន៍យូដាមិនមែនជាសាសនាយូដាអាពាហ៍ពិពាហ៍បែបនេះត្រូវបានអនុញ្ញាត។

ការលែងលះគឺអាចទទួលយកបានប៉ុន្តែមិនត្រូវបានអនុម័តទេលើកលែងតែអាពាហ៍ពិពាហ៍មិនបានជោគជ័យ។ យោងទៅតាមច្បាប់ព្រះគម្ពីរស្ត្រីម្នាក់មិនអាចជ្រៀតជ្រែកជាមួយស្វាមីរបស់គាត់បានទេប្រសិនបើគាត់មានបំណងលែងលះគ្នាប៉ុន្តែច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌដំបូងបានការពារជំហររបស់ប្រពន្ធរបស់គាត់ដោយធ្វើឱ្យការលែងលះនីតិវិធីមានតំលៃថ្លៃសម្រាប់ស្វាមីហើយលើសពីនេះបានផ្តល់សិទ្ធិឱ្យភរិយាទាមទារលែងលះក្នុងករណីរំលោភបំពាន។ ក្រោយមកច្បាប់វិន័យខាងសាសនា ហាមមិនឲ្យ លែងលះគ្នាដោយគ្មានការយល់ព្រមពីប្រពន្ធ។ ការអនុវត្តគ្រិស្តអូស្សូដក់នាពេលបច្ចុប្បន្នគឺនៅជិតនឹងស្ថាប័នសាសនាបុរាណ។ បុព្វបុរសគ្រិស្តអូស្សូដក់នឹងមិនអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិយូដារៀបចំពិធីអាពាហ៍ពិពាហ៍ទេប្រសិនបើគាត់ត្រូវបានលែងលះតែដោយអាជ្ញាធរស៊ីវិល។ មុនរៀបការម្តងទៀតពួកគេតម្រូវឱ្យមាន“ ទទួលបាន” (សំបុត្រលែងលះជនជាតិជ្វីហ្វ) ។ កំណែទម្រង់របស់ពួកគ្រូសាសនាទទួលស្គាល់ការលែងលះគ្នាដោយរដ្ឋប្បវេណីគឺជាការត្រឹមត្រូវហើយមិនតម្រូវឱ្យមានការទទួលបានការលះចោលឡើយ។

កាតព្វកិច្ចដើម្បីអប់រំកុមារត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងព្រះគម្ពីរ។ វាមានន័យថាមិនត្រឹមតែការអប់រំនៅក្នុងន័យទូទៅនៃពាក្យប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែវាក៏ជួយដល់កុមារផងដែរ។ កុមារគួរគោរពនិងគោរពឪពុកម្តាយ។ ព្យាការីម៉ាឡាគីបានបង្រៀនថាព្រះរាជាណាចក្រនៃព្រះនឹងមកដល់នៅពេលដែល«ដួងចិត្តរបស់ឪពុកប្រែទៅជាកូនហើយចិត្តរបស់កូន ៗ ចំពោះឪពុកគេ»។

នៃពិភពលោក។ វាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅសតវត្សរ៍ទី ១ មុនគ។ ស .។ ប្រវត្តិសាស្រ្តនៃជំនឿគឺទាក់ទងដោយផ្ទាល់ជាមួយប្រជាជនជ្វីហ្វនិងប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏សម្បូរបែបរបស់វាក៏ដូចជាការអភិវឌ្ឍជាតិនិងជីវិតរបស់អ្នកតំណាងរបស់ខ្លួននៅក្នុងអន្តេវាសិកដ្ឋាន។

=== ខ្លឹមសារ ===
អ្នកដែលប្រកាសជំនឿនេះហៅខ្លួនឯងថាជាជនជាតិយូដា។ អ្នកដើរតាមខ្លះអះអាងថាសាសនារបស់ពួកគេមានដើមកំណើតតាំងពីសម័យអ័ដាមនិងអេវ៉ានៅប៉ាឡេស្ទីន។ អ្នកខ្លះទៀតជឿជាក់ថាសាសនាយូដាគឺជាជំនឿមួយដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមត្រកូលតូចមួយក្រុម។ ក្នុងចំណោមពួកគេគឺអាប្រាហាំដែលបានបញ្ចប់កិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយព្រះដែលបានក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសាសនា។ អនុលោមតាមឯកសារនេះដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាបទបញ្ញត្តិប្រជាជនសន្យាថានឹងគោរពតាមច្បាប់នៃជីវិតដែលគោរពព្រះ។ ជាថ្នូរពួកគេបានទទួលការការពារពីព្រះដ៏មានមហិទ្ធិឫទ្ធិ។

ប្រភពសំខាន់ៗសម្រាប់ការសិក្សាសាសនាគឺជាគម្ពីរសញ្ញាចាស់និងព្រះគម្ពីរទាំងមូល។ សាសនាទទួលស្គាល់សៀវភៅតែបីប្រភេទប៉ុណ្ណោះគឺព្យាករណ៍ប្រវត្តិសាស្រ្តនិងតូរ៉ា - ការបោះពុម្ពដែលបកស្រាយច្បាប់។ ហើយក៏ជាតាលុឌុសដ៏ពិសិដ្ឋដែលមានសៀវភៅពីរគឺមីស្កានិងម៉ាការ៉ា។ ដោយវិធីនេះគាត់ធ្វើនិយ័តកម្មគ្រប់ផ្នែកនៃជីវិតរួមទាំងសីលធម៌ក្រមសីលធម៌និងសូម្បីតែយុត្តាធិការ: ច្បាប់ស៊ីវិលនិងព្រហ្មទណ្ឌ។ ការអាន Talmud គឺជាបេសកកម្មដ៏ពិសិដ្ឋនិងមានការទទួលខុសត្រូវដែលមានតែជនជាតិយូដាប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើ។

=== ភាពខុសគ្នា ===
លក្ខណៈពិសេសចម្បងនៃសាសនាគឺថាព្រះនៅក្នុងសាសនាយូដាមិនមានរូបរាងទេ។ នៅក្នុងសាសនានៅបូព៌ាបុរាណដទៃទៀតព្រះដ៏ខ្ពស់បំផុតត្រូវបានគេបង្ហាញជាញឹកញាប់ដូចជារូបមនុស្សឬរូបសត្វ។ មនុស្សបានព្យាយាមរកហេតុផលខាងធម្មជាតិនិងខាងវិញ្ញាណដើម្បីធ្វើឱ្យពួកគេអាចយល់បានតាមដែលអាចធ្វើទៅបានសម្រាប់តែមនុស្សប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែជនជាតិយូដាដែលអានព្រះគម្ពីរហៅវាថាការថ្វាយបង្គំរូបព្រះជាសៀវភៅសំខាន់របស់សាសន៍យូដាដែលថ្កោលទោសយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការបំរើរូបតំណាងរូបចម្លាក់ឬរូបភាព។

ចំពោះគ្រីស្ទសាសនាមានភាពខុសគ្នាធំពីរ។ ទីមួយព្រះនៅសាសនាយូដាមិនមានកូនប្រុសទេ។ ព្រះគ្រីស្ទពួកគេជឿថាជាមនុស្សរមែងស្លាប់ធម្មតាជាគ្រូអធិប្បាយខាងសីលធម៌និងពាក្យគួរអោយស្អប់ដែលជាហោរាចុងក្រោយ។ ទីពីរវាជាជាតិ។ នោះគឺពលរដ្ឋនៃប្រទេសមួយក្លាយជាជនជាតិយូដាដោយស្វ័យប្រវត្តិមិនមានសិទ្ធិទទួលយកសាសនាផ្សេងទៀតទេ។ នៅក្នុងពេលវេលារបស់យើង - វត្ថុបុរាណមួយ។ មានតែនៅសម័យបុរាណទេដែលបាតុភូតនេះរីកដុះដាល។ សព្វថ្ងៃនេះវាត្រូវបានគោរពដោយជនជាតិយូដាខណៈពេលដែលរក្សាអត្តសញ្ញាណនិងដើមកំណើតរបស់ប្រជាជន។

=== ហោរា ===
នៅក្នុងសាសនាយូដានេះគឺជាបុរសម្នាក់ដែលធ្វើតាមឆន្ទៈរបស់ព្រះទៅកាន់មហាជន។ ដោយមានជំនួយរបស់វាព្រះដ៏មានព្រះចេស្ដាបង្រៀនប្រជាជននូវបទបញ្ញត្តិ: មនុស្សធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងកែលម្អជីវិតនិងអនាគតអភិវឌ្ឍសីលធម៌និងខាងវិញ្ញាណ។ តើអ្នកណានឹងក្លាយជាហោរាព្រះជាម្ចាស់បានសំរេច - សាសនាយូដាបញ្ជាក់។ សាសនាមិនរាប់បញ្ចូលថាជម្រើសអាចធ្លាក់លើជីវិតរមែងស្លាប់ដែលពិតជាមិនចង់ទទួលយកបេសកកម្មដ៏សំខាន់បែបនេះទេ។ ហើយគាត់លើកឧទាហរណ៍មួយជាមួយយ៉ូណាសដែលថែមទាំងព្យាយាមរត់ភៀសខ្លួនដល់ចុងបំផុតនៃពិភពលោកពីភារកិច្ចពិសិដ្ឋដែលបានប្រគល់ឱ្យគាត់។

ក្រៅពីសីលធម៌និងភាពខាងវិញ្ញាណពួកហោរាក៏ទទួលបានអំណោយជាអ្នកត្រួសត្រាយផងដែរ។ ពួកគេបានព្យាករណ៍ពីអនាគតផ្តល់ដំបូន្មានដ៏មានតម្លៃក្នុងនាមព្រះដ៏មានមហិទ្ធិឫទ្ធិព្យាបាលជំងឺផ្សេងៗហើយថែមទាំងចូលរួមក្នុងជីវិតនយោបាយរបស់ប្រទេសទៀតផង។ ឧទាហរណ៍អាហ៊ីយ៉ាជាទីប្រឹក្សាផ្ទាល់របស់យេរ៉ូបោមដែលជាស្ថាបនិកនៃព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែលអេលីសេបានចូលរួមចំណែកក្នុងការផ្លាស់ប្តូររាជវង្សដានីយ៉ែលដោយខ្លួនគាត់ផ្ទាល់ដឹកនាំរដ្ឋ។ ការបង្រៀនរបស់ពួកហោរាជំនាន់ដើមត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងសៀវភៅតាន់ណាកហើយក្រោយមកត្រូវបានបោះពុម្ពជាច្បាប់ដាច់ដោយឡែក។ វាគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ណាស់ប៉ុន្តែអ្នកអធិប្បាយមិនដូចអ្នកតំណាងនៃសាសនាបុរាណដទៃទៀតបានជឿលើការចាប់ផ្តើមនៃ &quot;យុគសម័យមាស&quot; នៅពេលដែលមនុស្សទាំងអស់នឹងរស់នៅដោយសន្តិភាពនិងវិបុលភាព។

=== ចរន្តនៅក្នុងសាសនាជ្វីហ្វ ===
អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សនៃអត្ថិភាពរបស់វាសាសនាបានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរនិងការផ្លាស់ប្តូរជាច្រើន។ ជាលទ្ធផលអ្នកតំណាងរបស់វាត្រូវបានបែងចែកជាពីរជំរំ: និងអ្នកធ្វើកំណែទម្រង់។ អតីតនេះប្រកាន់ខ្ជាប់នឹងប្រពៃណីរបស់ដូនតារបស់ពួកគេហើយមិនណែនាំការច្នៃប្រឌិតទៅក្នុងជំនឿនិងកាណុងរបស់វាទេ។ ទីពីរផ្ទុយទៅវិញស្វាគមន៍និន្នាការសេរី។ អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ទទួលស្គាល់ការរៀបការរវាងជនជាតិយូដានិងសមាជិកនៃសាសនាដទៃទៀតការស្រឡាញ់ភេទដូចគ្នានិងការងាររបស់ស្ត្រីដែលជាបុព្វជិត។ គ្រិស្តអូស្សូដក់ភាគច្រើនរស់នៅភាគច្រើននៃអ៊ីស្រាអែលសម័យទំនើប។ អ្នកធ្វើកំណែទម្រង់ - នៅសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអឺរ៉ុប។

ការប៉ុនប៉ងសម្រុះសម្រួលរវាងជំរុំសង្គ្រាមទាំងពីរគឺសាសនាអភិរក្សនិយម។ សាសនាចាក់ចូលក្នុងស្ទ្រីមពីរបានរកឃើញចំណុចកណ្តាលយ៉ាងជាក់លាក់នៅក្នុងការសំយោគនៃការច្នៃប្រឌិតនិងប្រពៃណីនេះ។ អ្នកអភិរក្សបានកំណត់ខ្លួនគេចំពោះការណែនាំអំពីតន្ត្រីសរីរាង្គនិងទេសនាជាភាសានៃប្រទេសដែលរស់នៅ។ ផ្ទុយទៅវិញពួកគេមិនបានប៉ះនឹងពិធីដ៏សំខាន់ដូចជាការកាត់ស្បែកពិធីឈប់សម្រាកថ្ងៃឈប់សម្រាកនិង kash-rut ។ កន្លែងណាដែលសាសនាយូដាអនុវត្តនៅប្រទេសរុស្ស៊ីសហរដ្ឋអាមេរិកឬប្រទេសមហាអំណាចអ៊ឺរ៉ុបជនជាតិជ្វីហ្វទាំងអស់សង្កេតឃើញមានឋានានុក្រមច្បាស់លាស់គោរពតាមព្រឹទ្ធាចារ្យរបស់ពួកគេ។

=== បទបញ្ញត្តិ ===
ពួកគេជាពួកបរិសុទ្ធសម្រាប់ជនជាតិយូដា។ អ្នកតំណាងប្រជាជននេះដឹងច្បាស់ថាក្នុងអំឡុងពេលនៃការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញនិងការសម្លុតធ្វើបាបជាច្រើនប្រទេសជាតិបានរស់រានមានជីវិតនិងរក្សាអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួនបានតែតាមរយៈការសម្លាប់រង្គាលនិងវិន័យ។ ហេតុដូច្នេះហើយនៅជំនាន់របស់យើងមនុស្សម្នាក់មិនអាចប្រឆាំងនឹងពួកគេបានទេទោះបីជាជីវិតផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកគេមានគ្រោះថ្នាក់ក៏ដោយ។ វាគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ប៉ុន្តែគោលការណ៍ &quot;ច្បាប់នៃប្រទេស - ច្បាប់&quot; ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅសតវត្សទី III មុនគ។ យោងទៅតាមគាត់ច្បាប់របស់រដ្ឋត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់លើប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់ដោយគ្មានករណីលើកលែង។ ជនជាតិយូដាក៏មានកាតព្វកិច្ចត្រូវស្មោះត្រង់នឹងថ្នាក់ខ្ពស់បំផុតតាមដែលអាចធ្វើទៅបានការមិនពេញចិត្តត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យបង្ហាញតែចំពោះជីវិតសាសនានិងគ្រួសារប៉ុណ្ណោះ។

ការរក្សាបទបញ្ញត្តិទាំងដប់ដែលម៉ូសេបានទទួលនៅលើភ្នំស៊ីណាយគឺជាខ្លឹមសារនៃសាសនាយូដា។ លើសពីនេះទៅទៀតចំណុចសំខាន់ក្នុងចំណោមពួកគេគឺការគោរពថ្ងៃឈប់សម្រាកនៃថ្ងៃឈប់សម្រាក (&quot;សាបាប&quot;) ។ ថ្ងៃនេះគឺពិសេសវាត្រូវតែលះបង់ដើម្បីសំរាកនិងបន់ស្រន់។ នៅថ្ងៃសៅរ៍អ្នកមិនអាចធ្វើការនិងធ្វើដំណើរសូម្បីតែការចម្អិនអាហារក៏ត្រូវបានហាមឃាត់ដែរ។ ហើយដើម្បីកុំអោយមនុស្សអង្គុយមិនឃ្លានពួកគេត្រូវបានគេបញ្ជាឱ្យធ្វើដំបូងនិងនៅយប់ថ្ងៃសុក្រ - ពីរបីថ្ងៃមុន។

=== អំពីពិភពលោកនិងបុរស ===
សាសនាគឺជាសាសនាផ្អែកលើរឿងព្រេងនៃការបង្កើតភពផែនដីដោយព្រះអម្ចាស់។ យោងទៅតាមនាងគាត់បានបង្កើតផែនដីពីផ្ទៃរលោងដោយចំណាយពេលប្រាំមួយថ្ងៃសម្រាប់បេសកកម្មដ៏សំខាន់នេះ។ ដូច្នេះពិភពលោកនិងសត្វទាំងអស់ដែលរស់នៅក្នុងវាគឺជាសត្វរបស់ព្រះ។ ចំពោះបុរសវិញនៅក្នុងព្រលឹងរបស់គាត់តែងតែមានគោលការណ៍ពីរយ៉ាងគឺល្អនិងអាក្រក់ដែលតែងតែមានការប្រឆាំងឥតឈប់ឈរ។ បិសាចខ្មៅងងឹតញុះញង់ឱ្យគាត់មានសេចក្តីត្រេកអរនៅលើផែនដីជាបិសាចស្រាលដើម្បីធ្វើអំពើល្អនិងការអភិវឌ្ឍខាងវិញ្ញាណ។ ការតស៊ូបានចាប់ផ្តើមបង្ហាញខ្លួនវានៅក្នុងទម្រង់នៃឥរិយាបថបុគ្គល។

ដូចដែលបានបញ្ជាក់រួចមកហើយអ្នកដើរតាមសាសនាជ្វីហ្វជឿមិនត្រឹមតែនៅក្នុងការចាប់ផ្តើមនៃអត្ថិភាពនៃពិភពលោកប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែថែមទាំងនៅចុងបញ្ចប់ដ៏គួរឱ្យបារម្ភរបស់វាផងដែរគឺ &quot;យុគសម័យមាស&quot; ។ ស្ថាបនិករបស់វានឹងក្លាយជាស្តេចម៉ាសាសៀសដែលជាព្រះមេស្ស៊ីដែលនឹងគ្រប់គ្រងប្រជាជនរហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃពេលវេលាហើយនាំគាត់ឱ្យមានភាពរុងរឿងនិងការរំដោះ។ មានគូប្រជែងដែលមានសក្តានុពលក្នុងគ្រប់ជំនាន់ទាំងអស់ប៉ុន្តែមានតែកូនចៅរបស់ដាវីឌប៉ុណ្ណោះដែលកាន់តាមបញ្ញត្ដិទាំងព្រលឹងនិងដួងចិត្តដ៏ស្មោះត្រង់ដែលត្រូវបានកំណត់ដើម្បីក្លាយជាព្រះមេស្ស៊ីដែលពេញដោយច្បាប់។

=== អំពីអាពាហ៍ពិពាហ៍និងគ្រួសារ ===
ពួកគេត្រូវបានផ្តល់សារៈសំខាន់បំផុត។ មនុស្សម្នាក់មានកាតព្វកិច្ចត្រូវមានគ្រួសារមួយអវត្តមានរបស់នាងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាលះបង់និងសូម្បីតែអំពើបាប។ សាសនាគឺជាជំនឿមួយដែលការគ្មានកូនគឺជាការដាក់ទណ្ឌកម្មដ៏អាក្រក់បំផុតសម្រាប់ជីវិតរមែងស្លាប់។ បុរសម្នាក់អាចលែងលះប្រពន្ធរបស់គាត់ប្រសិនបើក្រោយពីរៀបការបាន ១០ ឆ្នាំនាងមិនបានផ្តល់កំណើតដល់កូនដំបូងរបស់គាត់ទេ។ កេរ្តិ៍ដំណែលនៃសាសនាត្រូវបានថែរក្សាយ៉ាងជាក់លាក់នៅក្នុងគ្រួសារសូម្បីតែក្នុងកំឡុងពេលនៃការបៀតបៀនរាល់កោសិកាទាំងអស់នៃសង្គមជ្វីហ្វត្រូវតែសង្កេតមើលពិធីនិងប្រពៃណីរបស់ប្រជាជនរបស់ខ្លួន។

ស្វាមីមានកាតព្វកិច្ចផ្តល់ឱ្យប្រពន្ធនូវអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងដែលចាំបាច់: ផ្ទះសម្បែងសម្លៀកបំពាក់សម្លៀកបំពាក់។ កាតព្វកិច្ចរបស់គាត់គឺដើម្បីលោះនាងក្នុងករណីនៃការជាប់ឃុំឃាំងកប់នាងដោយសេចក្តីថ្លៃថ្នូរមើលថែរក្សាអំឡុងពេលមានជំងឺផ្តល់ឱ្យនាងនូវមធ្យោបាយចិញ្ចឹមជីវិតប្រសិនបើស្ត្រីនៅតែជាស្ត្រីមេម៉ាយ។ ដូចគ្នានឹងកុមារទូទៅដែរពួកគេមិនចាំបាច់ត្រូវការអ្វីទាំងអស់។ កូនប្រុស - រហូតដល់មនុស្សពេញវ័យកូនស្រី - រហូតដល់ការចូលរួម។ ផ្ទុយទៅវិញបុរសដែលជាមេគ្រួសារមានសិទ្ធិទទួលបានប្រាក់ចំណូលពាក់កណ្តាលទៀតគឺទ្រព្យសម្បត្តិនិងតម្លៃរបស់នាង។ គាត់អាចទទួលមរតកលក្ខខណ្ឌរបស់ប្រពន្ធគាត់ហើយប្រើលទ្ធផលនៃការងាររបស់គាត់សម្រាប់គោលបំណងផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់។ បន្ទាប់ពីគាត់បានស្លាប់ទៅបងប្រុសរបស់ប្តីត្រូវរៀបការជាមួយស្ត្រីមេម៉ាយប៉ុន្តែប្រសិនបើអាពាហ៍ពិពាហ៍គ្មានកូន។

'''&lt;big&gt;សាសនាគ្រឺស្ត&lt;/big&gt;'''

'''ព្រះគ្រិស្តសាសនា''' គឺជាសាសនារបស់អស់អ្នកដែល ផ្ដោតជំនឿទៅលើជីវិត ការបង្រៀន និងការសុគតរបស់ព្រះយេស៊ូវគ្រីស្ទ។

== ជំនឿ និង ការអនុវត្ត ==
អ្នកកាន់សាសនាគ្រីស្ទ ផ្ដោតជំនឿទៅលើជីវិត ការបង្រៀន និងការសុគតរបស់ព្រះយេស៊ូគ្រីស្ទ។ គោលការណ៍គ្រឹះនៃការអនុវត្តសេចក្ដីជំនឿរបស់គ្រីស្ទសាសនិកគឺ គោរពព្រះ និងចែកចាយក្ដីស្រឡាញ់ចំពោះមនុស្សទូទៅ។

=== [[ព្រះយេស៊ូ]] ===
គ្រីស្ទបរិស័ទជឿលើព្រះតែមួយអង្គគត់ដែលពួកគេចាត់ទុកជាព្រះបង្កើតផ្ទៃមេឃ ផែនដី និងចក្រវាឡទាំងមូល។

គ្រីស្ទានជឿថា ព្រះយេស៊ូវជា “ព្រះមែស្ស៊ី” ឬជាអ្នកសង្គ្រោះនៃពិភពលោក។ ពួកគេជឿទៀតថា ព្រះអង្គជាបុត្រារបស់ព្រះ មានន័យថា ទ្រង់នៅឋានសួគ៌ជាព្រះវរបិតា ពេលមកចាប់កំណើតនៅផែនដី ទ្រង់ជាព្រះបុត្រាឬព្រះយេស៊ូគ្រីស្ទនោះឯង។

ព្រះយេស៊ូវបានប្រសូតមកនៅក្នុងស្នូកសត្វនៅភូមិបេថ្លេហិម ក្រុងយេរូសាឡឹម ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ជាមួយនាងម៉ារីយ៉ាជាស្ត្រីព្រហ្មចារី។ នៅពេលម៉ារីយ៉ាមានគភ៌ នាងមិនទាន់រៀបការនឹងយ៉ូសែបដែលជាគូដណ្ដឹងទេ។ ក្នុងគម្ពីរប៊ីបសរសេរថា ទេវតាព្រះឈ្មោះ កាព្រីយ៉ែល បានទៅជួបនាងម៉ារីយ៉ាដោយប្រាប់ថា នាងនឹងមានកូនប្រុសមួយ ហើយកូននោះនឹងក្លាយជាព្រះមេស្ស៊ី។

ព្រះយេស៊ូវត្រូវបានគេឆ្កាងនៅលើឈើឆ្កាង។ ការសុគតរបស់ព្រះអង្គ ជាការលុបលាងអំពើបាបរបស់មនុស្សទាំងអស់ ដែលទទួលជឿនិងដើរតាមការបង្រៀនរបស់ទ្រង់។

នៅថ្ងៃទីបីបន្ទាប់ពីការឆ្កាង ព្រះយេស៊ូវបានរស់ពីសុគតឡើងវិញ។ ការរស់ឡើងវិញនេះ ត្រូវបានគ្រីស្ទានប្រារព្ធពិធីថ្ងៃបុណ្យ គឺ បុណ្យព្រះយេស៊ូ​មាន​ព្រះជន្ម​រស់ឡើងវិញ ក្នុងអំឡុងខែមេសា ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកជាថ្ងៃឈប់សម្រាកសំខាន់បំផុតរបស់គ្រីស្ទសាសនា។

គ្រីស្ទបរិស័ទជឿថា ក្រោយការរស់ឡើងវិញរបស់ព្រះយេស៊ូវ ទ្រង់បានយាងទៅឋានសួគ៌ ចំណែកវត្តមានរបស់ព្រះនៅតែមាននៅលើផែនដីគឺក្នុងទម្រង់ជាព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធដើម្បីជាជួយសម្រាលទុក្ខដល់អ្នកដែលជឿតាមទាំងអស់។

តាមការបង្រៀនក្នុងគម្ពីរនិយាយថា មនុស្សគ្រប់គ្នាអាចទទួលការសង្គ្រោះដោយជឿថាព្រះយេស៊ូវត្រូវបានបញ្ជូនមកពីព្រះ ហើយអ្នកទាំងនោះត្រូវសារភាពអំពើបាបរបស់ខ្លួនចំពោះទ្រង់ ព្រមទាំងសច្ចាថាឈប់ប្រព្រឹត្តវាទៀត។

ការបកប្រែព្រះគម្ពីរនិងការប្រតិបត្តិនៃព្រះវិហារនីមួយៗខុសគ្នាតាមនិកាយ ប៉ុន្តែគ្រីស្ទានទាំងអស់ជឿលើព្រះតែមួយគឺព្រះយេស៊ូវ ឬព្រះមេស្ស៊ី។

=== ព្រះគម្ពីរ ===
Main article: [[ព្រះគម្ពីរ]]

[[ព្រះគម្ពីរ]] ជាសៀវភៅដែលជាបណ្ដុំនៃអត្ថបទដ៏ពិសិដ្ឋ ឬជាបទគម្ពីរជាច្រើន ដែលពួកយូដា និងគ្រីស្ទានចាត់ទុកថាជាស្នាដៃដែលកើតចេញពីសេចក្ដីបណ្ដាលរបស់ព្រះ និងជាគំណត់ត្រានៃទំនាក់ទំនងរវាងព្រះ និងមនុស្ស។ មានអ្នកនិពន្ធផ្សេងៗជាច្រើនដែលបានរួមចំណែកដល់ព្រះគម្ពីរ។

== ប្រវត្តិសាសនា ==
យោងតាមជំនឿរបស់គ្រីស្ទានអះអាងថា ហោរា ឬព្យាការី ជាច្រើនបានទាយពីការយាងមករបស់ព្រះគ្រីស្ទនៅលើផែនដី ហើយពួកគេបានសរសេរទុកនៅក្នុងសៀវភៅជាច្រើននៃគម្ពីរសញ្ញាចាស់ ។

ប្រវត្តិវិទូជាច្រើនជឿថា ព្រះយេស៊ូវត្រូវបានគេឆ្កាងនៅចន្លោះឆ្នាំ ៣០-៣៣ នៃគ្រឹស្តសករាជ។ គ្រីស្ទសាសនិកដំបូងជាជនជាតិយូដាដែលបានជឿថា ព្រះយេស៊ូវ គឺជាព្រះមេស្ស៊ី។

ឆ្នាំ ៣៩២ នៃគ្រឹស្តសករាជ គ្រីស្ទសាសនាក្លាយជាសាសនាផ្លូវការរបស់ចក្រភពរ៉ូម (អតីតប្រទេសអ៊ីតាលី)។

ឆ្នាំ ១០៥៤ នៃគ្រឹស្តសករាជ វិវាទអំពីតួនាទីនិងសិទ្ធិអំណាចរបស់សម្តេចប៉ាបបណ្តាលឱ្យមានការបែកបាក់គ្នានៅក្នុងគ្រីស្ទសាសនារវាងវិហាររ៉ូម៉ាំងកាតូលិក និងវិហារគ្រីស្ទអ័រតូដុក ខាងកើត។

ឆ្នាំ ១៥១៧ នៃគ្រឹស្តសករាជ លោកម៉ាទីនលូធើរ ជាបព្វជិតជនជាតិអាឡឺម៉ង់បានចាប់ផ្តើមចលនាមួយដែលមានឈ្មោះថា ការកែទម្រង់ ដោយលោកបានរិះគន់លើការអនុវត្តរបស់ព្រះវិហារមួយចំនួន ក៏ដូចជាសម្តេចប៉ាបផងដែរ។ ចាប់ពីពេលនោះ ការបែងចែកនិកាយគ្រីស្ទសាសនាបានកើតឡើងដោយរួមមាន វិហាររ៉ូម៉ាំងកាតូលិក និងប្រូតេស្តង់និយម។ ក្នុងនោះប្រូតេស្តង់និយមមានបែងចែកជានិកាយជាច្រើនទៀត៕

ព្រះគម្ពីរ

ព្រះគម្ពីរ ([[អង់គ្លេស]]: Bible) ជាសៀវភៅដែលជាបណ្ដុំនៃអត្ថបទដ៏ពិសិដ្ឋ ឬជាបទគម្ពីរជាច្រើន ដែលគ្រីស្តបរិស័ទចាត់ទុកថាជាស្នាដៃដែលកើតចេញពីសេចក្ដីបណ្ដាលរបស់ព្រះ និងជាគំណត់ត្រានៃទំនាក់ទំនងរវាងព្រះ និងមនុស្ស។ មានអ្នកនិពន្ធផ្សេងៗជាច្រើនដែលបានរួមចំណែកដល់ព្រះគម្ពីរ។

== ដើមកំណើតពាក្យ[កែប្រែ] ==
ពាក្យអង់គ្លេស ''Bible'' មកពីភាសាឡាតាំង ''biblia'' ភាសាក្រិក τὰ βιβλία ''ta biblia'' មានន័យថា &quot;សៀវភៅ&quot; (ឯកវច្ចនៈ βιβλίον ''biblion'').

ភាសាឡាតាំងមជ្ឈឹមសម័យ ''biblia'' គឺជាទំរង់កាត់របស់ពាក្យ ''biblia sacra'' មានន័យថា &quot;សៀវភៅដ៏វិសុទ្ធ&quot;។

ពាក្យ βιβλίον មានន័យត្រង់គឺ &quot;ក្រដាស&quot; ឬ &quot;ក្រាំង&quot; ហើយត្រឡប់ជាត្រូវបានគេប្រើជាពាក្យធម្មតា មានន័យថា &quot;សៀវភៅ&quot;។

&lt;big&gt;'''[[១.ប្រវត្តិនៃការសរសេរព្រះគម្ពីរ]]'''&lt;/big&gt;
            ព្រះគម្ពីរជាព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះជាម្ចាស់ដែលទ្រង់បានបណ្ដាលហោរា៤០នាក់តាក់តែងឡើង។ ជាទូទៅក្នុងការសរសេរសៀវភៅអ្វីមួយបាន គឺទាមទារឲ្យអ្នកដែលសរសេរ មានកម្រិតវប្បធម៌ខ្ពស់ បទពិសោធន៍ច្រើន ទើបអាចសរសេរសៀវភៅមួយបាន។ ប៉ុន្តែព្រះគម្ពីរត្រូវសរសេរឡើង ដោយអ្នកដែលមានចំណេះដឹង និងបទពិសោធន៍ផ្សេងៗគ្នាទាំងអស់ អ្នកខ្លះជាស្តេច អ្នកនយោបាយ អ្នកគង្វាលសត្វ អ្នកនេសាទ គ្រូពេទ្យ អ្នកបំរើ អ្នកយកពន្ធជាដើម។ តែនៅពេលយកកណ្ឌព្រះគម្ពីរទាំងអស់មកផ្ទឹមគ្នាគឺ ត្រូវរ៉ូវគ្នាឥតខ្ចោះ ឆ្លើយឆ្លងគ្នាទៅវិញទៅមក និងមានសាច់រឿងទាក់ទងគ្នាយ៉ាងល្អ។

  ''តើអ្នកនិពន្ធទាំងអស់នៅសរសេរព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះជាម្ចាស់ដោយរបៀបណា?''

                                              ក្រាំងគម្ពីរអេសាយដែលត្រូវគេរកឃើញនៅសមុទ្រមរណៈ
  ➽នៅក្នុងគម្ពីរនិក្ខមនំបានបង្ហាញពីការដែលព្រះជាម្ចាស់សរសេរដោយផ្ទាល់នៅលើផ្ទាំងថ្ម គឺពេដែលលោក   ម៉ូសេឡើងលើភ្នំទៅជួបព្រះ។     
  ➽ហោរាបានសរសេរតាមដែលព្រះមានបន្ទូលមកកាន់ពួកគេ។
  ➽ព្រះជាម្ចាស់ដាក់ព្រះបន្ទូលក្នុងមាត់ពួកហោរា
  ➽ ព្រះជាម្ចាស់បានឲ្យពួកគេសរសេរដោយដៃផ្ទាល់ដូចជាគម្ពីរ ប្រវត្តិសាស្រ្ត គម្ពីរសញ្ញាថ្មី...។
អ្នកនិពន្ធនីមួយៗមានស្ទីលនៃការសរសេររៀងៗខ្លួន ប៉ុន្តែព្រះជាអ្នកបណ្ដាលឲ្យពួកគេសរសេរមានលក្ខណៈត្រឹមត្រូវគ្មានកំហុស ហើយជាអ្វីដែលព្រះសព្វព្រះហឫទ័យមានបន្ទូលមកកាន់មនុស្ស។

៚ ''តើយើងអាចដឹងថា ព្រះគម្ពីរជាព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះជាម្ចាស់ដោយរៀបណា?''
     គ្រប់កណ្ឌនៃព្រះគម្ពីរសុទ្ធតែអះអាងថា ជាព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះជាម្ចាស់។ ប្រសិនបើយើងស្វែងរកពាក្យ “ព្រះយេហូវ៉ា” និងពាក្យ “មានបន្ទូល” ពាក្យនេះមានដល់ទៅ ៣.៩១៧ដង ហើយមានតែក្នុងសញ្ញាចាស់តែប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀតសោត បើយើងស្វែងរកពាក្យ “ព្រះយេហូវ៉ាទ្រង់មានបន្ទូល” ពាក្យនេះមានដល់ទៅ ៣១៤ដង ហើយពាក្យ “ព្រះបន្ទូលនៃព្រះយេហូវ៉ា” មាន ៣០២ដង។ ដូច្នេះយើងឃើញថា ព្រះគម្ពីរអះអាងខ្លួនឯងថា ជាព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះពិតប្រាកដមែន។
➽អ្នកនិពន្ធមានឋានៈគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការសរសេរកណ្ឌគម្ពីរទាំងអស់នេះ

➽នៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរទាំងមូលពេញដោយសេចក្ដីពិត មិនមានកំហុសឆ្គង មិនមានការកុហកបោកបញ្ឆោតឡើយ។

➽បើយើងមើលក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តព្រះគម្ពីរសញ្ញាចាស់ ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់តាំងតែពីដើមរហូតមក គ្មានការប្រែប្រួល។
     គម្ពីរទាំង៦៦កណ្ឌមានភាពស៊ីចង្វាក់គ្នាមួយរយភាគរយ ឥតខ្វែងគំនិតគ្នាឡើយ
'''[[២.ទីកន្លែងសរសេរព្រះគម្ពីរ]]'''
 អ្នកនិពន្ធនៅទ្វីបបីផ្សេងគ្នា និងកន្លែងខុសៗគ្នា (អាស៊ីភាគខាងជើង អឺរ៉ុបភាគខាងត្បូង និងអាហ្វ្រិកខាងជើង)។ អ្នកខ្លះនៅក្នុងវាលរហោស្ថាន ក្នុងគុក ក្នុងវាំង ពេលធ្វើដំណើរតាមផ្លូវ ពេលមានសង្គ្រាម។ ពួកគេភាគច្រើនមិនធ្លាប់ស្គាល់គ្នាទាល់តែសោះ។
'''[[៣.ចំនួនកណ្ឌព្រះគម្ពីរ]]'''
                                 កណ្ឌគម្ពីរទាំងអស់(មាន៦៦កណ្ឌ ឬសៀវភៅ)

     មានចំនួន៦៦កណ្ឌគឺច្រើនជាងគម្ពីរកូរ៉ានរបស់សាសនាអ៊ីស្លាម និងគម្ពីរព្រះត្រៃបីដករបស់ពុទ្ធសាសនា។ ទោះបីគម្ពីរមានរហូតដល់៦៦កណ្ឌ តែមិនមែនសរសេរពីរឿងផ្សេងគ្នាទេ ផ្ទុយទៅវិញគឺមានសាច់រឿងតែមួយ នេះជារឿងអស្ចារ្យណាស់ ព្រោះគម្ពីរសាសនាផ្សេងៗដូចជា សាសនាអ៊ីស្លាម ពុទ្ធសាសនា មានគម្ពីរតែមួយទើបធ្វើឲ្យវាមានលក្ខណៈទាក់ទងសាច់រឿងមួយបាន។ ប៉ុន្តែព្រះគម្ពីរគឺត្រូវបានផ្សំដោយសៀវភៅចំនួន ៦៦ តែមានសាច់រឿងទាក់ទងគ្នា និងផ្ដោតទៅលើសាច់រឿងតែមួយ។
'''[[៤.រយៈពេលនៃការនិពន្ធ]]'''
                                                           រយៈពេលនៃការសរសេរ
        តាំងពីគម្ពីរសញ្ញាចាស់រហូតដល់ចុងបញ្ចប់នៃព្រះគម្ពីរសញ្ញាថ្មីមានរយៈពេលប្រហែលជាង ១៥០០ឆ្នាំ គឺចាស់ជាងគម្ពីរហិណ្ឌូជាង ៥០០ឆ្នាំ គម្ពីរកូរ៉ាន ជាង២០០០ឆ្នាំ និងគម្ពីរត្រៃបិដកជាង ១៥០០ឆ្នាំ។
'''[[៥. ភាសាសរសេរ]]'''
          ត្រូវសរសេរឡើងដោយបីភាសាគឺ ហេព្រើ ក្រិក និងអារ៉ាមេក។ ទោះបីជាការសរសេររហូតដល់ទៅបីភាសា ដែលមើលទៅមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញខាងភាសា អក្សរសាស្ត្រ ទេវវិទ្យា ...ក្ដីតែព្រះគម្ពីរមានភាពត្រូវរ៉ូវគ្នាយ៉ាងល្អដដែល។​ នេះបញ្ជាក់ថា ព្រះទ្រង់បានដឹងនាំក្នុងការសរសេររបស់ពួកគេ ទោះក្នុងភាសាផ្សេងៗគ្នាក្ដី។

== បំណែងចែកនៃព្រះគម្ពីរ[កែប្រែ] ==
ព្រះគម្ពីរ ចែកចេញជាពីរផ្នែកធំៗគឺ ព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីចាស់ និងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី។

I ព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីចាស់:

១ កណ្ឌគម្ពីរទាំង៥របស់ម៉ូសេ: លោកុប្បត្តិ និក្ខមនំ លេវីវិន័យ ជនគណនា និង ទុតិយកថា។

២ គម្ពីរប្រវត្តិសាស្ត្រ: យ៉ូស្វេ ចៅហ្វាយ នាងរស់ សំយ៉ូអែលទី១ សាំយ៉ូអែលទី២ ពង្សាវតាក្សត្រទី១ ពង្សាវតាក្សត្រទី២ របាក្សត្រទី១ របាក្សត្រទី២ អែសរ៉ា នេហេមា និង អេសធើរ។

៣ គម្ពីរប្រាជ្ញា: យ៉ូប ទំនុកតម្កើង សុភាសិត សាស្ដា និង បទចំរៀងព្រះបាទសាឡូម៉ូន។

៤ គម្ពីរព្យាការី: អេសាយ យេរេមា បរិទេវ អេសេគាល ដានីយ៉ែល ហូសេ យ៉ូអែល អេម៉ុស អូបាឌា យ៉ូណាស មីកា ណាហ៊ូម ហាបាគូក សេផានា ហាកាយ និង ម៉ាឡាគី។

II ព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី:

១ គម្ពីរដំណឹងល្អ: ម៉ាថាយ ម៉កុស លូកា និង យ៉ូហាន។

២ ប្រវត្តិពួកសាវ័ក: កិច្ចការ។

៣ សំបុត្រទូទៅ: យ៉ាកុប ពេត្រុសទី១ ពេត្រុសទី២ យ៉ូហានទី១ យ៉ូហានទី២ យ៉ូហានទី៣ និង យូដាស។

៤ សំបុត្ររបស់ប៉ូល: រ៉ូម កូរិនថូសទី១ កូរិនថូសទី២ កាឡាទី អេភេសូ ភីលីព កូឡូស ថេស្សាឡូនិចទី១ ថេស្សាឡូនិចទី២ ហេព្រើរ ធីម៉ូថេទី១ ធីម៉ូថេទី២ ទីតុស និង ភីលេម៉ូន។

៥ អវសានពិភពលោក: វិវរណោៈ។

   .

==== ព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីចាស់[កែប្រែ] ====
ព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីចាស់តែងតែជាកត្តាសំខាន់ចំពោះជីវិតក្រុមជំនុំគ្រីស្ទាន។ អ្នកប្រាជ្ញខាងព្រះគម្ពីរ លោក [[N.T. Wright]] និយាយថា &quot;ព្រះយេស៊ូអង្គទ្រង់ផ្ទាល់ត្រូវបានធ្វើឲ្យមានរូបរាងឡើងដោយបទគម្ពីរ។&quot; គាត់បន្ថែមថា គ្រីស្ទានសម័យមុនក៏បានខិតខំស្រាវជ្រាវក្នុងបទគម្ពីរហេព្រើរដូចគ្នានោះដែរ ដើម្បីយល់ជីវិតនៅផែនដីរបស់ព្រះយេស៊ូ។ ពួកគេបានចាត់ទុក &quot;សំណេរដ៏វិសុទ្ធ&quot; របស់អ៊ីស្រាអែល ថាមានភាពចាំបាច់ និងជាប្រយោជន៍ក្នុងការបង្ហាត់បង្រៀនដល់គ្រីស្ទាន ដូចដែលយើងបានឃើញពីពាក្យរបស់លោកប៉ូលសរសេរទៅកាន់ធីម៉ូថេ (២ ធីម៉ូថេ ៣:១៥)។ សំណេរដ៏វិសុទ្ធនេះក៏បានចង្អុលបង្ហាញពីព្រះមែស្ស៊ីដែរ ហើយដោយបានឈានដល់ការបំពេញឲ្យសម្រេចក្នុងអង្គព្រះយេស៊ូ ក៏ធ្វើឲ្យមានសម្ពន្ធមេត្រីថ្មីដែលត្រូវបានព្យាករណ៍ដោយព្យាការីអេសាយ។

=== ព្រះគម្ពីសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី[កែប្រែ] ===
ព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មីគឺជាឈ្មោះដែលត្រូវបានផ្ដល់ឲ្យផ្នែកទីពីរ និងជាផ្នែកចុងក្រោយ នៃព្រះគម្ពីរគ្រីស្ទាន។ ព្រះយេស៊ូវជាខ្លឹមសារដ៏សំខាន់ក្នុងព្រះគម្ពីរសម្ពន្ធមេត្រីថ្មី។

ពាក្យ &quot;សម្ពន្ធមេត្រីថ្មី&quot; ត្រូវបានប្រើក្នុងសតវត្សទី២ អំឡុងពេលដែលមានភាពចម្រូងចម្រាស់ក្នុងពួកគ្រីស្ទាន ទៅលើបញ្ហាថាតើគួរដាក់បញ្ចូលព្រះគម្ពីរភាសាហេព្រើរជាមួយសំណេរគ្រីស្ទានដែលគេចាត់ទុកថាជាបទគម្ពិរដ៏វិសទ្ធ ឬយ៉ាងណា? ព្រះគម្ពីរសញ្ញាថ្មីសន្មត់ជាមុននូវសេចក្ដីបណ្ដាលនៃព្រះគម្ពីរសញ្ញាចាស់។ គ្រីស្ទានជាច្រើនចាត់ទុកព្រះគម្ពីរសញ្ញាថ្មីថាជាប្រភពដែលមិនចេះខុស នៃគោលលទ្ធិ ខណៈដែលអ្នកផ្សេងទៀតអះអាងថាគ្មានកន្លែងខុស ឬត្រឹមត្រូវទាំងស្រុង។

'''&lt;big&gt;សាសនាឥស្លាម&lt;/big&gt;'''

សាសនា​ឥស្លាម ជា​លទ្ធិ​មួយ​ដែល​កើត​ឡើង​ក្នុង​ប្រទេស​អារ៉ាប់ ដោយ​ស្នាដៃ​ថ្វី​គំនិត​របស់​គ្រូ​ម្នាក់​ឈ្មោះ មហាម៉ាត់ (សៀវភៅ​ដើម​សរសេរ មោហម័ទ)​។ លទ្ធិ​នេះ​ដែល​បាន​ឈ្មោះ​ដូច្នេះ ដោយ​សំគាល់​សេចក្ដី​ថា​៖ «ជំនឿ​ស្រោចស្រង់​សត្វ»​។

== ប្រវត្តិ​មហាម័ត ==
មហាម័ត ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​របស់​ជនជាតិ​អារ៉ាប់ កើត​នៅ​ស្រុក​ម៉ិកកា រវាង ព.ស. ១១១៣ និង គ.ស. ៥៧០ ជា​ពូជ​វង្សត្រកូល​របស់​ហស្ជេម ដែល​ជា​វង្ស​មាន​ឈ្មោះ​ល្បីល្បាញ​ទូទៅ​ក្នុង​ពួក​កូរេឥច្ចកំព្រា​តាំងពី​តូច ជីតា​យក​ទៅ​ចិញ្ចឹម តតមកទៀតក្រោយ​អត់​អំពី​ជីតា​ទោ លោកបាន​ទៅ​នៅ​អាស្រ័យ​នឹង​ឪពុកមា​ឈ្មោះ​អាប៊ូតាលេប។តាមជំនឿ​របស់​អ្នក​កាន់​សាសនា​អ៊ីស្លាម នៅ​ឆ្នាំ​៦១០ មហាម៉េដ ដែ​លមាន​វ័យ​​ ៤០ឆ្នាំ បាន​ទទួលនូវ​សេចក្តីបង្រៀន​ពីព្រះ​ជា​ម្ចាស់ នៅ​ក្នុង​ល្អាង​ភ្នំមួយ ក្បែរ​ទីក្រុង​ម៉ិកកា។ មហាម័ត បាន​យក​សេចក្តីបង្រៀន​អស់ទាំងនោះ ទៅ​បង្រៀន​បន្ត​ដល់​បណ្តាជន​ផ្សេងទៀតដោយប្រកាសជាសាសនាថ្មីមួយគឺ&quot;អ៊ីស្លាមសាសនា&quot;។ដោយ​មាន​ការ​ប្រឆាំង និង​ការ​ធ្វើ​ទុក្ខ​បុកម្នេញ​ខ្លាំង នៅ​ឆ្នាំ​៦២២ មហាម័ត រួមជាមួយ​នឹង​​អ្នក​ស្មោះស្ម័គ្រ​មួយក្រុម​តូច ក៏​បាន​រត់​ភៀសខ្លួន​ចេញ​ពី​ម៉ិកកា ទៅកាន់ក្រុងមួយទៀត ឈ្មោះ​ថា មេឌីណា ដែល​ស្ថិត​នៅ​ចម្ងាយ​ប្រមាណ​ជា ៣២០គីឡូម៉ែត្រ​ខាងជើង​ម៉ិកកា (ក្នុង​ប្រទេស​អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ដែរ)។៨ឆ្នាំ​ក្រោយ​ពី​បាន​ភៀសខ្លួន​ទៅ​មេឌីណា មហាម័ត បានវិលត្រឡប់​មកកាន់​ទីក្រុង​ម៉ិកកា​វិញ ក៏ប៉ុន្តែ មកជាមួយ​នឹង​កងទ័ព​យ៉ាងច្រើន​សន្ធឹកសន្ធាប់ ហើយ​បាន​វាយលុកចូល​​កាន់កាប់​ក្រុង​ម៉ិកកា ទីកន្លែង​កំណើត​របស់​លោក និង​ជា​ទី​ដែល​លោក​ទទួលមរណភាព ២ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទៀត គឺ​នៅ​ឆ្នាំ​៦៣២។

តាំងពី​ពេល​នោះ​មក មហាម៉ាត់​បាន​ឡើង​នាម​ជា​៖ នប៊ី សម្គាល់​ខ្លួន​ថា «សព្វញ្ញូ» ចាប់ផ្ដើម​ប្រកាស​[[សាសនា]]​ថ្មី ដែល​ខ្លួន​ឱ្យ​ឈ្មោះ​ថា​៖ ឥស្លាម «ជំនឿ​ស្រោចស្រង់​សត្វ»​។ បុគ្គល​ដែល​មាន​ជំនឿ​ពិត​ក្នុង​[[សាសនា]]​នេះ​បាន​នាម​ថា មុស៊ុលម័ន (ឥស្លាម​សាសនិក​ជន ឬ​ឥស្លាមិក​ជន) ពួក​នេះ​ដំបូង​មាន​ចំនួន​តិច​ទេ ត​អំពី​ពេល​នោះ​រវាង​៣ ឆ្នាំ មហាម៉ាត់​ទើប​តែ​នឹង​ញ៉ាំង​ឱ្យ​ភរិយា និង​អាលី​ដែល​ជា​បងប្អូន​ជីដូន​មួយ​ហើយ​និង​ខ្ញុំកំដរ​របស់​ខ្លួន ព្រមទាំង​អ្នកស្រុក​មេកៈ​ខ្លះ​ឱ្យ​ចូល​សាសនា​ថ្មី​បាន​។

ដល់​រវាង ព.ស. ១១៥៧ គ.ស. ៦១៤ មហាម៉ាត់​បាន​ប្រជុំ​គណៈ​បាមោក្ខ​បុគ្គល ដែល​ជា​មេ​ពួក​ក្រុម​របស់​ខ្លួន​ហើយ​សួរ​ថា​៖ «បណ្ដា​អ្នក​ទាំងអស់​គ្នា អ្នកណា​អាច​ធ្វើ​ជា​បងប្អូន​របស់​ខ្ញុំ ជា​មេទ័ព​របស់​ខ្ញុំ ជា​សេនាបតី​របស់​ខ្ញុំ​?»​។

អាលី​ស្ទុះ​ក្រាក​ភ្លែត​ឡើង​ឆ្លើយតប​ថា​៖ «ខ្ញុំ​អាច​ទទួល​រ៉ាប់រង​បាន បើ​មាន​អ្នកណាមួយ​រឹងទទឹង​នឹង​លោក ខ្ញុំ​នឹង​ចាប់​កាច់​ធ្មេញ នឹង​ឆ្កៀល​ភ្នែក នឹង​វះ​ពោះ នឹង​បំបាក់​ជើង​ចោល»​។

លទ្ធិ​ថ្មី​នេះ នាំ​ឱ្យ​ផ្ទុយ​ទាស់​នឹង​អ្នក​ទាំងពួង​ជា​ខ្លាំង បណ្ដាល​ឱ្យ​មាន​គ្រោះថ្នាក់​នឹង​សេចក្ដី​ទោមនស្ស​ដល់​ពួក​កូរេឥច្ឆ​ជាច្រើន​។ ហេតុនោះ ទើប​នាំ​ឱ្យ​មហាម៉ាត់ មាន​ទុក្ខទោស​គួរ​ដល់​សេចក្ដី​ស្លាប់ ក៏​ភៀស​ខ្លួន​រត់ចេញ​ចាក​ស្រុក​មេកៈ ទៅ​នៅ​ស្រុក​អ៊ីអាគ្រេប ដែល​ខ្លួន​ឱ្យ​ឈ្មោះ​ថា ម៉េឌីន (Médine) សំគាល់​សេចក្ដី​ថា​ក្រុង​របស់​មហាម៉ាត់​។

ការ​រត់​ទៅ​នេះ​ជា​កិច្ច​សំខាន់ ក្នុង​ពង្សាវតារ​ឥស្លាមិក​និកាយ​ទាំង​ជា​កាល​ចាប់​រាប់ មហាម៉ាត់​សករាជ តាំងពី​នោះ​មក​ផង (១៦ កក្កដា គ.ស. ៦២២)​។

មហាម៉ាត់​នៅ​ក្នុង​ទីនោះ មិន​យូរ​ប៉ុន្មាន ក៏​តាំង​ប្រជុំ​អស់​ពួក​មេក្រុម​របស់​ខ្លួន​បង្ក​ជា​កូន​ទ័ព​លើក​ចេញ​មក​វាយ​ពួក​កូរេតច្ជ ត្រាតែ​មាន​ជ័យ​ជម្នះ ហើយ​បាន​ជា​សាស្ត្រាចារ្យ​នៅ​ស្រុក​មេកៈ តមក​យក​បាន​កន្លែង​វិហារ «កាអាបា» ដែល​ជា​ទី​បូជនីយដ្ឋាន​សម្រាប់​គោរព​បូជា​នៃ​ពួក​អារ៉ាប់​ទូទៅ ហើយ​ទាំង​បាន​បំផ្លាញ​រូប​សម្រាប់​គោរព​ក្នុង​ទីនោះ​អស់ ៣០០ រូប ហើយ​និយាយ​ថា​៖ «សេចក្ដីពិត​មកដល់​ហើយ សេចក្ដី​កុហក​ចូរ​សាបសូន្យ​ទៅ»​។

ក្នុង​រវាង​ពីរ​ឆ្នាំ​មុន​ទីបំផុត​អាយុ​របស់​មហាម៉ាត់ៗ បាន​ផ្សាយ​សាសនា​បញ្ចុះបញ្ចូល​ពួក​អារ៉ាប់​បាន​ទាំងអស់​ក្នុង ព.ស. ១១៧៥ គ.ស. ៦៣២ មាន​ពួក​ឥស្លាមិក​បរិស័ទ​រាប់​សែន នាំ​គ្នា​ទៅ​គោរព​បូជា​នៅ​ស្រុក​មេកៈ​។ ក្នុង​ឆ្នាំ​នេះ សាស្ត្រាចារ្យ​មហាម៉ាត់ ដឹង​ខ្លួន​ថា​ជិតដល់​មរណកាល​ហើយ ទើប​ប្រកាស​ថា «បើ​ខ្ញុំ​បាន​វាយ​បងប្អូន​ខ្ញុំ​ណាមួយ ឱ្យ​គេ​វាយ​ខ្ញុំ​ចុះ បើ​ខ្ញុំ​នៅ​ជំពាក់​បំណុល​ញាតិ​ណាមួយ នេះ​នែ​ប្រាក់​សម្រាប់​សង» ខណៈនោះ​មាន​ដំណាល​ថា​៖ មាន​បុរស​ម្នាក់​មក​ទារ​ប្រាក់​ចំនួន ២-៣ រៀល​។ មហាម់ាត់​សង​ភ្លាម ដោយ​សេចក្ដី​ត្រេកអរ​ថា នឹង​បាន​រួច​បំណុល​ក្នុង​លោក​នេះ​នឹង​លោក​ខាង​មុខ​។

== គម្ពីរ​គួរ​អាន ==
គម្ពីរ​ កូអាន (The Koran) ឬ​គួរអាន (The Qur'an) គឺ​​ជា​សៀវភៅ​បរិសុទ្ធ​របស់​​ឥស្លាមបរិស័ទ (មូស្លីម) ។ គោលទ្រឹស្តី​និង សាច់រឿង​មួយ​ភាគ​ធំ​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​​ កូរ៉ាន ដូច​គ្នា​​នឹង​គោល​ទ្រឹស្តី និង សាច់រឿង​នៅ​ក្នុង​​គម្ពីរ​បរិសុទ្ធ (​គម្ពីរ​ប៊ីប, Bible)​ របស់​​ [[គ្រិស្តសាសនា|សាសនាគ្រិស្ដ]] ឬ​គម្ពីរ​តូរ៉ា (Torah) របស់​សាសនា​យូដា (Judaism) ដែរ ។ សាសនា​ទាំង ៣ នេះ​មាន​ឈ្មោះ​ម្យ៉ាង​ទៀត​ថា &quot;សាសនា​អាប្រាហាំ&quot; (Abrahamic religions) ព្រោះ​ពួក​បរិស័ទ​នៃ​សាសានា​ទាំង ៣ នេះ​ជឿ​ថា ពួក​គេ​គឺ​ជា​កូន​ចៅ​របស់​លោក​អាប្រាហាំ (Abraham) ឬ​អ៊ីប្រាហ៊ីម (Ibrahim) ។ ចំណុច​ខុស​គ្នា​សំខាន់ៗ​​រវាង​គម្ពីរ​​កូរ៉ាន​របស់​មូស្លីម និង គម្ពីរ​បរិសុទ្ធ​របស់​គ្រិស្តបរិស័ទ​មាន​ដូច​ជា គម្ពីរ​កូរ៉ាន បញ្ជាក់​ថា​ លោក​ អ៊ីសា (Isa) ឬ​លោក​ យេស៊ូ (Jesus) គ្រាន់​តែ​ជា​ព្យាការី​ (អ្នក​នាំសារ, messenger) របស់​ព្រះ​អល់ឡោះ (Allah) ប៉ុណ្ណោះ ពោល​គឺ​​មិន​មែន​ជា​ព្រះ​អង្គ​សង្គ្រោះ ឬ​ព្រះ​ពិត​ទេ ។ មូស្លីម​ជឿ​ថា​ គ្មាន​ព្រះ​ដទៃ​ទាល់​តែ​សោះ គឺ​មាន​តែ​ព្រះ​អល់ឡោះ​​មួយ​​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ។ ចំណែក​ឯ​គ្រិស្តបរិស័ទ​វិញ ពួក​គេ​ជឿ​យ៉ាង​មុតមាំ​ថា ព្រះ​យេស៊ូ​គឺ​ជា​ព្រះ​អង្គ​សង្គ្រោះ (Messiah) ឬ​ជា​បុត្រា​តែ​មួយ​គត់​របស់​ព្រះ ឬ​ជា​ព្រះ​ពិត ។

ដំណាក់​កាល​ដំបូង​នៃ​ការ​បង្កើត​គម្ពីរ​កូរ៉ាន​គឺ​លោក​ម៉ូហាំម៉ាត់​​សូត្រ​បញ្ញត្តិ​របស់​ព្រះ​អល់ឡោះ​ទៅ​កាន់​មនុស្ស​ដើរ​តាម​លោក​ឲ្យ​កត់ត្រា​ទុក និង ទន្ទេញ​ឲ្យ​ចាំ​មាត់​គ្រប់​គ្នា ។ ហេតុនេះ​ហើយ​ទើប​សៀវភៅ​របស់​សាសនា​ឥស្លាម​មាន​ឈ្មោះ​ថា កូរ៉ាន ដែល​ប្រែថា ការ​សូត្រ (Recitation) ។

== លទ្ធិ​មហាម៉ាត់ ==
ក្នុង​គម្ពីរ​នេះ មាន​សេចក្ដីពន្យល់ថា ព្រះ​មានតែ​មួយ​គឺ​[[អល់ឡោះ]] មហាម៉ាត់​គ្រាន់តែ​ជា​ទេវទូត របស់​[[អល់ឡោះ]] ព្រលឹង (វិញ្ញាណ) មិន​ចេះ​ស្លាប់ ជាតិ​មុខ​ត្រូវ​ទទួល​យក​ផល​នៃ​សេចក្ដី​ល្អ និង​ទោស​នៃ​សេចក្ដី​អាក្រក់​ពុំខាន​។

គោល​ដែល​សំខាន់​បំផុត​ក្នុង​[[សាសនា]]​នេះ​មាន​ ៣ ​យ៉ាង​គឺ​៖ ការ​សូត្រ​មន្ត ការ​អត់​អាហារ និង​ការ​ឱ្យ​ទាន​។ ឥស្លាមិកជន​យល់​ថា​ការ​សូត្រ​មន្ត ជា​កិច្ច​ឱ្យ​មាន​ដំណើរ​ទៅ​រក​ព្រះជាម្ចាស់​បាន​ពាក់កណ្ដាល​ផ្លូវ ការ​អត់​អាហារ ឈ្មោះ​ថា​ធ្វើ​ដំណើរ​ឱ្យ​បាន​ដល់​ទៅ​មាត់​ទ្វារ​វាំង​សួរគ៍ ការ​ចែក​ទាន ឈ្មោះ​ថា​បាន​ញ៉ាំង​ខ្លួន​ឱ្យ​ចូល​ទៅ​ដល់​ក្នុង​វាំង​សួរគ៍​។

{{DEFAULTSORT:ការគោរព អារក្ស អ្នកតា នាគ ឬវិញ្ញាណអ្នកថែរក្សាទីកន្លែង មិនមែនជាសាសនាមួយដោយឡែកទេ។ វាជា ជំនឿប្រជាប្រិយ (Animism / Spirit Worship) ដែលមានតាំងពីមុនពេលព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រហ្មញ្ញសាសនា ឬសាសនាធំៗផ្សេងទៀត ចូលមកដល់តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។  នៅប្រទេសកម្ពុជា ជំនឿលើអារក្សអ្នកតា មានលក្ខណៈដូចជា៖  ជឿថាមានវិញ្ញាណថែរក្សាភូមិ ស្រែ ចម្ការ ព្រៃភ្នំ ឬទឹក។ មានការថ្វាយគ្រឿងសក្ការៈ សែនព្រេន ឬបន់ស្រន់សុំការពារ។ ជំនឿនេះបានរួមរស់ជាមួយព្រះពុទ្ធសាសនាជាយូរមកហើយ ដូច្នេះអ្នកខ្លះគោរពព្រះពុទ្ធសាសនាផង និងគោរពអ្នកតាផង។  តាមទស្សនៈរបស់ Buddhism ព្រះពុទ្ធបានបង្រៀនថា អ្នកតា ទេវតា ឬវិញ្ញាណ ប្រសិនបើមាន ក៏ស្ថិតនៅក្នុងសង្សារវដ្តដូចសត្វលោកទាំងអស់ដែរ មិនមែនជាព្រះអាទិទេពដែលបង្កើតលោក ឬអាចលុបបំបាត់កម្មរបស់មនុស្សបានទេ។ ការរួចផុតទុក្ខអាស្រ័យលើសីល សមាធិ និងបញ្ញា។  ដូច្នេះ បើសួរថា «ការគោរពអារក្សអ្នកតាជាសាសនាអ្វី?» ចម្លើយខ្លីគឺ៖  វាជា ជំនឿលើវិញ្ញាណ ឬអារក្សអ្នកតា (Animism) មិនមែនជាសាសនាធំមួយដោយឡែកដូចព្រះពុទ្ធសាសនា គ្រិស្តសាសនា ឬឥស្លាមសាសនាទេ។  ប្រសិនបើលោកចង់ដឹងថា ព្រះពុទ្ធសាសនាមើលឃើញ &quot;អ្នកតា&quot; និង &quot;អារក្ស&quot; យ៉ាងដូចម្តេចតាមព្រះត្រៃបិដក ខ្ញុំអាចពន្យល់បន្ថែមបាន។}}
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នតា]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជំនឿផ្សេងៗខ្មែរ]]</text>
      <sha1>mpnxjr92lflfdwuxegt0dcyo82gblj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>សាធារណរដ្ឋខ្មែរ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19401</id>
    <revision>
      <id>336678</id>
      <parentid>317186</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T16:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheRandomGoober</username>
        <id>27248</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>កែតម្រូវប្រអប់ព័ត៌មាន</comment>
      <origin>336678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53683" sha1="ibfrwph2fzgkeppo57mrujc9eupg5i8" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋខ្មែរ
|native_name = 
|common_name = កម្ពុជា
|era         = [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]
|status      = 
|national_motto   = '''{{lang|km|សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព វឌ្ឍនភាព និងសុភមង្គល}}'''
|national_anthem = [[ដំណើរសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]
|government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|ប្រធានាធិបតី]][[រដ្ឋរួម|រួម]]
|p1      = ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០) {{!}} រដ្ឋកម្ពុជា
|flag_p1 = Flag_of_Cambodia.svg
|s1      = កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ {{!}} កម្ពុជា
|flag_s1 = Flag of Democratic Kampuchea.svg
|s2      = រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា {{!}} រ.រ.ជ.ក.
|flag_s2 = Flag_of_Cambodia.svg
|event_start = [[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|រដ្ឋប្រហារ]]
|date_start  = ១៨ មីនា
|year_start  = ១៩៧០
|event1      = ប្រកាស់ជាសាធារណរដ្ឋ
|date_event1 = ៩ តុលា ១៩៧០
|event2      = រដ្ឋធម្មនុញ្ញ
|date_event2 = ១២​ ឧសភា ១៩៧២
|event_end   = [[ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ|ភ្នំពេញធ្លាក់ក្រោមខ្មែរក្រហម]] 
|date_end    = ១៧ មេសា
|year_end    = ១៩៧៥
|currency     = [[រៀល (រូបិយវត្ថុ)|រៀលកម្ពុជា]]
|calling_code = +៨៥៥
|image_flag = Flag_of_the_Khmer_Republic.svg
|flag = ទង់សាធារណរដ្ឋខ្មែរ
|flag_type = '''[[ទង់សាធារណរដ្ឋខ្មែរ|ទង់ជាតិ]]'''
|image_coat = Coat of arms of the Khmer Republic.svg
|symbol_type = '''[[ព្រះរាជសង្ហារកម្ពុជា|វរលញ្ឆករ]]'''
|image_map = Cambodia Cold War (orthographic projection).svg
|capital_type = រដ្ឋធានី
|capital = [[ភ្នំពេញ]]
| official_languages     = {{hlist|[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]]|[[ភាសាបារាំង|បារាំង]]}}
|legislature  = [[សភានៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរ|សភាតំណាងរាស្រ្ត]]
| upper_house            = [[ព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា|ព្រឹទ្ធសភា]]
| lower_house            = [[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|រដ្ឋសភា]]
|title_leader = [[បញ្ជីឈ្មោះប្រមុខរដ្ឋកម្ពុជា#សាធារណរដ្ឋ|ប្រធានាធិបតី]]
|leader1      = [[ចេង ហេង]]
|year_leader1 = ១៩៧០–១៩៧២
|leader2      = [[លន់ នល់]] 
|year_leader2 = ១៩៧២–១៩៧៥
|leader3      = [[សូខាំ ខូយ]] (ស្ដីទី)
|year_leader3 = ១៩៧៥
|title_deputy = [[បញ្ជីរាយនាម នាយករដ្ឋមន្ត្រីកម្ពុជា|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]
|deputy1      = [[លន់ នល់]] 
|year_deputy1 = ១៩៧០–១៩៧១
|deputy2      = [[ស៊ីសុវត្ថិ សិរីមតៈ]] 
|year_deputy2 = ១៩៧១–១៩៧២
|deputy3      = [[សឺង ង៉ុកថាញ់]] 
|year_deputy3 = ១៩៧២
|deputy4     = [[ហង្ស ធុនហាក់]]
|year_deputy4 = ១៩៧២–១៩៧៣
|deputy5     = [[អ៊ិន តាំ]]
|year_deputy5 = ១៩៧៣
|deputy6     = [[ឡុង បូរ៉េត]] 
|year_deputy6 = ១៩៧៣–១៩៧៥
|stat_year1 = ១៩៧០
|stat_area1 = 181035
|stat_pop1  = ៦,៩៣៧,៩៩៥
|stat_year2 = ១៩៧៥
|stat_pop2  = ៧,០៩៧,៨០១
}}
{{ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ}}

'''សាធារណរដ្ឋខ្មែរ''' គឺជា ឈ្អោះជាផ្លូវការនៃឋានភាពរដ្ឋមួយ (un statut d'Etat) របស់ប្រទេសកម្ពុជា នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧០ - ១៩៧៥។[[សាធារណរដ្ឋ]][[កម្ពុជា]]ត្រូវបានប្រកាសជាផ្លូវការនៅថ្ងៃ៩ខែតុលាឆ្នាំ១៩៧០។ របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរត្រូវបានផ្ដួលរំលំនៅថ្ងៃទី១៧ខែមេសាឆ្នាំ១៩៧៥ និងត្រូវបានបន្តដោយរបប[[អ្នកកុម្មុយនិស្ត|កុម្មុយនិស្ត]][[អ្នកសមស្តនិយម|ផ្ដាច់ការ]] ដែលបានគ្រប់គ្រងប្រទេស ក្រោមឈ្មោះថា [[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]។

សេចក្ដីប្រកាសសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ដោយលោកអ៊ិន-តាំ ប្រធានរដ្ឋសភា (ដកស្រង់ចេញពីទិនានុប្បវត្តិ អ្នកជាតិនិយម ឆ្នាំទី១២ លេខ៥៣០ សប្ដាហ៍១២-១៨តុលា១៩៧០)

ប្រជារាស្ត្រខ្មែរ ជា ជនជាតិមួយដែលស្រឡាញ់សន្តិភាពយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនតាំងតែពីបុរាណកាលមកដោយបានបង្កើត ជា សង្គមមួយ នៅលើដែនដីសុវណ្ណភូមិ ហើយបានរស់នៅក្រោមការត្រួតត្រានៃមនុស្សមួយក្រុម ដែលតាំងវណ្ណៈ ជា ស្ដេចកាន់អំណាចផ្ដាច់មុខ ជាសម្បូណ៌ាសិទ្ធិ។ អំណាចនេះត្រូវបានបន្តពូជពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ តាំងពីច្រើនសតវត្សរហូតមកដល់ស្ដេចសីហនុ។ ក្រុមនេះ តែងដណ្ដើមគ្នាឡើងសោយរាជ្យ រហូតដល់ហ៊ានកាត់ទឹកដីឲ្យបរទេស ជាថ្នូរនឹងការជួយដណ្ដើមយករាជបល្ល័ងសម្រាប់តែរៀងៗខ្លួន។ ដើម្បីរក្សាអំណាចគេ នៅគង់វង្សបានយូរ គេត្រូវបំបែកបំបាក់ប្រជារាស្ត្រ មន្ត្រី ដោយញុះញង់ឲ្យម្នាក់និយាយដើមអាក្រក់ពីម្នាក់។ ក្នុងចំណោមពួកគេ ណាមួយ ដែលមិនបានឡើងសោយរាជ្យ ក៏ត្រូវបានទទួលបុព្វសិទ្ធិពិសេសតាំងពីកំណើតមកដែរ។ គេបានបង្កើត វាក្យសព្ទសម្រាប់និយាយទៅតាមរាជឋានានុក្រម ដែលជារាជសព្ទដោយឡែកពីប្រជារាស្ត្រក្នុងគោលគំនិត ដើម្បីតាំងខ្លួនជាព្រះអាទិទេព ជាទីសក្ការៈរបស់ប្រជារាស្ត្រ។

តាំងពីជំនាន់ព្រះបានជ័យវរ្ម័នទី៧ម្លេះ ដើម្បីបន្សាបឥទ្ធិពលខ្លះនៃអំណាចផ្ដាច់ការកំណាច (la tyrannie) របស់ស្ដេច ក្រមសីលធម៌ជាប្រពៃណីមួយ ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដើម្បីឲ្យស្ដេចគោរព ដែលហៅថា«ទសពិធរាជធម៌»។ ក្រមសីលធម៌នេះ មានលក្ខណៈជារដ្ឋធម្មនុញ្ញតូចមួយ ដែលមានតែ១០មាត្រា ហើយដែលផ្អែកលើគោលការណ៍មនុស្សធម៌ យុត្តិធម៌ តាមឧត្តមគតិពុទ្ធនិយម។ ទសពិធរាជធម៌ ទាំង១០មាត្រាមាន៖

១- ទានៈ ការឲ្យអំណាច ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាជីវភាពទន់ខ្សោយរបស់រាស្ត្រ,

២- សីលៈ ប្រកាន់អំពើយុត្តិធម៌ចំពោះសង្គមជាតិ ដោយបើកឲ្យមាន៖ សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព វឌ្ឍនភាព និងសុភមង្គលជូនប្រជារាស្ត្រ,

៣- បរិច្ចាគៈ លះបង់ចោលឲ្យអស់នូវអស្មិមានះ ពីសន្ដានចិត្តរបស់ខ្លួន,

៤- អាជីវៈ ប្រកាន់សច្ចៈទៀងត្រង់ជានិច្ច,

៥- មទ្ទវៈ មានកិរិយាស្លូតបូត សុភាពរាបសារ ដោយកាយវាចា,

៦- តបៈ រក្សាសីលប្រាំ ចាំសីលប្រាំបី,

៧- អកោធៈ មិនធ្វើឲ្យអ្នកដទៃខឹងក្ដៅក្រហាយ ដោយសារខ្លួន,

៨- អវិហិង្សៈ មិនបៀតបៀន ព្យាបាទអ្នកដទៃ ព្រោះតែកំហឹងរបស់ខ្លួន,

៩- ខន្តី មានចិត្តអំណត់ អត់ឱនដល់អ្នកដទៃ,

១០- អវិរោធៈ មិនរំលោភច្បាប់ ពោលគឺ មិនយកច្បាប់មកទ្រាប់អង្គុយ។

ប៉ុន្តែប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសខ្មែរ បានឲ្យយើងដឹងថា ទោះបីជា មានច្បាប់ទសពិធរាជធម៌ទាំង១០ដូចខាងលើនេះ ដែលតម្រូវឲ្យស្ដេចប្រតិបត្តតាមក៏ដោយ ក៏ច្បាប់នេះនៅតែអាស្រ័យលើចិត្តស្ដេចខ្លួនឯងដែរ។ ទាល់តែ ស្ដេចនោះមានសម្បជញ្ញៈប្រកាន់ធម៌ពីរប្រការទៀតគឺ៖

១- ហិរិៈ សេចក្ដីខ្មាស់អៀនក្នុងការប្រពឹត្តអំពើអាក្រក់មួយ,

២- ឱត្តប្បៈ សេចក្ដីខ្លាចតក់ស្លុតចំពោះអំពើអាក្រក់មួយ,

ទើបអាចប្រតិបត្តតាមទសពិធរាជធម៌នោះបាន។ ក៏ប៉ុន្តែ តាមការពិត យើងសង្កេតឃើញ ជាទូទៅ ស្ដេចមិនដែលគោរពទសពិធរាជធម៌ទេ ដោយមកពីគ្មានហិរិៈ និងឱត្តប្បៈ នៅក្នុងខ្លួននោះឯង។

ដោយស្ដេចនីមួយៗ បន្តបន្ទាប់គ្នា មិនបានកាន់ទសពិធរាជធម៌នេះហើយ បានជា បណ្ដាលឲ្យប្រជារាស្ត្រ កើតក្ដីក្ដៅក្រហាយ រងទុក្ខ ដោយសារស្ដេចជិះជាន់ ហើយដោយរិះរកមធ្យាបាយអាវុធកម្ចាត់អំពើជិះជាន់របស់ស្ដេចមិនបាន ពួកគេក៏នាំគ្នាបង្កើតពាក្យប្រទេចផ្ដាសា ទៅលើជនណាមួយ ដែលធ្វើផ្ដេសផ្ដាសពេកថា «អាចម្កួតហ្លួង»។ ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរក៏បានបង្ហាញឲ្យយើងឃើញទៀតថា ក៏មានរាស្ត្របានសាកល្បងងើបឡើងប្រឆាំងអំណាចផ្ដាច់ការរបស់ ស្ដេច ជាហូរហែដែរ ប៉ុន្តែរាល់លើក តែងត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងសាហាវ។ 

ការវិវត្តរបស់មនុស្សលោក ចេះតែធ្វើដំណើតទៅមុខឥតឈប់ឈរ ប្រជារាស្ត្រខ្មែរ ក៏ដូចជា ប្រជាជនទូទៅ នៅលើពិភពលោកដែរ ត្រូវការ៖ សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព វឌ្ឍនភាព និងសុភមង្គល។ ក្នុងដំណើររំដោះជាតិចេញពីក្រញាំដៃពួកស្ដេចកំណាច ឆ្ពោះទៅរកគោលដៅទាំង៥ដូចខាងលើនេះ ប្រជារាស្ត្រខ្មែរតែងប្រើមធ្យោបាយអហិង្សា ដោយសន្តិវិធី ពោលគឺ ប្រើច្បាប់ដើម្បីរក្សាលក្ខណៈខ្លួនជា ប្រជាជាតិដែលស្រឡាញ់ខ្ជាប់នូវសន្តិភាព។

ក្រោយពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២បានបញ្ចប់ទៅ ប្រជាជាតិនៅលើពិភពលោក បានរួមគ្នាប្រកាសជាសកល ស្ដីពី ច្បាប់សិទ្ធិមនុស្ស មាត្រា២១ វគ្គ៣ សេចក្ដីថ្លែងការណ៍សាកលនៃសិទ្ធិមនុស្ស ដែលចែងថា «ត្រូវចាត់ទុកឆន្ទៈប្រជាជនជាមូលដ្ឋាននៃអំណាចសាធារណៈ»។ ឆន្ទៈនេះត្រូវសម្ដែងចេញ តាមរយៈការបោះឆ្មោតដោយសេរី និងត្រឹមត្រូវ ដែលត្រូវបានកំណត់ដោយនីតិវិធីបោះឆ្នោតសាកល ដោយសមធម៌ និងដោយសម្ងាត់ ឬដោយនីតិក្រម ដែលមានន័យដូចខាងលើ គឺ ធ្វើយ៉ាងណា ដើម្បីអាចធានាយ៉ាងពេញលេញដល់សេរីភាពក្នុងការជ្រើសរើសតំណាងរបស់រាស្ត្រ។

ដោយអនុលោមតាមគោលគំនិតខាងលើនេះ ខ្មែរស្នេហាជាតិមួយក្រុម ដែលមានសេចក្ដីក្លាហានបានក្រោកឡើង ចាប់ផ្ដើមរៀបចំរដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយ ដើម្បីកំណត់ដែនអំណាចរបស់ស្ដេច និងអំណាចរបស់រាស្ត្រ។

រដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះ ត្រូវបានប្រកាសឲ្យប្រើ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៧រហូតមក ដោយរអាក់រអួលជានិច្ច។ ការរអាក់រអួលនេះ បណ្ដាលមកពីស្ដេចសីហនុ ដែលជាស្ដេចចុងក្រោយ ក្នុងចំណោមស្ដេចគ្រប់គ្រងប្រទេសខ្មែរ ដែលគ្មានទសពិធ រាជធម៌នោះ។ ស្ដេចសីហនុមានពុតត្បុតអាក្រក់ចម្លែក ដោយចេះធ្វើមាយាប្រជាភិថុតិចំពោះមុខរាស្ត្រ តែសំបកក្រៅ ដោយប្រើល្បិចកលក្ដោបអំណាច ឲ្យដៃឆ្វេងកៀងគរយកប្រជាប្រិយ ឲ្យដៃស្ដាំសន្ធប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដាក់ក្រោមអំណាចខ្លួន ហេតុនេះហើយបានជា រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានកែប្រែ វិលចុះវិលឡើង ជាច្រើនលើកច្រើនសា។ អ្នកណា ដែលហ៊ានការពារប្រឆាំងការកែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញ អ្នកនោះត្រូវស្លាប់ខ្លួន ដូច លោកប្រធានអៀវ-កឹស ជាឧទាហរណ៍ ស្រាប់។ សូម្បីតែរដ្ឋសភា ដែលជាស្ថាប័នកំពូលតំណាងប្រជារាស្ត្រ និងមានករណីយកិច្ចការពាររដ្ឋធម្មនុញ្ញ ក៏ត្រូវបានរងគ្រោះដោយការជាន់ឈ្លីរបស់ស្ដេចចុងក្រោយនេះដែរ។

ចាប់តាំងពីបានអនុវត្តរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ក្នុងរយៈពេល២៣ឆ្នាំកន្លងមកនេះ រដ្ឋសភាបានដំណើរការអស់៦នីតិកាលបន្ត បន្ទាប់គ្នា។ ក្នុងចំណោម៦នីតិកាលនេះ នីតិកាលទី១ ទី២ និងទី៣ ត្រូវបានរំលាយក្នុងអាណត្តិតែម្ដង៖

- រដ្ឋសភានីតិកាលទី១ បានចាប់ផ្ដើមបើកសម័យប្រជុំ នៅថ្ងៃទី២១មករាឆ្នាំ១៩៤៨ និងបានរលាយ នៅថ្ងៃ ទី១៧កញ្ញាឆ្នាំ១៩៤៨។ បន្ទាប់មក នៅថ្ងៃទី១៤មករាឆ្នាំ១៩៥០ លោកប្រធានអៀវ-កឹស ត្រូវបានគេធ្វើឃាត ;

- រដ្ឋសភានីតិកាលទី២ បានបើកសម័យប្រជុំ នៅថ្ងៃទី៨តុលាឆ្នាំ១៩៥២ និងបានរលាយទៅវិញ នៅថ្ងៃទី១៣ មករាឆ្នាំ១៩៥៣ ;

- រដ្ឋសភានីតិកាលទី៣ បានបើកសម័យប្រជុំ នៅថ្ងៃទី១តុលាឆ្នាំ១៩៥៥ ហើយបានរលាយទៅវិញ នៅថ្ងៃទី៨ មករាឆ្នាំ១៩៥៨ ;

នីតិកាលទី៤ និងទី៥ ត្រូវបានរួចខ្លួនពីការរំលាយ និងបានរស់រានពេញអាណត្តិ ព្រោះរដ្ឋសភានៃនីតិកាលទាំង២ ចុងក្រោយនេះ បានកើតឡើងពីសមាជិកនៃគណបក្សសង្គមរាស្ត្រនិយម ដែលស្ដេចសីហនុបានចាត់តាំងឲ្យឈរឈ្មោះនៅគ្រប់មណ្ឌល ដោយគ្មានគូប្រជែងពីគណបក្សផ្សេង។ ដោយឡែក រដ្ឋសភានីតិកាលទី៦នាបច្ចុប្បន្ននេះ ក្នុងចំណោមបេក្ខជន៤១៥នាក់ មានតំណាងរាស្ត្រ៨២រូប ដែលបានជាប់ឆ្នោតដោយសុចរិត តាមឆន្ទៈដ៏បរិសុទ្ធរបស់រាស្ត្រ កាលពីថ្ងៃទី១១កញ្ញាឆ្នាំ១៩៦៦។

រដ្ឋសភានីតិកាលទី៦នេះ បានខិតខំធ្វើការបម្រើរាស្ត្រអស់ពីសមត្ថភាពដោយពុះពារឧបសគ្គគ្រប់បែបយ៉ាង ដើម្បី ការពារផលប្រយោជន៍ និងសិទ្ធិសេរីភាពរបស់ប្រជារាស្ត្រ ដែលជាហេតុនាំឲ្យស្ដេចសីហនុគំរាមកំហែងគាបសង្កត់ ពួកតំណាងរាស្ត្រនីតិកាលនេះ។ ជាផលវិបាក តំណាងរាស្ត្រ៣រូបត្រូវបានបាត់ខ្លួន ដោយឧបាយកលសម្ងាត់របស់ស្ដេចសីហនុ។ តំណាងរាស្ត្រខ្លះត្រូវបានចាប់ដាក់គុក ហើយតំណាងរាស្ត្រទាំងអស់ ក៏ត្រូវបានហាមឃាត់ មិនឲ្យចូលរួមក្នុងបុណ្យឯករាជ្យជាតិ និងក្នុងសមាជជាតិដែរ។ ជាងនេះទៅទៀត ស្ដេចសីហនុបានប្រើអំណាចផ្ដាច់ការ ដើម្បីអនុញ្ញាតឲ្យកងទ័ពយៀកកុង និងយួនខាងជើង បោះទីតាំងមូលដ្ឋានយោធា នៅលើទឹកដីខ្មែរ ដោយខុសពីនយោបាយអព្យាក្រឹត្យរបស់ខ្លួន ដែលខ្លួនតែងប្រកាសក្ដែងៗ ខណៈដែលប្រជារាស្ត្រសម្ដែងសេចក្ដីក្ដៅក្រហាយ ចំពោះការរំលោភ និងការជិះជាន់ពីសំណាក់ពួកទាហានយួន ស្ដេចសីហនុបែរជាចាត់ទុករាស្ត្រខ្មែរទាំងនោះថា ក្បត់ ហើយបន្តគប់គិតជាមួយសត្រូវ ដើម្បីវាយប្រហារជាតិខ្លួនឯងទៅវិញ។ កំហុសធ្ងន់ចុងក្រោយរបស់ស្ដេចសីហនុនេះ បាននាំឲ្យ សភាទាំងពីរ ឈានដល់ការសម្រេចចិត្តជាប្រវត្តិសាស្ត្រមួយ ក្នុងការបោះឆ្នោតទម្លាក់ស្ដេចនេះពីតំណែងប្រមុខរដ្ឋ នៅថ្ងៃទី១៨ខែមីនាឆ្នាំ១៩៧០។

ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ មុនសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែលខ្មែររស់នៅអាស្រ័យទសពិធរាជធម៌ក្ដី ក្រោយសង្គ្រាមលោក លើកទី២ ដែលខ្មែររស់នៅអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញជាគោលក្ដី បានបង្ហាញឲ្យឃើញយ៉ាងច្បាស់ថា ស្ដេចមិនព្រមបោះបង់អំណាចផ្ដាច់ការរបស់ខ្លួនសោះឡើយ បើទោះបីជាត្រូវបំបាត់ជីវិតរាស្ត្រចោលខ្លះ ឬបាត់បង់ទឹកដីខ្លះក៏ដោយ ក៏ត្រូវតែពលីដែរ ឲ្យតែអាចរក្សាអំណាចផ្ទាល់ខ្លួនបាន។

- ដោយបានយល់ឃើញគុណវិបត្តិច្រើនពេកនៃលទ្ធិរាជានិយម ដូចដែលបានលើកឡើងខាងលើនេះ,

- ដោយស្របតាមធម្មនុញ្ញនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ ស្ដីពី សិទ្ធិនៃប្រជាជាតិនីមួយៗ ក្នុងការកំណត់ជោគវាសនា នយោបាយ ទៅតាមឆន្ទៈរបស់ខ្លួន ដោយសេរី,

- ដោយគោរពឆន្ទៈប្រជារាស្ត្រខ្មែរ ដែលបានសម្ដែងយ៉ាងឱឡារិក នៅក្នុងព្យុហយាត្រា កាលពីថ្ងៃទី១១មេសាឆ្នាំ១៩៧០ និងតាមរយៈញ្ញត្តិ ដែលមានជាបន្តបន្ទាប់គ្នាមកទៀត,

- ដោយអនុលោមតាមក្រឹត្យលេខ៤៤២-៧០ ចុះថ្ងៃទី៨ខែតុលាឆ្នាំ១៩៧០ ដើម្បី៖ សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព វឌ្ឍនភាព និង សុភមង្គលនៃប្រជារាស្ត្រខ្មែរទាំងមូល យើង អ៊ិន-តាំ ប្រធានរដ្ឋសភា ក្នុងនាមប្រជាជាតិខ្មែរ សូមប្រកាសជាឱឡារិក នៅថ្ងៃទី៩ខែតុលាឆ្នាំ១៩៧០ ចាប់ពីម៉ោង៧នេះតទៅ ចាត់ទុក ប្រទេសកម្ពុជា ជា សាធារណរដ្ឋតែមួយ ដែលមិនអាចបែងចែកបាន និងដែលជាឋានភាពរដ្ឋ មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា «សាធារណរដ្ឋខ្មែរ»។

==ផ្ទៃរឿង==
បានប្រកាសជាផ្លូវការនៅ ថ្ងៃ៩តុលា ឆ្នាំ១៩៧០ សាធារណរដ្ឋខ្មែរគឺជា[[រដ្ឋាភិបាលយោធា|រដ្ឋាភិបាលដឹកនាំដោយយោធា]]និយម[[សហរដ្ឋ]][[នយោបាយវិទ្យាខាងស្ដាំ|ខាងស្ដាំ]] ដឹកនាំដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍[[លន់ ណុល|លន់-ណុល]] និងព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ]] ដែលដណ្ដើមអំណាចបាននៅក្នុង[[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៧០|រដ្ឋប្រហារ១៨មីនា១៩៧០]]ប្រឆាំងនឹងសម្ដេច[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]] គឺក្រោយមកក្លាយជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]របស់ប្រទេសនេះ ។

ហេតុសំខាន់ៗនៃរដ្ឋប្រហារគឺការបណ្ដែបណ្ដោយដល់សកម្មភាព[[វៀតណាមខាងជើង]]នៅក្នុងព្រំដែនកម្ពុជា ដែលអនុញ្ញាតអោយពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាមប្រដាប់អាវុធជាច្រើន​ផ្ដល់អោយមានការគ្រប់គ្រង ''តាមជាក់ស្ដែង'' លើតំបន់នានាដ៏ធំនៃកម្ពុជាភាគខាងកើត ។ កត្តាសំខាន់ផ្សេងមួយទៀតគឺសភាពបន្ទាន់នៃសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា គឺជាលទ្ធផលមិនចំពោះនៃគោលនយោបាយរបស់ព្រះសីហនុ​ក្នុងការស្វែងរកអព្យាក្រឹតភាពតាមរយៈ[[ប្រឆាំងអាមេរិកនិយម]]ដែលបានរីករាលដាល ។&lt;ref&gt;Milton Osborne, ''Sihanouk, Prince of Light, Prince of Darkness.'' Silkworm 1994. ISBN 978-0824816391.&lt;/ref&gt;{{page needed|date=តុលា២០១១}}

ដោយមានការដកព្រះសីហនុចេញ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាដែលកំពុងមានស្រាប់ក៏បានប្រែទៅជា[[សាធារណរដ្ឋ]] សូម្បីតែរាជបល្ល័ង្កត្រូវបានទំនេរជាផ្លូវការអស់រយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំ​ចាប់តាំងពីការសោយទីវង្គតនៃព្រះបាទ[[នរោត្តម សុរាម្រិតមក|នរោត្តម-សុរាម្រិត]]មក ។ ចរិកលក្ខណៈនៃរបបថ្មីនេះគឺមានលក្ខណៈស្ដាំនិយមនិង[[ជាតិនិយម]] ដោយសំខាន់បំផុត វាបានបញ្ចប់សម័យកាលរបស់ព្រះសីហនុ​ក្នុងសហប្រតិបត្តិការបរិវត្តន៍ជាមួយនឹងរបប[[វៀតណាមខាងជើង]] និងពួក[[វៀតកុង]] ហើយបានតម្រែតម្រង់អោយកម្ពុជាជាមួយ[[វៀតណាមខាងត្បូង]]ចូលទៅក្នុង[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ]] ។ សាធារណរដ្ឋខ្មែរត្រូវបានប្រឆាំងនៅខាងក្នុងព្រំដែនកម្ពុជាដោយ ''រណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជា (Front Uni National du Kampuchea)'' រឺ ផ្វាំង្ក (រ.រ.ជ.ក.) សម្ព័ន្ធមិត្តធំមួយទាក់ទងរវាងព្រះសីហនុ ពួកអ្នកគាំទ្រទ្រង់ និង[[បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា]] ។ កុបកម្មខ្លួនឯងត្រូវប្រព្រឹត្តទៅដោយ ក.អ.រ.ជ.ប.ក. (CPNLAF) កងទ័ពរំដោះជាតិប្រជាជនកម្ពុជា: ពួកគេនៅពីក្រោយខ្នងដោយ[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ.ណ. រឺ PAVN) និងរណសិរ្សរំដោះជាតិ (រ.រ.ជ. រឺ NLF ដែលគេស្គាល់ច្បាស់ថាជាពួក[[វៀតកុង]]) ដែលបានកាន់កាប់ប៉ែកមួយចំនួន​នៃកម្ពុជាជាផ្នែកនៃសង្គ្រាមដែលកំពុងកើតឡើងរបស់ពួកគេ​ជាមួយពួកវៀតណាមខាងត្បូង ។

ថ្វីបើចរិកលក្ខណៈនៃយោធានិយមដ៏ខ្លាំងក្លានៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរ និងចំនួននៃជំនួយយោធានិង ហិរញ្ញវត្ថុពី[[សហរដ្ឋ]]ច្រើនក៏ដោយ ក៏កងទ័ពខ្លួនគឺ  (''Force Armée Nationale Khmère'', រឺ [[កងទ័ពជាតិខ្មែរ|ក.ជ.ខ.]]) មានការវឹកហាត់ខ្សត់ខ្សោយ និងមិនអាចកម្ចាត់ក.រ.ជ.ប.ក. (កងទ័ពរំដោះជាតិប្រជាជនកម្ពុជា) រឺក៏ កងកម្លាំងវៀតណាមរបស់ ក.ប.វ.ណ (កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម) និងរ.រ.ជ. ( រណសិរ្សរំដោះជាតិ)បានឡើយ ។ សាធារណរដ្ឋតាមយថាហេតុបានដួលរលំនៅ ថ្ងៃ១៧មេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលនោះពួកកុម្មុយនិស្តកម្ពុជាបានដណ្ដើមបាន[[ភ្នំពេញ]] ។

==រដ្ឋប្រហារ==

'''''{{details|រដ្ឋប្រហារកម្ពុជា១៩៧០}}'''''

ព្រះសីហនុខ្លួនឯងបានអះអាងថារដ្ឋប្រហារនេះ​គឺជាលទ្ធផលនៃសម្ព័ន្ធភាពមួយរវាងសត្រូវដ៏យូរយាររបស់ទ្រង់ អ្នកជាតិនិយមស្ដាំនិរទេសខ្លួន លោក[[សឺន ង៉ុកថាញ់|សឺន-ង៉ុកថាញ់]] អ្នកនយោបាយទ្រង់ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ (ដែលបានពិពណ៌នាដោយព្រះសីហនុថាជាអ្នកទាមទារសិទ្ធិប្រកួតប្រជែង​ដែលមិនពេញចិត្តនឹងព្រះរាជបល្ល័ង្កខ្មែរ) និងពួក[[សេអ៊ីអា]] (ទីភ្នាក់ងារសម្ងាត់កណ្ដាល) ដែលប៉ុនប៉ងដើម្បីបន្តុបរបបមិត្តសំលាញ់ស.រ. (សហរដ្ឋ)មួយទៀត ។&lt;ref name=&quot;sihanouk37&quot;&gt;[[នរោត្តម សីហនុ|នរោត្តម-សីហនុ]], ''My War with the CIA'', Pantheon (1972). ISBN 978-0394485430, p.37&lt;/ref&gt; មានការពិតតិចតួចថ្វីបើមានភស្តុតាងខ្លះ​នៃការជាប់ពាក់ព័ន្ធរបស់សេអ៊ីអា (CIA)នៅក្នុងរដ្ឋប្រហារនេះ ទោះបីយ៉ាងណាវាហាក់បីថាផ្នែកខ្លះនៃការបង្កើតយោធាស.រ. (សហរដ្ឋ) ដោយគួរអោយកត់សំគាល់ដែល[[កម្លាំងកងទ័ពពិសេស]] អាចប្រហែលមានការពាក់ព័ន្ធខ្លះនៅក្នុងរយៈពេលនៃការផ្ដល់ការឧបត្ថម្ភ និងការហ្វឹកហ្វឺនអោយពួកផ្សំគំនិតក្រោយពីការបានចូលមកជិតដោយលន់-ណុល ។&lt;ref name=&quot;kiernan300&quot;&gt;Kiernan, B. ''How Pol Pot came to power'', Yale University Press (2004). ISBN 978-0300102628, p.300&lt;/ref&gt;

គ្រានោះព្រះសីហនុនៅខាងក្រៅប្រទេសតាមផ្លូវធ្វើដំណើរទៅបារាំង ការធ្វើកុប្បកម្មប្រឆាំងវៀតណាមបានធ្វើឡើងនៅភ្នំពេញ កំឡុងពេលដែលស្ថានទូតពួកវៀតណាខាងជើង និង រ.រ.ជ.(រណសិរ្សរំដោះជាតិ) ត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញ ។ &lt;ref name=shawcross118&gt;{{cite book | author=Shawcross, W. |title=Sideshow: Kissinger, Nixon, and the Destruction of Cambodia | location=New York | publisher=Washington Square Books| year= 1981 |page= 118 | isbn=0671230700 }}&lt;/ref&gt; វាហាក់បីដូចជាថាការធ្វើកុប្បកម្មនេះគឺយ៉ាងហោចណាស់ជាការបណ្ដែតបណ្ដោយ និងអាចទៅរួច ដែលបានរៀបចំជាសកម្មដោយលន់-ណុល នាយករដ្ឋមន្ត្រី និងឧបៈរបស់គាត់ ទ្រង់សិរិមតៈ ។ នៅថ្ងៃ១២មីនា លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីបានបិទកំពុងផែក្រុង[[ព្រះសីហនុ]] តាមដែលអាវុធជាច្រើនកំពុងតែលួចលាក់បញ្ជូនទៅរ.រ.ជ. ទៅកាន់វៀតណាមខាងជើង និងបានចេញឧសានវាទដែលមិនអាចទៅរួចទេចំពោះពួកគេ ។ កងកម្លាំងក.ប.វ.ណ./រ.រ.វទាំងអស់ត្រូវតែដកចេញពីដីកម្ពុជាក្នុងរយៈពេល៧២ម៉ោង (ថ្ងៃ១៥មីនា) រឺក៏ ប្រឈមនឹងសកម្មភាពយោធា ។&lt;ref name=sutsakhan42&gt;[http://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf Sutsakhan, Lt. Gen. S. ''The Khmer Republic at War and the Final Collapse'' Washington DC: U.S. Army Center of Military History, 1987, Part 1, p. 42.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=2019-04-12 }} See also [http://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf Part 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412060055/https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf |date=2019-04-12 }}[http://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001B.pdf Part 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221083105/http://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001B.pdf |date=2007-02-21 }}[http://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001C.pdf Part 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221083124/http://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001C.pdf |date=2007-02-21 }}.&lt;/ref&gt;

ទោះបីជាសកម្មភាពទាំងនេះ ដែលក្នុងនោះបានជំទាស់គោលនយោបាយនៃការសណ្ដោសប្រណី​ដែលល្អៀងរបស់ព្រះសីហនុក្នុងសកម្មភាពរបស់វៀតណាមខាងជើងក៏ដោយ ក៏វាបង្ហាញថាលន់-ណុលខ្លួនឯងមានភាពស្ទាក់ស្ទើរផ្ទាល់ខ្លួនយ៉ាងខ្លាំង​ដើម្បីទម្លាក់ព្រះប្រមុខរដ្ឋ: គាត់ដើមឡើយប្រហែលគ្រាន់តែចង់អោយព្រះសីហនុដាក់សម្ពាធបន្ថែម​ទៅកាន់ពួកវៀតណាមខាងជើងប៉ុណ្ណោះទេ ។ គាត់ដើមដំបូងបានបដិសេធដើម្បីធ្វើផែនការនេះដែរ ដើម្បីល្បួងគាត់ ទ្រង់សិរិមតៈ ដែលទ្រង់បង្ហាញអាការៈមានរដ្ឋប្រហារនៅក្នុងចិត្តតាំងពីដំបូងមកម៉្លេះ ទ្រង់បានចាក់សន្និសីទសារព័ត៌មានពី[[ប៉ារីស]]ដែលបានថតដាក់ខ្សែអាត់អោយគាត់ស្ដាប់ នៅក្នុងនោះព្រះសីហនុបានគំរាមប្រហារជីវិតអ្នកទាំងពីរ​នៅពេលនៃការយាងត្រឡប់របស់ទ្រង់មកភ្នំពេញវិញ ។&lt;ref name=marlay165&gt;{{cite book | author=Marlay, R. and Neher, C. |title=Patriots and tyrants | publisher=Rowman &amp; Littlefield | year= 1999 | page=165 | isbn=9780847684427}}&lt;/ref&gt; ក៏ប៉ុន្តែ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៅតែមិនប្រាកដប្រជាដដែល ដោយមានលទ្ធផលថាទ្រង់សិរិមតៈ បានចូលដៃដោយមន្ត្រីកងទ័ពបីរូប បានបង្ខំលន់-ណុលដែលស្ទើរតែស្រក់ទឹកភ្នែកអោយចុះហត្ថលេខាឯកសារចាំបាច់មួយចំនួន​នៅក្នុងពេលភ្ជង់កាំភ្លើង ។

ការបោះឆ្នោតមួយត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងសភាជាតិ នៅថ្ងៃ១៨មីនា ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក[[អ៊ិន តាំ|អ៊ិន-តាំ]] ដែលក្នុងនោះព្រះសីហនុត្រូវបានគេដកហូតអំណាចទ្រង់: លន់-ណុលបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចជាប្រមុខរដ្ឋលើមូលដ្ឋានបណ្ដោះអាសន្ន ។ ថ្ងៃ២៨ និង២៩មីនា មានបាតុកម្មដ៏មានប្រជាប្រិយភាពទ្រង់ទ្រាយធំជាច្រើនគាំទ្រព្រះសីហនុ​នៅតាមទីក្រុងខេត្តនានា ក៏ប៉ុន្តែកងកម្លាំងរបស់លន់-ណុលបានបង្ក្រាបជាមួយភាពព្រៃផ្សៃយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដែលបង្កអោយមានការស្លាប់ច្រើនរយនាក់ ។&lt;ref name=kiernan302&gt;Kiernan, p.302&lt;/ref&gt; មន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនត្រូវបានសម្លាប់ដោយពួកបាតុករ រួមទាំងបងប្អូនរបស់លន់-ណុល គឺ[[លន់ និល|លន់-និល]] ។

របបបរទេសនានាដើមឡើយមិនប្រាកដប្រជាដូចគ្នាចំពោះកម្រិត​នៃការគាំទ្រផ្ដល់អោយរបបថ្មីនេះទេ ។ ពួកវៀតណាមខាងជើងបានបន្តធ្វើការជជែកពិភាក្សាជាមួយលន់-ណុលអោយគិតពិចារណាការធ្វើអោយមានកិច្ចព្រមព្រៀងដោះដូរពាណិជ្ជកម្ម​ដែលបានលុបចោលឡើងវិញ ទោះបីព្រឹត្តិការណ៍បន្តបន្ទាប់មានន័យថារឿងទាំងនេះ​វាឆាប់រហ័សមកដល់ទីបញ្ចប់ក៏ដោយ ។

==ការប្រកាសសាធារណរដ្ឋ និងការបង្កើតកងទ័ពជាតិខ្មែរ (ក.ជ.ខ. រឺ FANK)==
[[File:11ACRCambodia1970.jpg|thumb|left|250px|ពួក[[កងពលរថក្រោះទី១១]]
អាមេរិកចូល ស្នួល កម្ពុជា ថ្ងៃទី៤ឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០]]

ឥទ្ធិពលភ្លាមៗដ៏សំខាន់បំផុតនៃរដ្ឋប្រហារគឺ[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]នៅខែមេសា-កក្កដា ១៩៧០ នៅក្នុងនោះកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង ([[ក.ស.វ.ណ.]] រឺ ARVN) បាននៅពីក្រោយខ្នងដោយកងទ័ពស.រ. (សហរដ្ឋ) បានចូលកម្ពុជាភាគខាងកើតដើម្បីវាយប្រហារកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុងដែលកំពុងប្រតិបត្តិការនៅទីនោះ ។ ថ្វីបើមានការប្រទុស្តវាយនេះក៏ដោយ ក៏ពួកកងកម្លាំងកុម្មុយនិស្តជាច្រើនបានភៀសខ្លួន ទៅខាងលិចកាន់តែជ្រៅទៅក្នុងកម្ពុជា រឺក៏ចូលទៅតំបន់ជនបទនានានៅភាគឦសាន ដែលពួកគេបាននឹងផ្ដល់ការឧបត្ថម្ភដល់កុបកម្មប្រឆាំងនឹងលន់-ណុលថែមទៀត ។ 

ប្រតិកម្មភ្លាមៗរបស់លន់-ណុលគឺដើម្បីផ្ដន្ទាទោសដល់សកម្មភាពពេលដែលមានការរំលោភបំពាន​នៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា ។ គាត់ក្រោយមកបានផ្ដល់ដំណឹងដល់លោក[[អេឡិចស៊ែនដឺរ ហេហ្គ|អេឡិចស៊ែនដឺរ-ហេហ្គ]]ថាប្រទេសរបស់គាត់ត្រូវបានប្រែទៅជាមានគ្រោះថ្នាក់ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ​ជាលទ្ធផលមកវិញ នៅពេលនោះលោកហេហ្គបានប្រាប់គាត់ថាកងទ័ពជើងគោកអាមេរិក​នឹងមិនត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីជួយកងទ័ពកម្ពុជាទេ ក៏ប៉ុន្តែថា (ជាការអនុលោមជាមួយ[[លទ្ធិនិច្សុន]]) កម្មវិធីជំនួយនឹងត្រូវបានផ្ដល់ជំនួសវិញ លន់-ណុលបានសម្រក់ទឹកភ្នែកដោយបើកចំហ ។&lt;ref name=shawcross163&gt;Shawcross, p.163&lt;/ref&gt;

ថ្ងៃ៩តុលា ព្រះសីហនុត្រូវបានគេដាក់ទោសប្រហារជីវិត ''ក្នុងអវត្តមាន'' ដោយតុលាការយោធា ព្រះមាតាទ្រង់ ព្រះមហាក្សត្រយានី[[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ|កុសមៈ]] អ្នកតំណាងនិមិត្តរូបនៃរាជាធិបតេយ្យក្រោមរបបរបស់ទ្រង់ ត្រូវបានជំនួសក្រោមការឃុំម្ចាស់ក្សត្រីក្នុងដំណាក់ និងព្រះមហេសីរបស់ទ្រង់ត្រូវបានគេកាត់ទោសដាក់ទោសមួយជីវិត ។&lt;ref name=&quot;marlay165&quot;/&gt; របបថ្មីនេះបានប្រកាសសាធារណរដ្ឋជាបន្តបន្ទាប់គ្នា ហើយនិងនៅទីបញ្ចប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី​ដែលត្រូវបានគេយកមកប្រើនៅឆ្នាំ១៩៧២ ។ ព្រះសីហនុ នៅក្នុងខណៈពេលនោះ បានបង្កើត[[រ.រ.រ.ជ.ក.]] (GRUNK) គឺរដ្ឋាភិបាលនិរទេសដែលមានមូលដ្ឋាននៅ[[ប៉ីជិង]] (ប៉េកាំង) ដែលចូលរួមដោយពួកកុម្មុយនិស្តនិងបូជាដើម្បីការផ្ដួលរំលំសាធារណរដ្ឋ ទ្រង់បានប្រកាសថាលន់-ណុលគឺជា ''មនុស្សលីលាពេញទី'' និងបានបង្ហាញចរិកលក្ខណៈទ្រង់សិរិមតៈជា ''មនុស្សអប្រិយស្មោកគ្រោក ទុច្ចរិតពុតត្បុត និងអាក្រក់'' ។&lt;ref name=marlay166&gt;Marlay, p.166&lt;/ref&gt;

កងទ័ពហ្លួងតូចដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធ ដែលនៅក្នុងពេលរដ្ឋប្រហារនេះមានក្បែរៗ៣៥,០០០កង (នៅក្នុងការយល់ស្របជាមួយគោលនយោបាយអព្យាក្រឹតភាព ដែលបានថ្លែងឡើងរបស់ព្រះសីហនុ) ត្រូវបានពង្រីកកាន់តែធំ ។ ដោយបានរៀបចំឡើងវិញជាក.ជ.ខ. រឺ FANK កងទ័ពសាធារណរដ្ឋ បានកើនឡើងដល់ប្រហែល១៥០,០០០នាក់ នៅដើមក៏ដូចជានៅចុងនៃឆ្នាំ១៩៧០ ជាចំបងឆ្លងតាមរយៈការចូលធ្វើទាហានដោយស្ម័គ្រចិត្តពេលនោះលន់-ណុលបានប្រមើលមើលឃើញ ហើយឆ្លៀតឱកាសលើរលក​នៃការរំជើបរជួលប្រឆាំងវៀតណាម ។&lt;ref name=kiernan303&gt;Kiernan, p.303&lt;/ref&gt; ស.រ.ក៏បានប្រតិបត្តិកម្មវិធីជំនួយយោធាដែលបានចងក្រង និងជំនួយខាងហ្វឹកហ្វឺន ហើយបានបញ្ជូនកងឈ្លប[[ខ្មែរសេរី]] និងខ្មែរកម្ពុជាក្រោមជាច្រើនពាន់នាក់តាមយន្តហោះ ទៅហ្វឹកហ្វឺននៅក្នុងមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង ។ ពួក[[នាយអគ្គរួម]] (នាយអគ្គសេនាធិការួម)បានទទូចលើការពង្រីកអោយច្រើននៃFANKរហូតលើស២០០,០០០នាក់ ថ្វីបើបារម្ភនូវឥទ្ធិពលអវិជ្ជមានដ៏ខ្លាំង ដែលនេះអាចនឹងមានលើសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាក៏ដោយ ក៏ពេលនោះក្រុមដឹកជញ្ជូនបរិក្ខារយោធា ដែលបានដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍ [[ធៀឌ័រស៊ី មែតធែខ្ស៊ី|ធៀដឺរស៊ី-មែធែខ្ស៊ីស]] (Theodore C. Mataxis) បានទាមទារអោយមាន 'អាមេរិកូបនីយកម្ម'​នៃរចនាសម្ព័ន្ធខាងក្នុងដែលរងឥទ្ធិពលរបស់កងទ័ពបារាំង ថ្វីត្បិតភាពច្របូកច្របល់នេះបានបង្កនៅក្នុងសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់ផង ។ &lt;ref name=&quot;shawcross190&quot;&gt;Shawcross, pp.190-194. The US insistence on requisition forms being printed in [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]], rather than the dual [[ភាសាបារាំង|បារាំង]] and [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] forms previously used, meant that quartermasters had to be recruited from the [[ភីលីពីន]] ។&lt;/ref&gt;
===បំនែងចែករដ្ឋបាល===

==តំណក្រៅ==
{{Commons category}}
*[http://www.youtube.com/watch?v=qb1GWE6vCKw National anthem of the Khmer Republic]
*[http://www.youtube.com/watch?v=wvmRYkvTm8E Lon Nol- The Khmer Republic]
*[https://archive.is/20121128020723/1.bp.blogspot.com/_KRPb8rrXL-o/TLaLsulsqiI/AAAAAAAAA3A/6cA_CKRuiH0/s1600/02.jpg Patriotic poster]
*[http://www.youtube.com/watch?v=30cf7JNQVpY&amp;feature=related République Khmère 1970-1975 (07/15)] Part of a series {{fr}
*[http://www.youtube.com/watch?NR=1&amp;v=QnGT7qAe0ss République Khmère 1970-1975 (15/15)] {{fr}}
{{coord|12|15|N|105|36|E|type:country_source:kolossus-ptwiki|display=title}}

[[Category:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]</text>
      <sha1>ibfrwph2fzgkeppo57mrujc9eupg5i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19503</id>
    <revision>
      <id>336675</id>
      <parentid>331040</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T16:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheRandomGoober</username>
        <id>27248</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ការធ្លាក់ភ្នំពេញ */</comment>
      <origin>336675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152100" sha1="8hbl2ycn9l2jfseyqghdo53e2okk2en" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict    = សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា
| partof      = [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន]] និង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]
| image       = [[File:11ACRCambodia1970 (Colorized).jpg|300px]]
| caption     = រថក្រោះអាមេរិកកំពុងបើកចូលភូមិមួយនៅកម្ពុជា
| date        = ១១ មេសា ១៩៦៧ — ១៧ មេសា ១៩៧៥ &lt;br/&gt;(៨ឆ្នាំ, ១ខែ និង ៦ថ្ងៃ)
| place       = [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|កម្ពុជា]]
| result      = ជ័យជម្នះខាង[[ខ្មែរក្រហម]]
* ការដួលរលំនៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទីមួយ]]
* ការដួលរលំនៃរបប[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]
* ការបង្កើតឡើងនូវរបប[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]
* ការចាប់ផ្តើមនៃ[[ការប្រលាយពូជសាសន៍ខ្មែរ|អំពើប្រលាយពូជសាសន៍ខ្មែរ]]
* ការចាប់ផ្តើមនៃ[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]
| combatant1  = {{flagdeco|កម្ពុជា}} [[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(១៩៦៧–១៩៧០)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{flagdeco|Cambodia|1970}} [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(១៩៧០–១៩៧៥)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}}&lt;br&gt;{{flag|វៀតណាមខាងត្បូង}}
'''គាំទ្រដោយ'''៖
*{{flag|អូស្ត្រាលី}}
*{{flag|កាណាដា}}
*{{flag|ឥណ្ឌូនេស៊ី}}
*{{flag|ម៉ាឡេស៊ី}}
*{{flag|ថៃ}}
*{{flag|សហរាជាណាចក្រ}}
| combatant2  =
{{flagdeco|Cambodia|1975}} [[ខ្មែរក្រហម]]
{{flagdeco|Cambodia|1973}} [[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] (១៩៧០–១៩៧៥)
*{{flagdeco|Cambodia|1973}} [[រណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជា]]
*{{flagdeco|Cambodia|1973}} [[ខ្មែររំដោះ]]
{{flag|វៀតណាមខាងជើង}}&lt;br&gt;{{flagdeco|សាធារណរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង}} [[វៀតកុង]]&lt;br /&gt;
'''គាំទ្រដោយ'''៖
*{{flag|ចិន}}
*{{flagdeco|រ៉ូម៉ានី|1965}} [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមរ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]]
| commander1   = {{flagdeco|Cambodia}} [[នរោត្តម សីហនុ]] (១៩៦៧-១៩៧០)&lt;br&gt;{{flagdeco|Cambodia|1970}} [[លន់ នល់]] &lt;br /&gt;{{flagdeco | Cambodia | 1970}} [[ស៊ីសុវត្ថិ សិរីមតៈ]] &lt;br&gt;{{flagdeco | Cambodia | 1970}} [[ឡុង បូរ៉េត]] &lt;br&gt;{{flagdeco|USA}} [[រីឆាត និចសុន]]&lt;br&gt;{{flagdeco|USA}} [[ហិនរី ឃីស៊ីងហ្គ័រ]]
| commander2        = {{flagdeco |Cambodia|1975}} [[ប៉ុលពត|ប៉ុល ពត]] &lt;br&gt; {{flagdeco|Cambodia|1975}} [[ខៀវ សំផន]] &lt;br&gt; {{flagdeco | Cambodia | 1975 }} [[អៀង សារី]] &lt;br&gt; {{flagdeco | Cambodia | 1975}} [[នួន ជា]] &lt;br&gt; {{flagdeco | Cambodia | 1975 }} [[សុន សេន]] &lt;br&gt; {{flagdeco|Cambodia}} [[នរោត្តម សីហនុ]] (១៩៧០-១៩៧៥)
| strength1         = {{flagicon|Cambodia}} ៣០,០០០ &lt;small&gt;(១៩៦៨)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Global1&gt;{{Cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/cambodia2.htm |title=Global security – Cambodia Civil War |access-date=20 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121141414/http://www.globalsecurity.org/military/world/war/cambodia2.htm |archive-date=21 January 2017 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{flagicon|Cambodia}} ៣៥,០០០ &lt;small&gt;(១៩៧០)&lt;/small&gt;&lt;ref name= Tucker376 /&gt;&lt;br&gt;{{flagicon|Cambodia|1970}} ១០០,០០០ &lt;small&gt;(១៩៧២)&lt;/small&gt;&lt;ref name= Tucker376 /&gt;&lt;br&gt;{{flagicon|Cambodia|1970}} ២០០,០០០ &lt;small&gt;(១៩៧៣)&lt;/small&gt;&lt;ref name= Tucker376 /&gt;&lt;ref name= Global1 /&gt;&lt;br&gt;{{flagicon|Cambodia|1970}} ៥០,០០០ &lt;small&gt;(១៩៧៤)&lt;/small&gt;&lt;ref name= Tucker376 /&gt;
| strength2         = {{flagicon|Cambodia|1975}} ៤,០០០ &lt;small&gt;(១៩៧០)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Sarah Streed |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=vIZF9EiexuoC |title=Leaving the house of ghosts: Cambodian refugees in the American Midwest |publisher=McFarland |pages=10 |isbn=0-7864-1354-9 |access-date=5 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180412145312/https://books.google.cl/books?id=vIZF9EiexuoC |archive-date=12 April 2018 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{flagicon|Cambodia|1975}} ៧០,០០០ &lt;small&gt;(១៩៧២)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Tucker376&gt;{{cite book |author=Spencer C. Tucker |year=2011 |url=https://books.google.com/books?id=qh5lffww-KsC |title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History |publisher=ABC-CLIO |pages=376 |isbn=978-1-85109-960-3 |access-date=5 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180412082650/https://books.google.cl/books?id=qh5lffww-KsC |archive-date=12 April 2018 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{nowrap|{{flagicon|វៀតណាមខាងជើង}} ៤០,០០០–៦០,០០០ &lt;small&gt;(១៩៧៥)&lt;/small&gt;&lt;ref name= Tucker376 /&gt;}}
| casualties3       = មនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់&lt;ref name=&quot;Heuveline, Patrick 2001&quot;&gt;{{cite book|last=Heuveline|first=Patrick|chapter=The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979|title=Forced Migration and Mortality|publisher=[[National Academies Press]]|year=2001|pp=103–104|isbn=9780309073349|quote=Subsequent reevaluations of the demographic data situated the death toll for the [civil war] in the order of 300,000 or less.}} cf. {{cite web|url=https://sites.tufts.edu/atrocityendings/2015/08/07/cambodia-u-s-bombing-civil-war-khmer-rouge/|title=Cambodia: U.S. bombing, civil war, &amp; Khmer Rouge|publisher=[[World Peace Foundation]]|date=7 August 2015|quote=On the higher end of estimates, journalist [[Elizabeth Becker]] writes that 'officially, more than half a million Cambodians died on the Lon Nol side of the war; another 600,000 were said to have died in the Khmer Rouge zones.' However, it is not clear how these numbers were calculated or whether they disaggregate civilian and soldier deaths. Others' attempts to verify the numbers suggest a lower number. Demographer Patrick Heuveline has produced evidence suggesting a range of 150,000 to 300,000 violent deaths from 1970 to 1975. In an article reviewing different sources about civilian deaths during the civil war, Bruce Sharp argues that the total number is likely to be around 250,000 violent deaths.&amp;nbsp;... [Heuveline]'s conclusion is that an average of 2.52 million people (range of 1.17–3.42 million) died as a result of regime actions between 1970 and 1979, with an average estimate of 1.4 million (range of 1.09–2.16 million) directly violent deaths.|access-date=5 សីហា 2020|archivedate=14 កក្កដា 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190714181839/https://sites.tufts.edu/atrocityendings/2015/08/07/cambodia-u-s-bombing-civil-war-khmer-rouge/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Banister, Judith 1993&quot;&gt;{{cite book|last1=Banister|first1=Judith|last2=Johnson|first2=E. Paige|chapter=After the Nightmare: The Population of Cambodia|title=Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community|publisher=Yale University Southeast Asia Studies|year=1993|p=[https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/87 87]|isbn=9780938692492|quote=An estimated 275,000 excess deaths. We have modeled the highest mortality that we can justify for the early 1970s.|chapter-url=https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier/page/87}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sliwinski&quot;&gt;{{Cite book|last=Sliwinski|first=Marek|title=Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique|location=Paris|publisher=[[L'Harmattan]]|year=1995|isbn=978-2-738-43525-5|pp=42–43, 48}}&lt;/ref&gt;
}}

'''សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង/ក្នុងស្រុកកម្ពុជា''' ឬ '''សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា''' គឺជា[[សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ដែលកើតឆាបឆេះឡើងនៅលើទឹកដីប្រទេស[[កម្ពុជា]]នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៨ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ សង្គ្រាមមួយនេះគឺជាការប្រយុទ្ធគ្នារវាងកងកម្លាំង[[ខ្មែរក្រហម]]ប្រឆាំងនឹង[[សង្គមរាស្រ្តនិយម|រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា]] (មុនឆ្នាំ១៩៧០) និង[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] (ក្រោយឆ្នាំ១៩៧០)។

[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]]ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីការពារតំបន់មូលដ្ឋាននិងទីជម្រករបស់ខ្លួននៅឯភាគខាងកើតប្រទេសកម្ពុជា បើមិនធ្វើអញ្ចឹងទេ នោះសង្គ្រាមរបស់ពួកគេតទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូងនឹងត្រូវអូសបន្លាយកាន់តែយូរបន្ថែម។ ដំបូងឡើយ ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្តម សីហនុ]]គឺជាអ្នកដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានវត្តមានរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនៅលើទឹកដីកម្ពុជា ប៉ុន្តែយូរៗទៅ ចលនាកុម្មុយនិស្តវៀតណាមក៏ចាប់ផ្តើមផ្តល់ជំនួយមកឱ្យខ្មែរក្រហមដើម្បីប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលទ្រង់។ ពេលដឹងឮបែបនេះ សីហនុក៏យាងទៅទីក្រុងមូស្គូក្នុងគោលបំណងស្នើសុំឱ្យសូវៀតចូលឃាត់សកម្មភាពរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅលើទឹកដីកម្ពុជា។&lt;ref name=&quot;Isaacs, Hardy and Brown, p. 90&quot;/&gt; [[រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០|សីហនុក៏ត្រូវរដ្ឋសភាជាតិកម្ពុជាទម្លាក់ចេញពីតំណែង]]នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ក្រោយពីមានបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងវៀតណាមដ៏ធំមួយកើតឡើងនៅទីក្រុងភ្នំពេញ។ រដ្ឋាភិបាលថ្មីក៏ឡើងកាន់អំណាចបន្ត រួចហើយក៏ប្តូរឈ្មោះប្រទេសមក[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ហើយម៉្យាងវិញទៀត រដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះគឺមានភាពលំអៀងទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ សាធារណរដ្ឋខ្មែរក៏បានប្រកាសទាមទារឱ្យកងកម្លាំងវៀតណាមចុះចេញពីទឹកដីកម្ពុជាភ្លាមៗ ប៉ុន្តែសំណើត្រូវបានបដិសេដ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ចលនាកុម្មុយនិស្តខ្មែរក្រហមក៏ចាប់លេចឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋថ្មី។ 

នៅចន្លោះខែមីនានិងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧០ ទឹកដីភាគឥសាន្តនៃប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងចូលឈ្លានពាននិងកាន់កាប់។ ដោយចង់ផ្តោតលើការវាយសត្រូវចម្បងរបស់ខ្លួន (វៀតណាមខាងត្បូង) កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងក៏ចាប់ផ្តើមគាំទ្រចលនាខ្មែរក្រហមដើម្បីឱ្យពួកគេប្រយុទ្ធនឹងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាជំនួស។&lt;ref name=GlobalSecurity&gt;{{cite web|title=Cambodia: U.S. Invasion, 1970s|publisher=Global Security|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/cambodia1.htm|accessdate=2 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031060436/http://www.globalsecurity.org/military/world/war/cambodia1.htm|archive-date=31 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ដោយឃើញបែបនេះ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាក៏ចាប់ផ្តើមបង្កើនចំនួនទ័ពបន្ថែមនិងបញ្ជូនទ័ពដែលខ្លួនមានប៉ុន្មានទៅភាគឥសាន្តដើម្បីបង្ក្រាបចលនាខ្មែរក្រហម។&lt;ref name=&quot;Mosyakov&quot;&gt;Dmitry Mosyakov, &quot;The Khmer Rouge and the Vietnamese Communists: A History of Their Relations as Told in the Soviet Archives,&quot; in Susan E. Cook, ed., Genocide in Cambodia and Rwanda (Yale Genocide Studies Program Monograph Series No. 1, 2004), p54ff. Available online at: www.yale.edu/gsp/publications/Mosyakov.doc &quot;In April–May 1970, many North Vietnamese forces entered Cambodia in response to the call for help addressed to Vietnam not by Pol Pot, but by his deputy Nuon Chea. Nguyen Co Thach recalls: &quot;Nuon Chea has asked for help and we have liberated five provinces of Cambodia in ten days.&quot;&quot;&lt;/ref&gt;

ដើម្បីទប់ស្កាត់លទ្ធិកុម្មុយនិស្តកុំឱ្យចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជានិងដើម្បីការពារសម្ព័ន្ធមិត្តវៀតណាមខាងត្បូងរបស់ខ្លួនពីពួកកុម្មុយនិស្តវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ចាប់ផ្តើមពង្រឹងជំហរយោធារបស់ខ្លួននៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ប៉ុន្តែលើកនេះគឺលែងបានធ្វើសេរីដូចកាលទស្សវត្តទី៦០ ទៀតហើយដោយសារតែមានបញ្ហាផ្ទៃក្នុងជាតិប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមវៀតណាមកំពុងតែកើនឡើង។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា អាមេរិកនូវតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួននៅភាគឥសាន្តប្រទេសកម្ពុជាខណៈពេលដែលកងកម្លាំងខ្មែរក្រហមនិងវៀណាមខាងជើងបានបន្តប្រយុទ្ធតទល់នឹងកងទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។

ក្រោយពីការប្រយុទ្ធគ្នាដ៏សាហាវឃោរឃៅអស់រយៈពេលជាងប្រាំឆ្នាំ​ ទីបំផុត រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋខ្មែរក៏ត្រូវបានផ្តួលរលំនៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ហើយក្រោយមករបប[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]ក៏បានប្រកាសបង្កើតឡើងដោយពួកខ្មែរក្រហម។ សង្គ្រាមមួយនេះបានបង្កឱ្យមានវិបត្តិចលាចលជនភៀសខ្លួននៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសកម្ពុជាដោយប្រជាជនប្រមាណពីរលាននាក់ (ស្មើនឹង ២៥% នៃប្រជាជនសរុប) បានផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅពីតំបន់ជនបទមកទីប្រជុំជន ជាពិសេសគឺទីក្រុងភ្នំពេញដែលចំនួនប្រជាជនក្រុងបានកើនឡើងពី ៦០០,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧០ ទៅជិត ២ លាននាក់ត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៥។

ទាហានក្មេងៗ (ក្រោមវ័យ ១៨ ឆ្នាំ) ត្រូវបានឃើញជារឿយៗនៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធទាំងមុននិងក្រោយសង្គ្រាម។&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rfa.org/english/features/blogs/cambodiablog/blog6_cambodia_southerland-20060720.html|title=Cambodia Diary 6: Child Soldiers – Driven by Fear and Hate|last=Southerland|first=D|date=20 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320105641/https://www.rfa.org/english/features/blogs/cambodiablog/blog6_cambodia_southerland-20060720.html|archive-date=20 March 2018|url-status=dead|access-date=4 ធ្នូ 2020|archivedate=20 មីនា 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180320105641/https://www.rfa.org/english/features/blogs/cambodiablog/blog6_cambodia_southerland-20060720.html}}&lt;/ref&gt; រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ជាង ២០% នៃទ្រព្យសម្បត្តិជាតិត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយសារសង្គ្រាមស៊ីវិល។&lt;ref name=&quot;Shawcross, William 1979, p. 222&quot;&gt;Shawcross, William, ''Sideshow: Kissinger, Nixon and the Destruction of Cambodia'' New York: Simon and Schuster, 1979, p. 222&lt;/ref&gt; ជាលទ្ធផល មនុស្សប្រមាណពី ២៧៥,០០០ នាក់រហូតដល់ ៣១០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។

សង្គ្រាមមួយនេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃ[[សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន|សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី២]] (១៩៥៥–១៩៧៥) ហើយវាមានវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ|លាវ]] ([[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ|សង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវ]]) វៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង ([[សង្គ្រាមវៀតណាម]])។ សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជាគឺជាកត្តាមួយដែលបណ្តាលឱ្យ[[អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរ]]កើតឡើងដែលបរទេសបានចាត់ទុកវាថាជាការកាប់សម្លាប់បង្ហូរឈាមក៏អាក្រក់បំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្ត។

==ដំណាក់កាលដំបូង (១៩៦៥&amp;ndash;១៩៧០)==
===ផ្ទៃរឿង===
{{details|ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|ការដឹកនាំរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុ}}
{{details|ផ្លូវលំសីហនុ|ប្រព័ន្ធខាងដឹកនាំសាស្ត្ររបស់ ក.ប.វ​./រ.រ.ជ.}}
នៅអំឡុងដើមទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៦០ គោលនយោបាយរបស់សម្ដេច[[នរោត្តម សីហនុ]]បានការពារប្រទេសជាតិរបស់ទ្រង់ពីភាពច្របូកច្របល់ដែលកំពុងរីករាលដាលនៅប្រទេសឡាវ និងវៀតណាមខាងត្បូង។&lt;ref&gt;Isaacs, Hardy and Brown et al., pp. 54&amp;ndash;58.&lt;/ref&gt; ទាំង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (ស.ប.ច.)]] និងវៀតណាមខាងជើងគឺមិនបានជំទាស់និងអើពើមកលើការអះអាង​របស់សីហនុអំពីគោលនយោបាយ&quot;វឌ្ឍនភាព&quot; និងការបញ្ចូលបក្សប្រឆាំងទាំងឡាយ (រួមទាំងបក្សឆ្វេងនិយម) ចូលក្នុងរដ្ឋាភិបាលរបស់ទ្រង់ឡើយ។&lt;ref name=&quot;ihb83&quot;&gt;Isaacs, Hardy and Brown, p. 83.&lt;/ref&gt; នៅថ្ងៃទី៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៥ ព្រះអង្គសីហនុបានផ្តាច់ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងលែងទទួលជំនួយពីអាមេរិកតមកទៀតហើយទ្រង់បានងាកទៅរកជំនួយសេដ្ឋកិច្ចនិងយោធាពី ស.ប.ច និង[[សហភាពសូវៀត]]វិញ។&lt;ref name=&quot;ihb83&quot;/&gt;

ត្រឹមចុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ គោលនយោបាយក្នុងស្រុកនិងបរទេសរបស់សីហនុកំពុងតែចាប់ផ្តើមងាកទៅរកភាគីនិយម។ នៅឆ្នាំ១៩៦៦ កិច្ចព្រមព្រៀងមួយត្រូវបានសម្រេចរវាងសម្ដេចនិងប្រទេសចិន ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានវត្តមាននៃមូលដ្ឋាន[[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម]] (ក.ប.វ) និងវៀតកុងនៅក្នុងតំបន់ព្រំដែនភាគឥសាន្ត។&lt;ref name=&quot;Lipsman and Doyle, p. 127&quot;&gt;Lipsman and Doyle, p. 127.&lt;/ref&gt; ទ្រង់ថែមទាំងបើកកំពង់ផែ[[ក្រុងព្រះសីហនុ(ខេត្តព្រះសីហនុ)|ក្រុងព្រះសីហនុ]]ឱ្យនាវា&quot;ទង់កុម្មុយនិស្ត&quot;នាំចូលនូវគ្រឿងសព្វាវុធ និងសម្ភារៈផ្សេងៗជាដើមដើម្បីយកទៅផ្គត់ផ្គង់កងយោធាវៀតណាមខាងជើងដែលបោះមូលដ្ឋាននៅភាគឥសាន្តប្រទេសកម្ពុជាទៀតផង។&lt;ref&gt;''Victory in Vietnam'', p. 465, fn. 24.&lt;/ref&gt; សេចក្តីសម្រេចនិងសកម្មភាពទាំងអស់នេះបានធ្វើឱ្យអន្តរជាតិកើតមានចម្ងល់ចំពោះគោលការណ៍អព្យាក្រឹតភាពរបស់កម្ពុជាដែលបានប្រកាសនៅក្នុង[[សន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤]]។
[[File:Mao Sihanouk.jpg|thumb|left|250px|កិច្ចប្រជុំនៅទីក្រុងប៉េកាំង៖ ម៉ៅ សេទុង (ឆ្វេង) សម្ដេចសីហនុ (កណ្តាល) និងលៀវ សាវគី (ស្តាំ)។]]

ព្រះអង្គសីហនុទ្រង់ជឿថា ថ្ងៃណាមួយ ស.ប.ច. នឹងពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនមកចូលក្នុងឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិនជាមិនខាន ហើយទ្រង់បានបន្ថែមទៀតថា&quot;ផលប្រយោជន៍របស់ជាតិយើងនឹងត្រូវទទួលបានដោយការចាប់ស្តារទំនាក់ទំនងជាមួយបក្សពួកដែលនឹងត្រួតត្រាលើទ្វីបអាស៊ីនាពេលអនាគតទាំងខាងវិស័យនយោបាយនិងសេដ្ឋកិច្ច – មុនពេលពួកគេទទួលបានជ័យជម្នះ – ហើយវាជាការចាំបាច់ក្នុងការរក្សាគោលនយោបាយនេះដើម្បីផលប្រយោជន៍ជាតិនាពេលខាងមុខ&quot;។&lt;ref name=&quot;Lipsman and Doyle, p. 127&quot;/&gt; 

នៅអំឡុងឆ្នាំដដែរនោះ ព្រះអង្គបានអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិរបស់ព្រះអង្គគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[លន់ នល់]]ដែលជាអ្នកស្តាំនិយម ចាត់វិធានការបង្ក្រាបសកម្មភាពពួកឆ្វេងនិយមដោយចោទប្រកាន់សមាជិកនៃ[[ក្រុមប្រជាជន|បក្សប្រជាជន]] (គណបក្សឆ្វេងនិយម) ថាបានធ្វើវិទ្ធង្សនានិងបង្គាប់ពួកហាណូយ។&lt;ref&gt;Isaacs, Hardy and Brown, p. 85.&lt;/ref&gt; ក្នុងពេលដំណាលគ្នានេះដែរ សីហនុបានបាត់បង់ការគាំទ្រ​ពីអ្នកអភិរក្សនិយមខ្មែរដែលជាលទ្ធផលពីការបរាជ័យរបស់ទ្រង់ក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចជាតិ (ការខាតបង់នៃការនាំចេញដំណាំស្រូវដែលភាគច្រើនត្រូវនាំទៅផ្គត់ផ្គង់ ក.ប.វ./វៀតកុង) និងជាមួយវត្តមាននៃកងកម្លាំងយោធាកុម្មុយនិស្តដែលកំពុងតែកើនឡើង។&lt;ref&gt;Beginning in 1966, Cambodians sold 100,000 tons of Cambodian rice to PAVN, who offered the world price and paid in U.S. dollars. The government paid only a low fixed price and thereby lost the taxes and profits that would have been gained. The drop in rice for export (from 583,700 tons in 1965 to 199,049 tons in 1966) elevated an economic crises that grew worse with each passing year. Isaacs, Hardy and Brown, p. 85.&lt;/ref&gt;

នៅថ្ងៃទី១១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៦ ប្រទេសកម្ពុជាមានការបោះឆ្នោតសេរីជាលើកដំបូងរបស់ខ្លួន។ ជាការគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលមួយរបស់សីហនុ ពួកអ្នកអភិរក្សនិយមបានឈ្នះអាសនៈ ៧៥% នៃចំនួនអាសនៈសរុបនៅក្នុងរដ្ឋសភា ។&lt;ref&gt;Chandler, pp. 153&amp;ndash;156.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Osborne, p. 187.&lt;/ref&gt; ឧត្តមសេនីយ៍លន់ នល់ត្រូវបានគេតែងតាំងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី ចំណែកឯតំណែងឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីគឺត្រូវបានកាន់កាប់ដោយព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរីមតៈ]]ដែលជាសមាជិកអភិរក្សនិយមដាច់ខាតម្នាក់នៃខ្សែ[[រាជវង្សស៊ីសុវត្ថិ]] និងជាសត្រូវស្លាប់រស់របស់សីហនុ។ បន្ថែមលើការវិវត្តទាំងនេះនិងការប៉ះទង្គិចផលប្រយោជន៍ក្នុងចំណោមឥស្សរជននយោបាយនៅទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ភាពតានតឹងនៅក្នុងសង្គមបានបង្កើតឱ្យមានបរិយាកាសដ៏អំណោយផលសម្រាប់ពួកកុម្មុយនិស្តនៅក្នុងការធ្វើកុបកម្មនៅតាមទីជនបទ។&lt;ref&gt;Chandler, p.157.&lt;/ref&gt;

===ការបះបោរនៅខេត្តបាត់ដំបង===
{{details|ការបះបោរនៅសំឡូត}}
មិនយូរប៉ុន្មាន ព្រះអង្គក៏បានដឹងខ្លួនថាទ្រង់កំពុងតែស្ថិតនៅក្នុងទ្វេរគ្រោះនយោបាយ។ ដើម្បីរក្សានូវតុល្យភាពប្រឆាំងនឹងជំនោរកើនឡើងរបស់ពួកអភិរក្សនិយម ព្រះអង្គក៏សម្រេចចិត្តបង្កើតក្រុមនយោបាយមួយដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា&quot;រដ្ឋាភិបាលប្រឆាំង&quot;ដោយមានទ្រង់ជាមេដឹកនាំនិងមានសមាជិកបន្ទាប់ៗជាអ្នកឆ្វេងនិយមហើយក្រុមនេះមានតួនាទីត្រួតពិនិត្យនិងធ្វើការរិះគន់ដល់រដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងរបស់លន់ នល់។&lt;ref name=&quot;ihb86&quot;&gt;Isaacs, Hardy and Brown, p. 86.&lt;/ref&gt; អាទិភាពដំបូងរបស់លន់ នល់គឺត្រូវដោះស្រាយរឿងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចដោយបញ្ឈប់ការនាំចេញដំណាំស្រូវខុសច្បាប់ទៅឱ្យពួកកុម្មុយនិស្ត។ ក្រុមទាហានត្រូវបានបញ្ជូនទៅចម្ការស្រូវនានាដើម្បីប្រមូលផលស្រូវដោយបង្ខំ ហើយពួកគេបានបង់ត្រឹមតែតាមតម្លៃដែលរដ្ឋាភិបាលបានកំណត់ថោកៗប៉ុណ្ណោះ។ សកម្មភាពនេះបានធ្វើឱ្យមានការព្រួយបារម្ភតៗគ្នាចំពោះប្រជាកសិករ ជាពិសេសគឺនៅក្នុង[[ខេត្តបាត់ដំបង]]ដែលជាខេត្តសំបូរទៅដោយដំណាំស្រូវ ហើយក៏ជាតំបន់មួយដែលមានវត្តមានអ្នកម្ចាស់ដីធ្លីធំៗច្រើនផងដែរ និងជាកន្លែងដែលពួកកុម្មុយនិស្តមានឥទ្ធិពលតិចតួច។&lt;ref&gt;Chandler, pp. 164&amp;ndash;165.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Osborne, p. 192.&lt;/ref&gt; នៅថ្ងៃទី១១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៧ ខណៈពេលដែលសីហនុកំពុងស្នាក់នៅប្រទេសបារាំង ឧទ្ទាមកម្មមួយបានផ្ទុះឡើងនៅតំបន់ជុំវិញសំឡូតនៃខេត្តបាត់ដំបង ដោយមានការវាយប្រហារលើកងប្រមូលពន្ធដោយអ្នកស្រុកសំឡូត។ ដោយមានការគាំទ្រពីកម្មាភិបាលកុម្មុយនិស្តក្នុងតំបន់ កុបកម្មនោះក៏បានរីករាលដាលពាសពេញតំបន់សំឡូតទាំងមូល។&lt;ref name=&quot;Lipsman and Doyle, p. 130&quot;&gt;Lipsman and Doyle, p. 130.&lt;/ref&gt; លន់ នល់ដែលជាអ្នកដឹកនាំកំពូលក្នុងអវត្តមានរបស់សម្តេច (ប៉ុន្តែដោយមានការយល់ព្រមពីព្រះអង្គ) បានឆ្លើយតបទៅព្រឹត្តិការណ៍សំឡូតដោយការប្រកាសនូវ[[ច្បាប់សឹក|ច្បាប់អាជ្ញាសឹក]]។&lt;ref name=&quot;ihb86&quot;/&gt; ពួកអ្នកស្រែចម្ការប្រមាណរាប់រយនាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតហើយភូមិនានាត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញខ្ទិចខ្ទីអស់អំឡុងការចូលបង្ក្រាបរបស់រដ្ឋាភិបាល។&lt;ref&gt;Chandler, p. 165.&lt;/ref&gt; បន្ទាប់ពីការវិលត្រឡប់ចូលស្រុកវិញនៅខែមីនា សីហនុបានបោះបង់ចោលជំហរនយោបាយកណ្ដាលនិយមរបស់ទ្រង់ និងបានបញ្ជាឱ្យមានការចាប់ខ្លួនលោក[[ខៀវ សំផន]] [[ហ៊ូ យន់]] និងហ៊ូ នឹមដែលអ្នកទាំងបីត្រូវជាថ្នាក់ដឹកនាំនៃ&quot;រដ្ឋាភិបាលប្រឆាំង&quot;។ ដោយឮដូច្នេះអ្នកទាំងបីក៏បានរត់គេចខ្លួនទៅទិសឥសាន្តនៃប្រទេសកម្ពុជា។&lt;ref name=&quot;c166&quot;/&gt; 

ក្នុងពេលដំណាលគ្នានេះ សីហនុបានបញ្ជាឱ្យមានការចាប់ខ្លួនពួកឈ្មួញកណ្ដាលចិនដែលជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងការជួញដូរស្រូវខុសច្បាប់។ ទ្រង់ធ្វើបែបនេះគឺក្នុងគោលបំណងចង់បង្កើនចំណូលរដ្ឋាភិបាល និងធ្វើឱ្យអ្នកអភិរក្សនិយមយល់ស្របជាមួយព្រះអង្គវិញ។ លន់ នល់ត្រូវបង្ខំឱ្យលាលែងចេញពីតំណែង និងជាធម្មតា ព្រះអង្គបានរាប់បញ្ចូលអ្នកឆ្វេងនិយមថ្មីៗចូលក្នុងរដ្ឋាភិបាលទ្រង់វិញ​ដើម្បីធ្វើឱ្យមានតុល្យភាពស្មើនឹងចំនួនពួកអភិរក្សនិយម។&lt;ref name=&quot;c166&quot;&gt;Chandler, p. 166.&lt;/ref&gt; បញ្ហាធំៗទាំងពីរដែលមានពីមុនមកក៏ត្រូវបានដោះស្រាយប៉ុន្តែវាក៏បានរុញផលវិបាកចំនួនពីរទៀតមកឱ្យរដ្ឋាភិបាលសីហនុបន្ថែមដែរ។ បញ្ហាទីមួយគឺ៖ ក្រោយពីកុបកម្មនៅសំឡូតត្រូវបានបង្ក្រាបយ៉ាងព្រៃផ្សៃដោយរដ្ឋាភិបាល ក្រុមសមាជិកនៃបក្សកុម្មុយនិស្តខ្មែរ (ដែលគេសម្តៅថា&quot;[[ខ្មែរក្រហម]]&quot;) ក៏បានចាប់ប្រតិបត្តិការប្រដាប់អាវុធប្រឆាំងនឹងរាជរដ្ឋាភិបាល។ ទីពីរ៖ ចំពោះវណ្ណៈកសិករ ឈ្មោះរបស់លន់ នល់ត្រូវបានក្លាយជាឈ្មោះតំណាងឱ្យអ្នកគាបសង្កត់ដ៏សាហាវឃោឃៅមួយនៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។&lt;ref&gt;Isaacs, Hardy and Brown, p. 87.&lt;/ref&gt;

===ការរៀបរៀងឡើងវិញរបស់ក្រុមកុម្មុយនិស្ត===
{{details|ខ្មែរក្រហម}}
គម្រោងកុបកម្មឆ្នាំ១៩៦៧ របស់ខ្មែរក្រហមគឺមិនបានរៀបចំទុកជាមុននោះទេដែលជាលទ្ធផល កុបកម្មរបស់ពួកគេត្រូវទទួលបរាជ័យ ដូច្នេះហើយ ខ្មែរក្រហមក៏បានប្រមូលថ្នាក់ដឹកនាំខ្លួនមកប្រជុំគ្នាដើម្បីរៀបចំផែនការធ្វើកុបកម្មធំជាងនេះនៅឆ្នាំបន្ទាប់។ ការគាបសង្កត់និងចាប់សម្លាប់សមាជិកក្រុមប្រជាជននិងពួកកុម្មុយនិស្តទីប្រជុំជនដោយរដ្ឋបាលសីហនុគឺមិនបានផ្តល់វិបត្តិអ្វីដល់ខ្មែរក្រហមនោះទេតែផ្ទុយទៅវិញវាបានកម្ចាត់គូប្រជែងឆ្វេងនិយមរបស់[[ប៉ុលពត|សាឡុត ស]], [[អៀង សារី]] និងលោកសុន សេន។&lt;ref&gt;Chandler, p. 128.&lt;/ref&gt; ខ្មែរក្រហមបាននាំអ្នកគាំទ្ររបស់ពួកគេទៅតំបន់ខ្ពង់រាបនៃភាគឥសាន្ត ចូលទៅក្នុងទឹកដីអ្នក[[ខ្មែរលើ]]ដែលជាជនជាតិដើមរស់នៅភាគឥសាន្តប្រទេសកម្ពុជាហើយមានអរិភាពដល់អ្នកខ្មែរកណ្តាល និងរាជរដ្ឋាភិបាល។ ចំពោះខ្មែរក្រហម ពួកគេបានបង្កើតមូលដ្ឋាននៅទីកន្លែងនោះដើម្បីរៀបចំក្រុមបក្សពួកឡើងវិញនិងបង្ហាត់បង្រៀនយុទ្ធសាស្ត្រយោធា។&lt;ref&gt;Deac, p. 55.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Chandler, p. 141.&lt;/ref&gt;

នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ ពួកខ្មែរក្រហមបានផ្ដើមការវាយប្រហារដំបូងរបស់ខ្លួន។ គោលបំណងក្នុងការវាយលុកនេះគឺចង់ប្រមូលគ្រឿងសព្វាវុធបន្ថែមនិងផ្សព្វផ្សាយការឃោសនា ពួកអ្នកកុបកម្មខ្មែរក្រហមនាពេលនោះគឺមានចំនួនមិនច្រើនជាង ៤&amp;ndash;៥,០០០ នាក់នោះឡើយ។&lt;ref name=&quot;Sutsakhan, p. 32&quot;&gt;Sutsakhan, p. 32.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Chandler, pp. 174&amp;ndash;176.&lt;/ref&gt; នៅក្នុងខែដដែរនោះ ពួកគេបានបង្កើតស្លាបយោធាមួយដែលមានឈ្មោះថា កងទ័ពបដិវត្តន៍កម្ពុជា។ បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍នៃការបះបោរនៅខេត្តបាត់ដំបងបានបញ្ចប់ ព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុទ្រង់បានចាប់គិតពិរចារណាឡើងវិញនូវទំនាក់ទំនងរបស់ព្រះអង្គជាមួយនឹងពួកកុម្មុយនិស្ត។&lt;ref&gt;Isaacs, Hardy and Brown, p. 89.&lt;/ref&gt; កិច្ចព្រមព្រៀងដំបូងរបស់ទ្រង់​ជាមួយចិនគឺមិនបានផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់ព្រះអង្គនោះទេ។ វាមិនត្រឹមតែបរាជ័យក្នុងការបញ្ឈប់វៀតណាមខាងជើងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងត្រូវពួកវៀតណាមចូលឈ្លានពាន (តាមរយៈក្រុមខ្មែរក្រហម) ដោយការធ្វើវិទ្ធង្សនានៅក្នុងមាតុភូមិរបស់ទ្រង់ទៀតផង។&lt;ref name=&quot;Lipsman and Doyle, p. 130&quot;/&gt; តាមយោបលរបស់លន់-នល់ (បន្ទាប់ពីលោកបានត្រឡប់ចូលជាសមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រីវិញដោយកាន់តំណែងជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិនៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៨) និងអ្នកនយោបាយអភិរក្សនិយមដទៃទៀត, នៅថ្ងៃទី១១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៩ ព្រះអង្គសីហនុក៏បានសម្រេចស្តារទំនាក់ទំនងការទូតជាធម្មតាឡើងវិញជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកនិងថែមទាំងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលសង្គ្រោះជាតិមួយដែលមានលោកលន់-នល់ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។&lt;ref name=&quot;Isaacs, Hardy and Brown, p. 90&quot;&gt;Isaacs, Hardy and Brown, p. 90.&lt;/ref&gt; ទ្រង់បានធ្វើដូច្នេះ&quot;គឺដើម្បីលេងក្បាច់នយោបាយថ្មី ដោយហេតុថាពួកកុម្មុយនិស្តអាស៊ីបានវាយប្រហារប្រទេសជាតិរបស់ទ្រង់រួចទៅហើយមុនពេលសង្គ្រាមវៀតណាមត្រូវបញ្ចប់&quot;។&lt;ref&gt;Lipsman and Doyle, p. 140.&lt;/ref&gt; ម្យ៉ាងវិញទៀតសម្រាប់ពួកខ្មែរក្រហម កងកម្លាំងវៀតណាមនិងវៀតកុងអាចជាដំណោះស្រាយដើម្បីរឹតបន្តឹងនិងអភិវឌ្ឍន៍ចលនារបស់ខ្លួនដើម្បីប្រឆាំងនឹងរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។&lt;ref&gt;Isaacs, Hardy and Brown, p. 88.&lt;/ref&gt;

===ប្រតិបត្តិការម៉ឺនុយ និងប្រតិបត្តិការអង្គីការណ៍សេរីភាព===

ទោះបីជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានដឹងអំពីវត្តមាននៃមូលដ្ឋានទ័ពយួនកុម្មុយនិស្តនៅលើទឹកដីកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៦ ក៏ដោយក៏ប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោក[[លីនដុន បេនស៍ ចនសុន|លីនដុន ប៊ី ចនសុន]]បានជ្រើសរើសយកការមិនវាយប្រហារពួកវៀតណាមខាងជើងដោយខ្លាចមានប្រតិឃាតកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់ហើយណាមួយលោកបានជឿថាព្រះអង្គសីហនុគឺជាមនុស្សដែលអាចងាយស្រួលបញ្ចុះបញ្ចូល។&lt;ref&gt;Karnow, p. 590.&lt;/ref&gt; ប៉ុន្តែនេះមិនមែនមានន័យថាអាមេរិកមិនអើពើជាមួយកម្ពុជានោះទេ, នៅឆ្នាំ១៩៦៧ លោកចនសុនបានបញ្ជូនអ្នក[[បញ្ជាការជំនួយយោធា ក្រុមសិក្សាការនិងអង្កេតការវៀតណាម]] (ក.ស.អ. ឬ SOG) មកកម្ពុជាដើម្បីប្រមូលព័ត៌មាននានានៅតាមតំបន់មូលដ្ឋានទាំងនោះ។&lt;ref&gt;Military Assistance Command, Vietnam, ''Command History 1967'', Annex F, Saigon, 1968, p. 4.&lt;/ref&gt; បរិយាកាសនៃសង្គ្រាមវៀតណាមបានផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងបន្ទាប់ពីលោក[[រីឆាត និចសុន]]បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាប្រធានាធិបតីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨។ ជាមួយនឹងគោលនយោបាយថ្មី សហរដ្ឋអាមេរិកបាននាំចេញទាហានរបស់ខ្លួនជាបណ្តើរៗពីទឹកដីវៀតណាមនិងការធ្វើ[[វៀតណាមកម្ម]]។

ថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ តាមបញ្ជាសម្ងាត់ពីលោកនិចសុននិងឃីស៊ីងហ្គ័រ [[កងកម្លាំងជើងអាកាសសហរដ្ឋអាមេរិក]]បានមកទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីតាំងមូលដ្ឋានយួនក្នុង[[ខេត្តកំពង់ចាម]] ដែលអាមេរិកតែងហៅមូលដ្ឋានទ័ពយួននោះថា &quot;Fishhook&quot; (ផ្លែសន្ទូចត្រី)។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺជាការចាប់ផ្តើមដំបូងនៃយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកលើទឹកដីប្រទេសកម្ពុជាហើយវាត្រូវបានបញ្ចប់នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០។ នៅក្នុងអំឡុងពេល[[ប្រតិបត្តិការម៉ឺនុយ]] បញ្ជាការដ្ឋានកងទ័ពអាកាសអាមេរិកបានធ្វើប្រតិបត្តិការចំនួន ៣,៨៧៥ ជើងហើយបានទម្លាក់គ្រឿងយុទ្ធភណ្ឌជាង ១០៨,០០០ តោននៅតាមតំបន់ព្រំដែនភាគខាងកើត។។&lt;ref&gt;Nalty, pp. 127&amp;ndash;133.&lt;/ref&gt; មានតែមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់សភាចំនួន ៥ រូបប៉ុណ្ណោះដែលបានដឹងអំពីប្រតិបត្តិការនេះ។&lt;ref&gt;Clymer, Kenton (2004), ''United States and Cambodia: 1969–2000'', Routledge, pg. 12.&lt;/ref&gt;

បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍ទម្លាក់គ្រាប់បែកបានបញ្ចប់ និចសុននិងលោកឃីស៊ីងហ្គ័របានអះអាងថា សីហនុបានអនុញ្ញាតជាសម្ងាត់នូវដំណើរការនៃប្រតិបត្តិការរបស់ពួកគេ ប៉ុន្តែការថ្លែងនេះគឺមិនប្រកត់ថាត្រឹមត្រូវមួយរយភាគរយនោះទេ។ សម្តេចសីហនុទ្រង់បានប្រាប់អ្នកការទូតអាមេរិកលោកឆេស្ទឺរ បូលស៍នៅថ្ងៃទី១០ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ ថា ព្រះអង្គនឹងមិនប្រឆាំង&quot;ការតាមប្រមាញ់&quot;របស់អាមេរិកលើទាហានវៀតណាមខាងជើងនៅតាមទីជនបទ&quot;[នៃប្រទេសកម្ពុជា]&quot;ឡើយព្រោះថាកម្ពុជាមិនទាន់បានរងគ្រោះធ្លាក់ចូលក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមនៅឡើយទេ។ លោក Kenton Clymer បានយល់នូវពាក្យពេចន៍របស់សម្តេចសីហនុថា&quot;សេចក្តីដែលថ្លែងដោយសីហនុគឺមិនមានន័យថាទ្រង់បានយល់ព្រមអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ B-52 លើទឹកដីមាតុភូមិរបស់ព្រះអង្គនោះទេ...គ្មាននរណាបានមកសួរសុំការអនុញ្ញាតពីព្រះអង្គឡើយ...ដូច្នេះសីហនុគឺមិនមានអ្នកណាមកសុំសួរការអនុញ្ញាតហើយព្រះអង្គក៏មិនបានផ្តល់ការយល់ព្រមអ្វីនោះដែរ&quot;។&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clymer|first=Kenton|title=The United States and Cambodia, 1969–2000: A Troubled Relationship|publisher=[[Routledge]]|year=2013|isbn=9781134341566|pp=14–16}}&lt;/ref&gt; នៅក្នុងអំឡុងប្រតិបត្តិការម៉ឺនុយ រដ្ឋាភិបាលរបស់សីហនុបានធ្វើការតវ៉ាជាផ្លូវការចំពោះ&quot;ការរំលោភទឹកដីនិងដែនអាកាសកម្ពុជាដោយអាមេរិក&quot;នៅទល់មុខអង្គការសហប្រជាជាតិអស់ជាង ១០០ ដងឯណោះ។&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clymer|first=Kenton|title=The United States and Cambodia, 1969–2000: A Troubled Relationship|publisher=[[Routledge]]|year=2013|isbn=9781134341566|pp=19–20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Massacres and Morality: Mass Atrocities in an Age of Civilian Immunity|author=Alex J. Bellamy|publisher=Oxford University Press|date=2012|page=200}}&lt;/ref&gt;

[[ប្រតិបត្តិការអង្គីការណ៍សេរី]]គឺចាប់ដំណើរការឡើងក្រោយប្រតិបត្តិការម៉ឺនុយ។ ប្រតិបត្តិការនេះបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយបញ្ចប់ទៅវិញនៅថ្ងៃទី១៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៣។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកបានរីករាលដាលពាសពេញផ្នែកខាងកើតប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសគឺនៅភាគអាគ្នេយ៍ដែលសម្បូរមនុស្សរស់នៅច្រើន។ យោងតាមផែនទីនៃទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅតាមតំបន់ធំៗបានបង្ហាញថា ដីរាប់សិបម៉ាយត្រូវបានរងនូវបំផ្ទុះគ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។&lt;ref name=&quot;Kiernan bombs&quot;&gt;{{cite journal |last1=Owen |first1=Taylor |last2=Kiernan |first2=Ben |title=Bombs Over Cambodia |journal=The Walrus |date=October 2006 |url=http://www.yale.edu/cgp/Walrus_CambodiaBombing_OCT06.pdf |pages=62–69 |access-date=21 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024203718/http://www.yale.edu/cgp/Walrus_CambodiaBombing_OCT06.pdf |archive-date=24 October 2013 |url-status=live }} Kiernan and Owen later revised their estimate of 2.7 million tons of U.S. bombs dropped on Cambodia down to the previously accepted figure of roughly 500,000 tons: See {{cite web |authorlink1=Ben Kiernan |last1=Kiernan |first1=Ben |last2=Owen |first2=Taylor |url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications |work=The Asia-Pacific Journal |date=26 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918160433/http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html |archive-date=18 September 2016 |url-status=dead |access-date=10 ធ្នូ 2020 |archivedate=12 កញ្ញា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150912002843/http://www.yale.edu/cgp/Walrus_CambodiaBombing_OCT06.pdf }}&lt;/ref&gt;

ប្រសិទ្ធភាពនៃការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកលើពួកខ្មែរក្រហមនិងចំនួនស្លាប់របស់ជនស៊ីវិលគឺជាប្រធានបទមួយដែលអ្នកប្រវត្តិវិទូតែងមានគំនិតខុសៗគ្នា។ ដោយទិន្នន័យមានការកំណត់ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមានចំនួនប្រហែលពី ៣០,០០០ រហូតដល់ ១៥០,០០០ នាក់។&lt;ref name=&quot;Kiernan bombs&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Valentino 2005 p. 84&quot;&gt;{{cite book|last=Valentino|first=Benjamin|title=Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the 20th Century|publisher=[[Cornell University Press]]|year=2005|isbn=9780801472732|url=https://books.google.com/books?id=LQfeXVU_EvgC|page=84}}&lt;/ref&gt; យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកបានធ្វើឱ្យខូចខាតដល់ផ្ទះសំបែងរបស់ប្រជាជនខ្មែរជាច្រើន។ នេះគឺជាកត្តាមួយដែលបណ្តាលឱ្យមានវិបត្តិជនភៀសខ្លួននៅកម្ពុជានាអំឡុងពេលនោះ។&lt;ref name=&quot;Shawcross, William 1979, p. 222&quot;/&gt; 

សេចក្តីដែលលើកឡើងថា 'ដោយសារតែការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកទើបកម្លាំងខ្មែរក្រហមរីកកើនឡើងពី ៤,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ទៅដល់ ៧០,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥'ត្រូវបានប្រវត្តិវិទូមួយចំនួនជំទាស់មិនទទួលយក។&lt;ref&gt;[https://books.google.com/?id=jeECAAAAMBAJ&amp;pg=PA12 The Crime of Cambodia: Shawcross on Kissinger's Memoirs] ''[[New York Magazine]]'', 5 November 1979&lt;/ref&gt; ឯកសារដែលដកស្រង់ពីបណ្ណាការសូវៀតក៏ត្រូវអ្នកប្រវត្តិវិទូមួយចំនួនជំទាស់បដិសេដដែរដោយនៅក្នុងឯកសារនោះ គេបានសរសេរថា 'ការវាយលុករបស់វៀតណាមលើកម្ពុជានៅឆ្នាំ១៩៧០ ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងតាមការស្នើសុំរបស់ចលនាខ្មែរក្រហមបន្ទាប់ពីការចរចាគ្នាជាមួយលោក[[នួន ជា]]បានទទួលបានសម្រេច'។&lt;ref&gt;''The Economist'', 26 February 1983.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Washington Post'', 23 April 1985.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Returning to Cambodia&quot;&gt;[[Peter Rodman|Rodman, Peter]], [http://www.brookings.edu/research/opinions/2007/08/23iraq-rodman Returning to Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518160333/http://www.brookings.edu/research/opinions/2007/08/23iraq-rodman |date=18 May 2013 }}, Brookings Institution, 23 August 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mosyakov&quot; /&gt; ប្រយោគដែលលើកឡើងថា'ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកបានពន្យារជ័យជម្នះរបស់ខ្មែរក្រហម'ក៏ត្រូវបដិសេដមិនទទួលស្គាល់ដោយប្រវត្តិវិទូខ្លះផងដែរ។&lt;ref name=&quot;Returning to Cambodia&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Lind, Michael, ''Vietnam: The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict'', Free Press, 1999.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Chandler, David 2000, ''Brother Number One: A Political Biography of Pol Pot'', Revised Edition, Chiang Mai, Thailand: Silkworm Books, pp. 96–7. &quot;The bombing had the effect the Americans wanted—it broke the communist encirclement of Phnom Penh. The war was to drag on for two more years.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Timothy Carney, &quot;The Unexpected Victory,&quot; in Karl D. Jackson, ed., ''Cambodia 1975–1978: Rendezvous With Death'' (Princeton University Press, 1989), pp. 13–35.&lt;/ref&gt;

==រដ្ឋប្រហារទម្លាក់ព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុ (១៩៧០)==
===រដ្ឋប្រហារ===
{{details|រដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០}}
ខណៈពេលដែលសីហនុកំពុងធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចនៅឯប្រទេសបារាំង, មានកុបកម្មប្រឆាំងវៀតណាមមួយចំនួនបានផ្ទុះឡើងនៅរាជធានីភ្នំពេញ (ដោយមានការគាំទ្រខ្លះៗពីរដ្ឋាភិបាល) ហើយក្នុងដំណើរនេះ ស្ថានទូតវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងត្រូវបានរងការបំផ្លិចបំផ្លាញពីក្រុមកុបកម្មទាំងនោះ។&lt;ref&gt;Shawcross, p. 118.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Deac, pp. 56&amp;ndash;57.&lt;/ref&gt; ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី លោកលន់ នល់មិនបានអើពើទៅនឹងកុបកម្មប្រឆាំងនឹងវៀតណាមនោះឡើយខណៈពេលអវត្តមានរបស់សម្តេច។&lt;ref&gt;Lipsman and Doyle, p. 142.&lt;/ref&gt; នៅថ្ងៃទី១២ លោកលន់ នល់បានបិទកំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ លែងឱ្យមានការនាំចូលនិងនាំចេញទៅឱ្យពួកវៀតណាមខាងជើងទៀតនិងព្រមទាំងបានចេញឧសានវាទមួយផងដែរ។ ក្នុងឧសានវាទនោះបានចែងថា រាល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងទាំងអស់ត្រូវតែដកថយចេញពីទឹកដីកម្ពុជាក្នុងរយៈពេល ៧២ ម៉ោង (ថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា) បើមិនអញ្ចឹង កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធកម្ពុជានឹងចុះធ្វើអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់។&lt;ref&gt;Sutsakhan, p. 42.&lt;/ref&gt; 

បន្ទាប់ពីបានឮពីភាពចលាចលនៅមាតុប្រទេសរបស់ទ្រង់ សីហនុក៏បានធ្វើដំណើរទៅទីក្រុងមូស្គូហើយបន្តទៅទីក្រុងប៉េកាំងដើម្បីស្នើឱ្យមហាអំណាចទាំងពីរដាក់ពាក្យបណ្តឹងទៅវៀតណាមខាងជើងដើម្បីឱ្យពួកគេកាត់បន្ថយកងកម្លាំងរបស់គេនៅលើទឹកដីកម្ពុជា។&lt;ref name=&quot;Isaacs, Hardy and Brown, p. 90&quot;/&gt; នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ លន់ នល់បានស្នើឱ្យមានការបោះឆ្នោតមួយនៅរដ្ឋសភាស្តីពីភាពដឹកនាំប្រទេសរបស់សីហនុ។ ការបោះឆ្នោតក៏បានប្រព្រឹត្តិទៅហើយសីហនុក៏ត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយលទ្ធផល ៨៦ ទល់នឹង ៣។&lt;ref&gt;Lipsman and Doyle, p. 143.&lt;/ref&gt; ចេង ហេងបានក្លាយជាប្រធានរដ្ឋសភាចំណែកឯលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីលន់ នល់ត្រូវបានផ្ដល់អំណាចបណ្ដោះអាសន្ន។ ទ្រង់សិរីមតៈបានទទួលតំណែងជាឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី។ រដ្ឋាភិបាលថ្មីបានប្រកាសថាការផ្ទេរអំណាចពីរដ្ឋាភិបាលចាស់មកខ្លួនគឺមានលក្ខណៈស្របនឹងច្បាប់​ហើយនិងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ មិនតែប៉ុណ្ណោះរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋាភិបាលអន្តរជាតិភាគច្រើនទៀតផង។ មានការចោទប្រកាន់ជាច្រើនជាបន្តបន្ទាប់ដែលថា រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានចូលដៃក្នុងការទម្លាក់ព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុប៉ុន្តែមិនដែលមានភស្តុតាងណាអាចបញ្ជាក់បានច្បាស់លាស់នោះសោះ។&lt;ref&gt;Shawcross, pp. 112&amp;ndash;122.&lt;/ref&gt; 

អ្នកវណ្ណៈកណ្តាលនិងបញ្ញវន្តភាគច្រើនដែលមិនសូវពេញចិត្តនឹងការដឹកនាំរបស់សីហនុបាននាំគ្នាទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលថ្មីភ្លាមៗ។&lt;ref&gt;Shawcross, p. 126.&lt;/ref&gt; ពួកគេត្រូវបានចូលរួមដោយក្រុមយោធា ហើយសម្រាប់ពួកទាហាន ការត្រឡប់មកវិញនៃជំនួយយោធានិងហិរញ្ញវត្ថុពីសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាដំណឹងដ៏ល្អមួយ។&lt;ref name=&quot;ld144&quot;&gt;Lipsman and Doyle, p. 144.&lt;/ref&gt; ក្នុងរយៈពេលត្រឹមពីរបីថ្ងៃ សម្តេចសីហនុដែលកំពុងនៅរដ្ឋធានីប៉េកាំងបានប្រកាសផ្សព្វផ្សាយអំពាវនាវទៅកាន់ប្រជាជនខ្មែរឱ្យងើបឡើងតស៊ូ​ប្រឆាំងនឹងបុគ្គលដែលបានដណ្ដើមអំណាចពីព្រះអង្គ។&lt;ref name=&quot;Isaacs, Hardy and Brown, p. 90&quot;/&gt; បាតុកម្មនិងកុបកម្មមួយចំនួនបានកើតមានឡើង (ភាគច្រើននៅតំបន់ជុំវិញនិងតំបន់ដែលនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង) ប៉ុន្តែគ្មានកុបកម្មមួយណាដែលមានសក្តានុភាពអាចគំរាមកំហែងរដ្ឋាភិបាលលន់ នល់បានឡើយ។&lt;ref&gt;Deac, p. 69.&lt;/ref&gt; មានឧប្បត្តិហេតុមួយដែលកើតឡើងនៅថ្ងៃទី២៩ ខែមីនាក្នុង[[ខេត្តកំពង់ចាម]] ក្នុងឧប្បត្តិហេតុនេះ ហ្វូងមនុស្សមួយដែលស្អប់ខ្ពើមនឹងរដ្ឋាភិបាលបាននាំគ្នាតាមវាយសម្លាប់ប្អូនប្រុសរបស់លន់ នល់គឺលោក[[លន់ និល]]។&lt;ref name=&quot;ld144&quot;/&gt; ក្រោយមកទៀត កសិករប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បាននាំគ្នាធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅរដ្ឋធានី​ដើម្បីទាមទារឱ្យរដ្ឋាភិបាលប្រគល់អំណាចមកឱ្យសម្តេចសីហនុវិញ។ បាតុករទាំងនោះត្រូវបានកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធបង្ក្រាបនិងបំបែកបានដែលជាលទ្ធផល មានមនុស្សជាច្រើនត្រូវរងរបួសនិងខ្លះត្រូវបាត់បង់ជីវិត។

===ការសម្លាប់រង្គាលនៃជនជាតិវៀតណាម===
ប្រជាជនខ្មែរភាគច្រើនទាំងអ្នកនៅទីប្រជុំជននិងទីជនបទក៏ចាប់សម្តែងការស្អប់ខ្ពើមនិងការមិនពេញចិត្តជាខ្លាំងចំពោះជនជាតិវៀតណាមដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ដោយមានចំនួនទ័ពត្រឹមតែ ៣០,០០០ នាក់ លោកលន់ នល់បានអំពាវនាវត្រូវការអ្នកស្ម័គ្រចិត្តចំនួន ១០,០០០ នាក់បន្ថែមទៀតដើម្បីចូលបម្រើក្នុងជួរយោធាប៉ុន្តែលទ្ធផលគឺនឹកស្មានមិនដល់ដោយមានមនុស្សចំនួន ៧០,០០០ នាក់ឯណោះដែលបានស្ម័គ្រចិត្តចូលបម្រើជាទាហាន។&lt;ref&gt;Deac, p. 71.&lt;/ref&gt; មានពាក្យចចាមអារាមជាច្រើនបាននិយាយថាកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមអាចនឹងបើកការវាយលុកឈ្លានពានសម្តៅមករកទីក្រុងភ្នំពេញ។ ដោយឮបែបនេះ ប្រជាជនខ្មែរទាំងអស់ក៏កើនការស្អប់ខ្ពើមបន្ថែមនឹងវៀតណាមហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏កើតចេញជាអំពើហិង្សាប្រឆាំងនឹងជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេស។&lt;ref name=&quot;ld144&quot;/&gt; 

លន់ នល់សង្ឃឹមថានឹងអាចប្រើប្រាស់ប្រជាជនវៀតណាមក្នុងប្រទេសកម្ពុជាជាចំណាប់ខ្មាំងប្រឆាំងនឹងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង បន្ទាប់មកក្រុមយោធាខ្មែរក៏ចាប់ប្រមូលជនជាតិវៀតណាមទាំងនោះដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំង។&lt;ref name=&quot;ld144&quot;/&gt; ក្នុងដំណាក់កាលនេះ ការចាប់សម្លាប់ជនជាតិវៀតណាមនៅកម្ពុជាក៏ចាប់ប្រព្រឹត្តិឡើង។ នៅគ្រប់ខេត្តក្រុងទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ទាហានសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានដើរតាមស្វែងរកចាប់សម្លាប់ជនជាតិវៀតណាម។&lt;ref&gt;Deac, p. 75.&lt;/ref&gt; នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា សាកសពជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ៨០០ នាក់បានអណ្តែតតាម[[ទន្លេមេគង្គ]]ហូរចុះទៅរដ្ឋវៀតណាមខាងត្បូង។{{citation needed}}

ពួកវៀតណាមខាងជើង វៀតកុង និងព្រមទាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរបានបរិហារនូវសកម្មភាពទាំងនេះយ៉ាងខ្លាំង។&lt;ref&gt;Lipsman and Doyle, p. 145.&lt;/ref&gt; លើសពីនេះទៅទៀត ប្រជាជនខ្មែរស្ទើរគ្រប់រូបមិនបានអើពើឬសម្តែងការអាណិតអាសូរអ្វីចំពោះជនជាតិវៀតណាមទាំងនោះសោះ។ នៅក្នុងការសុំអភ័យទោសដល់រដ្ឋាភិបាលសៃហ្គន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាក់ថា&quot;វាគឺជារឿងពិបាកណាស់ក្នុងការបែងចែករវាងប្រជាពលរដ្ឋវៀតណាមនិងជនបង្កប់វៀតកុង ដូច្នេះវាគឺជារឿងធម្មតាទេដោយកងទ័ពកម្ពុជាខ្លះគាត់គ្រប់គ្រងខ្លួនមិនបាន&quot; (ដោយទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរភាគច្រើនជាអ្នកជាតិនិយមនិងចង់បំបាត់ពូជសាសន៍វៀតណាមចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា)។&lt;ref&gt;Lipsman and Doyle, p. 146.&lt;/ref&gt;

===រ.រ.ជ.ក. និង រ.ជ.ក.===
ពីទីក្រុងប៉េកាំង សីហនុបានប្រកាសថារដ្ឋាភិបាលរបស់ទ្រង់នៅទីក្រុងភ្នំពេញត្រូវបានរំលាយហើយ រួចទ្រង់ក៏បានបង្កើតចេញនូវ ''Front Uni National du Kampuchea'' ឬ NUFK ([[រណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជា]])។ ក្រោយមក ព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុទ្រង់បានមានព្រះរាជបន្ទូលថា&quot;ខ្ញុំនឹងមិនជ្រើសរើសចុះចូលជាមួយពួកអាមេរិកឬពួកកុម្មុយនិស្តនោះឡើយ ព្រោះខ្ញុំបានពិរចារណាគិតមើលឃើញថាក្រុមទាំងពីរនេះអាចនឹងផ្តល់ភយន្តរាយដល់ប្រជាជាតិខ្ញុំ (ពោលគឺចក្រពត្តិនិយមអាមេរិក និងកុម្មុយនិស្តនិយមអាស៊ី)។ លោកលន់ នល់ទេដែលបានបង្គាប់តម្រូវឱ្យខ្ញុំជ្រើសរើសរវាងក្រុមទាំងពីរនោះ។&quot;&lt;ref name=&quot;ld144&quot;/&gt;

ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការផ្លាស់ប្តូរស្ថានភាពនយោបាយនៅប្រទេសកម្ពុជា វៀតណាមខាងជើងក៏បានបញ្ជូននាយករដ្ឋមន្ត្រីខ្លួនឈ្មោះ[[ផាំ វ៉ាន់ដុង]]ទៅជួបសម្តេចសីហនុនៅឯប្រទេសចិនដើម្បីបញ្ចុះបញ្ចូលឱ្យព្រះអង្គចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយខ្មែរក្រហម។ ប៉ុល ពតក៏ត្រូវបានពួកវៀតណាមទាក់ទងដែរដោយពួកវាបានសន្យាថានឹងផ្តល់ឱ្យនូវជំនួយគ្រប់បែបយ៉ាងដល់ចលនាខ្មែរក្រហមដើម្បីផ្តួលរលំរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាឱ្យបានសម្រេច។ តាមការពិតពេលដល់ថ្ងៃប្រជុំ ប៉ុល ពតនិងសម្តេចសីហនុគឺកំពុងនៅទីក្រុងប៉េកាំងក្នុងពេលជាមួយគ្នាប៉ុន្តែថ្នាក់ដឹកនាំចិននិងវៀតណាមបានលាក់ការមិនព្រមឱ្យអ្នកទាំងពីរដឹងពីវត្តមានគ្នាឬជួបគ្នានោះឡើយ។ បន្តិចក្រោយមក សីហនុបានចេញសេចក្តីអំពាវនាវតាមវិទ្យុដល់ប្រជាជនខ្មែរឱ្យងើបឡើងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលនិងចូលគាំទ្រចលនាខ្មែរក្រហម។ សកម្មភាពនេះបានបញ្ជាក់ថា សម្តេចសីហនុបានប្រគល់ឈ្មោះនិងប្រជាប្រិយភាពរបស់ទ្រង់ទៅឱ្យចលនាមួយដែលទ្រង់ពុំមានការគ្រប់គ្រងលើនោះទេ។&lt;ref&gt;David P. Chandler, ''The Tragedy of Cambodian History'', New Haven CT: Yale University Press, 1991, p. 231.&lt;/ref&gt; នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ ប៉ុល ពតបានត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញហើយដំណើរនៃកុបកម្មរបស់ចលនាខ្លួនក៏បានចាប់ផ្តើមរីកចម្រើនខ្លាំងជាងមុន។ ក្រោយពីសីហនុបានបង្ហាញការគាំទ្រដល់ខ្មែរក្រហមដោយបានចុះមកត្រួតពិនិត្យមើលពួកគេនៅតាមទីជនបទ ចំនួនយុទ្ធជនខ្មែរក្រហមក៏បានកើនឡើងពី ៦,០០០ ទៅ ៥០,០០០ នាក់ភ្លាម។

ទីបំផុត សម្តេចក៏សម្រេចចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយខ្មែរក្រហម វៀតណាមខាងជើង [[ប៉ៈថេតឡាវ]] និងវៀតកុងដោយបានបោះកិត្យានុភាពរបស់ទ្រង់ទាំងប៉ុន្មានមកលើពួកកុម្មុយនិស្ត (ពោលគឺទ្រង់ពឹងលើពួកកុម្មុយនិស្តផ្ទាល់តែម្តង)។ នៅថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា រ.ជ.ក. និង[[រាជរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] (រ.រ.ជ.ក. ឬ GRUNK) ក៏បានប្រកាសបង្កើតឡើងជាផ្លូវការ។ សីហនុបានកាន់កាប់តំណែងជាប្រមុខរដ្ឋនិងតែងតាំងលោក[[ប៉ែន នុត]]ជានាយករដ្ឋមន្រ្តី។&lt;ref name=&quot;ld144&quot;/&gt;

លោកខៀវ សំផនត្រូវបានតែងតាំងជាឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ និងមេបញ្ជាការកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ រ.រ.ជ.ក. (ប៉ុន្តែរាល់ប្រតិបត្តិការយោធាទាំងអស់គឺត្រូវបានដឹកនាំដោយប៉ុល ពត)។ ហូ នឹមបានក្លាយជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងព័ត៌មាន រីឯលោកហ៊ូ យន់ត្រូវបានកាន់កាប់តំណែងមួយចំនួនដូចជា រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងមហាផ្ទៃ អ្នកកំណែទម្រង់សហគមន៍និងសហករណ៍។ រ.រ.ជ.ក.បានអះអាងថាខ្លួនមិនមែនជារដ្ឋាភិបាលនិរទេសនោះទេពីព្រោះខ្លួនមានលោកខៀវ សំផនហើយកុបកម្មទាំងឡាយគឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅលើទឹកដីកម្ពុជា។ សម្តេចសីហនុនិងអ្នកស្មោះត្រង់ជាមួយទ្រង់គឺនូវតែស្ថាក់នៅប្រទេសចិនដដែរ តែនៅអំឡុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣ សម្តេចសីហនុបានចុះមកធ្វើទស្សនកិច្ចនៅ&quot;តំបន់រំដោះ&quot;នានានៃប្រទេសកម្ពុជាហើយក្នុងនោះក៏មានតំបន់[[ប្រាសាទអង្គរវត្ត]]ទៀតផង។ ទស្សនកិច្ចបានធ្វើឡើងគឺសម្រាប់តែបំណងឃោសនាប៉ុណ្ណោះ វាមិនមានជាប់ទាក់ទងអ្វីនឹងកិច្ចការនយោបាយនោះទេ។&lt;ref&gt;Chandler, pp. 228&amp;ndash;229.&lt;/ref&gt; 

ចំពោះសីហនុ សម្ព័ន្ធភាពនេះគឺកើតឡើងដោយសារការស្រេកឃ្លានចង់សងសឹកទៅនឹងបុគ្គលដែលបានក្បត់នឹងព្រះអង្គ។&lt;ref&gt;Chandler, p. 200.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Osborne, pp. 214, 218.&lt;/ref&gt; ចំពោះខ្មែរក្រហម នេះបានជួយពង្រីកចលនាខ្លួនឱ្យរីកចម្រើនខ្លាំងអស្ចារ្យ ជាពិសេសគឺការចូលរួមពីអ្នករាជានិយម (ក្រុមគាំទ្រសម្តេច)។&lt;ref&gt;Chandler, p. 201.&lt;/ref&gt; ការអំពាវនាវរបស់សីហនុ បូករួមទាំងការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយសហរដ្ឋអាមេរិកបានបណ្តុះឱ្យប្រជាជនខ្មែរមួយចំនួនចុះចូលនិងជ្រកកោនជាមួយចលនាខ្មែរក្រហម។ ប្រជាប្រិយភាពរបស់ខ្មែរក្រហមបានកើនឡើងជាលំដាប់បន្ថែមក្រោយថ្ងៃទី៩ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧០ ជាថ្ងៃដែលលន់ នល់លុបបំបាត់ប្រព័ន្ធរាជាធិបតេយ្យនិងជំនួសមកវិញនូវប្រព័ន្ធសាធារណរដ្ឋ។&lt;ref&gt;Chandler, p. 202.&lt;/ref&gt;

==ការរីករាលដាលនៃសង្គ្រាម (១៩៧០&amp;ndash;១៩៧១)==
===ការវាយលុកលើកម្ពុជាដោយវៀតណាមខាងជើង===
ក្រោយរដ្ឋប្រហារចប់ លោកលន់ នល់មិនបានប្រកាសចូលធ្វើសង្គ្រាមភ្លាមៗនោះទេ។ លោកបានអំពាវនាវដល់សហគមន៍អន្តរជាតិនិងរួមទាំងអង្គការសហប្រជាជាតិឱ្យទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាថ្មីនិងចូលដាក់ទណ្ឌកម្មដល់ភាគីណាដែលរំលោភលើអព្យាក្រឹតភាពរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។&lt;ref&gt;Lipsman and Brown, p. 146.&lt;/ref&gt; យោងតាមបណ្ណាសារសូវៀតបានបង្ហាញថា នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានសម្រេចចិត្តបើកការវាយប្រហារលើ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធជាតិខ្មែរ]] (FANK)។ គេជឿថាលោកនួន ជាបានចរចាស្នើឱ្យវៀតណាមខាងជើងផ្តើមសកម្មភាពនេះ។&lt;ref name=&quot;Mosyakov&quot;/&gt; ត្រឹមខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧០ ទឹកដីភាគឥសាន្តនៃប្រទេសកម្ពុជាស្ទើរទាំងអស់ត្រូវបានឈ្លានពានដោយកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង។&lt;ref name=GlobalSecurity/&gt; ការចូលឈ្លានពានពីវៀតណាមខាងជើងបានផ្លាស់ប្តូរបរិយាកាសសង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជាទាំងស្រុង។ កងទ័ពកម្ពុជាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងកម្ចាត់ហើយទឹកដីដែលមានប្រជាជនខ្មែររស់នៅជិតពាក់កណ្តាលត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យខ្មែរក្រហមគ្រប់គ្រង។ ចំណែកឯវៀតណាមវិញគឺមិនបានដកទ័ពខ្លួនទាំងស្រុងចេញពីទឹកដីកម្ពុជានៅឡើយទេដោយពួកវាបានបន្សល់នូវទាហានមួយចំនួនទុកបន្តនៅហ្វឹងហាត់ទាហានខ្មែរក្រហម។ ទាំងអស់នេះបានធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាចុះខ្សោយខ្លាំងហើយចំនួននៃក្រុមបះបោរបានកើនឡើងជាលំដាប់ត្រឹមតែរយៈពេលពីរបីសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ។ នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តសង្គ្រាមផ្លូវការរបស់វៀតណាមបានសរសេរថា៖ &quot;ទ័ពរបស់ពួកយើងបានជួយមិត្តកម្ពុជាយើងរំដោះខេត្តបានចំនួនប្រាំដែលមានប្រជាជនរស់នៅចំនួនបីលាននាក់...ទ័ពរបស់យើងក៏បានជួយមិត្តកម្ពុជាក្នុងការហ្វឹកហ្វឺនកម្មាភិបាលនិងថែមទាំងពង្រីកកងកម្លាំងពួកគេទៀតផង។ ត្រឹមរយៈពេលតែពីរខែប៉ុណ្ណោះ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់សម្ព័ន្ធមិត្តកម្ពុជាយើងបានកើនចំនួនឡើងពីក្រុមទ័ពព្រៃចំនួនដប់ទៅកងវរសេនាតូចចំនួនប្រាំបួនដែលមានកម្លាំងចំនួន ២០,០០០ នាក់បូករួមទាំងក្រុមទ័ពព្រៃនិងកូនទាហានមួយចំនួនទៀតនៅតាមភូមិស្រុកនានាទៀតផង&quot;។&lt;ref&gt;&quot;Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam, 1954–1975.&quot; University Press of Kansas, May 2002 (original 1995). Translation by Merle L. Pribbenow. Pages 256–257.&lt;/ref&gt;

នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧០ អង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងនិងសហរដ្ឋអាមេរិកបានបើកដំណើរការ[[យុទ្ធនាការកម្ពុជា]]ដោយសង្ឃឹមថាវានឹងអាចដោះស្រាយបញ្ហាចំនួនបីរបស់គេ៖ ទីមួយគឺ វាអាចដើរតួជារបាំងការពារអាមេរិកពីទាហានវៀតណាម (ដោយកំទេចប្រព័ន្ធដឹកនាំសាស្ត្ររបស់កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងរួចសម្លាប់ពួកគេ) នៅកម្ពុជា, ទីពីរ វាអាចសាកល្បងគោលនយោបាយ&quot;វៀតណាមកម្ម&quot;របស់អាមេរិក, ទីបី វាជាសារជូនទៅហាណូយថាអាមេរិកនឹងមិនងាយចុះចាញ់ស្រួលៗឡើយ។&lt;ref&gt;Karnow, p. 607.&lt;/ref&gt; ទោះបីជាលោកប្រធានាធិបតីនិចសុនមានជំនឿលើលោកលន់ នល់ក្តីតែអាមេរិកនូវតែលួចបញ្ជូនទ័ពចូលក្នុងទឹកដីកម្ពុជាដោយមិនប្រាប់ថ្នាក់ដឹកនាំកម្ពុជាឱ្យដឹងនោះទេ។ មិនយូរប៉ុន្មានលន់ នល់ក៏បានដឹងពីរឿងនេះតាមវិទ្យុបន្ទាប់ពីវាបានផ្សាយពីដំណើរការនៃប្រមុខបេសកកម្មរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។&lt;ref name=&quot;k608&quot;/&gt;

នៅថ្ងៃវាយលុក ពួកវៀតណាមខាងជើងបានបើកយុទ្ធនាការយោធាមួយប្រឆាំងនឹងកងទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរ (ដែលគេតែងស្គាល់ថា យុទ្ធនាការ ''X'' (ទីដប់)) តាមសំណើរបស់ពួកខ្មែរក្រហម&lt;ref&gt;Dmitry Mosyakov, &quot;The Khmer Rouge and the Vietnamese Communists: A History of Their
Relations as Told in the Soviet Archives,&quot; in Susan E. Cook, ed., Genocide in Cambodia and Rwanda
(Yale Genocide Studies Program Monograph Series No. 1, 2004), p54ff&lt;/ref&gt; ក្នុងគោលបំណងពង្រីកតំបន់មូលដ្ឋាននិងប្រព័ន្ធដឹកនាំសាស្ត្ររបស់គេ។&lt;ref&gt;Deac, p. 72. PAVN units involved included the ''1st'', ''5th'', ''7th'', and ''9th'' Divisions and the PAVN/NLF ''C40'' Division. Artillery support was provided by the ''69th Artillery Division''.&lt;/ref&gt; ត្រឹមខែមិថុនា បីខែបន្ទាប់ពីសីហនុត្រូវបានទម្លាក់ ទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានរុញច្រានកងកម្លាំងរបស់រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាចេញពីតំបន់ភាគឥសាន្តនៃប្រទេសកម្ពុជា (ពោលគឺស្មើនឹងមួយភាគបីនៃទឹកដីកម្ពុជាសរុប)។ បន្ទាប់ពីរុញច្រានចេញនូវកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជារួច វៀតណាមខាងជើងក៏ប្រគល់តំបន់ដែលខ្លួនដណ្តើមបានទាំងប៉ុន្មានទៅឱ្យក្រុមបះបោរក្នុងស្រុក។ ខ្មែរក្រហមក៏បង្កើតតំបន់រំដោះផ្ទាល់ខ្លួនមួយចំនួននៅតាមភាគខាងត្បូងនិងភាគអាគ្នេយ៍ប្រទេសកម្ពុជាដោយក្នុងតំបន់នោះពួកខ្មែរក្រហមបានធ្វើប្រតិបត្តិការដោយឯកឯងនិងគ្មានជំនួយពីវៀតណាមខាងជើងឡើយ។&lt;ref name=&quot;Sutsakhan, p. 32&quot;/&gt;

===ក្រុមប្រឆាំង===
ចំនួនទ័ពនៃភាគីទាំងពីរគឺមានលក្ខណៈខុសគ្នាដាច់ទាំងស្រុង។ នៅចន្លោះពីរបីខែក្រោយរដ្ឋប្រហារ យុវជនខ្មែររាប់ពាន់នាក់មកពីគ្រប់ទីប្រជុំជនបានស្ម័គ្រចិត្តចូលបម្រើជួរយោធាដែលជាហេតុធ្វើឱ្យ ក.ជ.ខ. មានចំនួនទាហានច្រើនជាងគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ដែលខ្លួនមាន។ ទាហាន ក.ជ.ខ. មួយចំនួនដែលកេណ្ឌបានត្រូវបានបញ្ជូនទៅសមរភូមិប្រយុទ្ធភ្លាមៗដោយមិនសូវបានទទួលការហ្វឺកហ្វឺនពេញលក្ខណៈឡើយ។ នៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៤–៧៥ ចំនួនទាហាន ក.ខ.ជ. បានកើនពី ១០០,០០០ នាក់ទៅ ២៥០,០០០ នាក់ប៉ុន្តែទាហានសកម្មមានចំនួនត្រឹមតែ ១៨០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ នេះគឺដោយសារតែមន្ត្រីយោធាគ្មានប្រាក់ខែគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់បើកឱ្យទាហានទាំងអស់និងដោយសារតែមានអ្នករត់ចោលជួរ។&lt;ref&gt;Sutsakhan, p. 39.&lt;/ref&gt; ជំនួយយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក (គ្រាប់កាំភ្លើង រំសេវ គ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ និងសម្ភារៈយោធាផ្សេងៗ) ត្រូវបានបញ្ជូនមកឱ្យ ក.ខ.ជ. តាមរយៈក្រុមការងារដឹកជញ្ជូនសម្ភារៈយោធាប្រចាំប្រទេសកម្ពុជា (Military Equipment Delivery Team, Cambodia, MEDTC)។ ក្រុមនេះមានមន្ត្រីនិងបុគ្គលិកចំនួន ១១៣ រូបហើយពួកគេបានធ្វើដំណើរមកដល់ទីក្រុងភ្នំពេញនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧១&lt;ref&gt;Nalty, p. 276.&lt;/ref&gt; ក្រោមបញ្ជាការរបស់ឧត្តមនាវីឯកនៃ [[បញ្ជាការដ្ឋានសហរដ្ឋអាមេរិកឥណ្ឌូ–ប៉ាស៊ីហ្វិក|CINCPAC]] ឈ្មោះ[[ចន ម៉ាខេន]]។&lt;ref&gt;Shawcross, p. 190.&lt;/ref&gt;

គុណវិបត្តិមួយរបស់ ក.ជ.ខ. គឺសកម្មភាពអំពើពុករលួយជាពិសេសគឺនៅក្នុងជួរមន្ត្រីយោធា។&lt;ref name=&quot;Isaacs, Hardy and Brown, p. 108&quot;&gt;Isaacs, Hardy and Brown, p. 108.&lt;/ref&gt; អំពើពុករលួយនោះរួមមាន៖ ការកេងប្រវ័ញ្ចកូនទាហាន ការលក់អាវុធ គ្រាប់កាំភ្លើង និងសម្ភារៈផ្សេងៗទៅឱ្យទីផ្សារងងិត (ឬទៅកាន់សត្រូវរបស់ខ្លួន)...។&lt;ref&gt;Shawcross, pp. 313&amp;ndash;315.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Chandler, p. 205.&lt;/ref&gt; អាក្រក់ជាងនេះទៅទៀតនោះគឺអសមត្ថភាពខាងកលយុទ្ធរបស់មន្ត្រីយោធាមួយចំនួន។&lt;ref&gt;General Abrams dispatched General Conroy to Phnom Penh to observe the situation and report back. Conroy's conclusions were that the Cambodian officer corps &quot;had no combat experience...did not know how to run an army nor were they seemingly concerned about their ignorance in the face of the mortal threats that they faced.&quot; Shaw, p. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sutsakhan, p. 89&quot;&gt;Sutsakhan, p. 89.&lt;/ref&gt; 

ដំបូងឡើយ ទាហាន ក.ជ.ខ. បានប្រយុទ្ធដោយស្មារតីមាំមួននិងក្លាហានប៉ុន្តែពួកគេនីមួយៗត្រូវទទួលបានប្រាក់ខែទាប (ស្បៀងអាហារនិងថ្នាំសង្កូវត្រូវទិញរៀងៗខ្លួន) កង្វះគ្រឿងសព្វាវុធនិងគ្រឿងយោធាផ្សេងៗជាដើម។ ដោយសារប្រព័ន្ធប្រាក់ខែទាបដូច្នេះ ប្រាក់ចំណែកគ្រួសាររបស់ទាហានម្នាក់ៗគឺស្ទើរតែមិនសល់ទៅហើយដែលជាហេតុនាំគ្រួសាររបស់ពួកគេបង្ខំចិត្តដើរទៅតាមប្តី/កូនប្រុសគេចូលទៅក្នុងទីលានសង្គ្រាម។ បញ្ហាទាំងនេះ (បូករួមទាំងការធ្លាក់ទឹកចិត្តនិងស្មារតីរបស់ទាហាន) បានធ្វើឱ្យកម្លាំង ក.ជ.ខ. កាន់តែចុះខ្សោយឡើងៗជាលំដាប់។&lt;ref name=&quot;Isaacs, Hardy and Brown, p. 108&quot;/&gt; 

ខ្មែរក្រហមបានទទួលការគាំទ្រឥតឈប់ឈរពី ក.ប.វ. បន្ទាប់ពីពួកគេបាន&quot;ដកខ្លួនចេញ&quot;បណ្តើរៗពីទឹកដីកម្ពុជា។ កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមដែលត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញនៅឯកិច្ចប្រជុំកំពូលឥណ្ឌូចិនដែលប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ក្វាងចូវ]] ប្រទេសចិនក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧០ បានកើនឡើងពី ១២–១៥,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧០ ដល់ ៣៥–៤០,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧២ ហើយការប្រយុទ្ធចម្បាំងជាមួយសាធារណរដ្ឋខ្មែរត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យខ្មែរក្រហមទាំងស្រុង។&lt;ref&gt;Sutsakhan, pp. 26&amp;ndash;27.&lt;/ref&gt;

ការវិវត្តនៃកងកម្លាំងខ្មែរក្រហមមានបីដំណាក់កាល។ ដំណាក់កាលទីមួយគឺចាប់ពីឆ្នាំ១៩៧០ ដល់ឆ្នាំ១៩៧២ ជាពេលដែលខ្មែរក្រហមកំពុងរៀបចំនិងដើរកេណ្ឌមនុស្សឱ្យចូលរួមជាមួយបក្សពួករបស់ខ្លួនតែនៅក្រោមការគាំទ្រនិងចាត់ចែងរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនៅឡើយ។ ដំណាក់កាលទីពីរគឺពីឆ្នាំ១៩៧២ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ ជាពេលដែលខ្មែរក្រហមបានចាប់ផ្តើមបង្កើតកងវរសេនាតូចនិងកងវរសេនាធំផ្ទាល់ខ្លួននិងលែងពឹងពាក់លើវៀតណាមខាងជើងតទៅទៀតហើយ។ ដំណាក់កាលទីពីរនេះក៏ត្រូវជាពេលដែលខ្មែរក្រហមបានចាប់ផ្តើមផ្តាច់ខ្លួនចេញពីព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុនិងអ្នកគាំទ្ររបស់ទ្រង់ផងដែរហើយកសិកម្មបែបសមូហភាពក៏ចាប់ដំណើរការឡើងនៅតាមតំបន់រំដោះ។ ដំណាក់កាលទីបីរវាងឆ្នាំ១៩៧៤ ទៅឆ្នាំ១៩៧៥ ជាពេលដែលខ្មែរក្រហមចាប់ផ្តើមបំបែកកងកម្លាំងខ្លួនទៅតាមតំបន់ភូមិភាគនិងធ្វើការប្រែក្លាយប្រទេសទៅតាមគំនិតមូលវិវដ្តរបស់ពួកគេ។&lt;ref&gt;The evolution of the communist forces is described in Sutsakhan, pp. 78&amp;ndash;82.&lt;/ref&gt; 

បែរត្រឡប់មកក្រោយវិញគឺបន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារបានបញ្ចប់ ហាណូយក៏ចាប់កើតការព្រួយបារម្ភខ្លាចមានវត្តមានមូលដ្ឋានទ័ពលោកខាងលិចនៅលើទឹកដីកម្ពុជា។ ដូច្នេះ វៀតណាមខាងជើងក៏បញ្ជាឱ្យទ័ពរបស់ខ្លួននៅតាមព្រំដែនឱ្យចូលទៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា។ បញ្ជាការដ្ឋានថ្មីមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ[[ក្រុងក្រចេះ]]ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យការចូលឈរជើងរបស់ទ័ពវៀតណាមមានលក្ខណៈអំណោយផល។ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ចេញមតិថា៖&lt;blockquote&gt;&quot;We need a bold move in Cambodia to show that we stand with Lon Nol...something symbolic...for the only Cambodian regime that had the guts to take a pro-Western and pro-American stand.&quot;&lt;ref name=&quot;k608&quot;&gt;Karnow, p. 608.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

===''ចេនឡាទី២''===
{{details|ប្រតិបត្តិការចេនឡាទី២}}
[[File:Areas of Cambodia under government control August 1970.jpg|thumb|right|200px|ផែនទីកម្ពុជានៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧០]]
នៅអំឡុងពេលរាត្រីនៃថ្ងៃទី២១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧១ កងពិសេសវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងបានបើកការវាយប្រហារលើ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|អាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង]]ដែលជាទីមូលដ្ឋានដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់កងកម្លាំងជើងអាកាសខ្មែរ។ ក៏ប៉ុន្តែការវាយប្រហារនេះត្រូវបានចាត់ថាជាអំណោយផលសម្រាប់សាធារណរដ្ឋខ្មែរទៅវិញព្រោះថាអាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុងនាពេលនោះគឺពោរពេញទៅដោយយន្តហោះចម្បាំងសូវៀតចាស់ៗ។ ដោយមានជំនួយពីអាមេរិក មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកគេក៏ប្រគល់យន្តហោះចម្បាំងថ្មីៗជំនួសឱ្យម៉ូដែលចាស់ៗពីមុន។ ពីរសប្តាហ៍ក្រោយមក លោកលន់ នល់បានទទួលរងនូវជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលហើយគាត់ក៏ត្រូវបានគេយកទៅកោះហាវ៉ៃដើម្បីធ្វើការពិនិត្យព្យាបាល។ ពេលពិនិត្យរួច គេបានរកឃើញថាលោកមានជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលធន់ស្រាលហើយមិនយូរប៉ុន្មានគាត់ក៏បានជាសះស្បើយភ្លាមៗរួចបានវិលត្រឡប់មកប្រទេសវិញបន្ទាប់ពីអវត្តមានពីទឹកដីមាតុភូមិអស់រយៈពេលពីរខែ។

ក.ជ.ខ. បានបើកការវាយប្រហារតបវិញនៅអំឡុងខែសីហានាឆ្នាំដដែរនោះដែលគេតែងសម្តៅលើវាថា&quot;[[ប្រតិបត្តិការចេនឡាទី២]]&quot;។ គោលបំណងនៃយុទ្ធនាការនេះគឺកម្ចាត់កម្លាំងសត្រូវចេញពីផ្លូវជាតិលេខ ៦ ដើម្បីស្តារប្រព័ន្ធទំនាក់ទំនងឡើងវិញជាមួយ[[ក្រុងកំពង់ធំ]]ដែលត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតទីពីរនាសម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។ ដំបូងឡើយ ប្រតិបត្តិការនេះបានទទួលជោគជ័យទៅតាមគម្រោងជាធម្មតាហើយក្រុងកំពង់ធំក៏ត្រូវបានរំដោះ។ ប៉ុន្តែនៅអំឡុងខែធ្នូនិងខែវិច្ឆិកា កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមនិងវៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយតបទៅវិញដោយបានវាយកម្ទេចកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរក្នុងដំណើរនោះ។ ចំនួននៃការខាតបង់នៅក្នុងប្រតិបត្តិការនេះគឺមិនសូវជាច្បាស់លាស់ទេគ្រាន់តែគេដឹងថាគ្រឿងសព្វាវុធជាច្រើនត្រូវបានបាត់បង់តែប៉ុណ្ណោះ។&lt;ref&gt;Sutsakhan, p. 79&lt;/ref&gt; ជាលទ្ធផលចុងក្រោយ ''ចេនឡាទី២'' ត្រូវបានទទួលបរាជ័យហើយវាបានហុចផលទៅឱ្យកម្លាំងខ្មែរក្រហមនិងវៀតណាមខាងជើងទៅវិញ។

==ការប្រឹងប្រែងតស៊ូរបស់សាធារណរដ្ឋខ្មែរ (១៩៧២&amp;ndash;១៩៧៥)==
===ការតស៊ូដើម្បីរស់រាន===
'''''{{details|ប្រតិបត្តិចែកចាយសេរី|យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែក}}'''''
ចាប់ពី១៩៧២រហូតដល់១៩៧៤ សង្គ្រាមត្រូវប្រព្រឹត្តទៅតាមបណ្ដោយខ្សែគមនាគមន៍នានារបស់ក.ជ.ខ.ខាងជើងនិងខាងត្បូងនៃរដ្ឋធានី ។ ការវាយលុកដែលបានកំណត់ត្រូវផ្ដើម​ដើម្បីរក្សាទំនាក់ទំនងជាមួយតំបន់ដាំដុះស្រូវនៅភាគពាយព្យ និងតាមបណ្ដោយ[[ទន្លេមេគង្គ]]និងផ្លូវជាតិលេខ៥ តំណផ្លូវគោករបស់សាធារណរដ្ឋទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ។ យុទ្ធសាស្ត្រនៃពួកខ្មែរក្រហម​គឺកាត់ផ្ដាច់ខ្សែគមនាគមន៍ទាំងនោះបន្តិចម្ដងៗ ហើយគាបយកភ្នំពេញ ។ តាមលទ្ធផល កងកម្លាំងក.ជ.ខ.បានប្រែក្លាយជាបែកជាផ្នែក ញែកចេញពីគ្នា និងមិនអាចខ្ចីការជួយគ្នាទៅវិញទៅមកពីមួយណាផ្សេងទៀតឡើយ ។

វិភាគទានរបស់ស.រ.ដ៏សំខាន់ចំពោះកិច្ចប្រឹងប្រែងរបស់ក.ជ.ខ.បានប្រែមកជាទម្រង់យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែក និងយន្តអាកាសកលយុទ្ធនៃកងអាកាសស.រ. ។ នៅពេលនោះលោកប្រធានាធិបតីនិច្សុនបានផ្ដើមការលុកលុយនៅឆ្នាំ១៩៧០ កងទ័ពអាមេរិកនិងវៀតណាមខាងត្បូងបានប្រតិបត្តិការក្រោមឆ័ត្រ​នៃការគ្របដណ្ដប់អាកាសដែលត្រូវបានកំណត់ឡើងប្រតិបត្តិការ ''ចែកចាយសេរី'' ។ នៅពេលនោះកងទ័ពទាំងនោះត្រូវបានដកចេញ ប្រតិបត្តិការអាកាសបានបន្ត ដោយសំញ៉ែងហាមឃាត់ចលនានិងដឹកនាំសាស្ត្រកងទ័ពក.ប.វ.ណ./រ.រ.ជ. ។&lt;ref&gt;Nalty, p. 199.&lt;/ref&gt; ដោយពិតទៅ (ហើយនិងមិនបានដឹងដល់សមាជនិងសាធារណជនអាមេរិកទេ), ពួកគេត្រូវប្រើប្រាស់ដើម្បីផ្ដល់ជំនួយអាកាសខាងកលយុទ្ធដល់ក.ជ.ខ. ។&lt;ref&gt;Douglas Pike, John Prados, James W. Gibson, Shelby Stanton, Col. Rod Paschall, John Morrocco, and Benjamin F. Schemmer, ''War in the Shadows''. Boston: Boston Publishing Company, 1988, p. 146.&lt;/ref&gt; តាមអតីតនាយទាហានស.រ.ម្នាក់នៅភ្នំពេញបានរាយការណ៍ តំបន់ក្បែរទន្លេមេគង្គគឺពោរពេញដោយរណ្ដៅគ្រាប់បែកមកតែ ពីការវាយប្រហាររបស់ប-៥២នោះ នៅឆ្នាំ១៩៧៣ រណ្ដៅទាំងនោះមើលទៅដូចជាជ្រលងនានានៃស្ថានព្រះចន្ទ ។&quot;&lt;ref&gt;''War in the Shadows'', p. 149.&lt;/ref&gt;
[[File:Cambodian Civil War-era T-54 or Type 59.jpg|thumb|left|វត្ថុអនុស្សាវរីយនៅកម្ពុជា: រថក្រោះ[[រ-៥៥|រ-៥៤]]មួយសាងដោយសូវៀត]]
ថ្ងៃ១០មីនា១៩៧២ គ្រាន់តែមុន[[សភាធម្មនុញ្ញ]]ដែលបានដាក់ឈ្មោះថ្មីយល់ព្រមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលបន្ថែមបន្ថយ លន់-ណុលបានប្រកាសថាគាត់នឹងព្យួរការពិភាក្សាបណ្ដោះអាសន្នសិន ។ ក្រោយមកទៀតគាត់បានបង្ខំឆេង-ហេង ដែលជាអគ្គរដ្ឋចាប់តាំងពីការធ្លាក់ខ្លួនរបស់ព្រះសីហនុ អោយប្រគល់អំណាចអោយគាត់ ។ ខួបអនុស្សាវរីយ៍រដ្ឋប្រហារលើកទីពីរ លន់-ណុលបានលាលែងអំណាចជាអគ្គរដ្ឋ ក៏ប៉ុន្តែបានទទួលតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិវិញ ។

ថ្ងៃ០៤មិថុនា លន់-ណុលត្រូវបានគេបោះឆ្នោតជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតីដំបូងគេ​នៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅក្នុងការបោះឆ្នោតមិនសុចរិតដោយមានសម្លេងច្រើន ។&lt;ref&gt;Chandler, pp. 222&amp;ndash;223.&lt;/ref&gt; តាមក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី (បានផ្ដល់សច្ចាប័នថ្ងៃ៣០មេសា) គណបក្សនយោបាយបង្កើតជាប្រទេសជាតិថ្មី ភ្លាមៗក៏ក្លាយជាប្រភពនៃបក្សនិយមនយោបាយ ។ លោកឧត្តមសេនីយ៍សុតសាខនបានថ្លែងថា: ''គ្រាប់ពូជប្រជាធិបតេយ្យូបនីយកម្ម ដែលបានបោះចូលទៅក្នុងខ្យល់រួមជាមួយគ្នា​ដូចជាសេចក្ដីប៉ងប្រាថ្នាដោយពួកមេដឹកនាំខ្មែរ ដែលត្រឡប់មករកសាធារណរដ្ឋខ្មែរគ្មានអ្វីសោះ ថែមទាំងបានទិន្នផលតិចតួចទៀត ។''&lt;ref name=&quot;Sutsakhan, p. 89&quot;/&gt;

នៅខែមករា១៩៧៣ ក្ដីសង្ឃឹមបានកើតឡើងនៅក្នុងទ្រូងនៃរដ្ឋាភិបាល ទាហាន និងប្រជាជានរបស់សាធារណរដ្ឋ នៅពេល[[កិច្ចសម្រុះសម្រួលសន្តិភាពប៉ារីស]]ត្រូវបានគេចុះហត្ថលេខា ដែលដាក់បញ្ចប់ការប៉ះទង្គិចគ្នា (សម្រាប់ពេលវេលាដែលកំពុងតែដើរ) នៅវៀតណាមខាងត្បូង និងឡាវ ។ ថ្ងៃ២៩មករា លន់-ណុលបានប្រកាសបទឈប់បាញ់ឯកតោភាគីទូទាំងប្រទេស ។ ប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកស.រ.ទាំងអស់ត្រូវបានផ្អាកដោយសង្ឃឹមការបានមកនូវឱកាសសន្តិភាពមួយ ។ វាមិនបានដូច្នោះឡើយ ។ ពួកខ្មែរក្រហមមិនខ្វាយខ្វល់មែនទែនលើការប្រកាស ហើយបន្តការប្រយុទ្ធតទៅទៀត ។ នៅខែមីនា សហេតុភាពធ្ងន់ធ្ងរជាច្រើន ការរត់ចោលជួល និងការកេណ្ឌទ័ពធ្លាក់ចុះទាបបានបង្ខំលន់-ណុលបញ្ចូលការកេណ្ឌទាហានថ្មី ហើយនៅខែមេសា កងកម្លាំងកុបកម្មបានបើកការវាយលុកមួយដែលបានរុញច្រានទៅដល់ជាយរដ្ឋធានី ។ កងអាកាសស.រ.បានឆ្លើយតបវិញដោយការផ្ដើម​នូវប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់ ដែលបង្ខំអោយពួកកុម្មុយនិស្តបែរខ្នងត្រឡប់ទៅកាន់ជនបទវិញ បន្ទាប់ពីការបំផ្លាញជាច្រើនដោយការវាយប្រហារតាមអាកាស ។&lt;ref&gt;Isaacs, Hardy and Brown, p. 100.&lt;/ref&gt; កងអាកាសទីប្រាំពីររបស់ស.រ.បានប្រកែកដោយលើកហេតុផលថា​ការទម្លាក់គ្រាប់បែកគឺដើម្បីទប់ស្កាត់ការធ្លាក់ភ្នំពេញ​នៅឆ្នាំ១៩៧៣ដោយសម្លាប់១៦,០០០នាក់ចំណោមយុទ្ធជនខ្មែរក្រហម២៥,៥០០នាក់ដែលកំពុងតែឡោមព័ទ្ធទីក្រុង ។&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.earthwalkers.no/History.php |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2012-03-21 |archivedate=2012-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312185031/http://www.earthwalkers.no/History.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

នៅថ្ងៃចុងក្រោយនៃប្រតិបត្តិការ ''ចែកចាយសេរី'' (១៥សីហា១៩៧៣) ២៥០,០០០តោននៃគ្រាប់បែកបានទម្លាក់លើសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ៨២,០០០តោននៃគ្រាប់បែកបានប្រឡេះតទៅទៀត​នៅក្នុង៤៥ថ្ងៃចុងក្រោយនៃប្រតិបត្តិការនេះ ។&lt;ref&gt;Morrocco, p. 172.&lt;/ref&gt; ចាប់តាំងពីការផ្ដើមប្រតិបត្តិការ''បញ្ជី'' នៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងអាកាសស.រ.បានទម្លាក់៥៣៩,១២៩តោននៃអាវុធយុទ្ធភណ្ឌលើកម្ពុជា/សាធារណរដ្ឋខ្មែរ ។&lt;ref&gt;Shawcross, p. 297.&lt;/ref&gt;

===ការព្រាងទុកអ្វីមួយនឹងមកដល់===
ចុងក្រោយដូចគ្នាឆ្នាំ១៩៧២&amp;ndash;១៩៧៣ វាគឺជាជំនឿដែលប្រកាន់ខ្ជាប់ជាសាមញ្ញទៅហើយ ទាំងខាងក្នុងនិងក្រៅកម្ពុជា ដែលថាសង្គ្រាមគឺជាការប៉ះទង្គិចគ្នារបស់បរទេសដ៏ចាំបាច់មួយ​ដែលមិនបានផ្លាស់ប្ដូរជាមូលដ្ឋាន​នូវចរិកលក្ខណៈធម្មជាតិរបស់ប្រជាជនខ្មែរឡើយ ។&lt;ref name=&quot;ihb106&quot;&gt;Isaacs, Hardy and Brown, p. 106.&lt;/ref&gt; នៅចុងឆ្នាំ១៩៧៣ មានការដឹងខ្លួនបន្តិចម្ដងក្នុងចំណោមរដ្ឋាភិបាលនិងប្រជាជននៃបក្សនិយម សរុបទៅគ្មានការព្រួយបារម្ភលើសហេតុភាពនានា ហើយការច្រានចោលទាំងស្រុងចំពោះការផ្ដល់នូវការពិភាក្សាសន្តិភាពណាមួយ​ដែល''ចាប់ផ្ដើមណែនាំថាបក្សនិយមនិងសមត្ថភាពហិង្សារបស់ពួកខ្មែរក្រហម​គឺជ្រាលជ្រៅជាងគ្រប់គ្នាដែលបានរំពឹងទុកទៅទៀត ។''&lt;ref name=&quot;ihb106&quot;/&gt;

របាយការណ៍នៃគោលនយោបាយព្រៃផ្សៃ​នៃអង្គការភ្លាមៗបានបង្កើតអោយមានមធ្យោបាយរបស់ខ្លួនទៅភ្នំពេញ​និងទៅកាន់ប្រជាជន​ដែលកំពុងប្រាប់ជាមុននូវភាពឆ្កួតឃោរឃៅដែលហៀបនឹងបំផ្លាញប្រទេសជាតិ ។ មានព្រឹត្តិការណ៍នៃការតាំងលំនៅថ្មីដោយបង្ខំនៃភូមិទាំងអស់ ការប្រហារជីវិតនៃនរណាម្នាក់ភ្លាមៗដែលមិនស្ដាប់បង្គាប់ធ្វើតាម រឺក៏សូម្បីសួរសំនួរ ការហាមឃាត់ការប្រតិបត្តិសាសនា ចំពោះពួកសង្ឃព្រះអង្គក៏ត្រូវសម្រាតស្បង់ រឺក៏សម្លាប់ចោល ហើយនិងកន្លែងដែលទម្លាប់រវាងភេទតាមប្រពៃណី​និងសង្គ្រាមត្រូវបានស្បថអោយឈប់ប្រព្រឹត្តិ ។&lt;ref name=&quot;Isaacs pp. 106&quot;&gt;Isaacs, Hardy and Brown, pp. 106&amp;ndash;107.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shawcross, p. 322.&lt;/ref&gt; សង្គ្រាមគឺជារឿងមួយ បែបបទមើលងាយនៅខាងក្នុងដែលពួកខ្មែរក្រហមបានចែកចាយ​សេចក្ដីស្លាប់ទៅខាងក្រៅ ផ្ទុយស្រឡះមែនទែនទៅនឹងចរិកលក្ខណៈរបស់ខ្មែរ គឺផ្សេងគ្នាមែនទែន ។&lt;ref&gt;Osborne, p. 203.&lt;/ref&gt; របាយការណ៍នៃទារុណកម្មនានាបានចាប់ផ្ដើមលេចឡើងកំឡុងពេលដូចគ្នា​នៅខាងក្នុងកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងដែលកំពុងតែដកថយពីសមរភូមិកម្ពុជានានា ។ នេះគឺគ្មានការកើតព្រមគ្នាឡើយ ។ ការប្រមូលផ្ដុំនៃកិច្ចប្រឹងប្រែងរបស់ក.ប.វ.ណ.លើវៀតណាមខាងត្បូងដែលបានអនុញ្ញាតអោយពួកខ្មែរក្រហមអនុវត្តលទ្ធិ និងគោលនយោបាយរបស់ខ្លួនដោយគ្មានបានបង្ខាំងតាំងពីលើកដំបូង ។&lt;ref name=&quot;Isaacs, Hardy and Brown, p. 107&quot;&gt;Isaacs, Hardy and Brown, p. 107.&lt;/ref&gt;
[[File:1972 Norodom Sianuk visiting Romania.jpg|250px|thumb|right|សម្ដេចនរោត្តម-សីហនុនៃកម្ពុជាកំពុងតែទស្សនកិច្ចរ៉ូម៉ានីកុម្មុយនិស្ត
នៅឆ្នាំ១៩៧២ ។]]
ភាពមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមគឺស្ទើរតែមិនបានដឹងទាំងស្រុងដោយសាធារណជនឡើយ ។ ពួកគេសំដៅដោយពួកជនរួមជាតិសមមិត្តរបស់ពួកថាជា ''ទ័ពព្រៃ'' ។ ពីមុន ការមានពិតនៃបក្សកុម្មុយនិស្តគឺជាធាតុមួយនៃរ.រ.រ.ជ.ក.ដែលត្រូវបានគេលាក់កំបាំង ។&lt;ref name=&quot;Isaacs pp. 106&quot;/&gt; នៅខាងក្នុង ''តំបន់រំដោះនានា'' គឺជាធម្មតាសំដៅលើអង្គការ ។ កំឡុងឆ្នាំ១៩៧៣ បក្សកុម្មុយនិស្តបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងនៃពួកសមាជិក​ដែលនិយមជ្រុលបំផុតរបស់ខ្លួន គឺ ប៉ុល-ពត និងស៊ុន-សេន ដែលជឿថា កម្ពុជាគឺត្រូវដើរទៅតាមរយៈបដិវត្តន៍សង្គមទាំងស្រុង​និងថាគ្រប់យ៉ាងដែលបានដំណើរការទៅមុខវាគឺជាការប្រទេចផ្ដាសា​ហើយត្រូវតែកម្ទេចចោល ។&quot;&lt;ref name=&quot;Isaacs, Hardy and Brown, p. 107&quot;/&gt;

ក៏បានលាក់កំបាំងពីការពិនិត្យពិច័យផងដែរ គឺជាបដិបក្ខនិយម​ដែលកំពុងតែកើនឡើងរវាងពួកខ្មែរក្រហម​និងសម្ព័ន្ធមិត្តវៀតណាមខាងជើងរបស់ពួកគេ ។&lt;ref name=&quot;Isaacs, Hardy and Brown, p. 107&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Chandler, p. 216.&lt;/ref&gt; តំណែងមេដឹកនាំមូលវិវដ្ដនៃបក្សដែលមិនអាចគេចពីការសង្ស័យរៀងរហូត​ដែលហាណូយមានគម្រោងការលើការសាងសហព័ន្ធឥណ្ឌូចិន​ជាមួយវៀតណាមខាងជើងតាមអ្នកជំនាញរបស់ខ្លួន ។&lt;ref&gt;Ideology was not all that separated the two communist groups. Many Cambodian communists shared racially-based views about the Vietnamese with their fellow countrymen. Deac, pp. 216, 230.&lt;/ref&gt; ពួកខ្មែរក្រហមត្រូវបានចងភ្ជាប់ខ្លួនទៅនឹងពួកចិនតាមមនោគមវិជ្ជា ដែលគ្រានោះពួកអ្នកគាំទ្រធំរបស់វៀតណាមខាងជើង គឺសហភាពសូវៀត នៅតែទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលលន់-ណុលថាស្របច្បាប់ ។&lt;ref&gt;Deac, p. 68.&lt;/ref&gt; បន្ទាប់ពីការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចសម្រុះសម្រួលសន្តិភាពប៉ារីស ក.ប.វ.ណ.បានកាត់ផ្ដាច់ការផ្គត់ផ្គង់សព្វាវុធទៅដល់ពួកខ្មែរក្រហម ដោយសង្ឃឹមដើម្បីបង្ខំពួកគេអោយចូលទៅក្នុងបទឈប់បាញ់ ។&lt;ref name=&quot;Isaacs, Hardy and Brown, p. 107&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Shawcross, p. 281.&lt;/ref&gt; នៅពេលដែលពួកអាមេរិកបានរួចខ្លួនដោយការចុះហត្ថលេខា​នៃកិច្ចសម្រុះសម្រួលដើម្បីបង្វែរអំណាចអាកាសរបស់ខ្លួនទាំងស្រុង​លើពួកខ្មែរក្រហម រឿងនេះផង ក៏ត្រូវបានស្ដីបន្ទោសទៅលើហាណូយដែរ ។&lt;ref&gt;Isaacs, Hardy and Brown, p. 107&lt;/ref&gt; កំឡុងឆ្នាំនោះ ការសង្ស័យនិងអាកប្បកិរិយានានាទាំងនេះ​បាននាំអោយភាពមេដឹកនាំបក្សអនុវត្តបន្សុទ្ធកម្ម​នៅខាងក្នុងជួររបស់ខ្លួន​ ។ ភាគច្រើននៃសមាជិកដែលរៀនសូត្រ​នៅហាណូយក្រោយមកត្រូវបានប្រហាជីវិតជាបន្តបន្ទាប់ដោយប៉ុល-ពត ។&lt;ref&gt;Chandler, p. 211.&lt;/ref&gt;

នៅពេលកន្លងទៅ តម្រូវការនៃពួកខ្មែរក្រហមចំពោះ[[ការងារបន្តិចបន្តួច]]នៃសម្ដេចសីហនុបានចុះថយ ។ អង្គការបានបង្ហាញប្រជាជននៃតំបន់ 'រំដោះ' នានា​នៅក្នុងលក្ខ័ណ្ឌទុកចិត្តបាន ដែលបើកចំហអាការៈគាំទ្រចំពោះព្រះសីហនុ​ដែលនឹងហុចជាលទ្ធផលក្នុងការជម្រះបញ្ជីរបស់ខ្លួន ។&lt;ref&gt;Chandler, p. 231.&lt;/ref&gt; ទោះបីជាយ៉ាងណាសម្ដេចនៅតែពេញចិត្តការការពារដោយពួកចិន ដែលនៅពេលនោះព្រះអង្គបានបង្ហាញខ្លួនជាសាធារណៈ​នៅក្រៅប្រទេសដើម្បីផ្សព្វផ្សាយបុព្វហេតុរបស់ហ្គ្រាំង្ក (GRUNK) ដែលព្រះអង្គត្រូវចរចារជាមួយការមើលងាយស្ទើរតែបើកចំហ​ដោយពួករដ្ឋមន្ត្រី[[អៀង សារី|អៀង-សារី]]និងខៀវ-សំផន ។&lt;ref&gt;Osborne, p. 224.&lt;/ref&gt; នៅខែមិថុនា សម្ដេចបានប្រាប់អ្នកសារព័ត៌មានអ៊ីតាលី លោកអូរៀណា-ផ្វាល្លាស៊ីថានៅពេលដែល''ពួកគេ[ពួកខ្មែរក្រហម]បានបឺតជញ្ជក់ខ្ញុំស្ងួតអស់ជាតិហើយ ពួកគេនឹងខ្ជាក់ខ្ញុំចេញដូចជាថ្មឆឺរីអញ្ជឹង ។''&lt;ref&gt;Shawcross, p. 321.&lt;/ref&gt; 

នៅចុងឆ្នាំ១៩៧៣ ពួកអ្នកស្មោះត្រង់នឹងព្រះសីហនុត្រូវបានគេ​ធ្វើវិសុទ្ធកម្មចេញពីពួករដ្ឋមន្ត្រីរ.រ.រ.ជ.ក.ទាំងអស់​និងពួកគាំទ្រសម្ដេចទាំងអស់នៅក្នុងជួរកុបកម្មក៏ត្រូវគេទម្លាក់ចោលដែរ ។&lt;ref name=&quot;Isaacs, Hardy and Brown, p. 107&quot;/&gt; ដោយខ្លីទៅបន្ទាប់ពីគ្រិស្តម៉ាស ពេលនោះពួកកុបករកំពុងរៀបចំបម្រុងសម្រាប់ការវាយលុកចុងក្រោយរបស់ខ្លួន ព្រះសីហនុបាននិយាយជាមួយអ្នកការទូតបារាំងលោក[[អេធៀន្នេ ម៉ាណាច់|អេធៀន្នេ-ម៉ាណាច់]] (Etienne Manac'h) ។ ព្រះអង្គបានមានបន្ទូលថាក្ដីសង្ឃឹមរបស់ទ្រង់សង្គមនិយមកណ្ដាល​ប្រហាក់ប្រហែលទៅ​នឹងរបស់[[យូហ៊្គោស្លាវី]]ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានគេបំភ្លេចចោលទាំងស្រុងហើយ ។ [[អាល់បានី]]ស្តាលីននិយម  ទ្រង់បានមានបន្ទូលថាអាចនឹងក្លាយជាគំរូ ។&lt;ref&gt;Shawcross, p. 343.&lt;/ref&gt;

===ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ===
{{Main|ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ}}
{{details|កម្ពុជាក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប៉ុល-ពត|កម្ពុជាក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហម}}
នៅពេលនោះពួកខ្មែរក្រហមបានផ្ដើមការវាយលុករដូវប្រាំងរបស់ខ្លួន​ដើម្បីកាន់កាប់រដ្ឋធានីកម្ពុជាដែលបានឡោមព័ទ្ធនៅថ្ងៃ១មករា១៩៧៥ សាធារណរដ្ឋបានស្ថិតនៅក្នុងភាពច្របូកច្របល់ ។ សេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានគេប្លន់ដណ្ដើម បណ្ដាញដំណឹកជញ្ជូនត្រូវបានកាត់បន្ថយទៅអោយប្រព័ន្ធផ្លូវអាកាស​និងផ្លូវទឹក ទិន្នផលស្រូវត្រូវបានកាត់បន្ថយចុះមកត្រឹមមួយភាគបួន និងការផ្គត់ផ្គង់ត្រីទឹកសាប (ប្រភពនៃមូលជាតិដ៏សំខាន់) បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគំហុក ។ ថ្លៃចំណីអាហារកើនឡើង២០ដងជាងកម្រិតថ្លៃមុនសង្គ្រាម និងនិកម្មភាព (ភាពអត់ការងារធ្វើ) មិនត្រូវបានថ្លឹងថ្លែងវាស់ស្ទង់ទៀតទេ ។&lt;ref&gt;Lipsman and Weiss, p. 119.&lt;/ref&gt;
[[File:Fall of Phnom Penh.jpg|thumb|right|200px|ការវាយលុកចុងក្រោយតទល់នឹងភ្នំពេញ ខែមេសា១៩៧៥]]
ភ្នំពេញ ដែលមានប្រជាជនមុនសង្គ្រាមប្រហែល៦០០,០០០នាក់ គឺបានលើសលប់ដោយពួកជនភៀសខ្លួន (ជាពួកអ្នកដែលបន្តជន់ជោរចាប់ពីបរិវេណការពារដែលលិចលង់ជានិច្ច) ដែលកំពុងកើនឡើងដល់ទំហំមួយក្បែរៗពីរលាននាក់ ។ ពួកអសេនិកជនឥតជំនួយនិងបែកខ្ញែកទាំងនេះគ្មានការងារ​និងខ្វះខាតនៅក្នុងវិធីរកអាហារ ជម្រក រឺ តំហែទាំវេជ្ជសាស្ត្រ ។ ស្ថានភាពរបស់ពួកគេ (ហើយនិងរបស់រដ្ឋាភិបាល) កាន់តែអាក្រក់នៅពេលដែលកងកម្លាំងខ្មែរក្រហម​បានទទួលការគ្រប់គ្រងតាមដងទន្លេមេគង្គបន្តិចម្ដងៗ ។ ចាប់ពីច្រាំងទន្លេ មីននិងការបាញ់កាំភ្លើងរបស់ពួកគេបានកាត់បន្ថយជាទៀងទាត់​នូវក្បួនជញ្ជូនតាមទន្លេដែលនាំយកគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ឧបត្ថម្ភចំណីអាហារ ឥន្ធនៈ និងអាវុធយុទ្ធភណ្ឌដល់ទីក្រុងដែលកំពុងតែផ្ដើមអត់ឃ្លានយ៉ាងយឺតៗ (៩០ភាគរយនៃគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់របស់សាធារណរដ្ឋបានរំកិលទៅ​ដោយមធ្យោបាយក្បួនជញ្ជូន) ពីវៀតណាមខាងត្បូង ។ បន្ទាប់មកទន្លេត្រូវបានបិទដោយប្រសិទ្ធិភាព នៅដើមខែកុម្ភៈ ស.រ.បានចាប់ផ្ដើមការលើកជញ្ជូនគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់តាមអាកាស ។ នេះបានប្រែទៅជាគ្រោះថ្នាក់កាន់តែខ្លាំងឡើង យ៉ាងណាៗ ដោយសារតែរ៉ូកែតនិងការបាញ់កាំភ្លើងធំពួកកុម្មុយនិស្ត ដែលស្រោចចុះលើប្រលានយន្តហោះនិងទីក្រុងឥតដាច់ ។

ដោយអស់សង្ឃឹម ប៉ុន្តែដោយប្ដេជ្ញាចិត្ត អង្គភាពនៃពួកទាហានសាធារណរដ្ឋនានា ដែលភាគច្រើននៃពួកគេបានអស់នូវអាវុធយុទ្ធភណ្ឌ ត្រូវបានជីកកប់នៅក្បែររដ្ឋធានី​និងបានប្រយុទ្ធរហូតដល់ពួកគេត្រូវបានលុកលុយពេល​ដែលពួកខ្មែរក្រហមបានរុលមកដល់ ។ នៅចុងសប្ដាហ៍នៃខែមីនា១៩៧៥ កងទ័ពកុម្មុយនិស្តប្រហែល៤០,០០០នាក់បានព័ទ្ធជុំវិញរដ្ឋធានី ហើយបានចាប់ផ្ដើមរៀបចំដើម្បីបញ្ជូន ''ប្រហារបង្ហើយ'' ប្រហែលពាក់កណ្ដាលជាកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋដ៏ច្រើន ។&lt;ref&gt;Snepp, p. 279.&lt;/ref&gt;

លន់-ណុលបានលាលែងពីតំណែងហើយបានចាកចេញពីប្រទេសនៅថ្ងៃ១មេសា ដោយសង្ឃឹមថាការផ្សះផ្សារដែលបានចរចារអាចនៅតែទៅរួច បើសិនជាគាត់អវត្តមានពីឆាកនយោបាយ ។&lt;ref&gt;Deac, p. 218.&lt;/ref&gt; លោក[[សូខាំ ខូយ|សូខាំ-ខូយ]]បានដើរតួជាប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋាភិបាលដែលមានពេលតិចជាង បីអាទិត្យដើម្បីរស់ ។ កិច្ចប្រឹងប្រែងនានាទីចុងក្រោយជាក់លាក់របស់ស.រ.ដើម្បីរៀបចំកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពមួយដែលទាក់ទងនឹង​ព្រះសីហនុបានបញ្ចប់ដោយបរាជ័យ ។ នៅពេលដែលការបោះឆ្នោតមួយនៅក្នុងសមាជស.រ.ដើម្បីអោយមានការធ្វើបន្តទៅទៀតនៃជំនួយអាកាសរបស់អាមេរិកបានបរាជ័យ អហេតុភ័យ​និងការវិនិច្ឆ័យនៃសេចក្ដីវិនាសដែលបានរាលដាលពាសពេញរដ្ឋធានី ។ ស្ថានភាពគឺល្អបំផុតដែលបានពិព័ណ៌នាដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍សាក់-សុតសាខន (ឥឡូវនាយអគ្គសេនាធិកាក.ជ.ខ.):
&lt;blockquote&gt;&quot;រូបថតនៃពួកសាធារណរដ្ឋខ្មែរដែលបានចូលមក​ដើម្បីរំលឹកដល់ពេលនោះ គឺជាម្នាក់ក្នុងចំណោមបុរសឈឺ​ដែលនៅរស់តែម្នាក់គត់​ដោយមធ្យោបាយខាងក្រៅនានា ហើយថា ក្នុងលក្ខ័ណ្ឌខ្លួន ការត្រួតពិនិត្យការប្រើប្រាស់ឱសថ ប្រសិទ្ធិភាពយ៉ាងណាៗវាអាចទៅរួច គឺប្រហែលជាគ្មានតម្លៃថែមទៀតទេ ។&quot;&lt;ref&gt;Sutsakhan, p. 155.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
[[File:Saukham Koy arrives on USS Okinawa.jpg|200px|thumb|right|លោកសូខាំ-ខូយ 
អ្នកស្នងបន្តលោកលន់-ណុលជា
ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរមក
ដល់
ឡើងជិះ​យូអេសអេសអូគីណាវ៉ានៅ
ថ្ងៃ១២មេសា១៩៧៥បន្ទាប់ពីការជម្លៀស​
ខ្លួនចេញពីភ្នំពេញ ។]]
ថ្ងៃ១២មេសា ដោយសន្និដ្ឋានថាអ្វីទាំងអស់បានចាញ់អស់ហើយ (ហើយដោយគ្មានការជម្រាបអោយដឹងពីរដ្ឋាភិបាលខ្មែរ) ស.រ.បានជម្លៀសបុគ្គលិកស្ថានទូតរបស់ខ្លួនដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រកំឡុង[[ប្រតិបត្តិការឥន្ទ្រីដកថយ]] ។ ពួកអ្នកជម្លៀសខ្លួន២៧៦នាក់រួមមានឯកអគ្គរដ្ឋទូតស.រ.[[ចន ហ្គាន់ថឺរ ឌៀន|ចន-ហ្គាន់ថឺរ-ឌៀន]] (John Gunther Dean) បុគ្គលិកទូតអាមេរិកដ៏ទៃទៀត [[ប្រធានាធិបតីកំពុងដើរតួ]]លោកសូខាំ-ខូយ ពួកឥស្សរជនរដ្ឋភិបាលសាធារណរដ្ឋខ្មែរជើងចាស់ និងគ្រួសាររបស់ពួកគេ និងពួកសមាជិកនៃប្រព័ន្ធឃោសនាព័ត៌មាន ។ ទាំងអស់ ស.រ.៨២នាក់ ខ្មែរ១៥៩នាក់ និងប្រជាជាតិប្រទេសទីបី៣៥នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញ ។&lt;ref&gt;The Republic's five-year war cost the U.S. about a million dollars a day &amp;ndash; a total of $1.8 billion in military and economic aid. Operation ''Freedom Deal'' added another $7 billion. Deac, p. 221.&lt;/ref&gt; ទោះបីជាត្រូវបានអញ្ជើញដោយឯកអគ្គរដ្ឋទូតឌៀនដើម្បី​ចូលរួមការជម្លៀសនេះក៏ដោយ (ហើយច្រើនដល់ធ្វើអោយភ្ញាក់ផ្អើលនៃពួកអាមេរិក) ក៏ព្រះអង្គម្ចាស់[[ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ|ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈ]] [[ឡុង បូរ៉េត|ឡុង-បូរ៉េត]] [[លន់ ណុន|លន់-ណុន]] (បងប្អូនរបស់លន់-ណុល) ហើយនិងសមាជិកភាគច្រើននៃគណៈរដ្ឋមន្ត្រីរបស់លន់-ណុលបានបដិសេធសំនើនេះដែរ ។&lt;ref&gt;Isaacs, Hardy and Brown, p. 111.&lt;/ref&gt; ពួកគេទាំងអស់បានជ្រើសរើសដើម្បីចែករំលែកគ្រោះកម្មនៃប្រជាជនរបស់ខ្លួន ។ ឈ្មោះរបស់ពួកគេមិនត្រូវបាននៅលើបញ្ជីមរណៈ ហើយភាគច្រើនត្រូវគេជឿជាក់សម្ដីអះអាងពួកខ្មែរក្រហមថា ពួកអតីតមន្ត្រីរដ្ឋការអាចនឹងមិនត្រូវបានសម្លាប់ទេ ក៏ប៉ុន្តែនឹងត្រូវគេស្វាគមនៅក្នុងការជួយកសាងកម្ពុជាថ្មីមួយឡើងវិញ ។ ក្រោយមកទៀត ពួកគេគឺត្រូវបានប្រហារជីវិតទាំងអស់ដោយពួកខ្មែរក្រហម ។

បន្ទាប់ពីពួកអាមេរិក (ហើយនិងសូខាំ-ខូយ)បានចាកចេញទៅ គណៈកម្មាធិការជានខ្ពស់ដែលមានសមាជិកប្រាំពីររូបត្រូវបានដឹកនាំ ដោយលោកឧត្តមសេនីយ៍សាក់-សុតសាខន បានក្ដោបក្ដាប់អំណាចលើសាធារណរដ្ឋដែលកំពុងតែលិចលង់ ។ នៅថ្ងៃ១៥មេសា ការការពារទីក្រុងដ៏មុតមាំចុងក្រោយ​ត្រូវបានយកជ័យជម្នះដោយពួកកុម្មុយនិស្ត ។ នៅប៉ុន្មានម៉ោងទៀបភ្លឺនៃថ្ងៃ១៧មេសា ពួកគណៈកម្មាធិការបានសម្រេចចិត្តផ្លាស់អាសនៈរដ្ឋាភិបាល​ទៅកាន់ខេត្តឧត្តរមានជ័យនៅឯទិសពាយព្យ ។ នៅក្បែរម៉ោង១០:០០ សម្លេងនៃលោកឧត្តមសេនីយ៍ម៉ី-ស៊ីចាន់នៃអគ្គសេនាធិកាក.ជ.ខ.បានផ្សាយតាមវិទ្យុ ដោយចេញបញ្ជាអោយកងកម្លាំងក.ជ.ខ.ទាំងអស់អោយផ្អាកការបាញ់គ្នា ដោយហេតុថា ''ការចរចារបានជឿនលឿនទៅមុខ'' ចំពោះការចុះចាញ់នៅឯភ្នំពេញ ។&lt;ref&gt;Ponchaud, p. 7.&lt;/ref&gt; សង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ក៏ប៉ុន្តែសុបិន្តអាក្រក់នៃពួកខ្មែរក្រហមប្រហែល នឹងមកអោយផលជា[[កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលបានប្រកាសខ្លួនថ្មីឡើង ។ កងទ័ពខ្មែរក្រហមភ្លាមៗបានចាប់ផ្ដើមចាកចោលទីក្រុងរដ្ឋធានីដោយបង្ខំ ដោយការជម្លៀសប្រជាជនទៅកាន់ជនបទ និងសម្លាប់រាប់ពាន់នាក់ជាបន្តៗគ្នា ។ ឆ្នាំសូន្យក៏បានចាប់ផ្ដើមឡើង ។

==មើលផងដែរ==
*[[កម្ពុជា]]
*[[សាលាក្ដីកម្ពុជា]]
*[[ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]
*[[ខ្មែរក្រហម]]
*[[សព្វាវុធក្នុងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]]
*[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]

==កំនត់ចំណាំ==
{{reflist|2}}

==ឯកសារយោង==
;Published government documents
* {{Cite book|author=Military History Institute of Vietnam |title=Victory in Vietnam: A History of the People's Army of Vietnam, 1954&amp;ndash;1975 |others=trans. Pribbenow, Merle |location= Lawrence KS |publisher=University of Kansas Press|year=2002 |isbn=0700611754}}
* {{Cite book |author=Nalty, Bernard C. |title=Air War Over South Vietnam: 1968&amp;ndash;1975 |location=Washington DC |publisher=Air Force History and Museums Program |year=2000}}
*Sutsakhan, Lt. Gen. Sak, ''The Khmer Republic at War and the Final Collapse''. Washington DC: [[មជ្ឈមណ្ឌលប្រវត្តិសាស្ត្រកងទ័ពសហរដ្ឋ]], 1987.
;Biographies
*{{Cite book |author=Osborne, Milton |title=Sihanouk: Prince of Light, Prince of Darkness |location=Sydney | publisher=Allen &amp; Unwin |year=1994 |isbn=1863736425}}

;Secondary sources
* {{cite book |author=Chandler, David P.|title=The Tragedy of Cambodian History |location=New Haven CT |publisher=Yale University Press |year=1991 |isbn=0300049196}}
*{{Cite book |author=Deac, Wilfred P. |title=Road to the Killing Fields: the Cambodian War of 1970&amp;ndash;1975'' |location=College Station TX |publisher=Texas A&amp;M University Press |year=2000}}
* {{cite book |author=Dougan, Clark; Fulghum, David, et al. |title=The Fall of the South |location=Boston |publisher=Boston Publishing Company |year=1985 |isbn=0939526166}}
* {{cite book |author= Isaacs, Arnold; Hardy, Gordon |title=Pawns of War: Cambodia and Laos |location=Boston |publisher=Boston Publishing Company |year= 1988 |isbn=0-939526-24-7}}
*{{cite book|author=[[ស្ទែនឡី ខាណោ|Karnow, Stanley]] |title=Vietnam: A History |location=New York |publisher=Viking Press |year=1983 |isbn=0670746045}}
*Kinnard, Douglas, ''The War Managers''. Wayne NJ: Avery Publishing Group, 1988.
* {{cite book |author= Lipsman, Samuel; Doyle, Edward, et al |title=Fighting for Time: 1969&amp;ndash;1970 |location=Boston |publisher=Boston Publishing Company |year= 1983 |isbn=0-939526-07-7}}
*{{Cite book |author=Lipsman, Samuel; Weiss, Stephen |title=The False Peace:  1972&amp;ndash;74 |location=Boston |publisher=Boston Publishing Company |year=1985 |isbn=0-939526-15-8}}
* {{cite book|author=Morris, Stephen |title=Why Vietnam invaded Cambodia : political culture and the causes of war |location=Stanford CA |publisher=Stanford University Press |year=1999 |isbn=0-8047-3049-0}}
* {{cite book |author=Morrocco, John |title=Rain of Fire: Air War, 1969&amp;ndash;1973 |location=Boston |publisher=Boston Publishing Company |year= 1985 |isbn=0-939526-14-X}}
* {{cite book |author=Osborne, Milton |title=Before Kampuchea: Preludes to Tragedy |location=Sydney |publisher=George Allen &amp; Unwin |year=1979 |isbn=0868612499}}
*Pike Douglas, John Prados, James W. Gibson, Shelby Stanton, Col. Rod Paschall, John Morrocco, and Benjamin F. Schemmer, ''War in the Shadows''. Boston: Boston Publishing Company, 1991.
*Ponchaud, Francois, ''Cambodia: Year Zero''. New York: Holt, Rinehart, and Winston, 1981.
*{{Cite book |author=Shaw, John M. |title=The Cambodian Campaign: the 1970 offensive and America's Vietnam War |location=Lawrence KS |publisher=University of Kansas Press |year=2005 |isbn=0700614052}}
* {{cite book |author=Shawcross, William |title=Sideshow: Kissinger, Nixon and the Destruction of Cambodia |publisher=University of Michigan |year=1979 |isbn= 0671230700 }}
* {{Cite book |author=Snepp, Frank |title=Decent Interval: An Insider's Account of Saigon's Indecent End Told by the CIA's Chief Strategy Analyst in Vietnam |location=New York |publisher=Random House |year=1977|isbn=0394407431}}
* {{cite book|author=Tully, John |title=A short history of Cambodia: from empire to survival |location=Singapore |publisher=Allen &amp; Unwin |year=2005 |isbn=1-74114-763-8}}

==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ==
*[http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552701 U.S. and Vietnamese Involvement in Cambodian Civil War] from the [http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494 Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives]

{{សង្គ្រាមត្រជាក់}}

{{good article}}

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ]]</text>
      <sha1>8hbl2ycn9l2jfseyqghdo53e2okk2en</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ភូមិសាស្ត្រកម្ពុជា</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21227</id>
    <revision>
      <id>336683</id>
      <parentid>317960</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:25:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>កុត្តរ</username>
        <id>51123</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>336683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24919" sha1="qnvbfx7kohvkdyzvnyvxhjemsuz4np8" xml:space="preserve">កម្ពុជាគឺជាប្រទេសមួយដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃទី្វបអាស៊ី ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងឈូងសមុទ្រប្រទេសថៃ ហើយនៅចំពាក់កណា្ដលរវាងប្រទេសវៀតណាម ថៃ និងប្រទេសឡាវ។ មានភូមិសាស្រ្ដស្របគ្នាប្រមាណ 11°N 104°E ហើយមានផ្ទៃដី 2222,572 km ក្នុងចំនោមផ្ទៃដីទាំងនោះនៅ ព្រំដែនវៀតណាម (1,2282222 km) ព្រំដែនថៃ(8034 km)
[[ឯកសារ:Cambodia Topography.png|រូបភាពតូច|ផែនទីភូមិសាស្ត្រកម្ពុជា]]
ប្រទេសកម្ពុជាមានផ្ទៃដីលាតសន្ធឹងចំនួន ១៨១ ០៣៥គីឡូម៉ែតការេនៅភាគខាងត្បូងនៃឈូងសមុទ្រចិន។ វាស្ថិតនៅតំបន់ត្រូពិច ហើយវាឆៀងខាងត្បូងចំនួន១០ដឺក្រេ នៅតំបន់អេក្វាទ័រ។  ព្រមទាំងមានផ្ទៃដីធំ ហើយប្រទេសនេះហ៊ុំព័ទ្ធនៅទិសខាងលិចដោយប្រទេសថៃ នឹងប្រទេសឡាវ និងនៅទិសខាងកើតឆៀងខាងត្បូងដោយប្រទេសវៀតណាម ហើយនៅទិសខាលិចភ្ជាប់ដោយឈូងសមុត្រថៃ ហើយនិងប្រទេសថៃ។ តំបន់ភាគច្រើននៃប្រទេសនេះមានទំហំធំធេងណាស់ ហើយនៅចំកណា្ដលនៃប្រទេសនេះមាន ទន្លេសាប់និងទន្លេមេគង្គ នៅភូមិភាគខាងជើង និងខាងត្បូងជាទន្លេទី១២ដែលជាទន្លេធំជាងគេនៅក្នុងពិភពលោក។
ចំនែកអាកាសធាតុគឺមានខ្យល់មូសុង ជាក់ស្ដែងវាមានទទឹក ហើយនៅរដូវប្រាំង រដូវទាំងពីរគឺមានរយៈពេលប្រវែងគ្នា។ ក្នុងអាកាសធាតុទាំងពីរនេះមាសំណើមខ្ពស់ទូទៅពេញមួយឆ្នាំ។ព្រៃឈើអាចគ្របដណ្ដប់បាន២ទៅ៣ប្រទេស ប៉ុន្ដែវាធ្វើអោយខូចខាតបន្ដិចបន្ដួច ក្នុងចំនោមតំបន់ដែលបានដុត (របៀបដែគេហៅនេះគឺ ការអាយ រិះរក អំពីកសិកម្ម) ហើយដោយសារទេ ហើយត្រូវនិស្សយាយថា.
ប្រទេសកម្ពុជាធ្លាក់នៅក្នុងការស្វែងរកដំបន់ភូមិសាស្រ្ដ។ ភូមិភាគដែលធំជាងគេនៅក្នុងប្រទេសនេះគឺមានចំនួន ៧៥ភាគរយ។ មានចាប់ផ្ដើមពីទន្លេសាប រួមនិងទន្លេមេគង្គដែលជាដីទំនាប ។ នៅទិសខាងត្បូងឆៀងខាងកើតនេះមានអាងទឹកដ៏ធំគឺជាអាងទឹកទី៤  ឈ្មោះថាមេគង្គ ហើយវាបែរទៅប្រទេសវៀតណាម ខាងជើងជាសមុទ្រចិន។ អាងទឹកនេះ មានរាងត្រីកោណ កំណកទឹក ថែមទាំងមានជួរភ្នំនៅទិសខាងត្បូងឆៀងខាងលិច ដោយជាប់ដោយជួរភ្នំក្រវាញ និងជួរភ្នំ សត្វដំរី និងនៅទិសខាងជើងហ៊ុំព័ទ្ធទៅដោយភ្នំដាងរីក ។
នៅទិសខាងជើងឆៀងខាងកើតជាតំបន់ដែលមានដីខ្ពស់ៗ ដីទួល ហើយទិសខាងកើតរួមបញ្ជូលទៅក្នុង ចំចំនុចកណ្ដាលដែលជាដំបន់មានដីខ្ពស់ ដីទួលនៃ វៀតណាមខាងត្បូង។
ទន្លេសាបអាងទឹកមេគង្គគឺស្ថិតនៅភូមិភាគទំនាបដែលកើតឡើងច្រើនរាបច្បាស់ជាមួយកំពស់ដែលមិនមែន១០០ម៉ែត។ កំពស់បានកើនឡើង ដីបានក្លាយជារមូរចូលគ្នាជាច្រើន ហើយកាត់។
ភ្នំកាដាម៉ុម ក្នុងទិសខាងត្បូងឆៀងខាងលិច  ជាធម្មតាភាគបូព៌ានៃប្រទេសក្នុងការចាត់ការទិសខាងជើងឆៀងខាងលិច និងទិសខាងត្បូងឆៀងខាង


ព្រះរាជាណាចក្រ​ភ្នំ ឬ នគរ​ភ្នំ (សតវត្សរ៍​ទី​១ ដល់​សតវត្សរ៍​ទី​៦ នៃ​គ.ស.)(https://www.rfa.org/khmer/news/history/History-Part-1-Geography-01212014231202.html)

១. ផែនទី​ភូមិសាស្ត្រ​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា

ក្នុង​រយៈ​កាល​នៃ​សម័យ​រុងរឿង ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា បាន​លាត​សន្ធឹង​ពី​សមុទ្រ​ចិន ដល់​ទន្លេ​មេណាម។ កាល​ណោះ ដែន​ដី​[[កូសាំងស៊ីន]] ឬ​កម្ពុជា​ក្រោម រួម​និង​ខេត្ត​ទាំង​ឡាយ​នៅ​ភាគ​កណ្ដាល និង​ភាគ​ខាង​ត្បូង​នៃ​ប្រទេស​[[ឡាវ]] ហើយ​ស្ទើរ​តែ​ទាំងអស់​នៃ​ដែន​ដី​នៃ​ប្រទេស​ថៃ សព្វថ្ងៃ​នេះ គឺ​ជា​អតីត​ដែន​ដី​របស់​ខ្មែរ​ទាំងអស់ ហើយ​ក្នុង​រយៈ​កាល​ដ៏​យូរ​លង់​មក​ហើយ​នោះ មាន​ពេល​ខ្លះ​ខ្មែរ​ក៏​បាន​កាន់​កាប់​ជ្រោយ​ម៉ាឡេស៊ី និង​ប្រទេស​ភូមា ផង​ដែរ។

តាំង​ពី​ច្រើន​សតវត្ស​មក​ហើយ ពិសេស​ពី​សតវត្ស​ទី​១៣ រហូត​ដល់​សតវត្ស​ទី​១៨ និង​ទី​១៩ នៃ​គ្រិស្ដសករាជ ទឹក​ដី​ប្រទេស​កម្ពុជា កាន់​តែ​រួញ​តូច​ទៅៗ បន្តិច​ម្តងៗ ដោយសារ​សត្រូវ​ទាំង​ឆ្វេង​ទាំង​ស្តាំ គឺ​ថៃ និង​វៀតណាម ដែល​មាន​បំណង​យក​ទន្លេ​មេគង្គ​ជា​ព្រំដែន​រួម​របស់​គេ។

ដោយ​មាន​អន្តរាគមន៍​របស់​ប្រទេស​បារាំង តាម​ការ​ស្នើសុំ​របស់​ព្រះរាជា​ខ្មែរ ប្រទេស​ជិត​ខាង​របស់​កម្ពុជា បាន​ព្រម​ចុះ​សន្ធិសញ្ញា​ព្រមព្រៀង​បី​ជា​សំខាន់ គឺ​សន្ធិសញ្ញា​ឆ្នាំ​១៨៦៣ សន្ធិសញ្ញា​ឆ្នាំ​១៩០៤ និង​សន្ធិសញ្ញា​ឆ្នាំ​១៩០៧ ដែល​ជួយ​អោយ​ប្រទេស​ខ្មែរ​នៅ​គង់វង្ស​ស្ថិតស្ថេរ ដោយ​រក្សា​បាន​នូវ​វត្តមាន​នយោបាយ​របស់​ខ្លួន ហើយ​អាច​កាន់​កាប់​ទឹក​ដី​ខ្លះ​របស់​ខ្លួន​ដែល​នៅ​សល់ ហើយ​ដែល​ខ្មែរ​ធ្លាប់​កាន់​កាប់​តាំង​ពី​សតវត្ស​ទី​១៨ មក។ ក៏ប៉ុន្តែ ទោះ​ជា​យ៉ាង​នេះ​ក៏ដោយ ក៏​ប្រជាពលរដ្ឋ​ខ្មែរ​ច្រើន​លាន​នាក់​បាន​ត្រូវ​កាត់​ផ្តាច់ ឬ​បំបែក​អោយ​ទៅ​រស់​នៅ​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​រដ្ឋាភិបាល​បរទេស​នៅ​លើ​ទឹក​ដី​កំណើត​របស់​ខ្លួន។

ស្ថិត​នៅ​ចំ​កណ្ដាល​ប្រទេស​អាស៊ី​នៃ​ខ្យល់​រដូវ ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា ឬ​ស្រុក​ខ្មែរ ដែល​មាន​ផ្ទៃ​ក្រឡា​ប្រមាណ ១៨២.០០០​គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា ហើយ​មាន​ព្រំប្រទល់​ដែន​ជាប់​នឹង​ប្រទេស​ថៃ ប្រទេស​ឡាវ ប្រទេស​វៀតណាម និង​ឈូង​សមុទ្រ​សៀម។

លក្ខណៈ​ភូមិសាស្ត្រ​របស់​ស្រុក​ខ្មែរ អាច​ចែក​ជា​ពីរ​តំបន់​ដាច់​ពី​គ្នា គឺ​តំបន់​ភ្នំ ខ្ពង់រាប ស្ថិត​នៅ​ភាគ​ខាង​ជើង ភាគ​ឦសាន និង​ភាគ​និរតី​នៃ​ប្រទេស។ ចំណែក​ខាង​តំបន់​វាល​ទំនាប​វិញ គឺ​ស្ថិត​តាម​បាត​ខ្ទះ ភាគ​កណ្ដាល តំបន់​បឹងបួ វាល​ទំនាប​ទន្លេ​មេគង្គ និង​តំបន់​មាត់​សមុទ្រ។ មួយ​ភាគ​ធំ​នៃ​ផ្ទៃ​ប្រទេស ត្រូវ​គ្រប​ដណ្ដប់​ទៅ​ដោយ​សម្បត្តិ​ធម្មជាតិ ព្រៃ​ឈើ ហើយ​តំបន់​ដី​ខ្ពស់ គឺ​ខ្ពង់រាប​ហាក់​មាន​លក្ខណៈ​ជា​ខ្សែ​ក្រវាត់​ធម្មជាតិ ដែល​ហ៊ុមព័ទ្ធ​វាល​ទំនាប​របស់​ប្រទេស​ខ្មែរ​ទាំង​មូល។

នៅ​ភាគ​និរតី​នៃ​ប្រទេស មាន​ភ្នំ​ធំ ហើយ​ខ្ពស់​ចោត ដូច​ជា​ជួរ​ភ្នំ​ក្រវាញ ជាដើម ដែល​លាត​សន្ធឹង​ដល់​មាត់​សមុទ្រ ហើយ​មាន​កម្ពស់​ពី ១.០០០​ម៉ែត្រ រហូត​ដល់ ១.៧៤៤​ម៉ែត្រ នៅ​ភ្នំ​សង្កុស។ នៅ​ភាគ​ខាង​ជើង មាន​ជួរ​ភ្នំ​ដងរែក ដែល​ខណ្ឌ​ដែន​ប្រទេស​កម្ពុជា និង​ប្រទេស​ថៃ ហើយ​ជួរ​ភ្នំ​នេះ​ជាប់​ទៅ​នឹង​ភ្នំ​ដែក ដែល​ជា​ភ្នំ​សម្បូរ​ដោយ​រ៉ែ​លោហធាតុ ដែល​បុព្វបុរស​ដូនតា​ខ្មែរ​ធ្លាប់​ដឹក​យក​មក​ប្រើប្រាស់ ហើយ​ដឹក​ជញ្ជូន​តាម​ផ្លូវ​ទឹក គឺ​[[ស្ទឹង]]​មួយ​ដែល​អាច​ប្រើប្រាស់​បាន​រយៈពេល ៨​ខែ​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ។ ស្ទឹង​នេះ​ហូរ​ចាក់​ចូល​មក​ក្នុង​បឹង​ទន្លេសាប ដោយ​ឆ្លង​តំបន់​ភ្នំ​គូលែន ជា​តំបន់​មួយ​ដែល​ព្រះបាទ​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​២ ធ្លាប់​បាន​រៀប​ចំ​កសាង​ជា​រាជធានី​មួយ​រយៈ នៅ​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី​៩ នៃ​គ្រិស្ដសករាជ​ផង។

នៅ​ភូមិ​ភាគ​ឦសាន​នៃ​ប្រទេស គឺ​នៅ​ក្នុង​ខេត្ត​ក្រចេះ ខេត្ត​ស្ទឹងត្រែង ខេត្ត​រតនគិរី និង​ខេត្ត​មណ្ឌលគិរី ជា​តំបន់​ដែល​សម្បូរ​ដោយ​ខ្ពង់រាប​ដែល​មាន​ធាតុ​កសិណ​សិលា ថ្ម​ក្រានីត និង​ថ្ម​បបុះ ដែល​មាន​ដើម​កំណើត​មក​ពី​កម្អែល​ភ្នំ​ភ្លើង​ក្នុង​សម័យ​អតីត​កាល​ដ៏​យូរ ហើយ​កន្លែង​ខ្លះ​មាន​កម្ពស់​រហូត​ដល់ ១.០០០​ម៉ែត្រ ពិសេស គឺ​តំបន់​ដែល​មាន​ព្រំដែន​ប្រសព្វ​គ្នា​រវាង​ប្រទេស​ទាំង​បី គឺ​កម្ពុជា ឡាវ និង​វៀតណាម។ ហើយ​ទន្លេ​សំខាន់ៗ​បី​ដែល​ហូរ​ពី​ខ្ពង់រាប​ខាង​លើ​នេះ ឆ្ពោះ​ទៅ​ទិស​ខាង​លិច គឺ​ហូរ​ភ្ជាប់​ទៅ​នឹង​ទន្លេ​ទាំង​បី​នោះ គឺ​ទន្លេ​សេកុង សេសាន និង​ទន្លេ​ស្រែពក។

ភាគ​កណ្ដាល​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា ជា​តំបន់​បាត​ខ្ទះ ដែល​សម្បូរ​ទៅ​ដោយ​ដី​ល្បប់​មាន​ជីជាតិ ហើយ​និង​មាន​ភ្នំ​ខ្លះ​ដែរ តែ​ស្ថិត​នៅ​ដាច់ៗ​ពី​គ្នា គឺ​ជា​តំបន់​ដែល​ដី​សម្បូរ​ទៅ​ដោយ​ជីជាតិ​ជាង​គេ​បំផុត​នៅ​ក្នុង​ជ្រោយ​ឥណ្ឌូ​ចិន នេះ។ នេះ​ជា​ហេតុ​ទាក់ទាញ​ប្រជាពលរដ្ឋ​អោយ​មក​រស់​នៅ​កុះករ​ក្នុង​តំបន់​នោះ ពិសេស គឺ​ប្រជាពលរដ្ឋ​ដែល​រស់​រាន ហើយ​ទាញ​យក​ផល​ពី​មុខ​របរ​កសិកម្ម ទាញ​ផល​ប្រយោជន៍​ពី​វាល​ទំនាប​មាន​ជីជាតិ ផល​ប្រយោជន៍​ពី បឹង ស្ទឹង ទន្លេ ទាំង​ឡាយ​នៃ​ភូមិ​ភាគ​នោះ។

បឹង​ទន្លេសាប គឺ​ជា​បឹង​មួយ​ដែល​ធំ​ជាង​គេ​បង្អស់​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា។ នៅ​រដូវ​វស្សា បឹង​នេះ​មាន​បណ្តោយ​រហូត​ដល់​ទៅ ១៦០​គីឡូម៉ែត្រ និង​ទទឹង ៣៦​គីឡូម៉ែត្រ។ នៅ​រដូវ​ប្រាំង ខែ​មីនា-មេសា បឹង​នេះ​មាន​ក្រឡា​ផ្ទៃ​ប្រមាណ ៣.០០០​គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា។ គេ​អាច​ចែក​បឹង​នេះ​ជា​ពីរ​ផ្នែក គឺ​បឹង​ធំ ស្ថិត​នៅ​ភាគ​ខាង​លិច បឹង​តូច វាល​ភក់ តំបន់​ក​ដប ស្ថិត​នៅ​ភាគ​ខាង​កើត។ នៅ​ពេល​ទឹក​ទន្លេ​មេគង្គ​ឡើង​ខ្ពស់ ទឹក​បឹង​ទន្លេសាប​នេះ មាន​ជម្រៅ​រហូត​ដល់​ជាង ១០​ម៉ែត្រ ហើយ​បែក​វាល​លិច​គ្រប​ដណ្ដប់​លើ​ព្រៃ​មាត់​បឹង​ទាំងអស់​ដែល​នៅ​ជុំវិញ​បឹង​ទន្លេសាប​នោះ។

ទន្លេ​មេគង្គ​ដែល​មាន​ប្រភព​ចេញ​មក​ពី​តំបន់​ទីបេ ជា​ទន្លេ​ធំ​តែ​មួយ​គត់​ដែល​ហូរ​កាត់​ប្រទេស​កម្ពុជា ពី​ព្រំដែន​ខាង​ជើង​ទៅ​ព្រំដែន​ខាង​ត្បូង ត្រង់​ល្បាក់ខោន គឺ​ត្រង់​ព្រំប្រទល់​ដែន​រវាង​ប្រទេស​ឡាវ និង​កម្ពុជា ទឹក​ទន្លេ​មេគង្គ​ត្រូវ​ហូរ​មក​ជួប​នឹង​របាំង​ថ្ម​ខ្ពស់ ដូច​ជា​ទំនប់​ចោត​ត្រេង ដែល​ធ្វើ​អោយ​ទន្លេ​មេគង្គ​ត្រង់​ល្បាក់ខោន​នេះ ក្លាយ​ជា​អាង​ទឹក​ដ៏​ធំ​សម្បើម ដែល​មាន​ជម្រៅ​រហូត​ដល់​ជាង ២០​ម៉ែត្រ ហើយ​ហូរ​ធ្លាក់​ចុះ​យ៉ាង​ខ្លាំង​មក​ក្រោម ដែល​កប៉ាល់​មិន​អាច​ធ្វើ​ដំណើរ​ឆ្លង​កាត់​ទី​នោះ​បាន​ឡើយ។

ក្រៅ​ពី​តួ​ទន្លេ​មេគង្គ ក៏​មាន​ដៃ​ទន្លេ​ជាច្រើន ខ្លះ​មាន​ទទឹង​រហូត​ទៅ​ដល់​ជាង ២​គីឡូម៉ែត្រ ហូរ​ប្រសព្វ​គ្នា​ចាក់​ទៅ​ត្រង់​ដែន​ដី​សណ្ដ​ទន្លេ​មេគង្គ ដែល​មាន​ទំហំ​ប្រមាណ ៦០០​គីឡូម៉ែត្រ ពិសេស គឺ​ត្រង់​ដែន​ដី​ដែល​បារាំង ហៅ​ថា កូសាំងស៊ីន ហើយ​ធ្វើ​អោយ​តំបន់​នេះ​ក្លាយ​ជា​តំបន់​មាន​ជីជាតិ​បំផុត​របស់​ជនជាតិ​ខ្មែរ។ បច្ចុប្បន្ន​នេះ ដែន​ដី​កូសាំងស៊ីន គឺ​ដែន​ដី​កម្ពុជា​ក្រោម ដ៏​មាន​ជីជាតិ​របស់​ខ្មែរ ក្លាយ​ទៅ​ជា​របស់​វៀតណាម ទៅ​ហើយ។ ចំណែក​វាល​ទំនាប​ទន្លេ​មេគង្គ​វិញ គឺ​ជា​តំបន់​ដែល​លាត​សន្ធឹង​ពី​ខេត្ត​ក្រចេះ រហូត​ទៅ​ដល់​មាត់​សមុទ្រ​ផ្នែក​ខាង​ត្បូង។ នៅ​ភ្នំពេញ ដែល​ជា​រាជធានី​នៃ​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា ដែល​បាន​បង្កើត​ឡើង​តាំង​ពី​អំឡុង​សតវត្ស​ទី​១៥ នៃ​គ្រិស្ដសករាជ​នោះ ទន្លេ​មេគង្គ​ត្រូវ​បែក​ចេញ​ជា​ទន្លេ​បួន ដែល​គេ​និយម​ហៅ​ថា​ចតុមុខ។ នៅ​ត្រង់​ចតុមុខ​នេះ ទន្លេ​មេគង្គ​ត្រូវ​ភ្ជាប់​ទៅ​នឹង​ទន្លេសាប ដែល​បែក​ទៅ​ទិស​ខាង​ជើង​ទន្លេ​ធំ និង​ទន្លេ​បាសាក់ ដែល​ហូរ​ចាក់​ទៅ​ក្នុង​សមុទ្រ។

នៅ​រដូវ​ប្រាំង ខែ​ផល្គុណ ចែត្រ គឺ​ខែ​មីនា មេសា ទឹក​ទន្លេ​មេគង្គ​ត្រូវ​នឹង​ថ្កល់ ហើយ​ជោរ​នាច​ទៅ​តាម​ពេល​វេលា។ រហូត​ដល់​ខែ​វស្សា រដូវ​ភ្លៀង​ធ្លាក់ ចាប់​ផ្ដើម​ឡើង​នៅ​ខែ​កក្កដា ទឹក​ទន្លេ​មេគង្គ​ត្រូវ​ឡើង​ផ្ទៃ​ទន្លេ​មេគង្គ​ក៏​រីក​ធំ​ម្តង​បន្តិចៗ។ ឯ​ទន្លេ​ធំ និង​ទន្លេ​បាសាក់​វិញ ទឹក​ក៏​កាន់​តែ​បន្ថែម​ល្បឿន​ឡើង​ជា​រៀង​រាល់​ថ្ងៃ ហូរ​ត្របាញ់​ចាក់​ទៅ​ក្នុង​សមុទ្រ។ ចំណែក​ខាង​បឹង​ទន្លេសាប​វិញ ពេល​នោះ​បាន​ក្លាយ​ជា​អាង​ស្តុក​ទឹក​យ៉ាង​ធំ រហូត​លិច​អស់​តំបន់​ទាំង​ឡាយ​ដែល​នៅ​ជុំវិញ​ទី​នោះ អស់​រយៈពេល ៥​ខែ​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំ គឺ​មាន​រយៈ​កាល​ស្មើ​នឹង​ទឹក​ទន្លេ​មេគង្គ​ឡើង​ដូច្នោះ​ដែរ។

នៅ​រដូវ​សម្រក ពិសេស គឺ​ពេល​ដែល​ទឹក​ទន្លេសាប​ចាប់​ផ្ដើម​ហូរ​វិល​ត្រឡប់​ចេញ​មក​វិញ ប្រជាពលរដ្ឋ​ខ្មែរ​នៅ​គ្រប់​ទិសទី រួម​ទាំង​ជនជាតិ​ខ្មែរ​នៅ​ទឹក​ដី​កម្ពុជា​ក្រោម​ផង តែង​តែ​ប្រារឰ​ធ្វើ​ពិធី​បុណ្យ​ប្រពៃណី​មួយ គឺ​បុណ្យ​អុំទូក អក​អំបុក សំពះ​ព្រះខែ ដើម្បី​សាទរ​បាតុភូត​ធម្មជាតិ​ដ៏​កម្រ​មាន​នៅ​លើ​ពិភពលោក​យើង​នេះ៕
[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]{{stub}}
សូមអគុណច្រើន៕]</text>
      <sha1>qnvbfx7kohvkdyzvnyvxhjemsuz4np8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>សំយុត្តនិកាយ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23360</id>
    <revision>
      <id>336686</id>
      <parentid>335329</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34734-43</username>
        <id>51564</id>
      </contributor>
      <comment>/* 5. មហាវារវគ្គ */</comment>
      <origin>336686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18368" sha1="niieh5d44mft0khk6vnmk2nua48dopr" xml:space="preserve">'''[[ព្រះត្រៃបិដក]] &gt; [[សុត្តន្តបិដក]] &gt; [[សំយុត្តនិកាយ]]'''

{{buddhism}}
{{PaliCanon}}

ក្នុងព្រះត្រៃបិដកខ្មែរ គម្ពីរសំយុត្តនិកាយ (Samyutta Nikaya) ត្រូវបានគេរៀងលេខចាប់ពីសៀវភៅ[[ភាគ២៩]] រហូតដល់[[ភាគ៣៩]] ។ ​គម្ពីរ​សំយុត្តនិកាយ​ផ្ទុក​ទៅ​ដោយ​សូត្រ​ (សេចក្តី​បង្រៀន)​ សំខាន់ៗ​របស់​ព្រះ​ពុទ្ធ ដូច​ជា​សេចក្តី​បង្រៀន​ (Discourses of the Buddha) អំពី​អរិយសច្ច (the Four Noble Truths), បដិច្ចសមុប្បាទ (dependent origination), ពោជ្ឈង្គ ៧ (the seven factors of enlightenment), និង អដ្ឋង្គិកមគ្គ (the Noble Eightfold Path) ។ គម្ពីរ​សំយុត្តនិកាយ (The Connected Discourses of the Buddha) ឈរ​នៅ​លើ​លំដាប់​ថ្នាក់​ដ៏​សំខាន់​បំផុត​នៅ​ក្នុង​ឯកសារ​ពុទ្ធសាសានា​ដែល​ត្រូវ​បាន​ប្រមូល​ចងក្រង​បង្កើត​ជា​គម្ពីរ​ព្រះ​ត្រៃបិដក (the Buddhist canon) ។ 

== '''[[សគាថវគ្គ|1. សគាថវគ្គ]]''' ==
សៀវភៅ​[[ភាគ២៩]] និង​ [[ភាគ៣០]]
#'''[[ទេវតាសំយុត្ត]]'''
##'''នឡវគ្គ'''
##'''នន្ទនវគ្គ'''
##'''សត្តិវគ្គ'''
##'''សតុល្លបកាយិកវគ្គ'''
##'''អាទិត្តវគ្គ'''
##'''ជរាវគ្គ'''
##'''អន្ធវគ្គ'''
##'''ឃត្វាវគ្គ'''
###ឃត្វាសូត្រ
###រថសូត្រ
###វិត្តសូត្រ
###វុឌ្ឍិសូត្រ
###ភីតសូត្រ
###[[នជីរតិសូត្រ]]
###[[ឥស្សរសូត្រ]]
###កាមសូត្រ
###បាថេយ្យសូត្រ
###បជ្ជោតសូត្រ
###អរណសូត្រ
#'''[[ទេវបុត្តសំយុត្ត]]'''
##បឋមវគ្គ
##អណាថបិណ្ឌិកវគ្គ
##នានាតិត្ថិយវគ្គ
#'''[[កោសលសំយុត្ត]]'''
##បឋមវគ្គ
##ទុតិយវគ្គ
##តតិយវគ្គ
#'''[[មារសំយុត្ត]]'''
##បឋមវគ្គ
##ទុតិយវគ្គ
##តតិយវគ្គ
###សម្ពហុលសូត្រ ទី១ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣២០)
###សមិទ្ធិសូត្រ ទី២ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣២៤)
###[[គោធិកសូត្រ]] ទី៣ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣២៨)
###សត្តវស្សសូត្រ ទី៤ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣៣៤)
###[[មារធីតុសូត្រ]] ទី៥ (សៀវភៅភាគ ២៩ ទំព័រទី ៣៣៩)
#'''[[ភិក្ខុនីសំយុត្ត]]'''
#'''ព្រហ្មសំយុត្ត'''
##បឋមវគ្គ
##ទុតិយវគ្គ
#'''ព្រាហ្មណសំយុត្ត'''
##អរហន្តវគ្គ
##ឧបាសកវគ្គ
#'''[[វង្គីសសំយុត្ត]]'''
#'''[[វនសំយុត្ត]]'''
#'''[[យក្ខសំយុត្ត]]'''
#'''[[សក្កសំយុត្ត]]'''
##បឋមវគ្គ
##ទុតិយវគ្គ
##សក្កបញ្ចកៈ

== '''[[និទានវគ្គ|2. និទានវគ្គ]]''' ==
សៀវភៅ​[[ភាគ៣១​|ភាគ៣១]]​ និង [[ភាគ៣២]]
#'''[[និទានសំយុត្ត]]'''
#'''[[អភិសមយសំយុត្ត]]'''
#'''[[ធាតុសំយុត្ត]]'''
#'''[[អនមតគ្គសំយុត្ត]]'''
#'''[[កស្សបសំយុត្ត]]'''
#'''[[លាភសក្ការសំយុត្ត]]'''
#'''[[រាហុលសំយុត្ត]]'''
#'''[[លក្ខណសំយុត្ត]]'''
#'''[[ឱបមសំយុត្ត]]'''
#'''[[ភិក្ខុសំយុត្ត]] (សៀវភៅ​ភាគ ៣២ ទំព័រ​ទី ៣៧៥)'''

== '''3. [[ខន្ធវារវគ្គ]]'''​ ==
(សៀវភៅ​[[ភាគ៣៣]] និង​ [[ភាគ៣៤]])
#'''[[ខន្ធសំយុត្ត]]'''
##មូលបណ្ណាសក
###'''នកុលបិតវគ្គ'''
####នកុលបិតាសូត្រ​
####ទេវទហសូត្រ​
####ហលិទ្ទិកានិសូត្រ​ទី​១
####ហលិទ្ទិកានិសូត្រ​ទី​២
####សមាធិសូត្រ
####បដិសល្លានសូត្រ
####ឧបាទានបរិតស្សនាសូត្រ​ទី​១
####ឧបាទានបរិតស្សនាសូត្រ​ទី​២
####អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នសូត្រទី​១
####អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នសូត្រទី​២
###'''អនិច្ចវគ្គ'''
####អនិច្ចសូត្រ
####ទុក្ខសូត្រ​ ទី ​១
####អនត្តសូត្រ ​ទី ​១
####អនិច្ចសូត្រ​ ទី ២
####ទុក្ខសូត្រ​ ទី​ ២
####អនត្តសូត្រ ​ទី ​២
####អនិច្ចហេតុសូត្រ​
####ទុក្ខហេតុសូត្រ
####អនត្តហេតុសូត្រ
####អានន្ទសូត្រ
###ភារវគ្គ
####ភារសូត្រ
####បរិញ្ញាសូត្រ
####បរិជានសូត្រ
####ឆន្ទរាគសូត្រ
####អស្សាទសូត្រ ទី ១
####អស្សាទសូត្រ ទី ២
####អស្សាទសូត្រ ទី ៣
####អភិនន្ទនសូត្រ
####ឧប្បាទសូត្រ
####អឃមូលសូត្រ
####បភង្គសូត្រ
###នតុមហាកវគ្គ
####នតុមហាកសូត្រ ទី ១
####នតុមហាកសូត្រ ទី ២
####ភិក្ខុសូត្រ ទី ១
####ភិក្ខុសូត្រ ទី ២
####អានន្ទសូត្រ ទី ១
####អានន្ទសូត្រ ទី​ ២
####អនុធម្មសូត្រ ទី ១
####អនុធម្មសូត្រ ទី ២
####អនុធម្មសូត្រ ទី ៣
####អនុធម្មសូត្រ ទី ៤
###អត្តទីបវគ្គ
####អត្តទីបសូត្រ
####បដិបទាសូត្រ
####អនិច្ចសូត្រ ទី ១
####អនិច្ចសូត្រ ទី ២
####សមនុបស្សនាសូត្រ
####បញ្ចខន្ធសូត្រ
####សោណសូត្រ ទី ១
####សោណសូត្រ ទី ២
####នន្ទិខយសូត្រ ទី ១
####នន្ទិខយសូត្រ ទី ២
##មជ្ឈិមបណ្ណាសក
###ឧបាយវគ្គ
####ឧបាយសូត្រ
####ពីជសូត្រ
####ឧទានសូត្រ
####បរិវដ្ដសូត្រ
####សត្តដ្ឋានសូត្រ
####ពុទ្ធសូត្រ
####បញ្ចវគ្គិយសូត្រ
####មហាលិសូត្រ
####អាទិត្តសូត្រ
####និរុត្តិបថសូត្រ
###'''អរហន្តវគ្គ'''
####ឧបាទិយសូត្រ
####មញ្ញមានសូត្រ
####អភិនន្ទមានសូត្រ
####អនិច្ចសូត្រ
####ទុក្ខសូត្រ
####អនត្តសូត្រ
####អនត្តនិយសូត្រ
####រជនិយសណ្ឋិតសូត្រ
####រាធសូត្រ
####សុរាធសូត្រ
###'''ខជ្ជនិយវគ្គ'''
####'''អស្សាទសូត្រ'''
####'''សមុទយសូត្រ ទី ១'''
####សមុទយសូត្រ ទី ២
####អរហន្តសូត្រ ទី ១
####អរហន្តសូត្រ ទី ២
####សីហសូត្រ
####ខជ្ជនិយសូត្រ
####បិណ្ឌោលយសូត្រ
####បាលិលេយ្យសូត្រ
####បុណ្ណមសូត្រ
###'''ថេរវគ្គ'''
####'''អានន្ទសូត្រ'''
####តិស្សសូត្រ
####យមកសូត្រ
####អនុរាធសូត្រ
####វក្កលិសូត្រ
####អស្សជិសូត្រ
####ខេមកសូត្រ (Khemaka Sutta,  SN 22:89)
####ឆន្នសូត្រ
####រាហុលសូត្រ ទី ១
####រាហុលសូត្រ ទី ២
###'''បុប្ផវគ្គ'''
####'''នទីសូត្រ'''
####បុប្ផសូត្រ
####'''[[ផេណបិណ្ឌូបមសូត្រ]]'''​ (''Pheṇapiṇḍūpamasutta'', SN 22.95)
####គោមយសូត្រ
####នខសិខសូត្រ
####សាមុទ្ទកសូត្រ
####គទ្ទូលសូត្រ ទី ១
####គទ្ទូលសូត្រ ទី ២
####នាវាសូត្រ
####សញ្ញាសូត្រ
##'''ចុលបណ្ណាសក'''
###'''អន្តវគ្គ'''
####'''អន្តសូត្រ'''
####ទុក្ខសូត្រ
####សក្កាយសូត្រ
####បរិញ្ញេយ្យសូត្រ
####សមណសូត្រ ទី ១
####សមណសូត្រ ទី ២
####សោតាបន្នសូត្រ
####អរហន្តសូត្រ
####ឆន្ទបហីនសូត្រ ទី ១
####ឆន្ទបហីនសូត្រ ទី ២
###ធម្មកថិកវគ្គ
####'''អវិជ្ជាសូត្រ'''
####វិជ្ជាសូត្រ
####ធម្មកថិកសូត្រ ទី ១
####ធម្មកថិកសូត្រ ទី ២
####ពន្ធនសូត្រ
####បរិមុច្ចិតសូត្រ ទី ១
####បរិមុច្ចិតសូត្រ ទី ២
####សំយោជនសូត្រ
####ឧបាទានសូត្រ
####សីលសូត្រ
####សុតវាសូត្រ
####កប្បសូត្រ ទី ១
####កប្បសូត្រ ទី ២
###អវិជ្ជាវគ្គ
####សមុទយធម្មសូត្រ ទី ១
####សមុទយធម្មសូត្រ ទី ២
####សមុទយធម្មសូត្រ​ ទី ៣
####អស្សាទសូត្រ ទី ១
####អស្សាទសូត្រ ទី ២
####សមុទយធម្មសូត្រ​​ ទី ១
####សមុទយធម្មសូត្រ ទី ២
####កោដ្ឋិតសូត្រ ទី ១
####កោដ្ឋិតសូត្រ ទី ២
####កោដ្ឋិតសូត្រ ទី ៣
###កុក្កុឡវគ្គ
####កុក្កុឡសូត្រ
####អនិច្ចសូត្រ ទី ១
####អនិច្ចសូត្រ ទី ២
####អនិច្ចសូត្រ ទី ៣
####ទុក្ខសូត្រ ទី ១
####ទុក្ខសូត្រ ទី ២
####ទុក្ខសូត្រ ទី ៣
####អនត្តសូត្រ ទី ១
####អនត្តសូត្រ ទី ២
####អនត្តសូត្រ ទី ៣
####កុលបុត្តសូត្រ ទី ១
####កុលបុត្តសូត្រ ទី ២
####កុលបុត្តសូត្រ ទី ៣
####កុលបុត្តសូត្រ ទី ៤
###ទិដ្ឋិវគ្គ
####អជ្ឈត្តិកសូត្រ
####ឯតំមមសូត្រ
####ឯសោអត្តាសូត្រ
####នោចមេសិយាសូត្រ
####មិច្ឆាទិដ្ឋិសូត្រ
####សក្កាយទិដ្ឋិសូត្រ
####អត្តានុទិដ្ឋិសូត្រ
####អភិនិវេសសូត្រ ទី ១
####អភិនិវេសសូត្រ ទី ២
####អានន្ទសូត្រ
#'''[[រាធសំយុត្ត]]'''
#'''[[ទិដ្ឋិសំយុត្ត]]'''
#'''[[ឱក្កន្តសំយុត្ត]]'''
#'''[[ឧប្បាទសំយុត្ត]]'''
#'''[[កិលេសសំយុត្ត]]'''
#'''[[សារិបុត្តសំយុត្ត]]'''
#'''[[នាគសំយុត្ត]]'''
#'''[[សុបណ្ណសំយុត្ត]]'''
#'''[[គន្ធព្ពកាយសំយុត្ត]]'''
#'''[[វលាហកសំយុត្ត]]'''
#'''[[វច្ឆគោត្តសំយុត្ត]]'''
#'''[[ឈានសំយុត្ត]]'''

== '''[[សឡាយតនវគ្គ|4. សឡាយតនវគ្គ]]''' ==
សៀវភៅ​[[ភាគ៣៥]] និង [[ភាគ៣៦]]
#'''[[សឡាយតនសំយុត្ត]]'''
#'''[[វេទនាសំយុត្ត]]'''
#'''[[មាតុគាមសំយុត្ត]]'''
#'''[[ជម្ពុខាទកសំយុត្ត]]'''
#'''[[សាមណ្ឌកសំយុត្ត]]'''
#'''[[មោគ្គល្លានសំយុត្ត]]'''
#'''[[ចិត្តសំយុត្ត]]'''
#'''[[គាមណិសំយុត្ត]]'''
#'''[[អសង្ខតសំយុត្ត]]'''
#'''[[អព្យាកតសំយុត្ត]]'''

== '''[[មហាវារវគ្គ|5. មហាវារវគ្គ]]''' ==
សៀវភៅ​[[ភាគ៣៧]] [[ភាគ៣៨]] និង [[ភាគ៣៩]]
#'''មគ្គសំយុត្ត''' សៀវភៅ​ភាគ៣៧ ទំព័រទី ១
#'''[[ពោជ្ឈង្គសំយុត្ត]]''' សៀវភៅ​[[ភាគ៣៧]] ទំព័រទី ១៦៨
#'''[[សតិបដ្ឋានសំយុត្ត]]''' សៀវភៅ​[[ភាគ៣៨]] ទំព័រទី ១ ដល់ ១២៩
#'''[[ឥន្ទ្រិយសំយុត្ត]]''' សៀវភៅ​[[ភាគ៣៨]] ទំព័រទី ១៣០ ដល់ ២៤៧
#'''[[សម្មប្បធានសំយុត្ត]]'''
#'''[[ពលសំយុត្ត]]'''
#'''[[ឥទ្ធិបាទសំយុត្ត]]''' សៀវភៅ​[[ភាគ៣៨]] ទំព័រទី ២៥៩
#'''[[អនុរុទ្ធសំយុត្ត]]'''
#'''[[ឈានសំយុត្ត]]''' សៀវភៅ​[[ភាគ៣៩]] ទំព័រទី ២
#'''អានាបានស្សតិសំយុត្ត''' សៀវភៅ​[[ភាគ៣៩]] ទំព័រទី ៥
##ឯកធម្មវគ្គ
###ឯកធម្មសូត្រ
###ពោជ្ឈង្គសូត្រ
###សុទ្ធិកសូត្រ
###ផលសូត្រ ទី១
###ផលសូត្រ ទី២
###អរិដ្ឋសូត្រ
###កប្បិនសូត្រ
###[[ទីបសូត្រ]] (ទំព័រទី ១៥)
###វេសាលីសូត្រ
###កិមិលសូត្រ
##ទុតិយវគ្គ (ទំព័រទី ៣៥)
###ឥច្ឆាមង្គលសូត្រ
###លោមសកំភិយសូត្រ
###អានន្ទសូត្រ ទី១
###អានន្ទសូត្រ ទី២
###ភិក្ខុសូត្រ ទី១
###ភិក្ខុសូត្រ ទី២
###សំយោជនសូត្រ
###អនុសយសូត្រ
###អន្ធានសូត្រ
###អាសវក្ខយសូត្រ
#'''[[សោតាបត្តិសំយុត្ត]]'''​ សៀវភៅ​[[ភាគ៣៩]] ទំព័រទី ៦១
#'''[[សច្ចសំយុត្ត]]''' សៀវភៅ​[[ភាគ៣៩]] ទំព័រទី ២២៦
##សមាធិវគ្គ
##ធម្មចក្កប្បវត្តនវគ្គ
###តថាគតសូត្រ ទី​១
###តថាគតសូត្រ ទី២
###ខន្ធសូត្រ
###អាយតនសូត្រ
###ធារណសូត្រ ទី​១
###ធារណសូត្រ​ ទី​២
###អវិជ្ជាសូត្រ
###វិជ្ជាសូត្រ
###សង្កាសនសូត្រ
###តថសូត្រ
##កោដិគាមវគ្គ
##សីសបបណ្ណវគ្គ
###[[បាណសូត្រ]] ទី​៦
##បបាតវគ្គ
##អភិសមយវគ្គ
##អាមកធញ្ញបេយ្យាល បឋមវគ្គ
##អាមកធញ្ញបេយ្យាល ទុតិយវគ្គ
##អាមកធញ្ញបេយ្យាល តតិយវគ្គ
##អាមកធញ្ញបេយ្យាល ចតុត្ថវគ្គ
== ឯកសារយោង ==
'''[[ព្រះត្រៃបិដក]] &gt; [[សុត្តន្តបិដក]] &gt; [[សំយុត្តនិកាយ]]'''

[https://84000.org/tipitaka/read/?index_15 พระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๕  พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๗ สังยุตตนิกาย สคาถวรรค] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026133453/https://84000.org/tipitaka/read/?index_15 |date=2021-10-26 }}

[https://suttacentral.net/sn Saṁyuttanikāya]

[https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/sn/index.html Samyutta Nikaya]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះពុទ្ធសាសនា]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះត្រៃបិដក]]</text>
      <sha1>niieh5d44mft0khk6vnmk2nua48dopr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី</title>
    <ns>10</ns>
    <id>25530</id>
    <revision>
      <id>336696</id>
      <parentid>270157</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T04:26:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>142</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Italy_(1860).svg with [[File:Flag_of_the_Royal_Italian_Army.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · As also indicated in the description,</comment>
      <origin>336696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="877" sha1="nuffwkmefgzwa3jvqaag8hxhv6l7c7x" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី
| shortname alias = អ៊ីតាលី
| flag alias = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| flag alias-civil = Flag of Italy (1861-1946).svg
| link alias-naval = Regia Marina
| link alias-air force = Regia Aeronautica
| flag alias-army = Flag of the Royal Italian Army.svg
| link alias-army = Royal Italian Army
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| templatename = Kingdom of Italy
| var1 = civil
| related1 = អ៊ីតាលី
| related2 = អ៊ីតាលី (រាជ្យណាប៉ូឡេអុង)
| related3 = សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមអ៊ីតាលី
| related4 = រាជត្រកូលសាវ៉យ
&lt;/noinclude&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nuffwkmefgzwa3jvqaag8hxhv6l7c7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>អង្គការ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34593</id>
    <revision>
      <id>336681</id>
      <parentid>300953</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>កុត្តរ</username>
        <id>51123</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>336681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4784" sha1="irx1efd4r27f7clse3i8894u4p2r6zt" xml:space="preserve">សាកលវិទ្យាល័យគ្រប់គ្រង និង សេដ្ឋកិច្ច ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ

== ប្រភេទនៃអង្គការ ==
* សាជីវកម្ម
* អង្គការរដ្ឋាភិបាល
* អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល
* អង្គការនយោបាយ
* អង្គការអន្តរជាតិ
* កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ
* អង្គការសប្បុរស
* សាជីវកម្មមិនរកប្រាក់ចំណេញ
* ភាពជាដៃគូ
* សហករណ៍
* ស្ថាប័នអប់រំ

មានអង្គការដែលធ្វើការនៅក្នុងវិស័យសាធារណៈនិងឯកជនទែងពីរផង គឹអង្គការទាំងសាធារណះនិងឯកជន សមាគមអ្នកស្ម័គ្រចិត្ត ដូចជាក្លិបមួយគឺជាការងារសម្រាប់ការផ្តល់សេវាសហគមន៍ អង្គការអាចធ្វើប្រតិបត្តិការដោយសម្ងាត់និង / ឬខុសច្បាប់នៅក្នុងករណីនៃសង្គមសម្ងាត់អង្គការព្រហ្មទណ្ឌនិងចលនាតស៊ូនោះ។

== រចនាសម្ព័ន្ធ ==
ជាធម្មតាមានបួនប្រភេទនៃរចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងអង្គការ៖
# វាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយគណៈកម្មាការមួយ
# អ្នករាល់គ្នាគឺត្រូវបានបង់សម្រាប់អ្វីដែលពួកគេពិតជាធ្វើបាន គឹបង្ហាញប្រាក់ចំណេញមួយឬពួកគេត្រូវបានបណ្តេញចេញ។
# អង្គការម៉ាទ្រីស៖ វិស័យនីមួយមានអ្នកជំនាញចំនួនពីរ ឧទាហរណ៍: មួយសម្រាប់ការផលិតនិងមួយសម្រាប់ការត្រួតពិនិត្យ
# ឋានានុក្រម៖ មេដឹកនាំនៅកំពូល
== អង្គការ ==
ទោះបីជាខ្មែរក្រហមធ្វើសង្គ្រាមប្រឆាំងជាមួយរបបសាធារណៈខ្មែររបស់លោកសេនាប្រមុខលន់ នល់ អស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំក៏ដោយក៏ចលនាដឹកនាំសំខាន់ៗរបស់ខ្មែរក្រហមមិនត្រូវបានផ្សាយជាសាធារណៈដែរ។ បក្សកុម្មុយនេស្តកម្ពុជាបានរក្សាការសម្ងាត់ពីសំណាក់[[ប៉ុលពត|ប៉ុល ពត]]។ នៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៥ គណៈកម្មាធិការមជ្ឃិមបក្សកុម្មុយនេស្តកម្ពុជារួមមាន៖ ប់ុល ពត នួន ជា សោ ភឹម អៀង សារី [[សុន សេន]] តាម៉ាក់ និងវន វ៉េត។ នៅឆ្នាំ១៩៧៧ មានសមាជិកបីនាកទៀតគឺ ញឹម រស់ [[ខៀវ សំផន]] និងកែ ពកត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងគណៈកម្មាធិការនេះ។ ប៉ុល ពត អៀង សារី ខៀវ សំផន និងសុន សេន បានទទួលបានការអប់រំពីប្រទេសបារាំង ចំនែកនួន ជាធ្លាប់សិក្សារៀនសូត្រនៅប្រទេសថៃ និងវៀត ណាម។ សមាជិកផ្សេងទៀតបានទទួលការសិក្សាបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ&lt;ref&gt;សៀវភៅ ប្រវត្តិសាស្រ្តកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ឆ្នាំ១៩៧៥-១៩៧៩ ឌី ខាំប៉ូលីន មជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពូជា ទំព័រទី២២-២៣&lt;/ref&gt;។ 
== ឯកសារយោង ==
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អង្គការ]]</text>
      <sha1>irx1efd4r27f7clse3i8894u4p2r6zt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>វេយ្យាករណ៍នៃភាសាខ្មែរ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35328</id>
    <revision>
      <id>336684</id>
      <parentid>335157</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>កុត្តរ</username>
        <id>51123</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>336684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="487565" sha1="d6lxhs7p3xjzoue5g573abp71sml8mb" xml:space="preserve">'''យោង'''៖ សម្គាល់យានយន្តមានស្លាកលេខ:………………….….. ចុះថ្ងៃទី…....ខែ……..ឆ្នាំ……...

ចេញដោយមន្ទីសាធារៈការ និងដឹកជញ្ជូន រាជធានី/ខេត្ត……………….។


'''កិច្ចសន្យានេះធ្វើឡើងរវាង''' 

ក្រុមហ៊ុន............................................. មានតាំងស្ថិតនៅ.................... ភូមិ/ឃុំ/សង្កាត់.................... ខណ្ឌ/ស្រុក.................... រាជធានីភ្នំពេញ/ខេត្ត.................... តំណាងដោយឈ្មោះ.................................................. 

លេខអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ/​លិខិតឆ្លងដែន .............................ដែលតទៅហៅកាត់ថាជាភាគី (ក) ជាម្ចាស់ថ្មក្រានីត/ម្ចាស់រណ្តៅថ្មក្រានីត។

និង

ឈ្មោះ'''.....................................'''ភេទ'''...................'''សញ្ជាតិ'''..................'''ទីលំនៅបច្ចុបន្បន្នផ្ទះលេខ៖'''..................'''ផ្លូវលេខ'''..................'''ភូមិ/ឃុំ/សង្កាត់'''..................'''ខណ្ឌ/ស្រុក'''..................'''រាជធានីភ្នំពេញ/ខេត្ត'''...........................'''

លេខអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ/​លិខិតឆ្លងដែន'''.....................................'''លេខប័ណ្ណបើកបរ'''...............................'''ទូរសព្ទទំនាក់ទំនង'''.....................................'''ដែលតទៅហៅកាត់ជាភាគី '''(ខ) ម្ចាស់រថយន្ត/អ្នកបើកបរឡានដឹក'''។


ភាគីទាំងពីរបានព្រមព្រៀងគ្នាតាមលក្ខខណ្ឌដូចខាងក្រោមៈ 

ប្រការ១. កម្មវត្ថុ៖ 

-      ភាគី(ក)យល់ព្រមអោយភាគី(ខ)​ធ្វើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនថ្មក្រានីតពីទីតាំងរបស់ខ្លួនទៅកាន់ទីតាំងដែលកំណត់តាមជាក់ស្តែងដែលបានឯកភាពគ្នាមុនការដឹក ហើយភាគី(ខ)បានយល់ព្រមទទួលនិងផ្តល់សេវាដឹកជញ្ជូនថ្មក្រានីតរបស់ភាគី(ក)ដោយផ្សារភ្ជាប់នូវលក្ខណ្ឌទំនួលខុសត្រូវដូចខាងក្រោម៖

ប្រការ២.​​ ទំនួលខុសត្រូវរបស់ភាគី(ក)

-      ផ្តល់ថ្មក្រានីតពីទីតាំងរបស់ខ្លួន អោយទៅភាគី(ខ)​ធ្វើការដឹកជញ្ចូនទៅកាន់ទីតាំងដែលបានកំណត់និងឯកភាពគ្នា។

-      រាប់ចំនួនរថយន្តដឹកក្នុងប្រតិបត្តិការដឹកថ្មក្រានីត និងផ្តល់ប័ណ្ណដឹកថ្មក្រានីតដឹកចេញពីទីតាំងរបស់ខ្លួនអោយទៅភាគី(ខ)ដើម្បីរក្សាទុកនិងទូទាត់ប្រាក់ឈ្នួលដឹក។

-      ទទួលខុសត្រូវលើការលើក និងទំលាក់ចុះថ្មក្រានីតពីលើរថយន្តរបស់ភាគី(ខ)មុនពេលចេញនិងទៅដល់គោលដៅកំណត់។

ប្រការ៤. ទំនួលខុសត្រូវរបស់ភាគី(ខ)

-      ភាគី(ខ)ត្រូវមានឡានសមស្រប និងស្របច្បាប់មកទទួលដឹកថ្មក្រានីតពីទីតាំងរបស់ភាគី(ក)ហើយធ្វើការដឹកជញ្ចូនទៅកាន់ទីតាំងដែលបានកំណត់របស់ភាគី(ក)​អោយទាន់ពេលវេលានិងប្រកបដោយសុវត្តិភាព។

-      ភាគី(ខ)​ធានាដឹកតែថ្មក្រានីតពីទីតាំងរឺរណ្តៅរបស់ភាគី(ក)​ទៅ​កាន់គោលដៅដែលបានឯកភាពគ្នានិងកំណត់ដោយភាគី(ក)ហើយយល់ព្រមធានាទទួលខុសត្រូវទាំងស្រុងលើរាល់បញ្ហាដែលកើតមានឡើងចំពោះការផ្តល់សេវាកម្មដឹកជញ្ចូននេះ។

-      ក្នុងករណីមានការផ្លាស់ប្តូរតៃកុងរថយន្ត/អ្នកបើកបររថយន្តដឹក ភាគី(ខ)ត្រូវជូនដំណឹងមកភាគី(ក)អោយបានមុនរយៈពេល............ ដើម្បីរៀបចំកិច្ចសន្យាសារជាថ្មីមុននឹងធ្វើការដឹកបាន។

ប្រការ៥. ការរំលាយកិច្ចសន្យា

-      ភាគីទាំងពីរមានសិទ្ធិលុបចោលកិច្ចសន្យានេះបានដោយត្រូវមានការជូនដំណឹងមុនរយៈពេល............។

-      ក្នុងកណីរភាគីណាមួយមិនបានអនុវត្តការដឹកជញ្ជូនលើសពីរយៈពេល​១៥ថ្ងៃដោយមិន​មាន

មូលហេតុ​​ រឺគ្មានការជូនដំណឹងមកកាន់ភាគីម្ខាងទៀត កិច្ចសន្យានេះនឹងត្រូវបានចាត់ទុកជាមោឃៈ។

ប្រការ៦. សុពលភាពនៃកិច្ចសន្យា

កិច្ចសន្យានេះមានសុពលភាពអនុវត្តចាប់ពីថ្ងៃដែលភាគីទាំងពីរនៃកិច្ចសន្យាចុះហត្ថលេខារឺផ្តិតមេដៃនេះតទៅ។ កិច្ចសន្យានេះធ្វើឡើងជាភាសាខ្មែរមានចំនួនពីរ(០៣)ច្បាប់ដើម មានអានុភាព អនុវត្តដូចគ្នាដោយ៖

- ប្រគល់ជូន ភាគី(ក) ចំនួនមួយ(ច្បាប់ដើម)។

- ប្រគល់ជូន ភាគី(ខ) ចំនួនមួយ(ច្បាប់ដើម)។

{| class=&quot;wikitable&quot;
|តំណាងក្រុមហ៊ុន ភាគី (ក)   


ឈ្មោះ.......................................  កាលបរិចេ្ឆទ............................
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|សាក្សី


ឈ្មោះ.......................................  កាលបរិចេ្ឆទ............................
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|អ្នកដឹក ភាគី (ខ)


ឈ្មោះ.......................................  កាលបរិចេ្ឆទ............................
|}
- ប្រគល់ជូន សាក្សី​ ចំនួនមួយ(ច្បាប់ដើម)។
សម្លឹងមើលទៅក្រោយនឹកដល់អតីតកាលដ៏កម្សត់ ឆ្នាំ២០១០
សម័យកាលនោះ ដំណើរគ្មានគោលដៅ ចេះតែត្រាច់ចរផ្សងព្រេង

=អក្សរ=
អក្ខរៈ ឬអក្សរ ឬវណ្ណៈមានពីរយ៉ាងគឺ៖ ស្រៈ ឬសរៈ និងព្យព្ជានៈ។ ស្រៈមានពីរពួក ស្រៈពេញតួ និងស្រៈនិស្ស័យ។ ហើយវាមានទម្រង់ និងទ្រង់នៃការសរសេរខុសប្លែកពីគ្នាដូចជា៖
*អក្សរត្រង់
*អក្សរជ្រៀង
*អក្សរមូល
*អក្សរខម
==អក្សរត្រង់==
អក្សរត្រង់គឺជាទម្រង់នៃប្រភេទអក្សរដែលគេសរសេរឱ្យមានជំហរត្រង់ទៅលើ តាមទំនងបន្ទាត់បញ្ឈរ។ បន្តែគេកម្រឃើញទម្រង់អក្សរ សរសេរទ្រេតទៅឆ្វេងណាស់(ទ្រេតទៅ
ក្រោយ)។

==អក្សរជ្រៀង==
គឺជាប្រភេទអក្សរដៃ ដែលមានជំហររាងទ្រេតទៅមុខ។
==អក្សរមូល==
គឺជាប្រភេទអក្សរដែលមានទម្រង់មូល។ គេច្រើនសរសេរអក្សរមូល នៅក្នុងសៀវភៅធម៌ ជាភាសាបាលីឬ សំស្ក្រឹត។ ម្យ៉ាងទៀតការសរសេរមន្តអាគមគាថា លើកន្សែងយ័ន្តលើអាវតេជះ សាក់លើខ្លួនប្រាណ ក៏គេនិយមប្រើអក្សរមូលដែរ។ ហើយនៅទូទាំងស្រុកសៀម(ថៃ) កាលណាគេសរសេរបាលីគាថា មន្តអាគម គឺគេសរសេរអក្សរមូលខ្មែរទាំងអស់។ គេនិយមយល់ថា កាលណាគេសរសេរអក្សរ(សៀម) នៅលើយ័ន្ត មន្តអាគមគាថា នោះមិនពូកែស័ក្តិសិទ្ធិ ដូចសរសេរអក្សរមូលខ្មែរទេ។
* ករណីលើកលែង
&lt;br&gt; ប៉ុន្តែជាករណីពិសេស ដែលជាទម្លាប់របស់ខ្មែរយើងស្រាប់ផង នៅលើស្លាកយីហោផ្ទះជំនួញ ស្លាករបស់មន្ទីរក្រសួងនានា ឈ្មោះចំណងជើងសៀវភៅ ឈ្មោះអ្នកនិពន្ធ... នោះគេច្រើនតែសរសេរអក្សរមូលផងដែរ។
&lt;br&gt; ឧទាហរណ៍
&lt;br&gt; រោងចក្រស្បែកជើង ក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ វចនានុក្រមខ្មែរ  ដោយព្រះឃោសាចារ្យ [[ជួន ណាត]]។

==អក្សរខម==
[[អក្សរខម]]មានទម្រង់ទ្រង់ទ្រាយមូល ប្រហាក់ប្រហែលនឹងអក្សរមូលដែរ។ 
អក្សរទាំងនោះមាន អក្សរ ឝ អក្សរ ឞ ប៉ុន្តែមានចំណុចប្លែកគ្នាខ្លះៗដូចជា៖
* គ្រប់តួអក្សរច្រើនមានងៀងជ្រុងបន្តិចនៅចុងមុំ។
* អក្សរ “ឝ”ឬ “ឞ” មានបន្ទាត់វះពោះភ្ជាប់ពីម្ខាងទៅម្ខាង “គ”ឬ “ម”។
&lt;br&gt; បញ្ជាក់​ ឞ តួនេះពុំមែនជាព្យព្ជានៈ ម ទេ គឺជាតួព្យព្ជានៈ ឞ (ហៅថា សប)ជាព្យពា្ជនៈសម្រាប់ភាសាសំស្ក្រឹត ពុំមានក្នុងភាសាបាលីខ្មែរទេ។ ក្នុងភាសាសំស្ក្រឹតមានព្យពា្ជនៈ “ស” បីតួ(បញ្ចេញសម្លេងខុសគ្នា)គឺ ឝ (ហៅថា សក) ឞ (ហៅថា សប) និង ស (អាចហៅ សល)បាន។ ខ្មែរធ្លាប់ប្រើ ឝ និងឞ តាំងពីសម័យមុនអង្គររហូតដល់ សម័យក្រោយអង្គរ។
&lt;br&gt; គេប្រើសរសេរ ខម ប្រហាក់ប្រហែលគ្នានឹងអក្សរមូលដែរ តែគេមិនសរសេរនៅក្នុងយ័ន្ត គាថានោះទេ។ គេច្រើនសរសេរសម្រាប់ ចុះចំណងជើងសៀវភៅ ចំណងជើងអត្ថបទ ឈ្មោះជំពូក វគ្គ ផ្នែកនៃសៀវភៅមួយ។ ដោយចង់ថែរក្សាទម្រង់អក្សរ បន្សល់ទុកមកដោយបុព្វបុរសខ្មែរ គេចម្លងគំរូអក្សរខមនេះពីសិលាចារឹក ក្រោយសម័យអង្គរខ្លះពីសាស្ត្រាស្លឹករឹតខ្លះ រក្សាទុកជាកេរមត៌កខាងអក្សរសាស្ត្រកុំឱ្យបាត់បង់។ភាសាខ្មែរហ្វេកប៊ុក

=ព្យព្ជានៈ=
ប្រវត្តិព្យញ្ជនៈ
ព្យញ្ជនៈដែលគេប្រើពីសម័យដើមជាព្យញ្ជនៈសំស្ក្រឹតមានចំនួនលើសពីចំនួនព្យញ្ជនៈបច្ចុប្បន្នពីរតួគឺ
ឞ និង ឝ ហៅថា          ស-ប (ឞ)    ស-ឝ (ឝ) ឯ ស ដែលយើងប្រើសព្វថ្ងៃហៅថា ស-ល។
            
* ឞ និង ឝ គេប្រើនៅសតវត្សទី ១៧ ហើយមកដល់ គ.ស ១៧៤៧ ឃើញថាគេប្រើតួអក្សរ ស ជំនួសវិញលើកលែងតែពីសម័យអង្គរទៅ។
ក្នុងសម័យបុរាណ ព្យញ្ជនៈមុទ្ធជៈ ដ ឋ ឌ ឍ ណ ឡ និង ឞ ឝ ទុកសម្រាប់ប្រើតែពាក្យមកពីបាលី   សំស្ក្រឹត ក្នុងពាក្យខ្មែរសុទ្ធលោកមិនប្រើទេ។ លោកយក៖
* ត          ប្រើជំនួស ដ       ឧទាហរណ៍ តល (ដល់)  
* ន          ប្រើជំនួស ណ     ឧទាហរណ៍ ឯនាម្យួ (ឯណាមួយ)
* ល        ប្រើជំនួស ឡ      ឧទាហរណ៍ លេយ (ឡើយ)។

  
ព្យព្ជានៈគឺជាតួអក្ខរៈឬអក្សរដែរប្រើសម្រាប់ប្រកបជាមួយស្រៈដ៏ទៃដែលបង្កើតបានទៅជាសូរសម្លេងឬពាក្យដ៏ទៃដែរមានន័យគ្រប់គ្រាន់អាចស្តាប់បាន។ ព្យព្ជានៈទាំងនោះមាន ៣៣តួ បានបែងចែកចេញជា ៦វគ្គឬពួក ហើយក្នុងនោះមានសេស ១វគ្គ និងគូ ៥វគ្គ។ វគ្គនីមួយៗ មានតួអក្សរ ៥តួ ឯសេសវគ្គមានអក្សរ ៨តួ។ 
វគ្គទាំងនោះមានដូចជា៖ 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
|+ព្យព្ជានៈទាំង៣៣តួ និងជើង
|-
! colspan=&quot;8&quot; |ព្យព្ជានៈ
|-
! វគ្គទី១
| ក្ក || ខ្ខ || គ្គ || ឃ្ឃ || ង្ង
|-
! វគ្គទី២
| ច្ច || ឆ្ឆ || ជ្ជ || ឈ្ឈ || ញ្ញ
|-
! វគ្គទី៣
| ដ្ដ || ឋ្ឋ || ឌ្ឌ || ឍ្ឍ || ណ្ណ
|-
! វគ្គទី៤
| ត្ត || ថ្ថ || ទ្ទ || ធ្ធ || ន្ន
|-
! វគ្គទី៥
| ប្ប || ផ្ផ || ព្ព || ភ្ភ || ម្ម
|-
! វគ្គទី៦(វគ្គសេស)
| យ្យ || រ្រ || ល្ល || វ្វ || ស្ស || ហ្ហ || ឡ || អ្អ
|}

* សម្គាល់ នៅក្នុងព្យព្ជានៈថៃគ្មានសម្លេង “អ៊” ទេមានតែសម្លេង “អ” ទាំងអស់។ ហើយគ្រប់ព្យព្ជានៈថៃដែលមានសញ្ញា ៎ នៅពីលើព្យព្ជានៈណាមួយតួនោះត្រូវអានបង្អូសសម្លេងធំឡើងទៅលើ ក្រៅពីនោះត្រូវអានបញ្ចេញសម្លេង ដូចភាសាខ្មែរយើងទាំងអស់។ នៅក្នុងព្យព្ជានៈរបស់ថៃមានទាំងអស់ ៤៤តួចែកចេញជា ៣គឺ៖
+ អក្សរមានសម្លេងខ្ពស់មាន ១១តួ (អានសម្លេងខ្ពស់ឡើងទៅលើ)
&lt;br&gt; + អក្សរសម្លេងខ្ពស់មាន ៩តួ(អានក្នុងបំពង់ក)
&lt;br&gt; + អក្សរសម្លេងទាប ២៤តួ(អានសម្លេងធម្មតា)។
ក៏ប៉ុន្តែនៅក្នុងភាសាខ្មែរ ព្យព្ជានៈទាំងឡាយមានសព្ទជា ពីរពួកគឺ ពួកសម្លេងតូចហៅថា អឃោសៈ(អ) និងពួកសម្លេងធំហៅថា ឃោសៈ(អ៊)។
==ព្យព្ជានៈប្លែកផ្ជើង==
ប្លែកផ្ជើងគឺជាវិធីយកជើងព្យព្ជានៈមួយ ទៅផ្សំជាមួយនឹងព្យព្ជានៈមួយទៀត ដើម្បីបង្កើតបានជាសំឡេងផ្សំពីបញ្ចូលគ្នា ឱ្យលាន់ឮក្នុងព្យាង្គតែមួយ។ នៅក្នុងភាសាខ្មែរយើង សម្បូរពាក្យដែលផ្សំសំឡេងពីររួមបញ្ចូលគ្នាមកតែមួយព្យាង្គ សម្រាប់អាន និយាយចេញមកភា្ជប់គ្នាដូជាសំឡេងភ្លោះ។
&lt;br&gt; ឧទាហរណ៍
* ក ្ប = ក្ប មានក្នុងពាក្យ  ក្បាល
* ខ ្ស = ខ្ស មានក្នុងពាក្យ ខ្សត់។
របៀបយកជើងទៅផ្ញើ(ផ្សំ) ជាមួយព្យព្ជានៈ គោល គឺព្យព្ជានៈមានឋានៈជាម្ចាស់មានរបៀបប្លែកគ្នា÷ 

ក.យកជើងផ្សំដាក់ពីក្រោមតួព្យព្ជានៈគោល។ជើងនោះមាន ្ក ្ខ ្គ ្ង ្ច ្ឆ ្ជ ្ញ
្ដ ្ឋ ្ឌ  ្ណ ្ត ្ថ ្ទ ្ធ ្ន ្ផ ្ព ្ភ ្ម ្ល ្វ ្ហ ្អ។ 

ឧទាហរណ៍ ក្លាយ ខ្លា គ្នា ឃ្លា។

ខ. យកជើងផ្សំដាក់ពីឆ្វេងតួព្យព្ជានៈ។ ជើងនោះមាន រ្រ។

ឧទាហរណ៍ ក្រ គ្រា ច្រាំង ជ្រាល ទ្រ។

គ.យកជើងផ្សំដាក់ពីក្រោម និងខាងស្តាំ។ ជើងនោះមាន ្ឃ ្ឈ ្ឍ ្ប ្យ ្ស។ 
សង្ឃ អភិវឌ្ឍ សប្បាយ រក្សា។

==ការប្រើប្រាស់ជើងអក្សរខ្មែរ==

ដោយហេតុថា មានករណីដោយឡែកខ្លះ ដែលពាក់ព័ន្ធទៅនឹងជើងជើងព្យព្ជានៈខ្មែរយើងនោះ សូមជម្រាបថា៖
&lt;br&gt; ១. ជើង ត្ត និងជើង ដ្ត មានរូបរាងដូចគ្នាអាចច្រឡំ ព្រោះការប្រើប្រាស់កន្លងមក ហាក់ដូចជាច្របូកច្របល់បន្តិច ដូចជាពក្យ ស្ដូកស្ដឹង  ផ្តិល(ទឹក) ផ្ដាច់ផ្ដិល។ ប៉ុន្តែអ្នកប្រាជ្ញបានកំណត់ការប្រើជើង(ត្ត) នៅផ្ញើពីក្រោមអក្សរ(ន) វាមានសំឡេងជាជើង(ត្ត) ទាំងអស់ដូចជាពាក្យ ប៉ុន្តែ កន្តែរ៉ែ កន្តាំង អន្តរាយ បន្តិចបន្តួច។ល។ លើកលែងតែពាក្យ ៤ម៉ាត់ចេញដែលជើង(្ត) យកទៅផ្ញើនឹង(ន) ទៅជាមានសំឡេងនោះគឺ សន្ដោសសន្ដាន ចិន្តា អន្ដរធាន។ ប៉ុន្តែបើជើង(ត) នៅផ្ញើពីក្រោមតួព្យព្ជានៈ(ណ) វិញនោះវាមានសំឡេងជា ដ វិញ ដូចជាពាក្យ សណ្ដែក សណ្ដាន់ កណ្ដៀវ កណ្ដុរ កណ្ដាល       អណ្តូង អណ្តើក។ល។
&lt;br&gt; ២. ចំពោះជើង ញ បើកាលណាត្រូវយកជើង(ញ) ទៅផ្ញើនឹងព្យព្ជានៈ(ញ)នោះ អក្សរ(ញ) ខាងលើត្រូវកំបុតជើង(ខ្នែង ្ញ)។ រីឯជើង(ញ) ដែលយកទៅផ្ញើនឹងតួ(ញ)នោះមានសិទ្ធិអាចរក្សាជើង(ខ្នែង ញ្ញ)នេះបាន។ 
ឧទាហរណ៍ បញ្ញើក្អែក បញ្ញត្តិ អនុញ្ញាត កញ្ញា សញ្ញា។
&lt;br&gt; ៣. ជើង ឡ គេមិនដែលប្រើវាទេ។
&lt;br&gt; ៤. ជើង(្ព) និងជើង(្វ) អាចប្រើចូលគ្នាបាន ដោយយកជើង(្វ) ទោផ្ញើក្រោមព្យព្ជានៈ(ព) ដូចជា  និព្វាន។
* សូមគូសបញ្ជាក់ថា
បុព្វបុរសយើងផ្លាស់បប្តូរ(ពៈ) ជា(វៈ) គឺប្រើជាមួយគ្នាជំនួសបាន ប៉ុន្តែគេមិនអាចយកជើង(ព) ទៅផ្ញើនឹងតួ(វ)ឡើយ។

== ទីតាំងសូរព្យញ្ជនៈខ្មែរ ==
អក្ខរៈកើតមកពីហេតុ ៣ យ៉ាង គឺ ឋានៈ ករណៈ បយតនៈ ដូចសំឡេងរគាំឮឡើង ព្រោះហេតុ ៣ យ៉ាង គឺ រគាំង អន្លូង និង អ្នកវាយ ។
ឋានៈ  បានដល់ ទីកើតរបស់អក្ខរៈ មាន ៦ គឺ
*កណ្ឋ ក
*តាលុ ពិដាន
*មុទ្ធ អញ្ចាញ
*ទន្ត ធ្មេញ
*ឱដ្ឋ បបូរមាត់
*នាសិកា ច្រមុះ
# [[កណ្ឌជៈ]] អ-វណ្ណៈ ក-វគ្គ និង ហ កើតត្រង់ ក ហៅថា '''កណ្ឋជៈ''' (សំលេងក្នុងឋានបំពង់ក) មាន​ ក, ខ, គ, ឃ, ង, ហ, អ
# [[តាលុជៈ]] ឥ-វណ្ណៈ ច-វគ្គ និង យ កើតត្រង់ ពិដាន ហៅថា '''តាលុជៈ''' (សំលេងត្រង់ពិដាន គឺ ត្រង់ក្រអូមមាត់) មាន ច, ឆ, ជ, ឈ, យ
# [[កណ្ឋតាលុជៈ]] ឯ កើតត្រង់ ក និង ពិដាន ហៅថា '''កណ្ឋតាលុជៈ'''
# [[សកដ្ឋាននាសិកដ្ឋានជៈ]]  ំ កើតត្រង់ ច្រមុះ ហៅថា នាសិកដ្ឋានជៈ ង ញ ណ ន ម កើតត្រង់ឋានៈរបស់ខ្លួន និង ច្រមុះ ហៅថា '''សកដ្ឋាននាសិកដ្ឋានជៈ''' ។ (សំលេងត្រង់ពីឋាន) មាន ញ, ណ, ន, ម
# [[មុទ្ធជៈ]] ដ-វគ្គ និង រ ល កើតត្រង់ អញ្ចាញ ហៅថា '''មុទ្ធជៈ''' (សំលេងកើតក្នុងក្បាល) មាន ដ, ឋ, ឌ, ឍ, រ
# [[ទន្តជៈ]]​​ ត-វគ្គ និង ល ស កើតត្រង់ ធ្មេញ ហៅថា​ '''ទន្តជៈ''' (សំលេងកើតត្រង់ ប្រទល់ធ្មេញ) មាន ដ, ថ,​ ទ, ធ, ល, ស, ឡ
# [[ឱដ្ឋជៈ]] ឧ-វណ្ណៈ និង ប-វគ្គ កើតត្រង់ បបូរមាត់ ហៅថា '''ឱដ្ឋជៈ''' (សំលេងកើតត្រង់រឹមបបូរមាត់) មាន ប, ផ, ព, ភ
# កណ្ឋោដ្ឋជៈ ឱ កើតត្រង់ ក និង បបូរមាត់ ហៅថា '''កណ្ឋោដ្ឋជៈ'''
# [[ទន្តោដ្ឋជៈ]] វ កើតត្រង់ ធ្មេញ និង បបូរមាត់ ហៅថា '''ទន្តោដ្ឋជៈ''' មាន វ។
ហ អក្សរដែលផ្សំនឹងព្យញ្ជនៈចុងវគ្គ ៥ តួ គឺ ង ញ ណ ន ម និង អន្តដ្ឋអក្សរ ៤ តួ គឺ យ រ ល វ លោកថា កើតត្រង់ទ្រូង ប៉ុន្តែបើ ហ មួយតួកើតត្រង់ក ដូចជា បញ្ហា, តុណ្ហី, ន្ហានំ, អម្ហិ, វុល្ហោ, (វុឡ្ហោ) ជិវ្ហា ជាដើម សម្រាប់ ង្ហ និង រ្ហ មិនមានប្រើក្នុងភាសាបាលីទេ។
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ &lt;center&gt;ព្យព្ជានៈទាំង៣២តួ&lt;/center&gt;
|-
! colspan=&quot;8&quot;|ព្យព្ជានៈ
|-
! [[កណ្ឌជៈ]] (សំលេងក្នុងឋានបំពង់ក)
| ក || ខ || គ || ឃ || ង|| ហ || អ
|-
! [[តាលុជៈ]] (សំលេងត្រង់ពិតាន គឺ ត្រង់ក្រអូមមាត់)
| ច || ឆ || ជ || ឈ || យ
|-
! [[សកដ្ឋាននាសិកដ្ឋានជៈ]] (សំលេងត្រង់ពីឋាន)
| ញ || ណ || ន || ម 
|-
! [[មុទ្ធជៈ]] (សំលេងកើតក្នុងក្បាល)
| ដ || ឋ || ឌ || ឍ || រ
|-
! [[ទន្តជៈ]]​​ (សំលេងកើតត្រង់ ប្រទល់ធ្មេញ)
| ដ || ថ || ទ || ធ | ល || ស || ឡ 
|-
! [[ឱដ្ឋជៈ]] (សំលេងកើតត្រង់រឹមបបូរមាត់)
| ប || ផ || ព || ភ  
|-
! [[ទន្តោដ្ឋជៈ]](សំលេងកើតត្រង់ច្រមុះ)
| វ
|}

=ស្រៈ=
ប្រវត្តិស្រ
អក្សរឥណ្ឌាប៉ែកខាងត្បូង ជាអក្សរសម្រាប់សរសេរភាសាក្លិង្គ និងភាសាសំស្ក្រឹតដែលជាភាសាពហុព្យាង្គ។ តាមធម្មតាភាសាពហុព្យាង្គប្រើស្រៈតិចណាស់។ ដើមឡើយខ្មែរយើងប្រើស្រៈដែលមានក្នុងតួអក្សរគឺស្រៈសំស្ក្រឹត ១៤ តួមាន៖ អ អា ឥ ឦ ឧ ឩ ឫ ឬ​ ឭ​​ ឮ ឯ ព្ធ ឱ ឪ និងនិគ្គហិត​ វិសជនីយ៍។
            
* នៅក្នុងសតវត្សទី ១៤ ដែលយើងមានចម្លាក់សិលាចារឹកក៏ឃើញថាចំនួនស្រៈនៅដដែល។ តែក្រោយមកដោយសារភាសាយើងជាភាសាមានពាក្យឯកព្យាង្គ និងទ្វិព្យាង្គច្រើន ដែលត្រូវការប្រើតួស្រៈច្រើនដើម្បីកុំឲ្យច្រឡំពាក្យគ្នា តែខ្មែរយើងនៅសម័យបុរាណនៅតែទ្រាំប្រើចំនួនស្រៈតិចអស់រយៈរាប់រយឆ្នាំ ដោយការប្រកាន់យកទំនៀមដើមតាមលំអានឥណ្ឌា។ ដូច្នេះហើយទើបយើងឃើញថា ចាស់បុរាណសរសេរពាក្យ ម្វាយ (មួយ) តាមលំនាំដើមរហូតមក។
* ដល់សតវត្សទី ១០ តែនៅដើមសតវត្សទី ១១ មកទើបលោកកែប្រែមកសរសេរជា ម្វយ៑ វិញ។ រហូតមកដល់សតវត្សទី ១៨ ទើបមានស្រៈ អួ ហើយក៏នៅសរសេរ ម្យួ ទៀត។​
ប្រការមួយទៀតតាំងពីយើងទទួលអរិយធម៌ឥណ្ឌារហូតមកដល់ផុតសម័យសិលាចារឹក (ស.វទី ១៤) ភាសាខ្មែរជាភាសាទី២ គឺជាភាសាសម្រាប់ជនសាមញ្ញ ឯភាសាសម្រាប់ប្រើជាផ្លូវការក្នុងរាជការ ប្រើជាភាសាកាទូត និងកត់ត្រាវិទ្យាផ្សេងៗជាដើម គេប្រើភាសាសំស្ក្រឹត។
ភាសាសំស្ក្រឹតជាភាសាពិបាករៀនណាស់ ត្រូវចំណាយពេលរាប់សិបឆ្នាំទើបអាចចេះចាំប្រើការបាន។ ប៉ុន្តែជាភាសាដែលមានក្បួនខ្នាតហ្មត់ចត់ប្រើការសម្រាប់សម្តែងការនឹកគិតរបស់មនុស្សបានដោយច្បាស់លាស់។ ដូច្នេះហើយទើបអ្នកសិក្សាខំប្រឹងរៀនសូត្រតែភាសាសំស្ក្រឹត ហើយខំតុបតែងថែទាំចម្លងទូកសំស្ក្រឹត  តែធ្វេសប្រហែសមិនបានរៀប​ចំ​​ផ្ចិតផ្ចង់កំពង់ខ្មែរផងទេ។ ដោយយល់ភាសាខ្មែរខ្វះគ្រឿងសម្គាល់ខ្លះដាក់តាងសំឡេងមិនគ្រប់គ្រាន់ក៏មិនជាអ្វីដែរ ព្រោះគេមិនប្រើភាសាខ្មែរក្នុងការណ៍សំខាន់ៗផង។
* មកដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៤ ខ្មែរត្រូវជួបគ្រោះកាចដោយពួកសៀមដែលធ្លាប់ជាខេត្តចំណុះខ្មែរ បានលើកទ័ពមកច្បាំងហើយយកជ័យជម្នះ និងយកបាន[[ក្រុងអង្គរ]]។ ពួកវាបានកេណ្ឌប្រមូលអ្នកប្រាជ្ញ គម្ពីរសិល្ប៍សាស្ត្រនានារបស់ខ្មែរទៅស្រុកសៀមអស់គ្មានសល់។ ឯខ្មែរយើងខំតែរត់គេចពួនដើម្បីបានរស់ មិនបានគិតគូរក្បួនខ្នាតអ្វីទាំងអស់ សមនឹងគ្មានគ្រូទៀតផង ភាសាសំស្ក្រឹតក៏រលត់សូន្យក្នុងប្រទេសខ្មែររវាងមួយតមនុស្ស ព្រមទាំងវិជ្ជាការដែលយើងធ្លាប់អាស្រ័យភាសានោះផង។
* មកដល់ដើមសតវត្សទី ១៥ រាជការបានចាកចោលក្រុងយសោធបុរៈ ភាសាសំស្រ្កឹតរលាយបាក់បែក ដោយឡែកនៅភាសាខ្មែរដែលវល្លិ៍ព័ទ្ធ ដុះព្រៃមើលមិនយល់ ក៏ត្រូវបានគេមកកាប់ឆ្ការរៀបចំឡើងវិញ។ ការរៀបចំភាសាខ្មែរក្នុងគ្រាដំបូង បានធ្វើឡើងនៅសម័យលង្វែកក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ អង្គចន្ទរាជា និងព្រះបាទបរមរាជា ( ស.វទី ១៦) គឺធ្វើឡើងដោយយកតម្រាប់តម្រាខ្លះដែលសល់ពីសម័យអង្គរ។
* នៅចុងសតវត្សទី ១៦ យើងមានស្រៈ អែ ថែមមួយទៀត ដោយពីមុនសរសេរជា កម្រតេង៑ លេង៑ (កម្រតែង លែង) ។ សំឡេង អៀ សរសេរជា អ្យា ដូចពាក្យ ទ្យាន​ (ទៀន) ទៀតហើយបែរមកសរសេរជា អៀ វិញដូចជា បៀតបៀន រៀង...។ 
            
** សំឡេង អួ សរសេរដោយយកអឌ្ឍស្រៈ វ និងស្រៈ អូ ផ្សំគ្នា ឧ. វ៌ូច ឫ វ៌្វូច (រួច)​។ ក្នុងសម័យនោះឯង សៀមបានមកវាយកម្ទេចក្រុងលង្វែក ហើយប្រមូលយកគម្ពីរ ក្បួនខ្នាត អ្នកចេះដឹងទាំងឡាយយកទៅអស់។ តាំងពីនោះមក ខ្មែរយើងសរសេរពាក្យដែលកម្ចីពីបាលី សំស្ក្រឹត លែងត្រូវទៀតហើយ។
         
រហូតមកដល់ចុងសតវត្សទី ១៧ នៅរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី៤ ភាសាខ្មែរបានលូតលាស់ឡើងវិញ​ ដោយកាលព្រះរាជានៅកុមារភាព ទ្រង់យាងទៅសិក្សានៅប្រទេសសៀម ទើបឱវាទអារ្យធម៌សៀមបានផ្សាយចូលមកក្នុងស្រុកខ្មែរតាំងពីនោះមក។
            
* មកដល់ឆ្នាំ ១៧០១ ទើបយើងមានស្                      ** អឺ          (គឺ)
                        
** អួ          (ព្រួយ)
                        
** អើ         (កើត)[2]
                        
**អឿ        (តឿ)[3]
                       
** អៀ        (តេះដៀល)[4]
            
ប៉ុន្តែស្រៈថ្មីទាំងនេះជួនកាលក៏ប្រើ ជួនកាលក៏នៅសរសេរបែបពីដើម ដូចជា 
** គិ (គឺ) ព្រូយ (ព្រួយ) 
** បើកេត    (បើកើត) ...។​
            
** ស្រៈ អឹ កើតក្រោយគេបង្អស់ តែមិនប្រាកដថាកើតនៅរជ្ជកាលណាទេ។ ក្នុងសម័យអង្គរយើងឃើញមានប្រើនិគ្គហិតដាក់ពីលើស្រៈ អិ មួយគ្រាដែរ តែឲ្យអានទៅតាមសំស្ក្រឹតគឺ និគ្គហិតបញ្ចេញសំឡេងដូចខ្យល់ ម ដូចពាក្យថា ថ្នឹ ដែលមានក្នុងសិលាចារឹកប្រាសាទកំផឹស (K.668 គ.ស ៩៧២) ។ ពាក្យ ថ្នឹ នេះត្រូវនឹងពាក្យខ្មែរបច្ចុប្បន្ន ធ្នឹម ក្នុងធ្នឹមអំពរ។
           
និគ្គហិតក្នុងសម័យបុរាណមានការប្រើច្រើនយ៉ាងជាងសព្វថ្ងៃ។ ឯសំឡេងដូចខ្យល់ ម ទាំងអស់ក្រៅពីដាក់លើស្រៈ៖
           
* អ          ជា        អំ          (សំល = សម្ល )
           
* អា        ជា        អាំ        (ប្រាំ)
           
* អុ          ជា        អុំ          (ខ្ញុំ)
            
* ដូចក្នុងសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ នៅមានដាក់់លើស
** អិ          ( ថ្នឹ  = ធ្និម )       **អេ (តេំ =​ដើម)  
==ស្រៈនិស្ស័យ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ 
|-
! colspan=&quot;7&quot; |&lt;center&gt;ស្រៈនិស្ស័យ&lt;/center&gt;
|-ៈ
| -
| -ា
| -ិ
| -ី
| -ឹ
| -ឺ
| -
|-
| -ុ
| -ូ
| -ួ
| េ-ី
| ឿ
| ៀ
| -
|-
| េ-
| ែ-
| ៃ-
| េ-ា
| ៅ
| -
| -
|-
| -ុំ
| -ំ
| -ាំ
| -ះ
| -ះ ុ
| េ-ះ
| េ-ាះ
|}
&lt;/center&gt;

==ស្រៈពេញតួ==
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ 
! colspan=&quot;7&quot; |&lt;center&gt;ស្រៈពេញតួ&lt;/center&gt;
|-
|-
| អ
| អា
| អិ
| ឥ
| ឦ
| -
| -
|-
| ឭ
| ឮ
| ឰ
| ឫ
| ឬ
| ឯ 
| ព្ធ 
|-
| ឧ 
| ឩ
| ឱ 
| ឪ ​
| -
| -
| -
|}

ឧទាហរណ៍
* អ អប្បបរិមា
* អា អាគ្នេយ៍
* អិ 
* ឥ ឥសី
* ឦ ឦសាន
* ឭ ឭលឹក
* ឮ ឮសូរ
* ឰ ឰអាកាស
* ឫ
* ឬ ឬស្សី

=សទ្ទ=
សទ្ទជាឯកតាតូចបំផុតរបស់ភាសាដែលមិនអាចបំបែកតទៅទៀតបាន សម្រាប់ចូលរួមបង្កើតពាក្យ ហើយគ្មានន័យដោយខ្លួនឯងទេ។ 
   
ឧទាហរណ៍៖
* កា [ ka: ] មានសទ្ទពីរគឺ [ k ] និង[ a ]
* ស្រួប [sro:p] មានសទ្ទបួនគឺ [ s ], [ r ], [ o: ] និង[ p ]
*សទ្ទអាចជាស្រៈ និងព្យញ្ជនៈ។

=រូបសទ្ទ=    
ជាឯកតាតូចបំផុតរបស់ភាសាដែលមិនអាចបំបែកតទៅទៀតបាន ព្រមទាំងបានចូលរួមបង្កើត ជាពាក្យ ហើយមានន័យ។

ឧទាហរណ៍៖
-     គ្មាន = គ + មាន=មិនមានឬ អត់មាន។ ដូចនេះ គ [ k ] មានន័យថា មិនឬ អត់។
-     ម្ហូប = ម + ហូប=គ្រឿងឬរបស់សម្រាប់ហូប។ដូចនេះ ម [ m ] មានន័យថា គ្រឿងឬរបស់សម្រាប់ហូប។

កំណត់សម្គាល់
រូបសទ្ទចែកចេញជាពីរគឺ៖

-     រូបសទ្ទមិនឯករាជ្យ(រណប)៖ ដូចជាពាក្យ ផ្តួល = ផ + ដួល=ធ្វើឱ្យដួល។ មានន័យថាធ្វើឱ្យ កាលណាវាផ្សំជាមួយ ដួលក្នុងពាក្យផ្តួល។ តែវាគ្មានន័យទេកាលណាវានៅតែ ឯង។

-     រូបសទ្ទឯករាជ្យ៖ វាអាចមានរូបរាងជាពាក្យ ដូចជាៈ តុ ទូ សៀវភៅ ...។

=ព្យាង្គ=
ព្យាង្គគឺជាសូររួមសទ្ទដែលបន្លឺឡើងតែមួយបន្យាយសម្លេង។ ព្យាង្គនីមួយៗស្ថិតនៅក្នុងទម្រង់ ពស ពសព ពពស ពពសព។ នៅក្នុងព្យាង្គនីមួយៗមានសទ្ទដើមព្យាង្គ សទ្ទកណ្តាលព្យាង្គ និងសទ្ទចុងព្យាង្គ។ ចូរពិនិត្យព្យាង្គខាងក្រោម៖
* ព្យាង្គមានទម្រង់៖
·         បើ ទម្រង់ ពស
·         មួយ ទម្រង់ ពសព
·         ធ្វើ ទម្រង់ ពពស
·         ត្រូវ ទម្រង់ ពពសព
==ព្យាង្គទោល==
ព្យាង្គគឺជាសូររួមនៃសទ្ទដែលបន្លឺឡើងតែមួយបន្សាយសម្លេង។

ឧទាហរណ៍៖
* យើង រីក រាយ នឹង ជោគ ជ័យ បងៗ កងទ័ព។
* ចូរ ថែ ទាំ សួរ ច្បារ។

សូរដែលបន្លឺឡើងដូចជាៈ យើង ថែ.....ហៅថាព្យាង្គ។ ព្យាង្គនីមួយៗស្ថិតនៅក្នុងទម្រង់ដូចនេះ៖
* ពស ឧ. តោ ស។
* ពសព ឧ. មាំ មួន។
* ពពស ឧ. ស្ពៃ ល្អ។
* ពពសព ឧ. ក្រិត ក្រម។

==សទ្ទនៅក្នុងព្យាង្គ==
សទ្ទនៅក្នុងព្យាង្គវាអាចជា សទ្ទដើមព្យាង្គ សទ្ទកណ្តាលព្យាង្គ និងសទ្ទចុងព្យាង្គ។

ក. សទ្ទដើមព្យាង្គ ក្នុងទម្រង់ ពសឬ ពសព។ ហើយវាអាចជា សទ្ទទោល និងសព្ទផ្សំ។
* សទ្ទទោល
 
ឧទាហរណ៍៖ ជីក ដី ដាំ ដូង។ ជ ដ ជាព្យញ្ញនៈទោលដើមព្យាង្គ។
* សទ្ទផ្សំ         ឧទាហរណ៍៖ ប្រឹង ប្រែង ព្រមៗ គ្នា។ ប្រ គ្ន ជាព្យញ្ជនៈផ្សំដើមព្យាង្គ។
 
ខ. សទ្ទកណ្តាលព្យាង្គ គឺសូរស្រៈក្នុងទម្រង់ ពសពឬ ពពសព
 
ឧទាហរណ៍៖ រាប់ អាន មិត្ត នឹងមិត្ត ជិតស្និទ្ធ។ ស្រៈ[ អ៊័ ] [ អា ] [ អ៊ិ ] ជាស្រៈ របស់ព្យាង្គ។
     
គ. សទ្ទខាងចុងព្យាង្គ អាចជាសូរស្រៈឬសូរព្យព្ជានៈ ៖
·           សូរស្រៈក្នុងទម្រង់៖ ពសឬ ពពស
     
ឧទាហរណ៍ គោ ក្របី។ ស្រៈ[ អ៊ោ ] [ អ ] [ អី ] ជាសទ្ទចុងព្យាង្គ។  
·           សូរព្យព្ជានៈក្នុងទម្រង់ ពសពឬ ពពសព

ឧទាហរណ៍  រួម មិត្ត ចិត្ត មួយ។ ព្យញ្ជនៈ[ ម ] [ ត ] [ យ ]ជាសទ្ទចុង ព្យាង្គ។
==លក្ខណៈរបស់ព្យាង្គ==
ក្នុងភាសាខ្មែរគេសម្គាល់ព្យាង្គពួក '''អ''' ឬ ពួក '''អ៊''' តាមរយៈមូលភេទ '''អ អ៊'''។

* អក្សរអឃោសៈ(អ)
'''អឃោសៈ(អ)''' គឺជាព្យព្ជានៈដែលមានព្យព្ជានៈផ្តើមដោយអក្សរ '''[អ]''' ហើយការអានបញ្ចេញសម្លេងចេញខ្យល់ជាសម្លេង '''អ'''។ 
ព្យព្ជានៈទាំងនោះមាន៖
*''' ក ខ'''
*'''ច ឆ '''
*'''ដ ឋ ណ'''
*'''ត ថ '''
*'''ប ផ '''
*'''ស ហ '''
*'''ឡ​ អ''' ។ 
សម្គាល់ ព្យព្ជានៈដែលមានសម្លេង '''អ''' តែងស្ថិតនៅ លំដាប់ទី១ និងទី២នៃវគ្គនីមួយ លើកលែងតែ វគ្គទី៦ជាវគ្គសេស វាស្ថិតនៅលំដាប់ទី៥ ដល់ទី៨។

ឧទាហរណ៍ ចង់ ចេះ ឱ្យ សំលាប់ អាចារ្យ។ ព្យញ្ញនៈ[ច] [អ] [ស] ជាពួក [អ]។ ដូច្នេះ ចង់ ឱ្យ សំជាព្យាង្គ [អ]។
* អក្សរឃោសៈ(អ៊)
'''ឃោសៈ(អ៊)''' គឺជាព្យព្ជានៈដែលមានព្យព្ជានៈផ្តើមដោយអក្សរ '''[អ៊]''' ហើយការអានបញ្ចេញសម្លេង ចេញខ្យល់ជាសម្លេង '''អ៊'''។  ព្យព្ជានៈទាំងនោះមាន៖
*'''គ ឃ ង '''
*'''ជ ឈ ញ '''
*'''ឌ ឍ '''
*'''ទ ធ ន '''
*'''ព ភ​ ម '''
*'''យ រ ល វ''' ។ 
អក្សរនៅខាងចុវគ្គទាំង៥ នឹងនៅចុងសេសវគ្គឈ្មោះ '''[[និគ្គហិត]]'''(ការបញ្ចេញខ្យល់ឬការរកនឹក)គឺ '''ង ញ ណ ន ម'''។ តួព្យព្ជានៈទាំងឡាយមានសម្លេងខុសប្លែកពីគ្នា តួខ្លះវាមានសម្លេងតែមួយតួខ្លះមានសម្លេងផ្សំ។ 
 
សម្គាល់ ព្យព្ជានៈដែលមានសម្លេង អ៊ តែងស្ថិតនៅ លំដាប់ទី៣ ទី៤ និងទី៥ជានិច្ចនៃវគ្គនីមួយ លើកលែងតែ វគ្គទី៦ជាវគ្គសេស វាស្ថិតនៅលំដាប់ទី១ ដល់ទី៤។
  
ឧទាហរណ៍៖ ពាក្យ ពិត រែង សែ្លង។ ព្យញ្ជនៈ [ព] [រ] ជាពួក [អ៊]។ដូច្នេះ ពិត រែង ជាព្យាង្គ [អ៊]។
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|+
! colspan=&quot;9&quot; |អក្សរអឃោសៈ(អ)
|
|-
! វគ្គទី១
|ក 
|ខ 
| -
| -
| -
|-
!វគ្គទី២
|ច 
|ឆ 
| -
| -
| -
|-
!វគ្គទី៣
|ដ 
|ឋ 
| ណ | ណ
| -
|-
!វគ្គទី៤
|ត 
|ថ 
| -
| -
| -
|-
!វគ្គទី៥
|ប 
|ផ 
| -
| -
| -
|-
!វគ្គទី៦(វគ្គសេស)
| -
| -
| -
| -
|ស 
|ហ 
|ឡ​ 
|អ
|-
! colspan=&quot;9&quot; |អក្សរឃោសៈ(អ៊)
|-
!វគ្គទី១
| -
| -
|គ
|ឃ
|ង
|-
!វគ្គទី២
| -
| -
|ជ
|ឈ
|ញ
|-
!វគ្គទី៥
| -
| -
|ព
|ភ
|ម
|-
!វគ្គទី៤
| -
| -
|ទ
|ធ
|ន
!
|
|
|
|
|
|-
!វគ្គទី៣
| -
| -
|ឌ
|ឍ
|| -
!
|
|
|
|
|
|-
!វគ្គទី៦(វគ្គសេស)
|យ
|រ
|ល
|វ
| -
| -
| -
| -
|}
===ព្យាង្គរាយ===
ព្យាង្គរាយ គឺជាព្យាង្គទាំងឡាយណាដែលសរសេរជាទំរងរាយព្យាង្គ ហើយមានរឹសនៃពាក្យមកពីព្យាង្គរាយ និងប្រកបជាមួយទំរង់ [[ពស-]] ; [[ពសព-]] ជាដើម បង្កើតបានជាពាក្យថ្មី។
* ឧទាហរណ៍ 
ខ្ពស់ + [[កម-]] &gt; កំពស់ 
ត្រូវ + [[តម-]] &gt; តំរូវ

===ព្យាង្គតម្រួត===
ព្យាង្គតម្រួត គឺជាវិធីសាស្ត្រនៃការសរសេរនៃពាក្យខ្មែរ ដែលត្រូវបាន រក្សានូវទម្រង់ផ្នត់ដើមបង្កប់នៅការសរសេរនោះ ដោយរបៀបសរសេរគឺ 
* ក្ដៅ + [កម] -&gt; កម្ដៅ 
* ខ្ពស់ + [កម] -&gt; កម្ពស់
* ជ្រៅ + [ជម] -&gt; ជម្រៅ
* ប្រើ + [បម] -&gt; បម្រើ

=សិថិល​ និងធនិត=
{| class=&quot;wikitable IPA&quot; border=&quot;1&quot;
|-align=center
! colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
! colspan=&quot;2&quot; | ឱដ្ឋជៈ
! rowspan=&quot;2&quot; | ទន្តជៈ
! colspan=&quot;2&quot; | [[alveolar consonant|Alveolar]]
! colspan=&quot;2&quot; | មុទ្ធជៈ
! rowspan=&quot;2&quot; | តាលុជៈ
! rowspan=&quot;2&quot; | កណ្ឋជៈ
! rowspan=&quot;2&quot; | [[glottal consonant|Glottal]]
|-align=center class=small
! ([[bilabial consonant|bilabial]])
! ([[labiodental consonant|labiodental]])
! central
! [[lateral consonant|lateral]]
! central
! [[lateral consonant|lateral]]
|-align=center
! rowspan=&quot;5&quot; | ព្យញ្ជនវគ្គ
! colspan=&quot;2&quot; | នាសិក
| '''ម''' {{IPA|[m]}}
|
| '''ន''' {{IPA|[n̪]}}
|
|
| '''ណ''' {{IPA|[ɳ]}}
|
| '''ញ''' {{IPA|[ɲ]}}
| ('''ង''' {{IPA|[ŋ]}})
|
|-align=center
! rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;អឃោសៈ&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;សិថិល&lt;/small&gt;
| '''ប''' {{IPA|[p]}}
|
| '''ត''' {{IPA|[t̪]}}
|
|
| '''ដ''' {{IPA|[ʈ]}}
|
| '''ច''' {{IPA|[tʃ]}}
| '''ក''' {{IPA|[k]}}
|
|-align=center
! &lt;small&gt;ធនិត&lt;/small&gt;
| '''ផ''' {{IPA|[pʰ]}}
|
| '''ថ''' {{IPA|[t̪ʰ]}}
|
|
| '''ឋ''' {{IPA|[ʈʰ]}}
|
| '''ឆ'''{{IPA|[tʃʰ]}}
| '''ខ''' {{IPA|[kʰ]}}
|
|-align=center
! rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt; ឃោសៈ&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;សិថិល&lt;/small&gt;
| '''ព''' {{IPA|[b]}}
|
| '''ទ''' {{IPA|[d̪]}}
|
|
| '''ឌ''' {{IPA|[ɖ]}}
|
| '''ជ''' {{IPA|[dʒ]}}
| '''គ''' {{IPA|[ɡ]}}
|
|-align=center
! &lt;small&gt;ធនិត&lt;/small&gt;
| '''ភ''' {{IPA|[bʱ]}}
|
| '''ធ''' {{IPA|[d̪ʱ]}}
|
|
| '''ឍ''' {{IPA|[ɖʱ]}}
|
| '''ឈ''' {{IPA|[dʒʱ]}}
| '''ឃ''' {{IPA|[ɡʱ]}}
|
|-align=center
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;3&quot; | ព្យញ្ជនអវគ្គ
! colspan=&quot;1&quot; | &lt;small&gt;ឧសុម&lt;/small&gt;
|
|
|
| '''ស''' {{IPA|[s]}}
|
|
|
|
|
| '''ហ''' {{IPA|[h]}}
|-align=center
!colspan=1|  &lt;small&gt;សិថិល&lt;/small&gt;
|
| '''វ''' {{IPA|[ʋ]}}
|
|
| '''ល''' {{IPA|[l]}}
| '''រ''' {{IPA|[ɻ]}}
| ('''ឡ''' {{IPA|[ɭ]}})
| '''យ''' {{IPA|[j]}}
|
|
|-align=center
! &lt;small&gt;ធនិត&lt;/small&gt;
|
|
|
|
|
|
| ('''ំ''' {{IPA|[ɭʱ]}})
|
|
|
|}
==សិថិល==
គឺជាព្យព្ជានៈដែលមានសម្លេងស្រាល ប្រមូលផ្តុំចេញសម្លេងដាច់តែមួយពុំមានខ្យល់ផ្សំ ដែលមានសម្លេងឮតែមួយគេហៅថា សិថិល(ធូរឬស្រាល)។ ព្យព្ជានៈរបស់សិថិលរួមមានព្យព្ជានៈទី១ និងទី៣ក្នុងវគ្គទាំង៥ រួមមាន ១០តួ គឺ ក គ -ច ជ - ដ ឌ - ត ទ - ប ព ជាអក្សរមានសម្លេងធូរមិនមានសូរអក្សរ ហ លាយផ្សំផងជាគូគ្នានឹងអក្សរ ធនិត។ 
==ធនិត==
រាល់ព្យព្ជានៈដែលមានគួបផ្សំដោយសម្លេង “ហ” មានដូចជាតួអក្សរដែលមានសម្លេងផ្សំហើយមានលក្ខណៈតឹងគេហៅថា “ធនិត”។ ព្យព្ជានៈរបស់ធនិតមាន១០តួ នៅក្នុងវគ្គទាំង៥ គឺ ខ ឃ - ឆ ឈ - ឋ ឍ - ថ ធ - ផ ភ ហើយមានសូរ ហ លាយចូលជាមួយផង។ ខ &lt; ក + ហ, ឆ &lt; ច + ហ, ឋ &lt; ដ + ហ, ថ &lt; ត + ហ, ផ &lt; ប + ហ, ឃ &lt;គ + ហ, ឈ &lt; ជ + ហ៊, ឍ &lt; ឌ + ហ៊, ធ &lt; ទ + ហ៊, ភ &lt; ព + ហ៊។
==លក្ខណៈខ្យល់==
ព្យាង្គមានបួនយ៉ាង គឺ ព្យាង្គបើក ព្យាង្គបិទ ព្យាង្គវែង និងព្យាង្គខ្លី។ 
* ព្យាង្គបើក មានស្រៈនៅខាងចុង ពសឬ ពពស។

ឧទារហណ៍ ដើរ ទៅ ធើ្វ ការ ឯ ស្រែ។ ស្រៈ [អើ] ស្រៈ [អៅ] នៅខាងចុងព្យាង្គ នាំឱ្យ ដើរ ទៅ ជាព្យាង្គបើក។
   
* ព្យាង្គបិទ មានព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង ពសពឬ ពពសព។
    
ឧទាហរណ៍ តក់ៗ ពេញ បំ ពង់។ ព្យញ្ជនៈ[ក] [ញ] នៅខាងចុងព្យាង្គ នាំឱ្យ តក់ ពេញ ជាព្យាង្គបិទ។
      
* ព្យាង្គវែង មានស្រៈវែង។
    
ឧទាហរណ៍ សូម ធើ្វ ការងារ ឱ្យបានល្អ។ សូរ [អូ] ស្រៈវែង នាំឱ្យ សូម ជាព្យាង្គបិទវែង។ សូរ [អ៊ើ] ស្រៈវែង នាំឱ្យ ធើ្វ ជាព្យាង្គបើកវែង។
      
* ព្យាង្គខ្លី មានស្រៈខ្លី។
    
ឧទាហរណ៍ សុំប្រឹង បំពេញ ភារកិច្ចនេះទៅ។ សូរ [អុ] ស្រៈខ្លី នាំឱ្យ សុំ ជាព្យាង្គបិទខ្លី។ សូរ [អ៊ៅ] ស្រៈខ្លី នាំឱ្យ ជាព្យាង្គបើកខ្លី។
==ខ្យល់ព្យព្ជានៈ==
        
ការបញ្ចេញខ្យល់របស់ព្យព្ជានៈ វាអាស្រ័យទៅលើពាក្យ រឹព្យព្ជានៈប្រកបបញ្ចូលគ្នា។ ហើយការបញ្ចេញខ្យល់របស់ព្យព្ជានៈ ត្រូវបានបែងចែកជា​ ៣ប្រភេទគឺ៖
        
* ព្យព្ជានៈខ្យល់ស្ទៈ គឺជាការអាននូវពាក្យមួយ ដោយមានលក្ខណៈខ្លីឬដាច់នៅត្រង់បំពង់ក។ 
        
ព្យព្ជានៈស្ទៈខ្យល់ទាំងនោះមាន ប៉-ព, ប-ប៊, ដ-​ឌ, ច-ជ, ក-គ, ផ-ភ, ថ-ធ, ឆ-ឈ, ខ​ - ឃ, អ​ - អ៊។
 
ឧទាហរណ៍ ប៉ះ, ពៅ បាន ប៊ុន...។ 
        
* ព្យព្ជានៈខ្យល់ច្រមុះ គឺជាការអាននូវពាក្យមួយ ដោយមានលក្ខណៈរដំ និងញំនៅក្នុងច្រមុះ។  
        
ព្យព្ជានៈខ្យល់ច្រមុះទាំងនោះមាន ម - ម៉, ណ - ន, ញ​ - ញ៉, ង - ង៉។
    
ឧទាហរណ៍ មីង ម៉ាក ណាង នាវា...។
        
* ព្យព្ជានៈខ្យល់បង្ហូរ គឺជាការអាននូវពាក្យមួយ ដោយមានលក្ខណៈបង្អូស និងការធ្វើសម្លងវែងនៅក្នុងមាត់។
        
ព្យព្ជានៈទាំងនោះរួមមាន វ - វ៉, ស - ស៊, ល - ឡ, រ - រ៉, យ - យ៉, ហ - ហ៊។
    
ឧទាហរណ៍ វាស់ វ៉ៃ ស៊ី លលា...។​
        
* ព្យព្ជានៈប្តូរសំឡេង
ដើម្បីមានពាក្យបប្រើប្រាស់គ្រប់គ្រាន់ ទៅតាមពាក្យទាំងប៉ុន្មានក្នុងភាសាខ្មែរយើង បុព្វបុរសយើងបានកែច្នៃបំប្លែងសំឡេងព្យព្ជានៈខ្លះៗពី ឃោសៈ ទៅជាសំឡេងអឃោសៈ ដោយយកសញ្ញាមូសិកទន្ត ៉ មកដាក់សម្លាប់ពីលើ មាន៧តួគឺ ង៉ ញ៉ ប៉ ម៉ យ៉ រ៉ វ៉។ 
    
ឧទាហរណ៍ ង៉ុយ ញ៉ែញ៉ ប៉ះ ម៉ី យ៉ុង រ៉ុង វ៉ាន់។ រីឯសញ្ញាត្រីសព្ទ(  ៊)នេះ លោកយកទៅដាក់ពីលើព្យព្ជានៈ អឃោសៈ មួយចំនួនបំប្លែកសំឡេង ឱ្យទៅជាឃោសៈវិញ មាន៤គឺ ប៊ ស៊ ហ៊ ​អ៊។ ឧទាហរណ៍ ប៊ន ស៊ន ហ៊ុល អ៊ុត។
      
° កំណត់សម្គាល់
      
អក្សរណាដែលដាក់សញ្ញាត្រីសព្ទ(   ៊) ហើយបើកាលណាអក្សរណាមកជួបប្រទះនឹងស្រះ - ិ - ី - ឹ - ឺ េ-ី នោះគេផ្លាស់ប្តូរត្រីសព្ទចេញហើយដាក់ ( ៊) ជំនួសវិញវាងការទើសទែង។ 
    
ឧទាហរណ៍ ស៊ិន ស៊ី ស៊ឹម ស៊ឺន ហ៊ីហា ស៊ើប...។ 
        
ករណីពិសេស ក្នុងការសរសេរ ប៊ិច ប៊ិម គេមិនអាចអនុវត្តក្បួនខាងដើមនោះបានឡើយ ព្រោះបើយកស្រៈ “ុ” មកប្រើតាក្បួនខាងលើ វាច្រឡំពាក្យ ប៉ិច និងប៉ិម។

==អញ្ញត្រសព្ទ==
        
គឺជាពាក្យមានលក្ខណៈពិសេស ខុសប្លែកពីពាក្យឯទៀតដោយ អក្ខរាវិរុទ្ធមិនចំណុះ និងសូរសំឡេង។
    
ឧទាហរណ៍

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot;|'''អញ្ញត្រសព្ទ
|-
! ពាក្យ
! អានថា
! សរសេរថា
! ន័យ
|-
|អ្នក
|នាក់
|អ + ្ន + ក
|សំដៅចំនួនមនុស្ស (១នាក់)
|-
|អញ
|អាញ់
|អញ
|សំរាប់ហៅខ្លួនឯង (អង្គអញ)
|-
|លិច(ទិស)
|ឡិច
|លិច
|ទិសដែលព្រះអាទិត្យលិច
|-
|មាតា
|មាដា
|មាតា = ត  → ដ បាលីមាតា(មា + តា)
|ម៉ែ
|-
|មណ្ឌប
|មាន់ដប់
|មណ + ឌប
|វិមាន រោង
|-
|ភ្នំព្រះសុមេរុ
|ព្រះសុម៉ែ
|សុ + មេ + រុ
|ភ្នំដែលខ្ពស់ជាងគេក្នុងលោក
|-
|ខេត្ត
|ខែត
|ម.ព បាលី ខេ + ត្ត
|ស្រែ
|-
|វិសេស
|វិសែស
|ម.ព បាលី វិសេស
|ភាពប្លែក       
|-
|សេពគប់
|សែបគប់
|សេព គប់
|ទាក់ទងរាប់អាន
|-
|តេមិយៈ
|ឌីម៉ែ”ឬ “ព្រះឌីម៉ែ
|តេ + មិ + យៈ
|រឿងទី១ ក្នុងទសជាតក
|-
|តេជោ
|ដែជោ
|ម.ព បាលី តេ + ជោ
|អំណាច
|-
|បណ្ឌិត
|អន្ទិត
|ម.ព បាលី បណ់ + ឌិត
|ជនអ្នកមានប្រាជ្ញា
|-
|បេតី
|ប៉េតី ក្លាយ ម.ព បីតិ
|បេ + តី
|ចិត្តសោមនស្ស
|-
|ចេតិយ
|ចែដី
|ចេ + តិយ
|ទីដែលគេគោរពបូជា
|-
|ចេស្ដា
|ចែស្ដា
|ម.ព សំស្ត្រឹត ចេ + ស្ដា
|សង្វាតប្រឹងប្រែង
|-
|ចេតនា
|ចែតាណា
|ចេត + ណា
|ផ្តួចគិត ផ្ដោតចិត្ត
|-
|ព្រះធរណី
|ព្រះធរនី
|ម.ព បាលី សំស្រ្តឹត ព្រះ + ធរ + ណី
|ផែនដី
|-
|ប្រពៃណី
|ប្រពៃនី
|ម.ព បាលី
|ទំនៀម ពូជពង្ស
|-
|អនុលោម
|អនុឡោម
|ម.ព បាលី
|បណ្តោយតាម យល់តាម
|}

ស្រង់ពាក្យ អញ្ញត្រសព្ទខ្លះៗប៉ុណ្ណោះ យកមកបង្ហាញជូនគា្រន់បានជាគំរូប៉ុណ្ណោះ។ នៅមានពាក្យប្រភេទនេះច្រើនទៀត។ សូមជួយធ្វើការស្រាវជ្រាវបន្ថែមទៀតតាមការគួរ។
    
សង្កេត៖ ក្នុងចំណោមអញ្ញត្រីសព្ទទាំងអស់នេះ យើងសង្កេតឃើញមាលក្ខណៈពិសេស ៥យ៉ាងគឺ៖
        
១. ពាក្យទាំងនេះ ច្រើនតែក្លាយមកពីពាក្យបាលី និងសំស្ត្រឹត។
        
២. យកសម្លេង ដ មកជំនួស សំឡេង ត។ 
    
ឧទាហរណ៍ មាតាបិតា។
        
៣. យកស្រៈ ែ មកជំនួសស្រៈ េ។ 
    
ឧទាហរណ៍ ចេតិយ។
        
៤. យកព្យព្ជានៈសំឡេង “អ៊” មកជំនួសព្យព្ជានៈសំឡេង “អ”។
    
ឧទាហរណ៍ ប្រពៃណីព្រះធរណី។ 
        
៥. យកព្យព្ជានៈសំឡេង “អ” មកជំនួសព្យព្ជានៈសំឡេង “អ៊”។ 
    
ឧទារណ៍ ទិសខាងលិច។ 
        
បាតុភូតអញ្ញត្រសព្ទគឺជា “សោភ័ណភាសា” ដែលទាំងអ្នកសរសេរ ទាំងមហាជនព្រមព្រៀងគ្នាប្រឌិតឡើង សម្រាប់សម្រួលការនិយាយស្តីឱ្យស្រួលមាត់ ដោយមិនវែកញែកនូវព្យព្ជានៈផ្សេងៗ។ ចំនៃកការសរសេរវិញនៃពាក្យវិញ ត្រូវគោរពតាមអក្ខរាវិរុទ្ធដោយអនុលោមទៅតាមឃជាតិសព្ទរបស់ពាក្យ។

==អក្សរព្យព្ជានៈផ្លាស់ប្តូររូប==
        
តួអក្សរផ្លាស់ប្តូររូបកើតឡើងអំពីពាក្យបាលី ដែលក្លាយជាពាក្យសំស្ត្រឹត ពាក្យទាំងនោះខ្មែរប្រើទាំងបាលីទាំងសំស្ត្រឹត។ ន័យរបស់ពាក្យដូចគ្នា។ សព្ទ និងរូបអក្សរដូចគ្នា។ តួផ្លាស់ប្តូររូបទាំងឡាយនោះ នឹងសម្រេចជាក្បួនដាច់ស្រាច់ ពុំបានមានតួខ្លះផ្លាស់ខុសរបៀបក៏មាន ប៉ុន្តែការផ្លាស់ប្តូរតួជាញឹកញយនោះដូចមានពាក្យនោះគឺ៖
* ពាក្យបាលីប្រែជាសំស្ត្រឹត

=វិធីស្វាធ្យាយចាំមាត់=
        
ជាពាក្យដែលអ្នកសិក្សា លោកអាចារ្យ ទាំងឡាយធ្វើការទន្ទេញចាំមាត់ពាក្យនោះមានដូចជា៖
        
មានពាក្យខ្លះបានកើតពីអក្សរ វ និងព ហើយបានផ្លាស់ប្តូរគ្នាដូចជាពាក្យ៖
* មិនទាន់បញ្ចូល
==ទំនាញសូរ==
        
គឺជាការប្រកបឬជាការអាននូវពាក្យទាំងឡាយណា ដែលមានសូរ និងគ្មានសូរបង្កប់នៅខាងក្នុងពាក្យទាំងនោះ។
 
ទំនាញសូរបែងចែកទំនាញសូរជា ២ ប្រភេទគឺ៖
        
១. មានទំនាញសូរ គឺជាប្រកបនូវពាក្យឬព្យង្គបញ្ចូលគ្នាដែលបានបង្វែសូរនៃពាក្យពីពួក អ៊ ទៅជាពួក អ។
    
ឧទាហរណ៍ 
        
ក + ង  → ក/ង៉  → ក្ង = ក្ងក់ ក្ងាន ក្ងិច ក្ងុក។
        
ក + រ  → ក/រ៉  → ក្រ = ក្រង ក្រប ក្រម ក្រុម។
        
ខ + ញ  → ខ/ញ៉  → ខ្ញ = ខ្ញី ខ្ញែរ ខ្ញុំ។
        
ខ + ម  →ខ/ម៉  → ខ្ម = ខ្មែរ ខ្មៅ ខ្មាស់។ 
        
ស + ង  → ស/ង៉  → ស្ង = ស្ងប់ ស្ងោរ ស្ងើច។
        
ស + យ  → ស/យ៉  → ស្យ = ស្យាម។
        
២. គ្មាទំនាញសូរ គឺជាប្រកបនូវពាក្យឬព្យង្គបញ្ចូលគ្នា ដែលនៅពេលសូរនៃព្យព្ជានៈពួក អ៊ ជួបជាមួយខ្យល់នៃព្យព្ជានៈ អ ទៅជាពួក អ។ ហើយនៅពេលសូរនៃព្យព្ជានៈខ្យល់ស្ទះ អឬ បង្ហូរ អ “ស” ប្រកបជាមួយខ្យល់ស្ទះ អ៊ វាទៅជាពួក អ៊។
        
រូបមន្ត ព្យព្ជានៈខ្យល់ អ៊ ប្រកបជាមួយព្យព្ជានៈខ្យល់ អ 
ធាតុទី១
ធាតុទី២
ធាតុផ្សំ                                                          
    
ឧទាហរណ៍ 
        
ម + ក  → ម/ក  → ម្ក = ម្កាក់ ម្កាល ម្កុដ។
        
ម + ង៉  → ម/ង៉  → ម្ង៉ = ម្ង៉ៃ ម្ង៉ិកម្ង៉ក់។
        
ម + យ៉  → ម/យ៉  → ម៉្យ = ម្យ៉ាង ម្យ៉ែម្យ៉។
        
ល + ខ  → ល/ខ  → ល្ខ = ល្ខោន។
        
ល + ម៉  → ល/ម៉  → ល្ម = ល្មម ល្មើ ល្មើស។
       
រូបមន្ត    ព្យព្ជានៈខ្យល់ស្ទះ អ “ស” ប្រកបជាមួយខ្យល់ស្ទះ អ៊ វាទៅជាពួក អ៊
ធាតុទី១
ធាតុទី២
ធាតុផ្សំ
                     
ស្ទះ អ
ព្យព្ជានៈខ្យល់                        +     ស្ទះ អ៊         →       អ៊
                   
បង្ហូរ អ“ស”
  
ឧទាហរណ៍
        
ខ + ជ  → ខ/ជ  → ខ្ជ = ខ្ជិល។
        
ឆ + គ  → ឆ/គ  → ឆ្គ = ឆ្គង។
        
ថ + ព  → ថ/ព  → ថ្ព = ថ្ពាល់។
        
ផ + គ  → ផ/គ  → ផ្គ = ផ្គង។
        
ស + ទ  → ស/ទ  → ស្ទ = ស្ទាំង។

==ស្រៈនិស្ស័យ==
        
គឺជាតួអក្សរ ដែលជាទីពឹងពាក់អាស្រ័យនៃព្យព្ជានៈ។ បើសរសេរតែរូបវាដាច់តែឯងនោះនឹង “ព”។មានន័យប្រាកដប្រជាថាយ៉ាងណាៗនោះឡើយ។ ដូចជាស្រៈ“ា” ស្រៈ “ៅ” មានតែរូប និងសំឡេងផ្សំតែពុំមានសារៈសំខាន់អ្វីទេ។ ស្រៈនិស្ស័យមាន ២១តួគឺ៖  ''' -ា - ិ - ី - ឹ - ឺ - ុ - ូ - ួ េ-ី ឿ​ ៀ េ- ែ- ​ៃ- េ-ា ៅ  -ុំ - ំ -ាំ -ះ -ុះ េ-ះ េ-ាះ'''។ ស្រៈនិស្ស័យគឺជាស្រៈដែលអាស្រ័យទៅនឹងតួនៃព្យព្ជានៈទើបប្រើបាន ដូចជាពាក្យថា តាម ដឹង ចុង កុដិ សូម លេង កាំបិត ចង្រៃ កន្តើយ ព្រងើយ សម្បើម ខ្មែរ។
    
ឧទាហរណ៍ កា សីល កៅ កោះ...។

=ស្រៈពេញតួ=
        
អ្នកប្រាជ្ញជំនាន់មុនចែងថា​ ស្រៈពេញតួមាន ១៥តួ ដោយរាប់យក អ អា មកបញ្ចូលផង។ ប៉ុន្តែអ្នកប្រាជ្ញបច្ចុប្បន្នលោកដកយក “អ” និង “អា” នេះចេញពីប្រព័ន្ធស្រៈពេញតួ ព្រោះលោកយល់ថា “អ” គឺជាព្យព្ជានៈ ដែលត្រូវរាប់បញ្ចូលទៅក្នុងក្រុមព្យព្ជានៈ ទាំង៣៣តួនោះវិញ។ ឯ “អា” គឺតួព្យព្ជានៈបំបែកយកតួ “អ” មកផ្សំជាមួយស្រៈ “ា” ដូច្នេះស្រៈពេញតួបច្ចុប្បន្ននេះ មានតែ ១៣តួទេ គឺ៖ ឥ ឦ ឧ ឩ ឳ ឫឬ ឭ ឮ ឯ ឰ ​ឱ​ ឪ។ ចំពោះអស់លោកអ្នកប្រាជ្ញខ្លះទៀតយល់ថា ក្នុងចំណោមស្រៈពេញតួទាំង ១៣នេះ ស្រៈ “ឩ” គេមិនសូវប្រើទេ ដូច្នេះគួរាប់យកត្រឹមតែ ១២តួវិញ ព្រោះសព្វថ្ងៃគេប្រើស្រៈពេញតួ ឩ នេះតែពាក្យ ព្រះឩរូ មួយម៉ាត់គត់ ដែលមាននៅក្នុងពាក្យ “រាជសព្ទ” មានន័យថា “ភ្លៅស្តេច”។ ស្រៈពេញតួ ទាំងនោះគឺជាស្រៈប្រោះជាតួអក្ខរៈដូចជាតួព្យព្ជានៈដែរ ដូចជាពាក្យថា អរគុណ អាច ឥឡូវ កៅអី ឧត្តម ឧស្សាហ៍ ឪឡឹក ឳឡោកឬក្សឬទ្ធិ ឮឬទេ ឯគ ឯនោះ ព្ធដ៏ ព្ធរា ឱ្យ ឳដ្ឋ ឳស្ឋ អក អត់ អាចម៍ ក្រឳ អាវ ឥត។
    
ឧទាហរណ៍ ឦសាន ឧត្តម ឯណា...។ 
 
=សូរស្រៈ=
        
គឺជាការបញ្ចេញនូវសម្លេងតាមលក្ខណៈនៃពពួកព្យព្ជានៈ និងស្រៈឱ្យមានសូរខុសប្លែកពីគ្នា។ ហើយសូរស្រៈនេះគេចែកចេញជា ២ប្រភេទគឺ៖ សូរស្រៈវែង និងសូរស្រៈខ្លី។
 
==សូរស្រៈវែង==
        
គឺជាពពួកសូរស្រៈដែលបញ្ចេញសម្លេងបង្អូសវែង ដោយសង្កត់ទៅលើព្យព្ជានៈ និងស្រៈណាមួយរហូតដល់អស់ខ្យល់នៅលើពាក្យនោះ។ ហើយសូរទាំងនោះមានដូជា អ អា អូ អើ អេ អែ អោ អ៊ អ៊ា អ៊ី អ៊ឺ អ៊េ អ៊ែ អ៊ោ អំ អួ អៀ។ 
    
ឧទាហរណ៍ ដើរ ដោយ គ្រង ទទា ហើរ គ្នា សេក ​ជាដើម។
   
==សូរស្រៈខ្លី==
        
គឺជាពពួកសូរស្រៈដែលបញ្ចេញសម្លេងខ្លី ដោយធ្វើការសង្កត់ទៅលើព្យព្ជានៈ និងស្រៈ ដែលនៅខាងដើមពាក្យមាន ២ព្យាង្គ និងមិនសង្កត់ទៅលើពាក្យខាងចុងព្យាង្គនោះទេ។ ហើយសូរទាំងនោះមានដូចជា អ អា អិ អី អឹ អុ អេ អៅ អ៊ អ៊ា ​អ៊ិ អ៊ឹ អ៊ុ អ៊ែ អ៊ៃ អ៊ៅ។
    
ឧទាហរណ៍ ព្រៃ រំលង ជ្រៅ នៅ ចំ នឹម សសៀរ ...។

=តួអក្សរ=
        
នៅក្នុវគ្គនីមួយៗ មានអក្សរជាគូគ្នាពីរគូនោះគឺ៖ 
វគ្គទី១
        
ឯអក្សរនៅសេសវគ្គជាតួ សិថិល ទាំងអស់ឥតមានគូឡើយ និងអក្សរនៅខាងចុងវគ្គទាំង៥ ក៏ជាសិថិលឥតមានគូដូចគ្នាដែរ។ 
        
អក្សរឥតគូឬអក្សរទោលទាំងនោះគឺ ង ញ ណ ន ម យ រ ល វ ស​ ហ ឡ អ។ ហើយនៅក្នុងវគ្គនីមួយៗមានអក្សរសេសគឺ៖ 
==តួព្យព្ជានៈបន្ថែម ==
        
ការប្រើប្រាស់ភាសាខ្មែររបស់យើង ដើម្បីប្រើការឱ្យបានគ្រប់គ្រាន់ បុរាណាចារ្យលោកបន្ថែមតួព្យព្ជានៈដោយបន្ថែមនូវ វណ្ណយុត្តិឬមូសិកទន្ត និងត្រីសព្ទពីលើព្យព្ជានៈខ្លះ តួព្យព្ជានៈទាំងនោះគឺ ង៉ ញ៉ ប៉ ម៉ យ៉​ រ៉ វ៉ ប៊ ស៊ ហ៊ អ៊។ តួព្យព្ជានៈទាំងនេះកាលណាបើមានស្រៈនិស្ស័យ ិ ី ឹ ឺ ើ ភ្ជាប់ពីលើតួគេផ្លាស់ វណ្ណយុត្តិ (៉ឬ ៊) ដូចជាពាក្យ ប៉ិន ម៉ឺន វ៉ី ប៉ី ស៊ី ហ៊ីង អ៊ី។

=វណ្ណយុត្តិ=
        
គឺជាសញ្ញាដែលប្រើបន្ថែមពីលើតួអក្សរ ដើម្បីនឹងលំអៀងសូរសព្ទវែង ជាសព្ទខ្លីឬលំអៀងសព្ទឱ្យប្លែកពីសព្ទដើមឬកាត់ពាក្យក្នុងប្រយោគជាសង្កាត់ដើម្បីឱ្យលះសេក្តីណាមួយហៅថា វណ្ណយុត្តិ។ វណ្ណយុត្តិទាំងនោះគឺ បន្តក់( ់ ) មូសិកទន្ត( ៉ ) ត្រីសព្ទ( ៊ ) សំយោគសញ្ញា( ័ ) របាទ( ៌ ) អស្តា( ៏ ) ទណ្ឌឃាត( ៍ ) វិសជ្ជនីយ( ះ ) យុគលពិន្ទុឬចុចពី(ៈ) ទ្វិពន្ទុលេខឬចំណុចពីរគូស(៖) កាកបាទ( ៎ ) កុក្កដនេត្រឬភ្នែកមាន់(៙) វង់ក្រចក((...)) អព្ភន្តរ(ʻ...ʼ) អញ្ញប្រកាស(“...”) ខណ្ឌឬសញ្ញាខណ្ឌ   (។ ) ខណ្ឌចប់(៕) គោមូត្រឬបរិយោសាន (។៚)  រជ្ជសញ្ញាឬសហសញ្ញា(-) លេខទោ(ៗ) ក្បៀសឬ   កណ្តកសញ្ញា(,) បុច្ឆនសញ្ញា(?) មច្ឆណ្ឌសញ្ញាឬពងត្រី(...)វង់តង្កៀប[...] រ៉ាត់ឬឃ្នាប(}ឬ{...}) បេយ្យលៈឬលៈ(។ល។) អាទិសង្កេត(.)។
==វិធីប្រើប្រាស់វណ្ណយុត្តិ==
  
===រស្សសញ្ញាឬបន្តក់( ់)===
សញ្ញានេះប្រើសម្រាប់ដាក់បន្ថែមលើតួប្រកប ដែលព្យាង្គពាក្យកើតឡើងពីស្រៈ អ និងស្រៈអ៊ ហើយកាត់សព្ទវែងជាសព្ទខ្លី ដែលត្រូវអានលឿនរហ័សដូចជាពាក្យថា៖
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot;|រស្សសញ្ញាឬបន្តក់( ់)
|-
! សព្ទវែង 
! សព្ទខ្លី
|-
|កង
|កង់
|-
|ចង
|ចង់
|-
|បត
|បត់
|-
|បន
|បន់
|-
|ដល
|ដល់
|-
|ចប
|ចប់
|}
ចំនែកឯអក្សរជាតួប្រកបរបស់ព្យាង្គពាក្យ ហើយទទួលសញ្ញាបន្តក់( ់ ) បានមានតែអក្សរទាំងនេះគឺ ក​ ង ច ញ ត ន ប ល ស​។ អក្សរក្រៅពីនោះទោះកាត់សព្ទវែងជាខ្លីក៏ដោយ     មិនដែលទទួលវណ្ណយុត្តិឬបន្តក់ ( ់ )ឡើយ ដូចជាពាក្យ បទ បថ សព្វ ភព ..។ ប៉ុន្តែបើពាក្យណាដែលចេញមកពីបាលីឬសុំស្រ្តឹតទោះអក្សរដែលត្រូវទទួលសញ្ញាបន្តល់( ់ )បានក៏ពុំត្រូវដាក់សញ្ញាបន្តក់( ់ )ឡើយដូចជាពាក្យ កុសល ផល លាមក ធនធាន ជន សត្វ ខត្ត ក្សត្រ។
&lt;br&gt;ឧទាហរណ៍ កក់ ខ្វាក់ គាស់...។

សម្គាល់ 

ក. ចំពោះតួព្យព្ជានៈប្រកបនឹងអក្សរ “ម” ត្រង់សម្លេងប្រកបលំដាប់ទី២នោះ មិនបាច់ប្រើសញ្ញា “រស្សៈ”ឬបន្តក់ទេ។ 
&lt;br&gt;ឧទាហរណ៍ ចាម់ = ចាម។ 

ក្នុងករណីនេះ គេប្រើនិគ្គហិត(៙)ឬស្រៈ “ាំ” “ចាំ” ជំនួសវិញ។

ខ. រីឯតួព្យព្ជានៈប្រកបនឹងអក្សរ “យ” ត្រង់សម្លេងប្រកបលំដាប់ទី២ នោះក៏មិនបាច់ប្រើ រស្សសញ្ញាឬបន្តក់ដែរ ដូចជាពាក្យ “ចាយ់” ក្នុងករណីនេះគេយកស្រៈ “ៃ” មកជំនួសវិញព្រោះមានសម្លេងដូចគ្នា។
&lt;br&gt;ឧទាហរណ៍ ចាយ់ = ចាយ។

គ. ចំពោះពាក្យទាំងឡាយណា ដែលក្លាយមកពីភាសាបាលីឬសំស្ត្រឹត មិនត្រូវប្រើសញ្ញា (់) នេះឡើយ ដូចជាពាក្យ បទ សព ភព កុសល ផល កិច្ចកល ធនធាន រសជាតិ លាមក... ពាក្យទាំងនេះមានសម្លេងខ្លីស្រេចហើយ តាមទម្លាប់អានបែបបាលី និងសំស្ត្រឹត។
===វិធីហាត់===
ពាក្យមានបន្តក់មាន៖ កង់ កត់ កប់ ខ្វល់ ទល់ សក់ យល់ ពន់ ទក់ ធន់ បត់ បង់ ចង់ ហត់ ព្រនង់ កំពង់ បំពង់ ពន្យល់ ទំនប់ កញ្ចក់ បង្កង់ ជំពាក់ គំរប់ ទំរង់ ចំណង់ កង្វល់ បង្អស់ បន្តក់ បំរត់ បន្ទប់ សំណល់ កញ្ឆក់ កាត់ ខាត់ សាត់ ចាត់ ផាត់ រ៉ាត់ ហាត់ អាត់ ណាត់ បង្ហាត់ បំបាត់ សំខាន់ សម្លាប់ សំគាល់(សម្គាល់) កំណាញ់ បន្ទាល់ ភា្នល់ ទំនាស់ ប្រញាប់ប្រញាល់  កន្តាល់ អីវ៉ាន់ រហាត់ ចំឡាក់(ចម្លាក់) រួសរាន់ ប្រញាប់ ណាស់ កំចាត់កំចាយ។

ពាក្យឥតបន្តក់នោះគឺ៖ កល កុសល ផល គន្ធ គណ​ ចក្ក ឆត្ត គដទន្ត ជនបទ ជប ថលបទ កម្មបថ ថលយាន ខណ្ឌ បព្វជ្ជា បញ្ញត្ត បព្វតរាជ និម៌ល ពលកាយ ភក្ត្រ ភត្តកាល កាលបក្ស ប្រាកដ ប្រយ័ត្ន ប្រភព បក្ខគណនា មណ្ឌល តមល មាណព រក្ខ រក្ស ក្សត្រ ហរិរក្ស។

===មូសិកទន្តឬធ្មេញកណ្តុរ(៉)===
[[មូសិកទន្ត រឺ ធ្មេញកណ្ដុរ]] គឺជាសញ្ញាប្រើសម្រាប់សម្លាប់ បំបែរសម្លេងព្យាព្ជានៈ ៧តួ ដែលមានសម្លេង ឃោសៈ ឱ្យទៅជា អឃោសៈគឺ ង ញ ប ម យ រ វ ឱ្យទៅជាសម្លេងអឃោសៈវិញ ង៉ ញ៉ ប៉ ម៉ យ៉ រ៉ វ៉។ ប្លែកតែតួ ប មួយដែលមានសម្លេងអឃោសៈស្រាប់ ប៉ុន្តែគ្រាន់តែ លម្អៀងសូរពី ប ទៅ ប៉ ប៉ុណ្ណោះ។ អក្សរប្តូរសម្លេងទាំងនេះ ត្រូវបានប្រើក្នុងពាក្យ ង៉ក់ង ញ៉ែងញ៉ង ប៉ប៉ាច់ប៉ប៉ោច ម៉ែឪ យ៉ាប់យ៉ឺន រឿងរ៉ាវ វ៉ូងវ៉ាង។ បន្ថែមលើអក្សរនៅខាងដើមព្យាង្គនៃពាក្យ កាលណាពាក្យនោះគ្មានព្យាង្គឯណាទៀតបង្អោនមកឬព្យាង្គនោះទោលគឺដាច់តែឯង ដូចជាពាក្យ ប៉ុន្តែ ម៉ត់ ញ៉ាំញ៉ើ បើកាលណាមានសព្ទព្យាង្គដើមឬតួអក្សរដើមបង្អោនមកមិនត្រូវដាក់មូសិកទន្ត(៉)ឡើយ ដូចជាពាក្យ ប្រមោយ ស្រវឹង ចម្បា ចម្លែក ប្រមាទ សង្វាត ក្នុង ខ្លឹម ថ្ម ត្មាត ក្ងេះ ក្ងាន ក្ងោក...។

ឧទាហរណ៍ ក្ងក់ ង្ងង់...។ 

ចំណាំ កាលណាពាក្យទាំងនេះទៅជួបប្រទះនឹងស្រះ - ិ - ី - ឹ - ឺ េ-ី។

ឧទាហរណ៍ ផ្ទះប៉ិត យ៉ាប់យ៉ឺន...។ 

គេត្រូវយកសញ្ញា(ុ) មកជំនួសធ្មេញកណ្តុរ ដែលដាក់ពីលើ ដើម្បីកុំឱ្យវណ្ណយុត្តិនេះ ទើសទេងគ្នាជាមួយស្រៈខាងលើ។

ឧទាហរណ៍ ប៉ឹង ប៉ើង ម៉ិ ម៉ី...។

===ត្រីសព្ទ===
ត្រីសព្ទវិធីសាស្ត្រនៃការប្រើវណ្ណយុត្តិត្រីសព្ទ មានលំនាំដូចគ្នានឹង មូសិកទន្តដែរតែវាដាក់នៅលើព្យព្ជានៈ ៤តួ ជាអឃោស '''ប ស ហ អ''' ឱ្យទៅជាឃោសៈវិញ '''ប៊ ស៊ ហ៊ អ៊'''។ ព្យព្ជានៈប្ដូរសម្លេងទាំងនេះ ត្រូវបានប្រើក្នុងពាក្យ សាប៊ូ សម្លស៊ុប ហ៊ាន ទ្រអ៊ូ។ កាលណាសញ្ញាត្រីសព្ទនេះជួបប្រទះនឹងស្រៈ '''- ិ - ី - ឹ - ឺ េ-ី''' ក៏ត្រូវប្រែប្រួលរូបមកជា( ុ) ដូចករណីខាងលើដែរ។

ឧទាហរណ៍ ស៊ីបាយ លេងហ៊ី... លើកលែងតែពាក្យ ប៊ិច អ៊ីចុះ អ៊ីចឹង...។

ដូចជាពាក្យ ទ្រហឹង គ្រឹហា វិហារ ទាហាន ស៊ី ហ៊ឹងត្រចៀក អ៊ុត ហ៊ាន ស៊ុន ស៊ើបការ ហ៊ុន ប៊ុន ...។

ឧទាហរណ៍ ហ៊ោរ ហ៊ុត...។

===សំយោគសញ្ញា===
វណ្ណយុត្តិ នេះលំអៀងសព្ទបាលីឬសំស្ត្រឹតមកជាសព្ទខ្មែរ។ ដូចជាពាក្យ
{| class=&quot;wikitable&quot;
! សព្ទបាលី និង សំស្ត្រឹត
! សព្ទខ្មែរ
|-
|ភយ
|ភ័យ
|-
|ជយ
|ជ័យ
|-
|ខយ រឺ ក្សយ 
|ខ័យក្ស័យ
|-
|ពន្ធ 
|ព័ន្ធ
|-
|ពទ្ធ
|ព័ទ្ធ
|-
|យន្ត រឺ យន្ត្រ   
|យ័ន្ត
|-
|យ័ន្ត្រ រឺ យន់ 
|យន្ត
|-
|សម្បទ 
|សម្ប័ទ
|-
|សម្បត្តិ រឺ បច្ចយ 
|បច្ច័យ
|-
|អាលយ 
|អាល័យ
|-
|សមយ 
|សម័យ
|-
|សំសយ 
|សង្ស័យ
|-
|ហទយ រឺ ហឫទយ 
|ហទ័យ រឺ ហ្ឫទ័យ
|}

សញ្ញានេះប្រើនូវពាក្យខ្មែរខ្លះ ដែរមានសម្លេងស្ទើរស្រៈ អឬ អា ដើម្បីឱ្យមានសូរសម្លេងមួយត្រូវចំនឹងសម្លេងពិតនៃពាក្យនោះ គឺ ញ័រ ជ័រ ទំព័រ..។ហើយអក្សរ រ ជាតួប្រកប ដូចជាពាក្យថា ជ័រ ញ័រ ទំព័រ ទទីទទ័រ ព្រវីព្រវ័រ សាសន៍ព័រ ញញាក់ញញ័រ ...។ វាសម្រាប់ប្រើសម្រួលសម្លេងក្លាយពីពាក្យបរទេសខ្លះៗ ដូចជា កុងទ័រ ប៉ាស្ទ័រ អាំងហ្សេនឺញ័រ កុំព្យូទ័រ ត្រាក់ទ័រ...។
ឧទាហរណ៍ មាល័យ សម័យ អនាម័យ...។

=== របាទ(៌)===
ជាសញ្ញានេះជំនួស រ កាលណា រ ជាជំនួសតួអក្សរតម្រួត។ វាជាវណ្ណយុត្តិសម្រាប់ដាក់នូវពាក្យសំស្ត្រឹតក្លាយមកពីបាលី។ ជាធម្មតាតួអក្សរណាដែលពុំសូវប្រើជាផ្ញើជើងជាគ្រវ៉ាត់ តួតម្រួតអក្សរនោះផ្លាស់ជារបាទ។ បើតួអក្សរណាធ្លាប់ប្រើគ្រវ៉ាត់ក្នុងផ្ញើជើង តួតម្រួតនោះផ្លាស់ជាគ្រវ៉ាត់។ តួតម្រួតផ្លាស់ជា រ ក៏បានដូចជាពាក្យទាំងនេះជាច្រើនបែបយ៉ាង៖ 
ពាក្យដើម
ពាក្យផ្លាស់ជា
ណ្ណ
ណ៌
ម្ម
ម៌
ព្ព
ព៌
ព្ភ
ព៌
ពណ្ណ
ពណ៌
ធម្ម
ធម៌
គព្ភ
គភ៌
បុព្វា
បុព៌ា
បរិបុណ្ណ 
បរិបូណឬបរិបូរណ៍
  
មានពាក្យខ្លះដែលធ្លាប់មានផ្ញើជើងគ្រវាត់ ជាប់ដោយសញ្ញារបាទខ្លះក៏មានដែរ ដូចជាពាក្យ៖
ពាក្យដើម
ទៅជាពាក្យ
កក្កដ
កកិដ
វិសជ្ជនីយ
វិសជិនីយ
មគ្គុទេស
មគ្គុទិស
មគ្គ
មាគ៌ា
មារយាទ
មាយ៌ាទ

កំណត់សម្គាល់៖
ពាក្យតម្រួតជើង
ក្លាយទៅជា
ពាក្យតម្រួត
ក្លាយទៅជាពាក្យ
ក្ក
ក្រ
ចក្ក
ចក្រ
គ្គ
គ្រ
ឧបសគ្គ
គ្រោះ
ត្ត
ត្រ
ខត្ត ខេត្ត
ក្សត្រ ខេត្រ
ទ្ទ
ទ្រ
សមុទ្ទ
សមុទ្រ

ប៉ុន្តែតួអក្សរដទៃពីរតួ ដូចពោលខាងលើនេះមិនផ្លាស់ប្តូតម្រួតជា រ ឡើយ។

ឧទាហរណ៍ ព្រះធម៌ សមធម៌ ...។

===អស្តា(៏)   ===
ជាសញ្ញាដែលប្រើសម្រាប់ដាក់ពីលើអក្សរ '''ក''' និង '''ដ''' ហើយ '''ក''' និង '''ដ''' ចំនែកអក្សរ '''ហ''' គេប្រើអស្តានេះពេលបព្ចេញអារម្មណ៍ ភ្ញាក់ផ្អើល ភ័យជាដើម។ នោះជាពាក្យនិបាត គឺពាក្យនោះមិនមែនជានាម ជាគុណនាមឬជាកិរិយាសព្ទ។ ដូចជាពាក្យថា        ទោះហាមដូចវាក៏មិនស្តាប់។ អ្នកចេះធម៌ដ៏ប្រសើរ រមែងរួចកាចពីអបាភូមិ។ ប្រសើរដ៏ឧត្តម។ ក្នុងពាក្យឧទានសព្ទ គឺជាពាក្យថាដោយភ្ញាក់ផ្អើល សញ្ញានេះមានប្រើខ្លះដែរ។

ដូចជាពាក្យ ឳហ៏្ឋ! ឳន៏! នុះហ្ឋ៏ឬន៏!។

កំនត់សម្គាល់ ក៏ ដ៏ សូមបញ្ជាក់ឱ្យខ្លីកុំច្រលំពាក្យ ដទៃ ដរាប(គ្មានអស្តាទេ)។

ឧទាហរណ៍ ក៏ ដ៏ នុះហ្ន៏...។

===ទណ្ឌឃាត(៍) ===
ប្រើសម្រាប់បដិសេធន៍តួអក្សរដែលមានលើសពីការអាន។ គេប្រើដើម្បីដាក់លើអក្សរព្យព្ជានៈណា ដែលគេមិនអាន ប៉ុន្តែគេត្រូវតែរក្សាទុកព្យព្ជានៈនោះជាចាំបាច់ ក្នុងន័យរក្សាអក្ខរាវិរុទ្ធរបស់ពាក្យ និងជាគ្រឿងសម្គាល់ជាតិសព្ទរបស់ពាក្យ។ 

ឧទាហរណ៍ ទូរទស្សន៍ ប្រយោជន៍ គមនាគមន៍ ព្រឹត្តការណ៍ វេព្យាករណ៍ ពាក្យពេចន៍ ត្រ័យរតន៍...។ គេដាក់ទណ្ឌឃាត ដូចជាពាក្យថា រ័តន៍ ចោទក៍ រោទ៍ ប្រយោជន៍ ចរាចរណ៍ បដិសេធន៍ អភិវឌ្ឍន៍ អនុវត្តន៍ ..។ សញ្ញានេះ ក៏យកមកប្រើចំពោះពាក្យខ្ចីពីបរទេសខ្លះ សម្រាប់រក្សាលំនាំអក្ខរាវិរុទ្ធដើមនៃពាក្យទាំងនោះដូចជា ស៊ីម៉ង់ត៍ អេដស៍ អាល់ប៊ែរត៍...។

===វិសជ៌នី(ះ) ===
វិសជ្ជនិយ សញ្ញានេះគឺប្រើសម្រាប់ប្រកបជំនួសខ្យល់ “ហ ” ជាពាក្យកាត់កំបុតខ្លី ហើយអានដោយបើកចំហមាត់ដូចជា តិះ រិះ ចុះ ចង្កើះ(ចង្កឹះ) ឈ្មោះ ទះ ដោះដូរលោតផ្លោះ។ល។ វាមានសូរសម្លេងស្រដៀងនឹងពាក្យ ដែលប្រកបនឹងព្យព្ជានៈ “ស” ដែរ។ សព្ទខ្លីមានពាក្យដូចជា នេះ ព្រោះ ជិះ ។
   
=== យុគលពិន្ទុឬចុចពីរ(ៈ)===
គេប្រើសម្រាប់ដាក់នៅចុងពាក្យមានកំណើតពីបាលីឬសំស្ត្រឹត ដែលមានសូរ “អាក់”ឬ “អ៊ាក់”។ ហើយវាក៏អាចជា នាមឬកិរិយាស្នូរ នាមឬកិរិយាបង្គោល និងអាចជាសមាសនាមនាម ដូចជា លោភៈ ទោសៈ មោហៈ...។

ចំណាំ 

គេអាចកំណត់នូវការប្រើយុគពិន្ទុ កាលណាបើពាក្យខាងដើមវាជា នាមឬកិរិយាស្នូរ គេអាចសរសេរដោយដាក់សញ្ញា “ៈ ”។ ក៏ប៉ុន្តែកាលណាបើពាក្យដើមវាជា សមាសនាម ហើយពាក្យបន្ទាប់ជា នាមឬកិរិយាស្នូរវិញគេសរសេរមិនចាំបាច់ដាក់សញ្ញា “ៈ ”ទេ។

ឧទាហរណ៍  
* អាជីវកម្ម ពាក្យថា អាជីវ វាជា ពាក្យស្នូរឬពាក្យបង្គោល។ អាជីព មានន័យថា ជាមុខរបរចញ្ចឹមជីវិត ជំនាញមួយច្បាស់លាស់ សម្រាប់ចញ្ចឹមជីវិត។ រីឯពាក្យថា កម្ម មានន័យថា ជាអំពើឬដំណើរនៃការប្រព្រឹត្តតាមកាលពេលា។ ហើយវាជា សមាសនាម។ ការសរសេរមិនចាំបាច់ដាក់យុគលពិន្ទុទេ។ ហើយការធ្វើអាជីវកម្មនៅក្នុងសង្គមខ្មែរសព្វថ្ងៃឃើញថា មានការវាយប្រហារគ្នាតាមរយៈប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយនានា ហើយមានការឃោសនានូវផលិតផល ដែលប៉ះពាល់ដល់សុខភាព ដូចជាសុរាជាដើមមានរង្វាន់ច្រើន ផឹកទៅមានរសជាតិឆ្ងាញ់ និងសុភាពល្អ។
* គណៈប្រតិភូ ពាក្យថា គណៈ ជាសមាសនាម មានន័យថា ក្រុម ពួក ហើយពាក្យថាប្រតិភូ វាជានាមបង្គោលឬកិរិយាស្នូរ មានន័យថា អ្នកជំនួយ អ្នកធានា។ និយាយជារួម ជាក្រុមមនុស្សមួយពួកឬមួយក្រុមដែលជាតំណាងប្រទេសឬតំណាងស្ថាប័នណាមួយ។  មិនមែនដូចសង្គមខ្មែរសព្វថ្ងៃគណៈប្រតិភូមកចូលរួមប្រជុំអ្វីមួយមកជួបជុំគ្នាចង់អស់មួយក្រសួង មិនគិតថាសុំស្នើរជនណាមួយនៅក្នុងក្រសួងដែលពាក់ព័ន្ធនោះឡើយ។ ហើយការអនុវត្តនៅក្នុងសង្គមខ្មែរ វាមិនដូចជាពាក្យដែលមាននៅក្នុងវចនានុក្រមនោះទេ។

បើពាក្យទាំងនេះខាងដើម ដូចជា ពលកម្ម វណ្ណកម្ម សច្ចភាព ខេមរភាសា នោះគេមិនចាំបាច់ដាក់យុគលពិន្ទុទេ ព្រោះពាក្យទាំងនេះជាសមាសនាម។ ហើយវាលើកលែងតែពាក្យ គណៈ ដែលទោះបីជាវានៅដើមគេឬកណ្តាលគេក្តី ក៏ត្រូវប្រើយុគលពិន្ទុជាដរាប។

ឧទាហរណ៍ គណៈមេប្រយោគ គណៈប្រធានរដ្ឋ គណៈប្រតិភូ គណៈកម្មការ គណៈសង្ឃ គណៈរដ្ឋមន្ត្រី...។ ព្រោះថានៅក្នុងពាក្យទាំងនេះ គណៈ មិនចូលក្នុងសមាសនាមតាមក្បួនខ្នាតវេព្យាកណ៍បាលី។

លើកលែងតែពាក្យថា គណបក្ស គណនា គណនេយ្យ... ដែលគេមិនត្រូវប្រើយុគលពិន្ទុទេ។ រីឯពាក្យ“កាលៈទេសៈ” គេត្រូវប្រើយុគលពិន្ទុទាំងពីរម៉ាត់តែម្តង។ ប៉ុន្តែគេសរសេរពាក្យនេះ “បញ្ច្រាស”​ មកវិញ “ទេសកាល” នោះគេមិនត្រូវប្រើយុគលពិន្ទុឡើយ។ ក្នុងសម័យនេះគេយកយុគលពិន្ទុមក ប្រើក្លាយក្នុងឃ្លាប្រយោគខ្លះដែរសម្រាប់រាយរាប់ឈ្មោះអ្វីៗ ដូចពាក្យថា ទង់ជាតិកម្ពុជាមាន ៣ ពណ៌គឺ ខៀវ ក្រហម ស។ ប៉ុន្តែជាទូទៅ អ្នកនិពន្ធទាំងឡាយតែងតែប្រើ ទ្វិពិន្ទុលេខ ក្នុងករណីរៀបរាប់ឧទេ្ទស បង្ហាញវត្តមាន... ព្រោះការប្រើសញ្ញាខណ្ឌបែបនេះត្រឹមត្រូវ និងសមហេតុសមផលជាង។ 

ប៉ុន្តែគេអាចប្រើយុគលពិន្ទុបាន នៅក្នុងទម្រង់លិខិតខ្លះៗដូចជា កម្មវត្ថុ៖ ស្នើសុំអាហាររូបករណ៍ទៅសិក្សានៅប្រទេសកូរ៉េយោងៈ លិខិតលេខ.... ចុះថ្ងៃទី...។

កំណត់សម្គាល់អំពីការប្រើឬមិនប្រើយុគលពិន្ទុនៅពីមុខពាក្យ “ថា”៖

ក. មិនប្រើយុគលពិន្ទុ ចំពោះតែពាក្យ ថា ណាដែលជានិបាតសព្ទ ដែលអាចប្រៀបនឹងភាសាបារាំង “Que” បានដល់ពាក្យដែលត្រូវកត់ត្រាមិនផ្ទាល់របស់តួអង្គ មាននិយាយក្នុង “Style indirect” របស់ភាសាបារាំង ដូចជាពាក្យ៖ ពោលថា និយាយថា ទំនាយទាយថា តិះដៀលថា ជេថា ប្រាប់ថា ដូចជា ដូចខាងក្រោម ... ពាក្យទាំងនេះ គេមិនត្រូវប្រើដាក់យុគលពិន្ទុ(ៈ)ពីមុខទេ។
        
ខ. ត្រូវប្រើយុគលពិន្ទុ គេប្រើសញ្ញាយុគលពិន្ទុ(ៈ) ក្នុងករណីកត់ត្រាពាក្យសម្តីផ្ទាល់របស់អ្នកនិពន្ធ ត្រូវគ្នានឹងទម្រង់របស់ភាសាបារាំងថា “Style direct”។

===ទ្វិពិន្ទុលេខឬចំណុចពីរគូស(៖) ===
សញ្ញាដែលមានគំនូសផ្តេកនៅខណ្ឌចន្លោះសូន្យពីរ លើមួយក្រោមមួយនោះ គេប្រើសម្រាប់៖

ក. ដាក់នៅចុងបញ្ចប់នៃប្រយោគក្នុងន័យកត់ត្រាសម្តីរបស់បុគ្គលណាមួយ ដែលគេស្រង់យកមកដាក់ក្នុងសញ្ញាអញ្ញប្រកាស(“...”) គេកត់សម្គាល់ឃើញថា សញ្ញាបែបនេះច្រើនតែប្រើក្នុង ទម្រង់ឬរចនាបថប្រយោគពណ៌នានៅក្នុងរឿងពេង រឿងនិទាន ការនិយាយប្រាប់គ្នាពីហហេតុការណ៍អតីតកាល។ល។
     
ខ. សម្រាប់ដាក់នៅចុងប្រយោគណា ដែលត្រូវបន្តទៅដល់ការរៀបរាប់ ដោយចាត់ជាពួក ជាផ្នែក។

សម្គាល់៖ មិនត្រូវច្រឡំយុគលពិន្ទុ(ៈ) ជាមួយ និង ទិ្វពិន្ទុលេខ(៖)ទេ។ យុគលពិន្ទុ គ្រាន់តែចុចចំណុចពីរលើករោមប៉ុណ្ណោះ។ រីឯទ្វិពិន្ទុលេខគឺមាន សូន្យលើ(◦) និងសូន្យខាងក្រោម(◦)។ ហើយមានរជ្ជសញ្ញាខណ្ឌចំកណ្តាលគឺយ៉ាងនេះ(៖)។ សព្វថ្ងៃនេះយើងឃើញគេប្រើយុគលពិន្ទុតាមបែបអឺរ៉ុប ជំនួសសទ្វិពិន្ទុលេខ ដោយមកពីទម្រង់ពុម្ពអក្សរលីម៉ុន(font  Limon)ពុំមានសញ្ញាទ្វិពិន្ទុលេខ ក៏តាំងតែយកយុគលពិន្ទុមកប្រជំនួសឱ្យតែបានៗ សិនរង់ចាំអ្នកបច្ចេកទេសរកឃើញសញ្ញាទិ្វពិន្ទុលេខ នោះនឹងយកមកប្រើឱ្យបានត្រឹមត្រូវតាមវិធានវេយ្យាករណ៍។ ចំនែក ពុម្ពអក្សរយ៉ូនីកូដ(font Unicode)បានប្រើជាស្តង់ដារហើយ ក៏នៅមានការរចនាខុសដែលដោយសារ  font ខ្លះមានការរចនាប្លែកៗ(៖) តែករណីនេះអាចលើលែងបាន។

===កុក្កដនេត្រឬភ្នែកមាន់(៙) ===
សញ្ញានេះប្រើសម្រាប់ផ្តើមនូវតួនៃសេក្តីរបស់ឃ្លាឬប្រយោគ។ តាំងពីដើមមកអ្នកនិពន្ធបានប្រើសញ្ញានេះក្នុងការចាប់ផ្តើម សរសេរអត្ថបទឬសាច់រឿងអ្វីមួយ។ មកដល់ពេលបច្ចុប្បន្នអ្នកនិពន្ធលែងប្រើសញ្ញានេះហើយ។ ពិសេសនៅពេលដែលគេចាប់ផ្តើមសរសេរកំណាព្យ នោះអ្នកកវីបុរាណយើងច្រើនប្រើសញ្ញា(៙)ដូច្នេះ។ 

ឧទាហរណ៍ 

៙ មាន់ ទា ក្របី សេះ មានច្រើនយ៉ាងនេះ។

===កាកបាទឬជើងក្អែក (៎)===
ជាបន្ទាត់ខ្លីខ្វែងពីរ មួយផ្តេកមួយទៀតបញ្ឈរគូសកាត់ខ្វែងគ្នាចំពាក់កណ្តាល។
ប្រើសម្រាប់ដាក់លើពាក្យឧទានសព្ទខ្លីៗមួយចំនួន ដែលមានសូរសៀងបង្ហូសឬត្អូញថ្ងូរ ដូចជាពាក្យវិសេសសព្វនាមខ្លះ ច៎! ចា៎! ច៎ាះ! ប៎ាទ! ណ៎ា! ណ៎ះ ហ៎្ន  ន៎ អូ៎ អ៎ា្ហ...។ 
    
ឧទាហរណ៍ 
        
នុះន៎ ចា៎លោកពូ...។

=== វង់ក្រចក((...)) ===
វង់ក្រចក សញ្ញាវង់ក្រចកប្រើសម្រាប់ដាក់គៀបពាក្យណាឬឃ្លាណាមួយដែលមិនមានទាក់ទងចូលក្នុងអត្ថបទនោះទេ គ្រាន់តែជាសព្ទពន្យល់នៃពាក្យណាមួយ ដែលមាននៅក្នុងអត្ថបទនោះ។ ដូចជាពាក្យថាលោកពុកខ្ញុំអញ្ជើញទៅប្រទេសថៃឡង់ដ៏(ប្រទេសសៀម)នៅសប្តាហ៍ខាងមុខនេះ។

ឧទាហរណ៍ ទៅលេងខេត្តព្រះវិហារ(ប្រាសាទព្រះវិហារ)។

===អញ្ញប្រកាស(“...”)=== 
ជាសញ្ញាឃ្នាបម្យ៉ាងដែលនៅខាងដើមមានរាងកោងខ្វឹកកួចឡើងទៅលើ ឯខាងចុងជាសញ្ញាខ្វឹកពីររាងកោងកួចទម្លាក់ចុះក្រោម។ គេប្រើសញ្ញានេះសម្រាប់៖

ក. គាបឬកត់ត្រាដកស្រង់សេក្តីសំខាន់របស់ជានណាម្នាក់ ទុកជាសេក្តីពិសេសដោយឡែក ជាការរំលេចឬបញ្ជាក់ឱ្យប្លែកពីន័យរបស់បរិបទ។
        
ខ. ដកស្រង់តួអង្គណាមួយ ដែលមានកិតិ្តសព្ទល្បីល្បាញ។
        
គ. ដកស្រង់សេក្តីឬអត្ថន័យមានលក្ខណៈលេចធ្លោ។

===អព្ភន្តរសញ្ញា(ʻ...ʼ)    ===
សញ្ញានេះ ខុសប្លែកពីអញ្ញប្រកាស ដោយប្រើតែខ្វឹកសញ្ញាមួយនៅដើម និងក្បៀសសញ្ញាមួយនៅចុង។ របៀបប្រើអព្ភន្តរសញ្ញាខុសគ្នាបន្តិច ពីសញ្ញាអញ្ញប្រកាស ដោយប្រើអព្ភន្តរសញ្ញាជាឃ្នាបពាក្យឋិតនៅក្នុងរង្វង់ផែកពាក្យ ដែលដាក់ឃ្នាបដោយសញ្ញាអញ្ញប្រកាស។
     
សូមជម្រាបថា៖ នៅក្នុងសៀវភៅឯកសារជាទូទៅ គេកម្រឃើញអ្នកនិពន្ធប្រើសញ្ញានេះណាស់។ ជួនកាលគេប្រើអព្ភន្តរសញ្ញាឬអញ្ញប្រកាស ក្នុងគោលដៅតែមួយដូចគ្នា។ នៅក្នុងសៀភៅវេព្យាករណ៍របស់លោក ពូវ អ៊ុម លោកចាត់ទុកអព្ភន្តរសញ្ញាថាជាសញ្ញាអញ្ញប្រកាស (សៀវភៅវេព្យាករណ៍ ពូវ អ៊ុម ទំព័រ ៨) ចំណែកនៅក្នុងវចនានុក្រម    សម្តេចជួនណាត ទំព័រ ១៦៥៦ -៥៧ វិញ ក៏បង្ហាញអព្ភន្តរសញ្ញា “...” មានរូបសណ្ឋានយ៉ាងនេះដែរ។ លោកបានពន្យល់ពាក្យអព្ភន្តរសញ្ញាយ៉ាងនេះថា ៖ ពាក្យសន្មតហៅវណ្ណយុត្តិ ដែលពួកវេព្យករណ៍បណ្ឌិតក្នុងប្រទេសអឺរ៉ុប បង្កើតឡើងសម្រាប់ប្រើរាំងពាក្យឬសេក្តីមានរូបសណ្ឋានពីរបែបនេះគឺ (“...”)ឬ (‍«...»)។
         
ដូច្នេះ ដោយយល់ឃើញថាកិច្ចការសរសេរតែងនិពន្ធ នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ មានសភាពល្អិតល្អន់ស៊ីជម្រៅ និងហ្មត់ចត់ យើងគួរតែបញ្ចូលអព្ភន្តរសញ្ញាដែលមានរូបសណ្ឋានបែបនេះ(ʻ...ʼ)មកប្រើបន្ថែមទៀតដោយបំបែកចេញពីអញ្ញប្រកាស(“...”)

===បេយ្យាលៈ(។ល។)  ===
គឺជាវណ្ណយុត្ត ដែលគេប្រើសម្រាប់បង្រួមន័យសេក្តី ពីវែងឱ្យទៅជាខ្លីឬច្រើនឱ្យទៅជាតិច។
    
ឧទាហរណ៍ 
        
សត្វព្រៃនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាមាន ជ្រូកព្រៃ ក្តាន់ ទន្សោង ខ្លា រម៉ាំង។ល។៕

===សញ្ញាខណ្ឌ (។)===
សញ្ញានេះប្រើសម្រាប់រាំងឃាំងប្រយោគឬសង្កាត់នៃសេក្តីនីមួយៗឱ្យដាច់ស្រលះពីគ្នា។ កាលណាប្រយោគមួយចាប់ផ្តើមហើយ គេត្រូវដាក់សញ្ញា(។)នេះ មុននឹងបន្តទៅប្រយោគមួយទៀត។ សញ្ញាខណ្ឌធ្វើឱ្យងាយយល់ វាអាចញែកសេក្តីដាច់ពីប្រយោគមួយទៅប្រយោគមួយ មិនឱ្យច្រឡំន័យនាំច្របូកច្របល់។ ហើយនៅចន្លោះសញ្ញាខណ្ឌ ការដកឃ្លា ក៏ជួយសម្រួលឱ្យអ្នកអានងាយយល់ ងាយចាប់សេក្តីបាន។ ប៉ុន្តែកាលណាគេត្រូវប្ដូរគំនិតចូលទៅវគ្គឬកថាខណ្ឌថ្មីនោះ គេត្រូវដាក់សញ្ញាខណ្ឌទៅខាងចុងនៃប្រយោគ រួចហើយត្រូវចាប់សរសេរដោយចុះបន្ទាត់ថ្មី ជាមួយនឹងការចោលចំហបន្តិចដែលគេហៅថា ខណ្ឌ ចុះបន្ទាត់ឬចោលបន្ទាត់ និងចាប់ផ្តើមបន្ទាត់(នេះជាការប្រាប់ជាដំណឹងរបស់អ្នកសរសេរតាមសូត្រ)។ សញ្ញាខណ្ឌនេះប្រើសម្រាប់ដាក់សេក្តីជាសង្កាត់ៗ ដើម្បីធ្វើឱ្យសេក្តីនោះមានភាពល្អស្តាប់។

ឧទាហរណ៍ កូនអ្នកមានហូបបាយផ្សារ។ រីឯកូនអ្នកចម្ការហូបបាយកក។

===ខណ្ឌចប់(៕) ===
ជាសញ្ញាសម្រាប់ដាក់បញ្ចប់អត្តបទឬរឿងមួយតែត្រឹមនេះពុំមានតសេក្តីឬរឿងរ៉ាវទៅមុខទៀតឡើយ។

===គោមូត្រឬបរិយោសាន (។៚) ===
គោមូត្រឬបរិយោសាន គឺជាសញ្ញាយកតាមរូបសណ្ឋានដាននោមគោ ដែលនោមផងដើរផង បណ្តាលឱ្យមានរាងក្ងិក្ងក់បែបនេះ ហើយខ្មែរបុរាណក៏សន្មត យកមកធ្វើជាសញ្ញាខណ្ឌបញ្ចប់ ដែលហៅតាមបាលីថា “គោមូត្រ” គឺនោមគោដូច្នេះទៅ។ ចាស់បុរាណលោកប្រើខណ្ឌបរិយោសានឬ បរិយានឬគោមូត្រនេះ សម្រាប់បញ្ចប់សេក្តីនិយាយរឿងរ៉ាវអ្វីមួយឬអត្ថបទ បទបាទបាលីគាថាណាមួយ។ សព្វថ្ងៃនេះអ្នកនិពន្ធមួយចំនួនបានប្រើសញ្ញាពីរគឺ៖ឬមួយ។ឬមួយ។៚។ ការប្រើគោមូត្រនេះ គឺចង់រក្សាសម្បត្តិវប្បធម៌ពីបុរាណឱ្យបានគង់វង្ស។ ឃើញមានកាសែតមួយចំនួនប្រើសញ្ញានេះផងដែរ។

===រជ្ជុសញ្ញាឬសហសញ្ញា(-)===
ប្រើសម្រាប់ភ្ជាប់ឬបំបែកព្យាង្គនៃពាក្យកណ្តាលមួយ កុំឱ្យអាបច្រឡំជាប្រកប នាំឱ្យខុសពាក្យដូចជា ទូក-ង កុក-ស សម្បុរ-ស ខ្សែ-ក មានន័យស្តាប់បាន(មានន័យថាភ្ជាប់សម្ព័ន្ធ)។ ម្យ៉ាងទៀតប្រើពាក្យកាព្យ ដែលកវីបំបែកព្យាង្គពីឃ្លាមួយ ទៅកាន់់ឃ្លាមួយទៀត។
   
ឧទាហរណ៍  ដី-ស ត្រី-ខ..

===លេខទោ​ឬអាមេណ្ឌិតសញ្ញា(ៗ) ===     
សញ្ញានេះគេប្រើសម្រាប់ ផ្ទួនពាក្យដែលតម្រូវឱ្យថាឬអានពីរដង និងសម្រាប់បញ្ជាក់អំពីចំនួនច្រើនឬ ពហុវចនៈ។
   
ចំណាំ មិនមែនកំណត់ថា គ្រប់តែពាក្យដែលត្រូវថាឬអានពីរដងនោះ ត្រូវតែដាក់លេខទោទាំងអស់នោះទេ។ ពាក្យបាលីខ្លះដែលយកមកប្រើក្នុងភាសាខ្មែរ ដូចជា នានា ធម្មសង្វេគ គេត្រូវសរសេរពាក្យ “នានា” នេះត្រួតគ្នាពីរដង ដោយគោរពទៅតាមវិធានបាលី។ ដូចជាពាក្យថា ឯហិមម...?។ បើប្រើជាមួយគុណនាម និយាយ អំពីពណ៌នោះ។
        
ពាក្យស្ទួនដោយប្រើលេខទោចង់បញ្ជាក់អំពីប្រភេទពណ៌ ដោយឡែកៗរបស់វត្ថុ។
ចំពោះពាក្យខ្មែរខ្លះ ដែលមានសម្លេងដដែលៗពីរដង ដូចជា បបរ កករ ត្រូវសរសេរពីរដងជាន់គ្នាដូច្ចេះជាដរាប។ ហាមដាច់ខាត មិនឱ្យសរសេរ បរៗ ករៗ បែបនេះឡើយ។ ហើយគេអាចប្រើវាក្នុងករណីដូចជា៖
* លេខទោប្រើក្នុងករណីបញ្ជាក់ និងប្រៀបធៀប
* លេខទោប្រើជាមួយពាក្យមួយព្យាង្គ
* លេខទោប្រើជាមួយពាក្យពីរម៉ាត់
* លេខទោប្រើជំនួសពាក្យបៅម៉ាត់ឬច្រើនព្យាង្គ
* មិនត្រូវប្រើលេខទោនេះក្នុងករណីប្រើពាក្យដដែលច្រើនដង។
   
ចំណាំ លេខទោមិនអាចប្រើផ្ទួន បាននៅខាងចុងពាក្យពិពណ៌នា អំពីរូបរាងមនុស្ស ឬសត្វ​ដូចជា កូនក្មួយនេះធាត់ទ្រលុកលុកមុខឡើងកំប្លង់ប្លង់ដូចវង់ចន្ទ្រា ស្គមឡើងកំព្រឹងព្រឹង។

===ក្បៀសឬកណ្តកសញ្ញា(,) ===
សញ្ញានេះ ប្រើស្រាប់ញែកពាក្យក្នុងប្រយោគឱ្យដាច់ពីគ្នា ទាំងពាក្យរៀបរាប់នោះ ជានាមក្តី ជាគុ​ណនាមក្តី ជាកិរិយាសព្ទក្តី។ គួរកត់សម្គាល់ថា ការប្រើក្បៀសក្នុងការសរសេររបស់ខ្មែរយើង ក៏ប្រហាក់ប្រហែលនឹងការបប្រើក្បៀសរបស់ប្រទេសលោកខាងលិចដែរ។​ ហើយយើងអាចប្រើសម្រាប់៖
* ការប្រើក្បៀសក្នុងកាពិពណ៌នា រៀបរាប់ជំពូកនាម
* ការពិពណ៌នារៀបរាប់អសាធារណនាម
* ការពិពណ៌រៀបរាប់គុណនាម
* ការពិពណ៌នារៀបរាប់កិរិយាសព្ទ
       
កំណត់សម្គាល់ នៅក្នុងឃ្លាប្រយោគបរទេសដទៃដូចជា ភាសាបារាំង អង់គ្លេស​ អេស្ប៉ាញជាដើមនោះ ប្រយោគល្បៈណាដែលខ្មែរយើងត្រូវប្រើដកឃ្លា គេប្រើក្បៀសទាំងអស់។ នេះអាចជាទម្លាប់ភាសាគេឬក៏ធ្វើទៅតាមការតម្រូវការចាំបាច់ នៃក្បួនច្បាប់វេព្យាករណ៍របស់គេ។ អត្ថបទខ្មែរយើងពីបុរាណ ដែលបានចារនៅលើក្រាំងក្តី សាស្ត្រាស្លឹករឹតក្តី នៅក្នុងឃ្លាប្រយោគទាំងនោះ ពុំមានប្រើក្បៀសទាលតែសោះ។ យើងកត់សម្គាល់ឃើញថា ចាប់តាំងពីប្រទេស ឋិតក្រោមរបបអាណានិគមបារាំងមក ប្រហែលដោយសារបានទទួលឥទ្ធិពល ពីរបៀបរបបសរសេរបែបបារាំង យើងក៏ចាប់ផ្តើមប្រើក្បៀសជារៀងរហូតមក។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងនេះក្តីយើងសង្កេតឃើញមានទំនោរពីរគឺ៖
        
១.ប្រភេទជនដែលបានរៀនសូត្រចេះដឹងជ្រៅជ្រះភាសាបារាំង ច្រើនសរសេរប្រើក្បៀស
        
២. ប្រភេទជានដែលតែភាសាខ្មែរ ក៏ទទួលយកទម្លាប់មរតកពីបុព្វបុរសជាន់ដើម ហើយសរសេរឥតប្រើក្បៀសទេ។ និយាយរួមមក ការប្រើដកឃ្លា ជំនួសក្បៀសឬប្រើដកឃ្លាផង និងប្រើក្បៀសផង គឺមិនមានអ្វីប្លែកគ្នាខ្លាំងពេកនោះទេ។ ប៉ុន្តែការប្រើក្បៀស វាមានចរិតច្បាស់លាស់ប្រាកដប្រជាជាង។

===សញ្ញាសួរ រឺ បុច្ឆនសញ្ញា(?)  === 
ជាសញ្ញាប្រើសម្រាប់ដាក់ពីខាងក្រោយពាក្យ ឃ្លា ល្បៈ ចោទជានិច្ច។ នៅក្នុងពាក្យ ល្បៈ ឃ្លា ប្រយោគដែលចោទសួរ គេតែងតែប្រើជាចាំបាច់នូវពាក្យឬរូបមន្តផ្សេងមានជាអាទិ៍ តើ ព្រោះអ្វី ហេតុអ្វី ដូចម្តេច(ក៏ឬ បានជា...) យ៉ាងម្តេចក៏... អ្វីទៅ ស្អីគេ អង្កាល់ កាលណា ...។ល។ ពាក្យសម្រាប់សួរអាចនៅដើមឃ្លាឬនៅខាងចុងឃ្លាក៏បាន។ ជួនកាលគេមិនបាច់ ប្រើពាក្យសួរ គេគ្រាន់តែដាក់បុច្ឆនសញ្ញាទៅក៏បានដែរ។
        
ល្បៈ ឃ្លា ពាក្យសំណួរខ្លីៗ ឃ្លានអ្វី? ម៉េចក៏យំ? ទៅសាលា? ដើរ? ជិះកង់? ពេលណា? កន្លែងណា?។
    
ឧទាហរណ៍
        
តើអ្នកទើបមកពីណា?
        
ពេលណាអ្នកមកដល់?
        
គួរកត់សម្គាល់ថា សំណួរដដែលគ្រាន់តែផ្លាស់ប្តូរដាក់ពាក្យណាមុន ពាក្យណាក្រោយ ក៏ឱ្យន័យឬរំលងន័យខុសគ្នាដែរ។ ក្រៅពីនេះ រាល់សំណួរដែលសុទ្ធតែមានបុច្ឆនសញ្ញានៅចុងល្បៈដូចគ្នានេះ អាចមានន័យខុសប្លែកគ្នា ទៅតាមសម្លេងលើកដាក់ថ្នាក់ថ្នម គំហកកំហែង អង្វរករលន់តួ។

=== មច្ឆណ្ឌសញ្ញាឬពងត្រី(...)===
ជួនកាលគេអាចហៅថា(ចំណុចរាយ)ផងក៏មាន។ សញ្ញាដែលមានចំណុចបី បន្តបន្ទាប់ជាប់គ្នានេះ សម្រាប់សម្គាល់ប្រយោគណាមួយ ដែលនៅមានសេក្តីបន្តទៀត ប៉ុន្តែអ្នកសរសេរបានផ្អាកបញ្ឈប់លែងពណ៌នា ដោយដាក់សញ្ញាពងត្រីនេះប្រាប់ជាទុកជាដំណឹង។ របៀបប្រើពងត្រីមានបែបផែនប្លែកៗដូចតទៅ៖
·      ជាសញ្ញាកាត់ពាក្យសម្តីគូសន្ទនាម្នាក់ ដែលកំពុងនិយាយឱ្យដាច់កណ្តាលនៃឃ្លា
·      ជាសញ្ញាសម្រាប់ផ្អាកពាក្យសម្តី មិនចង់និយាយបន្តដោយទុកឱ្យគូសន្ទនាយល់ឬ ក៏បង្កប់ទុកនូវពាក្យគំរាមកំហែង ពាក្យបណ្តាសា..

===វង់តង្កៀប[...]  ===
នៅក្នុងភាសាខ្មែរគេមិនសូវប្រើសញ្ញាវង់តង្កៀបនេះទេ ព្រោះយើមានវណ្ណយុត្តិ និងខណ្ឌសញ្ញាយ៉ាងច្រើន សមស្របនឹងប្រើក្នុងអត្ថបទជាភាសាខ្មែរគ្រប់គ្រាន់ទាំងអស់ ហើយ។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងការគណនាលេខផ្នែកពិជគណិត យើងយកមកប្រើតាមពួកអឺរ៉ុប។

===រ៉ាត់ឬឃ្នាប(}ឬ{...})===
សញ្ញានេះខ្មែរខ្លះហៅថា ពុកមាត់មេអំបៅ។ ការប្រើនៅសញ្ញានេះមាន៖
·      ប្រើនៅក្នុងមុខវិជ្ជាពិជគណិត របៀបប្រើឃ្នាបឬរ៉ាត់មានន័យដូចគ្នា នឹងការប្រើតង្កៀបឬវង់ក្រចកដែរ។ គេតែងតែប្រើរ៉ាត់មួយសម្រាប់បើក({) និងរ៉ាត់មួយទៀតសម្រាប់បិទ(}) គឺបែបនេះ{...}។
·      រ៉ាត់បើក និងរ៉ាត់បិទនេះប្រើសម្រាប់គាបពាក្យពីរឬច្រើនជាការសម្គាល់ថា ពាក្យទាំងនោះមានមុខងាររួមដូចជា មិនបាច់សរសេរដដែលច្រើនដងនាំខាតពេល។
===អាទិសង្កេត(.) ===
គឺជាចំណុចមួយដែលដាក់ពីមុខអក្សរ ដែលគេសរសេរកាត់ដូចជា ស.រ.អា(សហរដ្ឋអាមេរិច) អ.ស.ប(អង្គការសហប្រជាជាតិ) គ.ជ.ប(គណៈកម្មារជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត) ជួនកាលគេបប្រើអាទិសង្កេត ដើម្បីដាក់ពីមុខលេខរៀង មាតិតាដែលរៀបរាប់ចំណងជើងរងដូចជា៖

* មង្គលការ អបមង្គល
* ស្វាស្អប់ចេក ក្អែកស្អប់ពងមាន់
* ចង់រត់ចេញពីសង្គមដែលគ្មានយុតិ្តធម៌...
        
ជួនកាលក្នងករណីដូចខាងលើនេះ គេប្រើរជ្ជុសញ្ញា(-)ខ្លះៗដែរ។

==កាព្យនៃវណ្ណយុត្តិ==
===កាព្យអំពីវណ្ណយុត្តិ===
&lt;center&gt;'''វណ្ណយុត្តិ'''&lt;/center&gt;
          
អ្នកអើយរីសញ្ញា    ត្រូវសិក្សាចេះឱ្យមុត

ឱ្យស្គាល់គ្រឿងវណ្ណយុត្តិ    ចូរឧស្សាហ៍គិតរំពឹង។

&lt;center&gt;'''សញ្ញាបន្តក់(់)'''&lt;/center&gt;

សញ្ញាមួយនោះណា    រាងរូបាទ្រង់ដូចស្នឹង

បន្តក់វណ្ណយុត្តិហ្នឹង    កាត់សព្ទវែងជាសព្ទខ្លី។

&lt;center&gt;'''មូសិកទន្ត(៉)'''&lt;/center&gt;

ស្នឹងពីរដាក់ទឹមគ្នា    លើអក្ខរាប្រែសម្តី

ឈ្មោះមូសិកទន្តី    ធ្មេញកណ្តុលចូលចាំទុក។

&lt;center&gt;'''សំយោគសញ្ញា(័)'''&lt;/center&gt;
វណ្ណយុត្តិមួយនោះនៃ    រាងឧបមេយ្យដូចជាភ្លុក

គជសារ “ង ” ទៅមុខ    ហៅថាសំយោគសញ្ញា។

&lt;center&gt;'''របាទ(៌)'''&lt;/center&gt;

របាទជាវណ្ណយុត្តិ    តួសន្មត់ជំនួស “រ ” 

ទ្រង់ទ្រាយក្រងក់ “រ ”    ដូចលំនាំកក្រសារ។

&lt;center&gt;'''អស្តា(៏)'''&lt;/center&gt;

សញ្ញាមួយវិញនោះ    អស្តាស្មោះរាងកាយ

អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញត្តិថា    ឱ្យប្រើលើ “ដ ”នឹង “ក ”។

&lt;center&gt;'''ទណ្ឌឃាត(៍)'''&lt;/center&gt;

ទណ្ឌឃាតសម្លាប់បង់    តួមួយអង្គនៃអក្ខរា

ដែលលើសពីសព្ទថា     តាមតម្រាគេឥតពោល។

&lt;center&gt;'''វិសជ៌នីយ(ះ)'''&lt;/center&gt;

វសជ៌នីយសញ្ញា    នោះរុញសព្ទជា “អះ” 

ដូចប្រើពាក្យ “ទោះ”    “ខ្លះ” “មោះ” “សោះ” “បោះ”   សឹងក្បិលពីរ។

&lt;center&gt;'''កុក្កុដនេត្រ(៙)'''&lt;/center&gt;

សញ្ញាវង់ភ្នែកមាន់    ចូរកុំកាន់ក្នុងដួងចៃ

អ្នកប្រាជ្ញលោកកែខៃ   ទុកជាដើមផ្តើមសេក្តី។

&lt;center&gt;'''កាកបាទ(៎)'''&lt;/center&gt;

កាកបាទខ្វែងជើងក្អែក    ជាចំណែកសញ្ញាទោល

ឋិតលើពាក្យពំនោល    ដូចថា ច៎ាះ នុ៎ះ ណា៎នៃ។

&lt;center&gt;'''វង់ក្រចក((...))'''&lt;/center&gt;

អ្នកខ្លះគួរបដិសេដ     តែដោយហេតុលុបមិនបាន

ច្នោះហើយទុកឱ្យបាន   ដាក់នៅក្នុងវង់ក្រចក។

&lt;center&gt;'''អព្ភន្តរៈ(“...”)'''&lt;/center&gt;

សញ្ញាជាក្រោមនេះ    នាមជាអព្ភន្តរៈ

ប្រត្ឈ៍ក្សពាក្យក្នុងទី  ដែលត្រូវឃើញយល់ជាក់ស្តែង។

&lt;center&gt;'''(។ល។ លៈ)'''&lt;/center&gt;

មាតិកាសម្តែងវែង    គេចាចែងទុកលៃលក

ដាក់បង្រួមពាក្យនោះ  តំណាងជាសញ្ញាលៈ។

&lt;center&gt;'''បរិយោសាន(៚)'''&lt;/center&gt;

បរិយោសានសោត    ឬគោមូត្រចប់សម្តី

សម្តែងរឿងអ្វីៗ      ចូរយើងដឹងដោយដំណើរ។

&lt;center&gt;'''យុតិកង្ក័(-)'''&lt;/center&gt;

សញ្ញាជាបណ្តាប់     ក្រោយសំរេចមួយនេះឯង

ភ្ជាប់បាទកាព្យចាចែង   ដែលព្យាង្គបែកចេញពីគ្នា។

&lt;center&gt;'''រីឈ្មោះសញ្ញានោះ''' &lt;/center&gt;           

ចូរចាំចុះកុំកង្ខា   យតិភង្គនាមាដរាបទៅកុំបីធ្លោយ។

&lt;center&gt;'''ខណ្ឌ(។)'''&lt;/center&gt;

រីខណ្ឌសញ្ញាកាត់     ជាសង្កាត់ចាកស្ទាក់ស្ទើរ

ឱ្យសេចក្តីប្រសើរ     ឯរូបភាពដូចឈើច្រាន។

=នាម=
សំដីសំដែងនូវឈ្មោះ ជាគ្រឿងសំគាល់ឱ្យហៅបានដូចជាពាក្យជា៖ មនុស្ស សត្វ ដី ទឹក ខ្យល់ ឈើ ទន្លេ សមុទ្រ ...ពាក្យទាំងឡាយនោះហៅថា នាម។ នាម មានពីរយ៉ាងគឺ៖ 
* នាមសារណនាម
* អសាធារណនាម។
==នាមសាធារណ៍==
វត្ថុទាំងឡាយដែលមានបែបសណ្ឋានលំនាំគ្នាប្រហែលគ្នា ជាសារធារណនាមដូចជាពាក្យហៅថា ផ្ទះ វត្ថុឯណាដែលមានភាពបែបប្រហែលនឹង គេហស្ថាននោះហៅថាផ្ទះដូចគ្នា។ ស្រែ វត្ថុណាមានភាពដូចដីនោះហៅថាស្រែដូចគ្នា។ ឆ្កែ សត្វឯណាមានភាពដូចគ្នាហៅថាឆ្កែ។ ជើងតាំង វត្ថុមាភាពដូចជើងម៉ានោះហៅថាជើងតាំង។ ពាក្យហៅថា ផ្ទះ ស្រែ ឆ្កែ ជើងតាំង ជាសាធារណនាម។

==នាមអសាធារណ៍==
នាមអ្វីសម្រាប់តែមនុស្សម្នាក់ សត្វមួយ ឬវត្ថុមួយផ្សេងម្នាក់ឯងដទៃទៀត ហៅថាអសាធារណនាម ព្រោះនាមនោះមិនចំពោះទូទៅឡើយ ដូចជានាមថា រាជាធានីភ្នំពេញ ទន្លេមេកុង ខេត្តកណ្តាល ព្រះជ័យវរ្ម័នទី៧...។ ឈ្មោះភ្នំពេញសម្រាប់តែក្រុងខ្មែរ ឈ្មោះទន្លេមេកុង សម្រាប់តែទន្លេមួយនៅស្រុកខ្មែរ នៅផ្នែកខាងជើងឈៀងខាងលិច ខេត្តកណ្តាល ជាខេត្តមួយដែលស្ថិតនៅជុំវិញរាជាធានីភ្នំពេញ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ជាមហាបុរសមួយអង្គ ដែលបានកសាងប្រាង្គអង្គរ។
    
ឧទាហរណ៍
        
ក្រុងតាខ្មៅជាទីរួមខេត្តកណcock

==លិង្គរបស់នាម==
នាមទាំងឡាយមានភេទផ្សេងគ្នា ភេទរបស់នាមនោះហៅថា លិង្គ។ លិង្គមាន៣ យ៉ាងគឺ៖ បុំលិង្គ(ប៉ុងលឹង) ឥត្ថីលិង្គ នបុំសកលិង្គ។ 
* បុំលិង្គ គឺភេទសម្រាប់មនុស្សប្រុស សត្វឬវត្ថុឈ្មោល។
    
ឧទាហរណ៍ 
        
ឧបាសក(មនុស្សប្រុសកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា)។
* ឥត្ថីលិង្គ គឺភេទសម្រាប់សម្គាល់ មនុស្សស្រី សត្វឬវត្ថុញី។
    
ឧទាហរណ៍ 
        
ទារិកា(កូនក្មេងស្រី)។
* នបុំសកលិង្គ ជាភេទសម្គាល់ មនុស្ស សត្វឬវត្ថុ ខ្ទើយ គឺភេទមិនមែនប្រុសឬជាស្រី ជាឈ្មោលឬញី។ 
    
ឧទាហរណ៍ 
        
ខ្មោច(អមនុស្ស)
        
តាមដោយបញ្ញត្តិនៃក្បួនហោរានាមរបស់មនុស្សប្រុស ងាររបស់នាមមន្ត្រីសឹងជាបុំលិង្គ។ នាមរបស់មនុស្សស្រី នាមរបស់ ស្រុក ភូមិ នគរ វត្ត ខេត្ត សឹងជាឥត្ថីលិង្គ។ នាមរបស់មនុស្សខ្ទើយជា នបុំសកលិង្គ។ ឯក្នុងល្បែងខ្លះវត្ថុដែលជាគ្រឿងលេងសឹងជា ឥត្ថីលិង្គ​ដូចជា អង្គញ់ មេច្រប៉ឹក ...។ 
        
លិង្គប្រើជាពាក្យសម្រាប់ប្រុសស្រី ដូជាពាក្យថា មា ឪ វាទិន ភិក្ខុ សាមណេរ គោ ពានរ ...ជាពាក្យសម្រាប់ បុំលិង្គ។ ដូចជាពាក្យថា មីង ម៉ែ យាយ អយ្យិកា មាតុច្ឆា កុមារី យក្សិណី(យក្ខិន) ចោរី វាទិនី ភិក្ខុនី ភិក្សុណី សាមណេរី គាវី ពានរី ព្រាហ្មណី ..ជាពាក្យសម្រាប់ ឥត្ថីលិង្គ។
ឧទាហរណ៍ 
*បុំលិង្គ(ប៉ុងលឹង)
*ឥត្ថីលិង្គ
*វិនាយក(អ្នកដឹកនាំគេឱ្យប្រព្រឹត្តល្អ)
*វិជ្ជាទាយក(អ្នកឱ្យចំណេះ)
*យក្ស(អសុរៈប្រុស)
*ភិក្ខុ(អ្នកខ្លាចបាបជានិច្ច)
*ឧបាសក(មនុស្សប្រុសកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា)
*យុវ័ន(ប្រុសកំលោះ)
*កុមារ(ក្មេងប្រុស)
*ទាយក(បុរសអ្នកឱ្យទាន)
*ទារក(កូនក្មេងប្រុស)
*វិនាយិកា
*វិជ្ជាទាយិកា
*យក្ខិនីឬ យក្សិណី
*ភិក្ខុនី
*ឧបាសិកា
*យុវតី
*កុមារី
*ទាយិកា
*ទារិកា
    
==នាមរូបី និងនាមអរូបី==
===នាមរូបី===
គឺជានាមសម្រាប់សម្គាល់ឈ្មោះមនុស្ស សត្វ វត្ថុ ទីកន្លែង ដែលយើងអាចដឹងបានដោយចក្ខុវិញ្ញាណ និងកាយវិញ្ញាណ។ 
    
ឧទាហរណ៍ 
        
វិស្វករ កីឡាករ មាន់ ទា សារមន្ទីរ ការិយាល័យ រថភ្លើង ភាពត្រជាក់ កំដៅ..។
===នាមអរូបី===
គឺជានាមសម្គាល់ឈ្មោះអ្វី ដែលគ្មានរូបរាងច្បាស់លាស់ហើយមនុស្សមិនអាចប៉ះពាល់ឬមើលឃើញមានទាំងនេះ តាមរយៈកាយវិញ្ញាណ ​ឬចក្ខុវិញ្ញាណបានឡើយ។
    
ឧទាហរណ៍ 
        
កំហឹង សម្ភស្ស ការអប់រំ សំណើច បញ្ញា ស្នេហា យុត្តិធម៌ ទង្វើរ អំនួត...។

==នាមជីវចល និងនាមអជីវចល==
===នាមជីវចលគឺជានាមសម្រាប់សម្គាល់ឈ្មោះមួយ ដែលមានជីវិតពីធម្មជាតិ ដូចជានាមសម្រាប់សម្គាល់ឈ្មោះមនុស្ស សត្វ និងរុក្ខជាតិ។ ឧទាហរណ៍===
ឪពុក ពូ មា មីង ក្មួយ យាយ​ តា គោ ក្របី សេះ មាន់ ទា មេរោគ មីក្រុប តោ ខ្លា ត្នោត ដូង ស្វាយ អំពៅ ចេក...។

===នាមអជីវចល===
គឺជានាមសម្រាប់សម្គាល់ឈ្មោះអ្វីមួយ​ ដែលគ្មានជីវិត គ្មានវិញ្ញាណដូចជានាម សម្គាល់ឈ្មោះ វត្ថុ ទីកន្លែង ស្ថានភាព សកម្មភាព និងគំនិតអ្វីមួយ។
    
ឧទាហរណ៍ 
តុ ទូ​ កៅអី ក្តារខៀន ដីស ប៊ិក អគារ កែវ កាបូប ភាពត្រជាក់ កម្តៅ ទុក្ខវេទនា ភាពក្រីក្រ សន្តិភាព........។
==នាមករណ៍ និងនាមការណ៍==
===នាមការណ៍===
ជានាមដែលសម្តែងសម្ថភាព ឬសកម្មភាព។ នាមករណ៍កើតពីកិរិយា និងគុណនាម។
        
ពាក្យទាំងនោះមាន៖ ទង្វើរ ការសង្កេត ការប្រព្រឹត្ត ការគោរព បណ្តូរ កំទេច កំណាច កំហូច...។
    
ឧទាហរណ៍
        
ការសង្កេតការនាកាបោះនៅអាណត្តិទី៥ មានសភាពមិនសូវម្មត់ចត់ ដោយសារអ្នកអង្កេតការ យកស្រាជាត្រីមុខ។

===នាមករណ៍===
គឺជានាមសម្តែងអ្នកធ្វើអំពើឬអ្នកមានសភាពលក្ខណៈបែបណាមួយ។ នាមទាំងនោះមាន៖ អ្នកនិពន្ធ អ្នកពោល អ្នកយាម អ្នក្រ អ្នកក្លាហាន ​អ្នកខ្សោយ អ្នកស្រុក អ្នកស្រែ អ្នកព្រៃ...។ នៅក្នុងភាសាខ្មែរយើង ពុំមានលក្ខណៈរូបរាងសម្គាល់ភេទឬវចនៈឡើយ ប៉ុន្តែយើងមានពាក្យសម្រាប់បញ្ជាក់វចនៈឬភេទឱ្យនាមមួយបាន។ នាមមួយអាចជាប្រុសឬភេទស្រីបានអាស្រ័យនឹងពាក្យសម្រាប់បញ្ជាក់ភេទ ដែលប្រើប្រាស់ជាមួយវា។យើអាចសម្គាល់ភេទរបស់នាមមួយជាមួយ ភេទបុរសឬស្ត្រីបានតាមរយៈពាក្យបញ្ជាក់ភេទ។
    
ឧទាហរណ៍
        
អ្នកនិពន្ធខ្មែរដ៏ល្បីល្បាញគឺសម្តេចសង្ឈរាជ ជួន ណាត។


=គុណនាម =
ពាក្យដែលសម្តែងលក្ខណៈរបស់នាម ឬធ្វើនាមឱ្យមានបទពាក្យដូចជា ពាក្យថា ថ្មរឹង មនុស្សចាស់ ដែកស្វិត កែវស្រួយ ...។ ចំនែកឯពាក្យថា រឹង ចាស់ ស្វិត ស្រួយ ប្រាប់លក្ខណៈ ថ្ម មនុស្ស ដែក កែវ ហៅថា គុណនាម។ នាមមានលក្ខណៈសម្រេចហើយហៅថា គុណបទ។ គុណនាមមានបីយ៉ាងគឺ បកតិគុណនាម វិសេសគុណនាម អតិវិសេសគុណនាម។ ហើយនៅក្នុងគុណ
លំអានជាប្រក្រតី ដូចជាពាក្យថា៖ ភ្នំធំ ទន្លេវែង ស្លឹកស្តើង វង់មូល ដីខ្ពស់ សេះធាត់ សំពត់ម៉ដ្ឋ ស្រមោចតូច អាវខ្លី ក្តារក្រាស់ប្រាក់រៀលសំប៉ែត ក្មេងទាប គោស្កម មនុស្សកំសោយ ជាងប្រសប់ កប៉ាល់លឿន ផ្លែទុំសក់ស្កូវ ខ្នុរស្រគាល ច្រាំងចោត ភ្លើងក្តៅ ទឹកត្រជាក់ ខ្យល់រងា ត្បូងភ្លឺ តុរលោង មេឃងងឹត ឆ្កែកាច ...។
    
ឧទាហរណ៍
        
មេឃងងឹតរកកលចង់ភ្លៀង។
==វិសេសគុណនាម==
ជាគុណនាមដែលសម្តែងលក្ខណៈរបស់នាមឱ្យវិសេសឡើង ដូចជាពាក្យថា៖ ផ្លូវត្រង់ជាង ឆ្កែនេះកាចជាង គោនេះធំជាង មនុស្សប្រសប់ជាង កាំបិតមុតជាង ឈើខ្ពស់ប្លែក ...។
    
ឧទាហរណ៍
        
ឆ្កែរបស់ពូសៅវាកាចជាង ឆ្កែរបស់ខ្ញុំទៅទៀត។
==អតិវិសេសគុណនាម==
ជាគុណនាមដែលសម្តែងលក្ខណៈឱ្យវិសេសបំផុត ដូចជាពាក្យថា ស័ង្ខសផង កំបោរសក្បុស ស្បែកខ្មៅយង់ កាំបិតមុតណាស់  គោយឺតណាស់ កូនឧស្សាហ៍ណាស់។
    
ឧទាហរណ៍
        
កូននេះវាឧស្សាហ៍ណាស់។
==កម្រិតគុណនាម==
គឺជាពាក្យប្រើប្រាស់ សម្រាប់ធ្វើការប្រៀបធៀប មនុស្ស សត្វ និងវត្ថុ។ ការប្រៀបធៀបគុណនាមមាន ៤យ៉ាងគឺ '''កម្រិតវិជ្ជមាន កម្រិតស្មើ កម្រិតលើស និងកម្រិតផ្តាច់'''។
        
១. '''កម្រិតវិជ្ជមាន'''
គឺជាគុណនាមសម្រាប់បញ្ជាក់លក្ខណៈឱ្យនាម។
    
ឧទាហរណ៍ 
*គាត់ជាសិស្សល្អ។
*គាត់ជាមនុស្សស្លូត។
        
ពាក្យ “ល្អ ស្លូត” ជាគុណនាមកម្រិតវិជ្ជមានសម្រាប់បញ្ជាក់លក្ខណៈឱ្យនាម “សិស្ស មនុស្ស”។

២. '''កម្រិតស្មើ'''
គឺជាគុណនាមដែលបង្ហាញគុណភាពរបស់មនុស្ស សត្វឬ វត្ថុពីដូចគ្នាដោយប្រើគុណកិរិយា “ដូច” នៅខាងស្តាំជាប់នឹងនាម។
    
ឧទាហរណ៍ 
*ចៅចិត ស្អាតដូច ប៊ុនធឿន។
*នាងវិធាវី ឆ្លាតដូច នាងឃុននារី។
        
គុណកិរិយា “ដូច” បង្ហាញកម្រិតស្មើឱ្យគុណនាម “ស្អាត ឆ្លាត” នៅក្នុងល្បៈ។
        
៣. '''កម្រិតលើស'''
គឺជាគុណនាមដែលបង្ហាញគុណភាពរបស់នាមឬសព្វនាមពីរខុសគ្នា ដោយប្រើគុណកិរិយា “ជាង លើស” នៅខាងស្តាំជាប់នាម។
    
ឧទាហរណ៍ 
*សត្វដំរី ស្លូតជាង សត្វខ្លា។
*ផ្ទះពូសុខណា ថ្មីជាង ផ្ទះពូសៅ។
        
គុណកិរិយា ជាង បង្ហាញកម្រិតលើសឱ្យគុណនាម ស្លូត ថ្មី នៅក្នុងល្បៈ។
        
៤. '''កម្រិតផ្តាច់'''
គឺជាគុណនាម ដែលបង្ហាញគុណភាពកម្រិតខ្ពស់បំផុតរបស់នាមមួយ ដោយគ្មានអ្វីយកមកប្រៀបប្រដូចជាមួយវាបានឡើយ។យើងប្រើគុណកិរិយា សម្រាប់បង្ហាញកម្រិតផ្តាច់របស់គុណនាមដូចជា៖ ជាងគេ លើសគេ ណាស់ ខ្លាំងណាស់ ជាងគេបំផុត លើសគេបំផុត... នៅខាងស្តាំជាប់នឹងនាម។
    
ឧទាហរណ៍ 
*គាត់ជាសិស្ស ពូកែជាងគេ នៅក្នុងថ្នាក់។
*លក្ខិណាជានារី ស្អាតខ្លាំងណាស់ នៅក្នុងភូមិ។
        
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot;|តារាងសង្ខេបកម្រិតគុណនាម
|-
! កម្រិតវិជ្ជមាន
!កម្រិតស្មើ  
!កម្រិតលើស
!កម្រិតផ្តាច់
|-
|ល្អ
|ល្អដូច
|ល្អជាង
|ល្អជាងគេបំផុត
|-
|អាក្រក់
|អាក្រក់ដូច
|អាក្រក់ជាង
|អាក្រក់ជាងគេបំផុត
|-
|ស្អាត
|ស្អាតដូច
|ស្អាតជាង
|ស្អាតជាងគេបំផុត
|-
|ស្លូត
|ស្លូតដូច
|ស្លូតជាង
|ស្លូតជាងគេបំផុត
|-
|ឧស្សាហ៍
|ឧស្សាហ៍ដូច
|ឧស្សាហ៍ជាង
|ឧស្សាហ៍ជាគេបំផុត
|-
|ខ្ជិល
|ខ្ជិលដូច
|ខ្ជិលជាង
|ខ្ជិលជាងគេបំផុត
|-
|ខ្មៅ
|ខ្មៅដូច
|ខ្មៅជាង
|ខ្មៅជាងគេបំផុត
|-
|ក្រហម
|ក្រហមដូច
|ក្រហមជាង
|ក្រហមជាងគេបំផុត
|-
|ពូកែ
|ពូកែដូច
|ពូកែជាង
|ពូកែជាងគេបំផុត
|-
|ឆ្លាត
|ឆ្លាតដូច 
|ឆ្លាតជាង
|ឆ្លាតជាងគេបំផុត
|}

==ការប្រើគុណនាម==
នាម គុណនាមពណ៌ គុណនាមប្រក្រតី គុណកិរិយា គុណនាមចំនួន
    
ឧទាហរណ៍ 
        
នៅទីនេះមានផ្ទះតូចមួយស្រាប់ តែដំបូលរហែកអស់។
        
នាម គុណនាមចង្អុល នាម គុណនាមប្រក្រតី គុណនាមចំនួន
    
ឧទាហរណ៍
        
សីហាបេះម្លូបីត្របកមកជូនអ៊ុំ។

=សព្វនាម=
សព្វនាមជាពាក្យតំណាងនាមដូចជាពាក្យថា៖ ខ្ញុំ អ្នក ឯង វា គេ នាង លោក ព្រះអង្គ ... ជាសព្វនាម។ សព្វនាមមានពីរយ៉ាងគឺ បុរិសសព្វនាម វិសេសសព្វនាម។
==បុរិសសព្វនាម==
បុរិសសព្វនាមចែកជា៖ '''បឋមបុរិសៈ មជ្ឈិមបុរិសៈ ឧត្តមបុរិសៈ'''។ 
* '''បឋមបុរិសៈ''' គឺវា គាត់ គេ នាង លោក ព្រះអង្គ ...។ 
* '''មជ្ឈិមបុរិសៈ''' គឺជាសព្វនាមសម្រាប់ប្រើជំនួសឈ្មោះបុគ្គល ដែលគេកំពុងតែនិយាយទៅរកក្នុងទីចំពោះមុខ ហើយនិយាយមិនចេញឈ្មោះឡើយ​​យកសព្ទនេះជំនួស ដូចជាពាក្យចំពោះមុខ ឯង លោក អ្នក នាង អា ហង ...តាមពាក្យទាប ខ្ពស់ កណ្តាល។
* '''ឧត្តមបុរិសៈ''' គឺ ខ្ញុំ ខ្ញុំបាទ ខ្ញុំឯង អញ អញខ្ញុំ អាត្មាភាព យើងខ្ញុំ យើង ... តាមពាក្យទាប ខ្ពស់ កណ្តាល។ 
ឧទាហរណ៍៖ 

កូនខ្ញុំបាទអាយុ ...ដឹងក្តីបន្តិចហើយឥឡូវនេះវាទៅរៀនឯសាលា។ 

មារបស់ខ្ញុំនៅភូមិឯស្រុកស្រែ គាត់បានឱ្យដំណឹងមកថា គាត់នឹងមកលេងនឹងខ្ញុំនៅថ្ញៃខានស្អែក។ 

សត្វពាហនៈ គឺ៖ គោ ក្របី ដំរី សេះ សត្វ ទាំងនោះធ្វើប្រយោជន៍ឱ្យយើងចូរយើងថែទាំវាឱ្យល្អ។ 
ទេវីម្នាក់ឈ្មោះបទុមកេសរ រត់ចេញពីនរគជាមួយនឹងស្វាមីទៅកាន់កណ្តាលព្រៃ នាងក៏ប្រសូតបុត្រ។ ហ្លួងយាងកមប្រថាប់ក្នុងបុណ្យនេះ ទ្រង់នឹងយាងមកដោយយានសិវិកា នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីនៅរងចាំថ្វាយបង្ខំព្រះអង្គ។ 

អ្នកអញ្ជើញទៅកំពត នោះអ្នកនឹងទៅដោយអ្វីហ្ន៎!។ 
កាលណាឯងទៅទីក្រុង ឯងកុំដើរលេងយប់ ឯងកុំមានភឿននឹងមនុស្សអាក្រក់។

អាឯងឈ្មោះអ្វី? 
អាដែលលួចគេប៉ុន្មានដងហើយ? អាឯងមានប្រពន្ធកូនឬទេ?។ 

នៅថ្ងៃទំនេរពីថ្ងៃរៀន ខ្ញុំឆ្លៀតទោសួរឪពុកម្តាយរបស់ខ្ញុំ។ 

ល្ងាចនេះគេនិមន្តអាត្មាភាពទៅទេសនា។ 
យើងរាល់រូបតែងតែមានសេក្តីស្លាប់ជាធម្មតានឹងជៀសពុំបាន៕

==វិសេសនសព្វនាម==
'''វិសេសនសសព្វនាម''' គឺជាសព្ទសម្រាប់ប្រើជំនួសឱ្យនាម មានលំនាំជាបទវិសេសនដើម្បីឱ្យនឹងមិនឱ្យច្រឡំសេក្តីក្នុងសង្កាត់នៃប្រយោគមួយៗ។ 
វិសេសនសព្វនាម មានពីរយ៉ាងគឺ៖ 
* '''វិសេសនសព្វនាមនិយម'''                
វិសេសនសព្វនាមដែលសំដែងសេក្តីដាច់ស្រេចរួចទៅហើយហៅថា '''និយម'''។ 
វិសេសនសព្វនាមនិយមមាន៖ '''នោះ នុះ ហ្នឹង នេះ មាក់ មួយទៀត ឯនេះ ឯណោះ'''។
* '''វិសេសនសព្វនាមអនិយម'''
វិសេសនសព្វនាមដែលសំដែងសេក្តីមិនដាច់ស្រេចទេនោះហៅថា '''អនិយម'''។
វិសេសនសព្វនាមអនិយម៖ '''ឯណា ដទៃ ណាមួយ ផ្សេង ទៀត ដូចម្តេច ពួកខ្លះ អ្នកខ្លះ ខ្លះ ទាំងពួង ទាំងអស់ ទាំងមូល ទាំងស្រុង អ្ននកណា អ្វី ឯទៀត'''។
===វចនសព្វនាម===
វចនសព្វនាមមាន '''ឯកវចនបឋមបុរិស ពហុវចនបឋមបុរិស ឯកវចនមជ្ឈិមបុរិស វចនឧត្តមបុរិស វិសេសនសព្វនាម'''។
* '''ឯកវចនបឋមបុរិស '''មាន៖ វា គេ នាង លោក ព្រះអង្គ អា មេ ...។ 
* '''ពហុវចនបឋមបុរិស''' មាន៖ វាទាំងឡាយ គេទាំងឡាយ អស់នាង អស់លោក ...។
* '''ឯកវចនមជ្ឈិមបុរិសសព្វនាម ''' មាន៖ អ្នក នាង លោក ឯង អា ហង ...។
* '''ពហុវចនមជ្ឈិមបុរិសសព្វនាម''' មាន៖ អស់អ្នក អស់នាង អស់លោក ឯងទាងអស់គ្នា អាទាំងឡាយ ...។
* '''វចនឧត្តមបុរិសសព្វនាម''' មានដូចជា៖ ខ្ញុំ(ឯកវចន) យើង(ពហុវចន) យើងខ្ញុំ(ពហុវចន)។
* '''វិសេសនសព្វនាម''' អាចមានវចនៈដូចជា៖ នេះ(ឯកវចនៈ) នោះៗ(ពហុវចនៈ) ណា(ឯកវចនៈ) ណាៗ(ពហុវចនៈ) ម្នាក់ៗ(ពហុវចនៈ)។

=កន្សោមនាម=
កន្សោមនាម ជាពាក្យឬកន្សោមនាមពាក្យ ដែលមានមុខងារជាប្រធានឬកម្មបទនៅក្នុងល្បៈ។
        
១. កន្សោមនាមកើតឡើងពី នាម ​ឬសព្វនាមតែមួយ'''(កន = ន,ឬកន = សព្វនាម)'''។
   
ឧទាហរណ៍                  
        
សំ ទៅសាលារៀន។
        
ម្តាយឪពុក តែងតែគិតពី វាសនារបស់កូនជានិច្ច។
        
ពាក្យ “សំ ឪពុក” ជាកន្សោមនាម មានមុខងារជាប្រធានទោល របស់ល្បៈ។
        
២. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម និងគុណនាម'''(កន = នាម + គុណនាម)'''។
    
ឧទាហរណ៍
       
សិស្សពូកែ តែងតែប្រលងជាប់។
       
កុមារនេះ ចង់ក្លាយជា វេជ្ជបណ្ឌិតដ៏ចំណានម្នាក់។
       
ពាក្យ ពូកែ នេះ ជាគុណនាម ផ្សំជាមួយនាម សិស្ស កុមារ បង្កើតបានជា កន្សោមនាមប្រធានរបស់ល្បៈខាងលើ។ ចំនែកកន្សោមពាក្យ ដ៏ចំណានម្នាក់ ជាគុណនាម បញ្ជាក់លក្ខណៈឱ្យនាម វេជ្ជបណ្ឌិត ដើម្បីបង្កើតបានជាកន្សោមនាមគុណប្រធានក្នុងល្បៈ។
        
៣. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម និងកន្សោមនាមធ្នាក់'''(កន = នាម + កន្សោមនាមមានធ្នាក់)'''។
    
ឧទាហរណ៍
       
កសិកម្មក្នុងប្រទេសកម្ពុជា មានលក្ខណៈបុរាណនៅឡើយ។
       
សេដ្ឋកិច្ចនៃកម្ពុជា រីកចម្រើនបានអាស្រ័យទៅ ដោយគោលនយោបាយរបស់ រាជរដ្ឋាភិបាល។
        
កន្សោមនាម “កសិកម្មក្នុងប្រទេសកម្ពុជា” កើតឡើងពីនាម “កសិកម្ម” និងកន្សោមនាមមានធ្នាក់ “នៃប្រទេសកម្ពុជា”។ កន្សោមនាមនេះមានមុខងារជាប្រធានល្បៈ។
        
៤. កន្សោមនាមកើតឡើងពីកន្សោមនាមទី១ ឈ្នាប់ចង និងកន្សោមនាមទី២ '''(កន = កនទី១ + ឈ្នាប់ចង + កនទី២)'''។ កន្សោមនាមបែបនេះគេហៅថា កន្សោមនាមក្រង។
    
ឧទាហរណ៍
       
អ្នកដឹកនាំ និងប្រជាជនខ្មែរ ត្រូវសហការគ្នាដើម្បីការពារប្រទេសជាតិ។ កូនរបស់ខ្ញុំចូលចិត្តរៀន ភាសាខ្មែរ និងគណិតវិទ្យា។
        
៥. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម និងឃ្លាគុណនាម '''(កន = នាម + ឃ្លាគុណនាម)'''។
    
ឧទាហរណ៍
       
សិស្សដែលរៀនពូកែជាងគេ ត្រូវទៅទស្សនកិច្ចនៅឯបរទេស។
        
សៀវភៅដែលខ្ញុំបានឃើញពីម្សិលមិញ ត្រូវបានគេលក់អស់ហើយ។   
        
៦. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម និងកន្សោមកិរិយា '''(កន = នាម + កកិ)'''
    
ឧទាហរណ៍ សិស្សនាំគ្នាសិក្សា។
        
៧. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម និងនាមកំនត់ '''(កន = នាម + នាមកំណត់)'''
    
ឧទាហរណ៍ មេរៀននេះ សាលានេះ កុំព្យូទ័រមួយ...។
        
៨. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម និងនាមពង្រីក '''(កន = នាម + នាមពង្រីក)'''
    
ឧទាហរណ៍ សិស្សឧហ្សាហ៍ ក្មេងខ្ជិល...។
        
៩. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម ជាមួយនាមពង្រីក និងនាមកំនត់ '''(នាម + ពង្រីក + កំនត់)'''។
    
ឧទាហរណ៍ សិស្សក្លាហានម្នាក់ យុវជនក្លាហានមួយក្រុម...។
        
១០. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម ជាមួយនាមកំនត់ និងនាមពង្រីក '''(នាម + កំនត់ + ពង្រីក)'''។ 
    
ឧទាហរណ៍ យុវជនមួយរូបដ៏ក្លាហាន...។
        
១១. ​កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម ផ្សំជាមួយឈ្នាប់ និងនាម '''(កន = នាម  + ឈ្នាប់ + នាម)'''។
    
ឧទាហរណ៍ គោ និងក្របី...។
        
១២. កន្សោមនាមកើតឡើងពីសព្វនាម ជាមួយឈ្នាប់ និងកន្សោមនាម '''(សព្វនាម + ឈ្នាប់ + កន្សោមនាម)'''
    
ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំ និងម្តាយខ្ញុំ...។

=ពាក្យ=
ពាក្យគឺជាឯកតានៃល្បះ។ 
    
ឧ. សិស្សទៅសាលា។ ក្នុងល្បះនេះមាន បី ឯកតាគឺ សិស្ស ទៅ សាលា។ ដែលឯកតានីមួយៗហៅថាពាក្យ។   
        
១. ពាក្យឬស
        
គឺជាពាក្យដែលពុំកើតចេញពីពាក្យដ៏ទៃ។ ឧ. សេះ គោ ចាប ទូ.....។
      
២. ពាក្យក្លាយ គឺជាពាក្យបង្កើតដែលចេញមកពីពាក្យឬស ដោយបន្ថែមលើពាក្យឬសនោះនូវផ្នត់ដើមឬ ផ្នត់ចែក។
* កម្លាយតាមផ្នត់ដើមៈ ជាប់ →  ខ្ជាប់ , បូត →  ច្បូត និង គាប់ → ផ្គាប់។
* កម្លាយតាមផ្នត់ជែកៈ កើយ →  ខ្នើយ , ចាំ →  ឆ្នាំ , រាំង →  រនាំង។

=សមាសនាម=
នាមមានច្រើនយ៉ាង។ នាមដែលកើតឡើងឯងៗហៅថា បកតិនាម ដូចជាពាក្យ ផ្ទះ សេះ ដី ...។ នាមដែលបែកចេញពីកិរិយាឬពីគុណនាមហៅថា នាមក្រិតឬកិតនាមដូចជាពាក្យៈ ដំណើរ ទម្ងន់(មកពី ដើរ ពីធ្ងន់)។
       
នាមដែលភ្ជាប់គួបគ្នាពីពាក្យឬច្រើនពាក្យជានាមមួយហៅថា សមាសនាម។ សមាសនាមជានាមគួបគ្នាដោយនាមនឹងនាមក៏មាន ដោយនាមនឹងគុណនាមក៏មាន ដោយនាមនឹងកិរិយាក៏មាន ដោយកិរិយានឹងកិរិយាក៏មាន សមាសនាមមានពីរយ៉ាងគឺៈ នាមសមាសបាលី១ នាមសមាសខ្មែរ១។ នូវនាមសមាសបាលី បើកាលណាពាក្យដែលយកមកភ្ជាប់ ជាពាក្យកើតឡើងអំពីស្រៈពេញតួត្រូវផ្លាស់ស្រៈនោះទៅជាស្រៈនិស្ស័យ ឧបមាដូចជាពាក្យៈ គជ ឥន្ត្រ ទៅជា  គជេន្ត្រ ពាក្យថា ជន អធិបតី ជាជនាធិបតី។ 
សមាសនាមទាំងឡាយគឺៈ ដង្កូវនាង ពស់វែកក្រដាសប៉ុយ ជើងម៉ា ត្រប់ស្រួយ គោសៀម ថ្នាំកុឡា ជណ្តើរ ជនានុជន សិក្សាធិការ លោកុត្តរ សាសនោបាយ ទេវិន្ទ..។

=កិរិយា=
ជាពាក្យពោលនូវអំពើធ្វើ ឬពោលនូវដំណើរជាអ្វីហៅថា កិរិយាសព្ទ ដូចជាពាក្យថា៖ ដើរ ឈរ អង្គុយ ដេក ស៊ី ផឹក ងូត លាង និយាយ ស្តី ហ៊ោ យំ ស្រែក វាយ ដំ ជីក គាស់ ឈូស ចាំង ភ្ជូរ រាស់ កាប់ កាត់ អាន សរសេរ តែង ធ្វើ ...។ 

ពាក្យជាកិរិយាសព្ទមានប្រធានកាលណាគេចងជាប្រយោគដូចជាពាក្យ ខ្ញុំដើរ...ខ្ញុំ គឺជាប្រធានរបស់កិរិយាដើរ។ យើងដេក គេឈូស វាធ្វើ កូនសិស្សសរសេរ អ្នកស្រែភ្ជួរ ...។ កិរិយាមានពីរយ៉ាងគឺ៖ សកម្មកិរិយា និងអសកម្មកិរិយា។
==សកម្មកិរិយា==
គេហៅថាកម្មគឺ ពាក្យដែលប្រើសម្រាប់ បំពេញអំពើរបស់កិរិយាគេ ហៅថាសកម្មកិរិយាគឺជាកិរិយាដែល ត្រូវមានពាក្យមកបំពេញអំពើទើប គ្រប់គ្រាន់ដូចជាពាក្យថា ខ្ញុំឈូសឈើ គេទិញសំពត់ អ្នកនេសាទស្ទូចត្រី ចោរលួចទ្រព្យ ...។ ពាក្យឈើ សំពត់ ត្រី ទ្រព្យ ជាកម្មរបស់កិរិយា ឈូស ទិញ ស្ទូច លួច។ កាលរបស់កិរិយា(បច្ចុប្បន្នកាល និងអតីតកាល)។
  
ការរបស់កិរិយា គឺជាពេលវេលា ដែលជាអំពើរបស់កិរិយាប្រព្រឹត្តឡើង។ នៅក្នុងភាសាខ្មែរយើង កិរិយាជំនួយ និងកិរិយាប្រាប់កាល មានមុខងារសំខាន់ណាស់ សម្រាប់បង្ហាញកាលរបស់កិរិយានៅក្នុងល្បៈ។ កាលរបស់កិរិយាមាន បច្ចុប្បន្នកាល អតីតកាល និងអនាគតកាល។
        
# បច្ចុប្បន្នកាល គឺជាពេលវេលាឬខណៈពេលដែលអំពើរបស់កិរិយាប្រព្រឹត្ត នៅក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន។ បច្ចុប្បន្នកាលរបស់កិរិយា នៅក្នុងភាសាខ្មែរយើងចែកចេញជាពីរគឺ៖
## បច្ចុប្បន្នកាល បង្ហាញអំពើរបស់កិរិយា ដែលប្រព្រឹត្តឡើងដដែលៗ នៅក្នុងខណៈមួយច្បាស់លាស់។
 
ឧទាហរណ៍  
* ប្រជាជនកម្ពុជាដាំស្រូវរៀងរាល់ឆ្នាំ។
* ប្រជាជនកម្ពុជាភាគច្រើនជឿលើព្រះពុទ្ធសាសនា។

ពាក្យ ដាំ ជឿ ជាកិរិយា ដែលអំពើរបស់វាប្រព្រឹត្តនៅក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល និងក្នុងអនាគតកាល ព្រោះអំពើរបស់កិរិយាទាំងនេះអាចប្រព្រឹត្តបន្តទៅទៀត នៅក្នុងអនាគតកាល។
## គុណកិរិយាដែលប្រើជាមួយនឹងបច្ចុប្បន្នកាលមាន៖ ជានិច្ចកាល រៀងរាល់ថ្ងៃ រៀងរាល់ខែ រៀងរាល់ឆ្នាំ មិនដែល ញឹកញាប់ ជាធម្មតា ម្តងក្នុងមួយឆ្នាំ ...។

ចំពោះជំនួយកិរិយា នៅ សម្រាប់ចង្អុលអំពើរបស់កិរិយាបន្តប្រព្រឹត្តនៅពេលខាងមុខទៀត។
    
ឧទាហរណ៍
* ខ្ញុំ នៅ ត្រូវការសៀវភៅនេះនៅឡើយ។
* ជនជាតិនេះ នៅ មានឈ្មោះល្បីល្បាញ នៅលើឆាកអន្តរជាតិនៅឡើយ។
        ខ. បច្ចុប្បន្នកាល បង្ហាញពីពេលវេលានៃអំពើរបស់កិរិយាដែលកំពុងប្រព្រឹត្ត ក្នុងខណៈមួយច្បាស់លាស់ ហើយអំពើនោះមិនទាន់ចប់សព្វគ្រប់នៅឡើយ។ បច្ចុប្បន្នកាលកំពុងប្រព្រឹត្ត កើតឡើងដោយប្រើជំនួយកិរិយាបច្ចុប្បន្នកាល “កំពុង” + កិរិយាស្នូល។
    ឧទាហរណ៍
-     គាត់ កំពុង អានកំនាព្យ ដែលសរសេរដោយលោកតាក្រមង៉ុយ។
-     ឥឡូវនេះ ប្អូនរបស់ខ្ញុំ កំពុង សិក្សាភាសាអង់គ្លេស។
        គុណកិរិយាកាលប្រាប់អំពីអតីតកាលកំពុងប្រព្រឹត្តមាន៖ ឥឡូវនេះ ពេលនេះ ថ្ងៃនេះ ព្រឹកនេះ ល្ងាចនេះ ខណៈនេះ គ្រានេះ ...។
        ២. អតីតកាល គឺជាពេលវេលាដែលអំពើរបស់កិរិយាបានប្រព្រឹត្តចប់សព្វគ្រប់ក្នុងអតីតកាល។ តាមការប្រើប្រាស់ យើងអាចចែកអតីតកាលដូចខាងក្រោមនេះ ៖
        ក. អតីតកាល បង្ហាញអំពើរបស់កិរិយា ដែលបានប្រព្រឹត្តចប់សព្វគ្រប់នៅក្នុងខណៈមួយច្បាស់លាស់ ដោយប្រើកិរិយាស្នូលជាមួយនឹងគុណកិរិយាអតីតកាល។
    ឧទាហរណ៍
-     ប្រាសាទព្រះវិហារត្រូវបានបញ្ជូល ជាសម្បត្តិវប្បធម៌មនុស្សជាតិ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៨។
-     ម្សិលមិញ ខ្ញុំជួបលោកគ្រូរបស់ខ្ញុំ នៅក្បែមាត់ទន្លេ។
        ខ. អតីតកាល បង្ហាញអំពើរបស់កិរិយា ដែលបានប្រព្រឹត្តចប់សព្វគ្រប់នៅក្នុង ខណៈមួយច្បស់លាស់ ដោយប្រើកិរិយាស្នូលជាមួយនឹងគុណកិរិយាអតីតកាល។
    ឧទាហរណ៍
-     ម្សិលមិញ ខ្ញុំបានទៅបណ្ណាល័យជាមួយមមិត្តភក្តិរបស់ខ្ញុំ។
-     ខ្ញុំ បាន ទៅសិក្សានៅឯមហាវិទ្យាល័យ ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ ដល់ ឆ្នាំ២០១៤។
        ពាក្យ បាន ជាជំនួយកិរិយាសម្រាប់ប្រាប់ពីអតីតកាលរបស់កិរិយា ទៅសិក្សា។ ចំពោះកន្សោមពាក្យ “ម្សិលមិញ ,ពីឆ្នាំ ២០១០ ដល់ ឆ្នាំ២០១៤” ជាគុណកិរិយាអតីតកាល បញ្ជាក់ពេលវេលានៃអំពើរបស់កិរិយាខាងលើ ឱ្យកាន់តែច្បាស់លាស់ឡើងថែមទៀត។
        គ. អតីតរកាល បង្ហាញអំពើរបស់កិរិយាដែលប្រព្រឹត្តនៅក្នុងអតីតកាល ប៉ុន្តែអំពើរបស់ កិរិយានៅតែប្រព្រឹត្តនៅអនាគតកាលតទៅទៀត។ កាលនេះ កើតឡើងដោយកិរិយាជំនួយ “នៅ” និងពាក្យ “នៅឡើយ”។
    ឧទាហរណ៍ 
-     ថ្ងៃអាទិត្យមុន ពេលមិត្តភក្តិរបស់ខ្ញុំបានមករកខ្ញុំ។ ខ្ញុំនៅចម្ការនៅឯទន្លេនៅឡើយ។
-     យប់មិញម្តាយរបស់ខ្ញុំសំរាន្តលក់អស់ ចំនែកខ្ញុំនៅធ្វើលំហាត់នៅឡើយ។
    សំគាល់ យើងអាចប្រើជំនួយកិរិយា កំពុង សំដែងអំពើរបស់កិរិយាដែលបានប្រព្រឹត្តនៅក្នុង អតីតកាល និងអនាគតកាលបានផងដែរ។
    ឧទាហរណ៍
-     ថ្ងៃស្អែកថ្មើរនេះ ម្តាយខ្ញុំប្រហែល កំពុង ទិញរបស់របរនៅឯផ្សារ។
-     ម្សិលមិញ នៅពេលដែលឪពុកខ្ញុំបានមកដល់ ខ្ញុំ កំពុង មើលសៀវភៅរឿងកូនកំព្រាឪពុក។
-     ឆ្នាំទៅមិញ ពេលថ្មើរនេះ ពូរបស់ខ្ញុំ កំពុង ដាំសណ្តែក និងចេកនៅចំការតាមដងទន្លេបាសាក់។
        ៣. អនាគតកាល គឺជាពេលវេលាដែលអំពើរបស់កិរិយាឬ ភាវៈនឹងកើតមាននៅនាពេលខាងមុខ(អនាគតកាល)។ តាមការប្រើប្រាស់អនាគតកាលរបស់កិរិយា យើងចែកអនាគតកាលជា បីយ៉ាង៖
        ក. អនាគតកាល បង្ហាញអំពើរបស់កិរិយា ដែលនឹងប្រព្រឹត្តនៅពេលខាងមុខមិនច្បាស់លាស់ដោយប្រើកិរិយាជំនួយ “នឹង” នៅខាងដើមកិរិយាស្នូរ។
    ឧទាហរណ៍
-     ប្រជាជនកម្ពុជា និងជួបវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច ប្រសិនបើរដ្ឋាភិបាលមិនកែទម្រង់គោលនយោបាយរបស់ខ្លួន។
-     ទន្លេបាសាក់ នឹង មានការបាក់ដីកោះជាបន្តបន្ទាប់ បើសិននៅតែមានការបូបខ្សាច់ឥតឈប់ឈរយ៉ាងនេះ។
        ខ. អនាគតកាល បង្ហាញអំពើរបស់កិរិយា ដែលនឹងប្រព្រឹត្តនៅក្នុងពេលមួយច្បាស់លាស់ ដោយប្រើកិរិយាជំនួយ “នឹង”  និងគុណកិរិយាអនាគតកាល។
    ឧទាហរណ៍
-     ស្អែក ឪពុករបស់ខ្ញុំ នឹង ទៅខេត្តសៀមរាប។
-     ប្អូនរបស់ខ្ញុំ នឹង ប្រលងមធ្យមសិក្សាបឋមភូមិ នៅឆ្នាំក្រោយ។
        ពាក្យ នឹង ជាកិរិយាជំនួយសម្រាប់ប្រាប់ពីអនាគតកាលរបស់កិរិយា ទៅខេត្តសៀមរាប, ប្រលង។ ចំពោះពាក្យឬកន្សោមពាក្យ ស្អែក, នៅឆ្នាំក្រោយ ជាគុណកិរិយាអនាគតកាល បង្ហាញពេលវេលានៃអំពើរបស់កិរិយាខាងលើ ឱ្យកាន់តែច្បាស់លាស់ ដោយគ្រាន់តែប្រើគុណកិរិយាអនាគតកាលជាមួយនឹងកិរិយាស្នូលតែប៉ុណ្ណោះ។
    ឧទាហរណ៍
-     ស្អែក គាត់បញ្ចប់ការងាររបស់គាត់។
-     នៅសប្តាហ៍ក្រោយ ខ្ញុំសរសេរសំបុត្រទៅសួរសុខទុក្ខលោកយាយរបស់ខ្ញុំ នៅឯគៀនស្វាយ។
        គុណកិរិយាដែលប្រាប់អនាគតកាលមាន៖ ស្អែក ខានស្អែក សប្តាហ៍ក្រោយ បន្តិចទៀត ខែក្រោយ ឆ្នាំក្រោយ គ្រាក្រោយ នាពេលក្រោយ ថ្ងៃខាងមុខ ថ្ងៃបន្ទាប់ ឆ្នាំខាងមុខ...។
    &lt;h2&gt;អកម្មកិរិយា&lt;/h2&gt;
        កិរិយាដែលមានអំពើគ្រប់គ្រាន់ នឹងខ្លួនឯងហើយហៅថា អកម្មកិរិយា ដូចជាពាក្យថា ខ្ញុំកើត យើងទៅ វាស្លាប់ កប៉ាល់ចេញ ក្លើខ្ញុំមក ប្អូនមកដល់ ឈឺងាប់ សត្វហើរ គែឈរ ទឹកហូរ គោបោល ឆ្កែលូ គោរោទ៍ ព្រាបថ្ញូរ ខ្លាគ្រហឹម សំពត់ជ្រុះ លោកមានប្រសាសន៍។ កិរិយាមានឈ្មោះហៅថា ហេតុកិរិយា គឺជាកិរិយាដែលធ្វើអំពើទៅគេដូចជាពាក្យថា៖ បង្រៀន គឺធ្វើអំពើទៅគេ។
        កិរិយាហៅថាសុទ្ធកិរិយា គឺជាកិរិយាដែលធ្វើចំពោះខ្លួនឯងដូចជាពាក្យថា៖ រៀន គឺជាការធ្វើអំពើចំពោះខ្លួនឯង។
    ឧទាហរណ៍
-     លោកតាកំពុងអប់រំចៅឱ្យប្រព្រឹត្តអំពើល្អ។
        ពាក្យ “កំពុងអប់រំ” ជាហេតុកិរិយា ដែលធ្វើអំពើទៅលើ “ចៅ”។
-     ខ្ញុំខិតខំសិក្សាដើម្បីអនាគតរបស់ខ្ញុំ។
        ពាក្យ “ខិតខំសក្សា” ជាសុទ្ធកិរិយា ដែលធ្វើអំពើទៅ “អនាគតរបស់ខ្ញុំ”។
  
=ជំនួយកិរិយា=
ជាពាក្យដែលប្រើសម្រាប់បង្គប់ន័យសេក្តីរបស់កិរិយាបង្គោល ណាមួយនៅក្នុងល្បៈឱ្យមានន័យកាន់តែច្បាស់។ ហើយយើងអាចប្រើកិរិយាមួយជាមួយកិរិយាដទៃទៀត ដើម្បីបង្ហាញកាលឬបន្ថែមន័យឱ្យកិរិយាផ្សេងទៀតហៅថា “ជំនួយកិរិយា”។
# ជំនួយកិរិយាប្រាប់កាលឱ្យកិរិយាបង្គោល។
    ឧទាហរណ៍
* សិស្ស កំពុង រៀនភាសាអង់គ្លេស។

ពាក្យ “កំពុង” ជាជំនួយកិរិយាសម្រាប់ប្រាប់បច្ចុប្បន្នកាលរបស់កិរិយាស្នូល “រៀន” នៅក្នុងល្បៈ។           
* គាត់ បាន និយាយអង់គ្លេសជាមួយខ្ញុំ។

ពាក្យ “បាន” ជាជំនួយកិរិយាសម្រាប់ប្រាប់បច្ចុប្បន្នកាលរបស់កិរិយាស្នូល “និយាយ” នៅក្នុងល្បៈ។
* និស្សិតទាំងអស់ នឹង ទៅលេងប្រាសាទព្រះវិហារក្នុងសប្តាហ៍ក្រោយ។
        
ពាក្យ “នឹង”ជាជំនួយកិរិយាសម្រាប់ប្រាប់បច្ចុប្បន្នកាលរបស់កិរិយាស្នូល “ទៅ” នៅក្នុងល្បៈ។
* គាត់នៅត្រូវការខ្ញុំនៅឡើយ។
        
ពាក្យ “នៅ” ជាជំនួយកិរិយាសម្រាប់ប្រាប់បច្ចុប្បន្នកាលរបស់កិរិយាស្នូល “ត្រូវការ” នៅក្នុងល្បៈ។

# ជំនួយកិរិយាបន្ថែមន័យឱ្យកិរិយាស្នូល។
    ឧទាហរណ៍
-     អ្នក អាច រៀនលេងភ្លេងខ្មែរបាន។
-     អ្នក ត្រូវតែ ហ្វឹកហាត់លេងវារៀងរាល់ថ្ងៃ។
-     អ្នក គួរ ខិតខំរៀនវាបន្តិច។
        ពាក្យ “អាច ត្រូវតែ គួរ” ជាកិរិយាជំនួយសម្រាប់បន្ថែមន័យឱ្យកិរិយាស្នូល “រៀនលេង ហ្វឹកហាត់ ខិតខំរៀន” នៅក្នុងល្បៈខាងលើ។
        ជំនួយកិរិយាមាន៖
-     កំពុង សម្រាប់ប្រាប់បច្ចុប្បន្នកាលរបស់កិរិយាស្នូល។
-     បាន សម្រាប់ប្រាប់អតីតកាលរបស់កិរិយាស្នូល។
-     នឹង សម្រាប់ប្រាប់អនាគតកាលរបស់កិរិយាស្នូល។
-     អាច សម្រាប់ប្រាប់លទ្ធភាពរបស់កិរិយាស្នូល។
-     ត្រូវតែ សម្រាប់ប្រាប់ភាពចាំបាច់របស់កិរិយាស្នូល។
-     គួរតែ សម្រាប់ប្រាប់សំណូមពររបស់កិរិយាស្នូល។
-     ចូរ សម្រាប់ជួយកិរិយាស្នូល ក្នុងពេលធ្វើសំណូមពរ។
-     សូម សម្រាប់ជួយកិរិយាស្នូល ក្នុងការធ្វើសំណូមពរ។
=គុណកិរិយា=
        គុណកិរិយាគឺជាពាក្យ ដែលបញ្ជាក់លក្ខណៈឱ្យអំពើរបស់កិរិយាឬកំរិតរបស់គុណនាមឬគុណកិរិយាខ្លួនឯង។ គុណកិរិយាទាំងនោះមាន គុណកិរិយាបំណែប គុណកិរិយាកន្លែង គុណកិរិយាកាល គុណកិរិយាសំណួរ និងគុណកិរិយាបរិមាណ។
    ឧទាហរណ៍ វិរៈញ៉ាំបាយច្រើន។ ពាក្យ វិរៈជាគុណនាម រីឯពាក្យ ញ៉ាំបាយច្រើន ជាគុណកិរិយា។
   
==គុណកិរិយាបំណែប==
        គឺជាគុណកិរិយាប្រាប់ពីបែបបទនៃអំពើរបស់កិរិយា។ គុណកិរិយាបំណែបមានដូចជា លឿន យឺត ឆាប់ រហ័ស រឿយៗ ...។
    ឧទាហរណ៍
-     រថយន្ដដឹកអ្នកដំណើរនៅតាមផ្លូវជាតិនានា ធ្វើដំណើរ លឿន ណាស់។
-     កុំព្យូទ័ររបស់មិត្តភក្តិខ្ញុំដើរ យឺត។
    &lt;h2&gt;គុណកិរិយាកន្លែង&lt;/h2&gt;
        គឺជាគុណកិរិយាប្រាប់ទីកន្លែងនៃអំពើរបស់កិរិយា។ គុណកិរិយាកន្លែងមានទាំងនោះមានដូចជា៖
ខាងលើ ខាងក្រោម ខាងក្នុង ខាងក្រៅ ឆ្ងាយ ជិត អាយ ទីនេះ ក្បែទីនោះ ...។ 
    ឧទាហរណ៍
-     លីដាចេញទៅខាងក្រៅហើយ។
-     គាត់បានទៅឆ្ងាយហើយ។
    &lt;h2&gt;គុណកិរិយាកាល&lt;/h2&gt; 
        គឺជាគុណកិរិយាប្រាប់ពេលវេលា នៃអំពើរបស់កិរយា។ គុណកិរិយាកាលមានដូចជា ស្អែក ម្សិលមិញ ឆ្នាំទៅ ខានស្អែក អំបាញ់មិញ ...។
    ឧទាហរណ៍
-     ស្អែក ដានីនឹងមកដល់។
-     ម្សិលមិញ ភ្លៀងធ្លាក់មួយមេធំ។ 
    &lt;h2&gt;គុណកិរិយាសំណួរ&lt;/h2&gt; 
        គឺជាគុណកិរិយាសម្រាប់សួររកទីកន្លែង កាល បែបបទ បំនង របស់កិរិយា។ គុណកិរិយាសំណួរមាន៖ 
-     សម្រាប់សួរទីកន្លែង ណា កន្លែងណា កន្លែងណាខ្លះ ឯណា ទីណា ...។
-     សម្រាប់សួររកកាល ពេលវេលា គ្រាណា នៅពេលណា ពេលណាខ្លះ កាលណា ពីអង្កាល់ ម៉ោងប៉ុន្មាន ថ្មើរម៉ាន ...។
-     សម្រាប់សួរហេតុ ហេតុអ្វី មូលហេតុអ្វី ហេតុដូចម្តេច ...។
-     សម្រាប់សួររកបែបបទ ដូចម្តេច យ៉ាងដូចម្តេច ដូចម្តេចខ្លះ ...។
-     សម្រាប់សួររកបំនង ដើម្បីអ្វី ក្នុងបំនងអ្វី ...។
    ឧទាហរណ៍
-     តើអ្នកកំពុងស្ថិតនៅទីណា?
-     ពេលណាដែលអ្នកមកដល់?
-     ហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនទៅរៀន?
-     តើនៅក្នុងសង្គមយុវជនត្រូវធ្វើដូចម្តេចខ្លះ?
-     តើអ្នកមកទីនេះក្នុងបំនងអ្វី?
    &lt;h2&gt;គុណកិរិយាបរិមាណ&lt;/h2&gt;
        គឺជាគុណកិរិយាបញ្ជាក់ន័យឱ្យកិរិយា គុណនាមឬគុណកិរិយា។ គុណកិរិយាបរិមាណមាន៖ ណាស់ ពេក ច្រើន តិច ហួស ល្មម ...។
    ឧទាហរណ៍ សិស្សឆ្លាត ណាស់។
&lt;h1&gt;កិរិយាវិសេសន៍&lt;/h1&gt;
        ជាសព្ទបន្ថែមលើកិរិយាដើម្បីឱ្យកិរិយាមានសព្ទវិសេសឡើងឬប្លែកឡើងទៀត។ កិរិយាវិសេសន៍បន្ថែមសព្ទរបស់គុណនាមឱ្យប្លែកឡើងដែរ ដូចបានអធិប្បាយរយហើយនៅខាងលើអំពីអតិវិសេសគុណនាមនេះឯង។ បើកាលណាគេញែកពាក្យក្នុងបទសម្ព័ន្ធនោះគុណនាម នឹងកិរិយាវិសេសន៍ចងភ្ជាប់គ្នាជាបទ ហើយហៅថាអតិវិសេស គុណនាមក៏បានឬហៅថាញែកពីគ្នាចេញក៏បាន។  
        កិរិយាវិសេសន៍ទាំងឡាយគឺ៖ ឆាប់ ណាស់ យឺត លឿន មួយៗ រឿយៗ ទន្ថើន ណឹមណុម ឋិតឋេរ ស្លេវ រេវ៉ ភ្លែត ភ្លាម ថ្លៃ តាន់តាប់ ខ្នាន់ខ្នាប់ ញើបៗ លបៗ ណេះណោះ តតាក់តតាំ នឹង នែលនល ដរាប នៅ បណ្តាច់ បន្តោក បន្តុប បន្តិច បន្ថែម ប៉ោចៗ ប៉ុក ប្រកិត ប្រកឹង តូង ស្រូស ព្រូត ព្រងើយ រម៉ាំងរម៉ាក គ្រេង ប្រូង ព្រឺស បុ័ង គ្រាំង តឺង ...។
    ឧទាហរណ៍៖ ទៅឆាប់ មកភ្លាម ដើរយឺត មើលខ្នាន់ខ្នាប់ ធ្វើមារយាទច្រឹមច្រុម មានជីវិតឋិតឋេរ ដេញប្រកិត ប្រកឹងទារ ដួលតូង ទៅរម៉ាំងរម៉ោក រលំគ្រេង ទៅណេះ ទៅណោះ មកដរាប ជម្ងឺពុំទាន់ជានៅឡើយ និយាយប៉ោចៗ ដាក់ប៉ុក រៀបបន្តុប អ្នកទិញមកថ្លៃបន្តិចហើយ ដំរីរត់លឿនស្លេវ ...។
&lt;h1&gt;វចនៈ&lt;/h1&gt;
វចនៈ ជាពាក្យសម្រាប់សម្គាល់វត្ថុតែមួយឬវត្ថុច្រើន។ ពាក្យដែលតំណាងវត្ថុតែមួយហៅថា វចនៈ។ ពាក្យដែលតំណាងរបស់ច្រើនហៅថា ពហុវចនៈ។ ក្នុងវចនៈទាំងពីរយ៉ាងមិនជាការសំខាន់ពេកឡើយ កាលណាគេចង់ប្រើជាពហុវចនៈ គេផ្ទួនពាក្យឬក៏ថែមពាក្យទៀតដូចថា ប្រុសៗ ស្រីៗ ក្មេងៗ កូនទាំងឡាយ ឈើទាំងឡាយអស់ទាំងសត្វ និងរុក្ខជាតិ។ នាមមួយមានជាឯកវចនៈឬពហុវចនៈបានអាស្រ័យការប្រើប្រាស់របស់ វាជាមួយ នឹងពាក្យសម្រាប់បញ្ជាក់វចនៈឱ្យនាមនោះ។ 
        ១. ឯកវចនៈ ជាពាក្យសម្រាប់បញ្ជាក់ឯកវចនៈមាន៖ ម្នាក់ ទោល មួយ។
    ឧទាហរណ៍ កូនទោល មនុស្សម្នាក់ ម៊ិចមួយ គោមួយ សិស្សម្នាក់...។
       ២. ពហុវចនៈ ជាពាក្យសម្រាប់បញ្ជាក់ពហុវចនៈមាន ទាំងអស់ ទាំងឡាយ ទាំងហ្វូង ច្រើន នានា ​ពីរ បី បួន...។
    ឧទាហរណ៍ មនុស្សទាំងអស់ គោទាំងអស់ សត្វទាំងហ្វូង តុច្រើន ប្រទេសនានា ប្រជាជននានា ស្រីៗ ក្មេងៗ...។
        តែមានពាក្យខ្លះដែលចេញពី បាលីឬសំស្ត្រឹត មានសម្គាល់វចនៈខ្លះដែរដូចជាពាក្យថា៖
ឯកវចនៈ
ពហុវចនៈ
រក្ខ
រុក្ខា
យក្ស
យក្សា
កុមារ
កុមារា
បុរស
បុរិសា
មនុស្ស
មនុស្សា
យក្ខ
យក្ខា

=អាយតនិបាត=
អាយតនិបាត មានអត្ថប្រព្រឹត្តទៅតាមទំនងសេក្តីដូចមានតទៅ៖

==អាយតនិបាតទី១ “ រី ”== 
សម្រាប់ប្រើជាបទប្រធានឬដើមបទ។ ឧទាហរណ៍ៈ រីបុណ្យនឹងបាបអំពើសុភាពនោះវាតែងតាម ...។ រីគ្រូបាធ្យាយប្រដូចនូវម្តាយអាពុកឯងហោង។ រីអំពើជាកុសលជនគម្បីធ្វើ។

==អាតនិបាតទី២==
មានអត្ថ ៥យ៉ាងគឺ៖

១. “នូវ” សម្រាប់ភ្ជាប់កម្មរបស់កិរិយាសកម្ម។ 
    ឧទាហរណ៍ៈ កេស្គាល់នូវធម៌ ព្រះសង្ឃសំដែងនូវព្រះធម៌។ ប៉ុន្តែក្នុងភាសាដែលគេនិយាយជាធម្មតាគេច្រើនកាត់ពាក្យ “នូវ” ដូចជាគេនិយាយថាៈ គេស្តាប់ធម៌ លោកសំដែងព្រះធម៌។
        
២. “កាន់” សម្រាប់ភ្ជាប់កម្មទៅតាមកិរិយាអកម្ម។ 
    ឧទាហរណ៍ៈ គេទៅកាន់ផ្ទះវាមកកាន់ផ្ទះ។ ប៉ុន្តែតាមភាសាធម្មតាគេច្រើនតែនិយាយកាត់បទដូចជាៈ ខ្ញុំទៅផ្ទះ គេមកផ្ទះ។
        
៣. “ញ៉ាំង” ជាទីទទួលសម្រេចនូវអំពើដែលគេឱ្យធ្វើ។ 

ឧទាហរណ៍ៈ ពពួកសត្វផងសាហាវយង់ឃ្នងប្រយ័ត្នញ៉ាំងបាន ព្រះពុទ្ធត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ច ហើយញ៉ាំងអ្នកដទៃឱ្យត្រាស់ដឹងផង គ្រូប្រដៅទូន្មានសិស្សញ៉ាំងសិស្សឱ្យរៀន។
        
៤. “អស់” ប្រព្រឹត្តទៅរហូតដល់។ 
ឧទាហរណ៍ៈ គេទៅអស់យោជន៍បី គេទៅអស់មួយយប់ គាត់អស់ជីវិតបាត់ទៅហើយ គាត់អស់សង្ឃឹមនៅក្នុងជីវិត។

៥. “នឹង”ឬ “ចំពោះ” ទទួលពាក្យដែលគេនិយាយចំពោះខ្លួន។ 
ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំបាទនិយាយនឹងអ្នក ចំពោះអ្នក គេផ្តាំមកនឹងខ្ញុំ។

==អាយតនិបាតទី៣==
មានអត្ថ ៦យ៉ាងគឺ៖

១. “ដោយ” ជាគ្រឿងសម្រេចនូវអំពើ។
    ឧទាហរណ៍ៈ គេធ្វើអំពើដោយកាយ គេកាន់អ្វីៗដោយដៃ។
        
២. “ដោយនូវ”ឬ “តាម”ឬ “ដោយសារ”ជាផ្លូវជាលំអានដែលប្លែកពីការសម្រេចនូវអំពើ។
ឧទាហរណ៍ៈ ព្រះពុទ្ធរុងរឿងដោយនូវតេជៈ ចូរធ្វើតាមពាក្យនៃអញ វារស់នៅដោយសារសេក្តីទំនុកបំរុងនៃខ្ញុំ។
        
៣. “គឺ”ឬ “ដែល” ជាអ្នកសម្រេចនូវអំពើខ្លួនឯង។
ឧទាហរណ៍ៈ ធម៌ គឺភាវៈដែលទ្រទ្រង់ ពាក្យនេះដែលខ្ញុំបានប្រាប់ហើយ គឺអ្នកឯងមិនត្រូវធ្វើយ៉ាំងនេះទៀតទេ ព្រះសាស្តា គឺអ្នកទាំងឡាយគម្បីឱ្យអត់ទោស។
        
៤. “ហេតុ”ឬ “ព្រោះ”ឬ “ព្រោះតែ” ជាហេតុ ជាទំនង ជាដំណើរ។ 
ឧទាហរណ៍ៈ បានជាគាត់នៅក្នុងទីនោះព្រោះតែសក្ការៈ សត្វលោកមានចិត្ត
ខ្ពស់ឡើងព្រោះលាភ មានចិត្តទ្រោមចុះព្រោះខាតលាភ។
        
៥. “មាន” ជាអាការៈឬសេក្តីដែលកើតចេញពីចិត្ត។ឧទាហរណ៍ៈ បើបុគ្គលមានចិត្តគឺទោសប្រទូសហើយ ពោលក្តី ធ្វើក្តី ...។
        
៦. “ដោយ” ប្រកបជាមួយ។
ឧទាហរណ៍ៈ ចូរព្រមព្រាងមួយអន្លើ ដោយដំណើរនោះ។

==អាយតននិបាតទី៤==
មានអត្ថ ៣យ៉ាងគឺ៖
        
១. “ដល់” ជាទីទទួលនូវអំណោយ។ 
ឧទាហរណ៍ៈ ទាយកឱ្យនូវទានដល់ព្រះសង្ឃ ក្រលំបាកឱ្យផលដល់អ្នកកំជិល។
        
២. “ដើម្បី”ឬ “បំរុង” ជាទីផ្ញើ បញ្ជូន។
ឧទាហរណ៍ៈ គេបង្គាប់មនុស្សឱ្យក្រាលនូវអាសនៈទាំងឡាយ ដើម្បីឬបំរុងភិក្ខុសង្ឃ អាពុកផ្ញើទៅនូវសំលៀកបំពាក់ទាំងឡាយដើម្បីកូន។
        
៣. “ចំពោះ”ឬ “នឹង” ជាទីត្រូវគេបៀតបៀន។
ឧទាហរណ៍ៈ អ្នកណាប្រទូស្ត ចំពោះឬនឹងមនុស្សដែលមិនប្រទូស្ត។

==អាយតនិបាតទី៥==
មានអត្ថ ៣យ៉ាងគឺ៖
        
១. “អំពី”ឬ “ចាក” ជាការលៈបង់ឬវៀចាក។
ឧទាហរណ៍ៈ ភ័យអំពីសេក្តីស្លាប់បុគ្គលគម្បីឃាត់នូវចិត្តចាកបាប គឺថាបុគ្គលគម្បី   លៈបង់បាប។
        
២. “ជាង” ជាដែនប្រៀបធៀបឱ្យថាលើសឬថយជាងគ្នា។
ឧទាហរណ៍ៈ សីលជាគុណជាតិ មានផលច្រើនជាងទៀន។
        
៣. “ហេតុ”ឬ “ព្រោះ”ឬ “ព្រោះតែ” ជាទីមូលហេតុ ដើមចម។
ឧទាហរណ៍ៈ សង្ខារទាំងឡាយកើតព្រម ព្រោះសេក្តីល្ងង់នាំអាទិ៍ឱ្យកើត។

==អាយតនិបាតទី៦==
មានអត្ថ ៥យ៉ាងគឺ៖
        
១. “នៃ”ឬ “របស់” ជាគ្រឿងជាប់ដោយម្ចាស់។
    ឧទាហរណ៍ៈ ផ្ទះនៃអ្នកស្រែឬរបស់អ្នកស្រែ ជាត្រកូលនៃអ្នកក្រទ្រព្យ។
        
២. “នៃ” ជាគ្រឿងជាប់ដោយពួក ដោយក្រុម។
    ឧទាហរណ៍ៈ ប្រជុំនៃជនទាំងឡាយ ហ្វូងនៃគោទាំងឡាយ ជននៃបាតសង្គម។
        
៣. “នៃ” ជាគ្រឿងជាប់ដោយភាវសព្ទខាងដើម។
    ឧទាហរណ៍ៈ ភាវនៃអត្ថ គឺកុលបុត្រគម្បីដឹងបានដោយកម្រ កិច្ចដោយប្រទិបមិនបានឡើយព្រោះភាវៈនៃពន្លឺព្រះអាទិត្យមានក្នុងកាលឥឡូវនេះ បុគ្គលដែលប្រព្រឹត្តនូវអំពើល្អតែង  ផ្តល់ផលវិជ្ជមាននៃសង្គម។ 
        
៤. “កាល”ឬ “កាលបើ”ឬ “កាលដែល” ជាសេក្តីជ្រែកចូលមកប្រហែលជាបទប្រធានដោយឡែក។
    ឧទាហរណ៍ៈ កាលដែលទារកកំពុងយំបិតាចេញទៅហើយ អ្នកទាំងឡាយចូររង់ចាំក្នុងទីនុះបន្តិចសិនកាលបើខ្ញុំនិយាយាថា អ្នកទាំងឡាយចូរចូលមកចុះចូរមកឱ្យឆាប់។
        
៥. “ជំនុំ”ឬ “បណ្តា” ជាសេក្តីដកញែកចេញឱ្យដាច់ដោយឡែកអំពីចំនួនដែលរួម ដែលប្រមូល។ 
    ឧទាហរណ៍ៈ មនុស្សទាំងឡាយ ក្សត្រីក្លៀវក្លាបំផុត។

==អាយតនិបាតទី៧== 
មានអត្ថ ៩យ៉ាងគឺ៖
        
១. “ក្នុង” ជាទីកំបាំង។
    ឧទាហរណ៍ៈ គេអង្គុយក្នុងខាងក្នុងនៃបន្ទប់។
        
២. “ក្នុង” ជាទីជ្រួតជ្រាបឬលាយគ្នា។
    ឧទាហរណ៍ៈ ប្រេងស្ថិតនៅក្នុងល្ងទាំងឡាយ ទឹកដោះស្រស់ស្ថិតនៅក្ននុងទឹក។
        
៣. “ក្នុង”ជាទីអាស្រ័យ។
    ឧទាហរណ៍ៈ ត្រីទាំងឡាយនៅក្នុងទឹក។
        
៤. “ក្នុង” ជាកាល ជាពេល។
    ឧទាហរណ៍ៈ កុសលចិត្ត ជាចិត្តកើតឡើងហើយមានក្នុងសម័យឯណា។
        
៥. “លើ”ឬ “ព្ធដ៏”ឬ “ត្រង់”ឬ “នា” ជាទីរង ទ្រផ្ទាប់ ជ្រៀតជ្រែក។
    ឧទាហរណ៍ៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់ហើយលើអាកាសដែលក្រាលហើយ រោមទាំងឡាយព្ធដ៏ទ្រូងឬត្រង់ទ្រូង។
        
៦. “នាកាល”ឬ “កាលបើ”ឬ “កាលដែល” ជាសេក្តីជ្រែកចូលប្រហែលដូចជាបទប្រធាន។
    ឧទាហរណ៍ៈ នាកាលព្រះអាទិត្យអស្តង្គតហើយ ព្រះចន្ទរះឡើង កាលបើយ៉ាងនេះមានតែយើងកុំទៅ កាលដែលមាណពនោះនិយាយច្រើនៗទៅសរីរៈទាំងអស់នៃព្រាហ្មណ៍ ពេញផ្សព្វផ្សាយហើយដោយបីតិ។
       
៧. “និមិត្ត” ជាគ្រឿងចំណាំ ជាហេតុ។
    ដំរីគឺគេសម្លាប់ និមិត្តភ្លុក(ព្រោះភ្លុក ព្រោះតែភ្លុក)។
        
៨. “ជំនុំ”ឬ “បណ្តា” ជាសេក្តីដកញែកចេញឱ្យដាច់ដោយឡែកអំពីចំនួនដែលរួម ដែលប្រមូលគ្នា។
    ឧទាហរណ៍ៈ ជំនុំឬបណ្តាភិក្ខុទាំងឡាយពីររូបនោះ ភិក្ខុមួយរូបដល់ហើយនូវសោតាបគ្គិផល។
       
៩. “ជិត”ឬ “ទៀប” ជាទីជិត ប្រប។
    ឧទាហរណ៍ៈ ស្រុកទាំងឡាយជិតក្រុងឬទៀបក្រុង ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅក្នុងវត្តជេតពនជិតក្រុងសាវត្ថី។

=អាលបនៈ=
អាលបនៈ ជាពាក្យសម្រាប់ប្រើជាសំដីស្រែកហៅឬពោលចំពោះមានអាការៈដូចស្រែកហៅ ដូចពាក្យ “បពិត្រ ម្នាលព្រះស្តែង នៃ ហែ” តាមសេក្តីគោរពឬពាក្យគោរព។
    ឧទាហរណ៍ៈ បពិត្រមហារាជ សូមព្រះអង្គដ៏ចម្រើនទ្រង់ ឈ្នះម្នាល ឬនែកូនចូរកុំទៅ ...។

==និបាតសព្ទ==
និបាត គឺជាសព្ទសម្រាប់ផ្សំសម្តីត្រង់ឃ្លាល្បៈមួយៗ ជាជំនួយនាមសព្ទនឹងកិរិយាសព្ទ ឱ្យមានសេក្តីស្រឡះច្បាស់លាស់ ពិរោះស្រួលស្តាប់ដូចពាក្យថា ក៏ ក៏ដោយ ក៏ដែរ ដែរ ផង ឯ បើ ទោះ ទោះបី បើទុកជា ទើប ពុំនោះសោត កាល លឹ្គកតែ ព្រោះ ត្បិត ជាដើម។ និបាតសព្ទមានច្រើនយ៉ាងគឺ៖ អាយតនិបាតជាសព្ទសម្រាប់ចងក្រងពាក្យ ដែលជាកម្មរបស់កិរិយាឬជាពាក្យបំពេញបទរបស់នាមដូចជាពាក្យថា ខ្ញុំស្តាប់នូវពាក្យ វាទៅកាន់ផ្ទះ កូនរបស់ខ្ញុំ ភូមិផងយើង... ពាក្យថា នូវ កាន់ របស់ នៃ ... ជាអាយតនិបាត។
        
អាយតនិបាតទាំងឡាយគឺៈ ហេតុ ព្រោះ ដល់ បំរុង អំពី របស់ នៃ កាលបើ ទៀប ជិត និមិត្ត។ (ដូចមានពិស្តារក្នុងខាងលើ)។

===និបាតប្រាប់កាល ប្រាប់ពេល(កាលត្ថាចកៈ)===
គ្រានោះលំដាប់នោះ ដងនោះ កាលនោះ ក្សិណនោះ ព្រឹក អំពីព្រឹក ថ្លៃ ក្នុងវេលាថ្ងៃ ល្ងាច វេលាល្ងាច ម្សិល ម្សិលមិញ ពីម្សិលមិញ ស្អែក ខានស្អែក ខាស្អែកមួយ អម្បាញ់មិញ ភ្លាម រំពេច សិន តទៅ ក្នុងខាងមុខ។ល។
    ឧទាហរណ៍ រំពេចភ្លាមនោះលោកពូខ្ញុំក៏មកដល់។
  
===និបាតប្រាប់ទី(ឋានត្ថវាចកៈ)===
        ខាងលើ ខាងក្រោម ខាងក្រោម ខាងក្នុង ខាងក្រៅ ចន្លោះ រវាង ស្ងាត់ ទីស្ងាត់ កំបាំង កំបាំងពីមុខ ចំពោះមុខ នៅមុខ ដទៃ ឯមុខ ឯនាយ ឯអាយ ខាងនាយ អាយ។ល។។
    ឧទាហរណ៍ នៅទីនោះមានភ្នំមួយយ៉ាងខ្ពស់។
  
===និបាតប្រាប់សេក្តីប្រៀបប្រដូច(បរិច្ឆេទត្ថវាចកៈ)===
        ដូច ដូចជា បីដូច ហាក់ដូច ប្រដូច ប្រហែលដូច យ៉ាងណា យ៉ាងណាមិញ  យ៉ាងណា យ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនេះ យ៉ាងនោះ ដូច្នេះ ដូច្នោះ ដូចម្តេចមិញ។ល។។
    ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំហាក់ដូចជាស្គាល់លោកពីមុនមក។

===និបាតប្រាប់ប្រការ(បការត្ថវាចកៈ)===
        ម្តេច ដូចម្តេច ដោយប្រការដូចម្តេច ដោយប្រការនោះ។ល។ 
និបាតប្រាប់សេក្តីឃាត់ហាមដាច់ខាត(បដិសេធនត្ថវាចកៈ)===
    កុំ ពុំ មិន ឥត ខាន ពិត មែន តែប៉ុណ្ណោះ ក្រាន់តែ មិនមែន មែនពិត វៀរលែង
វៀរលែងតែ លើកលែងតែ កុំឡើយ ណ្ហើយ ល្មមហើយ។ល។។
    ឧទាហរណ៍ អ្នកជាឪពុកខ្ញុំមែន អ្នកមានគុណចំពោះខ្ញុំមែន តែអ្នកមិនមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះខ្ញុំទេ។
    ចំណាំ មានកន្លែងទីសាធារណៈខ្លះមានសរសេរពាក្យថា “ហាមមិនឱ្យចតយាន្តយន្តនៅទីនេះ”។
        ពាក្យថា ហាម ជាប្រយោគបដិសេដ ហើយវានៅក្បែរពាក្យ មិន ដែលជាប្រយោគបដិសេដដូចគ្នា វាអាចក្លាយទៅជាសំនួនស្រប។

===និបាតប្រាប់សេក្តីតាមបានឮ(អនុស្សវនត្ថវាចក)==
        ឮថា បានឮថា មានដំណាលថា។ល។។
    ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំបានឮថាគាត់ជាឪពុកឯងមែនឬ?

===និបាតប្រាប់សេក្តីសញ្ជឹង ប្រមើល ស្មាន ណាត់(បរិកប្បត្ថវាចកៈ)===
        បើ បើថា ប្រសិនបើ ទោះបី ល្គឹកតែ បើដូច្នោះ ធ្វើដូច ម្តេចហ្ន៎ឬឬក៏ឬទេ ដូចម្តេច ដែរឬ យ៉ាងដូចម្តេច យ៉ាងណា ទេដឹង យ៉ាងណានេះ អេះ ហ៏ ហ្ន៏។ល។។
    ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំមកយូរណាស់ហើយគាត់ប្រហែលជាបារម្ភហើយមើលទៅ។

===និបាតប្រាប់សេក្តីសួរដំណឹង(បុច្ឆនត្ថវាចកៈ)===
        ឬក៏ ឬអ្វី ឬទេ ដូចម្តេច ដែរឬ យ៉ាងដូចម្តេច យ៉ាងណា ដឹងទេ យ៉ាងណានេះ អេះ ហ៏ ហ្ន៏។ល។។
    ឧទាហរណ៍ ម្តាយខ្ញុំទៅលេងខេត្តសៀមរាបមិនដឹងគាត់សុខជាយ៉ាងណាទេ?
   

==និបាតប្រាប់សេក្តីឆ្លើយ ទទួល(សម្បដិច្ឆនត្ថវាចកៈ)===
        អើ បាទ ព្រះបាទ ព្រះបាទម្ចាស់ ករុណា ករុណាពិសេស ច៎ាះ ច៎ះ ពរម្ចាស់ មែ ព្រះមែម្ចាស់ ចម្រើនពរ ថ្វាយព្រះពរ។ល។។
    ឧទាហរណ៍ បាទលោកពូខ្ញុំទើបនឹងមកពីភ្នំពេញ។    

===និបាតប្រាប់សេក្តីតឿន(ឧយ្យោជនត្ថវាចកៈ)===
        ហ៏ ដូចជាតឿន ឆាប់ៗ។ល។។
    ឧទាហរណ៍ សូមម៉ែវិលត្រលប់មកវិញឆាប់ៗមក។
    
===និបាតប្រាប់សេក្តីច្រើនយ៉ាង(អនេកត្ថវាចក)===
        ក៏ ឯ ដ្បិត ក្តី ផង មួយ ខ្លះឬ ពិត មែន ដែរ អើក៏ មែនពិត ពីព្រោះ ក៏ដោយ ក៏បាន ពុំនោះ សោតឬមួយវិញទៀត ចំណែកខាង ប៉ុន្តែ ប៉ុន្តែថា ថ្វីបើ ក្រែង ដូចជា ម្យ៉ាងទៀត។ល។។
    ឧទាហរណ៍ ទោះបីខ្ញុំជាកូនអ្នកក្រមែនពិតតែចិត្តខ្ញុំមាន។
    
===និបាតប្រាប់សេក្តីគ្រាន់តែបំពេញបទ(បទបូរណត្ថវាចកៈ)===
        ហ្ន ហ៏ ហៈ យី យើ ឯង ទ យីអើ។ល។។
    ឧទាហរណ៍ យីអើស្មានថាគ្រាន់បើជាឪពុកគេ ដែលគ្មានភាពទទួលខុសត្រូវសោះ។
   
===និបាតប្រាប់សេក្តីផ្សេងៗ(នានត្ថវាចកៈ)===
        មែន ខុស ទទេ ទៀត វិញ ខ្ពស់ ទាប ប្រាកដ ដោយពិត មួយវិញទៀត ក្រៃពេក ក្រៃលែង រឿយៗ ញឹកញយ ជាក់លាក់ ពីចម្ងាយ ក៏មែនហើយ សូម្បី តិចតួច ចាប់ផ្តើម តាំអពី បីដូច កុហក មួយគ្រា ម្តង តិចៗ សន្សឹម សំរៀម ថ្នមៗ ញើបៗ មួយរយដង មួយអន្លើ ជាមួយ ខ្លួនឯង។ល។។
    ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំបាទសូមក្រាបប្រណិប័តន៍ពីចំងាយ(ប្រើចំពោះសំបុត្រឬក៏តាមទូរសព្ទ)។
    
===និបាតប្រាប់សេក្តី(ជាអាលបនៈ)===
        សម្រាប់អ្នកគ្មានតេចៈ ទៅកាន់អ្នកមានតេជៈ ឬអ្នកមានតេជៈ ទៅកាន់អ្នកគ្មានតេជៈ។ សូមព្រះតេជៈ សូមព្រះតេជៈ ដំកល់លើត្បូង សូមទ្រង់មេត្តាប្រោស សូមទានមេត្តាប្រោស ទានប្រោស បពិត្រព្រះអង្គ បពិត្រព្រះករុណា បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន នែនាយ នែចៅ ព្រះស្តែង វ៉ី វ៉ឺយ នែះអ្នកដ៏មានអាយុ នែះអ្នកដ៏ចម្រើន អស់លោកទាំងឡាយ។ នាង អានាង ...។ល។។
    ឧទាហរណ៍ សូមទានមេត្តាប្រោសដល់រូបទូលបង្គំផង។
=ឧទានសព្ទឫឧទានសញ្ញា(!)=
        ជាសញ្ញាបង្គោលបញ្ឈរដែលមានចំណុច(!) មួយនៅពីក្រោមនេះ គេប្រើសម្រាប់ដាក់នៅពីក្រោយ ពាក្យ ឃ្លា ល្បះ ភ្ញាក់ផ្អើល តក់ស្លុត ស្ងើច ភ័យ អាសន្ន ខ្លាច បញ្ជាក់ដាច់ខាត បែបន់ អធិដ្ឋាន សម្រែក ជយឃោស គំរាមកំហែង។ ជួនកាលគេក៏ប្រើឧទានសញ្ញាជាមួយនឹងឃ្លា កំហឹង បន្ទោសឬ ជេរផងដែរ។ សព្ទសម្រាប់ត្រាប់សូរសម្លេងឬជាសម្លេងភ្លាត់មាត់ដោយភ្ញាក់ផ្អើល ព្រោះមានភ័យឬមានសេក្តីត្រេកអរក្រៃ។ 
មានពាក្យៈ ម៉ក! ប៉ុង! គ្រាំង! ប្រឹបៗ! ភឹង! វ៉ក! បាំង! ទូង! ពុទ្ធោ! កម្ម!។ល។។
    ឧទាហរណ៍ ពុទ្ធោ!ផ្ទះគាត់ត្រូវភ្លើងឆេះអស់បាត់ទៅហើយ។
=បរិវារសព្ទ=
        ពាក្យខ្លះឥតសព្ទប្រែ សម្រាប់តែបង្ហើយសំដី ពាក្យទាំងនោះហៅថាបរិវារសព្ទ។ ជាធម្មជាបរិវារសព្ទភ្ជាប់នឹងនាមឬនឹងគុណនាម មានលំនាំដូចអតិវិសេសគុណនាម។ ពាក្យទាំងនោះគឺៈ ប្រអប់ប្រអូង ចានក្បាន ផ្ទះសម្បែង ស្លស្លុក ចំណីចំណុក ព្រៃផ្សៃ     គោអំពែ មនុស្សម្នា ចិនព្រិន យួនព្រួន ម្ល៉េះម្ល៉ា ក្មេងក្មាំង ថ្នាំសង្កូវ ស្មៅព្រៅ ដំណាំដំណោច សត្វពន្លាត់ នំនែក ឧស្សាហ៍អាសាញ់ ស្គុះស្គាយ ស្គោកស្គាំង ភ្លេងភ្លាត់ ដំបងព្រនង់។
បរិវារសព្ទ​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ         បរិវារសព្ទ គឺ​ជា បរិវារ + សព្ទ = សព្ទ​ហែហម ភ្ជាប់​នឹង​សព្ទ​ដើម​ក្នុង​ចំណោម​សមាសនាម​នីមួយៗ ប្រៀបធៀប​ដូចជា​បរិវារ ដើម្បី​សម្រួល​សម្ដី​និយាយ និង​ប្រគំ​ស្នូរ​សម្លេង​ពិរោះ​ផ្ដួល​តាម​សម្លេង​សព្ទ​ដើម​ឱ្យ​មាន​សភាព​ ជាប់​ចុង​ជួន សម្រួល​ដល់​ត្រចៀក​អ្នក​ស្ដាប់​នោះ​ម្យ៉ាង ដើម្បី​ជា​គុណសព្ទ ពន្យល់​យ៉ាង​ច្បាស់​នូវ​លក្ខណៈ ឬ​គុណសម្បត្តិ​នៃ​ពាក្យ​ដើម​នោះ​ទៀត​ផង។
សមាសនាម​ប្រភេទ​នេះ​មាន​ពីរ​យ៉ាង​គឺ៖       ក. ពាក្យ​ដើម​ផ្សំ​គ្នា​នឹង​បរិវារសព្ទ         ដូចជា​ពាក្យ ទឹក​ភក់ កន្ទេល​ខ្នើយ ប្រាក់​កាស ព្រៃ​ផ្សៃ។ល។ សមាសនាម ​ដូច​ខាង​លើ​នេះ សុទ្ធ​សឹង​ជា​ពាក្យ​មាន​ន័យ​ចំហ​ធំៗ​ទាំងអស់​គឺ ទឹក​និង​ភក់ កន្ទេល​និង​ខ្នើយ ប្រាក់​និង​កាស ព្រៃ​និង​ផ្សៃ។ល។ ពាក្យ​ថា “ផ្សៃ” មួយ​ម៉ាត់​នេះ​ប្រហែល​ជា​អស់​លោក​អ្នក​អាន​ខ្លះ​ពុំ​ដែល​ស្គាល់​ឡើយគឺ ​ជា​ពាក្យ ជួន​ព្រៃ​ភ្នំ ប្រែ​មក​ថា សត្វ​ពស់។ ដូច្នេះ ព្រៃ​ផ្សៃ បាន​សេចក្ដី​ថា ព្រៃ​ពស់ ព្រោះ​ស្អូច កាល​សម័យ​ដើម ប្រទេស​យើង​មាន​ព្រៃ​ឈើ​ធំៗ​ច្រើន​ណាស់​ដែល​សម្បូណ៍​ទៅ​ដោយ​សត្វ​ព្រៃ​ ដូចជា ពស់ ក្អែប​ភ្នំ ជាអាទិ៍ ពាក្យ “ផ្សៃ” មាន​ពន្យល់​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​សាវតារ​ខេត្ត​កំពត​របស់​លោក ម៉េណែទ្រីយេ  និង​ពាក្យ​ “ស្អូច” មាន​ពន្យល់​ក្នុង​សៀវភៅ​វាក្យសព្ទ​របស់​លោក ម៉ូរ៉ា។
      ខ. ពាក្យ​ដើម​ផ្សំ​នឹង​បរិវារសព្ទ         ដូចជា​ពាក្យ សម្ល​សម្លុក ប្ដី​សី បី​បាច់ ជាតិ​ជៅ។ល។ ពាក្យ ​ទាំង ២ ​ម៉ាត់ ​ក្នុង​ចំណោម​សមាសនាម​ ខាង​លើ​នេះមាន​តែ​ពាក្យ​ដើម​ទេ ដែល​មាន​អត្ថន័យ​ចំហ រីឯ​បរិវារសព្ទ​វិញ​ពុំ​ឃើញ​មាន​អត្ថន័យ​អ្វី​គួរ​ឱ្យ​ចាប់​អារម្មណ៍​ឡើយ។ តែ​បើ​យើង​ពិចារណា​ឱ្យ​ជ្រៅជ្រះ ​ដើម្បី​រិះរក​ហេតុ​ផល​ឱ្យ​សព្វ​គ្រប់​ យើង​អាច​រក​ឃើញ​គោលដៅ​សំខាន់ៗ​នៃ​បរិវារសព្ទ​​ទាំង​នេះ ដែល​មាន​អត្ថន័យ​ជ្រៅ​ហើយ​សំខាន់​ទៀត​ផង ដោយ​ប្រើ​ជា​គុណសព្ទ បង្ហាញ​យ៉ាង​ច្បាស់​ឱ្យ​ឃើញ​នូវ​លក្ខណៈ​នៃ​ពាក្យ​ដើម​នីមួយៗ។
        បុព្វហេតុ​ដែល​បណ្ដាល​ឱ្យ​ខ្មែរ​យើង​ប្រើ​បរិវារសព្ទ         មុន ​នឹង​ធ្វើ​អត្ថាធិប្បាយ​វែកញែក​រឿង​នេះ សូម​ឆ្លៀត​ឱកាស​ជម្រាប​ដោយ​សង្ខេប​នូវ​ប្រពៃណី​ខ្មែរ​យើង​សម័យ​បុរាណ​ដែល​ មាន​សារៈ​សំខាន់​ទាក់ទង​គ្នា​ជា​លំនាំ​ដើម​ក្នុង​ការ​ប្រើ​បរិវារសព្ទ​រហូត ​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ។
        កាល​នោះ​ប្រទេស​ ខ្មែរ​យើង​ជា​មហា​ប្រទេស​មួយ​ក្នុង​ពិភពលោក​ មាន​ព្រំប្រទល់​ធំធេង​ទូលំទូលាយ​ណាស់​ព្រម​ទាំង​មាន​ប្រទេស​រណប​យើង​ជាច្រើនផង។ អរិយធម៌ និង​វឌ្ឍនធម៌​យើង​ក្ដី សឹង​មាន​ពន្លឺ​រស្មី​ត្រចះត្រចង់​ ប្រកប​ដោយ​កិត្តិសព្ទ​ និង​ឥទ្ធិពល​ល្បីល្បាញ​ខ្ទរខ្ទារ​ពាស​ពេញ​នៅ​ចុង​បូព៌ា​ប្រទេស​នៃ​ទ្វីប​ អាស៊ី​ទាំង​មូល។ ធនធាន​យើង​ទៀតក៏​សម្បូណ៌​ច្រើន ​ជា​អនេកប្បការ​គ្រាន់​ តែ​សម្ភារៈ​សម្រាប់​ភ្ញៀវ​កិត្តិយស​ នៅ​ប្រាសាទ​តាព្រហ្ម​តែ​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ​ ឃើញ​ថា យើង​មាន​ចាន​ជា​ច្រើន​ធុន​ធ្វើ​អំពី​មាស​សុទ្ធ​ពណ៌​ក្រហម​ឆ្អៅ មាន​ទម្ងន់​ទាំង​អស់​ដល់​ទៅ​ប្រាំ​តោន ប្រកប​ដោយ​ក្បាច់​ចម្លាក់​រចនា​ផ្សេងៗ និង​ដាំត្បូង​ពេជ្រ​ទាំង​គ្រាប់​តូច​ធំ និង​ត្បូង​ពណ៌​ឯ​ទៀត​ឆ្លុះ​តាម​ក្បាច់​ផ្កា​ភ្ញី​ផ្សេងៗ​នៅ​លើ​ចាន​នីមួយៗ​ នោះ។ល។
        ព័ត៌មាន​ប្រភេទ​នេះ សូម​អាន​កំណត់​ហេតុ​លោក ជីវ តាក្វាន់ ស្ដី ​អំពី​ប្រពៃណី​អ្នក​ស្រុក​ចេនឡា ប្រែ​ពី​ភាសា​ចិន​មក​ជា​ភាសា​បារាំង​ដោយ​លោក ប៉ូល ប៉េលីយ៉ូ ប្រែ​ពី​ភាសា​បារាំង​មក​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​ដោយ​លោក ឌឹក គាម និង ​សូម​អាន​សៀវភៅ ២ ​ទៀត​ដែល​និពន្ធ​ដោយ​លោក ហ្សក សឺដែស (George Coeds) ដែល​មាន​ចំណងជើង ៖
        ១. វឌ្ឍនធម៌​ឥណ្ឌូនិយម​នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌូចិន និង​ប្រទេស​ឥណ្ឌូនេស៊ី។
        ២. សៀវភៅ​ដែល​មាន​ចំណង​ជើង​ថា “ដើម្បី​ងាយ​ស្គាល់​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត
        ជា​​បញ្ចប់ ​សូម​អាន​សៀវភៅ​លោក ម៉ូរីស ក្លែស (Maurice Glaize) ស្ដីអំពី​ប្រាសាទ​បុរាណ​ទាំងអស់​ក្នុង​ចំណោម​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត​ទំព័រ​ ១៨៤។
==ក្រុមអក្សរ ក==
        កញ្ឆក់កញ្ឆែង :ចាប់ទាញកន្ត្រាក់ដោយឥតគួរប្រណី។
        បរិវារសព្ទៈ កញ្ឆែងដោយឥតកោតក្រក់ គឺកញ្ឆក់ដោយឥតកោតក្រែង។
        កណ្តោចកណ្តែង :ត្រមោចឯកឯងក្នុងទីស្ងាត់។
        បិរវារសព្ទៈកណ្តែងតែម្នាក់អោចគឺកណ្តោចតែម្នាក់ឯង។
        កម្ទេចកម្ទី :កម្ទីជាធូលិចគឺកម្ទេចជាធូលី។
        កាក់កប :កាក់គ្រប់ដំណបគឺកបគ្រប់ដំណាក់។
        កៀនកោះ :កោះចន្លៀនគឺកៀនចន្លោះ។
        កំប្លុកកំប្លែង :កំប្លុកថ្លែងគឺកំប្លែងថ្លុក។
        កំព្រីកំព្រា :កំព្រីដោយឥតមេជាគឺកំព្រាដោយឥតមេជី។
        ក្តីក្តាំ :ក្តាំព្រោះប្រកាន់រៀងខ្លួនតាមចំណី គឺក្តីព្រោះប្រកាន់រៀងខ្លួនតាមចំណាំ។   
        ក្បាច់ក្បូរ�: គេច្រើនប្រើពាក្យនេះក្នុងវគ្គ &quot;មិនដឹងជាក្បាច់ក្បូរអ្វីទេ!ឬចេះតែក្បាច់ក្បូរណាស់&quot; ដែលយើងអាចបកស្រាយថា ពុំមានការចាំបាច់អ្វីឡើយ!ឬពុំចាំបាច់ទេ! ដូច្នេះបរិវាសព្ទ ក្បូរអាចគន្លាស់បានជាពាក្យ ក្បូរចាំដាច់ គឺក្បាច់ចាំដូរ។
        ក្បាលក្បូង :ក្បូងដូចលលាដ៏ដាលគឺក្បាលដូចលលាដ៏ដូង។
        ក្មេងក្មាង :ក្មាងអ្នកជិតខេងគឺក្មេងអ្នជិតខាង។
        ក្រវេក្រវូ�: ជាគ្រាមភាសាមានន័យថារវល់ ឈឺឆ្អាល។ ក្រវេរឿងរបស់កូ គឺក្រវូរឿងរបស់គេ។
        ក្រីក្រ�: ជនក្រីក្រជាជនខ្សត់ខ្សោយលំបាកណាស់ មិនថាតែសម្បត្តិទេ គឺរហូតដល់តំរិះវិជ្ជាផង។ល។
        បរិវារសព្ទ�: ក្រីអប្រ គឺក្រអប្រិយ ពោលគឺជនក្រខ្សត់លំបាកដែលជាជនមិនគួរស្រឡាញ់រាប់អាន។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ខ&lt;/h2&gt;
        ខខិតឬ ខងខិត :តាមវចនានុក្រមខ្មែរបានសេចក្ដីថា ប្រកាន់ទុក ចំណាំទុកនូវរបស់អ្វីមួយថាជារបស់ខ្លួន ដោយដាក់សញ្ញាជាសម្គាល់។ ឃ្មុំនេះមានគេខខិតហើយ។ មានអ្នកស្រុកខ្លះប្រើពាក្យ ខខិត នេះថា ខងខិត វិញ។ ពាក្យ ខងខិត ដូចជាសមរម្យជាងពាក្យ ខខិត ព្រោះបរិវារសព្ទ &quot;ខង&quot; អាចគន្លាស់បានជាពាក្យ &quot;ខងទុកជាទ្រព្យក្នុងមួយរបិត&quot; គឺ &quot;ខិតទុកជាទ្រព្យក្នុងមួយរបង&quot; ពោលគឺជាទ្រព្យជាប់បំណង មានម្ចាស់គេហាក់ដូចជាទ្រព្យមួយនៅក្នុងរបងផ្ទះ។
        ខាប់ខណ្ឌ ឬខណ្ឌខាប់�: តាមវចនានុក្រមខ្មែរបានសេចក្ដីថា ដែលចង្អៀតណែនណាន់ ប៉ុន្តែមានខណ្ឌជាជួរ ជាសង្កាត់ ដាច់ដោយប៉ែក ដោយឡែកពីគ្នា។ ទីចង្អៀតខាប់ខណ្ឌ មនុស្សច្រើនពាន់ឈរខាប់ខណ្ឌតាន់តាប់។ បរិវារសព្ទ “ខាប់” អាចគន្លាស់បានជាពាក្យ “ខាប់ច្រើនពាន់ចង្អៀតតាប់តាន់” គឺ “ខណ្ឌច្រើនពាន់ចង្អៀតតាន់តាប់”។
        ខិតខំ�: ខិតធ្វើការឱ្យអស់ពីចំ គឺខំធ្វើការឱ្យអស់ពីចិត្ត។
        ខ្ជះខ្ជាយ�: ខ្ជាយជះចោលដោយរាត់រះ គឺខ្ជះជះចោលដោយរាត់រាយ។
        ខ្នល់ខ្នើយ�: ខ្នល់សម្រាប់កើយ គឺខ្នើយសម្រាប់កល់។
        ខ្លាំងក្លា�: ក្លាគ្រប់ប្រកាំង គឺខ្លាំងគ្រប់ប្រការ។
        ខ្វល់ខ្វាយ�: ខ្វាយក្នុងរូបកល់ គឺខ្វល់ក្នុងរូបកាយ។
        ខ្វាយរកមធ្យោបល់ គឺខ្វល់រកមធ្យោបាយ។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ គ&lt;/h2&gt;
        គិតគូរ : គូរដើម្បីឱ្យធិត គឺគិតដើម្បីឱ្យធូរ។
        គំរោះគំរើយ : គំរើយព្រៃផ្សៃយ៉ាងជម្លោះ គឺគំរោះព្រៃផ្សៃយ៉ាងជម្លើយ។
        គ្រាំគ្រា : ដែលចាស់ណាស់ ទ្រេតទ្រោម ទ្រុឌទ្រោម។ បរិវារសព្ទ : គ្រាដោយចាស់ជរាំ គឺគ្រាំដោយចាស់ជរា។
   &lt;h2&gt;ក្រុមអក្សរ ឃ&lt;/h2&gt;
        ឃោរឃៅ : កាចខ្លាំងឥតមេត្តាប្រណី។ បរិវារសព្ទ : ឃៅដោយចិត្តអាស្រូ គឺឃោរដោយចិត្តអាស្រូវ។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ង&lt;/h2&gt;
        ងងឹតងងល់ : ងងល់មើលមិនយឹត គឺងងឹតមើលមិនយល់។
        ងរងក់ : ងក់មួយសំប៊រ គឺងរមួយសំបក់។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ច&lt;/h2&gt;
        ចង្អៀតចង្អល់ : ចង្អល់តប់ប្រមៀត គឺចង្អៀតតប់ប្រមល់។
        ចានក្បាន : ក្បានគ្នាតែនឹងចែ គឺក្បែរគ្នាតែនឹងចាន។
        ចែចង់ : ចែល្បូងឱ្យព្រមដោយតាមដោយផ្លូវស្នង់ គឺចង់ល្បួងឱ្យព្រម ដោយតាម ដោយផ្លូវស្នេហ៍។
        ចែចូវ : ចូវដើម្បីបើកផ្លែ គឺចែដើម្បីបើកផ្លូវ។
        ចំណីចំណុក : ចំណុកច្រើនគ្រប់ម៉ី គឺចំណីច្រើនគ្រប់មុខ។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ឆ&lt;/h2&gt;
        ឆោមឆាយ : ឆាយល្អល្បីទៅឆ្ងោម គឺឆោមល្អល្បីទៅឆ្ងាយ។
        ឆ្មើងឆ្មៃ : ឆ្មៃវាយឫកឱ្យមានតម្លើង គឺឆ្មើងវាយឫកឱ្យមានតម្លៃ។
        ឆ្លេឆ្លា : ឆ្លេដោយស្ទុះហា គឺឆ្លាដោយស្ទុះហេ។
        ឆ្អែតឆ្អន់ : ឆ្អន់គ្រប់ក្រែត គឺឆ្អែតគ្រប់គ្រាន់។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ជ&lt;/h2&gt;
        ជាតិជៅ : រសជាតិសំខាន់ដែលមានប្រចាំក្នុងអាហារ ក្នុងគ្រឿងបរិភោគគ្រប់ប្រភេទឬក្នុងតម្រេក។ល។ សម្លនេះមានជាតិជៅណាស់។ បរិវារសព្ទ : ជៅនេះអ្នកប្រាជ្ញបុរាណ ប្រហែលជាមានគំនិតប្រដូចទៅនឹងរសជាតិដ៏សំខាន់ ពិសេសជាងគេក្នុងលោក ពោលគឺ រសជាតិឆ្ងាញ់មួយប្រភេទ ក្នុងតម្រេក ដូច្នេះ បរិវារសព្ទ ជៅនេះយើងអាចដោះស្រាយបានជាវគ្គមួយថា ៖ ជៅនៅកៀនភ្លាត គឺជាតិនៅកៀនភ្លៅ ពោលគឺមានតែរសជាតិកន្លែងនេះហើយដែលមានឱជារសសំខាន់ជាងគេក្នុងលោក។
        ជ្រុលជ្រួស : ជ្រួសដើរហ៊ុល គឺជ្រុលដើរហួស។
        ជ្រោមជ្រែង : ជ្រោមដោយចោមរែង គឺជ្រែងដោយចោមរោម។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ឈ&lt;/h2&gt;
        ឈូឆរ : ឆរដោយអរអ៊ូ គឺឈូដោយអ៊ូអរឬឆរទៅស្រ៊ូ គឺឈូទៅស្រ។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ញ&lt;/h2&gt;
        ញាប់ញ័រ : ញាប់ដោយសន្ធ័រ គឺញ័រដោយសន្ធប់។
        ញញឹមញញែម : ញញែមសប្បាយចិត្តដោយផ្អែមល្ហឹម គឺញញឹមសប្បាយចិត្តដោយផ្អែមល្ហែម។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ដ&lt;/h2&gt;
        ដាច់ដោច : ដោចល្ហាច់ គឺដាច់ល្ហោចឬដាច់ហិនហោច។
        ដំណែដំណឹង : ដំណែដោយហូរហឹងគឺដំណឹងដោយហូរហែ។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ឋ&lt;/h2&gt;
        ឋិតថេរ : ថេរបានយូរជាកាលកិត គឺឋិតបានយូរជាកេរកាល។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ត&lt;/h2&gt;
        តាក់តែង : តាក់ឱ្យបានល្អចែង គឺតែងឱ្យបានល្អជាក់។
        តឹងតែង : តែងឱ្យដូចខ្សែខ្លឹងគឺតឹងឱ្យដូចខ្សែខ្លែង។
        តូចតាច : តាចមែនតែច្រើនកូច គឺតូចមែនតែច្រើនកាច។តាចគ្មានអំណូច គឺតូចគ្មានអំណាច។
        ត្រាណត្រើយ : ត្រាណអវសោយ គឺត្រើយអវសាន។
        ត្រួតត្រា : ត្រាមើលពិនិត្យគួត គឺត្រួតមើលពិនិត្យការ។
        ត្អូញត្អែរ : ត្អែរចែប៉ប្រូញ គឺត្អូញចែប៉ប្រែ។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ថ&lt;/h2&gt;
        ថ្កុំថ្កើង : ថ្កុំឧត្តមឧត្តើង គឺថ្កើងឧត្តុង្កឧត្តម។
        ថ្នាក់ថ្នម : ថ្នាក់មិនឱ្យអម គឺថ្នមមិនឱ្យអាក់។
        ថ្លោះធ្លោយ :ធ្លោយដោយមានការបណ្តែតបណ្តោះគឺ ថ្លោះដោយមានការបណ្តែតបណ្តោយ។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ទ&lt;/h2&gt;
        ទាក់ទង : ទងឱ្យត្រូវតាមទំនាក់ គឺទាក់ឱ្យត្រូវតាមទំនង។
        ទូលំទូលាយ : ទូលំធាយ គឺទូលាយធំ។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ធ&lt;/h2&gt;
        ធនធាន : ធានដែលជាសម្បត្តិអ្នកមុន គឺធនដែលជាសម្បត្តិអ្នកមាន ពោលគឺសម្បត្តិដែលគង់វង់នៅឬកំពុងទ្រទ្រង់នៅ។
        ធ្ងន់ធ្ងរ : ធ្ងរដូចនៅក្រោមគំនន់ គឺធ្ងន់ដូចនៅក្រោមគំនរ។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ន&lt;/h2&gt;
        នឹកនា : នារកគ្នីគ្នឹក គឺនឹករកគ្នីគ្នា។
        នែបនិត្យ : និត្យឱ្យជែប គឺនែបឱ្យជិត។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ប&lt;/h2&gt;
        បន្លែបន្លុក : បន្លុកគ្រប់ម៉ែ គឺបន្លែគ្រប់មុខ។
        បីបម : បមដោយថ្នី គឺបីដោយថ្នម។
        ប្រែប្រួល : ប្រួលព្រោះមានការមិនស្រែ គឺប្រែព្រោះមានការមិនស្រួល។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ផ&lt;/h2&gt;
        ផូរផង់ : ផង់ដោយត្រចូរ គឺផូរដោយត្រចង់។
        ផ្កេកផ្តិត : ផ្តិតស្រឡាញ់ដោយជាប់ចេក គឺផ្តេកស្រឡាញ់ដោយជាប់ចិត្ត។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ព&lt;/h2&gt;
        ពោះពង់ :មានផ្ទៃពោះមានគភ៌។
        ពង់មូលធ្លោះ គឺពោះមូលថ្លុង។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ភ&lt;/h2&gt;
        ភ្លើតភ្លើន : ភ្លើនសប្បាយភ្លេចខ្លួនដោយភាន់ចិត្តក្រអ៊ើន គឺភ្លើនសប្បាយភ្លេចខ្លួនដោយភាន់ចិត្តក្រអើត។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ម&lt;/h2&gt;
        មនុស្សម្នា : ម្នាចាំការពុះ គឺមនុស្សចាំការពារឬម្នាជាបរិពុះគឺមនុស្សជាបរិពារ។
        មមើមមាយ : មមាយនិយើ គឺមមើនិយាយឬមមាយរាយមើ គឺមមើរាយមាយ។
        ម៉ឹងម៉ាត់ៈ ម៉ាត់ដោយដាច់ណឹង គឺម៉ឹងដោយដាច់ណាត់។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ យ&lt;/h2&gt;
        យូរយា : យារហួសច្រើនវេលូរ គឺយូរហួសច្រើនវេលា។
        យំយែក : យែកស្រុម គឺយំស្រែក។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ រ&lt;/h2&gt;
        រវើរវាយ : រវាយនិយាយផ្តេសផ្តាសរាយមើ គឺរវើនិយាយផ្តេសផ្តាសរាយមាយ។
        រួសរាយ : រាយមាត់យ៉ាងពព្រួស គឺរួសមាត់យ៉ាងពព្រាយ។
   &lt;h2&gt;ក្រុមអក្សរ ល&lt;/h2&gt;
        លះលែង :លះគ្នាដាច់ជ្រះស្រឡែង គឺលែងគ្នាដាច់ជ្រះស្រឡះឬលះគ្នាដោយដាច់សង្វែងគឺលែងគ្នាដោយដាច់សង្វាស។
        ល្អល្អាច់ :ល្អាច់ដ គឺល្អដាច់។
   &lt;h2&gt;ក្រុមអក្សរ វ&lt;/h2&gt;
        វាងវៃ ​ :វាងដោយជំនាញយ៉ាងរហ័សពុំមានលំអ៊ៃ គឺវៃដោយជំនាញយ៉ាងរហ័សពុំមានលំអៀង។
        វិសេសវិសាល :វិសាលល្អប្រសើរត្រកេស គឺវិសេសល្អប្រសើរត្រកាល។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ស&lt;/h2&gt;
        សងសឹក :សឹកតបវិញដោយអំពើអាក្រក់ពន់ឡង គឺសងតបវិញដោយអំពើអាក្រក់ពន្លឹក។
        សមសួន :សួននឹងខ្លំ គឺសមនឹងខ្លួន ពោលគឺឫកពារសមតាមវណ្ណៈខ្លួន មិនហួសប្រមាណ។
        សម្លសម្លុក :សម្លុកបង់ប្រហគឺសម្លបង់ប្រហុក។
        ស្នេហ៍ស្នង :ស្នងនៃមាសបែគឺស្នេហ៍នៃមាសបង។
        ស្បថស្បែ :ស្បែដោយពាក្យសច្ចាប្រកាសថាមិនកត់ គឺស្បថដោយពាក្យសច្ចាថាមិនកែ។
        ស្លេកស្លាំ :ស្លេកប៉ាំង គឺស្លាំងពេក។
   &lt;h2&gt;ក្រុមអក្សរហ&lt;/h2&gt;
        ហួងហែង  :ហែងសម្បត្តិទុកសម្រាប់ខ្លួនអួងគឺហួងសម្បត្តិទុកសម្រាប់ខ្លួនឯង។
   &lt;h2&gt;ក្រុមអក្សរឡ&lt;/h2&gt;
        ឡូឡា :ឡាដោយអានាចូរ គឺឡូដោយអានាចារ។
   &lt;h2&gt;ក្រុមអក្សរ អ&lt;/h2&gt;
        អានាចារ :ការប្រព្រឹត្តខុសបែបបទសណ្តាប់ធ្នាប់។
        អាចារ្យអាចុំ :អាចុំលោកគ្រូខ្ញារ គឺអាចារ្យលោកគ្រូខ្ញុំ។

=គន្លាស់កាត់=
        គឺជាសិល្បិ៍វិធីក្នុងការបណ្តូរសម្លេងនៃពាក្យមួយឱ្យមានសូរ និងន័យខុស ពីសូរ និងន័យដើមទាំងស្រុង ដោយមិនឱ្យបាត់នូវតួព្យព្ជានៈណាមួយនោះទេ។ ហើយវាមានលក្ខណៈជាល្បែងកំសាន្តប្រជាប្រិយខ្មែរពីសម័យបុរាណ មានទម្រង់ស្រដៀងនឹងបរិវារសព្ទដែរ។ ក្នុងករណីពាក្យនោះពីព្យាង្គ ការគន្លាក់គឺ យកព្យព្ជានៈ ឬស្រៈនៃព្យាង្គទី១ ទៅជំនួសព្យព្ជានៈឬស្រៈនៅក្នុងព្យាង្គទី១ ក៏ប៉ុន្តែបើជាបីព្យាង្គវិញការគន្លាស់នៃគឺ ព្យាង្គកណ្តាលមិនមានការផ្លាស់ប្តូរ ឬប្រែប្រួលទេគឺនៅដដែល។ រីឯបួនព្យាង្គគេមិនផ្លាស់តួអក្ខរានៅព្យាង្គទីពីរ និងទីបីនោះទេ។
    ឧទាហរណ៍
        ពាក្យពីព្យាង្គ      
          កន្ទួយមុយ            កន្ទុយមួយ
          ដេកចាំ                ដាំចេក     
          ចានបាយ             ចាយបាន  
          សាយកុក             សុកកាយ
          ចារែខ្មឹក               ចារឹកខ្មែរ
          កែខ្មូន                 កូនខ្មែរ
          បុកសាន              បានសុខ
          ចៅខ្មិត                ចិត្តខ្មៅ
          ឆ្នាយបាំង             ឆ្នាំងបាយ
          សិតចុខ               សុខចិត្ត
        ពាក្យបីព្យាង្គ
          ខ្មន់ចារឹកអែ          ខ្មែរចារឹកអន់
          ខ្មួយពុករលែ         ខ្មែរពុករលួយ
        ពាក្យបួនព្យាង្គ
          ឡាយមានសាហួច   លួចមានសាហាយ។
=សំខ្យាសព្ទ=
សព្ទសម្រាប់រាប់នាមហៅថា“សំខ្យាសព្ទ”។​​​សំខ្យាសព្ទមានពីរយ៉ាងគឺ បកតិសំខ្យា និងបូរណសំខ្យា។
==បកតិសំខ្យា==
        ជាសំខ្យាដែលរាប់តាមប្រក្រតីឱ្យដឹងចំនួនរបស់នាមថា ប៉ុណ្ណេះ ប៉ុណ្ណោះ ដូចរាប់ថាៈ មួយ ពីរ បី បួន ប្រាំជាដើមហៅថា បកតិសំខ្យា។
==បូរណសំខ្យា==
        ជាសំខ្យាដែលរាប់នាមបង្គ្រប់ជាជាន់ៗ តាមលំដាប់ តាមថ្នាក់ ដូចជាពាក្យថា ដំបូង(ទីមួយ) គំរប់ពីរ គំរប់បី គំរប់បួន គំរប់ប្រាំ ជាដើម និងដូចជាពាក្យ បឋម ទុតិយ ចតុត្ថៈ បញ្ចឹមៈ  ឆដ្ឋៈ ហៅថា បូរណសំខ្យា។
==បកតិសំខ្យា==
មានពីរពួកគឺៈ សំខ្យាសព្ទនាម១ សំខ្យាគុណនាម១។ សំខ្យាសព្វនាមមានបួនគឺៈ មួយ ពីរ បី បួន។ 
        សំខ្យាសព្ទតាំងពីប្រាំតទៅសឹងជាគុណនាមទាំងអស់។ ឯបូរណសំខ្យាជាគុណនាមទាំងអស់ដែរ។
        វិធីប្រើសំខ្យាសព្ទ នឹងរាប់រត្ថុអ្វីៗ គេដាក់សំខ្យារៀងភ្ជាប់ពីក្រោយនាមឬភ្ជាប់ខាងមុខនាម តាមដោយទំនងស្រួលថាក្នុងភាសា។ ដូចរាប់ថា ១រៀល ពីរៀល មួយពាន់ម៉ែត្រ មួយសែនហាប មួយលាននាក់ ... គោពីរ សេះហុកសិប ឥដ្ឋមួយម៉ឺនដុំ ទាហានមួយកោដិ ស្វាយប្រាំស្លឹក... កូនដំបូង ថា្នក់បន្ទាប់ សេក្តីគំរប់ប្រាំពីរ បឋមជ្ឈាន បឋមាសាធ ទុតិយវិជ្ជា បញ្ចមីឧបោសថ។ល។។
==ឧបសគ្គ==
       អ (សម្រាប់បដិសេដ) សព្ទ អ ជាសព្ទប្រើសម្រាប់បដិសេដ។ អ បដិសេដនេះសម្រាប់រៀងភ្ពាប់នឹងសព្ទដទៃ សេក្តីមានន័យថា ពុំ មិន ឥត មិនមែន ដូចជាពាក្យថា អកតញ្ញូ អភ័ព្វ អកុសល អភ័យ អទុក្ខ អរោគ អនត្តា អកម្ម អគតិ អគោចរ ...ជាដើម។                   
អ បដិសេដនេះប្រើជាបុព្វបទហៅថា អ បុព្វបទ។ មានបុព្វបទពួកមួយទៀត សម្រាប់រៀងភ្ជាប់ខាងដើមពាក្យ។ បុព្វបទទាំងនោះមានន័យថាៈ ឱ្យ... ធ្វើឱ្យ... ដូចជាពាក្យថាៈ កកាយ បញ្ចូល បណ្តេញ បង្វិល បន្ធូរ បន្ថយ បន្ថែម បណ្តើរ ទទាស់ទទែង បង្ហូរ បំបោល បញ្ឈប់ បង្រៀន ... ជាដើម សឹងជាពាក្យជាប់ដោយបុព្វបទ ទក បញ បណ បន ញ ទ ចំបង ...។​ ហើយបុព្វបទអាចធ្វើឱ្យន័យរបស់ពាក្យណាមួយកាន់តែមានភាពខ្លាំងក្លាឡើង។ បុព្វបទទាំងនោះមានដូចជា ក គ ង ច ជ ញ ដ ត ទ ន ប ព ម ល ស អ។
    ឧទាហរណ៍ កកាយ គគ្រឹក ងងុយ ចចឹក...។ 
 ឧបសគ្គ
        ជានិបាតនឹងជាអព្យយសព្ទ(ពាក្យមិនផ្លាស់ប្តូររូបនឹងសព្ទ) ដូចជានិបាតនានាដែរតែយកនិបាតដែលហៅថា ឧបសគ្គៈនោះ មានចំនួនតែ២០ សព្ទហើយមានរបៀបបែបផែនក្នុងវិធីចងក្រងពាក្យដោយឡែកផ្សេងពីនិបាតនានា។ ក្នុងការចងក្រងភ្ជាប់ពាក្យគេដាក់ឧបសគ្គៈជាខាងដើមនាមសព្ទ នឹងកិរិយាសព្ទ។
     ឧបសគ្គៈទាំង២០សព្ទគឺ៖
        អតិ ប្រែថា កន្លង ក្រៃ ក្រៃពេក ពេក ...
        អធិ ប្រែថា ក្រៃលែង ក្រៃពេក លើសលុប លើសលែង សង្កត់
        អនុ ប្រែថា តាម តូច បន្ទាប់ រង ក្រោយ បណ្តោយ លំដាប់
        អប ប្រែថា ប្រាស គេច ជៀស ...
        អភិ ប្រែថា ក្រៃពេក ធំ ចំពោះ ឆ្ពោះ ខាងមុខ ...
        អវឬឳ ប្រែថា ចុះ ចុះក្រោម ទាប ស្រេច ...
        អា ប្រែថា ទូទៅ សព្វ ក្រៃលែង ...
        ឧ ប្រែថា ឡើង ខ្ពស់ ក្រៅ ...
        ឧប ប្រែថា ជិត ចូលទៅជិត មាំ ស៊ប់ ...
        ទុ ប្រែថា អាក្រក់ ក្រ កម្រ លំបាក ...
        អ ប្រែថា ចេញ មិនសល់ មិនមាន ឥត ...
        ន៎ ប្រែថា ចេញ ចូល ចុះ ...
        ប ប្រែថា ទូទៅ ខាងមុខ ចេញ មុខ ...
        បដិឬបតិ ប្រែថា ចំពោះ តប ត ច្រាស ត្រឡប់ ...
        បរា ប្រែថា ខាងមុខ ...
        បរិ ប្រែថា ជុំ ជុំវិញ គ្រប់គ្រាន់ ស្រេច ...
        វិ ប្រែថា ផ្សេង ប្លែក ច្បាស់ ជាក់ ប្រាកដ ណាស់ណា...
        សំ ប្រែថា ព្រម ជាមួយ ល្អ ប្រពៃ ...
        សុ ប្រែថា ងាយ ស្រួល ស្រណុក ល្អ ប្រពៃ ណាស់ ម្ល៉េះ ...
       ពាក្យដូចមា​នតទៅសឹងជាពាក្យមានឧបសគ្គៈ បរិបូណ៌ ទុរគត(ទុគ្កត) បរាជ័យ អនុគ្រោះ អភិបាល អធិការ អវសាន (បរ ឧសាន)បរិយោសាន ឧបរាជ និរភ័យ អធិបតី វិកាល វិបរិត សុវិជ្ជា ទុវិជ្ជា អបរាជ័យ និរន្តរ និរទេស អថិជ័យ អនុនាយក អនុស្សវនា សុគតិ សុគន្ធ វិជ័យ ទុព្ភិក្ខ ...។
=អាគម=
        គឺជាពាក្យដែលគេអាចញែកព្យាង្គ និងសំរាប់សំរាយបាន ហៅថាអាគម។ អក្សរចុះថែមត្រង់ចន្លោះដូចជាពាក្យ ចតុរង្គ និរន្តរ បរិយាសាន ចតុរារិយសច្ច...។
    * ចតុរង្គ
ពាក្យអាគម
ពាក្យញែកព្យាង្គ
ពាក្យសំរាយ
ចតុរង្គ
ចតុរ អង្គ
ចតុ អង្គ
   * និរន្តរ
ពាក្យអាគម
ពាក្យញែកព្យាង្គ
ពាក្យសំរាយ
និរន្តរ
នរ អន្តរ
និ អន្តរ
   * បរិយោសន
ពាក្យអាគម
ពាក្យញែកព្យាង្គ
ពាក្យសំរាយ
បរិយោសាន
បរិយ ឧសាន
បរិ ឧសាន
   * ចតុរារិយសច្ច
ពាក្យអាគម
ពាក្យញែកព្យាង្គ
ពាក្យសំរាយ
ចតុរារិយសច្ច
ចតុរ អរិយសច្ច
ចតុ អរិយសច្ច
        អក្សរ រ យ ដែលយកមកថែមដើម្បីសម្រួលសព្ទអានហៅថា អាគម។ អាគម សម្រាប់ប្រើតែនៅក្នុងភាសាបាលី នឹងភាសាសំស្ត្រឹត នោះអក្សរដែលយកមកប្រើជាអាគមមានចំនួនសម្រេច។
    ឧទាហរណ៍ អច្ឆរិយ = អស្ចារ្យ...។
=សម្ព័ន្ធ=
        ជាគ្រឿងដែលចងបទឬក៏ចងឃ្លានៃប្រយោគ។ ដើម្បីតភ្ជាប់ពាក្យចងជាបទក្នុងសង្កាត់នីមួយៗឬក្នុងប្រយោគមួយត្រូវឱ្យដឹងថាបទណា គួរចូលទៅរកបទណាតាមលំអានវេព្យាករណ៍។
    ឧទាហរណ៍ៈ ១ ឈ្មួញដឹកស្រូវ
-  ឈ្មួញ ជា នាម សាធារណៈ ឯកវចនៈ បឋមបុរិសៈជាប្រធានរបស់កិរិយា ដឹក។
-  ដឹក ជាសកម្មកិរិយា បច្ចុប្បន្នកាល ឯក។
-  ស្រូវ ជានាម សាធារណៈ កម្មរងអំពើ់ ដឹក។
    ឧទាហរណ៍ ២ ស្ត្រីៗទូលបន្លែដោយកញ្ជើ 
-  ស្ត្រីៗ ជានាម សាធារណៈ ពហុវចនៈ បឋមបុរសៈជាប្រធានរបស់កិរិយា ទូល។
-  ទូល ជាសកម្មកិរិយា បច្ចុប្បន្នកាល ពហុវចនៈ។
-  បន្លែ ជានាម សាធារណៈ ពហុវចនៈ កម្មរងអំពើកិរិយា ទូល។
-  កញ្ជើ ជានាម សាធារណៈ ឯកចនៈ អកម្មរងអំពើ​ ទូល។
=ឋានៈរបស់ពាក្យ=
==ក. ចំពោះព្រះសង្ឃ និងព្រះរាជា==
        ដើម្បីរាប់កំណត់ចំនួនព្រះរាជា គេត្រូវប្រើពាក្យភ្ជាប់ថា អង្គ។
    ឧទាហរណ៍ ព្រះមហាក្សត្រា ក្សត្រី យាងចូលប្រថាប់ក្នុងរាជរោងមាន ១៧អង្គ។
        ដើម្បីកំណត់ចំនួនព្រះសង្ឃ គេប្រើពាក្យភ្ជាប់ថា អង្គ។
ឧទាហរណ៍ ក្នុងពិធីចម្រើនព្រះបរិត្តបុណ្យទក្ខិណានុប្បទាននេះ គេនិមន្តព្រះសង្ឃ ១០អង្គ។
    បញ្ជាក់៖ ពាក្យសង្ឃ និងរាជសព្ទ មួយចំនួន គឺជាន់គ្នាតែមួយប្រើពាក្យដូចគ្នា ដូចករណីខាងលើជាភស្តុតាងស្រាប់។ ពាក្យថា ព្រះរាជាឈឺ និងព្រះសង្ឃឈឺ ហៅថា អាពាធ ដូចគ្នាបានតែចំពោះព្រះរាជា មានម្យ៉ាងទៀតថា ប្រឈួន។
      ខ្មែរយើងប្រើពាក្យេពិសេសៗ សម្រាប់តម្រូវការនឹងឋានៈមនុស្សនៅក្នុងសង្គម។ ដូច្នេះព្រះសង្ឃ និងព្រះរាជាជាជនមានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់យកមកប្រើ ឱ្យត្រូវទៅតាមឋានៈតួនាទីក្នុងសង្គមដូចជម្រាបខាងលើ។
   &lt;h2&gt; ខ. ចំពោះមនុស្សដែលមានឋានន្តរសក្តិខ្ពង់ខ្ពស់&lt;/h2&gt;
        ដើម្បីកំណត់ចំនួនមនុស្សមានយសសក្តិខ្ពង់ខ្ពស់វិញគេប្រើពាក្យ រូប។
    ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងពិធីសម្ភោធការដ្ឋាន នៅខេត្តកណ្តាល មានអស់លោកមន្ត្រីតំណាងរាស្ត្រចូលរួមប្រមាណ ៣០រូប។
  &lt;h2&gt;  គ. ចំពោះមនុស្សសាមញ្ញធម្មតា&lt;/h2&gt;
        ក្នុងការរាប់អានកំណត់ចំនួនមនុស្សសាមញ្ញធម្មតាគេប្រើពាក្យ នាក់។
    ឧទាហរណ៍ 
        នៅក្នុងពិធីបុណ្យ សុំទឹកភ្លៀងនៅទីទួលអ្នកតាដើមពោធិ៍ មានមនុស្សប្រុសស្រីក្មេងចាស់ចំនូនប្រមាណជាង ៥០០នាក់ចូលរួម។
        តែបើ របស់ ឬសំភារៈប្រើប្រើប្រាស់វិញ ក៏គេហៅថា ក្បាល សៀភៅ ១០ក្បាល(ដែរ)។
    ឧទាហរណ៍ 
        សៀវភៅនៅលើតុចំនួន ២ក្បាល។
        គោរត់ទៅទិសខាងលិច ១ក្បាល។
   &lt;h2&gt; ឃ. ចំពោះវត្ថុផ្សេងៗ&lt;/h2&gt;
        ផ្ទះ គេប្រើពាក្យ ខ្នង យកមកភ្ជាប់ក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ផ្ទះ ៣ខ្នង។
        ឥដ្ឋ គេប្រើពាក្យ ដុំ យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ឥដ្ឋ ២០០ដុំ។
        ក្បឿង គេប្រពាក្យ សន្លឹក យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ក្បឿង ៥០០០សន្លឹក។
        ស័ង្កសី គេប្រើពាក្យ សន្លឹក យកមកភ្ពាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ស័ង្កសី ៧០សន្លឹក។
        ក្តារ គេប្រើពាក្យ សន្លឹក យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ​ក្តារ ១៨០សន្លឹក។
        ក្រដាស គេប្រើពាក្យ សន្លឹក យកមមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ក្រដាស ១០០០សន្លឹក។
        គ្រឿងឈើធ្វើសំណង់ គេប្រើពាក្យ ផ្លាន យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ រនូត រត ប្រម៉េ ផ្ទោង ៤០ផ្លាន។
        រថយន្ត កប៉ាល់ ទូក គេប្រើពាក្យ គ្រឿង យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។ 
    ឧទាហរណ៍ រថយន្ត ៣គ្រឿង កប៉ាល់ ២គ្រឿង ទូក ៥គ្រឿង។
   &lt;h2&gt; ង. ចំពោះរុក្ខជាតិ&lt;/h2&gt;
        ដំណាំដើមឈើធំៗគេប្រើពាក្យ ដើម យកមកប្រើភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ខ្នុរ ៣០ដើម ដូង ៥០ដើម។
   &lt;h2&gt; ច. ចំពោះសត្វទូទៅ&lt;/h2&gt;
        ដើម្បីកំណត់ចំនួនសត្វសម្រាប់ទឹម គេតែងយកពាក្យ នឹម មកភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ គោ ១នឹម។ 

  &lt;h2&gt;  ឆ. ចំពោះដំណាំវារ ទ្រើងតូចតាច&lt;/h2&gt;
        ដើម្បីគណនាចំនួនដំណាំប្រភេទនេះ គេប្រើពាក្យ គុម្ព មកភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ កសិករគំរូនៅភូមិព្រែកតាព្រីង បានដាំដំណាំបន្លែជាច្រើន សម្រាប់លក់ និងសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ក្នុងគ្រួសារ។
    ឧទាហរណ៍
        ត្រឡាច ២០គុម្ព។
        ស្ពៃខ្មៅ ១០០គុម្ព។
        ខាត់ណា ៥០គុម្ព។
  &lt;h2&gt;  ជ. ចំពោះដំណាំយកស្លឹក ផ្លែ ជាវល្លិ៍&lt;/h2&gt;
        ក្នុងការគណនារាប់ដំណាំប្រភេទនេះ គេប្រើពាក្យ ជន្លង់ ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ពូសុខៈ ដែលមានចម្ការជាប្រភេទដីក្រហម គាត់ដាំម្រេច ៥០០ជន្លង់ នៅដីមួយងារនៅខាងក្រោយផ្ទះ គាត់ដាំ ម្លូក្រហម ២០ជន្លង់។
  &lt;h2&gt;  ឈ. ចំពោះសម្លៀកបំពាក់ឬវត្ថុផ្សេងៗទៀត&lt;/h2&gt;
        បើរាប់ខោមួយ អាវមួយឬសំពត់មួយ អាវមួយ គេថា ប្រដាប់។ គឺខោអាវ សំពត់អាវ ប្រដាប់។
    ឧទាហរណ៍ ខោអាវ ១កុំប្លេ។
        បើរាប់ឬគណនាសំពត់ គេប្រើពាក្យ ក្បិន។
    ឧទាហរណ៍ សំពត់ ១ក្បិន។
        បើរាប់កំណត់ទំហំល្មម កាត់ខោអាវបានគេថា អាវ។ 
    ឧទាហរណ៍ កំណាត់ ១អាវ។
        បើរាប់គណនាស្បែកជើង គេប្រពាក្យ សម្រាប់។ 
    ឧទាហរណ៍ ស្បែកជើង ១សម្រាប់។
        បើរាប់គណនាចង្កឹះ គេប្រើពាក្យ គូ។ 
    ឧទាហរណ៍ ចង្កឹះ ១គូ។
        បើរាប់ឬគណនាខ្សែវិញ គេភ្ជាប់ពាក្យ កន្ទុយ ពីខាងក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ខ្សែគោ ១កន្ទុយ។
        បើរាប់ឬគណនាចានវិញ គេភ្ជាប់ពាក្យ ស្រាក់ឬ ឡូ ពីខាងក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ចាន ១ស្រាក់ឬ ចាន ១ឡូ។
  &lt;h2&gt;  ញ. ចំពោះផ្លែឈើ&lt;/h2&gt;
        បើរាប់ឬគណនាផ្លែឈើ គេភ្ជាប់ពាក្យជាច្រើនប្រភេទដូចខាងក្រោម៖
        បើផ្លែឈើ ៤ គេថាផ្លែឈើ ១ដំប។
        បើផ្លែឈើ ៤០ គេថាផ្លែឈើ ១ផ្លូន។
        បើផ្លែឈើ ៤០០ គេថាផ្លែឈើ ១ស្លឹក។
        របៀបរាប់សំណាប់ដែលដកចងជាកណ្តាប់បម្រុងយកស្ទូច ក៏គេគិតជា ដំប ផ្លូន ស្លឹក ដូចផ្លែឈើដែរ។
        បើរាប់ផ្លែស្លា គេគិតជា ដៃ។ ក្នុង ១ដៃមាន ១០ផ្លែ(ស្លា)។
        បើរាប់ស្លា គិតជា ធ្លាយឬ ស្មែង គឺចង្កោមផ្លែស្លាដែលចេញពីទងមួយ។
    ឧទាហរណ៍ ដូង ១ធ្លាយ ស្លា ១ស្មែង។
        បើរាប់សម្លៀកបំពាក់ ដែលគេវេច គេហៅថា ១ឬ២ បង្វេច។
    ឧទាហរណ៍ សម្លៀកបំពាក់ ១បង្វេច។
        បើរាប់សម្លៀកបំពាក់ ដែលគេវេចល្មមស្ពាយបាន គេហៅថា ១​ឬ២ សម្ពាយ។
    ឧទាហរណ៍ ខោអាវ ១សម្ពាយ។
        បើរាប់អ្វីដែលគេយកមកឆ្វាយបានគេហៅថា ខ្សែមួយចង្វាយ។
    ឧទាហរណ៍ ខ្សែគោ ១ចង្វាយ។
        បើរាប់របស់អ្វីដែលគេយកមកយួរបានគេហៅថា មួយយួរ។
    ឧទាហរណ៍ ទឹកបរិសុទ្ធ ១យួរ។

 &lt;h2&gt;   ដ. ការវាស់ពេលវេលាតាមបែបបុរាណ&lt;/h2&gt;
        កាលដើមឡើយខ្មែរយើង ពុំទាន់មានវិធីសាស្ត្រ ឬឧបករណ៍សម្រាប់វាស់ពេល(លម្អិតខ្លី) ដូចគ្រាបច្ចុប្បន្នឡើយ។ ហេតុនេះចាស់បុរាណលោកកំណត់ពេលខ្លីតាមរយៈការបង្កើតពាក្យផ្សេងៗ ហើយពាក្យខ្លះនៅតែប្រើរហូតមកទល់សព្វថ្ងៃ មានដូចជា៖
        យាម៖ ក្នុង២៤ម៉ោង លោកចែកជា ៦ឬ៨យាមក្នុងមួយយាមៗមានប្រមាណពី ៣ម៉ោង ទៅ៤ម៉ោង។ គេគិតរាមយាម១ ចាប់ពីថ្ងៃរះគិតជាយាម៣ឬយាម៤នៅពេលថ្ងៃលិច។ ក្នុង១យប់ គិតជា ៤យាមគឺពីព្រលប់គិតជាយាម ៤... ដល់ភ្លឺគិតជាយាម ៨។
        ខួប៖ ការគិតអាយុក្មេងគេរាប់ពីខែដែលវាកើត ​រហូតដល់ថ្ងៃដដែលនេះវិញ គេហៅថា មួយខួបគឺត្រូវជា ១២ខែ។
    ឧទាហរណ៍ 
        ក្មេងកើតនៅថ្ងៃ ២កើត ខែមាឃ... លុះដល់វិលមួយជុំខួបមកដល់ថ្ងៃ ២កើត
ខែមាឃនេះ គេសន្មតថា ក្មេងនេះអាយុបាន ១ខួបហើយ។ ការរាប់ឆ្នាំកំណើតខ្មែរយើង
មិនគិតតាមពុទ្ធសករាជឬគ្រិស្តសករាជទេ គឺកំណត់តាមឆ្នាំទាំង ១២គឺ ឆ្នាំជូត ឆ្លូវ ខាល ថោះ រោង ម្សាញ់មមី មមែ វក រកា ច កុរ។ ក្នុង ១ជុំ ខួបមាន ១ឆ្នាំ...។
        មួយសន្ទុះ៖ ជារយៈពេលជាកំណត់មួយ អាចស្មានបានប្រហែលជា ១ម៉ោង។
    ឧទាហរណ៍ដើរបានមួយសន្ទុះក៏ចូលដល់ព្រៃធំមួយ...។
        មួយបោក​៖ ជារយៈពេលជាកំណត់មួយ ប្រមាណជាកន្លះម៉ោង។ 
    ឧទាហរណ៍ ដេកបានមួយបោក ភ្ញាក់ឡើងភ្លឺល្មម។
        មួយបារី៖ ជារយៈពេលប្រមាណ ១៥នាទី។ 
    ឧទាហរណ៍ច្រកថ្នាំចំនួនពេល ១បារី អ្នកជំងឺក៏ដឹងខ្លួនវិញ។
        មួយសាបស្លា៖ ជារយៈពេលប្រហែល ២០នាទី។ 
    ឧទាហរណ៍ចម្ងាយផ្លូវពីភូមិ ធ្លកទ្រេតទៅ ឈើទាលជ្រំគេត្រូវដើរ តែ១សាបស្លាប៉ុណ្ណោះ នឹងបានទៅដល់ហើយ។
    ចំណាំ៖ ពេល ១បារី គឺជារយៈពេលដែលគេជក់ថ្នាំអស់ ១បារី ឯពេល ១ស្លាបស្លាគឺជារយៈពេលដែលអ្នកស៊ីស្លា កំណត់ថាស្លាសាបអស់រសជាតិ ត្រូវខ្ជាក់ចោលកាកស្លា។
        មួយស្រឡេត៖ គឺរយៈពេលខ្លីប្រមាណ ៥ ទៅ ១០នាទី។ ឧទាហរណ៍ធ្មេចមួយស្រឡេតទៅ ក៏យល់សប្តិឃើញដំរីដេញ...។
        មួយភ្លែត៖ ស្មើនឹងរយៈពេល ៥នាទី។ 
    ឧទាហរណ៍កុំតាមម៉ែអី ម៉ែទៅតែមួយភ្លែតនឹងវិលមមកវិញហើយ។

=រាជសព្ទ=
ព្រះ​ថេរៈ គឺព្រះ​មហា​ព្រហ្មមុន នាម អ៊ូ
ព្រះ​ភិក្ខុ ធម្មសិរិ នាម សុវណ្ណ
ពួក​ឧបាសក គឺព្រះ​វរវោហារ នាម កែវ ក្រុម​រាជ​បណ្ឌិត្យ
អាចារ្យ ម៉ូត រាជលេខានុការ ក្នុង​សម្ដេច​ព្រះរាជ​អយ្យកា។
មហា ទិន ហួត ក្រុម​ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ មក​ជួយ​រើស​សព្ទ​ណា គួរ​ប្រើ​ឲ្យ​សម​បែប​ខ្លី​ម្ដងទៀត​ជា​គ្រា​ទី​៣។
ក៏​ឯ​ពាក្យ​ដែល​ហៅថា​រាជសព្ទ​នោះ ពុំ​ចំពោះ​តែ​យក​មគធភាសា និង​សំស្ក្រឹត​ភាសា​មក​ប្រើ​ទេ សូម្បី​ខេមរភាសា លោក​បុរាណាចារ្យ​ក៏​មាន​យក​មក​ប្រើ​ដែរ ក៏ប៉ុន្តែ​មក​សន្មត​ហៅ​ឲ្យ​ខុស​នឹង​ពាក្យ​ប្រើ​ធម្មតា ដូច​ពាក្យ​ថា ផ្ទំ និង ស្រង់ ជាដើម។ ឯ​រាជសព្ទ​ដែល​បោះពុម្ព​ក្នុង​ព្រះពុទ្ធ​សករាជ ២៤៨៥ (គ.ស ១៩៤១) នេះ​ពុំ​បាន​ផ្លាស់​ផ្លែង​សព្ទ​ដើម ឬ​បញ្ញត្ត​ថែម​សព្ទ​ថ្មី​ទៀត​ទេ គ្រាន់តែ​កែ​អក្សរ​ឲ្យ​ត្រឹមត្រូវ និង​រៀប​ពាក្យ​ឲ្យ​រៀង​តាម​លំដាប់​អក្សរ តាម​សំដី​ដែល​ប្រើ​ធម្មតា ដើម្បី​ឲ្យ​ងាយ​រក​រាជសព្ទ​ដែល​ត្រូវការ។ ពាក្យ​ជា​រាជសព្ទ​នោះ បើ​នឹង​បញ្ញត្ត​ឲ្យ​គ្រប់​សម្ដី​ដែល​ត្រូវ​ការ​និយាយ​ទាំងអស់ ក៏​នឹង​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ភាសា​មួយ​ដោយ​ឡែក នាំ​ឲ្យ​ចេះ​មិន​ចប់ នឹង​នាំ​ឲ្យ​ពួក​លោកអ្នក​មិន​ប៉ិនប្រសប់​រាជសព្ទ ធុញទ្រាន់​ ខ្លាច​មិន​ហ៊ាន​ចូល​មក​កាន់​ព្រះរាជ​សំណាក់​ផង។ ជា​ទំនៀម​របស់​ភាសា​គ្រប់​ជាតិ តែង​មាន​បញ្ញត្ត​សព្ទ​ខ្លះ​ជាពិសេស សម្រាប់​និយាយ​គោរព​ដល់​ក្សត្រ​ខត្តិយត្រកូល ឬ​លោកអ្នក​មាន​សក្ដានុពល​ធំ​ជាង​ជា​ដរាប។ កាល​បើ​ពាក្យ​ជា​រាជសព្ទ ឬ​ពាក្យ​ខ្ពស់​សម្រាប់​ជាតិ​ត្រូវ​តែ​និយាយ​ខានមិនបាន ដូច្នេះ​ហើយ​ បានជា​អញ​ខ្ញុំ​ព្យាយាម​រៀបចំ​ក្បួន​រាជសព្ទ​នេះ ទុកជា​សម្បត្តិ​ជួយ​ឲ្យ​ងាយ​ដល់​អ្នក​ត្រូវ​ការ។ ក្នុង​ក្បួន​រាជសព្ទ​នេះ បាន​កាត់​ចោល​ពាក្យ​ណា​ដែល​មិន​សូវ​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ញឹកញយ​បន្ថយ​ឲ្យ​តិច​ចុះ ដើម្បី​ឲ្យ​ងាយ​សិក្សា ប្រសិនបើ​ពាក្យ​ណាមួយ​ជា​ខេមរភាសា​ក្ដី ភាសា​អ្នក​បរទេស​ក្ដី ដែល​គ្មាន​បញ្ញត្តិ​ក្នុង​ក្បួន​រាជសព្ទ​នេះ​ទេ ត្រូវ​និយាយ​តាម​សម្ដី​ដែល​ធ្លាប់​និយាយ​ដដែល តែ​ត្រូវ​ថែម​ពាក្យ​ថា ទ្រង់ ឬ ព្រះ នាំ​មុខ​ពាក្យ ដូច​កិរិយាសព្ទ​ថា ឈ្ងោក, ងាក ថា ទ្រង់​ឈ្ងោក, ទ្រង់​ងាក ឬ​ពាក្យ​ជា​នាមសព្ទ ថា រូប, អង្គ ថា ព្រះ​រូប ឬ​ព្រះ​បរម​រូប, ព្រះអង្គ ជាដើម តាម​សម​គួរ​ដល់​ពាក្យ​ដែល​គួរ​ថែម។ មាន​ពាក្យ​ខ្លះ​ដូច នាឡិកា, សៀវភៅ, ផើង​ផ្កា នឹង​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ នាំ​មុខ​មិន​ពីរោះ​ត្រូវ​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះរាជទ្រព្យ ភ្ជាប់​ខាងក្រោយ​ថា នាឡិកា​ព្រះរាជទ្រព្យ បើ​ជា​ត្រី​សាច់​បន្លែ ត្រូវ​ភ្ជាប់​ពាក្យ​ថា ព្រះស្ងោយ ដូច បន្លែ​ព្រះស្ងោយ… វិញ ចំណែក​ឈ្មោះ​រោគ​ផ្សេងៗ ខ្លះ​នឹង​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ ឬ ព្រះរាជទ្រព្យ ក៏​មិន​សម គួរ​និយាយ​ថា ប្រឈួន​ព្រះរោគ….. វិញ។ ន័យ​មួយ​ទៀត តាម​ទំនៀម​រាជសព្ទ បើ​ពាក្យ​ណា​ជា​នាមសព្ទ ច្រើន​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ នាំមុខ ពាក្យ​ណា​ជា​កិរិយាសព្ទ ច្រើន​ប្រើ​ពាក្យ ទ្រង់ នាំមុខ តែ​គង់​លើក​ទុក​ពាក្យ​ខ្លះ ដូច​ពាក្យ​ថា ស្វេតច្ឆត្រ… មិន​មាន​ពាក្យ ព្រះ នាំមុខ​ពាក្យ​ថា ស្រង់ មិន​មាន​ពាក្យ ទ្រង់ នាំមុខ​ក៏​បាន។ នាមសព្ទ​រួម​ចូល​គ្នា​ពីរ​ម៉ាត់​ដូច ក​ព្រះហស្ត, ស្នាប់ព្រះសិរ ជាដើម មិន​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ ពីរ​ដង​ថា ព្រះ​ក​ព្រះហស្ត, ព្រះ​ស្នាប់ព្រះសិរ ក៏​មាន ព្រះ​ក​និច្ឆា​ព្រះ​ឱស្ឋ នៅ​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ ទាំង​ពីរ​ក៏​មាន។ នាមសព្ទ​ណា ប្រើ​ជា​កិរិយាសព្ទ​ត្រូវ​ថែម​ពាក្យ​ថា ទ្រង់ ដូច​ពាក្យ​ថា ទ្រង់​ព្រះនិច្ចា តែ​ពាក្យ​ខ្លះ​ដូចជា ទ្រង់ក្រោធ, ទ្រង់ប្រហារ… មិន​បាន​មាន​ពាក្យ ព្រះ ទេ ដោយ​ហេតុ​មិន​ស្រួល​ស្ដាប់​មិន​ពីរោះ​ត្រចៀក អ្នក​ត្រូវ​ការ​គួរ​សង្កេត​និង​លៃលក​ ប្រើ​ឲ្យ​សមគួរ​តាម​សេចក្ដី​នោះៗ ដូច​បាន​អធិប្បាយ​ពន្យល់​មក​ខាងលើ​នោះ​ចុះ។ 
វរចក្ររណរិទ្ធិ វាចា​អ្នក​វាយ​អក្សរ​សាឡើងវិញ

៙ ក ៚
ក = ព្រះសុរង
កជើង = ព្រះនិពន្ធបាទ, កព្រះបាទ
កដៃ = ព្រះករ, កព្រះហស្ត
កង = ព្រះវល័យ
កងកន់ = ព្រះពាហុរ័ក្ស, ព្រះពាហុរ័តន៍ (ព្រះពាហុរត្ន)
កង្វេរ = ព្រះអង្កុសា
កញ្ចក់​ឆ្លុះ = ព្រះឆាយ
កញ្ជ្រឹល = ព្រះទទ្ទុ
កន្តើយ​ព្រងើយ = ទ្រង់ព្រះឧបេក្ខា
កន្ត្រៃ = ព្រះទម្រង់សុក័ន្ត
កន្ថោរ​តូច = ព្រះសុពណ្ណស្រី
កន្ថោរ​ធំ = ព្រះសុពណ្ណរាជ
កន្ទក់​លាងដៃ = ព្រះកុណ្ឌកី
កន្ទូតអូង = ព្រះគីវង្គ
កន្លើត = ព្រះតាលុ
កន្សែង​ទ្រាប់​ថ្វាយបង្គំ = ព្រះកនិច្ឆាបង្គំ
កន្សែង​ជូត​ខ្លួន = ព្រះកនិច្ឆាព្រះអង្គ
កន្សែង​ជូត​ដៃ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះហស្ត
កន្សែង​ជូត​មាត់ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះឱស្ឋ
កន្សែងជូតមុខ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះភក្ត្រ
កន្សែង​ជួត​ក្បាល = ស្នាប់ព្រះសិរ
កម្រាល, កន្ទេល, ចៀមចំ, ព្រំ = ព្រះនិសជ្ជនីយ៍
កាត់សក់ = ចម្រើនព្រះកេសា
កាល់ចិញ្ចើម = វិចិត្រព្រះភូមោ
កាវ​ពាក់​ត្រចៀក = ព្រះកុណ្ឌល
កុណ្ឌី​ទឹក = ព្រះសុវណ្ណភិង្គារ
កូនប្រសា​ប្រុស = ព្រះធីតុបតី
កូនប្រសា​ស្រី = ព្រះសុណិសា
កូប​ដំរី = ព្រះនាគាសនៈ
កើតទុក្ខ = ទ្រង់សោយទុក្ខ
កោរសក់ = ដាក់ព្រះកេសា
កៅអី = ព្រះសុវណ្ណកោច្ឆៈ
កាំបិតកោរ = ព្រះទម្រង់ខុរៈ
កាំបិតបត់ = ព្រះទម្រង់បិប្ផលី
កាំបិតបន្ទោះ = ព្រះទម្រង់ដងវែង (ដងង)
កាំបិតព្រា = ព្រះទម្រង់វាសី
កាំបិតស្នៀត ឬ​ក្រឹស = ព្រះទម្រង់ឆុរិកា
កាំបិតស្លា = ព្រះទម្រង់បូគៈ
កំភួនជើង = កំភួនព្រះបាទ
កំភួនដៃ = កំភួនព្រះហស្ត
កម្លាំងកាយ = ព្រះកាយពល
កំហាក = ព្រះខេឡាសុចិ
កម្អួត = ព្រះអាចៀន, ព្រះវមកៈ
កាំភ្លើង = ព្រះទម្រង់អគ្គី
ក្នាញ់ = ទ្រង់បដិឃៈ
ក្បាល = ព្រះសិរ
ក្បាលជង្គង់ = ព្រះជានុ
ក្មួយប្រុស = ព្រះភាគិនេយ្យ
ក្មួយស្រី = ព្រះភាគិនេយ្យា
ក្រចក = ព្រះនខា
-ក្រដាស ​ប្រោះ​ទឹកមាស​បិទភ្ជាប់​នឹង​ព្រែ ឬ​ក្រដាស​បារាំង​សរសេរ​តាំង​តំណែង​យស​មន្ត្រី​ទាំងពួង តាំងពី​ឧកញ៉ា​ដរាប​ដល់​ឃុន ម៉ឺន = សញ្ញាប័ត្រ។
-ក្រដាស​សេនាបតី​ធ្វើ​តាំង​តំណែង​យស ឲ្យ​ក្រមការ = ត្រាតាំង។
-ក្រដាស​សរសេរ​តាំង​តំណែង​យស​ព្រះភិក្ខុ​សង្ឃ​ទាំងពួង = សមណប័ត្រ។
ក្រមា​បង់ក = ព្រះសុភាក់
ក្រពះ = ព្រះបិហកៈ
ក្រមួនមាត់ = នួនព្រះឱស្ឋ
ក្រយៅ = ព្រះបទរាជី
ក្រលៀន = ព្រះអនុជង្គ
ក្រឡេកមើល = ទ្រង់ឆ្មៀងព្រះនេត្រ
ក្រាស = ព្រះសម្អាងកេសី
ក្រោកពីដេក = ទ្រង់តើន, ទ្រង់បពុជ្ឈនាការ
ក្លស់ = ព្រះក្លស់
ក្លាហាន = ព្រះវិសារទៈ
ក្លៀក = ព្រះកច្ឆៈ
ក្អក = ព្រះកាសៈ
ក្អមពួច = ព្រះសុវណ្ណកុម្ភៈ
ក្អួត = ទ្រង់អាចៀន
ក្អែល = ព្រះរជ្ជោជល
_____________________________________________


៙ ខ ៚


ខាក = ទ្រង់កក្ខារី
ខឹងច្រើន = ទ្រង់ក្រោធ, ទ្រង់ពិរោធ
ខឹងតិច = ទ្រង់ខ្ញាល់
ខឹមខាត់, ខ្សែក្រវាត់ = ព្រះកាយពន្ធន៍
ខួរក្បាល = ព្រះមត្ថលុង្គ
ខោជើងវែង = ស្នាប់ព្រះជង្ឃ
ខោស្នាប់ភ្លៅ = ស្នាប់ព្រះឧរូ (ឧរុ)
ខ្ជិល = ទ្រង់កោសជ្ជៈ
ខ្នង = ព្រះប្រឹស្ដាង្គ
ខ្នើយ = រងព្រះបាទ
ខ្នើយផ្អែក = ព្រះខ្នល់
ខ្នើយរងស្មង = រងព្រះជង្ឃ
ខ្នើយឱប = នែបព្រះអង្គ
ខ្នៀរអាចម៍ = ព្រះខ្នាច់
ខ្ពុរមាត់ = ទ្រង់វិក្ខាលនៈ
ខ្មាស​របស់​ប្រុស = ព្រះសិដ្ឋលិង្គ
ខ្មាស​របស់​ស្ត្រី = ព្រះយោនី
ខ្មៅដុស = ព្រះមសិ
ខ្យល់ចាប់ = ព្រះវាយុរោគ
ខ្លាច = ទ្រង់ព្រះភិរុកា
ខ្លាញ់ខាប់ = ព្រះមេទោ
ខ្លាញ់រាវ = ព្រះវសា
ខ្លួន = ព្រះកាយ
ខ្សៀ = ព្រះទំរង់ធុមវដ្ដី
_____________________________________________

៙ គ ៚

គក់ (វាយ) = ទ្រង់ប្រហារ
គិត = ទ្រង់ព្រះចិន្ដា
គជ, តេជ, នប់, កុយ, គាថា = ព្រះគ្រូ
គូរ = ទ្រង់ព្រះលេខា
គោ = ព្រះទីន័ងឧសភរាជ
គោម = ព្រះឃរបទីប
គុំកួន = ទ្រង់អាឃាដ
គុម្ពត្រចៀក = ព្រះកាណ៌
គ្រឿងក្រអូប​សម្រាប់​លាប = ព្រះសុគន្ធវិលេបនៈ
គំហក = ទ្រង់តជ្ជនាការ
គ្រហែម = ទ្រង់ព្រះឧក្កាសិត
គ្រុន = ព្រះទាហរោគ, ឌាហរោគ
គ្រូ = រាជគ្រូ
គ្រែ = ព្រះមញ្ចៈ
គ្រែដេក = ព្រះទែនបន្ទំ
គ្រែ​យាន = ព្រះរាជយាននុម៉ាត
គ្រែ​យាន​មាស = ព្រះសុវណ្ណរាជយាន
គ្រែ​អង្គុយ = ក្រឡាព្រះគំនាល់
_____________________________________________

៙ ឃ ៚

ឃើញ = ទ្រង់ទស្សនាការ
ឃ្លង់ = ព្រះកុដ្ឋរោគ
ឃ្លាន = ទ្រង់ជិឃច្ឆា
_____________________________________________

៙ ង ៚

ងងុយ = ទ្រង់ព្រះថីនៈ
ងូតទឹក = ស្រង់ព្រះវារី
ងោកងុយ = ទ្រង់ព្រះមិទ្ធៈ
_____________________________________________

៙ ច ៚

ចង្កា = ព្រះហនុកា
ចង្កើះ = ព្រះយមកា
ចង្កៀង = ព្រះតេលបទីប
ចង្កៀល​ក្រចក = ព្រះទម្រង់សុពណ្ណនខា
ចង្កួយស្មា = ព្រះអង្សកូដ
ចង្កៀលត្រចៀក = ព្រះទម្រង់សុវណ្ណកាណ៌
ចង្កេះ = ព្រះអង្កៈ, ព្រះកដី
ចន្ទាស = ព្រះសណ្ឌាស
ចង្អុល​ម្រាមដៃ = ព្រះតជ្ជនាបាទ
ចារុ៍​ចងដៃ = កែមព្រះករ
ចិញ្ចើម = ព្រះភូមោ, ព្រះភមុកា
ចិញ្ចៀន = ព្រះទម្រង់
ចិត្ត = ព្រះហឫទ័យ
ចិត្តជា (បាត់ខឹង) = ទ្រង់ក្សាន្តព្រះហឫទ័យ
ចូលចិត្ត = ទ្រង់សន្និដ្ឋាន
ចែងថ្ងៃ = ព្រះខុទ្ទកបិឡកា
ចៅស្រី-ប្រុស = ព្រះរាជនត្តា
ចំណី​បង្អែម = ព្រះឱជា
ចំឡក = ព្រះបស្សការ
ច្របាច់ = សម្ពាហណៈ
ច្រមុះ = ព្រះនាសា
ច្រូច​ទឹក = ទ្រង់ទក្សិណោទក
ច្រៀង = ទ្រង់គីតាភិរម្យ
_____________________________________________

៙ ឆ ៚

ឆត្រ = ព្រះក្លស់
ឆ្លាក់ = ទ្រង់រចនា
ឆ្អឹង = ព្រះអដ្ឋិ
ឆ្អឹងដងកាំបិត = ព្រះអក្ខកា
_____________________________________________

៙ ជ ៚

ជក់ = ទ្រង់សោយ
ជញ្ជឹង = ទ្រង់ព្រះវិចារណ៍
ជន្លួញ = ព្រះបដោទ
ជាន់ = ទ្រង់អក្កមៈ
ជណ្ដើរ = ព្រះអឌ្ឍចន្ទ
ជីដូន = ព្រះអយ្យិកា
ជីដូនទួត = ព្រះអយ្យិកាទួត
ជីតា = ព្រះអយ្យកោ
ជីតាទួត = ព្រះអយ្យកោទួត
ជិនឆ្អន់ = ទ្រង់និព្វិទា
ជុក = ព្រះមោលី
ជុះ​អាចម៍ = ទ្រង់ចូល​ព្រះបង្គន់ធំ
ជម្រះ​ធ្មេញ = ទ្រង់សោយព្រះស្ទន្ត
_____________________________________________

៙ ឈ ៚

ឈរ = ទ្រង់ស្ថិត
ឈមមុខ​ត្រង់ = ទ្រង់ឆ្ពោះព្រះភក្ត្រ
ឈានជើង = ស្ដេចឈានព្រះបាទ
ឈាម = ព្រះលោហិត
ឈឺ = ប្រឈួន, ទ្រង់ព្រះអាពាធ, ទ្រង់ព្រះអផាសុក
ឈើខ្នាត = ព្រះរាជមានៈ
ឈើខ្នោសអណ្ដាត = ព្រះជីវ្ហាវិសោធន៍
ឈើចាក់ធ្មេញ = ធ្នាក់ព្រះទន្ត, ព្រះទន្តកដ្ឋ
ឈើច្រត់ = ព្រះទណ្ឌៈ
ឈ្នួត = ព្រះវេដ្ឋនៈ
ឈ្លី = ទ្រង់បរិមទ្ទៈ
_____________________________________________

៙ ញ ៚

ញញឹម = ទ្រង់ព្រះសិតាការៈ
ញើស = ព្រះសេទោ
_____________________________________________

៙ ដ ៚

ដន្លាប់ = ព្រះក្នក់
ដប​កែវ = ព្រះករណ្ឌកៈ
ដប​តែ = ព្រះបានកោសៈ
ដាវ = ព្រះទម្រង់អសិ
ដាវ​វែង = ព្រះទម្រង់អសិដងវែង
ដីខ្មៅ​សរសេរ = ព្រះកាឡមត្តិកា
ដីស = ព្រះបុស្សមត្តិកា
ដឹង = ទ្រង់ជ្រាប
ដើមទ្រូង = ព្រះឧរា
ដើរ = ទ្រង់យាងព្រះបាទ
ដើរដំណើរ = ទ្រង់ព្រះរាជដំណើរ
ដេក = ទ្រង់ផ្ទំ
ដេកលក់ = ទ្រង់ផ្ទំស្កល់
ដៃ = ព្រះហស្ត
ដំបង = ព្រះទម្រង់គទាវុធ
ដំរី​សម្រាប់​គង់ = ព្រះទីន័ងគជេន្ទ្រ
ដោះ = ព្រះថ័ន
_____________________________________________

៙ ត ៚

តម = ទ្រង់ព្រហ្មចេត
តោក = ព្រះសុដ្ឋិការ
តាំង = ព្រះបីថំ
តែងរឿង-កាព្យ = ទ្រង់និពន្ធ
ត្បាល់បុក​ស្លា = ព្រះសុវណ្ណទន្ត, ស្នងព្រះទន្ត
ត្រកូល = រាជត្រកូល, ខត្តិយត្រកូល
ត្រចៀក = ព្រះស្រោត
ត្រា = ព្រះរាជវលញ្ឆករ
ត្រិះរិះ = ទ្រង់ព្រះតំរិះ
_____________________________________________

៙ ថ ៚

ថើប = ទ្រង់ចុម្ពិត
ថ្ងាស = ព្រះនលាត
ថ្ងូរ = ទ្រង់អដ្ដសរៈ
ថ្នាំ​រក្សា​រោគ = ព្រះឱសថ
ថ្ពាល់ = ព្រះគណ្ឌៈ
ថ្លើម = ព្រះយកនៈ
_____________________________________________

៙ ទ ៚

ទាច = ព្រះវក្កៈ
ទិកោទឹក = ព្រះបានភិង្គារ
ទឹកកាម = ព្រះអសុចិ
ទឹកដោះ = ព្រះក្សីរ
ទឹកតែ = ព្រះបានរស
ទឹកត្រជាក់ = ព្រះសីតរស
ទឹកនោម = ព្រះមូត្រ
ទឹកភ្នែក = ព្រះអស្សុ
ទឹកមាត់ = ព្រះខេឡៈ
ទឹករំអិល = ព្រះលសិកា
ទឹកលាងអាចម៍ = ព្រះធារាបង្គន់
ទឹកអប់ = ព្រះសុគន្ធ
ទឹកអប់សម្រាប់ងូត = ព្រះសុគន្ធវារី
ទូ = ព្រះកុញ្ជិកកោសៈ
ទូកគង់ = ព្រះទឺន័ងនាវា
ទួញ = ទ្រង់សោក
ទៀន = ព្រះសិខាទីប
ទៅលេង = ស្ដេចប្រពាត
ទ្រគាក = ព្រះសុសោណី
ទ្រហោយំ = ទ្រង់ពិលាប
ទ្វារជុះ = ព្រះវច្ចមគ្គ
ទ្វារនោម = ព្រះបស្សាវមគ្គ
_____________________________________________

៙ ធ ៚

ធ្នូ = ព្រះទម្រង់កៅទណ្ឌ
ធាត់ = ព្រះថូលោ, មានព្រះអង្គ
ធូប = ព្រះធូប
ធ្មេញ = ព្រះទន្ត
_____________________________________________

៙ ន ៚

និយាយ = ទ្រងមានព្រះបន្ទូល, ទ្រង់មានព្រះតម្រាស់, ព្រះសវនីយ (ព្រះអគ្គមហេសី)
និយាយ​ការ = ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការ
និយាយ​ចំពោះ, ផ្ដើម​ឡើង, និយាយ​បន្លឺ​ឲ្យដឹង = ទ្រង់ប្រារព្ធ
ផ្សាយ​ទូទៅ = ព្រះបន្ទូលសុរសីហនាទ
នោម = ទ្រង់ចូលព្រះបង្គន់តូច, ទ្រង់បន្ទោបស្សាវៈ
នៅ = គង់
នៅផ្ទះ = គង់ព្រះដំណាក់
_____________________________________________

៙ ប ៚

បបោសអង្អែល = ទ្រង់បរាមាស
បង = ព្រះរាម, ព្រះជេដ្ឋា
បង្គាប់ = ទ្រង់បញ្ជា
បង្អួច​មាន​គន្លឹះ = ព្រះសីហបញ្ជរ
បង្អួច​បើក​ទល់ = ព្រះកវាតា
បន្ទាត់ = ព្រះតន្តិ (ព្រះតន្តី)
បារី = ព្រះធុមវដ្ឋី, ព្រះស្រីសួង
បាយ = ព្រះក្រយាស្ងោយ
បេះដូង = ព្រះហទយៈ
ប្ដី = ព្រះស្វាមី, ព្រះភស្ដា
ប្រជុំចិញ្ចើម = ព្រះឧណ្ណាលោម
ប្រពន្ធ = ព្រះមហេសី, ព្រះជាយា
ប្រមាត់ = ព្រះបិត្តៈ
ប្រជ្រុយ = ព្រះតិលកា
ប្រឡែង (ប្រលែង) ​ឬ​លេង = ទ្រង់ក្រសាល
ប្រាប់ = ទ្រង់ត្រាស់
ប្រេង = ព្រះតេលៈ
ប្អូន = ព្រះអនុជ
_____________________________________________

៙ ផ ៚

-ផែន​ប្រាក់​ចារិក​អក្សរ​តាំង​តំណែង​យស​សេនាបតី​នូវ​ព្រះភិក្ខុ​រាជាគណៈ​ធំ = ហិរញ្ញបត្រ។
-ផែន​មាស​ចារិក​អក្សរ​ទាំង​ព្រះនាម​ម្ចាស់​ផែនដី​នូវ​ក្សត្រិយ៍​ទាំងពួង និង​ព្រះសង្ឃនាយក = ព្រះសុវណ្ណប័ត្រ។
ផើម (ស្ដេចស្រី) = ទ្រង់ព្រះគភ៌
ផើម (ស្ត្រី​ទាំងពួង​ជា​ម្នាង​ស្ដេច) = មានគភ៌
ផឹក = ទ្រង់សោយ
ផ្កា = ព្រះបុប្ផា
ផ្ចិត = ព្រះនាភី
ផ្ដាសាយ = ទ្រង់ព្រះបិនាសា
ផ្តិល = ព្រះស្រាពក៍
ផ្នត់​ជង្គង់ = ផ្នត់ព្រះជានុ
ផ្ទះ = ព្រះទីន័ងដំណាក់
ផ្លិត​កោង = ព្រះវីជនី
ផ្លិត​ដង​ង = ព្រះពាតវីជនី
ផ្លិត​ស្លឹក​ត្នោត = ព្រះតាលប័ត្រ
ផ្លិត​ស្លាប​សត្វ = ព្រះវាលវិជនី
_____________________________________________

៙ ព ៚

ពក = ព្រះបីឡកា
ពុកមាត់ = ព្រះមស្ស
ពងស្វាស = ព្រះអណ្ឌៈ
ពាន = ព្រះពាន
ពានស្លា = ពានព្រះស្រី
ពិតាន = ព្រះពិតាន
ពូថៅ = ព្រះទម្រង់ផរសុ
ពូក = ព្រះសុខសេយ្យាស
ពែង​ផឹកទឹក = ព្រះមណិថាលកៈ
ពែងតែ = ព្រះបានថាលកៈ
ពោះ = ព្រះឧទរ
ពោះវៀនតូច = ព្រះអន្តគុណៈ
ពោះវៀនធំ = ព្រះអន្តៈ
ព្យាយាម = ទ្រង់ឧស្សាហ៍
ព្រួញ = ព្រះទម្រង់កាំសរ
ព្រួយចិត្ត = ព្រួយព្រះហទ័យ (ព្រួយព្រះទ័យ, ព្រួយព្រះរាជហឫទ័យ)
ព្រះខាន់ = ព្រះខាន់
_____________________________________________

៙ ភ ៚

ភាជន៍​ព្រះស្ងោយ = ព្រះសុវណ្ណភាជន៍
ភូមិ​មាន​ផ្ទះ​ដាក់​ស្វេតច្ឆត្រ = ព្រះបរមរាជវាំង
ភូមិ​មាន​ផ្ទះ​ឥត​ស្វេតច្ឆត្រ = ព្រះរាជនិវេសន៍
ភូមិ​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គ​ម្ចាស់​គង់ = វាំង
ភួយ = ព្រះឧណ្ហសុភាក់
ភ្នែក = ព្រះនេត្រ
ភ្នែកគោ = ព្រះគោប្ផកៈ
ភ្លេច = ទ្រង់សម្មោសា
_____________________________________________

៙ ម ៚

មកុដ = ព្រះមកុដ
មា​ ឬ​អាពុក​ធំ​ខាង​អាពុក = ព្រះបិតុលា
មាត់ = ព្រះឱស្ឋ
មុខ = ព្រះភក្ត្រ
មុង = ព្រះសុកល់ប្រសើរ
មុន (រោគ) = ព្រអសា
មួក = ព្រះមាលា
មើល = ទ្រង់ទត
មេជើង = ព្រះអង្គុដ្ឋបាទ
ម្ដាយ​ជា​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់ = ព្រះមាតា
ម្ដាយ​ជា​សាស្ត្រ​កូន​ជា​ស្ដេច​ទ្រង់​រាជ្យ = សម្ដេចព្រះរាជជននី
ម្ដាយ​ជា​ស្ដេច​កូន​ជា​ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ = សម្ដេចព្រះវររាជជននី
ម្ដាយមីង​ខាង​អាពុក = ព្រះបិតុច្ឆា
ម្ដាយមីង​ខាង​ម្ដាយ = ព្រះមាតុច្ឆា
ម្រាម​កណ្ដាល​ដៃ = ព្រះមជ្ឈិមមង្គុលី
ម្រាម​កូនជើង = ព្រះអនុជបាទ
ម្រាម​កូនដៃ = ព្រះអនុជង្គុលី
ម្រាមជើង​កណ្ដាល = ព្រះមជ្ឈិមបាទ
ម្រាមនាង​ជើង = ព្រះកនិដ្ឋបាទ
ម្រាម​នាងដៃ = ព្រះកនិដ្ឋង្គុលី
ម្រាម​មេដៃ = ព្រះអង្គុដ្ឋង្គុលី
ម្លូ​បាយ = ព្រះស្រីសន្លឹក
ម្លូ​លឿង = ព្រះស្រីបណ្ឌា
ម្សៅ = នួនព្រះភក្ត្រ
ម្សៅ​រមៀត = ព្រះហលិទ្ទចុណ្ណ
ម្ហូប = ព្រះឱជារស
_____________________________________________

៙ យ ៚

យំ = ទ្រង់ព្រះកន្សែង
_____________________________________________

៙ រ ៚

រទេះ = ព្រះទីន័ងរាជរថ
របស់​ទ្រព្យ​ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ = ព្រះរាជទ្រព្យ
របស់​ទ្រព្យ​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់​និង​​អ្នកអង្គម្ចាស់ = ព្រះធនទ្រព្យ
រង = ព្រះសថា
រង​ដាក់គ្រឿង​តែ = ព្រះបានភាជន៍
រង​ដាក់គ្រឿង​បូជា = ព្រះសក្ការភាជន៍
រាប់អាន = ទ្រង់ព្រះមេត្តា
រាស្ត្រ​ជា​ម្ដាយ​ក្សត្រ​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់ = ព្រះមាតា
រួម​ប្រវេណី = ទ្រង់ព្រះសយុម្ពរ, សយម្ពរ
រោង​សំណាក់ = ព្រះពន្លា
រោង​ទទួល​ភ្ញៀវ = ព្រះរាជរោង
រោមក្លៀក = ព្រះលោមកច្ឆៈ
រោមភ្នែក = ព្រះលោមនេត្រ
រោម​អស់ទាំង​ខ្លួន = ព្រះលោមា
រាំ = ទ្រង់ព្រះនច្ចា
_____________________________________________

៙ ល ៚

លុប ឬ​លាង = ទ្រង់ស្រប់
លម = ព្រះថវិកា
លាជ = ព្រះលាជ
លេងល្បែង​ផ្សេងៗ = ទ្រង់ក្រសាល, ទ្រង់កីឡា
លំពែង = ព្រះទម្រង់អសុឡី
វធម្មតា = ព្រះវ
វរចនា = ព្រះទីន័ងសិរិកា
វាយ = ទ្រង់ព្រះរាជទណ្ឌ
វាវ = ព្រះកិលោមកៈ
វែក​រាប់បាត្រ = ស្នងព្រះហស្ត
វាំងនន = ព្រះសាណិយា
វ៉ែនតា = ស្នងព្រះនេត្រ
_____________________________________________

៙ ស ៚

សក់ = ព្រះកេសា
សម = ស្នងព្រះអង្គុលា
សលៀង = ព្រះសលៀង, ព្រះរាជយាន
សរសេរ = ទ្រង់លិខិត
សើច = ទ្រង់ព្រះសម្រួល
សរសៃ = ព្រះនហារូ
ស៊ង = ព្រះសុពណ៌កោស
សង្វារ = ព្រះកេយុរា
សង្ស័យ = ទ្រង់វិចិកិច្ឆា
សន្លប់ = ទ្រង់ព្រះវិសញ្ញី
សន្លាក់​កដៃ = ព្រះសន្ធិករ
សារពើ​បន្លែ = បន្លែព្រះស្ងោយ
សារពើ​អន្លក់ = អន្លក់ព្រះស្ងោយ
សាច់ = សាច់ព្រះស្ងោយ
សាច់ធ្មេញ (អញ្ចាញធ្មេញ) = អញ្ចាញព្រះទន្ត
សិតសក់ = ទ្រង់សិតព្រះកេសា
ស៊ី = ទ្រង់សោយ
សួត = ព្រះបប្ផាសៈ
-សេចក្ដី​ដែល​ម្ចាស់​ដែនដី​តាំង​ទុក​ឲ្យ​មហាជន​ប្រព្រឹត្ត​តាម = ព្រះរាជបញ្ញាត្តិ។
-សេចក្ដី​ដែល​ម្ចាស់​ផែនដី​តែង​ដោយ​ព្រះអង្គ​ឯង = ព្រះរាជនិពន្ធ។
-សេចក្ដី​បម្រាម​ឬ​បង្គាប់​ដល់​ខ្ញុំ​រាជការ​ឬ​អាណា​ប្រជាជន = ព្រះរាជប្រកាស។
សេះគង់ = ព្រះទីន័ងអស្សតរ
ស៊ែ = ព្រះកសា
សម្ដី = ព្រះរាជតម្រាស់
-សំបុត្រ​ធម្មតា​ដែល​ប្រើ​ទៅ​មក​រក​គ្នា ឬ​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី​និង​ក្សត្រិយ៍​ទាំងពួង = ចុតហ្មាយ។
-សំបុត្រ​បុគ្គល​គ្រង​នគរ​ប្រទេស​រាជ = អក្សរសារ។
-សំបុត្រ​បុគ្គល​គ្រង​ប្រទេស​ឯករាជ្យ មាន​អំណាច​ដូច​ក្សត្រិយ៍​ម្ចាស់ផែនដី​ប្រើ​ចេញ​ទៅ​ប្រទេស​ក្រៅ = សុភអក្សរសារ។
-សំបុត្រ ​មេទ័ព ឬ​ព្រះរាជ​អាជ្ញា​ហ្លួង​នូវ​ចៅហ្វាយស្រុក​ក្រមការ​ខេត្ត​ធ្វើ​ទៅ​ថ្វាយ​ ម្ចាស់ផែនដី ឬ​សេនាបតី​អំពី​រាជការ​ផ្សេងៗ = សំបុត្របក។
-សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី​ចេញ​ឲ្យ​ដឹង​ទូទៅ​គ្រប់គ្នា = ព្រះរាជឱង្ការ​នូវ​ព្រះបន្ទូល​សុរសីហនាទ។
-សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី​ផ្ញើ​ទៅ​មក​ដល់​ម្ចាស់ផែនដី​ដូចគ្នា = ព្រះបរមរាជសាសន៍។
-សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី ទ្រង់​សរសេរ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ពុំ​មែន​ជា​ផ្លូវ​រាជការ = ព្រះបរមរាជហត្ថលេខា។
-សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី ទ្រង់​សរសេរ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ក្នុង​កិច្ចរាជការ = ព្រះរាជឱង្ការលេខា។
-សំបុត្រ​រាជការ​ឲ្យ​កាន់​ទៅ​កោះ​មនុស្ស​ឬ​កេណ្ឌ​រាស្ត្រ​ឲ្យ​ធ្វើការ​ផ្សេងៗ = ហ្មាយ។
-សំបុត្រ​សរសេរ​សូម​បើក​របស់​ផ្សេងៗ ឬ​ធ្វើ​សេចក្ដី​ទុក​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី = ដីកា។
-សំបុត្រ​សេនាបតី​ឬ​មេទ័ព ឬ​ព្រះរាជអាជ្ញា​ហ្លួង = ទងត្រា។
-សំបុត្រ​ព្រះ​រាជជននី ឬ​សម្ដេច​ព្រះអគ្គមហេសី = ព្រះរាជសវនីយលេខា។
-សំបុត្រ​សម្ដេច​ឧភយោរាជ, ព្រះ​ឧបរាជ​ប្រើ​ជា​ធម្មតា = ព្រះរាជបន្ទូលលេខា។
-សំបុត្រ​សម្ដេច​ឧភយោរាជ, ព្រះ​ឧបរាជ​ធ្វើ​ទៅ​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី​ដទៃ​ក្រៅ = ព្រះបវររាជសាសន៍។
-សំបុត្រ​អគ្គមហាសេនាបតី ឬ​មេទ័ព​ធំ = សារត្រា។
សម្បុរ = ព្រះឆវី
សំបោរ = ព្រះសិង្ឃានិកា
សំពត់ = ព្រះពស្ត្រ
សំពត់​ងូតទឹក = ព្រះឧទកសាដក, សុក្ខសាដក
សំពត់​ចាប់​ទឹក = ព្រះតេមិយសាដក
សំពត់​អង្កាញ់ = ព្រះបព្វកៈ
សម្រាលកូន = ទ្រង់ប្រសូត, ទ្រង់សម្ភព
សម្លក់ = ទ្រង់ឱលោកនៈ
សម្លឹង = ទ្រង់ឧលោកនៈ
សំឡេង = ព្រះសុរសៀង
ស្គម = ព្រះកីសោ
ស្ងៀម = ទ្រង់តុស្នី
ស្ដោះ = ទ្រង់នុដ្ឋហា
ស្ទាប = ទ្រង់អាមសនៈ
ស្និត (ក្រាស​ធ្មេញ​ល្អិត) = ព្រះសម្អាងកេសា
ស្បែក = ព្រះតចៈ
ស្បែកជើង = ព្រះសុពណ៌បាទ
ស្បៃ​ជ្រលក់​ទឹក = ព្រះសីតសុភាក់
ស្បៃ​ដណ្ដប់ = ព្រះសុភាក់
ស្ពាយឆៀង = ទ្រង់ព្រះសោវត្ថិកា
ស្មងជើង = ព្រះជង្ឃ
ស្មា = ព្រះអង្សា
ស្រឡាញ់ = ទ្រង់​សព្វព្រះរាជហឫទ័យ
ស្រា = ព្រះចណ្ឌរស
ស្រេក = ទ្រង់បិបាសា
ស្រែង = ព្រះកិលាសៈ
ស្រោមជើង = ព្រះសុពណ៌កោសបាទ
ស្លាក្រក = ព្រះស្រីខណ្ឌក៍
ស្លាជីគ្រប (ស្លាជីប) = ព្រះបិធាន
ស្លា​ខ្ចី = ព្រះស្រីហរិត
ស្លាតម្ពុល = ព្រះស្រីតម្ពុល
ស្លា​បុក = ព្រះស្រីចុណ្ណៈ
ស្លាស្លឹង = ព្រះស្រីសុក្ខ
ស្លាបប៉ាកកា = ព្រះគរុកំ
ស្លាបប្រចៀវ = ព្រះវង្សកុបាត
ស្លាបព្រា = ស្នងព្រះអង្គុលី
ស្លាប់ (លោកសង្ឃ) = អនិច្ចកម្ម
ស្លាប់ (ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ) = សោយព្រះទិវង្គត
ស្លាប់ (ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់) = សុគត
ស្លាប់ (ស្ដេច​ទី​អ្នកអង្គម្ចាស់) = ក្ស័យព្រះជន្ម
ស្លាប់ (អគ្គមហេសី) = សោយព្រះវិលាល័យ
ស្លេស្ម = ព្រះសេម្ហៈ
ស្វេតច្ឆត្រ = ស្វេតច្ឆត្រ
ស្អូច = ព្រះកិបិលកា
_____________________________________________
៙ ហ ៚
ហិត = ទ្រង់ឃាយី
ហឹប = ព្រះមញ្ជូសា
ហឺត = ព្រះសាសរោគ
ហែម​ស្លា​ព្រះពរ = ស្រាពក៍ព្រះស្រី
_____________________________________________

៙ អ ៚

-អក្សរ​ក្សត្រិយ៍​ខត្តិយត្រកូល​ផង​ទាំងពួង = ឡាយព្រះហស្តលេខា។
-អក្សរ​ម្ចាស់ផែនដី​ទ្រង់​សរសេរ ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ទុកជា​ចំណាំ​នៃ​ព្រះអង្គ = ព្រះរាជហត្ថលេខា។
អង្គុយ = ទ្រង់គង់, ទ្រង់និសីទនាការ
អង្អែល = ទ្រង់បរាមាសៈ
អណ្ដាត = ព្រះជីវ្ហា
អផ្ទង់ = ព្រះសិទ្ធលិង្គរោគ
អផ្ទាញ = ព្រះរោគសិទ្ធលិង្គ
អំបែងក្បាល = ព្រះមត្ថកៈ
អាណិត = ទ្រង់ព្រះករុណា
អាចម៍ = ព្រះករីសៈ
អាចម៍ច្រមុះ = ព្រះឃានមលៈ
អាចម៍រុយ (ប្រជ្រុយ) = ព្រះកាឡកៈ
អាជ្ញា = ព្រះរាជអាជ្ញា
អាវ = ព្រះភូសា
អុតធំ = ព្រះគណ្ឌរោគ
អុតស្វាយ = ព្រះគណ្ឌយា
ឧស្សាហ៍ = ព្រះឧស្សាហ៍
ឪពុកធំ ឬ​មា​ខាងម្ដាយ = ព្រះមាតុលា
ឱប = ទ្រង់អាលិង្គនៈ
អំពល់​ចិត្ត = ទ្រង់អនីឃៈ
បើ​ម្ចាស់ផែនដី​ទ្រង់​យក​ស្ត្រី​ទាំងពួង ក្រៅ​ចាក​អំពី​ក្សត្រ​ខត្តិយកញ្ញា​មក​ជា​បាទបរិចារិកា ហើយ​បាន​ទ្រង់​ព្រះ​មេត្តាប្រោស​ព្រះរាជទាន​ទឹក​ស័ង្ខ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង រី​ស្ត្រី​នោះ​ហៅថា ចៅចម ឯ​ចៅចម​មាន ៦ ជាន់ ដូច​មាន​នាម​ដូច្នេះ ៖
ទី១ – ព្រះបិយា ងារ​ជា​ព្រះបរម
ទី២ – ព្រះស្នំ ងារ​ជា​ព្រះម្នាង
ទី៣ – ព្រះស្រីង្គារ ងារ​ជា​ព្រះម៉ែនាង
ទី៤ – ព្រះក្រុមការ ងារ​ជា​ព្រះនាង
ទី៥ – ព្រះស្រីការ ងារ​ជា​អ្នកម្នាង
ទី៦ – ព្រះ​កំណាន់ ងារ​ជា​អ្នកនាង
=ពាក្យកម្ចី=
==ពាក្យកម្ចីបាលីសំស្ត្រឹត==
===ការសម្គាល់ពាក្យកម្ចីពីបាលីសំស្ក្រឹត===
នៅក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]] គេអាចសម្គាល់ពាក្យកម្ចីពីបាលីសំស្ក្រឹតបានតាមបែបបទខាងក្រោម៖
*ពាក្យមានប្រើ[[វណ្ណយុត្តិ]]ដូចជា '''៍''' '''័''' និង '''៌'''។
ឧទាហរណ៍៖ គមនាគមន៍ ពិសោធន៍ ព្រឹត្តិការណ៍ សម័យ សព៌ាង្គកាយ ទុយ៌ស គភ៌ ... ។
*ពាក្យអានមិនប្រើបន្តក់។
ឧទាហរណ៍៖ ជន ធន ... ។
*ពាក្យមិនប្រើសញ្ញាលេខទោ '''ៗ''' ។
ឧទាហរណ៍៖ នានា ... ។
*ពាក្យប្រកបនឹងព្យញ្ជនៈ '''ទ  ណ  គ  ឌ  ព ធ'''។
ឧទាហរណ៍៖ ប្រមាទ ប្រមាណ នាគ ភាគ គ្រុឌ ទ្រុឌ ភាព  អាពាធ... ។
*ពាក្យប្រកបនឹងព្យញ្ជនៈត្រួតជើង បូកស្រៈ។
ឧទាហរណ៍៖ សម្បត្តិ ប្រតិបត្តិ ... ។
*ពាក្យប្រកបនឹងព្យញ្ជនៈ បូកស្រៈ។
ឧទាហរណ៍៖ ជាតិ មាតុ ហេតុ ... ។
*ពាក្យប្រកបនឹងព្យញ្ជនៈត្រួតជើង។
ឧទាហរណ៍៖ មិត្ត បរិសុទ្ធ អង្គ ចន្ទ កម្ម បក្ស ... ។
&lt;pre&gt;តោងចាំថា '''ត្រួតជើងខ្លួនឯងបាលី ត្រួតជើងអ្នកដទៃសំស្ក្រឹត'''&lt;/pre&gt;
ឧទាហរណ៍៖ 
*ពាក្យ'''មិត្ត'''ជាបាលី ឯពាក្យ'''មិត្រ'''ជាសំស្ក្រឹត
ជាភាសាគ្រឹះរបស់ខ្មែរនាសម័យដើមក្នុងនោះ ហើយខ្មែរយកមកសំយោគទៅជាភាសារបស់ជាតិផងដែរ។
    ឧទាហរណ៍ ទុក្ខ មេត្តា វិចារណ៍ សីល សីមា លង្កា លតា លទ្ធិ។

==ពាក្យកម្ចីបារាំង==
យើងបានដឹងហើយថាព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាជាប្រទេសមួយដែលស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមនិយមបារាំងតាំងពីស.ទ.វទី ១៦មកម្លេះ។
        ពាក្យកំចីទាំងនោះរួមមាន៖ បេតុង កុង្សីយ៍ កុងតាក់ កុងស៊ុល (consul) ស៊ីម៉ង់ ស៊ីក្លូ រ៉ឺម៉ក ស៊ីញេ ស៊ីរ៉ូ ស៊ីហ្លេ ឡាវហាវ ការាត់ កាសែត ក្រាម  កៅស៊ូ ក្រែប ឡូ អាវ៉ូកាចេរ (avocatie) អាស៊ី អាហ្រ្វិច អូសេអានី អូស្ត្រាលី គីមី គីឡូ គីឡូស៊ីក គីឡូម៉ែត្រ គីឡូវ៉ុល ហ្រ្វង់ ហ្រ្វាំង ភ្លើងហ្វារ  ឆែកឆេរ ឆែកែវ សង់ទីម៉ែត្រ។

==ពាក្យកម្ចីសៀម==
ភាសាដែលខ្មែរបានយកពីសៀមមកប្រើមានដូចជា៖ ចៃ ចោងហោង យាយ យីថោ យីស៊ុន យីហ៊ុប យោក យោក្ប័ត្រ យោនយាន យ៉ យ៉ាក យ៉ាដាំ យ៉ាប់ឆា កាប៉ៅ កាពិ កាពិផៅ កាឡៃ ឡាំ ឡក ឡត ឡប់ឡែ ឡាក ឡាយឡុង ឡិន ឡឺត ឡុងបុត ឡុងសុង ឡេវ ឡេវឡៃ ឡោ ឡោម ឡៅ អង្វរ អាប៉ោង អាប់ចុន អារីអារ៉ប ខៅតាក ខ្វាន់នាគ ខ្វាម អុង ហ្មត់ចត់ ហ្មត់ហ្មង ហ្មប ហ្មាយ ហ្លាក់ ហ្លាក់ហ្លាំង ហ្លួង ហ្វឹក ហ្វួង ហ្លួងដិន ហ្វូងហ្វាយ លវោ អយុធ្យា ពញ្ញា ផាប៉ា ផាប់ ផាមួង ផាយោង ផាហ៊ុម ផិត ផូក ផឿក ផែន ផៅ ណាំ ណាំនួន ណែណន តាប់ ណាំយ៉ា ស៊ុម ឆាន់ ង៉ាវ ចក ដើមចម សាមសិប សែសិប ហាសិប ហុកសិប ចិតសិប ប៉ែតសិប កៅសិប លយ លយកែវ លយឆាយ ក្រនៀវកែវ ក្រសែ បៀលៀង បែន បៃដីកា បៃតង បៃមន់ មាក់ប្រេង មាក់ប្រាង មាក់ដោក សក្លាត សងខាង សង៉ា សង់ខ្យា សង្វារ សង្វៀន​ ('''สังเวียนมวย''') សជី សណ្ដាន់ សន្លប់ សប សាដៀវ សានណូវ ពិន ពិនតូ ពិផាត ពិភេក សាវ សាវកែ សាំ សាវឡិក សាវជៃ សាំម៉ា​សាំប៉ៃ (สัมมาสัมไป)។ 
   
ចំណាំ៖ អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀងខ្មែរមួយចំនួនបានប្រើពាក្យខ្លះមិនត្រឹមត្រូវ ដូចជាពាក្យថា ដូងចៃ ('''ดวงใจ''') ព្រោះពាក្យ “ចៃ” មាន​ន័យ​ថា “ចិត្ត” រួចហើយ ។

==ពាក្យកម្ចីចិន==
ភាសា ដែលក្លាយមកពីពាក្យចិនដូចជាពាក្យ៖ កុង កុងស៊ី  យីហោ កាវ កៅយក់ កៅសិប កៅឡាក់ កៅឡៅ កៅអី កៅអូរ ឡាំសាំ ឡុងចុង ឡៅតេង អាំងយី អុងប៉ាង អាំឡូ អៀម គុយទាវ ផាវ ផូយ ផួយ ផេង ទឹកស៊ីអ៊ីវ ឆា ឆាឆៅ ឆាប ឆុង ឆែ ឆៃថាវ ឆៃប៉ូវ ងីវ ចាប់ឆាយ ចិក។
==ពាក្យកម្ចីយួន==
ជាភាសា ដែលក្លាយមកពីភាសយួនដូចជា៖ បាយក្តាំង កំពង់ដរ ឡុកឡាក់ ឡាញ់ ឡាំប៉ា ឡូ អុង ខ្វែវ ហ្វេ ផឹង ណែម ណែវ ងឿក។
* ចំណាំ ចំពោះការប្រើពាក្យ “ទូកដរ” វាមានលក្ខណៈខុសដោយសារតែពាក្យ “ដរ”របស់វៀតណាមជាត្រូវនឹងពាក្យ“ចម្លង”របស់ខ្មែរ។ គួរតែប្រើពាក្យថា“កំពង់ចម្លង” វិញទើបមានភាពត្រឹមត្រូវ។  
==ពាក្យកម្ចីឡាវ==
ជាពាក្យដែលក្លាយមកពីពាក្យឡាវដូចជា៖ ឡាប អាប៉ោង អាប់ចុន អុង ខៅតាក ហ្លាក់ ហ្លួង ពញ្ញា។
=អក្សរកាត់=
នៅពេលការសរសេរអត្ថបទផ្សេងៗជួនកាលគែសរសេរពាក្យនៅក្នុងឃ្លាណាមួយដោយប្រើពាក្យពេញលេញទាំងស្រុងតែម្តង។
    ឧទាហរណ៍ អង្គការសុខភាពពិភពលោក(អ.ស.ព)។
        ជួនកាលក្នុងកាលៈទេសៈខ្លះទៀត ដោយគេចង់ចំណេញពេល ចំណេញក្រដាស
គេតែងតែរិះរកវិធី បំព្រួញសង្ខេបពាក្យពេញលេញនោះឱ្យខ្លី ប៉ុន្តែនៅតែរក្សាបាននូវអត្ថន័យសារវាទាំងស្រុងដដែល។
    ឧទាហរណ៍
        * អង្គការសហប្រជាជាតិ រួមមកនៅត្រឹម អ.ស.ប
        * សហរដ្ឋអាមេរិច ស.រ.អា
        * គណកម្មាធិការជាតិខ្មែរ គ.ជ.ខ
        * សេក្តីជូនដំណឹង ស.ជ.ណ
        * អនុក្រិត អ.ន.ក្រ
        * ប្រកាស ប្រ.ក
វិធី៖ គេជ្រើសរើសយកព្យព្ជានៈក្នុងពាក្យណាមួយធ្វើជាគោល។​ពាក្យគោលនៅឃ្លាណាមួយនោះ ត្រូវបានកំណត់ជ្រើសរើសយកមកដាក់តម្រៀបជាបន្តបន្ទាប់ រហូតដល់អស់ពាក្យគោល ដូចមានបញ្ជាក់ជូននៅក្នុងឧទាហរណ៍ខាងលើស្រាប់។
&lt;h1&gt;ប្រវត្តិនៃពាក្យ និងការវិវត្ត&lt;/h1&gt;
        បញ្ហាប្រភពភាសាមនុស្សលោកនិយាយរួម រហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះមិនទាន់មានចម្លើយណាមួយ ច្បាស់លាស់ទេ គឺគ្រាន់តែជាទ្រឹស្តីឬយោបល់រួមរហូតដល់សន្មត់ ប៉ុណ្ណោះ។ រូបនិយមបដិសំយោគ បានចែងថា ភាសាកើតឡើងអាស្រ័យ ដោយតំរូវការរបស់សង្គម។ ដូចនេះ ភាសា គឺជាបាតុភូតរបស់ សង្គម។
       &lt;h2&gt;ពលកម្មបងើ្កតនូវភាសា&lt;/h2&gt;
       ផើ្តមពីពលកម្ម ពិសេសពលកម្មរួម ក្រុមមនុស្សបុព្វកាលបានបងើ្កតឱ្យកើតឡើងនូវ បំណងក្នុងទំនក់ទំនង និងការត្រិះរិះ ពិចារណា។ ជាបណើ្តរៗស្របជាមួយនឹងការរីកចំរើននៃបាតដៃ និងដំណាក់កាលពលកម្ម មនុស្សបានចាប់ផើ្តម គ្រប់គ្រងត្រួតត្រា លើមជ្ឈដ្ឌានធម្មជាតិ។ ក្នុងទិសដៅធម្មជាតិ ជានិច្ចកាលមនុស្ស បានរកឃើញលក្ខណៈពិសេសថ្មី ដែលពីដើមរហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ពុំធ្លាប់បានយល់ដឹង។ ម្យ៉ាងទៀតការរីកចំរើននៃពលកម្មបានផ្តល់នូវលទ្ធផលសំខាន់ៗ និងចាំបាច់គឺ ចំណង ទំនាក់ទំនង រវាងសមាជិតនៃសង្គមដោយវិធីបងើ្កតឡើង នូវករណីជាច្រើនដើម្បីឱ្យមនុស្សជួយ សហប្រតិបត្តិការនោះ។ រួមសេចក្តីមកមនុស្សកំពុង ទទួលបាននូវ រូបភាពនោះដល់កំរិតមួយដូចគ្នា ហើយគេក៏មានប្រការច្រើនទៀត ដែលគប្បីត្រូវនិយាយ “ភាសា” ទើបអាចយល់គ្នាបាន។
       &lt;h2&gt;ពលកម្មបងើ្កតលទ្ធភាពឱ្យភាសានូវរូបភាព&lt;/h2&gt;
       ភាសា គឺជាប្រព័ន្ធសញ្ញា បានន័យថាភាសាត្រូវតែមានឧបករណ៏សូរផង និង ផ្នែក ន័យផង។ ដូចនេះ ចង់បាន”ភាសា” មនុស្សចាំបាច់ត្រូវតែមានគ្រឿងប្រដាប់ បន្លឺសំលេងគ្រប់គ្រាន់ និងកត្តាបង្ហាញន័យផង។ ជាដំបូងពលកម្មជាបណើ្តរៗ បានធើ្វឱ្យ គ្រឿងប្រដាប់សំលេងរបស់មនុស្សបានល្អ សុក្រិត។ បន្ទាប់មកពលកម្មជំរុញកំរិតមនុស្ស ឱ្យវិវត្តឡើងនោះ គឺជាសភាពការណ៏ពីរយ៉ាង ដែលនាំឱ្យមនុស្ស សំរេចចិត្តបង្កើតនូវភាសាបាន។ 
    ឧទាហរណ៍ ស្នូរជួរម៉ោង៧ និងស្នូរជួរ ម៉ោង១១ មានន័យខុសគ្នា។
       &lt;h3&gt;ភាសាផ្លាស់ប្តូរទៅតាមតម្រូវការរបស់សង្គម&lt;/h3&gt;
       ក្នុងសង្គមដែលមានវណ្ណៈ ជាន់ថ្នាក់ផ្សេងៗ ប៉ុន្តែវណ្ណៈ ជាន់ថ្នាក់សង្គមតែងតែ ប្រើប្រាស់រួមនូវ ភាសាមួយដែលបំរើឱ្យគ្រប់ស្រទាប់វណ្ណៈទាំងអស់ក្នុងសង្គម។ ក្នុងដំណាក់កាលមួយសង្គមអាច ផ្លាស់ប្តូរ រូបភាពសេដ្ឋកិច្ចនយោបាយជា ច្រើនដង ប៉ុន្តែ តែងតែប្រើប្រាស់នូវភាសារួមមួយដូចគ្នា។ ត្រង់នេះហើយដែលជា ភាសាមិនដូចគ្នានឹង បាតុភូតសង្គមផ្សេងៗគ្នានេះទេ ភាសាខ្លួនឯងផ្ទាល់ គ្មានលក្ខណៈ វណ្ណះទេ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់ភាសា អាកប្បកិរិយានៃការប្រើប្រាស់ភាសារបស់បុគ្គល ដែលនៅក្នុងស្រទាប់វណ្ណៈណាមួយ ពេលនោះហើយដែលគេឃើញថា ភាសា មានចរិតវណ្ណៈច្បាស់លាស់។ ភាសាមានរូបភាព អាស្រ័យដោយសំណូមពរទំនាក់ទំនង របស់មនុស្សក្នុងសង្គម។ ភាសាវិវត្តវាអាស្រ័យដោយសង្គមវិវត្ត  និងកាន់តែមានរូបភាពប្លែកៗ សំបូរឡើងថែមទៀត។ ប៉ុន្តែកាលណាភាសាមានការវិវត្តខ្លាំង ពេលខ្លះភ្លេចគិតដល់ការបាត់បង់នៃភាសាខ្លួន។ ស្របគ្នានឹងវប្បធម៌ខ្មែរខដែលនាអំឡុងស.វទី១៩ ដល់ ២១នេះសង្កេតឃើញថា ខ្មែរមានការទទួលយកនូវវប្បធម៌បរទេស មកទាំងស្រុងដោយមិនបានយកមកសំយោគឱ្យស្របនឹងវប្បធម៌ជាតិខ្លួន មុនចេញផ្សាយទៅតាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយទាំងអស់ វត្តមានរបស់ទាំងនោះមាន(ម៉ូតសក់ សម្លៀកបំពាក់ ការតុបតែងខ្លួន អត្តចរិត និងការនិយាយស្ដី)ជាដើម។
&lt;h1&gt;មុខងារភាសា&lt;/h1&gt;
        ភាសាមានមុខងារសំខាន់បីគឺ៖
-     មុខងារបម្រាប់ព័ត៌មាន (បា្រប់ព័ត៌មានផ្សែងៗឱ្យដឹង)
-     មុខងារសំណើរបញ្ជា (ជំរុញអ្នកដ៏ទៃឱ្យបំពេញកិច្ចការអ្វីមួយ)
-     មុខងារសំដែងផ្លូវចិត្ត (បា្រប់ព័ត៌មានផងសំដែងមនោសព្ចោតនាផង)
        ភាសាជាមធ្យោបាយនៃបណ្តូរទំនាក់ទំនង សំខាន់ជាងគេបំផុតរបស់មនុស្ស ប៉ុន្តែ មនុស្សមានមធ្យោបាយបណ្តូរទំនាក់ទំនងផ្សេងៗទៀតដូចជា៖ កាយវិការលំញាក់គឺ ជាមធ្យោយបាយខ្សត់ខ្សោយមិនជាក់លាក់ហើយមិនអាចសំដែង សញ្ញាណ អរូបិយបានទេ។ សិល្បះ (គ្មានសំដី ) ដូចជា ភ្លេង គំនូរ របាំ ជាដើមគឺជាមធ្យោបាយសំដែង សព្ចោតនា រំភើបហើយពុំអាចបញ្ជាក់ឱ្យបានច្បាស់លាស់ដែរ។ បែបនៃភាសាគេអាចចែកភាសាទៅតាមប្រវត្តិឬតាមបំរើបំរាស់ដូចជា៖
       ក. ភាសាមេ គឺជាភាសាដើមឱ្យកំណើត ដល់ភាសាច្រើនទៀតក្នុងការវិវត្តខ្លួននៃប្រវត្តិសាស្រ្ត។
    ឧទាហរណ៍់៖ អំបូរខ្មែរមន ជាភាសាមេ នៃភាសាខ្មែរ។
       ខ. អំបូរញាតិ គឺជាភាសាទំាងទ្បាយណា ដែលបែកចេញមកពីភាសាមេជាមួយគ្នា។ 
    ឧទាហរណ៍់៖ ភាសាខ្មែរ  និងភាសាមនជាភាសាញាតិនឹងគ្នា។
       គ. ភាសាកំណើត (មាតុភាសា) គឺភាសាដែលគេប្រើប្រាស់ ក្នុងប្រទេសកំណើតអ្នកនិយាយ ហើយអ្នកនិយាយបានចេះចាំតាំងពីកុមារមក។ ឧទាហរណ៍៖ សុក កើតនៅស្រុក ខ្សាច់កណា្តល។ សុកនិយាយ ភាសាតាំងពីដឹងក្តីមកភាសាខ្មែរជាភាសា កំណើតរបស់សុក(នៅក្មេងជួបនឹងបរិយាកាសជុំវិញបែបណាគឺវាទទួលបែបនោះ)។
       ឃ. ភាសារស់ ឬជីវភាសា គឺជាភាសាយាន្ត ដែលគេប្រើសព្វថ្ងៃក្នុងការប្រាស័យទាក់ទងគ្នា មាត់ក្តី តាមអក្សរក្តី នៅក្នុងប្រទេសផ្សេងៗ។ ភាសាខ្មែរជាភាសារស់ព្រោះពលរដ្ឋកម្ពុជាទូទំាងប្រទេសប្រើភាសានេះ ដើមី្បបា្រស្រ័យទាក់ទងគ្នាប្រចាំថ្ងៃ។ ឯ[[ភាសាវៀតណាម]] ភាសាទ្បាវ ភាសាសូវៀត ភាសាអាឡឺម៉ង់ -ល- ក៏ជាភាសារស់ដែរ។ តែបើយើងយកភាសាទាំងនោះមកគិត ក្នុងក្របខ័ណ្ឌប្រជាជាតិខ្មែរយើង ហៅថាជីវភាសាបរទេសទៅវិញ ព្រោះជាសំដីរបស់បរទេសគឺ ពុំមែនជាភាសារបស់ជនជាតិកម្ពុជាយើងទេ។
        ង. ភាសាស្លាប់ គឺជាភាសាដែលគេពុំយកមកប្រើ ជាមធ្យោបាយទាក់ទងគ្នាទេ ទាំងក្នុងការសរសេរក្តី ទាំងក្នុងការនិយាយស្តីក្តី។ ប៉ុន្តែភាសាទាំងនេះជាភាសាបុរាណ ដែលគេប្រើយូរយាណាស់មកហើយ។ 
    ឧទាហរណ៍់៖ ភាសាបាលី សំស្រ្កឹត ឡាតាំង -ល-។
       ច. ភាសាយាន គឺជាភាសាដែលប្រជាជាតិណាមួយ យកមកប្រើជាឧបករណ៏ ជាយានក្នុងការ សិក្សាយកវិជ្ជាផ្សេងៗ។ ឧទាហរណ៍់៖ ក្នុងសម័យអាណានិគមនិយមបារាំង ភាសាបារាំងជាភាសាយាន សំរាប់ប្រទេសយើង។ សព្វថ្ងៃនេះភាសាខ្មែរជាភាសាយានក្នុងការសិក្សា។ នៅក្នុងភាសានីមួយៗ ការប្រើបា្រស់តែងប្រែប្រួលទៅតាមល្បាក់ភាសាឬបញ្ជីកាភាសា ភាសា-ធម្មតា ភាសាសំរិតសំរាំង ភាសាអក្សរសាស្រ្ត ភាសាអ្នកបា្រជ្ញ ភាសាបចេ្ចកទេស....។ ហើយភាសា ក៏អាចត្រូវគេប្រើខុសគ្នាខ្លះៗ ទៅតាមតំបន់ថែមទៀត។ តាមរយះភាសាគេចែកមធ្យោបាយបណ្តូរ ទំនាក់ទនងគ្នាជាពីរយ៉ាង ហើយមធ្យោបាយនីមួយៗ មានប្រព័ន្ធមួយផ្ទាល់របស់ខ្លួន គឺជាភាសានិយាយ  និងជាភាសាសរសេរ។
       ឆ. គ្រាមភាសា គឺជាភាសាតំបន់ ដែលប្រើឃ្លាតពីគ្នាបន្តិចៗ តែមិនខុសគ្នារហូតដល់ស្តាប់ រកអ្នក មកបកស្រាយនោះទេ។ ភាសាតំបន់ល្អៀងគ្នាដោយសារ៖   
        µ សំនៀងសំលេង                µ ពាក្យសូរផ្សេងគ្នា តែមានន័យដូចគ្នា។
    ឧទាហរណ៍់៖តំបន់ខ្លះ ដូចជា បាត់ដំបង ប្រើពាក្យ “សោ” ក្នុងន័យ អស់កំលាំង។ ឯតំបន់ខ្លះ ទៀតដូចជា កណា្តល ប្រើពាក្យ“ហេវ”ក្នុងន័យដដែល។ 
    ឧទាហរណ៍៖
     សោ

                         អស់កម្លាំង

     ហេវ
        ពាក្យសូរដូចគ្នាតែមានន័យផ្សេងគ្នា
    ឧទាហរណ៍៖ តំបន់ស្វាយរៀងជាដើមប្រើពាក្យ ឈ្នួត ក្នុងន័យក្រមា។ ឯតំបន់ខ្លះទៀតប្រើពាក្យ ឈ្នួតក្នុងន័យ អ្វីដែរគេជួតក្បាល។
     ក្រមា

                           អ្វីដែលសម្រាប់ជួតក្បាល

     ឈ្នួត 
ការវិវត្តនៃភាសាខ្មែរ
       ភាសាខ្មែរកើតឡើងតំាងពីយូរយារណាស់មកហើយ។ តាមកំណាយបុរាណវិទ្យានៅ ល្អាងស្តានភ្នំទាបទ្រាំង”៥គ.ម ពីអណើ្តតហែប”ខេត្តបាត់ដំបង អ្នកបុរាណវិទ្យាបានរកឃើញថាធ្យូរស្រទាប់ទី៤ នៃកំណាយនោះមានអាយុ ៤២៩០ឆ្នាំ មុនគ.ស.។ បានសេចក្តីថា នៅលើទឹកដីខ្មែរយើងមនុស្សរស់នៅយ៉ាងហោចណាស់ក៏ តំាងពី៤ពាន់ឆ្នាំមុនគ.ស.មកម៉្លេះ។ ភាសាវិទូនៅក្នុងលោកភាគច្រើនបានចាត់ទុកភាសាខ្មែរជាភាសានៃអំបូរខ្មែរ-មន។ ហើយអំបូរខ្មែរ-មន នេះចេញមកពីអំបូរធំមួយទៀតគឺ អំបូរ “អូស្រ្តូអាស៊ី”
        µ ភាសាខ្មែរមនការវិវត្តធំៗ៣លើកគឺ៖
        µ ភាសាខ្មែរបុរាណ(ចាប់ពីកំណកំណើតដល់ស.វទី១៦)
        µ ភាសាខ្មែរកណ្តាល(ស.វទី១៦ដល់ស.វទី១៩)
        µ ភាសាខ្មែរបច្ចុប្បន្ន(ចាប់ពីស.វទី២០មក)
        លក្ខណៈពិសេសនៃភាសាខ្មែរ
        ដើមី្បស្គាល់ភាសាយើងឱ្យបានច្បាស់លាស់ យើងគួរតែស្គាល់លក្ខណៈពិសេសខ្លះៗរបស់ភាសាយើងសិន។
       ក. ការបន្លឺសំឡេង
        ក្នុងការបន្លឺសំឡេង សូរព្យាង្គខ្មែរពុំមាន ”ស្នៀង”ទេ។ គឺថាក្នុងភាសាខ្មែរពុំមានបម្រែបម្រួលកំពស់ សូរទាបឬខ្ពស់ ដើម្បីបង្កើតពាក្យច្រើនម៉ាត់ផ្សេងគ្នា(មានន័យផ្សេងគ្នា)នោះទេ។ ភាសាវៀតណាម ឡាវ សៀម ចិន ជាដើមតែងប្រើ ”ស្នៀង” នេះដើម្បីបង្កើត ពាក្យឱ្យកាន់តែច្រើនទៀត។ ជាន័យរបស់ពាក្យប្រែប្រួលទៅតាម “ស្នៀង”នេះឯង។ ចំណែកភាសាខ្មែរមានលក្ខណៈសម្គាល់ ខុសប្លែកពីភាសាដទៃ ដូចជា៖
       ការបន្លឺសំឡេងពុំមានការឡើងចុះ មានសំឡេងស្មើមានការបង្រួមព្យាង្គច្រើនមកព្យាង្គតិច។
       ភាសាខ្មែរយើងមានទំនោរទៅរក ការបង្រួញព្យាង្គនេះជាមូលហេតុ ដែលនាំឱ្យបុព្វបុរស យើងយកជាមធ្យោបាយខ្មែរនីយកម្ម ពាក្យពហុព្យាង្គ បាលីសំស្រឹ្កតឬ ពាក្យបរទេសឯទៀត។
    ឧទាហរណ៍៖ 
       សមាជិ  → ស្មាធិ៍
       ប្រសាសន  → ប្រសាសន៍ 
       ប្រយោជន  → ប្រយោជន៍។
       ខ. ការបង្កើតពាក្យ
        ក្នុងការបង្កើតពាក្យ ខ្មែរមានវិធីកម្លាយពីរយ៉ាងគឺ វិធីកម្លាយដោយផ្នត់ដើម  និងវិធីកម្លាយដោយផ្នត់ជែក។
&lt;h1&gt;ផ្នត់ដើម&lt;/h1&gt;

=ផ្នត់ដើម=
គឺជាវិធីសាស្ត្រមួយសម្រាប់ធ្វើការញែកព្យាង្គឬក៏ព្យពា្ជនៈនៅក្នុងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរដែលចេញមកពីពាក្យឫសជាច្រើន ហើយគេបានបែងចែក ជា៤ទម្រងង់៖ ផ្នត់ដើម ឋិតនៅខាងដើមពាក្យឫស។ ផ្នត់ដើមមានទំរង់គឺ ៖ 
-     ព្យព្ជានៈទោល(ព-) 
-     ព្យព្ជានៈ + ស្រៈ ( ពស-) 
-     ព្យព្ជានៈ + ស្រៈ + ព្យព្ជានៈ (ពសព-) &lt;h2&gt;កម្លាយផ្នត់ដើម&lt;/h2&gt;
-     ទម្រង់(ព-)
     ទម្រង់(ព-) មានប្រាំគឺ [ក-] [ច-] [ប-] [ត-]  និង[ស-]។ 
    ផ្នត់ដើម[ក-] 
       ង៉ក  → ក្ងក់ ជា (គុ.) កោងកាច់ចូល មិនត្រង់ កក្ងក់, កោងក្ងក់ ជាដើម។

       ងាក  → ក្ងៀក ជា (គុ.) ដែលក្ងៀងផ្អៀងទន់ទៅម្ខាង។

       ង៉ុក  → ក្ងុក ជា (គុ.) ដែលកោងដូចជាតម្ពក់។

       ចប់  → ខ្ចប់ ជា (កិ.) រុំឬវេចជាកញ្ចប់, ធ្វើឱ្យមានជាកញ្ចប់(ខ្ចប់បាយមួយកញ្ចប់ទៅបរិភោគនៅសាលារៀន)។

        ជាប់  → ខ្ជាប់ ជា (គុ.) ឋិតឋេរ, មាំមួន,ជាប់លាប់។

        ញោច  → ខ្ញូច ជា (កិ.វិ) ពាក្យសម្រាប់ចម្រើនពាក្យញាក់ ភ្ញាក់ដោយរសើប, ពាក្យកម្រើក, ពាក្យញោចឱ្យប្លែកឡើង ញាក់ខ្ញូច កម្រើកខ្ញូច ញោចខ្ញូច។

        ទប់  → ខ្ទប់ ជា (កិ.) បិទស្ទះ ដូចជា ខ្ទប់ទ្វារ, ខ្ទប់រន្ធសត្វ។

        ទាស់  → ខ្ទាស់ ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យជាប់គ្នាដោយក្លាស់នឹងកន្លាស់ឬម្ជុលជាដើម ខ្ទាស់កន្ទោងដោយកន្លាស់។ 

        បើជានាម ជាម្ជុលបត់មួយយ៉ាង សម្រាប់ខ្ទាស់អ្វីៗ ម្ជុលខ្ទាស់។

        ទើត  → ខ្ទើត ជា (កិ.) ប្រឹងឡើង, ចំកោងឡើង, មិនងាយចុះទៅក្រោមដោយបោះដោយវាយ : វាយមិនចុះ សង្កត់មិនចុះ ចេះតែខ្ទើតឡើង។

        បាំង  → ក្បាំង ជារបាំងមុខ : ក្បាំងណា, ក្បាំងទូ , ក្បាំងមុខ ជាដើម។

        មូរ  → ខ្មូរ ជា(កិ.ឬគុ.) រួញក្រញង់់ដូចគេមួរ :ស្លឹកត្រចៀកខ្មួរ។ មនុស្សខ្មូរមុខ។

        រាប  → ក្រាប ជា(កិ.) ឱនខ្លួន, ឱនក្បាលរាបដល់ទីទាបបំផុត : ក្រាបក្បាលដល់កន្ទេល, ក្រាបថ្វាយបង្គំ។

        លប  → ខ្លប ជា(គុ.) ដែលស្របទន់បណ្តោយ :ស្លឹកត្រចៀកខ្លប។

        លាយ  →ក្លាយ ជា(គុ.) មិនសុទ្ធ, មិនដូច, ប្រែប្រួល។

        លូត  → ខ្លូត ជា(ន.) ផ្លែត្រសក់, ឪឡឹក, ត្រឡាច, ល្ពៅ, ឃ្លោកឬននោងខ្ចីៗ ដែលធំជាងក្តឹបតូចជាងចាស់ :ខ្លូតត្រសក់ ...។ វាអាចជាគុណនាមក៏មាន ត្រសក់ខ្លូត។

        វល់  → ខ្វល់ ជា(គុ.) វិលវល់, ច្របល់ :ខ្វល់ចិត្ត, ខ្វល់គំនិត, ទឹកល្អក់ខ្វល់។

        សោះ  →ខ្សោះ ជា(គុ.) ដែលស្ងួតសោះ, ផ្អោះឥតរសជាតិ, ឥតឆ្ងាញ់ពិសារ :បាយខ្សោះ, អំពៅខ្សោះ។

    ផ្នត់ដើម[គ-]

        វៀន  → ខ្វៀន ជា(កិ.ឬកិ. វិ.) វៀចជាប់ជាវង់ :កន្ទុយខ្វៀន, ឆ្មាដេកខ្វៀន។

        វិល  → ខ្វិល ជា(កិ.វិ) ពាក្យសម្រាប់ចម្រើនពាក្យវិល, ដើរឱ្យប្លែកឡើង :វិលខ្វិល, ដើរខ្វិល។

        វាង  → ឃ្វាង ជា(កិ.ឬកិ. វិ) ដើរជ្រួស, ដើរជ្រួសគ្នា :ដើរឃ្វាងគ្នា, ឃ្វាងផ្លូវ, ឃ្វាងសេក្តី។

        មាន  → គ្មាន ជា(កិ.) ពាក្យបដិសេដប្រាប់សេក្តីថា មិនមាន, ឥត។

        លាត  → ឃ្លាត ជា(កិ.) ងាកចេញផុតពីគ្នាឬបែកពីគ្នាទៅឆ្ងាយ :អង្គុយឱ្យឃ្លាតពីគ្នា, បងប្អូនឃ្លាតគ្នាយូរឆ្នាំហើយ។

    ផ្នត់ដើម[ច-]

        បូត  → ច្បូត ជា(កិ.) ចាប់បូត, ចាប់ច្របាច់បូត :ច្បូតសក់។

        ហ្នឹង   → ច្នឹង ជា(ន.) ហ្នឹង, ប៉ុណឹ្ណង(ក្លាយមកពីដូចហ្នឹង) មិនសូវប្រើ, ប្រើក្នុងពាក្យកាព្យ។ 

        បិច  → ច្បិច ជា(កិ.) ចាប់យកបន្តិចៗ ដោយម្រាមដៃ។

        រ៉ិច   → ច្រិចៗ ជា(ឧ.) សូរទឹកចេញពីប្រហោងតូចៗ មានអាក់ៗម្តងៗ។

        រ៉ិល   → ច្រិល ជា(កិ. វិ) រអិលឥតទាក់, រលេញស្រួល :ក្មេងរត់ច្រិល។

        រឹង   → ច្រឹង ជា(គុ.) ដែលរឹងដោយប្រឹង(មិនសូវប្រើ)។

        រុះ  → ជ្រុះ ជា(កិ.) ធ្លាក់ដោយរបេះ, របូត :ផ្លែឈើជ្រុះ។

        កាង  → ឆ្កាង ជា(កិ.) ដោតនឹងឈើអណ្តោតឱ្យលាចំកោង :ឆ្ពាងមាន់។ បើជា គុណកិរិយាក៏បាន មាន់ឆ្កាង។

        កូត  → ឆ្កូត ជា(កិ.) ជាស្នាមឬឆ្នូតនៅលើរបស់អ្វីមួយ។

        កៀស  →ឆ្កៀស ជា(កិ.) កៀសឆ្កៀស :ឆ្កៀសអំបុក។

        គង  → ឆ្គង ជា(គុ.)ដំណើរខុសទំនង, មិនគប្បី, មិនសម :សំដីឆ្គងមនុស្សឆ្គង។

        ង៉ក់  → ឆ្ងក់ ជា(កិ. វិ) ដែលមានដំណើរត្រង់ហើយរលាក់ផង :ដើរឆ្កក់ៗ។

        ងើយ  → ឆ្ងើយ ជា(គុ.) ដែលងើយឆ្គង, ដែលឆ្វេងឥតសណ្តាប់, ឥតបែបបទ :គាត់ហ្នឹងជាមនុស្សឆ្ងើយណាស់។

        ងោក  → ឈ្ងោក ជា(កិ.) បង្អោន, បន្ទោរក្បាលទាំងខ្លួនទៅមុខ :ឈ្ងោកតាមបង្អួច, ឈ្ងោកមើលមុខ។

        នេះ  → ច្នេះ ជា(និ.) នេះ, ប៉ុណ្ណេះ(ក្លាយមកពីដូចនេះ) មិនសូវប្រើ, ប្រើខ្លះតែក្នុងកាព្យ។

        នោះ  → ច្នោះ ជា(និ.) នោះ, ប៉ុណ្ណោះ(ក្លាយមកពីដូច្នោះ) មិនសូវប្រើ, ប្រើខ្លះតែក្នុងកាព្យ។

        បង   → ច្បង ជា(គុ.) ដែលជាបងបង្អស់, ដែលជាដើមបង្អស់, ដែលជាប្រធានធំជាងគេ :កូនច្បង។

        បាំង   → ច្បាំង ជា(កិ.) បប្រណាំងយកជ័យជំនះ ដោយគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ។

        មូល  → ឆ្មូល ជា(កិ.) ប្រមូលឱ្យមូលជាដុំ :ឆ្មូលសំពត់។

        មៀង  → ឆ្មៀង ជា(កិ.) បែរមើលចំហៀង :ឆ្មៀងមើល, ឆ្មៀងភ្នែកមើល។

    ផ្នត់ដើម[ជ-]

        បូត   → ច្បូត មាននៅខាងលើ។

        មូល  →ឆ្មូល មាននៅខាងលើ។

        មៀង  → ឆ្មៀង មាននៅខាងលើ។

        រាល  → ជ្រាល ជា(គុ.) ទេរ, ទាបម្ខាង ខ្ពស់ម្ខាង :ដីជ្រាល។

        រាវ  → ជ្រាវ ជា(កិ.) កកូរច្របល់, រាវរក។ បើជានាម ឈ្មោះភ្នំ១, ឈ្មោះភូមិ១, ក្នុងស្រុកថ្ពងក្នុងខេត្តកំពង់ស្ពឺ។

        រ៉ាវ   → ច្រាវ ជា(ឧ.) សូរសម្លេងលាន់ឮបែបស្រួយ :កែវបែក, សូរប្រាក់ធ្លាក់។ 

        រុល  → ជ្រុល ជា(កិ.ឬ កិ. វិ) ហួសកំណត់ :ជ្រុលពេក, ដើរជ្រុល, ដេកជ្រុល។

        រួញ  → ជ្រួញ ជា(កិ.) ដំណើរនៃស្បែកដែលមានសណ្ឋានជាផ្នត់ៗ :មុខជ្រួញ។

        រើស  → ជ្រើស ជា(កិ.) រើសរក, ស្រាល់រក, រើសសម្រាំង។

        រេ  → ជ្រេ ជា(គុ.)ដែលទេរ, ងាកបែរ មិនចំកណ្តាល ដែលល្អៀង :ថ្ងៃជ្រេរៀបនឹងលិច។

        រែក  → ជ្រែក ជា(កិ.) ជែកវែលចូល, ញែកចូល :ជ្រែកចូល, មារជ្រែក។

        លប  → ឈ្លប ជា(កិ.) លបមើលដោយស្ងាត់, លបស្តាប់។         

        លេច  → ឈ្លេច ជា(កិ.) ចាប់ច្របាច់ឱ្យបែក, ឱ្យពៀច, ឱ្យទ្រុឌ, ឱ្យទ្រោម។

    ផ្នត់ដើម[ត-]

        បក  → ត្បក ជា(កិ.) ខោកដោយក្រញរដៃ :ត្បកក្បាល។

        ឡើង  → ថ្លើង ជា(ន.) អ្នកដែលឡើងចាង, ដែលប្រហើន, មហាត។ ពួកល្មើសច្បាប់ឬអាជ្ញា)(ឧទ្ទាមបះ)។

        បារ  →  ត្បារ ជា(កិ.) មូរបង្វិល, ដុសខាត់រន្ធឬប្រហោងដោយតម្បារ :ត្បារត្រចៀក, ត្បាខ្ទុះបួស។

        រុល  → ត្រុល ជា(កិ. វិ) ដែលចេះតែរអិលទើសទាក់ :និយាយត្រុល។

        រួត  → ត្រួត ជា(កិ.) ពិនិត្យមើលឱ្យដឹងជាត្រឹមត្រូវឬមិនត្រឹមត្រូវទេ ហើយបង្គាប់បញ្ជាឱ្យធ្វើថែមទៀតដោយត្រឹមត្រូវ :ត្រួតមើល, ត្រួតបញ្ជី, ត្រួតពល។ 

        កល់  → ថ្កល់ ជា(កិ.ឬកិ. វិ) តម្កល់ឬនឹងណាស់, ដែលនឹងដូចគេតម្កល់។ 

        រៀប  → ត្រៀប ជា(កិ. វិ) ដែលដេរដាសដោយមានរបៀប ហាក់ដូចគេតម្រៀប :ឈរមើលត្រៀប, មើលទៅឃើញត្រៀប។

        រង  → ត្រង ជា(កិ.) ច្រោះ, ទ្រ, រងដោយតម្រង :ត្រងទឹក, ត្រងត្រី។    

    ផ្នត់ដើម[ទ-]

        រាប  → ទ្រាប ជា(ន.) បង្អែបធ្វើដោយអង្ករដំណើបឬល្ងឬដូង លាយកូរនឹងទឹកស្ករស្អិត រួចយកទៅសង្កត់ជាផែនៗ :ទ្រាបលាជ, ទ្រាបល្ង, ទ្រាបបាយ។ រីឯជា(កិ.) ផ្កាប់មុខគ្របសង្កត់ពីលើឬសង្កត់ដោយបាតដៃលើឈ្នក់ដាក់ផ្កាប់ទៅផ្ទាល់នឹងផ្ទៃភក់ក្នុងទឹក :ទ្រាបត្រី។

        នឹម  → ធ្នឹម ជាគ្រឿងគេហដ្ឋានជាមេផ្ទឹមសរសរទ្រជើងគកឬទោះឥតជើងគកក៏អាចប្រើបាន។

        រឹង  → ទ្រឹង ជា (កិ.) ឈប់ស្ងៀម, ដំអក់, ក្រាញដោយរឹងត្អឹង :ទ្រឹងមួយស្របក់, ឈរទ្រឹងដល់ណាទៀតម្តេចក៏មិនទៅ?

        រេល  → ទ្រេល ជា (កិ.ឬ កិរិ.) ធ្លាយជ្រាលចេញមក  :គំនរស្រូវទ្រេល, ធ្លាយទ្រេល។ រីឯជា (ន.) គំនរអ្វីៗដែលកើតដោយធ្លាយឬដោយស្រាវដាក់ :ពោះវៀនមួយទ្រេល, ស្រូវមួយទ្រេលជាដើម។

        លុង  → ធ្លុង ជា (ន.) តួសរសៃខ្មាញ់ដែលត្រកួញឬធ្លូញ : វេញបញ្ចូលធ្លុង, ខ្សែពីធ្លុង, ខ្សែមីធ្លុង។ ព. ប្រ. ធ្លុងមួយឬត្រូវធ្លុងគ្នា គឺរួមគំនិតគ្នា, វេញគំនិតចូលគ្នាគេវេញខ្សែបញ្ចូលធ្លុង។ រីឯជា (កិ.) ដែលច្រហឥតមានទើស : ទ្វារច្រហធ្លុង, មើលទៅឃើញធ្លុង(ធ្លួង)។ 

    ផ្នត់ដើម[ប-]

        ដឹង  → ប្ដឹង ជា (កិ.) ចោទប្រកាន់, តវ៉ា, ពោលទោសដោយមិនសុខចិត្ត ឱ្យអ្នកធំឬតុលាការបានជ្រាប, ជូនដំណឹង។ ប្តឹងផ្តល់ឬប្ដឹងផ្តល់ ប្ដឹងញូយៗឬប្ដឹងពីគ្នាទៅវិញទៅមក។

        ងូត  → ផ្ងូត ជា (កិ.) ញ៉ាំងឱ្យងូត, ងូតទឹកឱ្យ :ម្តាយងូតទឹកកូន។ តាមប្រភពពាក្យ ងូត (ញ៉ាំងអ្នកដទៃឱ្យ ងូត) គួរតែប្រើ ភ្ងួត ប៉ុន្តែធ្លាប់តែប្រើ ផ្ងូត យូរហើយ,ឬបើត្រូវការប្រើ ភ្ងូត ក៏សឹកតែបាន។

        អូន  → ប្អូន ជា (ន.) អ្នកដែលទីទៃពីបទ គឺអ្នកកើតក្រោយ ដែលឃើញពន្លឺព្រះអាទិត្យក្រោយដែលមានអាយុតិចជាងបង :ប្អូនប្រុស, ប្អូនស្រី, ប្អូនបង្កើត, ប្អូនបង្កើតពោះមួយ, ប្អូនបង្កើតម្តាយទីទៃ, ប្អូនបង្កើតឪពុកទីទៃ, ប្អូនថ្លៃស្រី, ប្អូនជីដូនមួយ, ប្អូនជីទួតមួយ, ប្អូនជីលួតមួយ, ប្អូនធម៌, ប្អូនសុំ ...។ពាក្យទំយើយថា អូន  និងបង។

        គូ  → ផ្គូ ជា (កិ.) ធ្វើជាគូ គឺផ្សំអ្វីៗដែលធៀប, ដែលផ្ទឹមនឹងគ្នាឱ្យបានជាមួយគូ :ផ្គូចំបាច់, ផ្គូទូកប្រណាំង។

        គួប  → ផ្គួប ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យគួបគ្នា :ផ្គួបចេស, ផ្គួបខ្សែ, ផ្កួបដៃ។

        ងំ  → ផ្ងំ  ជា (ក.) ធ្វើឱ្យងំ, ដាក់បង្អង់ទុកឱ្យងំចំហាយក្តៅ :ផ្ងំបាយ។

        ងើយ  → ផ្ងើយ ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យងើល, ចាប់ឱ្យងើល :ផ្ងើយឡើង, ចាប់ផ្ងើយ។

        ចាញ់  → ផ្ចាញ់ ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យចាញ់។ ផ្ចាញ់ផ្ទាល់ឬផ្ទាលផ្ចាញ់ ធ្វើឱ្យចាញ់ឱ្យរាងចាលលែងហ៊ានទៅទៀតឬផ្តន្ទាបង្អស់បង្អោនឱ្យមានអៀនអន់រាងចាល។

        ញ៉ាច់  →   ផ្ញាច់ ជា (ឧ.) សូរឮដោយទំពា :ទំពាផ្ញាច់ៗ។

        ញ៉ុក  → ផ្ញុក ជា (កិ.ឬកិ. រិ.) រុញដាក់ឱ្យញ៉ុកណែន, ចាប់ញាត់ត្រសុកទៅក្នុងទីសុកមម៉ុក :ផ្ញុកផែមទៀត, ដាក់ប៉ុណ្ណឹងល្មមហើយ កុំយកទៅផ្ញុកច្រើនពេក។

        ដុំ  → ផ្ដុំ ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យជាដុំ, ប្រមូល, រួបរួមឱ្យជាដុំឬជាពួក :ផ្តុំគ្នានៅមុខសាលារៀន។

        ដូរ  → ប្ដូរ ជា (កិ.) ផ្លាស់ពីមួយទៅមួយ, ផ្លាស់យកមួយមកឱ្យមួយទៅ, ផ្លាស់ពីនេះដាក់ទៅនោះ, ដូរ។ ប្តូរជីវិត ប្រថុយស្លាប់។

        ដួច  → ផ្ដួច ជា (កិ.) ដូចឡើង, កកើតឡើង, តាំងឡើងជាងមុន។ ផ្តួចផ្តើម តាំងកកើតឡើងជាមុនបង្អស់, ដូចឡើងដើមដំបូង។

        ដេក  → ផ្ដេក ជា (កិ.) ញ៉ាំងអ្នកដទៃឱ្យដេកឬរបស់អ្វីមួយឱ្យដេក :ផ្តេកកូន, ផ្តេកសសរ។ ផ្តេកចិត្ត បង្អោនចិត្តឱ្យស៊ប់ទៅរក។

        ទាត់  → ផ្ទាត់ ជា (កិ.) រលាស់, វាត់, ខ្ចាតចេញឬលោតដោយកម្លាំងដែលប្រឹងចំកោងផ្ទាត់ម្រាមដៃ, កំពឹសផ្តាត់លោតព្រាត ...។ ផ្ទៀងផ្ទាត់ ផ្ទៀងឱ្យទៀងទាត់។

        ទីង  → ផ្ទីង ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យដាំទីង, គំហុក, ចាប់លើកផ្អៀងឬផ្កាប់សម្រេងទឹកឱ្យអស់ឥតសំចៃ :ផ្ទីងឱ្យអស់, ចាក់ផ្ទីង។

        រាំង  → ប្រាំង (គ.ឬ ន.) ឈ្មោះរដូវក្តៅរាំងឥតទឹកភ្លៀង, ដែលមាននៅក្នុងសម័យរាំងភ្លៀងឬទាក់ទងដោយរដូវរាំង ឥតមានទឹកភ្លៀង :រដូវប្រាំង, ពោតប្រាំង។ ស្រែប្រាំង ស្រែសម្រាប់ស្ទូងបានតែក្នុងរដូវប្រាំង។ មនុស្សប្រាំង ជាមនុស្សដែលកំណាញ់ស្វិតស្វាញ សូម្បីមានស្មូមមកឈរស្រែសូមទាននៅមុខផ្ទះ ក៏ឥតដែលឱ្យទានដល់តិចតួចឡើយ។

        រាវ  → ប្រាវ ជា (ឧ.) សូរឮដោយកាច់, ជាន់, សង្កត់អ្វីៗដែលស្ងួតស្រួយឬវត្ថុនោះបាក់, ធ្លាក់ជាដើម។     

        លោត  → ប្លោត (កិ.រិ.) ដែលមានអាការរលាតរំលងឬបោលលោតៗផ្លោះៗ ដោយរហ័សភ្លែតកង្កែបលោតប្លោត, ទន្សាយលោតប្លោត, លោតប្លោតចុះ ប្លោតឡើង។

        សាយ  → ផ្សាយ (កិ.) ធ្វើឱ្យសាយចេញទៅ, ចេញសាយទៅទៅៈ ផ្សាយដំណឹង, ផ្សាយពាក្យ។

        សឹក  → ផ្សឹក (កិ.) បង្ខំឱ្យសឹកចេញចាកផ្នួស។ ធ្វើឆ្នាំងដីដែលនៅថ្មីមិនទាន់ប្រើសោះឱ្យស្និទ្ធសាច់ ដើម្បីនឹងប្រើកុំឱ្យជាប់ទឹកចេញបានៈ ផ្សឹកឆ្នាំងទឹក។

        អួ   → ផ្អួរ (គុ.) ដែលខួចរសជាតិមិនបប្រក្រតី ព្រោះអាប់អួ, ព្រោះទុកយូរហួសកាលកំណត់ៈ អង្ករផ្អួរ។ ដែលមានក្លិនក្តឹះបនន្តិចព្រោះអាប់អួៈ ក្លិនផ្អួរ, ធុំផ្អួរ។

        ដូរ  → ប្ដូរ (កិ.) ផ្លាស់ពីមួយទៅមួយ, ផ្លាស់យកមួយរួចយកមួយទៀត, ផ្លាស់ពីទីនេះទៅដាក់ទៅនោះ, ដូរ។ 

        ដឹង  → ប្ដឹង(កិ.) ចោទប្រកាន់, តវ៉ា, ពោលទោសដោយមិនសុខចិត្ត ឱ្យអ្នកធំឬតុលាការបានជ្រាប, ជូនដំណឹង។ ប្តឹងផ្តល់ ប្តឹងញយៗឬប្តឹងពីគ្នាទៅវិញទៅមក។

        ដាច់  → ផ្ដាច់(ក.) ធ្វើឱ្យដាច់។ ផ្ដាច់ផ្ដិលឬផ្ដិលដាច់ ផ្តិលឱ្យដាច់លែងមានតទៅទៀត។

        ជុំ  → ភ្ជុំ(កិ.) ធ្វើឱ្យជុំ, ឱ្យជួបជុំគ្នា, ឱ្យប្រជុំគ្នាៈ ភ្ជុំគ្នា, ភ្ជុំពល។

    ផ្នត់ដើម[ព-]

        រិញ   → ព្រិញ(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលរលើបរលងឬរលាបៗ, ស្តើងស្តួច, ច្រើននិយាយថា ព្រិញៗជា (វត្ថុរាវ) ទឹកហូរព្រិញៗ, ឈាមចេញព្រិញៗ។

        រិច  → ព្រិច(កិ.) ញាក់ទទាក់ស្លាបឬទទះស្លាបខ្លាំងដោយអំណាចកម្លាំងក្លៀវក្លារកញី (និយាយចំពោះតែលលកឈ្មោលមួយប្រភេទ) លលកព្រិច។ រីឯជា(ន.) ឈ្មោះរុក្ខជាតិព្រៃមួយប្រភេទ ស្លឹកប្រជាបន្លែ(អ្នកស្រុខ្លះហៅថា ស្លឹកប្រិច)។

        រុល  → ព្រុល(កិ.) ផ្អើលជ្រួលឡើង, ខ្ពុរឬហុយឡើងខ្ជោលទ្រលោមឡើង មូលព្រុលគឺមូសផ្អើលហើរមីរដេរដាស់, រំកាច់ភ្លើងព្រុលឡើង គឺរំកាច់ភ្លើងខ្ពុរខ្ជោលឡើងដោយបុករុក។ រីឯជា(ន.) ឈ្មោះសត្វចតុប្បាទព្រៃមួយប្រភេទ មានរូបរាងស្រដៀងនឹងជ្រូក ប៉ុន្តែមានមាឌតូចជាងច្រើន ជាសត្វរហ័សរហួនណាស់ ហៅថា ជ្រូកព្រុល គេយកខ្លាញ់ វាធ្វើជាឱសថឬតរម្ងោប់រោគងាស់សរសៃៈ ខ្លាញ់ជ្រូកព្រុល។

        ងក់  → ភ្ងក់(កិ. វិ.) អំពីដំណើរងក់ងើយរឿយៗ ដោយមានអាការនៃជរាបៀតបៀន ជាដើមៈ ដើរផ្ងក់ៗ, ធ្វើការផ្ងក់ៗ។

        ងប់  → ភ្ងប់(កិ.) ធ្វើឱ្យងប់ចុះ, ឱ្យទោរទៅមុខៈ ផ្ងុបចុះ, ចាប់ផ្ងុប។

        ងូត  → ភ្ងូត(កិ.) ញ៉ាំងអ្នកដទៃឱ្យងូត ម្តាយងូតទឹកឱ្យកូន។

        យួរ  → ព្យួរ(ក.) ពាក់, ថ្កក់, ចងបន្តោក, បន្តោងៈ ព្យួរសម្លៀកបំពាក់, ព្យួរសម្ពាយនឹងមែកឈើ។ ព្យួរទោស កាត់ទោសផ្អាកទុកមានកំណត់កាល។

        រួត  → ព្រួត(កិ.) ផ្គួបគ្នាឱ្យមាំ, បន្ថែមរួមគ្នា, ចោមជួយគ្នាៈ ប្រួតខ្សែជាពីរ, ប្រួតគ្នាវាយ។ រីឯ(ន.) ឈ្មោះភមរជាតិមួយបប្រភេទរូបថ្លោសជាងមេឃ្មុំផ្លិត តូចជាងមេឃ្មុំធំ សម្បុរ សបន្តិច ច្រើនកសំបុកជាផ្លិតស្រទាប់ៗ សម្បុរ ស នៅអាស្រ័យក្នុងប្រហោងរូងឈើ, ពាង, ក្អមជាដើម មានទឹកផ្អែមឡមៗ។

        រួម  → ព្រួម(កិ.) ធ្វើឱ្យមានរាងរួមជមតូចខាងចុងៈ ប្រួមបន្ទោះ ប្រួមធាងត្នោត, បិទបន្ទោះប្រួមខាងចុងឱ្យតូចជាងខាងគល់។

        រែក  → ព្រែក(ន.) ជ្រលងឬប្រឡាយធំជាងផ្លូវទឹកទន្លេទៅបឹងឬពីទីឯទៀតចូលមកទន្លេ, សមុទ្រ, បើកើតដោយជីកហៅថា ព្រែកជីក។ រីឯជា(គុ.) ដែលរយមឬភ្លោះជាប់គ្នាពីកំណើតៈ ម្រាមដៃព្រែក, ម្រាមជើងព្រែក, ផ្លែចេកព្រែក។ ចិត្តព្រែក ចិត្តដែលជាប់ដោយក្តីស្រឡាញ់បែកជាពីរងាកបែររកតែមួយចោលមួយក៏ពុំកើត។

    ផ្នត់ដើម[ម-]

        ង៉ក់  → ម្ងក់(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលធ្វើឬកមាយាង៉ិកង៉ក់ៈឬកម្ង៉ិកម៉្ងក់, ធ្វើម្ង៉ិកម្ង៉ក់(ច្រើនតែស្ត្រីឬកូនក្មេងតូច)។

        រីក  → ម្រីក(ន.) ដែលចេញអាការរិកៗរឿយៗ ធ្វើមុខម្រីកៗ, មេអំបៅធ្វើស្លាបម្រីកៗ។

        ចត់  → ម្ចត់(គុ.) ដែលមានរសចត់(ប្រើចំពោះតែគ្រឿងជ្រលក់ និងព័ណ៌) ទឹកម្ចត់, ព័ណ៌ម្ចត់ ទឹកជ្រលក់ដែលមានរសចត់ឬព័ណ៌ដែលកើតអំពីការជ្រលក់ដោយទឹកចត់ ដូចយ៉ាងទឹកជ្រលក់ចីវរឬព័ណ៌ចីវររបស់ពួកបព្វជិតពុទ្ធសាសនិក(បុរាណហៅថា អម្ចត់)។

        ជូរ  → ម្ជូរ(ន.)វត្ថុមានរសជូរ, ស្លឹក ឬផ្លែសម្រាប់ប្រើជាគ្រឿងជូរ ម្ជូរសណ្តាន់, ម្ជូរស្លឹកថ្នឹង, ម្ជូរក្រូចឆ្មា, ម្ជូរអំពិល។ល។ ឈ្មោះសម្លរដែលគេបង់ម្ជូរ សម្លរម្ជូរ។

        រោម  → ម្រោម(ន.) ឈ្មោះភមរជាតិពួកមួយ ស្រដៀងនឹងទឹកឃ្មុំតែតូចៗ, មិនចេះទិចទេ(ព្រោះគ្មានទ្រនិច) ចេះតែខាងរោមខាំបន្តិចៗ, ត្រឹបយកទឹកដម  និងលម្អងផ្កាដូចឃ្មុំ តែធ្វើសំបុកនៅក្នុងរន្ធឈើ មានទឹកផ្អែមឈ្ងុយ មានក្រមួនពណ៌ខ្មៅហៅថា ជ័រម្រោម, ម្រោមមានពីរយ៉ាងគឺ ម្រោមខ្សោយឬម្រោមតូចមានរូបរាងតូចៗបន្តិចមាន

មានទឹកផ្អែមឈ្ងុយស្រាល ម្រោមដំណើបឬម្រោមធំមារូបធំៗបន្តិច មានទឹកផ្អែមឈ្ងុយឆ្អិត។

        ហេប  → ម្ហេប(គុ.) ដំណើរហត់ហេវឬខ្សោយ ឈឺនិយាយម្ហេបៗ ដើរម្ហេបៗ។

        ហប  → ម្ហប(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលធ្វើមាត់ទុលហើបៗដោយមាត់ហបៗព្រោះខ្លាចឬព្រោះស្លន់ខ្លាំង។

        ហូប  → ម្ហូប(ន.) ភោជនមានសម្លជាដើមសម្រាប់ហូបគឺ សម្រាប់បរិភោគផ្សំនឹងបាយឬបបរឬក៏ផ្សំជាមួយនឹងនំដែលប្រើជាជំនួយបាយ ម្ហូបក្រៀម, ម្ហូបទឹក, ម្ហូបឆ្ងាញ់ពិសា, បរិភោគតែម្ហូបទទេ(ឥតបាយ)។

        ហើប  → ម្ហើប(កិ. វិ.) ដែលហើយៗរឿយៗ។

    ផ្នត់ដើម [រ-]

    ផ្នត់ដើម[ល-]

        កម  → ល្កម(គុ.) ដែផុយខ្លាំង ផុយល្កម។

        ហាច  → ល្ហាច(គុ.) ដែលរាចរាយឬសាយរាយពេញពាសមើលទៅឃើញស្ងាច ទឹកល្ហាច។ ព.ប្រ សម្តីល្ហាច សម្តីរាយពពាយឬភរភាយមិនចេះអស់មិនចេះហើយ។

        គង  → ល្គង(គុ.) ដែលតូចៗមូលៗរៀវចុងរៀបរៀងគ្នាឥតឆ្គង ម្រាមដៃរល្គង។ ដែលវាល្គងលើគ្នាស្រួលៗមើលទៅមិនទាស់ភ្នែក ទងត្រឡាចល្គងៗ(និយាយ រគងក៏បាន)។

        ងើ  → ល្ងើ(គុ.) ដែលមិនយល់សាច់ការអ្វីទាល់តែសោះឬមិនដឹងបែបបទ ល្ងើពកថ្ងាស់។

        បត់  → ល្បត់(ន.) កំណត់ឬកម្រិតដែលលត់លោហជាតិមានដែកជាដើម ជាងអ្នកស្គាល់ល្បត់ទើបរលត់កាំបិតមុតល្អ។ ដែកអស់ល្បត់ ដែលជាងលត់ច្រើនដងអស់សាច់មុតហើយ។ ព.ប្រ. មនុស្សអស់ល្បត់ មនុស្សដែលគេស្តីប្រដៅច្រើនលើកច្រើនដង ហើយនៅតែមិនកើតឬដែលអស់ទំនងអស់ឧបាយនឹងកែឱ្យល្អឡើងបាន អស់ល្បត់ប៉ុណ្ណឹងហើយ អស់ឧបាយនឹងស្តីប្រដៅទៅទៀតហើយ។

        បាក់  → ល្បាក់(ន.) ថ្នាក់ដែលពាត់របេះឬដែលមានសណ្ឋានដូចគេលាក់ឬដូច

ជាបាក់ ល្បាក់ច្រាំងទន្លេ, ល្បាក់ភ្នំ។

        មួត  → ល្មួត(គុ.) ដែលស្អិតជាប់គ្នាល្អួត ស្អិតល្មួត។(កិ. វិ.) ដែលចាប់ក្រណាន់ឬចាប់មាំស្អិតមិនងាយលែង ធ្វើការល្មួត, ចាប់គ្នាល្មួត, ចាប់សម្តីគ្នាល្មួត។

        វែង   → ល្វែង(ន.) ប៉ែកសង្កាត់ផ្ទះនៅត្រង់ចន្លោះជួរសរស ល្វែងផ្ទះ, ល្វែងសាលា, ល្វែងវិហារ, ផ្ទះប្រាំល្វែង។

        ហក់  → ល្ហក់(គុ.) (ពហុ.) ដែលសុទ្ធតែកំពុងលុតលាស់ឬដែលសុទ្ធតែកំពុងនៅក្មេងស្រលូតស្រឡះ ត្រឡាចចបោះទងល្ហក់, នៅក្មេងល្ហក់។

        ហាល  → ល្ហាល(ន.) លំហបឹង, លំហទឹក រហាលបឹង, រហាលទឹក។ (គុ.) ដែលស្រឡះត្លេវវាលរហោល(និយាយថា រហាលក៏បាន)។

        ហ៊ឹម  → ល្ហឹម(គុ.) ដែលវាធ្លុងត្លេវវែងលន្លឹម ទឹកឡើងចូលវាលល្ហឹម។

        ហែ  → ល្ហែ(ន.) ដំណើរនៅទំនេរដោយមានវេលាសម្រាក, ដំណើររយាលអំពីរវល់, អំពីសេក្តីនឿយហត់ នឿយឥតល្ហែ, ពេលល្ហែ។

        អៀច → ល្អៀច(គុ.) ដែលជ្រាយ, សើមប៉ផ្អៀចឬកខ្វក់គួរខ្ពើម ជ្រាយល្អៀច, ដីសើមល្អៀច។

    ផ្នត់ដើម[វ-]

        ហី  → វ្ហី(កិ. វិ.ឬគុ) ដែលសម្តែងអាការឆ្ងើយ, តោះតើយ, ព្រងើយកន្តើយធ្វើដូចមិនឃើញមិនឮ អង្គុយធ្វើវ្ហី។ វ្ហីទៅ(និ.) ក៏ដោយ,មិនរវល់ ឱ្យហើយ, បើគេមិនយក

វ្ហីទៅ!។

        ហ៊ើយ  → វ្ហើយ(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលតោះតើយ, ធ្វើព្រងើយ ធ្វើវ្ហើយ, ឬកវ្ហើយ។

    ផ្នត់ដើម[ស-]

        កក  → ស្ក(គ.) ដែលមិនដាក់គ្រាប់, ដែលឥតគ្រាប់ព្រោះស្ងួតទឹក ស្រូវស្កក, ពោតស្កក។ កិ.(ព. ប្រ.) នៅផ្អាកមិនហើយ, សំកកនៅ, ខកខានព្រោះមានឧបសគ្គណាមួយរារាំង ស្កកការ, ស្កកដំណើរឬការស្កក, ដំណើរស្កក។ ស្កកស្គឺ។

        កះ  → ស្កះ(គុ) ស្អេក, ដាសស្ទើរប្រគរលើគ្នា ផ្លែស្កះ, (មើលពាក្យ ស្អេក)។

        កាត់  → ស្កាត់(កិ.) ស្ទាក់ផ្លូវ, ស្ទាក់ដំណើរ ស្កាត់ផ្លូវ, ស្កាត់ច្រក។ និយាយស្កាត់ និយាយស្ទាក់ផ្តាច់តំណសម្តីមិនឱ្យមានតទៅទៀត។ល។

        កុន  → ស្កុន(កិ.) ទើសទាក់, ទាក់ការ, ទាស់ដំណើរ, នាំឱ្យរអាក់រអួលឬឱ្យអាក់ខាន, ឱ្យខកខាន, ឱ្យថ្លោះការ, ឱ្យខូចការ ស្កុនការ, ស្កុនគំនិត, ស្កុនដំណើរ។ ន. ការទើសទាក់, ឧបសគ្គ ប្រទះលើស្តុន។ កុំដើរពានស្កុន កុំស្កាត់ច្រកផ្លូវ កុំធ្វើស្រែស្រូវ នៅផ្លូវដំរី។

        កុយ  → ស្កុយ(គុ.) ដូចគ្នានឹងឆ្កុយ(តាមទម្លាប់និយាយច្រើនតែប្រើឆ្កុយជាង)។

        ញ៉ុក  → ស្ញុក(ប.) ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ ស្ញែ ថា ស្ញែស្ញុក ស្ញែក្រៃពេក, ថ្ដែថ្ដុក ចង្អៀតស្ញែស្ញុក, ដើមទន្សែបែកកូនស្ញែស្ញុក។

        ញ៉ូញ  → ស្ញូញ(គុ.) ស្រពោនជូរហួញមិនរីករាយ, ស្រពាប់ស្រពោនជ្រួញជ្រីវ(ចំពោះតែមុខ) មុខស្ញូញ, ធ្វើមុខស្ញូញ។ ស្ញូញស្ញាញ ធ្វើមុខស្ញូញទួញទាញៗ រួញថយក្រញាងធ្វមុខស្ញូញ។

        ញេញ  → ស្ញេញ(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលហា, បែកប្រេះឃើញស្ញាញច្បាស់លាស់(ច្រើនសរសេរស្ញេញជាង) សើចស្ញេញ, ប្រេះស្ញេញ, មាត់ស្ញេញ។

        ញ៉ែ  → ស្ញែ(គុ.) ដែលញឹកស្អេកដេរដាស(ចំពោះតែអ្វីៗដែលតូចៗ, ល្អិតៗ) ដំបៅស្ញែ, ដើមទន្សែបែកកូនស្ញែ។(មើលពាក្យ ស្ញុក)។

        ដាច់  → ស្ដាច់  → ស្ដេច(ន.) ក្សត្រិយ៍, អ្នកដែលកើតក្នុងវង្សក្សត្រិយ៍ ទីដែលសេ្ដចគង់, ជាតិស្ដេច។ ព. ផ្ទ. រាស្ត្រ។ 

        ដួច  → ស្ដួច(គុ.) រវៀវតូចមានថ្នាក់, មានគន្លាក់, មានលំដាប់, រាងធំគល់ស្ដួច    កណ្តាលតូចខាងចុង។ ស្ដួចស្តើង តិចពេក, មិនបរិបូរណ៌។

        តឹក  → ស្តឹក(កិ.) ស្រតឹកជ្រលៀក ដេកស្តឹក, ដួលស្តឹក។

        ទំ  → ស្ទំ(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលឈឺងំឬឈឺទំនោបន្តិចៗមិនបាត់ ឈឺពោះស្ទំ, ជំងឺស្ទំពោះ។

        ទក់  → ស្ទក់(គុ.) ដែលឡើងសាច់ស្ពោតឬស្ទីកស្គុយដោយបុក, ដោយទង្គិច, ដោយប៉ះដល់ត្រូវខ្លាំង អន្លូងក្បាលស្វាស្ទក់។ ដែលឡើងសាច់រលស្ពឹកមិនដឹងសម្ផស្សមិនស្រៀវមិនព្រឺជើងស្ទក់។

        ទង  → ស្ទង(ន.) ជាទងដែលទ្រទ្រង់ស្និតចេក(ដោយសញ្ជាតិ) ចេកមួយស្ទង។ (គុ.) ដែលមានសណ្ឋានវែងបន្តិចជាងទំហំ រាងស្ទង។

        ទាក់  → ស្ទាក់(កិ.) ស្កាត់មុខ, ស្កាត់រាំងឬខាំងពីមុខ ស្ទាក់គោ, ស្ទាក់ផ្លូវ, ស្ទាក់ដំណើរ។

        ទុល  → ស្ទុល(កិ. វិ.) ដែលទុលៗមិនឃើញរូប។ មាត់ប៉ោងស្ទុល។

        ទើង  → ស្ទើង(គុ.) ធំទើងមើង ដំរីស្តធំស្ទើង។

        ទើត  → ស្ទើត(កិ. វិ.ឬ គុ.) ដែល ងអើតឡើងឬដែលបះអើតខ្ពស់ឡើង ឯស្ទើត, រាងស្ទើត, ប៉ះស្ទើត។

        ប៉ឹម  → ស្ប៉ឹម(កិ. វិ.) ដែលស្ថិតនៅប៉ឹម, កំប្លឹម លៀនស្ប៉ឹម, កន្ទុយពស់ចេញស្ប៉ឹមពីក្នុងរន្ធ។

        ពុរ  → ស្ពុរ(កិ.វិ.ឬគុ.) ដែលឡើងសាច់ជ្រោកពពុរ, ស្ប៉ុរ សាច់ស្ពុរ, ហើមស្ពុល។

        លឹប  → ស្លឹប(គុ.) ដែលលឹបខ្លាំងតែមិនជិតពេក ត្របកភ្នែកស្លឹប។

        អាប់  → ស្អាប់(ប.) ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំជាមួយនឹកពាក្យ ស្អុះ ថា ស្អុះស្អាប់ ព្រោះអួអាប់ស្អុះខ្លាំង ក្តៅខស្អុះស្អាប់។ ព. ប្រ. រង្កៀសចិត្ត, ស្កៀបរមាស់ចិត្ត ស្អុះស្អាប់នៅជាមួយមិនកើត, គួរនៅដោយខ្លួនពីគ្នាទៅ កុំឱស្អុះស្អាប់យូរ!។

        កាត់  → ស្កាត់(កិ.) មាននៅខាងលើរួចហើយ។

        កក  → ស្កក(គុ.) មាននៅខាងលើរួចហើយ។

ទំរង់[ពស-]

        ទម្រង់(ពស-) ក៏មានប្រាំគឺ [ក-] [ច-] [ប-] [ត-]  និង[ស-]។

    ផ្នត់ដើម[ក-]

        កាយ  → កកាយ(កិ.) កាយរឿយៗ, ជីកដីជារន្ធ, ជារូង, ជារង, ជារណ្តៅដោយដៃ(មនុស្ស), ដោយជើង(សត្វ) មនុស្សកកាយដី, មាន់កកាយដី, អណ្តើកកកាយដី។

        កិត  → កកិត(កិ.) ពាល់, ដដុស,ឬប៉ះយ៉ាងស្រួល។

        កិល  → កកិល(កិ.) ទៅដោយគុទពីកន្លែងមួយទៅកន្លែងមួយទៀត មនុស្សខ្វិនកកិលដូចកូនក្មេង។

        កូរ  → កកូរ(កិ.) កូរញយៗ កកូរត្រុំឬ សម្ល។ (ន.) ឈ្មោះសម្លខ្មែរមួយប្រភេទ សម្លកកូរ។

        កេះ  → កកេះ(កិ.) កេះរឿយៗ ដោយក្រចកជាដើម។

        កោក  → កកោក(កិ. វិឬឧ.) សូរនិយាយខ្លាំងឥតក្រែងដែលឮកោកៗ និយាយកកោក។ គាត់និយាយកកោកកាលពីម្សិលមិញតែឥឡូវគាត់ស្លាប់បាត់។

        កោស  →កកោស(កិ.) កោសដោយធ្វេសប្រហែស ឥតមានបំណងនឹងធ្វើឱ្យវត្ថុមួយ  និងវត្ថុមួយរបករបោចខូចខាតឡើយ។

        ក្អឹក  → កក្អឹក(កិ. វិឬ គុ.) ក្ងឹកៗច្រើនដងមិនដាច់សូរ សើចកក្អឹក។

        ក្អៀក  → កក្អៀក(កិ. វិឬ ឧ.) ក្អៀកៗច្រើនដងមិនដាច់សូរ សើចកក្អៀក។ 

        ខឹក  →កខឹក(កិ. វិឬ ឧ.) ខឹកៗច្រើនដងមិនដាច់សូរ ហើយញាប់រន្ថាន់(សើច) សើចកខឹក។

    ផ្នត់ដើម[គ-]

        គឹក  → គគឹក(ឧ.) សូរឮដោយខ្យល់, ដោយទឹក ខ្យល់បក់គគឹកគឺ ខ្យល់បក់ឮសូរគឹកៗ។

        គ្រក់  → គគ្រក់(ឧ.) គ្រក់ៗ មិនដាច់សូរ(មើលពាក្យ គ្រក់ៗផង)។

        គ្រើម  → គគ្រើម(គុ.) ដែលនៅគ្រើមៗមិនល្អិតល្អ(មើលពាក្យ គ្រើមៗផង)។

        ឃូរ  → គឃូរ(ឧ.) សូរឮឃូរៗច្រើនដង ដូចជាហត់។

        គុក  → គគុក(គុ.) ដែលនៅក្តៅងំ ក្តៅគគុក។ សម្លនៅក្តៅគគុកមិនទាន់មាននរណាហូប។

        គ្រាំ  → គគ្រាំ(ឧ.) ដេលឮសូរគ្រាំងៗច្រើនដង រលកគគ្រាំង, វាទឹកគគ្រាំងគឺឮសូរគ្រាំងៗរឿយៗ(មើលពាក្យ គ្រាំងៗផង)។

        គ្រាំង  → គគ្រាំង(គុ.) ដែលមិនស្អាត មិនរលីង, ដែលមិនគម្រាំង, ដែលមាន

សភាវៈអ្វីប៉ះប្រឡាក់ហើយខះក្តាំង ស្បែកគគ្រាំង។

        គ្រឹក  → គគ្រឹក(ឧ.) សូរសន្ធឹកដើរច្រើនគ្នា មនុស្សដើរគគ្រឹក។

        គ្រុម  → គគ្រុម(ឧ.) គ្រុមៗមិនដាច់សូរ(មើលពាក្យ គ្រុមៗផង)។

        គ្រូក  → គគ្រូក(កិ. វិ.) ដែលឮសូរគ្រូកៗច្រើនដង យំគគ្រូក(ម.ព. គ្រូកផង)។

        គ្រួប  → គគ្រួប(ឧ.) ដែលឮគ្រួបៗ(ម.ព. គ្រួបៗផង)។

        ឃឹក  → គឃឹក(ឧ.) សូរឮឃឹកៗច្រើនដង(ម.ព. ឃឹកៗ)។

        ឃូស  → គឃូស(ឧ.) សូរឮឃូសៗច្រើនដង(ម.ព. ឃូសៗផង)។

    ផ្នត់ដើម[ង-]

        ងក់  → ងងក់(កិ. វិ.) ដែលងក់រឿយៗ ដើរងងក់, ធ្វើការងងក់, ច្រើននិយាយតែចំពោះមនុស្សចាស់ដែលដើរឬធ្វើការងើបៗ ងក់ដោយជរា។

        ងល់  → ងងល់(ប.) ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យងងឹត ងងឹតងងងល់គឺ ងងឹតពពើម។

        ងុយ  → ងងុយ(ន.) សេក្តីសម្រាប់កើតដោយរួយស្រយង់ស្រយុតទន់ក្នុងកាយនាំឱ្យចង់ដេក ងងុយដេក, ថ្ងៃនេះខ្ញុំធ្វើការមិនកើត ព្រោះយប់មិញខ្ញុំអត់ងងុយ។ ជ្រប់ងក់ចង់ដេក(មិនសូវប្រើ, ច្រើនប្រើថា ងុយឬងុយដេក, ងុយទទួលទានដំណេក)។

        ងូស  → ងងូស(ឧ.) ងូសៗរឿយៗ ចុះខ្ជិលអីខ្ជិលម្ល៉េះ, សព្វបើជីរ, ស្លឹកគ្រៃ, ម្ទេសក៏មិនដាស៊ីដែរ, ចេះតែងងូសទៅសុំគេស្ទើររាល់ថ្ងៃ, មិននឹកខ្មាសគេទេឬ?។

        ង៉េស  → ងង៉េស(ឧ.) សូរសំឡេងដែលឮង៉េសៗរឿយៗ ឈឹងង៉េស(ម.ព. ង៉េសៗផង)។

    
    ផ្នត់ដើម[ច-]

        ចាក់  → ចចាក់(កិ.) និយាយចុចនាយ, ចុចអាយរឿយៗ ដើម្បីឱ្យគេយល់ស្របតាម ចាំទៅនិយាយចចាក់ចចុចលមើល ក្រែងលោកើតការ។

        ច្រូច  → ចច្រូច(កិ.) 

        ចាច  → ចចាច

        ចឹក  → ចចឹក(កិ.) ចឹកប្របេះរឿយៗ ត្រីចង្វាចចឹក, ត្រីចចឹកកន្ទុយ។

        ចុច  → ចចុច

        ចើង  → ចចើង(កិ.) សំដែងអាការនរនាទ, រនះរនាត់, ចើងម៉ើងដោយថ្កើងចិត្ត ចង់បុណ្យបានបាប ចចើងចង់លោភរែងបាត់ធនទៅ មានះបាត់មិត្រឥតអ្នកជាផៅខេរខឹងឃោរឃៅរមែងបាត់អង្គ។

        ច្រែត  → ចច្រែត

    ផ្នត់ដើម[ជ-]

        ជីក  → ជជីក(កិ.ឬ កិ. វិ.) ទទួលសួរ, សួរឈ្លេចឈ្លី, សួររកបាតរកជម្រៅឱ្យឃើញឬសឃើញគល់ ចុះជជីកធ្វើអ្វី? កុំសួរជជីកខ្លាំងពេក។

        ជុះ  → ជជុះ

        ជ្រក  → ជជ្រក(កិ.ឬ កិ. វិ.) ទៅរកឃើញញឹកញាប់ឥតអៀនខ្មាស់ ដើរជជ្រកពីផ្ទះមួយទៅផ្ទះមួយ។

    ផ្នត់ដើម[ញ-]

        ញ័រ  → ញញ័រ(កិ. វិ.ឬ គុ) ដែលញ័រទទ្រើកដោយរងាឬដោយខ្លាច, ដោយរងា

ញញ័រ, ដើរញញ័រ។

        ញាក់  → ញញាក់(កិ. វិ.ឬ គុ) ដែលញ័រកន្ត្រាក់រឿយៗ, ញាក់រឿយៗ។ ញញាក់ញញ័រដែលញ័រញាក់ទទ្រាក់ទ្រើក។

        ញឹម  → ញញឹម(គុ.) ជាដំណើរដែលមានដូចសើចតែមិនចេញធ្មេញ។

        ញោច  → ញញោច(ប.) ពាក្យសម្រាប់ប្រើនិយាយផ្សំជាមួយនឹងពាក្យញញាក់ ញញាក់ញញោច គឺ ញាក់ៗញោចៗ។

    ផ្នត់ដើម[ដ-]

        ដុស  → ដដុស(កិ.) ដុសរឿយៗ, កកិតរឿយៗ ក្របីដដុសបង្គោលក្នុងក្រោល។

        ដែល  → ដដែល(និ.) តែបទ១, តែទី១, ដូចដើម, ដូចមុន, ដូចពាក្យថា ការធ្វើ

ដដែលៗ, នៅកន្លែងដដែល, និយាយធម៌ដដែលដូចពីមុន។

    ផ្នត់ដើម[ត-]

        តះ  → តតះ(កិ. វិ.) តះៗញញាក់ញញ័រ។

        តេះតោះ  → តតេះតតោះ(កិ.ឬ កិ. វិ) តេះតោះរឿយៗមិនលែង រកស៊ីតតេះតតោះសោះតែនៅស្ងៀម។

        តែងតោង → តតែងតតោង(កិ. វិ.ឬ គុ.) ដែលតែងតោងរឿយៗ។

        តែតោ  → តតែតតោ(កិ. វិ.ឬ គុ.) ដែលតែតោរឿយៗ ដើរតែតតោ, ដំណើរតតែតតោ។

        ត្រុន  → តត្រុន

        ត្រឹក  → តត្រឹក

    ផ្នត់ដើម[ទ-]

        ទាក់  → ទទាក់(កិ.) អង្រួនរលាក់ ទទាក់ម្សៅ, ទទាក់កន្ទក់។

        ទះ  → ទទះ(កិ.) រលាត់ស្លាប, វាយស្លាបទន្ថើន ដូចគេទះដដែលៗ មាន់ទទះស្លាបរងាវ។

        ទាស់  → ទទាស់(កិ.) ជាដំណើរដែលទាស់ញយៗ ដដែលៗ។

        ទឹក  → ទទឹក(កិ.) ត្រូវទឹក ទទឹកភ្លៀង, ទទឹកជោក។ (គុ.) ដែលត្រូវទឹក, ដិតទឹក, ដាបជ្រាបជោកដោយទឹក សំពត់ទទឹក, អាវទទឹក។

        ទ្រប  → ទទ្រប(កិ.ឬ កិ. វិ) ទ្រមៗចូល។

        ទ្រឹប  → ទទ្រឹប(កិ.ឬ កិ. វិ.) ទ្រឹកៗបន្តិចៗ ខំដើរទទ្រឹកៗទៅ!។

        ទ្រេត  → ទទ្រេត()ទេទទាបទៅជិតទ្រេដួល ដើរទទ្រេតត្រូតដូចមនុស្សស្រវឹង។

        ធាក់  → ទធាក់(កិ. កិ. វិ.) ធាក់កន្ត្រាក់ឬធាក់កន្ត្រាក់រឿយៗ ទធាក់ជើង, ដេកទធាក់។

    ផ្នត់ដើម[ប-] [ប៉-]

        បក់  → បបក់(កិ.) យកកន្សែងឬសំបត់បក់បោយកោយចូលទៅដោយល្បូង, ដោយថ្នម, ដោយសោះអន្ទង, ដោយនឹករលឹក។ បោះខ្សែសន្ទូចវែងដែលចងឬដោតនុយទាញអូសលើទឹកល្បូងបញ្ឆោតមច្ឆជាតិ ឱ្យត្របាក់ហើយវាត់ឡើង បបក់ត្រីរ៉ស់។ បបក់ព្រលឹង បក់បោយហៅព្រលឹងឬយោងអន្ទងព្រលឹងកូនក្មេងតូចដែលដួលឬដែលភ្ញាក់ខ្លាច, ឱ្យស្រាកភ័យ, ដោយបញ្ចេញសូរពីម៉ាត់ឮ បក់ៗ។

        ប្លោត  → ប៉ប្លោត(កិ. វិ.) ប្លោតៗរឿងៗ កង្កែបលោតប៉ប្លោត។

        ផង់  → ប៉ផង់(គុ.) ដែលផង់ក្រៃពេក ខ្សាច់ប៉ផង់, សម្បុរប៉ផូរប៉ផង់ សម្បុរផង់ម៉ដ្ឋខៃ។

        ផស  → ប៉ផស(ឧ.) សូរឮផសៗរឿយៗ។

        ផាង  → ប៉ផាង(ឧ.) សូរឮផាងៗរឿយៗ, ឮផាងៗផ្ទួនៗ។

        ផុក  → ប៉ផុក(កិ. វិ.) ផុកៗផ្ទួនៗ ញ័រពោះប៉ផុក។

        ផុត  → ប៉ផុត(កិ. វិ.) ចាប់ផុតៗ, ខ្វះតែបន្តិចទៀតនឹងដល់នឹងទាន់ ដេញចាប់ប៉ផុត, មកប៉ផុតនឹងទាន់។ ប៉ផុតប៉ផើយឬប្រផុតប្រផើយ រលិបរលោងស្ទើរខ្វះស្ទើរគ្រាន់ ម្ហូបប៉ផុតប៉ផើយ។

        ផូង  → ប៉ផូង(ឧ.) សូរឮផូងៗផ្ទួនៗ។

        ផូស  → ប៉ផូស(ឧ.) សូរឮផូសៗរឿយៗ។

        ផែត  → ប៉ផែត(ឧ.) សូរឮផែតៗរឿយៗ ព្រួសប៉ផែត។

        ផ្ងើក  → ប៉ផ្ងើក(កិ. វិ.) ផ្ងើកៗរឿយៗ ងោកប៉ផ្ងើក។

        ផ្ចប់  → ប៉ផ្ចប់(ឧ.) សូរឮផ្ចប់ៗរឿយៗ ជញ្ជក់មាត់ប៉ផ្ចប់។

        ផ្ញាច់  → ប៉ផ្ញាច់(ឧ.) សូរឮផ្ញាច់ៗរឿយៗ ទំពាប៉ផ្ញាច់, ទំពាស្លាបប៉ផ្ញាច់មិនដាច់ពីមាត់(ម. ព.)។

        ផ្ញាញ  → ប៉ផ្ញាញ(កិ. វិ.) ផ្ញាញៗរឿយៗ ទំពាប៉ផ្ញាញ។

        ផ្ញោញ  → ប៉ផ្ញោញ(កិ. វិ.) ផ្ញោញៗរឿយៗ ទំពាបាយប៉ផ្ញោញ។

        ផ្ដឺត  → ប៉ផ្ដឺត(កិ. វិ.ឬ គុ.) ផ្ដឺតៗក្រៃពេក។

        ផ្អឹះ  → ប៉ផ្អឹះ(កិ. វិ.) ដែលផ្អឹះៗមិនដាច់ ព្រួយចិត្តប៉ផ្អឹះ នឹងព្រួយផ្អឹះមិនស្រាក។

        ផ្អឹប  → ប៉ផ្អឹប(កិ. វិ.) ដែលផ្អឹបៗ រឿយៗ។

        ផ្អុក  → ប៉ផ្អុក(កិ. វិ.) ដែលផ្ងុកៗរឿយៗព្រោះភ័យ, ព្រោះព្រួយ ភ័យប៉ផ្អុក។

        ផ្អូក  → ប៉ផ្អូក(កិ. វិ.) ដែលផ្អូកនឹករឿយៗ។

        ផ្អូស  → ប៉ផ្អូស

        ផ្អៀច  → ប៉ផ្អៀច(គុ.) ដែលសើមជ្រាយរអៀច, ដីសើមប៉ផ្អៀច, នំកូរជ្រាយ

ប៉ផ្អៀច(ប្រើជាប៉ផ្ដៀច (ជើង ដ) ក៏បានតាមទម្លាប់ប្រើផ្សេងគ្នា)។

        ផ្អេះ  → ប៉ផ្អេះ()

        ផ្អែប  → ប៉ផ្អែប(កិ. វិ.) ដែលផ្អែបៗរឿយៗ យំប៉ផ្អែប, បាយពុះប៉ផ្អែប។

        ប៉ាច់   → ប៉ប៉ាច់(គុ.) ដែលជ្រាយពពុលជាន់ទៅរអិលសូរប៉ាច់ៗ ដីសើមប៉ប៉ាច់, មិនដឹងជាបង្ខំទៅធ្វើអ្វីទេ បើដីរអិលប៉ប៉ាច់យ៉ាងនេះ!។

        ប៉ិល   → ប៉ប៉ិលមើលពាក្យ ប៉ប្រិល។

        ប៉ែះ  → ប៉ប៉ែះ(កិ. វិ.) ដែលបញ្ចេញសម្តីបែះៗរឿយៗ ឆ្លើយប៉ប៉ែះ, និយាយប៉ប៉ែះ។

        ប៉ោច  → ប៉ប៉ោច(កិ. វិ.) ដែលបញ្ចេញសម្តីប៉ោចៗ រឿយៗ និយាយប៉ប៉ោច, ប្រាប់ប៉ប៉ោច។

        បោស  → បបោស(កិ.) បោសថ្នមៗរឿយៗ។

        ប្រាច់  → ប៉ប្រាច់(ឧ.) សូរឮប្រាច់ៗរឿយៗ។

        ប្រាវ  → ប៉ប្រាវ(ឧ.) សូរឮប្រាវៗរឿយៗ។

        ប្រុយ  → ប៉ប្រុយ(កិ. វិ.) ប្រុយៗមិនដាច់ រលឹមប៉ប្រុយ។

        ប្រូង  → ប៉ប្រូង(ឧ.) សូរឮប្រូងៗរឿយៗ ដោយលុយទឹកឬកញ្ជ្រោកទឹក ខំដើរលុយទឹកប៉ប្រូង។

        ប្រូច  → ប៉ប្រូច(កិ. វិ.) ដែលចេញប្រូចៗជាបន្តៗគ្នាមិនដាច់ ចេញប៉ប្រូច។

        ប្រេះ  → ប៉ប្រេះ(គុ.) ដែលទើបប្រេះខ្លះបន្តិច(ចំពោះតែដើមស្រូវផើម) សូវប៉ប្រេះ គឺស្រូវដែលបែកដង្ហើមហៀបនឹងចេញផ្កា។

        ប្លក់  → ប៉ប្លក់(ឧ.) សូរឮប្លក់ៗរឿយៗ។ ប៉ប្លិកប៉ប្លក់ គុ. ប្លិកប្លក់ពន់ពេកឬកពាប៉ប្លិកប៉ប្លក់។

        ប្លឺម  → ប៉ប្លឺម(កិ. វិ.) ប្លឺមៗបាត់ឃើញៗ ដើរប៉ប្លឺមក្នុងព្រៃតែម្នាក់ឯង។

        ប្លូក  → ប៉ប្លូក(ឧ.) ដែលឮសូរប្លូកៗរឿយៗមមិនដាច់ លុយទឹកប៉ប្លូក។

        ប្លើក  → ប៉ប្លើក(កិ.វិ.) ប្លើកៗរឿយៗ, ប្លើកចុះប្លើកឡើង ដើរប៉ប្លាក់ប្លើក, ងោក

ប៉ប្លើក(ម. ព. សើកប៉ប្លើកទៀតផង)។

        ផ្ចប់  → ប៉ផ្ចប់(ឧ.) សូរឮផ្ចប់ៗរឿយៗ ជញ្ជក់មាត់ប៉ផ្ចប់។

        ផ្អែប  →ប៉ផ្អែប(កិ. វិ.) ដែលផ្អែបៗរឿយៗ យំប៉ផ្អែប, បាយពុះប៉ផ្អែប។

        ប៉ះ  → ប៉ប៉ះ(កិ.) ធ្វើឱ្យប៉ះ, ផ្សែផ្សំ។

        បក់  →បបក់(កិ.) យកន្សែងឬសំពត់បក់បោកកោយចូលហៅដោយល្បូង, ដោយថ្នម, ដោយសោះអន្ទង, ដោយនឹករលឹក។

        ប៉ប់   → បប៉ប់

        ប៉ាច់   → ប៉ប៉ាច់(គុ.) មាននៅខាងលើរួចហើយ។

        ប៉ិល   → ប៉ប៉ិល

        ប៉ុក  → ប៉ប៉ុក(កិ.) ននៀលឬក្រាប, ដេកនៅទីមានផង់ធូលី មាន់ប៉ប៉ុកដី, ក្មេងប៉ប៉ុកដី។

        ប៉ុប  → ប៉ប៉ុប មានរួចនៅខាងលើ។

        ប៉ែះ  → ប៉ប៉ែះមានរួចនៅខាងលើ

        ប៉ោច  → ប៉ប៉ោច មានរួចនៅខាងលើ

        បោស  → បបោស មានរួចនៅខាងលើ

        ប្រច  → ប៉ប្រច (ឧ.) សូរឮប្រចៗរឿយៗ រាកប៉ប្រច។

        ប្រស  → ប៉ប្រស(ឧ.) សូរឮប្រសៗរឿយៗ ពត់ខ្លួនលាន់សរសៃប៉ប្រស។

        ប្រាច់  → ប៉ប្រាច់ មានខាងលើរួចហើយ។

        ប្រាវ  → ប៉ប្រាវ មានខាងលើរួចហើយ។

        ប្រិច  → ប៉ប្រិច(កិ.) កម្រើកត្របកភ្នែកបើកបិទៗយ៉ាងរហ័ស ប៉ប្រិចភ្នែក។ (ឧ.)សូរឮប្រិចៗឬប្រិបៗរឿយៗ។ និយាយថា ប៉ប្រឹបឬ សស្រឹបក៏បាន(តាមសូរឮដែល កំណត់បានខុសគ្នា)។

        ប្រិញ  → ប៉ប្រិញ(គុ.) ដែលក្រហមរេញ ស្មៅក្រហមប៉ប្រិញ, សំណាបក្រហម

ប៉ប្រិញ។

        ប្រិល  → ប៉ប្រិល

        ប្រុន  → ប៉ប្រុន(កិ. វិ.ឬគុ.) ប្រុនៗរឿយៗ រងាប៉ប្រុន, ឈរឱបដៃប៉ប្រុនអាចហៅថា(ត្រុន)ក៏បាន។

        ប្រុយ  → ប៉ប្រុយ(កិ. វិ.) ប្រុយៗមិន

        ប្រូង  → ប៉ប្រូង(ឧ.) មាននៅខាងលើ។

        ប្រូច  → ប៉ប្រូច(ឧ.) មាននៅខាងលើ។

        ប្រូស  → ប៉ប្រូស(ឧ.) មាននៅខាងលើ។

        ប្រេះ  → ប៉ប្រេះ(គុ.) ដែលទើបប្រេះខ្លះបន្តិច(ចំពោះតែដើមស្រូវផើម) សូវប៉ប្រេះ គឺស្រូវដែលបែកដង្ហើមហៀបនឹងចេញផ្កា។

        ប្រោក  → ប៉ប្រោក(ឧ.) សូរឮប្រោកៗរឿយៗ។

        ប្លក់  → ប៉ប្លក់(ឧ.) សូរឮប្លក់ៗរឿយៗ។ ប៉ប្លិកប៉ប្លក់ គុ. ប្លិកប្លក់ពន់ពេកឬកពាប៉ប្លិកប៉ប្លក់។

        ប្លាច់  → ប៉ប្លាច់

        ប្លាញ  → ប៉ប្លាញ(កិ. វិ.ឬ គុ.) ដែលប្លាញៗពន់ពេកនិយាយប៉ប្លាយ, មាត់រអិលប៉ប្លាញ។

        ប្លិច  → ប៉ប្លិច

        ប្លឺម  → ប៉ប្លឺម(កិ. វិ.) ប្លឺមៗបាត់ឃើញៗ ដើរប៉ប្លឺមក្នុងព្រៃតែម្នាក់ឯង។

        ប្លុង  → ប៉ប្លុង(គុ.) ដែលប្លុងៗបាត់ឃើញៗឬដែលមើលទៅឃើញត្រឡុងម្តងៗ មើលទៅឃើញភ្លើងប៉ប្លុង។ 

        ប្លូក  → ប៉ប្លូក(ឧ.) ដែលឮសូរប្លូកៗរឿយៗមមិនដាច់ លុយទឹកប៉ប្លូក។

        ប្លើក  → ប៉ប្លើក(កិ. វិ.) ប្លើកៗរឿយៗ, ប្លើកចុះប្លើកឡើង ដើរទៅប៉ប្លើក,ងោក

ប៉ប្លើក(ម.ព. សើកប៉ប្លើកទៀតផង)។

        ប្លោញ  → ប៉ប្លោញ(កិ. វិ.) ប្លោញៗរឿយៗ ទំពាប៉ប្លោញ។

        ប្លោត  → ប៉ប្លោត(កិ. វិ.) ប្លោតៗរឿងៗ កង្កែបលោតប៉ប្លោត។

        ផង់  → ប៉ផង់(គុ.) ដែលផង់ក្រៃពេក ខ្សាច់ប៉ផង់, សម្បុរប៉ផូរប៉ផង់ សម្បុរផង់ម៉ដ្ឋខៃ។

        ផស  → ប៉ផស(ឧ.) សូរឮផសៗរឿយៗ។

        ផាង  → ប៉ផាង(ឧ.) សូរឮផាងៗរឿយៗ, ឮផាងៗផ្ទួនៗ។

        ផុក  → ប៉ផុក(កិ. វិ.) ផុកៗផ្ទួនៗ ញ័រពោះប៉ផុក។

        ផុត  → ប៉ផុត(កិ. វិ.) ចាប់ផុតៗ, ខ្វះតែបន្តិចទៀតនឹងដល់នឹងទាន់ ដេញចាប់ប៉ផុត, មកប៉ផុតនឹងទាន់។ ប៉ផុតប៉ផើយឬប្រផុតប្រផើយ រលិបរលោងស្ទើរខ្វះស្ទើរគ្រាន់ ម្ហូបប៉ផុតប៉ផើយ។

        ផូង  → ប៉ផូង(ឧ.) សូរឮផូងៗផ្ទួនៗ។

        ផូស  → ប៉ផូស(ឧ.) សូរឮផូសៗរឿយៗ។

        ផែត  → ប៉ផែត(ឧ.) សូរឮផែតៗរឿយៗ ព្រួសប៉ផែត។

        ផ្ងើក  → ប៉ផ្ងើក(កិ. វិ.) ផ្ងើកៗរឿយៗ ងោកប៉ផ្ងើក។

        ផ្ញាច់  → ប៉ផ្ញាច់(ឧ.) សូរឮផ្ញាច់ៗរឿយៗ ទំពាប៉ផ្ញាច់, ទំពាស្លាបប៉ផ្ញាច់មិនដាច់ពីមាត់(ព. ព.)។

        ផ្ញាញ  → ប៉ផ្ញាញ(កិ. វិ.) ផ្ញាញៗរឿយៗ ទំពាប៉ផ្ញាញ។

        ផ្ញោញ  → ប៉ផ្ញោញ(កិ. វិ.) ផ្ញោញៗរឿយៗ ទំពាបាយប៉ផ្ញោញ។

        ផ្ដឺត  → ប៉ផ្ដឺត(កិ. វិ.ឬ គុ.) ផ្ដឺតៗក្រៃពេក។

        ផ្អឹះ  → ប៉ផ្អឹះ(កិ. វិ.) ដែលផ្អឹះៗមិនដាច់ ព្រួយចិត្តប៉ផ្អឹះ នឹងព្រួយផ្អឹះមិនស្រាក។

        ផ្អឹប  → ប៉ផ្អឹប(កិ. វិ.) ដែលផ្អឹបៗ រឿយៗ។

        ផ្អុក  → ប៉ផ្អុក(កិ. វិ.) ដែលផ្ងុកៗរឿយៗព្រោះភ័យ, ព្រោះព្រួយ ភ័យប៉ផ្អុក។

        ផ្អូក  → ប៉ផ្អូក(កិ. វិ.) ដែលផ្អូកនឹករឿយៗ។

        ផ្អូស  → ប៉ផ្អូស

        ផ្អៀច  → ប៉ផ្អៀច(គុ.) ដែលសើមជ្រាយរអៀច, ដីសើមប៉ផ្អៀច, នំកូរជ្រាយ

ប៉ផ្អៀច(ប្រើជាប៉ផ្ដៀច (ជើង ដ) ក៏បានតាមទម្លាប់ប្រើផ្សេងគ្នា)។

        ផ្អេះ  → ប៉ផ្អេះ

        បោស  → បបោស(កិ.) បោសថ្នមៗរឿយៗ។

    ផ្នត់ដើម[ព-]

        ពាក់  → ពពាក់(កិ.) ពាក់តម្រួតលើគ្នា, ច្រើននិយាយផ្សំជាមួយនឹងពាក្យ ពព័ន្ធ,  និងពាក្យពពួនឬប្រពួន ថា ពពាក់ពព័ន្ធ គឺពាក់ព័ន្ធលើគ្នា, ពពាក់ពពូន គឺប្រមមូលគ្នា 

ឬភ្ជុំផ្ដុំគ្នាជុំជិតពូនចុះពូនឡើង រត់ពពាក់ពពូន រត់ពូនចុះពូនោឡើងស្ទើរប៉ះទង្គិចគ្នា។

        ពាន  → ពពាន(កិ.) ពានពារលើគ្នា, ពានតម្រួតលើគ្នា គោឡើងពពានគ្នា គឺគោមួយឡើងលើគោមួយ ហើយមានគោមួយទៀតឡើងពានលើគោទី២នោះទៀត គឺឡើងបានត្រួតៗលើគ្នា២តម្រួត(គោក្របី)។

        ពុះ  → ពពុះ(ន.)កម្សូលឬព្រួចទឹកដែលប៉ោងឡើងដោយកម្លាំងប៉ះ, ទង្គិច, ខ្ពុរឡើងឬដោយកម្លាំងដេលពុះខ្ជោលឡើង ពពុះទឹក, ពពុះរលក, ពពុះបបរ, បែកពពុះមាត់, ទឹកត្នោតជុរឡើងពពុះស្កុល។ល។

        ពុរ  → ពពុរ(គុ.) ដែលពុរខ្លាំង គឺដែលពុរដោយបែកឬដោយជោរខ្លាំង, ដោយហើមខ្លាំង : ដីបែកភក់ពពុរ, បែកដីពពុរ, ស្វាយទុំជោរពពុរ, ហើមសាច់ពពុរ។ បើជា (ន.) ផងក៏បាន : ពពុរដី, ពពុរផេះឬ ពពុរដី, ពពុលផេះ។

        ពូន  → ពពូន(កិ.) ពូនចុះពូនឡើង : មនុស្សរត់ពពូន គឺពួកមនុស្សរត់ជ្រួលច្របល់ពូនស្ទើរប៉ះទង្គិចគ្នា(ប្រើជា ប្រពូន វិញក៏មាន)។

        ពួក  → ពពួក(ន.) ពួក, បន, ហ្វូង, ប្រជុំដោយមានចំនួនច្រើន ដោយឡែកៗ ទីទៃៗពីគ្នា : ពពួកសត្វ, ពពួកជនឬ ពពួកសត្វ, ពពួកជន។

        ពើម  → ពពើម(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលពើមៗព្រោះងងឹតមើលមិនច្បាស់លាស់ : ងងឹតពពើម, ដើររាវពពើម។ 

        ពៀច  → ពពាច(កិ.) អាចជាវត្ថុទន់ជ្រាយឱ្យរីកទំហំឱស្មើ : ពពាចម្សៅជ្រាយ។

        ពេន  → ពពេន(កិ.ឬកិ. វិ) ការពេនពាក់លើគ្នា, ដែលពេនលើគ្នា ឬពេនចុះពេនឡើង។

        ព្រាត  → ពព្រាត(គុ.) ដែលព្រាតៗរឿយៗ : រស្មីពព្រាត, ពន្លឺពព្រាត,។

        ព្រាយ  → ពព្រាយ(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលព្រាយៗរឿយៗ : ផ្កាភ្លើងពព្រាយ, ញញឹមពព្រាយ។

        ព្រិច  → ពព្រិចប

        ព្រឹម  → ពព្រឹម(កិ.) ដែលព្រឹមៗ, ដែលឃើញព្រឹមៗ : ភ្នែកពព្រឹម។

        ព្រឹស  → ពព្រឹស

        ព្រុស → ពព្រុស(គុ.) ដែលលាយចម្រុះពណ៌តែតូចៗ ផ្អុចៗ : សពព្រុស, ខ្មៅពព្រុស, ក្រហមពព្រុស។ ព.ប្រ. ចិត្តពព្រុស, សីលពព្រុស, ធម៌ពព្រុសចិត្ត, សីល, ធម៌ដែលសៅហ្មងផ្អុចៗ។

        ព្រូស  → ពព្រូស(ឧ.) សូរឮព្រូសៗរឿយៗ : មាន់បង្រះពព្រូស។

        ព្រួក  →  ពព្រួក(ឧ.) សូរឮព្រូកៗច្រើនដង(ម. ព. ប្រូកឬ ព្រូកផង)។ (គុ.) ដែលមានសាច់ពុកផុយឬស្រួយ ជាន់, ច្របាច់ឬចាក់ឮព្រួកៗឬដែលមានសាច់ព្រោក : សាច់ហើមពព្រួក។

        ព្រួច  → ពព្រួច(កិ.ឬកិ. វិ) ចេញព្រួចៗរឿយៗ, ដែលព្រួចៗច្រើនដង : ទឹកពុះពព្រួច។

        ព្រើត → ពព្រើត(កិ. វិ.) ព្រើតៗរឿយៗ : ញាក់ចិញ្ចើមពព្រើត។

        ព្រើម  → ពព្រើម(កិ.) ព្រើមខ្លាំង, ព្រើមឥតអាក់ : ធ្វើខ្លួនឱ្យនឹងធឹងបន្តិចទៅ កុំពព្រើមពេក!, ត្រីចង្វាជ្រើមពព្រើម ត្រីចង្វាច្រើនដែលជ្រើមក្នុងទឹកមើលទៅឃើញ។

        ព្រៀប  → ពព្រៀប(គុ.) ដែលពេញពៀបខ្លាំង : ទឹកឡើងពពៀបមាត់ច្រាំង។

        ភក់  → ពភក់(គុ.) ដែលមានសុទ្ធតែភក់ជ្រាយៗឥតមានទឹក : ដីភក់ៗ, ស្ទូងនៅស្រែពភក់ៗ។

        ភល  → ពភល(កិ. វិ.) ដែលចេញភលៗមក : ទឹកចេញពីររន្ធថ្មពភល។

        ភីង  → ពភីង(ឧ.) សូរឮភីងៗផ្ទួនៗ : ដេញចាប់ចោរពភីង, រត់ពភីង។

        ភឹប  → ពភឹប(ឧ.) សូរឮភឹបៗរឿយៗ : ស្លៀកសំពត់សម្លុយស្រុងហៀរកែងដើរឮសូរពភឹប គឺសំពត់ប៉ះនឹងស្មងជើងឮសូរភឹបៗ។

        ភឹល  → ពភឹល(ឧ.) សូរឮភឹលៗរឿយៗ : ហ្វូងព្រាបហើរពីដំបូលវិហារពភឹល គឺវាស្ទុះហើរបន្តគ្នាឮភឹលៗ។

        ភឺត  → ពភឺត(ឧ.) សូរឮភឺតៗផ្ទួនៗរឿយៗ : គោលង់ទឹកជំនន់ ដកដង្ហើមយ៉ាងពភឺត។

        ភឺស  → ពភឺស(ឧ.) សូរឮភឺសៗផ្ទួនៗរឿយៗ : គាត់ដកកូនឈើពភឺសអម្បាញ់មិញនេះសោះតើម្តេចក៏ថាគាត់ឈឺធ្ងន់?។

        ភុង  → ពភុង(ឧ.) សូរឮភុងៗរឿយៗ : សូរបំពង់ត្នោតរណ្តំគ្នាពភុង។

        ភូស  → ពភូស(ឧ.) សូរឮភូសៗរឿយៗ : ឮសូរធ្លាក់ឬទង្គិចអ្វីពភូសនៅត្រង់ខាងជើងផ្ទះ។

        ភ្លន  → ពភ្លន(កិ. វិ.) ភ្លនៗរឿយៗ : លេបពភ្លន។

        ភ្លឹះ  → ពភ្លឹះ(កិ. វិ.) ដែលភ្លឹះៗរឿយៗ : ធ្វើការពភ្លឹះ, អង្គុយពភ្លឹះទាល់ព្រឹក។

        ភ្លឹម  → ពភ្លឹម(គុ.) ដែលភ្លឹមៗ : ភ្នែកពភ្លឹម គឺភ្នែកដែលបើកព្រឹមៗ។

        ភ្លុក  → ពភ្លុក(ឧ.) សូរឮភ្លុកៗច្រើនដង។

        ភ្លុង  → ពភ្លុង(ឧ.) សូរឮភ្លុងៗរឿយៗ។

        ភ្លូក  → ពភ្លូក

        ភ្លើ  → ពភ្លើ(កិ. វិឬគុ.) ដែលភ្លើៗ ខុសបែបបទ :ឬកពភ្លើ, មនុស្សពភ្លើ, ដើរមកពភ្លើ។

        ភ្លើក  →ពភ្លើក(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលភ្លើកៗញើបៗ : ដំណើរពភ្លើក, ដើរពភ្លើក។

        ភ្លៀក  → ពភ្លៀក(កិ. វិ) ដែលភ្លៀកៗរឿយៗ : អង្គុយពពភ្លៀក, មើលពភ្លៀក។

        ភ្លែត  → ពភ្លែត(កិ. វិ.) ដែលភ្លែតៗរឿយៗ : ចេញអណ្តាតភ្លើងពភ្លែត។

        ភ្លែល  → ពភ្លែល(កិ. វិ.) ដែលភ្លែតៗរឿយៗ។

(សូមអធ្យាស្រ័យផងមិនអាចសម្រាយន័យនៃពាក្យទាំងអស់បានទេ មេត្តាស្វែងរកពាក្យនៅក្នុងវចនានុក្រមដើម្បីទុកជាចំណេះដឹងសម្រាប់អ្នកសិក្សាភាសាខ្មែរ សូមអរគុណ!!)

    ផ្នត់ដើម[ម-]

        មី  → មមី

        មឹះ  → មមឹះ

        មើក  → មមើក

        មៃ  → មមៃ

    ផ្នត់ដើម[រ-]

        កម  → រកម

        កឹក  → រកឹក

        កូត  → រកូត

        កៀស  → រកៀស

        ខក  → រខក

        ខក់  → រខក់

        ខាក  → រខាក

        ខិត  → រខិត

        ខូស  → រខូស

        ខែះ  → រខែះ

        គឹង  → រគឹង

        គើម  → រគើម

        ឃិកឃុក  → រឃិករឃុក

        ឃិងឃុង  → រឃិងរឃុង

        ឃុកឃាក់  → រឃុករឃាក់

        ឃុង  → រឃុង

        ឃុងឃាំង  → រឃុរឃាំង

        ងំ  → រងំ

        ងាក់ងើ  → រងាក់រងើ

        ង៉ាក់ង៉ើក  → រង៉ាក់រង៉ើក

        ងាប់  → រងាប់

        ង៉ឺត  → រង៉ឺត

        ងុម  → រងុម

        ង៉ូវ  → រង៉ូវ

        ងេងើ  → រងេរងើ

        ង៉ែ  → រង៉ែ

        ងោក  → រងោក

        ឆេតឆូត  → រឆេតរឆូត

        ញម  → រញម

        ញ៉ិបញ៉ុប  → រញ៉ិបរញ៉ុប

          ញ៉េចញ៉ាច  → រញ៉េចរញ៉ាច

        ញ៉េចញ៉ូច  → រញ៉េចរញ៉ូច

        ញ៉ែ  → រញ៉ែ

        ដាច់  → រដាច់

        ដាច់ដោច  → រដាច់រដោច

        ដឹក  → រដឹក

        ដុប  → រដុប

        ដោះ  → រដោះ

        ណិងណុង  → រណិងរណុង

        តិបតុប  → រតិបរតុប

        ទើស  → រទើស

        ហែក  → រហែក

        អៀច  → រអៀច

        អេចអូច  → រអេចរអូច

         អេះអុះ  → រអេះរអុះ            

    ផ្នត់ដើម[ល-]

        លៃ  → លលៃ

    ផ្នត់ដើម[ស-]

        សឹក  → សសឹក

        សុល  → សសុល

        សៀរ  → សសៀរ

        សោះ  → សសោះ

        ស្រិច  → សស្រិច

        ស្រិប  → សស្រិប

        ស្រឹង  → សស្រឹង

        ស្រុច  → សស្រុច

        ស្រ៊ុប  → សស្រ៊ុប

        ស្រូស  → សស្រូស

        ស្រោក  → សស្រោក

        ស្លក់  → សស្លក់

        ស្លន់  → សស្លន់

        ស្លើត  → សស្លើត

        ស្លោ  → សស្លោ

        សិត  → សសិត។

    ទម្រង់(ពស-)មានច្រើនបែបដូចជា៖ [ក្រ-], [គ្រ -], [ច្រ-], [ជ្រ-], [ត្រ-], [ទ្រ-] [ប្រ-], [ព្រ-], [ស្រ-], [វ្រ-], [អ'ង-], [អ'ញ-], [អ'ន-], [អ'ម-]។ 

    ផ្នត់ដើម[ក្រ-]

        ចាប់  → ក្រចាប់   

        វាត់  → ក្រវាត់

        វីវក់  → ក្រវិកក្រវក់

        ជាំ  → ក្រជាំ

        ញី  → ក្រញី

        ញ៉ឹង  →  ក្រញឹង

        ញឹប  → ក្រញឹប

        ញ៉ុច  → ក្រញ៉ុច

        ញ៉ុញ  → ក្រញុញ

        ទាំង  → ក្រទាំង

        ពង  → ក្រពង

        ពាត់  →ក្រពាត់

        ពុល  → ក្រពុល

        ពេញ  → ក្រពេញ

        ម៉ាច  → ក្រមាច

        មឹប  → ក្រមឹប

        ម៉ឺម  → ក្រមឺម

        ម៉ៅ  → ក្រម៉ៅ

        លឹប  → ក្រឡឹប

        វង់  → ក្រវង់

        វៀច  → ក្រវៀច

        វេច  → ក្រវេច

        ហល់  → ក្រហល់

        ឡែត  → ក្រឡែត

        អឺត  → ក្រអឺត               

        អុច  →ក្រអុច

    ផ្នត់ដើម[គ្រ-]

        ជូរ  → គ្រជូរ

        ជាំ  → គ្រជាំ

        ញេច  → គ្រញិច

        ញែង  → គ្រញែង

        លុក  → គ្រលុក

        វាត់  → គ្រវាត់

        វាស  → គ្រវាស

        វៀច  → គ្រវៀច

        វៀន  → គ្រវៀន

        ហ៊ឹម  → គ្រហឹម

        ហួច  → គ្រហួច

        ញឹក  → គ្រញឹក

        មើម  → គ្រមើម

    ផ្នត់ដើម[ច្រ-]

        ង៉ក់  → ច្រងក់

        ម៉ក់  → ច្រមក់

        មូល  → ច្រមូល

        លើស  → ច្រឡើស

        លោត  → ច្រឡោត

        វ៉ែប  → ច្រវែប

        ឡំ(លាយឡំ) → ច្រឡំ

        ឡឹង  → ច្រឡឹង

        ឡូក  → ច្រឡូក

        អូស  → ច្រអូស

        បល់  → ច្របល់

        បូក  → ច្របូក

        ពើង  → ច្រពើង

    ផ្នត់ដើម[ជ្រ-]

        ងក់  → ជ្រងក់

       ងំ  → ជ្រងំ

        មុជ  → ជ្រមុជ

    ផ្នត់ដើម[ត្រ-]

        កង  → ត្រកង

        បាញ់  → ត្របាញ់

        ងើល  → ត្រងើល

        ឈឹង  → ត្រឈឹង

        ដាប  → ត្រដាប

        ដុស  → ត្រដុស

        ដួច  → ត្រដួច

        ដោះ  → ត្រដោះ

        ដោក  → ត្រដោក

        បក  → ត្របក

        បាញ់  → ត្របាញ់

        ម៉ង់(ម៉ង់ៗ) → ត្រមង់

        មូល  → ត្រមុល

        មូល  → ត្រមោល

        មោង  → ត្រមោង

        សង  → ត្រសង

        សាយ  → ត្រសាយ

        សុល  → ត្រសុល

        សុស  → ត្រសុស

        ឡប់  → ត្រឡប់

    ផ្នត់ដើម[ទ្រ-]

        គោះ  → ទ្រគោះ

        មាំង  → ទ្រមាំង

        វះ  → ទ្រវះ

        វៀច  → ទ្រវៀច

        វែង  →ទ្រវែង

        ហ៊ឹង  → ទ្រហឹង

        ហោ  → ទ្រហោ

    ផ្នត់ដើម[ប្រ-]

        កប  → ប្រកប

        កល់  → ប្រកល់

        កាច់  → ប្រកាច់

        កាន់  → ប្រកាន់

        កាប់  → ប្រកាប់

        កុន  → ប្រកុន

        កើយ  → ប្រកើយ

        កៀក  → ប្រកៀក

        កោះ  → ប្រកោះ

        ខាំ  → ប្រខាំ

        គង  → ប្រគង

        គរ  → ប្រគរ

        ចាំ  → ប្រចាំ

        ចាក់ →ប្រចាក់

        ចាប់  → ប្រចាប់

        ចឹក  → ប្រចឹក

        ចួន/ជួន  → ប្រចួន/ប្រជួន

        ចួប  → ប្រចួប

        ចោម  → ប្រចោម

        ឆាំង  → ប្រឆាំង

        ជាប់  → ប្រជាប់

         ជុំ  → ប្រជុំ

        ជែង  →ប្រជែង

        ជ្រួស  → ប្រជ្រួស

        ជ្រៀត  → ប្រជ្រៀត

        ឈម  → ប្រឈម

        ឈ្លោះ  → ប្រឈ្លោះ

        ញាប់  → ប្រញាប់

        ញឹក  → ប្រញឹក

        ដំ  → ប្រដំ

        ដាល់  → ប្រដាល់

        ដិត  → ប្រដិត

        ដិត  → ប្រដិត

        ដូច  → ប្រដូច

        ដេញ  → ប្រដេញ

        ដោត  →ប្រដោត

        ដោល  → ប្រដោល

        តប់  → ប្រតប់

        តោក  → ប្រតោក

        តោង  → ប្រតោង

        ថួន  → ប្រថួន

        ទង់  → ប្រទង់

        ទល់  → ប្រទល់

        ទាក់  → ប្រទាក់

        ទាញ  → ប្រទាញ

        ទាល់  → ប្រទាល់

        ទាស់  → ប្រទាស់

        ទើស  →ប្រទើស

        ធាក់  → ប្រធាក់

        បិច  → ប្របិច

        បៀត  → ប្របៀត

        បេះ  → ប្របេះ

        បែក  → ប្របែក

        បោច  →ប្របោច

        ផាត់  → ប្រផាត់

        ផុត  → ប្រផុត

        ផូរ  → ប្រផូរ

        ផេះ  → ប្រផេះ

        ផ្នូល  → ប្រផ្នូល

        ពាក់  → ប្រពាក់

        ពាន  → ប្រពាន

        ពូន  → ប្រពូន

        ភើច  → ប្រភើច

        មុម  → ប្រមុម

        មូល  → ប្រមូល

        មើល  → ប្រមើល

        ម៉ោក  → ប្រមោក

        លង  → ប្រលង

        លូក  → ប្រលូក

        វាយ  → ប្រវាយ

        វែង  → ប្រវែង

        សាច  → ប្រសាច

        ហាក់  → ប្រហាក់

        ហែក  → ប្រហែក

        អូស  → ប្រអូស

        ឱប  → ប្រឱប

        កាក់  → ប្រកាក់

        កិត  → ប្រកិត

        ឆេះ  → ប្រឆេះ

        ជាប់  → ប្រជាប់

        ជួស  → ប្រជួស

    ផ្នត់ដើម[ស្រ-]

        កាក  → ស្រកាក

        ងាក  → ស្រងាក

        តឹក  → ស្រតឹក

        ទន់  → ស្រទន់

        បក់  → ស្របក់

        បាំង  → ស្របាំង

        ប៉ើក  → ស្រប៉ើក

        ពាប់  → ស្រពាប់

        ពិល  → ស្រពិល

        ពៀប  → ស្រពាប

        ម៉ុយ  → ស្រមុយ

        មូល  → ស្រមូល

        ម៉ើង  → ស្រមើង

        លះ  → ស្រលះ

        លាប  →ស្រលាប

        លឹប  → ស្រលឹប

        លុង  → ស្រលុង

        លូន  → ស្រលូន

        អាប់  → ស្រអាប់

        អែម  → ស្រអែម

    ផ្នត់ដើម[វ្រ-]

    ផ្នត់ដើម[អ'ង-]

        កុញ  → អង្កុញ

        ក្រត  → អង្ក្រត

        គប់  → អង្គប់

        គុល  → អង្គុល

        រុត  → អង្រុត

        វែង  → អង្វែង

        រូស  → អង្រូស

    ផ្នត់ដើម[អ'ញ-]

        ជុល  → អញ្ជុល

        ចង  →អញ្ចង

    ផ្នត់ដើម[អ'ន-]

        តយ(តយង៉យ)  → អន្តយ

        ត្រត  → អន្ត្រត

        ត្រឹក  → អន្ត្រឹក

        ត្រើក  → អន្ត្រើក

        ទ្រក់  → អន្ទ្រក់

        ទ្រត  → អន្ទ្រត

        ទ្រាក  → អន្ទ្រាក

        ដោត  → អណ្ដោត

        ត្រាក់  → អន្ត្រាក់

        ត្រុក  → អន្ត្រុក

        ត្រោក  → អន្ត្រោក

        ថម(ថមថយ) → អន្ថម

        ទាក់  → អន្ទាក់

        ទ្រក់  → អន្ទ្រក់

        ទ្រាក  → អន្ទ្រាក

        ទ្រឺត  → អន្ទ្រឺត

        ទ្រុក  → អន្ទ្រុក

        ទ្រើត  → អន្ទ្រើត

        ទ្រើម  → អន្ទ្រើម

        លង់  → អន្លង់

        លីង  → អន្លីង

    ផ្នត់ដើម[អ'ម-]

        បុក  → អំបុក

        ពាស → អំពាស

        ពុះ  → អំពុះ/អម្ពុះ

        ប៉ើក  → អំប៉ើក

        បែង  → អំបែង

        បោស  → អំបោស។      

ទម្រង់(ពសព-)

        មានច្រើនដូចជា [ក'ង-] [ក'ន-] [ក'ម-] [ប'ន-] [ប'ណ-] [ប'ញ-] [ប'ម-] [ព'ន-] [រ'ម-]។

    ផ្នត់ដើម​[ក'ង-]

        កុញ →  កង្កុញ

        កួច →  កង្កួច

        ខើញ → កង្ខើញ

        វល់ →  កង្វល់

        វៀច  → កង្វៀច

    ផ្នត់ដើម​[ក'ញ-]

        ចាស់ → កញ្ចាស់

        ឆត →  កញ្ឆត

        ច្រឹក →  កញ្ច្រឹក

        ច្រែង → កញ្ច្រែង

        ឆក់ →  កញ្ឆក់

        ឆិត →  កញ្ឆិត

        ឆែវ →  កញ្ឆែវ

        ឆោត → កញ្ឆោត

        ជួ →  កញ្ជួ

        ជ្រៀវ → កញ្ជ្រៀវ

        ឈូស → កញ្ឈូស

    ផ្នត់ដើម​[ក'ន-]

        ត្រង →  កន្ត្រង

        ដក់ →  កណ្ដក់

        ដាច →  កណ្ដាច

        ត្រាក → កន្ត្រាក

        ដាច់ →  កណ្ដាច់

        ទួល →  កន្ទួល

        ទ្រម →  កន្ទ្រម

        ទ្រុប →  កន្ទ្រុប

        ទ្រួក →  កន្ទ្រួក

        ធាត់ →  កន្ធាត់

        ធុច →  កន្ធុច

        ធុល →  កន្ធុល

        តើយ →  កន្តើយ

    ផ្នត់ដើម​[ក'ម-]

        បាប →  កំបាប

        ព្រើល → កំព្រើល

        ជាប់ →  កម្ជាប់

        បាក់ →  កំបាក់

        បាំង →  កំបាំង

        ប៉ាត →  កំប៉ាត

        បាប →  កំបាប

        ប៉េង → កំប៉េង

        បែក →  កំបែក

        ប៉ោង → កំប៉ោង

        ផិត → ​ កំផិត

        ពក →  កំពក

        ពក[ម-]​ + ព្រើល →កំព្រើល

        ពយ →  កំពយ

        ពុក →  កំពុក

        ពើង →  កំពើង

        ពៀច → កំពៀច

        ភរ →  កំភរ

        ភូត →  កំភូត

        រាប →  កម្រាប

        រើប →  កំរើប

        ហល់ → កំហល់

    ផ្នត់ដើម​[ក'ល-]

    ផ្នត់ដើម​[គ'ន-]

        លាក់ → គន្លាក់

        លាស់ → គន្លាស់

    ផ្នត់ដើម​[គ'ម-]

        រេច →  គំរេច

        រូ →  គំរូ

        រិះ →  គម្រិះ

        រឹល​  →  គំរឹល

    ផ្នត់ដើម​[ច'ង-]

        កៀស → ចង្កៀស

        វែក →  ចង្វែក

        គ្រោង → ចង្គ្រោង

        ហូរ →  ចង្ហូរ

        អូរ →  ចង្អូរ

    ផ្នត់ដើម​[ច'ន-]

        ទាស់ → ចន្ទាស់

        ទល់ → ចន្ទល់

    ផ្នត់ដើម​[ច'ម-]

        កាង → ចំកាង

        កោង → ចំកោង

        ខែង → ចំខែង

        តើត → ចំតើត​

        ទយ → ចំទយ

        ទាញ → ចំទាញ

        ទាស់ → ចំទាស់

        ទើត → ចំទើត

        ទើស → ចំទើស

        ទែង → ចំទែង

        បង → ចំបង

        ប្រាវ → ចំប្រាវ

        ពើប → ចំពើប

        ហុយ → ចំហុយ

        ហៀវ → ចំហៀវ

        អន់ → ចំអន់

        អាស → ចំអាស

        អើត → ចំអើត

    ផ្នត់ដើម​[ជ'ញ-]

        ជក់ → ជញ្ជក់

        ជាត់ → ជញ្ជាត់

        ជាន់ → ជញ្ជាន់

        ជូន → ជញ្ជូន

        ជែក → ជញ្ជែក

        ជ្រំ →  ជញ្ជ្រំ

        ជ្រាំង → ជញ្ជ្រាំង

    ផ្នត់ដើម​[ជ'ន-]

        ល →  ជន្ល

    ផ្នត់ដើម​[ជ'ម-]

        ទប់ →  ជំទប់

        ទយ → ជំទយ

        រឹត →  ជំរិត

        ទាញ → ជំទាញ

        រត់ →  ជំរត់

        រុញ →  ជំរុញ

        ទាស់ → ជំទាស់

    ផ្នត់ដើម​[ដ'ង-]

        កាប់ → ដង្កាប់

        កាវ →  ដង្កាវ

        គត់ →  ដង្គត់

        ហក់ →  ដង្ហក់

        ហែ →  ដង្ហែ

    ផ្នត់ដើម​[ដ'ន-]

        ដឹង  →  ដណ្ដឹង

        ដាំ →  ដណ្ដាំ

        ដើម →  ដណ្ដើម

    ផ្នត់ដើម​[ដ'ម-]

        ឡើង →  ដំឡើង

        បូក →  ដំបូក

    ផ្នត់ដើម​[ទ'ង-]

        គត់​  →   ទង្គត់​

    ផ្នត់ដើម​[ទ'ន-]

        ទាន់  →  ទន្ទាន់

        ទិញ​  →  ទន្ទិញ

        ទឹម  →  ទន្ទឹម

    ផ្នត់ដើម​[ត'ង-]

        [ត'ង-] + កៀប → តង្កៀប

    ផ្នត់ដើម​[ត'ល-]

    ផ្នត់ដើម​[ប'ង-]

        ក → បង្ក

        កុង → បង្កុង

        កើច → បង្កើច

        កើល → បង្កើល

        កឿង → បង្កឿង

        កេល → បង្កេល

        កែក → បង្កែក

        កោង → បង្កោង

        ក្រាប → បង្ក្រាប

        ក្រៀក → បង្ក្រៀក

        ខក → បង្ខក

        ខន → បង្ខន

        ខាក → បង្ខាក

        ខាត → បង្ខាត

        ខាន → បង្ខាន

        ខិត → បង្ខិត

        ខុស → បង្ខុស

        ខូង → បង្ខូង

        ខូច → បង្ខូច

        ខើច → បង្ខើច

        ខំ → បង្ខំ

        ខាំ → បង្ខាំ

        ខាំង → បង្ខាំង

        ខះ → បង្ខះ

        គង → បង្គង

        គរ → បង្គរ

        គាប់ → បង្គាប់

        គួរ → បង្គួរ

        គេច → បង្គេច

        គោះ → បង្គោះ

        គ្រប → បង្គ្រប

        គ្រប់ → បង្គ្រប់

        រួញ → បង្រួញ

        រួប → បង្រួប

        រួម → បង្រួម

        រៀន → បង្រៀន

        វិល → បង្វិល

        វឹក → បង្វឹក

        វៀន → បង្វៀន

        វៀះ → បង្វៀះ

        វែង → បង្វែង

        ហក → បង្ហក

        ហក់ → បង្ហក់

        ហត់ → បង្ហត់

        ហប → បង្ហប

        ហប់ → បង្ហប់

        ហល់ → បង្ហល់

        ហា → បង្ហា 

        ហាត់ → បង្ហាត់

        ហាប់ → បង្ហាប់

        ហិន → បង្ហិន

        ហិល → បង្ហិល

        ហុយ → បង្ហុយ

        ហូត → បង្ហូត

        ហូរ → បង្ហូរ

        ហួត → បង្ហួត

        ហួរ → បង្ហួរ

        ហួល → បង្ហួល

        ហួស → បង្ហួស

        ហើប → បង្ហើប

        ហើម → បង្ហើម

        ហើយ → បង្ហើយ

        ហើរ → បង្ហើរ

        ហៀរ → បង្ហៀរ

        ហេវ → បង្ហេវ

        ហែល → បង្ហែល

        ហោច → បង្ហោច

        ហោះ → បង្ហោះ

        អក → បង្អក

        អង់ → បង្អង់

        អត់ → បង្អត់

        អន់ → បង្អន់

        អរ → បង្អរ

        អស់ → បង្អស់

        អាក់ → បង្អាក់

        អាច → បង្អាច

        អាប់ → បង្អាប់

        អុរ → បង្អុរ

        អូន → បង្អូន

        អូស → បង្អូស

        អួត → បង្អួត

        អួល → បង្អួល

        អើត → បង្អើត

        អៀន → បង្អៀន

        អៀវ → បង្អៀវ

        អែន → បង្អែន

        អែប → បង្អែប

        អោត → បង្អោត

        ឱន → បង្អោន

        អៅ → បង្អៅ

        វេច → បង្វេច

        ហា → បង្ហា

        ហូរ → បង្ហូរ

        ហើម → បង្ហើម

        ហើយ → បង្ហើយ

        ហៀរ → បង្ហៀរ

        ហែប → បង្ហែប

        អាច → បង្អាច

        អែម → បង្អែម

        កើត → បង្កើត

        កើយ → បង្កើយ

        ហែ → បង្ហែ

        ការ → បង្ការ(បន្លែបង្ការ)

        កិន → បង្កិន(បង្កាច់បង្កិន)

        កៀរ →បង្កៀរ(បង្គោះបង្កៀរ)

         អែ →​ បង្អែ(បង្អែបង្អង់)

        គោល → បង្គោល

        កប់ → បង្កប់

        កាត់ → បង្កាត់

        កក → បង្កក

        កក់ → បង្កក់

        កាត់ → បង្កាត់

        ការ → បង្ការ

        កិន → បង្កិន

        កិល → បង្កិល

        កូក → បង្កូក

        កើត → បង្កើត

        កើន → បង្កើន

    ផ្នត់ដើម​[ប'ញ-]

         ចប់ →  បញ្ចប់

        ចាំ →  បញ្ចាំ

        ចាំង → បញ្ចាំង

        ចាច់ → បញ្ចាច់

        ចាល់ → បញ្ចាល់

        ចុះ →  បញ្ចុះ

        ចុក →  បញ្ចុក

        ចូល → បញ្ចូល

        ចៀស → បញ្ចៀស

        ចេះ →  បញ្ចេះ

        ចេញ → បញ្ចេញ

        ច្រក → បញ្ច្រក

        ច្រាស់ → បញ្ច្រាស

        ច្រិច → បញ្ច្រិច

        ច្រូច → បញ្ច្រូច

        ច្រោះ → បញ្ច្រោះ

        ឆាក → បញ្ឆាក

        ឆាច់ → បញ្ឆាច់

        ឆាប → បញ្ឆាប

        ឆិច →  បញ្ឆិច

        ឆិត →  បញ្ឆិត

        ឆឹក →  បញ្ឆឹក

        ឆុក →  បញ្ឆុក

        ឆួល → បញ្ឆួល

        ឆើត → បញ្ឆើត

        ឆៀង → បញ្ឆៀង

        ឆេះ →  បញ្ឆេះ

        ឆោត → បញ្ឆោត

        ជក់ →  បញ្ជក់

        ជច់ →  បញ្ជច់

        ជត →  បញ្ជត

        ជល់ → បញ្ជល់

        ជា →  បញ្ជា

        ជាក់ → បញ្ជាក់

        ជាន់ → បញ្ជាន់

        ជាប់ → បញ្ជាប់

        ជិះ →  បញ្ជិះ

        ជូន →  បញ្ជូន

        ជោះ → បញ្ជោះ

        ជោក → បញ្ជោក

        ជោរ → បញ្ជោរ

        ជ្រក → បញ្ជ្រក

        ជ្រាប → បញ្ជ្រាប

        ជ្រាល → បញ្ជ្រាល

        ជ្រិះ →  បញ្ជ្រិះ

        ជ្រុល → បញ្ជ្រុល

        ជ្រួស → បញ្ជ្រួស

        ឈប់ → បញ្ឈប់

        ឈរ → បញ្ឈរ

        ឈឺ →  បញ្ឈឺ

        ឈែល → បញ្ឈែល

        ញែម → បញ្ញែម

        ចង់ →  បញ្ចង់

        ចុក →  បញ្ចុក

        ជា →  បញ្ជា

    ផ្នត់ដើម​[ប'ន-]

        ទុំ →  បន្ទុំ

        ទាស → បន្ទាស

        ទាល → បន្ទាល

        ទាប → ​ បន្ទាប

        ទាន់ →  បន្ទាន់

        ទន់ →  បន្ទន់

        ទច់ →  បន្ទច់

​​        ទំ →  បន្ទំ

        ថោក → បន្ថោក

        ថែម →  បន្ថែម

        ថុច →  បន្ថុច

        ថយ →  បន្ថយ

        តើត →  បន្តើត

        តូច →  បន្តូច

        តុះ →  បន្តុះ

        តឹង →  បន្តឹង

        តក់ →  បន្តក់

        ត →  បន្ត

        ទុល →  បន្ទុល

        ទូល →  បន្ទូល

        ទើត →  បន្ទើត

        ទើរ →  បន្ទើរ

        ទេរ →  បន្ទេរ

        ទ្រាន់ → បន្ទ្រាន់

        ទ្រេត → បន្ទ្រេត

        ទ្រោម → បន្ទ្រោម

        ធំ →  បន្ធំ

        ធាត់​ →  បន្ធាត់

        ធូរ →  បន្ធូរ

        លឺ →  បន្លឺ

        លៀន → បន្លៀន

        សះ →  បន្សះ

        សល់ → បន្សល់

        សាត់ → បន្សាត់

​​        សាប → បន្សាប

        សាល់ → បន្សាល់

        ស៊ី →  បន្ស៊ី

        សើម → បន្សើម

        សោះ → បន្សោះ

        ឡប់ →  បន្លប់

        ឡឹម →  បន្លឹម

        តម →  បន្តម

​​        តិច →  បន្តិច

        តឹង →  បន្តឹង

        តើត →  បន្តើត

        តោង → បន្តោង

​    ​    ថើរ →  បន្ថើរ

        ថែ →  បន្ថែ

        ថែម →  បន្ថែម

        ទាត់(ទៀងទាត់) → បន្ទាត់

        ទាន់ →  បន្ទាន់

        ទាល់ → បន្ទាល់

        ទុក →  បន្ទុក

        ស៊ាំ →  បន្សាំ

    ផ្នត់ដើម​[ប'ម-]

        បង់ →  បំបង់

        បះ →  បំបះ

        ប៉ះ →  បំប៉ះ

        បត់ →  បំបត់

        បាក់ →  បំបាក់

        បាំង →  បំបាំង

        បាត់ → ​ បំបាត់

        ប៉ាន់ →  បំប៉ន

        បាន →  បំបាន

        ប៉ាន់ →  បំប៉ាន់

        បិទ →  បំបិទ

        ប៉ឹម →  បំប៉ឹម

        បួស →  បំបួស

        បៀត → បំបៀត

        បែក →  បំបែក

        បែន →  បំបែន

        បែរ →  បំបែរ

        ប៉ោង → បំប៉ោង

        បោរ →  បំបោរ

        បោល → បំបោល

        បៅ →  បំបៅ

        ប្រួម →  បំប្រួម

        ប្លេង →  បំប្លេង

        ប្លែង →  បំប្លែង

        ប្លោង → បំប្លោង

        ផត →  បំផត

        ផាយ → បំផាយ

        ផឹក →  បំផឹក

        ផុង →  បំផុង

        ផុត →  បំផុត

        ផុយ →  បំផុយ

        ផុល →  បំផុល

        ផុស →  បំផុស

        ផូរ →  បំផូរ

        ផើម →  បំផើម

        ផ្លាង →  បំផ្លាង

        ផ្លើស → បំផ្លើស

        ពក់ →  បំពក់

        ពង → ​ បំពង

        ពត់ →  បំពត់

        ពម →  បំពម

        ពាក់ →  បំពាក់

        ពាំង →  បំពាំង

        ពាន →  បំពាន

        ពារ →  បំពារ

        ពុល →  បំពុល

        ពួន →  បំពួន

        ពើង →  បំពើង

        ពៀច → បំពៀច

        ពេញ → បំពេញ

        ពេន →  បំពេន

        ពោក → បំពោក

        ពោប → បំពោប

        ពោរ →  បំពោរ

        ព្រង →  បំព្រង

        ព្រាង → បំព្រាង

        ព្រាច → បំព្រាច

        ព្រាត់ → បំព្រាត់

        ព្រុល → បំព្រុល

        ព្រៃ →  បំព្រៃ

        ភ្លាំង →  បំភ្លាំង

        ភ្លាត់ →  បំភ្លាត់

        ភ្លូក →  បំភ្លូក

        ភ្លឺ →  បំភ្លឺ

        ភ្លេច →  បំភ្លេច

        រាប →  បម្រាប

        ប៉ឹម →  បំប៉ឹម

        ផុត →  បំផុត

        ពាក់ →  បំពាក់

        ពើត →  បំពើត

    ផ្នត់ដើម​[ព'ង-]

        រត់ →  ពង្រត់

        រាប →  ពង្រាប

        រាយ →  ពង្រាយ

        រឹល →  ពង្រឹល

        វក់ →  ពង្វក់

        វាង →  ពង្វាង

    ផ្នត់ដើម​[ព'ញ-]

        ញាក់ →  ពញ្ញាក់

    ផ្នត់ដើម​[ព'ន-]

        លាត់ →  ពន្លាត់

        លត់ →  ពន្លត់

        លង់ →  ពន្លង់

        យារ →  ពន្យារ

         យល់ →  ពន្យល់

    ផ្នត់ដើម​[រ'ង-]

        កៀក  →  រង្កៀក

        កៀស →  រង្កៀស

        គោះ →  រង្គោះ

        វះ →  រង្វះ

        វង់ →  រង្វង់

        វាល់ →  រង្វាល់

        វាស់ →  រង្វាស់

    ផ្នត់ដើម​[រ'ន-]

        ដំ →  រណ្ដំ

    ផ្នត់ដើម​[រ'ម-]

        ហោក → រំហោក

        ហូរ →  រំហូរ

        ហូត →  រំហូត/ រម្ហូត

        សាយ → រំសាយ/រម្សាយ

​        លុង → រំលុង

        យោល → រំយោល

        ពុះ →  រំពុះ

        ភើក → ​ រំភើក

        ពឹង →  រំពឹង

        ប៉ើក →  រំប៉ើក

        កាច់ →  រំកាច់

        អុក →  រំអុក

        ហោក → រំហោក

        ហួត → ​ រំហួត

        សោះ →  រំសោះ

        សុស →  រំសុស

        សាយ → រំសាយ/រម្សាយ

        លេប →  រំលេប

        លេច →  រំលេច

        លើង →  រំលើង/រម្លើង

        លើក →  រំលើក

        លូត →  រំលូត/រម្លូត

        លីង →  រំលីង/រម្លីង

        លាយ → រំលាយ/រម្លាយ

        លស់ →  រំលស់/រម្លស់

        លត់ →  រំលត់/រម្លត់

        ពឹង →  រំពឹង

        ពត់ →  រំពត់

        ដោះ →  រំដោះ/ រម្ដោះ

        ងាប់ →  រំងាប់/រម្ងាប់

        ខាន →  រំខាន

        កិល →  រំកិល

    ផ្នត់ដើម​[ល'ន-]

​        លង់  →  លន្លង់

        លាម →  លន្លាម

        លឹម  →  លន្លឹម

    ផ្នត់ដើម​[ល'ម-]

        ឱន →  លំឱន

        ហោក → លំហោក

        នៅ →  លំនៅ

        នឹង →  លំនឹង

        នាច → លំនាច

    ផ្នត់ដើម​[វ'ល-]

    ផ្នត់ដើម​[ស'ង-]

        កាត់ →  សង្កាត់

        រួម →  សង្រួម

    ​    អន់  →  សង្អន់

        រែក​  →  សង្រែក

        វែង  →  សង្វែង

    ផ្នត់ដើម​[ស'ញ-]

        ជប់​  →  សញ្ជប

    ផ្នត់ដើម​[ស'ន-]

        សើម → សន្សើម

        លឹម → សន្លឹម

        ដាប → សណ្ដាប ​

        លឹម → សន្លឹម

        ដក →  សណ្ដក

        សឹម →  សន្សឹម

    ផ្នត់ដើម​[ស'ម-]

        អាង →  សំអាង

        រុក →   សំរុក

        ប៉ាត →  សំប៉ាត

        បក →   សំបក

        ដៅ →   សំដៅ

        ចត →   សំចត

        កុក →   សំកុក

        កាក →  សំកាក/សម្កាក

        កក →   សំកក/ សម្កក

        អាង →  សំអាង

        កក →   សំកក/សម្កក

ទម្រង់(ពពស-)

    ទម្រង់[ពពស-]មានតែពីរគត់ គឺ [ប្រ-]  និង[ស្រ-]។ 

        [ប្រ-] + ដាល់  → ប្រដាល់

        [ប្រ-] + ជល់  → ប្រជល់

        [ប្រ-] + កាន់  → ប្រកាន់

        [ស្រ-] + អាប់  → ស្រអាប់

        [ស្រ-] + លះ  → ស្រលះ

        [ស្រ-] + ទន់  → ស្រទន់

    ពាក្យបន្ថែមដើម

        ពាក្យបន្ថែមដើមជាពាក្យប្រើសម្រាប់បន្ថែមពីមុខនៃរបស់ពាក្យឬក៏សំនួនពាក្យមួយចំនួនដូចជាពាក្យ ការ សេក្តី ភាព។ ហើយគេបានបែងចែងជា ៣ទម្រង់គឺ៖

    ឧទាហរណ៍ ការសិក្សា សេក្តីសុខ ភាពជាមនុស្ស។

&lt;h1&gt;ផ្នត់ជែក&lt;/h1&gt;
==វិធីសាស្ត្រនៃការញែកព្យាង្គ==
គឺជាវិធីសាស្ត្រមួយសម្រាប់ធ្វើការញែកព្យាង្គឬក៏ព្យពា្ជនៈនៅក្នុងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរដែលចេញមកពីពាក្យឬសជាច្រើន ហើយគេបានបែងចែក ជា៤ទម្ងង់៖

===លាយដោយផ្នត់ជែក===
ផ្នត់ជែក ឋិតនៅកណ្តាលពាក្យរឹស។ ផ្នត់ជែកមានបីទំរង់គឺ៖

# ព្យព្ជានៈទោល(-ព-)
## ស្រៈ + ព្យព្ជានៈ(-សព-)  និង(-ស/ព-)
## ស្រៈ + ព្យព្ជានៈ + ព្យព្ជានៈ(-ពស/ព-)                                                   

====ទំរង់(-ព-)====
    ទំរង់[-ព-]ផ្នត់ជែកសំខាន់ៗមាន៣គឺ ៖ [-ន-] [-ប-] [-ម-]

        [-ន-] + កើយ  → ខ្នើយ

        [-ន-] + ជាន់  → ឈ្នាន់

        [-ន-] + សែង  → ស្នែង

        [-ប-] + លាយ  → ល្បាយ

        [-ប-] + លេង  → ល្បែង

        [-ប-] + លឿន  → ល្បឿន

        [-ម-] + ជួញ  → ឈ្មួញ

        [-ម-] + ដើរ  → ថ្មើរ

        [-ម-] + ចាំ  → ឆ្មាំ

        [-ម-] + ខូច  → ខ្មោច

        [-ម-] + គោះ  → ឃ្មោះ។

====ទម្រង់(-សព-)====
ទំរង់[-សព-]មាន [-អ'ង-] [-អ៊'ង-] [-អ'ម-] [-អ៊ម-] [-អ'ន-] [-អ៊'ន-]។ 

        [-អ'ង-] + ខ្វះ  → កង្វះ

        [-អ'ង-] + ខ្វារ  → កង្វារ

        [-អ៊'ង-] + ព្រោះ  → ពង្រោះ

        [-អ៊'ង-] + ព្រាត់  → ពង្រាត់

        [-អ៊'ង-] + ឃ្វាល  → គង្វាល

        [-អ'ម-] + ស្លាប់  → សំលាប់

        [-អ'ម-] + ខ្លាំង  → កំលាំង

        [-អ៊ម-] + ឈរ  → ជំហរ

        [-អ'ន-] + ខ្លាស់  → កន្លាស់

        [-អ៊'ន-] + ភ្លឺ  → ពន្លឺ

====ទម្រង់(-ស/ព-)====
ទំរង់[-ស/ព-]មានពីរគឺ [-អ៊/ន-]  និង[-អ៊/ប-]។ 
        [-អ៊/ន-] + រាប  → រនាប

        [-អ៊/ន-] + រាស់  → រនាស់

        [-អ៊/ប-] + រៀប  → របៀប

        [-អ៊/ប-] + រាំ  → របាំ

====ទម្រង់(-សព/ព)====
ទំរង់[-សព/ព-]មានពីរដូចគ្នាដែរគឺ [-អ'ម/ន-]  និង[-អ៊'ម/ន-]។

        [-អ'ម/ន-] + កើត  → កំណើត

        [-អ'ម/ន-] + ចេញ  → ចំនេញ

        [-អ៊'ម/ន-] + គិត  → គំនិត

        [-អ៊'ម/ន-] + ទិញ  → ទំនិញ។

===ពាក្យបន្ថែមចុង===
ពាក្យបន្ថែមដើមជាពាក្យប្រើសម្រាប់បន្ថែមពីខាងចុងនៃពាក្យឬក៏សំនួនពាក្យឱ្យមានន័យកាន់តែច្បាស់លាស់ពាក្យទាំងនោះមានដូចជា កម្ម កិច្ច ធម៌ និយម។

    ឧទាហរណ៍ កសិកម្ម កាតព្វកិច្ច សប្បុរសធម៌។

=ស័ក=
ក្នុងសៀវភៅ តម្រា – ហោរាស្រាស្ត្រប្រចាំគ្រួសារ របស់លោក អ៊ឹម បុរិន្ទ ដែលចេញផ្សាយ នៅឆ្នាំ ១៩៩៩ ត្រូវនឹងពុទ្ធសករាជ ២៥៤៣ បានបកស្រាយយ៉ាងដូច្នេះថា ៖
ក្នុងឆ្នាំទាំងឡាយរបស់ហោរាសាស្ត្រខ្មែរ តែងតែប្រើជាមួយនឹងស័ក ផង ។
{| class=&quot;wikitable&quot; 

|-
! colspan=&quot;8&quot;|ស័ករបស់ឆ្នាំនៃហោរាសាស្ត្រមានចំនួន ១០
|-
! ស័ក១
| ឯកស័ក
|-
! ស័ក២
| ទោស័ក
|-
! ស័ក៣
| ត្រីស័ក 
|-
! ស័ក៤
| ចត្វាស័ក 
|-
! ស័ក៥
| បញ្ចស័ក 
|-
! ស័ក៦
| ឆស័ក 
|-
! ស័ក៧
| សប្តស័ក 
|-
! ស័ក៨
| អដ្ឋស័ក 
|-
! ស័ក៩
| នព្វស័ក 
|-
! ស័ក១០
| សំរិទ្ធិស័ក 
|}
ស័កទី ១ គឺឯកស័ក ត្រូវបានចាប់ប្រើពីឆ្នាំកុររៀងមក គឺកុរ ឯកស័ក, ជូត ទោស័ក, ឆ្លូវ ត្រីស័ក ។ល។
ឧទាហរណ៍ៈ ក្នុងគ្រិស្តសករាជ ១៩៩៦ ចុល្លសករាជ ១៣៥៨នេះ គឺឆ្នាំ ជូត អដ្ឋស័ក ។
ឆ្នាំនេះ គ្រិស្តសករាជ ២០០៧ ត្រូវនឹងឆ្នាំ កុរ នព្វស័ក ព.ស ២៥៥១ ។
រៀបរៀងដោយ សុខគឹមហេង ឯកសារយោង</text>
      <sha1>d6lxhs7p3xjzoue5g573abp71sml8mb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>336691</id>
      <parentid>336684</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:25:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>កុត្តរ</username>
        <id>51123</id>
      </contributor>
      <origin>336691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="487569" sha1="nlgah9qxx6z3ef2bgjz1t7dqfbdtbyd" xml:space="preserve">'''[[យោ]]ង'''៖ សម្គាល់យានយន្តមានស្លាកលេខ:………………….….. ចុះថ្ងៃទី…....ខែ……..ឆ្នាំ……...

ចេញដោយមន្ទីសាធារៈការ និងដឹកជញ្ជូន រាជធានី/ខេត្ត……………….។


'''កិច្ចសន្យានេះធ្វើឡើងរវាង''' 

ក្រុមហ៊ុន............................................. មានតាំងស្ថិតនៅ.................... ភូមិ/ឃុំ/សង្កាត់.................... ខណ្ឌ/ស្រុក.................... រាជធានីភ្នំពេញ/ខេត្ត.................... តំណាងដោយឈ្មោះ.................................................. 

លេខអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ/​លិខិតឆ្លងដែន .............................ដែលតទៅហៅកាត់ថាជាភាគី (ក) ជាម្ចាស់ថ្មក្រានីត/ម្ចាស់រណ្តៅថ្មក្រានីត។

និង

ឈ្មោះ'''.....................................'''ភេទ'''...................'''សញ្ជាតិ'''..................'''ទីលំនៅបច្ចុបន្បន្នផ្ទះលេខ៖'''..................'''ផ្លូវលេខ'''..................'''ភូមិ/ឃុំ/សង្កាត់'''..................'''ខណ្ឌ/ស្រុក'''..................'''រាជធានីភ្នំពេញ/ខេត្ត'''...........................'''

លេខអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ/​លិខិតឆ្លងដែន'''.....................................'''លេខប័ណ្ណបើកបរ'''...............................'''ទូរសព្ទទំនាក់ទំនង'''.....................................'''ដែលតទៅហៅកាត់ជាភាគី '''(ខ) ម្ចាស់រថយន្ត/អ្នកបើកបរឡានដឹក'''។


ភាគីទាំងពីរបានព្រមព្រៀងគ្នាតាមលក្ខខណ្ឌដូចខាងក្រោមៈ 

ប្រការ១. កម្មវត្ថុ៖ 

-      ភាគី(ក)យល់ព្រមអោយភាគី(ខ)​ធ្វើសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនថ្មក្រានីតពីទីតាំងរបស់ខ្លួនទៅកាន់ទីតាំងដែលកំណត់តាមជាក់ស្តែងដែលបានឯកភាពគ្នាមុនការដឹក ហើយភាគី(ខ)បានយល់ព្រមទទួលនិងផ្តល់សេវាដឹកជញ្ជូនថ្មក្រានីតរបស់ភាគី(ក)ដោយផ្សារភ្ជាប់នូវលក្ខណ្ឌទំនួលខុសត្រូវដូចខាងក្រោម៖

ប្រការ២.​​ ទំនួលខុសត្រូវរបស់ភាគី(ក)

-      ផ្តល់ថ្មក្រានីតពីទីតាំងរបស់ខ្លួន អោយទៅភាគី(ខ)​ធ្វើការដឹកជញ្ចូនទៅកាន់ទីតាំងដែលបានកំណត់និងឯកភាពគ្នា។

-      រាប់ចំនួនរថយន្តដឹកក្នុងប្រតិបត្តិការដឹកថ្មក្រានីត និងផ្តល់ប័ណ្ណដឹកថ្មក្រានីតដឹកចេញពីទីតាំងរបស់ខ្លួនអោយទៅភាគី(ខ)ដើម្បីរក្សាទុកនិងទូទាត់ប្រាក់ឈ្នួលដឹក។

-      ទទួលខុសត្រូវលើការលើក និងទំលាក់ចុះថ្មក្រានីតពីលើរថយន្តរបស់ភាគី(ខ)មុនពេលចេញនិងទៅដល់គោលដៅកំណត់។

ប្រការ៤. ទំនួលខុសត្រូវរបស់ភាគី(ខ)

-      ភាគី(ខ)ត្រូវមានឡានសមស្រប និងស្របច្បាប់មកទទួលដឹកថ្មក្រានីតពីទីតាំងរបស់ភាគី(ក)ហើយធ្វើការដឹកជញ្ចូនទៅកាន់ទីតាំងដែលបានកំណត់របស់ភាគី(ក)​អោយទាន់ពេលវេលានិងប្រកបដោយសុវត្តិភាព។

-      ភាគី(ខ)​ធានាដឹកតែថ្មក្រានីតពីទីតាំងរឺរណ្តៅរបស់ភាគី(ក)​ទៅ​កាន់គោលដៅដែលបានឯកភាពគ្នានិងកំណត់ដោយភាគី(ក)ហើយយល់ព្រមធានាទទួលខុសត្រូវទាំងស្រុងលើរាល់បញ្ហាដែលកើតមានឡើងចំពោះការផ្តល់សេវាកម្មដឹកជញ្ចូននេះ។

-      ក្នុងករណីមានការផ្លាស់ប្តូរតៃកុងរថយន្ត/អ្នកបើកបររថយន្តដឹក ភាគី(ខ)ត្រូវជូនដំណឹងមកភាគី(ក)អោយបានមុនរយៈពេល............ ដើម្បីរៀបចំកិច្ចសន្យាសារជាថ្មីមុននឹងធ្វើការដឹកបាន។

ប្រការ៥. ការរំលាយកិច្ចសន្យា

-      ភាគីទាំងពីរមានសិទ្ធិលុបចោលកិច្ចសន្យានេះបានដោយត្រូវមានការជូនដំណឹងមុនរយៈពេល............។

-      ក្នុងកណីរភាគីណាមួយមិនបានអនុវត្តការដឹកជញ្ជូនលើសពីរយៈពេល​១៥ថ្ងៃដោយមិន​មាន

មូលហេតុ​​ រឺគ្មានការជូនដំណឹងមកកាន់ភាគីម្ខាងទៀត កិច្ចសន្យានេះនឹងត្រូវបានចាត់ទុកជាមោឃៈ។

ប្រការ៦. សុពលភាពនៃកិច្ចសន្យា

កិច្ចសន្យានេះមានសុពលភាពអនុវត្តចាប់ពីថ្ងៃដែលភាគីទាំងពីរនៃកិច្ចសន្យាចុះហត្ថលេខារឺផ្តិតមេដៃនេះតទៅ។ កិច្ចសន្យានេះធ្វើឡើងជាភាសាខ្មែរមានចំនួនពីរ(០៣)ច្បាប់ដើម មានអានុភាព អនុវត្តដូចគ្នាដោយ៖

- ប្រគល់ជូន ភាគី(ក) ចំនួនមួយ(ច្បាប់ដើម)។

- ប្រគល់ជូន ភាគី(ខ) ចំនួនមួយ(ច្បាប់ដើម)។

{| class=&quot;wikitable&quot;
|តំណាងក្រុមហ៊ុន ភាគី (ក)   


ឈ្មោះ.......................................  កាលបរិចេ្ឆទ............................
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|សាក្សី


ឈ្មោះ.......................................  កាលបរិចេ្ឆទ............................
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|អ្នកដឹក ភាគី (ខ)


ឈ្មោះ.......................................  កាលបរិចេ្ឆទ............................
|}
- ប្រគល់ជូន សាក្សី​ ចំនួនមួយ(ច្បាប់ដើម)។
សម្លឹងមើលទៅក្រោយនឹកដល់អតីតកាលដ៏កម្សត់ ឆ្នាំ២០១០
សម័យកាលនោះ ដំណើរគ្មានគោលដៅ ចេះតែត្រាច់ចរផ្សងព្រេង

=អក្សរ=
អក្ខរៈ ឬអក្សរ ឬវណ្ណៈមានពីរយ៉ាងគឺ៖ ស្រៈ ឬសរៈ និងព្យព្ជានៈ។ ស្រៈមានពីរពួក ស្រៈពេញតួ និងស្រៈនិស្ស័យ។ ហើយវាមានទម្រង់ និងទ្រង់នៃការសរសេរខុសប្លែកពីគ្នាដូចជា៖
*អក្សរត្រង់
*អក្សរជ្រៀង
*អក្សរមូល
*អក្សរខម
==អក្សរត្រង់==
អក្សរត្រង់គឺជាទម្រង់នៃប្រភេទអក្សរដែលគេសរសេរឱ្យមានជំហរត្រង់ទៅលើ តាមទំនងបន្ទាត់បញ្ឈរ។ បន្តែគេកម្រឃើញទម្រង់អក្សរ សរសេរទ្រេតទៅឆ្វេងណាស់(ទ្រេតទៅ
ក្រោយ)។

==អក្សរជ្រៀង==
គឺជាប្រភេទអក្សរដៃ ដែលមានជំហររាងទ្រេតទៅមុខ។
==អក្សរមូល==
គឺជាប្រភេទអក្សរដែលមានទម្រង់មូល។ គេច្រើនសរសេរអក្សរមូល នៅក្នុងសៀវភៅធម៌ ជាភាសាបាលីឬ សំស្ក្រឹត។ ម្យ៉ាងទៀតការសរសេរមន្តអាគមគាថា លើកន្សែងយ័ន្តលើអាវតេជះ សាក់លើខ្លួនប្រាណ ក៏គេនិយមប្រើអក្សរមូលដែរ។ ហើយនៅទូទាំងស្រុកសៀម(ថៃ) កាលណាគេសរសេរបាលីគាថា មន្តអាគម គឺគេសរសេរអក្សរមូលខ្មែរទាំងអស់។ គេនិយមយល់ថា កាលណាគេសរសេរអក្សរ(សៀម) នៅលើយ័ន្ត មន្តអាគមគាថា នោះមិនពូកែស័ក្តិសិទ្ធិ ដូចសរសេរអក្សរមូលខ្មែរទេ។
* ករណីលើកលែង
&lt;br&gt; ប៉ុន្តែជាករណីពិសេស ដែលជាទម្លាប់របស់ខ្មែរយើងស្រាប់ផង នៅលើស្លាកយីហោផ្ទះជំនួញ ស្លាករបស់មន្ទីរក្រសួងនានា ឈ្មោះចំណងជើងសៀវភៅ ឈ្មោះអ្នកនិពន្ធ... នោះគេច្រើនតែសរសេរអក្សរមូលផងដែរ។
&lt;br&gt; ឧទាហរណ៍
&lt;br&gt; រោងចក្រស្បែកជើង ក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ វចនានុក្រមខ្មែរ  ដោយព្រះឃោសាចារ្យ [[ជួន ណាត]]។

==អក្សរខម==
[[អក្សរខម]]មានទម្រង់ទ្រង់ទ្រាយមូល ប្រហាក់ប្រហែលនឹងអក្សរមូលដែរ។ 
អក្សរទាំងនោះមាន អក្សរ ឝ អក្សរ ឞ ប៉ុន្តែមានចំណុចប្លែកគ្នាខ្លះៗដូចជា៖
* គ្រប់តួអក្សរច្រើនមានងៀងជ្រុងបន្តិចនៅចុងមុំ។
* អក្សរ “ឝ”ឬ “ឞ” មានបន្ទាត់វះពោះភ្ជាប់ពីម្ខាងទៅម្ខាង “គ”ឬ “ម”។
&lt;br&gt; បញ្ជាក់​ ឞ តួនេះពុំមែនជាព្យព្ជានៈ ម ទេ គឺជាតួព្យព្ជានៈ ឞ (ហៅថា សប)ជាព្យពា្ជនៈសម្រាប់ភាសាសំស្ក្រឹត ពុំមានក្នុងភាសាបាលីខ្មែរទេ។ ក្នុងភាសាសំស្ក្រឹតមានព្យពា្ជនៈ “ស” បីតួ(បញ្ចេញសម្លេងខុសគ្នា)គឺ ឝ (ហៅថា សក) ឞ (ហៅថា សប) និង ស (អាចហៅ សល)បាន។ ខ្មែរធ្លាប់ប្រើ ឝ និងឞ តាំងពីសម័យមុនអង្គររហូតដល់ សម័យក្រោយអង្គរ។
&lt;br&gt; គេប្រើសរសេរ ខម ប្រហាក់ប្រហែលគ្នានឹងអក្សរមូលដែរ តែគេមិនសរសេរនៅក្នុងយ័ន្ត គាថានោះទេ។ គេច្រើនសរសេរសម្រាប់ ចុះចំណងជើងសៀវភៅ ចំណងជើងអត្ថបទ ឈ្មោះជំពូក វគ្គ ផ្នែកនៃសៀវភៅមួយ។ ដោយចង់ថែរក្សាទម្រង់អក្សរ បន្សល់ទុកមកដោយបុព្វបុរសខ្មែរ គេចម្លងគំរូអក្សរខមនេះពីសិលាចារឹក ក្រោយសម័យអង្គរខ្លះពីសាស្ត្រាស្លឹករឹតខ្លះ រក្សាទុកជាកេរមត៌កខាងអក្សរសាស្ត្រកុំឱ្យបាត់បង់។ភាសាខ្មែរហ្វេកប៊ុក

=ព្យព្ជានៈ=
ប្រវត្តិព្យញ្ជនៈ
ព្យញ្ជនៈដែលគេប្រើពីសម័យដើមជាព្យញ្ជនៈសំស្ក្រឹតមានចំនួនលើសពីចំនួនព្យញ្ជនៈបច្ចុប្បន្នពីរតួគឺ
ឞ និង ឝ ហៅថា          ស-ប (ឞ)    ស-ឝ (ឝ) ឯ ស ដែលយើងប្រើសព្វថ្ងៃហៅថា ស-ល។
            
* ឞ និង ឝ គេប្រើនៅសតវត្សទី ១៧ ហើយមកដល់ គ.ស ១៧៤៧ ឃើញថាគេប្រើតួអក្សរ ស ជំនួសវិញលើកលែងតែពីសម័យអង្គរទៅ។
ក្នុងសម័យបុរាណ ព្យញ្ជនៈមុទ្ធជៈ ដ ឋ ឌ ឍ ណ ឡ និង ឞ ឝ ទុកសម្រាប់ប្រើតែពាក្យមកពីបាលី   សំស្ក្រឹត ក្នុងពាក្យខ្មែរសុទ្ធលោកមិនប្រើទេ។ លោកយក៖
* ត          ប្រើជំនួស ដ       ឧទាហរណ៍ តល (ដល់)  
* ន          ប្រើជំនួស ណ     ឧទាហរណ៍ ឯនាម្យួ (ឯណាមួយ)
* ល        ប្រើជំនួស ឡ      ឧទាហរណ៍ លេយ (ឡើយ)។

  
ព្យព្ជានៈគឺជាតួអក្ខរៈឬអក្សរដែរប្រើសម្រាប់ប្រកបជាមួយស្រៈដ៏ទៃដែលបង្កើតបានទៅជាសូរសម្លេងឬពាក្យដ៏ទៃដែរមានន័យគ្រប់គ្រាន់អាចស្តាប់បាន។ ព្យព្ជានៈទាំងនោះមាន ៣៣តួ បានបែងចែកចេញជា ៦វគ្គឬពួក ហើយក្នុងនោះមានសេស ១វគ្គ និងគូ ៥វគ្គ។ វគ្គនីមួយៗ មានតួអក្សរ ៥តួ ឯសេសវគ្គមានអក្សរ ៨តួ។ 
វគ្គទាំងនោះមានដូចជា៖ 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
|+ព្យព្ជានៈទាំង៣៣តួ និងជើង
|-
! colspan=&quot;8&quot; |ព្យព្ជានៈ
|-
! វគ្គទី១
| ក្ក || ខ្ខ || គ្គ || ឃ្ឃ || ង្ង
|-
! វគ្គទី២
| ច្ច || ឆ្ឆ || ជ្ជ || ឈ្ឈ || ញ្ញ
|-
! វគ្គទី៣
| ដ្ដ || ឋ្ឋ || ឌ្ឌ || ឍ្ឍ || ណ្ណ
|-
! វគ្គទី៤
| ត្ត || ថ្ថ || ទ្ទ || ធ្ធ || ន្ន
|-
! វគ្គទី៥
| ប្ប || ផ្ផ || ព្ព || ភ្ភ || ម្ម
|-
! វគ្គទី៦(វគ្គសេស)
| យ្យ || រ្រ || ល្ល || វ្វ || ស្ស || ហ្ហ || ឡ || អ្អ
|}

* សម្គាល់ នៅក្នុងព្យព្ជានៈថៃគ្មានសម្លេង “អ៊” ទេមានតែសម្លេង “អ” ទាំងអស់។ ហើយគ្រប់ព្យព្ជានៈថៃដែលមានសញ្ញា ៎ នៅពីលើព្យព្ជានៈណាមួយតួនោះត្រូវអានបង្អូសសម្លេងធំឡើងទៅលើ ក្រៅពីនោះត្រូវអានបញ្ចេញសម្លេង ដូចភាសាខ្មែរយើងទាំងអស់។ នៅក្នុងព្យព្ជានៈរបស់ថៃមានទាំងអស់ ៤៤តួចែកចេញជា ៣គឺ៖
+ អក្សរមានសម្លេងខ្ពស់មាន ១១តួ (អានសម្លេងខ្ពស់ឡើងទៅលើ)
&lt;br&gt; + អក្សរសម្លេងខ្ពស់មាន ៩តួ(អានក្នុងបំពង់ក)
&lt;br&gt; + អក្សរសម្លេងទាប ២៤តួ(អានសម្លេងធម្មតា)។
ក៏ប៉ុន្តែនៅក្នុងភាសាខ្មែរ ព្យព្ជានៈទាំងឡាយមានសព្ទជា ពីរពួកគឺ ពួកសម្លេងតូចហៅថា អឃោសៈ(អ) និងពួកសម្លេងធំហៅថា ឃោសៈ(អ៊)។
==ព្យព្ជានៈប្លែកផ្ជើង==
ប្លែកផ្ជើងគឺជាវិធីយកជើងព្យព្ជានៈមួយ ទៅផ្សំជាមួយនឹងព្យព្ជានៈមួយទៀត ដើម្បីបង្កើតបានជាសំឡេងផ្សំពីបញ្ចូលគ្នា ឱ្យលាន់ឮក្នុងព្យាង្គតែមួយ។ នៅក្នុងភាសាខ្មែរយើង សម្បូរពាក្យដែលផ្សំសំឡេងពីររួមបញ្ចូលគ្នាមកតែមួយព្យាង្គ សម្រាប់អាន និយាយចេញមកភា្ជប់គ្នាដូជាសំឡេងភ្លោះ។
&lt;br&gt; ឧទាហរណ៍
* ក ្ប = ក្ប មានក្នុងពាក្យ  ក្បាល
* ខ ្ស = ខ្ស មានក្នុងពាក្យ ខ្សត់។
របៀបយកជើងទៅផ្ញើ(ផ្សំ) ជាមួយព្យព្ជានៈ គោល គឺព្យព្ជានៈមានឋានៈជាម្ចាស់មានរបៀបប្លែកគ្នា÷ 

ក.យកជើងផ្សំដាក់ពីក្រោមតួព្យព្ជានៈគោល។ជើងនោះមាន ្ក ្ខ ្គ ្ង ្ច ្ឆ ្ជ ្ញ
្ដ ្ឋ ្ឌ  ្ណ ្ត ្ថ ្ទ ្ធ ្ន ្ផ ្ព ្ភ ្ម ្ល ្វ ្ហ ្អ។ 

ឧទាហរណ៍ ក្លាយ ខ្លា គ្នា ឃ្លា។

ខ. យកជើងផ្សំដាក់ពីឆ្វេងតួព្យព្ជានៈ។ ជើងនោះមាន រ្រ។

ឧទាហរណ៍ ក្រ គ្រា ច្រាំង ជ្រាល ទ្រ។

គ.យកជើងផ្សំដាក់ពីក្រោម និងខាងស្តាំ។ ជើងនោះមាន ្ឃ ្ឈ ្ឍ ្ប ្យ ្ស។ 
សង្ឃ អភិវឌ្ឍ សប្បាយ រក្សា។

==ការប្រើប្រាស់ជើងអក្សរខ្មែរ==

ដោយហេតុថា មានករណីដោយឡែកខ្លះ ដែលពាក់ព័ន្ធទៅនឹងជើងជើងព្យព្ជានៈខ្មែរយើងនោះ សូមជម្រាបថា៖
&lt;br&gt; ១. ជើង ត្ត និងជើង ដ្ត មានរូបរាងដូចគ្នាអាចច្រឡំ ព្រោះការប្រើប្រាស់កន្លងមក ហាក់ដូចជាច្របូកច្របល់បន្តិច ដូចជាពក្យ ស្ដូកស្ដឹង  ផ្តិល(ទឹក) ផ្ដាច់ផ្ដិល។ ប៉ុន្តែអ្នកប្រាជ្ញបានកំណត់ការប្រើជើង(ត្ត) នៅផ្ញើពីក្រោមអក្សរ(ន) វាមានសំឡេងជាជើង(ត្ត) ទាំងអស់ដូចជាពាក្យ ប៉ុន្តែ កន្តែរ៉ែ កន្តាំង អន្តរាយ បន្តិចបន្តួច។ល។ លើកលែងតែពាក្យ ៤ម៉ាត់ចេញដែលជើង(្ត) យកទៅផ្ញើនឹង(ន) ទៅជាមានសំឡេងនោះគឺ សន្ដោសសន្ដាន ចិន្តា អន្ដរធាន។ ប៉ុន្តែបើជើង(ត) នៅផ្ញើពីក្រោមតួព្យព្ជានៈ(ណ) វិញនោះវាមានសំឡេងជា ដ វិញ ដូចជាពាក្យ សណ្ដែក សណ្ដាន់ កណ្ដៀវ កណ្ដុរ កណ្ដាល       អណ្តូង អណ្តើក។ល។
&lt;br&gt; ២. ចំពោះជើង ញ បើកាលណាត្រូវយកជើង(ញ) ទៅផ្ញើនឹងព្យព្ជានៈ(ញ)នោះ អក្សរ(ញ) ខាងលើត្រូវកំបុតជើង(ខ្នែង ្ញ)។ រីឯជើង(ញ) ដែលយកទៅផ្ញើនឹងតួ(ញ)នោះមានសិទ្ធិអាចរក្សាជើង(ខ្នែង ញ្ញ)នេះបាន។ 
ឧទាហរណ៍ បញ្ញើក្អែក បញ្ញត្តិ អនុញ្ញាត កញ្ញា សញ្ញា។
&lt;br&gt; ៣. ជើង ឡ គេមិនដែលប្រើវាទេ។
&lt;br&gt; ៤. ជើង(្ព) និងជើង(្វ) អាចប្រើចូលគ្នាបាន ដោយយកជើង(្វ) ទោផ្ញើក្រោមព្យព្ជានៈ(ព) ដូចជា  និព្វាន។
* សូមគូសបញ្ជាក់ថា
បុព្វបុរសយើងផ្លាស់បប្តូរ(ពៈ) ជា(វៈ) គឺប្រើជាមួយគ្នាជំនួសបាន ប៉ុន្តែគេមិនអាចយកជើង(ព) ទៅផ្ញើនឹងតួ(វ)ឡើយ។

== ទីតាំងសូរព្យញ្ជនៈខ្មែរ ==
អក្ខរៈកើតមកពីហេតុ ៣ យ៉ាង គឺ ឋានៈ ករណៈ បយតនៈ ដូចសំឡេងរគាំឮឡើង ព្រោះហេតុ ៣ យ៉ាង គឺ រគាំង អន្លូង និង អ្នកវាយ ។
ឋានៈ  បានដល់ ទីកើតរបស់អក្ខរៈ មាន ៦ គឺ
*កណ្ឋ ក
*តាលុ ពិដាន
*មុទ្ធ អញ្ចាញ
*ទន្ត ធ្មេញ
*ឱដ្ឋ បបូរមាត់
*នាសិកា ច្រមុះ
# [[កណ្ឌជៈ]] អ-វណ្ណៈ ក-វគ្គ និង ហ កើតត្រង់ ក ហៅថា '''កណ្ឋជៈ''' (សំលេងក្នុងឋានបំពង់ក) មាន​ ក, ខ, គ, ឃ, ង, ហ, អ
# [[តាលុជៈ]] ឥ-វណ្ណៈ ច-វគ្គ និង យ កើតត្រង់ ពិដាន ហៅថា '''តាលុជៈ''' (សំលេងត្រង់ពិដាន គឺ ត្រង់ក្រអូមមាត់) មាន ច, ឆ, ជ, ឈ, យ
# [[កណ្ឋតាលុជៈ]] ឯ កើតត្រង់ ក និង ពិដាន ហៅថា '''កណ្ឋតាលុជៈ'''
# [[សកដ្ឋាននាសិកដ្ឋានជៈ]]  ំ កើតត្រង់ ច្រមុះ ហៅថា នាសិកដ្ឋានជៈ ង ញ ណ ន ម កើតត្រង់ឋានៈរបស់ខ្លួន និង ច្រមុះ ហៅថា '''សកដ្ឋាននាសិកដ្ឋានជៈ''' ។ (សំលេងត្រង់ពីឋាន) មាន ញ, ណ, ន, ម
# [[មុទ្ធជៈ]] ដ-វគ្គ និង រ ល កើតត្រង់ អញ្ចាញ ហៅថា '''មុទ្ធជៈ''' (សំលេងកើតក្នុងក្បាល) មាន ដ, ឋ, ឌ, ឍ, រ
# [[ទន្តជៈ]]​​ ត-វគ្គ និង ល ស កើតត្រង់ ធ្មេញ ហៅថា​ '''ទន្តជៈ''' (សំលេងកើតត្រង់ ប្រទល់ធ្មេញ) មាន ដ, ថ,​ ទ, ធ, ល, ស, ឡ
# [[ឱដ្ឋជៈ]] ឧ-វណ្ណៈ និង ប-វគ្គ កើតត្រង់ បបូរមាត់ ហៅថា '''ឱដ្ឋជៈ''' (សំលេងកើតត្រង់រឹមបបូរមាត់) មាន ប, ផ, ព, ភ
# កណ្ឋោដ្ឋជៈ ឱ កើតត្រង់ ក និង បបូរមាត់ ហៅថា '''កណ្ឋោដ្ឋជៈ'''
# [[ទន្តោដ្ឋជៈ]] វ កើតត្រង់ ធ្មេញ និង បបូរមាត់ ហៅថា '''ទន្តោដ្ឋជៈ''' មាន វ។
ហ អក្សរដែលផ្សំនឹងព្យញ្ជនៈចុងវគ្គ ៥ តួ គឺ ង ញ ណ ន ម និង អន្តដ្ឋអក្សរ ៤ តួ គឺ យ រ ល វ លោកថា កើតត្រង់ទ្រូង ប៉ុន្តែបើ ហ មួយតួកើតត្រង់ក ដូចជា បញ្ហា, តុណ្ហី, ន្ហានំ, អម្ហិ, វុល្ហោ, (វុឡ្ហោ) ជិវ្ហា ជាដើម សម្រាប់ ង្ហ និង រ្ហ មិនមានប្រើក្នុងភាសាបាលីទេ។
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ &lt;center&gt;ព្យព្ជានៈទាំង៣២តួ&lt;/center&gt;
|-
! colspan=&quot;8&quot;|ព្យព្ជានៈ
|-
! [[កណ្ឌជៈ]] (សំលេងក្នុងឋានបំពង់ក)
| ក || ខ || គ || ឃ || ង|| ហ || អ
|-
! [[តាលុជៈ]] (សំលេងត្រង់ពិតាន គឺ ត្រង់ក្រអូមមាត់)
| ច || ឆ || ជ || ឈ || យ
|-
! [[សកដ្ឋាននាសិកដ្ឋានជៈ]] (សំលេងត្រង់ពីឋាន)
| ញ || ណ || ន || ម 
|-
! [[មុទ្ធជៈ]] (សំលេងកើតក្នុងក្បាល)
| ដ || ឋ || ឌ || ឍ || រ
|-
! [[ទន្តជៈ]]​​ (សំលេងកើតត្រង់ ប្រទល់ធ្មេញ)
| ដ || ថ || ទ || ធ | ល || ស || ឡ 
|-
! [[ឱដ្ឋជៈ]] (សំលេងកើតត្រង់រឹមបបូរមាត់)
| ប || ផ || ព || ភ  
|-
! [[ទន្តោដ្ឋជៈ]](សំលេងកើតត្រង់ច្រមុះ)
| វ
|}

=ស្រៈ=
ប្រវត្តិស្រ
អក្សរឥណ្ឌាប៉ែកខាងត្បូង ជាអក្សរសម្រាប់សរសេរភាសាក្លិង្គ និងភាសាសំស្ក្រឹតដែលជាភាសាពហុព្យាង្គ។ តាមធម្មតាភាសាពហុព្យាង្គប្រើស្រៈតិចណាស់។ ដើមឡើយខ្មែរយើងប្រើស្រៈដែលមានក្នុងតួអក្សរគឺស្រៈសំស្ក្រឹត ១៤ តួមាន៖ អ អា ឥ ឦ ឧ ឩ ឫ ឬ​ ឭ​​ ឮ ឯ ព្ធ ឱ ឪ និងនិគ្គហិត​ វិសជនីយ៍។
            
* នៅក្នុងសតវត្សទី ១៤ ដែលយើងមានចម្លាក់សិលាចារឹកក៏ឃើញថាចំនួនស្រៈនៅដដែល។ តែក្រោយមកដោយសារភាសាយើងជាភាសាមានពាក្យឯកព្យាង្គ និងទ្វិព្យាង្គច្រើន ដែលត្រូវការប្រើតួស្រៈច្រើនដើម្បីកុំឲ្យច្រឡំពាក្យគ្នា តែខ្មែរយើងនៅសម័យបុរាណនៅតែទ្រាំប្រើចំនួនស្រៈតិចអស់រយៈរាប់រយឆ្នាំ ដោយការប្រកាន់យកទំនៀមដើមតាមលំអានឥណ្ឌា។ ដូច្នេះហើយទើបយើងឃើញថា ចាស់បុរាណសរសេរពាក្យ ម្វាយ (មួយ) តាមលំនាំដើមរហូតមក។
* ដល់សតវត្សទី ១០ តែនៅដើមសតវត្សទី ១១ មកទើបលោកកែប្រែមកសរសេរជា ម្វយ៑ វិញ។ រហូតមកដល់សតវត្សទី ១៨ ទើបមានស្រៈ អួ ហើយក៏នៅសរសេរ ម្យួ ទៀត។​
ប្រការមួយទៀតតាំងពីយើងទទួលអរិយធម៌ឥណ្ឌារហូតមកដល់ផុតសម័យសិលាចារឹក (ស.វទី ១៤) ភាសាខ្មែរជាភាសាទី២ គឺជាភាសាសម្រាប់ជនសាមញ្ញ ឯភាសាសម្រាប់ប្រើជាផ្លូវការក្នុងរាជការ ប្រើជាភាសាកាទូត និងកត់ត្រាវិទ្យាផ្សេងៗជាដើម គេប្រើភាសាសំស្ក្រឹត។
ភាសាសំស្ក្រឹតជាភាសាពិបាករៀនណាស់ ត្រូវចំណាយពេលរាប់សិបឆ្នាំទើបអាចចេះចាំប្រើការបាន។ ប៉ុន្តែជាភាសាដែលមានក្បួនខ្នាតហ្មត់ចត់ប្រើការសម្រាប់សម្តែងការនឹកគិតរបស់មនុស្សបានដោយច្បាស់លាស់។ ដូច្នេះហើយទើបអ្នកសិក្សាខំប្រឹងរៀនសូត្រតែភាសាសំស្ក្រឹត ហើយខំតុបតែងថែទាំចម្លងទូកសំស្ក្រឹត  តែធ្វេសប្រហែសមិនបានរៀប​ចំ​​ផ្ចិតផ្ចង់កំពង់ខ្មែរផងទេ។ ដោយយល់ភាសាខ្មែរខ្វះគ្រឿងសម្គាល់ខ្លះដាក់តាងសំឡេងមិនគ្រប់គ្រាន់ក៏មិនជាអ្វីដែរ ព្រោះគេមិនប្រើភាសាខ្មែរក្នុងការណ៍សំខាន់ៗផង។
* មកដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៤ ខ្មែរត្រូវជួបគ្រោះកាចដោយពួកសៀមដែលធ្លាប់ជាខេត្តចំណុះខ្មែរ បានលើកទ័ពមកច្បាំងហើយយកជ័យជម្នះ និងយកបាន[[ក្រុងអង្គរ]]។ ពួកវាបានកេណ្ឌប្រមូលអ្នកប្រាជ្ញ គម្ពីរសិល្ប៍សាស្ត្រនានារបស់ខ្មែរទៅស្រុកសៀមអស់គ្មានសល់។ ឯខ្មែរយើងខំតែរត់គេចពួនដើម្បីបានរស់ មិនបានគិតគូរក្បួនខ្នាតអ្វីទាំងអស់ សមនឹងគ្មានគ្រូទៀតផង ភាសាសំស្ក្រឹតក៏រលត់សូន្យក្នុងប្រទេសខ្មែររវាងមួយតមនុស្ស ព្រមទាំងវិជ្ជាការដែលយើងធ្លាប់អាស្រ័យភាសានោះផង។
* មកដល់ដើមសតវត្សទី ១៥ រាជការបានចាកចោលក្រុងយសោធបុរៈ ភាសាសំស្រ្កឹតរលាយបាក់បែក ដោយឡែកនៅភាសាខ្មែរដែលវល្លិ៍ព័ទ្ធ ដុះព្រៃមើលមិនយល់ ក៏ត្រូវបានគេមកកាប់ឆ្ការរៀបចំឡើងវិញ។ ការរៀបចំភាសាខ្មែរក្នុងគ្រាដំបូង បានធ្វើឡើងនៅសម័យលង្វែកក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ អង្គចន្ទរាជា និងព្រះបាទបរមរាជា ( ស.វទី ១៦) គឺធ្វើឡើងដោយយកតម្រាប់តម្រាខ្លះដែលសល់ពីសម័យអង្គរ។
* នៅចុងសតវត្សទី ១៦ យើងមានស្រៈ អែ ថែមមួយទៀត ដោយពីមុនសរសេរជា កម្រតេង៑ លេង៑ (កម្រតែង លែង) ។ សំឡេង អៀ សរសេរជា អ្យា ដូចពាក្យ ទ្យាន​ (ទៀន) ទៀតហើយបែរមកសរសេរជា អៀ វិញដូចជា បៀតបៀន រៀង...។ 
            
** សំឡេង អួ សរសេរដោយយកអឌ្ឍស្រៈ វ និងស្រៈ អូ ផ្សំគ្នា ឧ. វ៌ូច ឫ វ៌្វូច (រួច)​។ ក្នុងសម័យនោះឯង សៀមបានមកវាយកម្ទេចក្រុងលង្វែក ហើយប្រមូលយកគម្ពីរ ក្បួនខ្នាត អ្នកចេះដឹងទាំងឡាយយកទៅអស់។ តាំងពីនោះមក ខ្មែរយើងសរសេរពាក្យដែលកម្ចីពីបាលី សំស្ក្រឹត លែងត្រូវទៀតហើយ។
         
រហូតមកដល់ចុងសតវត្សទី ១៧ នៅរជ្ជកាលព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី៤ ភាសាខ្មែរបានលូតលាស់ឡើងវិញ​ ដោយកាលព្រះរាជានៅកុមារភាព ទ្រង់យាងទៅសិក្សានៅប្រទេសសៀម ទើបឱវាទអារ្យធម៌សៀមបានផ្សាយចូលមកក្នុងស្រុកខ្មែរតាំងពីនោះមក។
            
* មកដល់ឆ្នាំ ១៧០១ ទើបយើងមានស្                      ** អឺ          (គឺ)
                        
** អួ          (ព្រួយ)
                        
** អើ         (កើត)[2]
                        
**អឿ        (តឿ)[3]
                       
** អៀ        (តេះដៀល)[4]
            
ប៉ុន្តែស្រៈថ្មីទាំងនេះជួនកាលក៏ប្រើ ជួនកាលក៏នៅសរសេរបែបពីដើម ដូចជា 
** គិ (គឺ) ព្រូយ (ព្រួយ) 
** បើកេត    (បើកើត) ...។​
            
** ស្រៈ អឹ កើតក្រោយគេបង្អស់ តែមិនប្រាកដថាកើតនៅរជ្ជកាលណាទេ។ ក្នុងសម័យអង្គរយើងឃើញមានប្រើនិគ្គហិតដាក់ពីលើស្រៈ អិ មួយគ្រាដែរ តែឲ្យអានទៅតាមសំស្ក្រឹតគឺ និគ្គហិតបញ្ចេញសំឡេងដូចខ្យល់ ម ដូចពាក្យថា ថ្នឹ ដែលមានក្នុងសិលាចារឹកប្រាសាទកំផឹស (K.668 គ.ស ៩៧២) ។ ពាក្យ ថ្នឹ នេះត្រូវនឹងពាក្យខ្មែរបច្ចុប្បន្ន ធ្នឹម ក្នុងធ្នឹមអំពរ។
           
និគ្គហិតក្នុងសម័យបុរាណមានការប្រើច្រើនយ៉ាងជាងសព្វថ្ងៃ។ ឯសំឡេងដូចខ្យល់ ម ទាំងអស់ក្រៅពីដាក់លើស្រៈ៖
           
* អ          ជា        អំ          (សំល = សម្ល )
           
* អា        ជា        អាំ        (ប្រាំ)
           
* អុ          ជា        អុំ          (ខ្ញុំ)
            
* ដូចក្នុងសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ នៅមានដាក់់លើស
** អិ          ( ថ្នឹ  = ធ្និម )       **អេ (តេំ =​ដើម)  
==ស្រៈនិស្ស័យ==
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ 
|-
! colspan=&quot;7&quot; |&lt;center&gt;ស្រៈនិស្ស័យ&lt;/center&gt;
|-ៈ
| -
| -ា
| -ិ
| -ី
| -ឹ
| -ឺ
| -
|-
| -ុ
| -ូ
| -ួ
| េ-ី
| ឿ
| ៀ
| -
|-
| េ-
| ែ-
| ៃ-
| េ-ា
| ៅ
| -
| -
|-
| -ុំ
| -ំ
| -ាំ
| -ះ
| -ះ ុ
| េ-ះ
| េ-ាះ
|}
&lt;/center&gt;

==ស្រៈពេញតួ==
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+ 
! colspan=&quot;7&quot; |&lt;center&gt;ស្រៈពេញតួ&lt;/center&gt;
|-
|-
| អ
| អា
| អិ
| ឥ
| ឦ
| -
| -
|-
| ឭ
| ឮ
| ឰ
| ឫ
| ឬ
| ឯ 
| ព្ធ 
|-
| ឧ 
| ឩ
| ឱ 
| ឪ ​
| -
| -
| -
|}

ឧទាហរណ៍
* អ អប្បបរិមា
* អា អាគ្នេយ៍
* អិ 
* ឥ ឥសី
* ឦ ឦសាន
* ឭ ឭលឹក
* ឮ ឮសូរ
* ឰ ឰអាកាស
* ឫ
* ឬ ឬស្សី

=សទ្ទ=
សទ្ទជាឯកតាតូចបំផុតរបស់ភាសាដែលមិនអាចបំបែកតទៅទៀតបាន សម្រាប់ចូលរួមបង្កើតពាក្យ ហើយគ្មានន័យដោយខ្លួនឯងទេ។ 
   
ឧទាហរណ៍៖
* កា [ ka: ] មានសទ្ទពីរគឺ [ k ] និង[ a ]
* ស្រួប [sro:p] មានសទ្ទបួនគឺ [ s ], [ r ], [ o: ] និង[ p ]
*សទ្ទអាចជាស្រៈ និងព្យញ្ជនៈ។

=រូបសទ្ទ=    
ជាឯកតាតូចបំផុតរបស់ភាសាដែលមិនអាចបំបែកតទៅទៀតបាន ព្រមទាំងបានចូលរួមបង្កើត ជាពាក្យ ហើយមានន័យ។

ឧទាហរណ៍៖
-     គ្មាន = គ + មាន=មិនមានឬ អត់មាន។ ដូចនេះ គ [ k ] មានន័យថា មិនឬ អត់។
-     ម្ហូប = ម + ហូប=គ្រឿងឬរបស់សម្រាប់ហូប។ដូចនេះ ម [ m ] មានន័យថា គ្រឿងឬរបស់សម្រាប់ហូប។

កំណត់សម្គាល់
រូបសទ្ទចែកចេញជាពីរគឺ៖

-     រូបសទ្ទមិនឯករាជ្យ(រណប)៖ ដូចជាពាក្យ ផ្តួល = ផ + ដួល=ធ្វើឱ្យដួល។ មានន័យថាធ្វើឱ្យ កាលណាវាផ្សំជាមួយ ដួលក្នុងពាក្យផ្តួល។ តែវាគ្មានន័យទេកាលណាវានៅតែ ឯង។

-     រូបសទ្ទឯករាជ្យ៖ វាអាចមានរូបរាងជាពាក្យ ដូចជាៈ តុ ទូ សៀវភៅ ...។

=ព្យាង្គ=
ព្យាង្គគឺជាសូររួមសទ្ទដែលបន្លឺឡើងតែមួយបន្យាយសម្លេង។ ព្យាង្គនីមួយៗស្ថិតនៅក្នុងទម្រង់ ពស ពសព ពពស ពពសព។ នៅក្នុងព្យាង្គនីមួយៗមានសទ្ទដើមព្យាង្គ សទ្ទកណ្តាលព្យាង្គ និងសទ្ទចុងព្យាង្គ។ ចូរពិនិត្យព្យាង្គខាងក្រោម៖
* ព្យាង្គមានទម្រង់៖
·         បើ ទម្រង់ ពស
·         មួយ ទម្រង់ ពសព
·         ធ្វើ ទម្រង់ ពពស
·         ត្រូវ ទម្រង់ ពពសព
==ព្យាង្គទោល==
ព្យាង្គគឺជាសូររួមនៃសទ្ទដែលបន្លឺឡើងតែមួយបន្សាយសម្លេង។

ឧទាហរណ៍៖
* យើង រីក រាយ នឹង ជោគ ជ័យ បងៗ កងទ័ព។
* ចូរ ថែ ទាំ សួរ ច្បារ។

សូរដែលបន្លឺឡើងដូចជាៈ យើង ថែ.....ហៅថាព្យាង្គ។ ព្យាង្គនីមួយៗស្ថិតនៅក្នុងទម្រង់ដូចនេះ៖
* ពស ឧ. តោ ស។
* ពសព ឧ. មាំ មួន។
* ពពស ឧ. ស្ពៃ ល្អ។
* ពពសព ឧ. ក្រិត ក្រម។

==សទ្ទនៅក្នុងព្យាង្គ==
សទ្ទនៅក្នុងព្យាង្គវាអាចជា សទ្ទដើមព្យាង្គ សទ្ទកណ្តាលព្យាង្គ និងសទ្ទចុងព្យាង្គ។

ក. សទ្ទដើមព្យាង្គ ក្នុងទម្រង់ ពសឬ ពសព។ ហើយវាអាចជា សទ្ទទោល និងសព្ទផ្សំ។
* សទ្ទទោល
 
ឧទាហរណ៍៖ ជីក ដី ដាំ ដូង។ ជ ដ ជាព្យញ្ញនៈទោលដើមព្យាង្គ។
* សទ្ទផ្សំ         ឧទាហរណ៍៖ ប្រឹង ប្រែង ព្រមៗ គ្នា។ ប្រ គ្ន ជាព្យញ្ជនៈផ្សំដើមព្យាង្គ។
 
ខ. សទ្ទកណ្តាលព្យាង្គ គឺសូរស្រៈក្នុងទម្រង់ ពសពឬ ពពសព
 
ឧទាហរណ៍៖ រាប់ អាន មិត្ត នឹងមិត្ត ជិតស្និទ្ធ។ ស្រៈ[ អ៊័ ] [ អា ] [ អ៊ិ ] ជាស្រៈ របស់ព្យាង្គ។
     
គ. សទ្ទខាងចុងព្យាង្គ អាចជាសូរស្រៈឬសូរព្យព្ជានៈ ៖
·           សូរស្រៈក្នុងទម្រង់៖ ពសឬ ពពស
     
ឧទាហរណ៍ គោ ក្របី។ ស្រៈ[ អ៊ោ ] [ អ ] [ អី ] ជាសទ្ទចុងព្យាង្គ។  
·           សូរព្យព្ជានៈក្នុងទម្រង់ ពសពឬ ពពសព

ឧទាហរណ៍  រួម មិត្ត ចិត្ត មួយ។ ព្យញ្ជនៈ[ ម ] [ ត ] [ យ ]ជាសទ្ទចុង ព្យាង្គ។
==លក្ខណៈរបស់ព្យាង្គ==
ក្នុងភាសាខ្មែរគេសម្គាល់ព្យាង្គពួក '''អ''' ឬ ពួក '''អ៊''' តាមរយៈមូលភេទ '''អ អ៊'''។

* អក្សរអឃោសៈ(អ)
'''អឃោសៈ(អ)''' គឺជាព្យព្ជានៈដែលមានព្យព្ជានៈផ្តើមដោយអក្សរ '''[អ]''' ហើយការអានបញ្ចេញសម្លេងចេញខ្យល់ជាសម្លេង '''អ'''។ 
ព្យព្ជានៈទាំងនោះមាន៖
*''' ក ខ'''
*'''ច ឆ '''
*'''ដ ឋ ណ'''
*'''ត ថ '''
*'''ប ផ '''
*'''ស ហ '''
*'''ឡ​ អ''' ។ 
សម្គាល់ ព្យព្ជានៈដែលមានសម្លេង '''អ''' តែងស្ថិតនៅ លំដាប់ទី១ និងទី២នៃវគ្គនីមួយ លើកលែងតែ វគ្គទី៦ជាវគ្គសេស វាស្ថិតនៅលំដាប់ទី៥ ដល់ទី៨។

ឧទាហរណ៍ ចង់ ចេះ ឱ្យ សំលាប់ អាចារ្យ។ ព្យញ្ញនៈ[ច] [អ] [ស] ជាពួក [អ]។ ដូច្នេះ ចង់ ឱ្យ សំជាព្យាង្គ [អ]។
* អក្សរឃោសៈ(អ៊)
'''ឃោសៈ(អ៊)''' គឺជាព្យព្ជានៈដែលមានព្យព្ជានៈផ្តើមដោយអក្សរ '''[អ៊]''' ហើយការអានបញ្ចេញសម្លេង ចេញខ្យល់ជាសម្លេង '''អ៊'''។  ព្យព្ជានៈទាំងនោះមាន៖
*'''គ ឃ ង '''
*'''ជ ឈ ញ '''
*'''ឌ ឍ '''
*'''ទ ធ ន '''
*'''ព ភ​ ម '''
*'''យ រ ល វ''' ។ 
អក្សរនៅខាងចុវគ្គទាំង៥ នឹងនៅចុងសេសវគ្គឈ្មោះ '''[[និគ្គហិត]]'''(ការបញ្ចេញខ្យល់ឬការរកនឹក)គឺ '''ង ញ ណ ន ម'''។ តួព្យព្ជានៈទាំងឡាយមានសម្លេងខុសប្លែកពីគ្នា តួខ្លះវាមានសម្លេងតែមួយតួខ្លះមានសម្លេងផ្សំ។ 
 
សម្គាល់ ព្យព្ជានៈដែលមានសម្លេង អ៊ តែងស្ថិតនៅ លំដាប់ទី៣ ទី៤ និងទី៥ជានិច្ចនៃវគ្គនីមួយ លើកលែងតែ វគ្គទី៦ជាវគ្គសេស វាស្ថិតនៅលំដាប់ទី១ ដល់ទី៤។
  
ឧទាហរណ៍៖ ពាក្យ ពិត រែង សែ្លង។ ព្យញ្ជនៈ [ព] [រ] ជាពួក [អ៊]។ដូច្នេះ ពិត រែង ជាព្យាង្គ [អ៊]។
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|+
! colspan=&quot;9&quot; |អក្សរអឃោសៈ(អ)
|
|-
! វគ្គទី១
|ក 
|ខ 
| -
| -
| -
|-
!វគ្គទី២
|ច 
|ឆ 
| -
| -
| -
|-
!វគ្គទី៣
|ដ 
|ឋ 
| ណ | ណ
| -
|-
!វគ្គទី៤
|ត 
|ថ 
| -
| -
| -
|-
!វគ្គទី៥
|ប 
|ផ 
| -
| -
| -
|-
!វគ្គទី៦(វគ្គសេស)
| -
| -
| -
| -
|ស 
|ហ 
|ឡ​ 
|អ
|-
! colspan=&quot;9&quot; |អក្សរឃោសៈ(អ៊)
|-
!វគ្គទី១
| -
| -
|គ
|ឃ
|ង
|-
!វគ្គទី២
| -
| -
|ជ
|ឈ
|ញ
|-
!វគ្គទី៥
| -
| -
|ព
|ភ
|ម
|-
!វគ្គទី៤
| -
| -
|ទ
|ធ
|ន
!
|
|
|
|
|
|-
!វគ្គទី៣
| -
| -
|ឌ
|ឍ
|| -
!
|
|
|
|
|
|-
!វគ្គទី៦(វគ្គសេស)
|យ
|រ
|ល
|វ
| -
| -
| -
| -
|}
===ព្យាង្គរាយ===
ព្យាង្គរាយ គឺជាព្យាង្គទាំងឡាយណាដែលសរសេរជាទំរងរាយព្យាង្គ ហើយមានរឹសនៃពាក្យមកពីព្យាង្គរាយ និងប្រកបជាមួយទំរង់ [[ពស-]] ; [[ពសព-]] ជាដើម បង្កើតបានជាពាក្យថ្មី។
* ឧទាហរណ៍ 
ខ្ពស់ + [[កម-]] &gt; កំពស់ 
ត្រូវ + [[តម-]] &gt; តំរូវ

===ព្យាង្គតម្រួត===
ព្យាង្គតម្រួត គឺជាវិធីសាស្ត្រនៃការសរសេរនៃពាក្យខ្មែរ ដែលត្រូវបាន រក្សានូវទម្រង់ផ្នត់ដើមបង្កប់នៅការសរសេរនោះ ដោយរបៀបសរសេរគឺ 
* ក្ដៅ + [កម] -&gt; កម្ដៅ 
* ខ្ពស់ + [កម] -&gt; កម្ពស់
* ជ្រៅ + [ជម] -&gt; ជម្រៅ
* ប្រើ + [បម] -&gt; បម្រើ

=សិថិល​ និងធនិត=
{| class=&quot;wikitable IPA&quot; border=&quot;1&quot;
|-align=center
! colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
! colspan=&quot;2&quot; | ឱដ្ឋជៈ
! rowspan=&quot;2&quot; | ទន្តជៈ
! colspan=&quot;2&quot; | [[alveolar consonant|Alveolar]]
! colspan=&quot;2&quot; | មុទ្ធជៈ
! rowspan=&quot;2&quot; | តាលុជៈ
! rowspan=&quot;2&quot; | កណ្ឋជៈ
! rowspan=&quot;2&quot; | [[glottal consonant|Glottal]]
|-align=center class=small
! ([[bilabial consonant|bilabial]])
! ([[labiodental consonant|labiodental]])
! central
! [[lateral consonant|lateral]]
! central
! [[lateral consonant|lateral]]
|-align=center
! rowspan=&quot;5&quot; | ព្យញ្ជនវគ្គ
! colspan=&quot;2&quot; | នាសិក
| '''ម''' {{IPA|[m]}}
|
| '''ន''' {{IPA|[n̪]}}
|
|
| '''ណ''' {{IPA|[ɳ]}}
|
| '''ញ''' {{IPA|[ɲ]}}
| ('''ង''' {{IPA|[ŋ]}})
|
|-align=center
! rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;អឃោសៈ&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;សិថិល&lt;/small&gt;
| '''ប''' {{IPA|[p]}}
|
| '''ត''' {{IPA|[t̪]}}
|
|
| '''ដ''' {{IPA|[ʈ]}}
|
| '''ច''' {{IPA|[tʃ]}}
| '''ក''' {{IPA|[k]}}
|
|-align=center
! &lt;small&gt;ធនិត&lt;/small&gt;
| '''ផ''' {{IPA|[pʰ]}}
|
| '''ថ''' {{IPA|[t̪ʰ]}}
|
|
| '''ឋ''' {{IPA|[ʈʰ]}}
|
| '''ឆ'''{{IPA|[tʃʰ]}}
| '''ខ''' {{IPA|[kʰ]}}
|
|-align=center
! rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt; ឃោសៈ&lt;/small&gt;
! &lt;small&gt;សិថិល&lt;/small&gt;
| '''ព''' {{IPA|[b]}}
|
| '''ទ''' {{IPA|[d̪]}}
|
|
| '''ឌ''' {{IPA|[ɖ]}}
|
| '''ជ''' {{IPA|[dʒ]}}
| '''គ''' {{IPA|[ɡ]}}
|
|-align=center
! &lt;small&gt;ធនិត&lt;/small&gt;
| '''ភ''' {{IPA|[bʱ]}}
|
| '''ធ''' {{IPA|[d̪ʱ]}}
|
|
| '''ឍ''' {{IPA|[ɖʱ]}}
|
| '''ឈ''' {{IPA|[dʒʱ]}}
| '''ឃ''' {{IPA|[ɡʱ]}}
|
|-align=center
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;3&quot; | ព្យញ្ជនអវគ្គ
! colspan=&quot;1&quot; | &lt;small&gt;ឧសុម&lt;/small&gt;
|
|
|
| '''ស''' {{IPA|[s]}}
|
|
|
|
|
| '''ហ''' {{IPA|[h]}}
|-align=center
!colspan=1|  &lt;small&gt;សិថិល&lt;/small&gt;
|
| '''វ''' {{IPA|[ʋ]}}
|
|
| '''ល''' {{IPA|[l]}}
| '''រ''' {{IPA|[ɻ]}}
| ('''ឡ''' {{IPA|[ɭ]}})
| '''យ''' {{IPA|[j]}}
|
|
|-align=center
! &lt;small&gt;ធនិត&lt;/small&gt;
|
|
|
|
|
|
| ('''ំ''' {{IPA|[ɭʱ]}})
|
|
|
|}
==សិថិល==
គឺជាព្យព្ជានៈដែលមានសម្លេងស្រាល ប្រមូលផ្តុំចេញសម្លេងដាច់តែមួយពុំមានខ្យល់ផ្សំ ដែលមានសម្លេងឮតែមួយគេហៅថា សិថិល(ធូរឬស្រាល)។ ព្យព្ជានៈរបស់សិថិលរួមមានព្យព្ជានៈទី១ និងទី៣ក្នុងវគ្គទាំង៥ រួមមាន ១០តួ គឺ ក គ -ច ជ - ដ ឌ - ត ទ - ប ព ជាអក្សរមានសម្លេងធូរមិនមានសូរអក្សរ ហ លាយផ្សំផងជាគូគ្នានឹងអក្សរ ធនិត។ 
==ធនិត==
រាល់ព្យព្ជានៈដែលមានគួបផ្សំដោយសម្លេង “ហ” មានដូចជាតួអក្សរដែលមានសម្លេងផ្សំហើយមានលក្ខណៈតឹងគេហៅថា “ធនិត”។ ព្យព្ជានៈរបស់ធនិតមាន១០តួ នៅក្នុងវគ្គទាំង៥ គឺ ខ ឃ - ឆ ឈ - ឋ ឍ - ថ ធ - ផ ភ ហើយមានសូរ ហ លាយចូលជាមួយផង។ ខ &lt; ក + ហ, ឆ &lt; ច + ហ, ឋ &lt; ដ + ហ, ថ &lt; ត + ហ, ផ &lt; ប + ហ, ឃ &lt;គ + ហ, ឈ &lt; ជ + ហ៊, ឍ &lt; ឌ + ហ៊, ធ &lt; ទ + ហ៊, ភ &lt; ព + ហ៊។
==លក្ខណៈខ្យល់==
ព្យាង្គមានបួនយ៉ាង គឺ ព្យាង្គបើក ព្យាង្គបិទ ព្យាង្គវែង និងព្យាង្គខ្លី។ 
* ព្យាង្គបើក មានស្រៈនៅខាងចុង ពសឬ ពពស។

ឧទារហណ៍ ដើរ ទៅ ធើ្វ ការ ឯ ស្រែ។ ស្រៈ [អើ] ស្រៈ [អៅ] នៅខាងចុងព្យាង្គ នាំឱ្យ ដើរ ទៅ ជាព្យាង្គបើក។
   
* ព្យាង្គបិទ មានព្យញ្ជនៈនៅខាងចុង ពសពឬ ពពសព។
    
ឧទាហរណ៍ តក់ៗ ពេញ បំ ពង់។ ព្យញ្ជនៈ[ក] [ញ] នៅខាងចុងព្យាង្គ នាំឱ្យ តក់ ពេញ ជាព្យាង្គបិទ។
      
* ព្យាង្គវែង មានស្រៈវែង។
    
ឧទាហរណ៍ សូម ធើ្វ ការងារ ឱ្យបានល្អ។ សូរ [អូ] ស្រៈវែង នាំឱ្យ សូម ជាព្យាង្គបិទវែង។ សូរ [អ៊ើ] ស្រៈវែង នាំឱ្យ ធើ្វ ជាព្យាង្គបើកវែង។
      
* ព្យាង្គខ្លី មានស្រៈខ្លី។
    
ឧទាហរណ៍ សុំប្រឹង បំពេញ ភារកិច្ចនេះទៅ។ សូរ [អុ] ស្រៈខ្លី នាំឱ្យ សុំ ជាព្យាង្គបិទខ្លី។ សូរ [អ៊ៅ] ស្រៈខ្លី នាំឱ្យ ជាព្យាង្គបើកខ្លី។
==ខ្យល់ព្យព្ជានៈ==
        
ការបញ្ចេញខ្យល់របស់ព្យព្ជានៈ វាអាស្រ័យទៅលើពាក្យ រឹព្យព្ជានៈប្រកបបញ្ចូលគ្នា។ ហើយការបញ្ចេញខ្យល់របស់ព្យព្ជានៈ ត្រូវបានបែងចែកជា​ ៣ប្រភេទគឺ៖
        
* ព្យព្ជានៈខ្យល់ស្ទៈ គឺជាការអាននូវពាក្យមួយ ដោយមានលក្ខណៈខ្លីឬដាច់នៅត្រង់បំពង់ក។ 
        
ព្យព្ជានៈស្ទៈខ្យល់ទាំងនោះមាន ប៉-ព, ប-ប៊, ដ-​ឌ, ច-ជ, ក-គ, ផ-ភ, ថ-ធ, ឆ-ឈ, ខ​ - ឃ, អ​ - អ៊។
 
ឧទាហរណ៍ ប៉ះ, ពៅ បាន ប៊ុន...។ 
        
* ព្យព្ជានៈខ្យល់ច្រមុះ គឺជាការអាននូវពាក្យមួយ ដោយមានលក្ខណៈរដំ និងញំនៅក្នុងច្រមុះ។  
        
ព្យព្ជានៈខ្យល់ច្រមុះទាំងនោះមាន ម - ម៉, ណ - ន, ញ​ - ញ៉, ង - ង៉។
    
ឧទាហរណ៍ មីង ម៉ាក ណាង នាវា...។
        
* ព្យព្ជានៈខ្យល់បង្ហូរ គឺជាការអាននូវពាក្យមួយ ដោយមានលក្ខណៈបង្អូស និងការធ្វើសម្លងវែងនៅក្នុងមាត់។
        
ព្យព្ជានៈទាំងនោះរួមមាន វ - វ៉, ស - ស៊, ល - ឡ, រ - រ៉, យ - យ៉, ហ - ហ៊។
    
ឧទាហរណ៍ វាស់ វ៉ៃ ស៊ី លលា...។​
        
* ព្យព្ជានៈប្តូរសំឡេង
ដើម្បីមានពាក្យបប្រើប្រាស់គ្រប់គ្រាន់ ទៅតាមពាក្យទាំងប៉ុន្មានក្នុងភាសាខ្មែរយើង បុព្វបុរសយើងបានកែច្នៃបំប្លែងសំឡេងព្យព្ជានៈខ្លះៗពី ឃោសៈ ទៅជាសំឡេងអឃោសៈ ដោយយកសញ្ញាមូសិកទន្ត ៉ មកដាក់សម្លាប់ពីលើ មាន៧តួគឺ ង៉ ញ៉ ប៉ ម៉ យ៉ រ៉ វ៉។ 
    
ឧទាហរណ៍ ង៉ុយ ញ៉ែញ៉ ប៉ះ ម៉ី យ៉ុង រ៉ុង វ៉ាន់។ រីឯសញ្ញាត្រីសព្ទ(  ៊)នេះ លោកយកទៅដាក់ពីលើព្យព្ជានៈ អឃោសៈ មួយចំនួនបំប្លែកសំឡេង ឱ្យទៅជាឃោសៈវិញ មាន៤គឺ ប៊ ស៊ ហ៊ ​អ៊។ ឧទាហរណ៍ ប៊ន ស៊ន ហ៊ុល អ៊ុត។
      
° កំណត់សម្គាល់
      
អក្សរណាដែលដាក់សញ្ញាត្រីសព្ទ(   ៊) ហើយបើកាលណាអក្សរណាមកជួបប្រទះនឹងស្រះ - ិ - ី - ឹ - ឺ េ-ី នោះគេផ្លាស់ប្តូរត្រីសព្ទចេញហើយដាក់ ( ៊) ជំនួសវិញវាងការទើសទែង។ 
    
ឧទាហរណ៍ ស៊ិន ស៊ី ស៊ឹម ស៊ឺន ហ៊ីហា ស៊ើប...។ 
        
ករណីពិសេស ក្នុងការសរសេរ ប៊ិច ប៊ិម គេមិនអាចអនុវត្តក្បួនខាងដើមនោះបានឡើយ ព្រោះបើយកស្រៈ “ុ” មកប្រើតាក្បួនខាងលើ វាច្រឡំពាក្យ ប៉ិច និងប៉ិម។

==អញ្ញត្រសព្ទ==
        
គឺជាពាក្យមានលក្ខណៈពិសេស ខុសប្លែកពីពាក្យឯទៀតដោយ អក្ខរាវិរុទ្ធមិនចំណុះ និងសូរសំឡេង។
    
ឧទាហរណ៍

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot;|'''អញ្ញត្រសព្ទ
|-
! ពាក្យ
! អានថា
! សរសេរថា
! ន័យ
|-
|អ្នក
|នាក់
|អ + ្ន + ក
|សំដៅចំនួនមនុស្ស (១នាក់)
|-
|អញ
|អាញ់
|អញ
|សំរាប់ហៅខ្លួនឯង (អង្គអញ)
|-
|លិច(ទិស)
|ឡិច
|លិច
|ទិសដែលព្រះអាទិត្យលិច
|-
|មាតា
|មាដា
|មាតា = ត  → ដ បាលីមាតា(មា + តា)
|ម៉ែ
|-
|មណ្ឌប
|មាន់ដប់
|មណ + ឌប
|វិមាន រោង
|-
|ភ្នំព្រះសុមេរុ
|ព្រះសុម៉ែ
|សុ + មេ + រុ
|ភ្នំដែលខ្ពស់ជាងគេក្នុងលោក
|-
|ខេត្ត
|ខែត
|ម.ព បាលី ខេ + ត្ត
|ស្រែ
|-
|វិសេស
|វិសែស
|ម.ព បាលី វិសេស
|ភាពប្លែក       
|-
|សេពគប់
|សែបគប់
|សេព គប់
|ទាក់ទងរាប់អាន
|-
|តេមិយៈ
|ឌីម៉ែ”ឬ “ព្រះឌីម៉ែ
|តេ + មិ + យៈ
|រឿងទី១ ក្នុងទសជាតក
|-
|តេជោ
|ដែជោ
|ម.ព បាលី តេ + ជោ
|អំណាច
|-
|បណ្ឌិត
|អន្ទិត
|ម.ព បាលី បណ់ + ឌិត
|ជនអ្នកមានប្រាជ្ញា
|-
|បេតី
|ប៉េតី ក្លាយ ម.ព បីតិ
|បេ + តី
|ចិត្តសោមនស្ស
|-
|ចេតិយ
|ចែដី
|ចេ + តិយ
|ទីដែលគេគោរពបូជា
|-
|ចេស្ដា
|ចែស្ដា
|ម.ព សំស្ត្រឹត ចេ + ស្ដា
|សង្វាតប្រឹងប្រែង
|-
|ចេតនា
|ចែតាណា
|ចេត + ណា
|ផ្តួចគិត ផ្ដោតចិត្ត
|-
|ព្រះធរណី
|ព្រះធរនី
|ម.ព បាលី សំស្រ្តឹត ព្រះ + ធរ + ណី
|ផែនដី
|-
|ប្រពៃណី
|ប្រពៃនី
|ម.ព បាលី
|ទំនៀម ពូជពង្ស
|-
|អនុលោម
|អនុឡោម
|ម.ព បាលី
|បណ្តោយតាម យល់តាម
|}

ស្រង់ពាក្យ អញ្ញត្រសព្ទខ្លះៗប៉ុណ្ណោះ យកមកបង្ហាញជូនគា្រន់បានជាគំរូប៉ុណ្ណោះ។ នៅមានពាក្យប្រភេទនេះច្រើនទៀត។ សូមជួយធ្វើការស្រាវជ្រាវបន្ថែមទៀតតាមការគួរ។
    
សង្កេត៖ ក្នុងចំណោមអញ្ញត្រីសព្ទទាំងអស់នេះ យើងសង្កេតឃើញមាលក្ខណៈពិសេស ៥យ៉ាងគឺ៖
        
១. ពាក្យទាំងនេះ ច្រើនតែក្លាយមកពីពាក្យបាលី និងសំស្ត្រឹត។
        
២. យកសម្លេង ដ មកជំនួស សំឡេង ត។ 
    
ឧទាហរណ៍ មាតាបិតា។
        
៣. យកស្រៈ ែ មកជំនួសស្រៈ េ។ 
    
ឧទាហរណ៍ ចេតិយ។
        
៤. យកព្យព្ជានៈសំឡេង “អ៊” មកជំនួសព្យព្ជានៈសំឡេង “អ”។
    
ឧទាហរណ៍ ប្រពៃណីព្រះធរណី។ 
        
៥. យកព្យព្ជានៈសំឡេង “អ” មកជំនួសព្យព្ជានៈសំឡេង “អ៊”។ 
    
ឧទារណ៍ ទិសខាងលិច។ 
        
បាតុភូតអញ្ញត្រសព្ទគឺជា “សោភ័ណភាសា” ដែលទាំងអ្នកសរសេរ ទាំងមហាជនព្រមព្រៀងគ្នាប្រឌិតឡើង សម្រាប់សម្រួលការនិយាយស្តីឱ្យស្រួលមាត់ ដោយមិនវែកញែកនូវព្យព្ជានៈផ្សេងៗ។ ចំនៃកការសរសេរវិញនៃពាក្យវិញ ត្រូវគោរពតាមអក្ខរាវិរុទ្ធដោយអនុលោមទៅតាមឃជាតិសព្ទរបស់ពាក្យ។

==អក្សរព្យព្ជានៈផ្លាស់ប្តូររូប==
        
តួអក្សរផ្លាស់ប្តូររូបកើតឡើងអំពីពាក្យបាលី ដែលក្លាយជាពាក្យសំស្ត្រឹត ពាក្យទាំងនោះខ្មែរប្រើទាំងបាលីទាំងសំស្ត្រឹត។ ន័យរបស់ពាក្យដូចគ្នា។ សព្ទ និងរូបអក្សរដូចគ្នា។ តួផ្លាស់ប្តូររូបទាំងឡាយនោះ នឹងសម្រេចជាក្បួនដាច់ស្រាច់ ពុំបានមានតួខ្លះផ្លាស់ខុសរបៀបក៏មាន ប៉ុន្តែការផ្លាស់ប្តូរតួជាញឹកញយនោះដូចមានពាក្យនោះគឺ៖
* ពាក្យបាលីប្រែជាសំស្ត្រឹត

=វិធីស្វាធ្យាយចាំមាត់=
        
ជាពាក្យដែលអ្នកសិក្សា លោកអាចារ្យ ទាំងឡាយធ្វើការទន្ទេញចាំមាត់ពាក្យនោះមានដូចជា៖
        
មានពាក្យខ្លះបានកើតពីអក្សរ វ និងព ហើយបានផ្លាស់ប្តូរគ្នាដូចជាពាក្យ៖
* មិនទាន់បញ្ចូល
==ទំនាញសូរ==
        
គឺជាការប្រកបឬជាការអាននូវពាក្យទាំងឡាយណា ដែលមានសូរ និងគ្មានសូរបង្កប់នៅខាងក្នុងពាក្យទាំងនោះ។
 
ទំនាញសូរបែងចែកទំនាញសូរជា ២ ប្រភេទគឺ៖
        
១. មានទំនាញសូរ គឺជាប្រកបនូវពាក្យឬព្យង្គបញ្ចូលគ្នាដែលបានបង្វែសូរនៃពាក្យពីពួក អ៊ ទៅជាពួក អ។
    
ឧទាហរណ៍ 
        
ក + ង  → ក/ង៉  → ក្ង = ក្ងក់ ក្ងាន ក្ងិច ក្ងុក។
        
ក + រ  → ក/រ៉  → ក្រ = ក្រង ក្រប ក្រម ក្រុម។
        
ខ + ញ  → ខ/ញ៉  → ខ្ញ = ខ្ញី ខ្ញែរ ខ្ញុំ។
        
ខ + ម  →ខ/ម៉  → ខ្ម = ខ្មែរ ខ្មៅ ខ្មាស់។ 
        
ស + ង  → ស/ង៉  → ស្ង = ស្ងប់ ស្ងោរ ស្ងើច។
        
ស + យ  → ស/យ៉  → ស្យ = ស្យាម។
        
២. គ្មាទំនាញសូរ គឺជាប្រកបនូវពាក្យឬព្យង្គបញ្ចូលគ្នា ដែលនៅពេលសូរនៃព្យព្ជានៈពួក អ៊ ជួបជាមួយខ្យល់នៃព្យព្ជានៈ អ ទៅជាពួក អ។ ហើយនៅពេលសូរនៃព្យព្ជានៈខ្យល់ស្ទះ អឬ បង្ហូរ អ “ស” ប្រកបជាមួយខ្យល់ស្ទះ អ៊ វាទៅជាពួក អ៊។
        
រូបមន្ត ព្យព្ជានៈខ្យល់ អ៊ ប្រកបជាមួយព្យព្ជានៈខ្យល់ អ 
ធាតុទី១
ធាតុទី២
ធាតុផ្សំ                                                          
    
ឧទាហរណ៍ 
        
ម + ក  → ម/ក  → ម្ក = ម្កាក់ ម្កាល ម្កុដ។
        
ម + ង៉  → ម/ង៉  → ម្ង៉ = ម្ង៉ៃ ម្ង៉ិកម្ង៉ក់។
        
ម + យ៉  → ម/យ៉  → ម៉្យ = ម្យ៉ាង ម្យ៉ែម្យ៉។
        
ល + ខ  → ល/ខ  → ល្ខ = ល្ខោន។
        
ល + ម៉  → ល/ម៉  → ល្ម = ល្មម ល្មើ ល្មើស។
       
រូបមន្ត    ព្យព្ជានៈខ្យល់ស្ទះ អ “ស” ប្រកបជាមួយខ្យល់ស្ទះ អ៊ វាទៅជាពួក អ៊
ធាតុទី១
ធាតុទី២
ធាតុផ្សំ
                     
ស្ទះ អ
ព្យព្ជានៈខ្យល់                        +     ស្ទះ អ៊         →       អ៊
                   
បង្ហូរ អ“ស”
  
ឧទាហរណ៍
        
ខ + ជ  → ខ/ជ  → ខ្ជ = ខ្ជិល។
        
ឆ + គ  → ឆ/គ  → ឆ្គ = ឆ្គង។
        
ថ + ព  → ថ/ព  → ថ្ព = ថ្ពាល់។
        
ផ + គ  → ផ/គ  → ផ្គ = ផ្គង។
        
ស + ទ  → ស/ទ  → ស្ទ = ស្ទាំង។

==ស្រៈនិស្ស័យ==
        
គឺជាតួអក្សរ ដែលជាទីពឹងពាក់អាស្រ័យនៃព្យព្ជានៈ។ បើសរសេរតែរូបវាដាច់តែឯងនោះនឹង “ព”។មានន័យប្រាកដប្រជាថាយ៉ាងណាៗនោះឡើយ។ ដូចជាស្រៈ“ា” ស្រៈ “ៅ” មានតែរូប និងសំឡេងផ្សំតែពុំមានសារៈសំខាន់អ្វីទេ។ ស្រៈនិស្ស័យមាន ២១តួគឺ៖  ''' -ា - ិ - ី - ឹ - ឺ - ុ - ូ - ួ េ-ី ឿ​ ៀ េ- ែ- ​ៃ- េ-ា ៅ  -ុំ - ំ -ាំ -ះ -ុះ េ-ះ េ-ាះ'''។ ស្រៈនិស្ស័យគឺជាស្រៈដែលអាស្រ័យទៅនឹងតួនៃព្យព្ជានៈទើបប្រើបាន ដូចជាពាក្យថា តាម ដឹង ចុង កុដិ សូម លេង កាំបិត ចង្រៃ កន្តើយ ព្រងើយ សម្បើម ខ្មែរ។
    
ឧទាហរណ៍ កា សីល កៅ កោះ...។

=ស្រៈពេញតួ=
        
អ្នកប្រាជ្ញជំនាន់មុនចែងថា​ ស្រៈពេញតួមាន ១៥តួ ដោយរាប់យក អ អា មកបញ្ចូលផង។ ប៉ុន្តែអ្នកប្រាជ្ញបច្ចុប្បន្នលោកដកយក “អ” និង “អា” នេះចេញពីប្រព័ន្ធស្រៈពេញតួ ព្រោះលោកយល់ថា “អ” គឺជាព្យព្ជានៈ ដែលត្រូវរាប់បញ្ចូលទៅក្នុងក្រុមព្យព្ជានៈ ទាំង៣៣តួនោះវិញ។ ឯ “អា” គឺតួព្យព្ជានៈបំបែកយកតួ “អ” មកផ្សំជាមួយស្រៈ “ា” ដូច្នេះស្រៈពេញតួបច្ចុប្បន្ននេះ មានតែ ១៣តួទេ គឺ៖ ឥ ឦ ឧ ឩ ឳ ឫឬ ឭ ឮ ឯ ឰ ​ឱ​ ឪ។ ចំពោះអស់លោកអ្នកប្រាជ្ញខ្លះទៀតយល់ថា ក្នុងចំណោមស្រៈពេញតួទាំង ១៣នេះ ស្រៈ “ឩ” គេមិនសូវប្រើទេ ដូច្នេះគួរាប់យកត្រឹមតែ ១២តួវិញ ព្រោះសព្វថ្ងៃគេប្រើស្រៈពេញតួ ឩ នេះតែពាក្យ ព្រះឩរូ មួយម៉ាត់គត់ ដែលមាននៅក្នុងពាក្យ “រាជសព្ទ” មានន័យថា “ភ្លៅស្តេច”។ ស្រៈពេញតួ ទាំងនោះគឺជាស្រៈប្រោះជាតួអក្ខរៈដូចជាតួព្យព្ជានៈដែរ ដូចជាពាក្យថា អរគុណ អាច ឥឡូវ កៅអី ឧត្តម ឧស្សាហ៍ ឪឡឹក ឳឡោកឬក្សឬទ្ធិ ឮឬទេ ឯគ ឯនោះ ព្ធដ៏ ព្ធរា ឱ្យ ឳដ្ឋ ឳស្ឋ អក អត់ អាចម៍ ក្រឳ អាវ ឥត។
    
ឧទាហរណ៍ ឦសាន ឧត្តម ឯណា...។ 
 
=សូរស្រៈ=
        
គឺជាការបញ្ចេញនូវសម្លេងតាមលក្ខណៈនៃពពួកព្យព្ជានៈ និងស្រៈឱ្យមានសូរខុសប្លែកពីគ្នា។ ហើយសូរស្រៈនេះគេចែកចេញជា ២ប្រភេទគឺ៖ សូរស្រៈវែង និងសូរស្រៈខ្លី។
 
==សូរស្រៈវែង==
        
គឺជាពពួកសូរស្រៈដែលបញ្ចេញសម្លេងបង្អូសវែង ដោយសង្កត់ទៅលើព្យព្ជានៈ និងស្រៈណាមួយរហូតដល់អស់ខ្យល់នៅលើពាក្យនោះ។ ហើយសូរទាំងនោះមានដូជា អ អា អូ អើ អេ អែ អោ អ៊ អ៊ា អ៊ី អ៊ឺ អ៊េ អ៊ែ អ៊ោ អំ អួ អៀ។ 
    
ឧទាហរណ៍ ដើរ ដោយ គ្រង ទទា ហើរ គ្នា សេក ​ជាដើម។
   
==សូរស្រៈខ្លី==
        
គឺជាពពួកសូរស្រៈដែលបញ្ចេញសម្លេងខ្លី ដោយធ្វើការសង្កត់ទៅលើព្យព្ជានៈ និងស្រៈ ដែលនៅខាងដើមពាក្យមាន ២ព្យាង្គ និងមិនសង្កត់ទៅលើពាក្យខាងចុងព្យាង្គនោះទេ។ ហើយសូរទាំងនោះមានដូចជា អ អា អិ អី អឹ អុ អេ អៅ អ៊ អ៊ា ​អ៊ិ អ៊ឹ អ៊ុ អ៊ែ អ៊ៃ អ៊ៅ។
    
ឧទាហរណ៍ ព្រៃ រំលង ជ្រៅ នៅ ចំ នឹម សសៀរ ...។

=តួអក្សរ=
        
នៅក្នុវគ្គនីមួយៗ មានអក្សរជាគូគ្នាពីរគូនោះគឺ៖ 
វគ្គទី១
        
ឯអក្សរនៅសេសវគ្គជាតួ សិថិល ទាំងអស់ឥតមានគូឡើយ និងអក្សរនៅខាងចុងវគ្គទាំង៥ ក៏ជាសិថិលឥតមានគូដូចគ្នាដែរ។ 
        
អក្សរឥតគូឬអក្សរទោលទាំងនោះគឺ ង ញ ណ ន ម យ រ ល វ ស​ ហ ឡ អ។ ហើយនៅក្នុងវគ្គនីមួយៗមានអក្សរសេសគឺ៖ 
==តួព្យព្ជានៈបន្ថែម ==
        
ការប្រើប្រាស់ភាសាខ្មែររបស់យើង ដើម្បីប្រើការឱ្យបានគ្រប់គ្រាន់ បុរាណាចារ្យលោកបន្ថែមតួព្យព្ជានៈដោយបន្ថែមនូវ វណ្ណយុត្តិឬមូសិកទន្ត និងត្រីសព្ទពីលើព្យព្ជានៈខ្លះ តួព្យព្ជានៈទាំងនោះគឺ ង៉ ញ៉ ប៉ ម៉ យ៉​ រ៉ វ៉ ប៊ ស៊ ហ៊ អ៊។ តួព្យព្ជានៈទាំងនេះកាលណាបើមានស្រៈនិស្ស័យ ិ ី ឹ ឺ ើ ភ្ជាប់ពីលើតួគេផ្លាស់ វណ្ណយុត្តិ (៉ឬ ៊) ដូចជាពាក្យ ប៉ិន ម៉ឺន វ៉ី ប៉ី ស៊ី ហ៊ីង អ៊ី។

=វណ្ណយុត្តិ=
        
គឺជាសញ្ញាដែលប្រើបន្ថែមពីលើតួអក្សរ ដើម្បីនឹងលំអៀងសូរសព្ទវែង ជាសព្ទខ្លីឬលំអៀងសព្ទឱ្យប្លែកពីសព្ទដើមឬកាត់ពាក្យក្នុងប្រយោគជាសង្កាត់ដើម្បីឱ្យលះសេក្តីណាមួយហៅថា វណ្ណយុត្តិ។ វណ្ណយុត្តិទាំងនោះគឺ បន្តក់( ់ ) មូសិកទន្ត( ៉ ) ត្រីសព្ទ( ៊ ) សំយោគសញ្ញា( ័ ) របាទ( ៌ ) អស្តា( ៏ ) ទណ្ឌឃាត( ៍ ) វិសជ្ជនីយ( ះ ) យុគលពិន្ទុឬចុចពី(ៈ) ទ្វិពន្ទុលេខឬចំណុចពីរគូស(៖) កាកបាទ( ៎ ) កុក្កដនេត្រឬភ្នែកមាន់(៙) វង់ក្រចក((...)) អព្ភន្តរ(ʻ...ʼ) អញ្ញប្រកាស(“...”) ខណ្ឌឬសញ្ញាខណ្ឌ   (។ ) ខណ្ឌចប់(៕) គោមូត្រឬបរិយោសាន (។៚)  រជ្ជសញ្ញាឬសហសញ្ញា(-) លេខទោ(ៗ) ក្បៀសឬ   កណ្តកសញ្ញា(,) បុច្ឆនសញ្ញា(?) មច្ឆណ្ឌសញ្ញាឬពងត្រី(...)វង់តង្កៀប[...] រ៉ាត់ឬឃ្នាប(}ឬ{...}) បេយ្យលៈឬលៈ(។ល។) អាទិសង្កេត(.)។
==វិធីប្រើប្រាស់វណ្ណយុត្តិ==
  
===រស្សសញ្ញាឬបន្តក់( ់)===
សញ្ញានេះប្រើសម្រាប់ដាក់បន្ថែមលើតួប្រកប ដែលព្យាង្គពាក្យកើតឡើងពីស្រៈ អ និងស្រៈអ៊ ហើយកាត់សព្ទវែងជាសព្ទខ្លី ដែលត្រូវអានលឿនរហ័សដូចជាពាក្យថា៖
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot;|រស្សសញ្ញាឬបន្តក់( ់)
|-
! សព្ទវែង 
! សព្ទខ្លី
|-
|កង
|កង់
|-
|ចង
|ចង់
|-
|បត
|បត់
|-
|បន
|បន់
|-
|ដល
|ដល់
|-
|ចប
|ចប់
|}
ចំនែកឯអក្សរជាតួប្រកបរបស់ព្យាង្គពាក្យ ហើយទទួលសញ្ញាបន្តក់( ់ ) បានមានតែអក្សរទាំងនេះគឺ ក​ ង ច ញ ត ន ប ល ស​។ អក្សរក្រៅពីនោះទោះកាត់សព្ទវែងជាខ្លីក៏ដោយ     មិនដែលទទួលវណ្ណយុត្តិឬបន្តក់ ( ់ )ឡើយ ដូចជាពាក្យ បទ បថ សព្វ ភព ..។ ប៉ុន្តែបើពាក្យណាដែលចេញមកពីបាលីឬសុំស្រ្តឹតទោះអក្សរដែលត្រូវទទួលសញ្ញាបន្តល់( ់ )បានក៏ពុំត្រូវដាក់សញ្ញាបន្តក់( ់ )ឡើយដូចជាពាក្យ កុសល ផល លាមក ធនធាន ជន សត្វ ខត្ត ក្សត្រ។
&lt;br&gt;ឧទាហរណ៍ កក់ ខ្វាក់ គាស់...។

សម្គាល់ 

ក. ចំពោះតួព្យព្ជានៈប្រកបនឹងអក្សរ “ម” ត្រង់សម្លេងប្រកបលំដាប់ទី២នោះ មិនបាច់ប្រើសញ្ញា “រស្សៈ”ឬបន្តក់ទេ។ 
&lt;br&gt;ឧទាហរណ៍ ចាម់ = ចាម។ 

ក្នុងករណីនេះ គេប្រើនិគ្គហិត(៙)ឬស្រៈ “ាំ” “ចាំ” ជំនួសវិញ។

ខ. រីឯតួព្យព្ជានៈប្រកបនឹងអក្សរ “យ” ត្រង់សម្លេងប្រកបលំដាប់ទី២ នោះក៏មិនបាច់ប្រើ រស្សសញ្ញាឬបន្តក់ដែរ ដូចជាពាក្យ “ចាយ់” ក្នុងករណីនេះគេយកស្រៈ “ៃ” មកជំនួសវិញព្រោះមានសម្លេងដូចគ្នា។
&lt;br&gt;ឧទាហរណ៍ ចាយ់ = ចាយ។

គ. ចំពោះពាក្យទាំងឡាយណា ដែលក្លាយមកពីភាសាបាលីឬសំស្ត្រឹត មិនត្រូវប្រើសញ្ញា (់) នេះឡើយ ដូចជាពាក្យ បទ សព ភព កុសល ផល កិច្ចកល ធនធាន រសជាតិ លាមក... ពាក្យទាំងនេះមានសម្លេងខ្លីស្រេចហើយ តាមទម្លាប់អានបែបបាលី និងសំស្ត្រឹត។
===វិធីហាត់===
ពាក្យមានបន្តក់មាន៖ កង់ កត់ កប់ ខ្វល់ ទល់ សក់ យល់ ពន់ ទក់ ធន់ បត់ បង់ ចង់ ហត់ ព្រនង់ កំពង់ បំពង់ ពន្យល់ ទំនប់ កញ្ចក់ បង្កង់ ជំពាក់ គំរប់ ទំរង់ ចំណង់ កង្វល់ បង្អស់ បន្តក់ បំរត់ បន្ទប់ សំណល់ កញ្ឆក់ កាត់ ខាត់ សាត់ ចាត់ ផាត់ រ៉ាត់ ហាត់ អាត់ ណាត់ បង្ហាត់ បំបាត់ សំខាន់ សម្លាប់ សំគាល់(សម្គាល់) កំណាញ់ បន្ទាល់ ភា្នល់ ទំនាស់ ប្រញាប់ប្រញាល់  កន្តាល់ អីវ៉ាន់ រហាត់ ចំឡាក់(ចម្លាក់) រួសរាន់ ប្រញាប់ ណាស់ កំចាត់កំចាយ។

ពាក្យឥតបន្តក់នោះគឺ៖ កល កុសល ផល គន្ធ គណ​ ចក្ក ឆត្ត គដទន្ត ជនបទ ជប ថលបទ កម្មបថ ថលយាន ខណ្ឌ បព្វជ្ជា បញ្ញត្ត បព្វតរាជ និម៌ល ពលកាយ ភក្ត្រ ភត្តកាល កាលបក្ស ប្រាកដ ប្រយ័ត្ន ប្រភព បក្ខគណនា មណ្ឌល តមល មាណព រក្ខ រក្ស ក្សត្រ ហរិរក្ស។

===មូសិកទន្តឬធ្មេញកណ្តុរ(៉)===
[[មូសិកទន្ត រឺ ធ្មេញកណ្ដុរ]] គឺជាសញ្ញាប្រើសម្រាប់សម្លាប់ បំបែរសម្លេងព្យាព្ជានៈ ៧តួ ដែលមានសម្លេង ឃោសៈ ឱ្យទៅជា អឃោសៈគឺ ង ញ ប ម យ រ វ ឱ្យទៅជាសម្លេងអឃោសៈវិញ ង៉ ញ៉ ប៉ ម៉ យ៉ រ៉ វ៉។ ប្លែកតែតួ ប មួយដែលមានសម្លេងអឃោសៈស្រាប់ ប៉ុន្តែគ្រាន់តែ លម្អៀងសូរពី ប ទៅ ប៉ ប៉ុណ្ណោះ។ អក្សរប្តូរសម្លេងទាំងនេះ ត្រូវបានប្រើក្នុងពាក្យ ង៉ក់ង ញ៉ែងញ៉ង ប៉ប៉ាច់ប៉ប៉ោច ម៉ែឪ យ៉ាប់យ៉ឺន រឿងរ៉ាវ វ៉ូងវ៉ាង។ បន្ថែមលើអក្សរនៅខាងដើមព្យាង្គនៃពាក្យ កាលណាពាក្យនោះគ្មានព្យាង្គឯណាទៀតបង្អោនមកឬព្យាង្គនោះទោលគឺដាច់តែឯង ដូចជាពាក្យ ប៉ុន្តែ ម៉ត់ ញ៉ាំញ៉ើ បើកាលណាមានសព្ទព្យាង្គដើមឬតួអក្សរដើមបង្អោនមកមិនត្រូវដាក់មូសិកទន្ត(៉)ឡើយ ដូចជាពាក្យ ប្រមោយ ស្រវឹង ចម្បា ចម្លែក ប្រមាទ សង្វាត ក្នុង ខ្លឹម ថ្ម ត្មាត ក្ងេះ ក្ងាន ក្ងោក...។

ឧទាហរណ៍ ក្ងក់ ង្ងង់...។ 

ចំណាំ កាលណាពាក្យទាំងនេះទៅជួបប្រទះនឹងស្រះ - ិ - ី - ឹ - ឺ េ-ី។

ឧទាហរណ៍ ផ្ទះប៉ិត យ៉ាប់យ៉ឺន...។ 

គេត្រូវយកសញ្ញា(ុ) មកជំនួសធ្មេញកណ្តុរ ដែលដាក់ពីលើ ដើម្បីកុំឱ្យវណ្ណយុត្តិនេះ ទើសទេងគ្នាជាមួយស្រៈខាងលើ។

ឧទាហរណ៍ ប៉ឹង ប៉ើង ម៉ិ ម៉ី...។

===ត្រីសព្ទ===
ត្រីសព្ទវិធីសាស្ត្រនៃការប្រើវណ្ណយុត្តិត្រីសព្ទ មានលំនាំដូចគ្នានឹង មូសិកទន្តដែរតែវាដាក់នៅលើព្យព្ជានៈ ៤តួ ជាអឃោស '''ប ស ហ អ''' ឱ្យទៅជាឃោសៈវិញ '''ប៊ ស៊ ហ៊ អ៊'''។ ព្យព្ជានៈប្ដូរសម្លេងទាំងនេះ ត្រូវបានប្រើក្នុងពាក្យ សាប៊ូ សម្លស៊ុប ហ៊ាន ទ្រអ៊ូ។ កាលណាសញ្ញាត្រីសព្ទនេះជួបប្រទះនឹងស្រៈ '''- ិ - ី - ឹ - ឺ េ-ី''' ក៏ត្រូវប្រែប្រួលរូបមកជា( ុ) ដូចករណីខាងលើដែរ។

ឧទាហរណ៍ ស៊ីបាយ លេងហ៊ី... លើកលែងតែពាក្យ ប៊ិច អ៊ីចុះ អ៊ីចឹង...។

ដូចជាពាក្យ ទ្រហឹង គ្រឹហា វិហារ ទាហាន ស៊ី ហ៊ឹងត្រចៀក អ៊ុត ហ៊ាន ស៊ុន ស៊ើបការ ហ៊ុន ប៊ុន ...។

ឧទាហរណ៍ ហ៊ោរ ហ៊ុត...។

===សំយោគសញ្ញា===
វណ្ណយុត្តិ នេះលំអៀងសព្ទបាលីឬសំស្ត្រឹតមកជាសព្ទខ្មែរ។ ដូចជាពាក្យ
{| class=&quot;wikitable&quot;
! សព្ទបាលី និង សំស្ត្រឹត
! សព្ទខ្មែរ
|-
|ភយ
|ភ័យ
|-
|ជយ
|ជ័យ
|-
|ខយ រឺ ក្សយ 
|ខ័យក្ស័យ
|-
|ពន្ធ 
|ព័ន្ធ
|-
|ពទ្ធ
|ព័ទ្ធ
|-
|យន្ត រឺ យន្ត្រ   
|យ័ន្ត
|-
|យ័ន្ត្រ រឺ យន់ 
|យន្ត
|-
|សម្បទ 
|សម្ប័ទ
|-
|សម្បត្តិ រឺ បច្ចយ 
|បច្ច័យ
|-
|អាលយ 
|អាល័យ
|-
|សមយ 
|សម័យ
|-
|សំសយ 
|សង្ស័យ
|-
|ហទយ រឺ ហឫទយ 
|ហទ័យ រឺ ហ្ឫទ័យ
|}

សញ្ញានេះប្រើនូវពាក្យខ្មែរខ្លះ ដែរមានសម្លេងស្ទើរស្រៈ អឬ អា ដើម្បីឱ្យមានសូរសម្លេងមួយត្រូវចំនឹងសម្លេងពិតនៃពាក្យនោះ គឺ ញ័រ ជ័រ ទំព័រ..។ហើយអក្សរ រ ជាតួប្រកប ដូចជាពាក្យថា ជ័រ ញ័រ ទំព័រ ទទីទទ័រ ព្រវីព្រវ័រ សាសន៍ព័រ ញញាក់ញញ័រ ...។ វាសម្រាប់ប្រើសម្រួលសម្លេងក្លាយពីពាក្យបរទេសខ្លះៗ ដូចជា កុងទ័រ ប៉ាស្ទ័រ អាំងហ្សេនឺញ័រ កុំព្យូទ័រ ត្រាក់ទ័រ...។
ឧទាហរណ៍ មាល័យ សម័យ អនាម័យ...។

=== របាទ(៌)===
ជាសញ្ញានេះជំនួស រ កាលណា រ ជាជំនួសតួអក្សរតម្រួត។ វាជាវណ្ណយុត្តិសម្រាប់ដាក់នូវពាក្យសំស្ត្រឹតក្លាយមកពីបាលី។ ជាធម្មតាតួអក្សរណាដែលពុំសូវប្រើជាផ្ញើជើងជាគ្រវ៉ាត់ តួតម្រួតអក្សរនោះផ្លាស់ជារបាទ។ បើតួអក្សរណាធ្លាប់ប្រើគ្រវ៉ាត់ក្នុងផ្ញើជើង តួតម្រួតនោះផ្លាស់ជាគ្រវ៉ាត់។ តួតម្រួតផ្លាស់ជា រ ក៏បានដូចជាពាក្យទាំងនេះជាច្រើនបែបយ៉ាង៖ 
ពាក្យដើម
ពាក្យផ្លាស់ជា
ណ្ណ
ណ៌
ម្ម
ម៌
ព្ព
ព៌
ព្ភ
ព៌
ពណ្ណ
ពណ៌
ធម្ម
ធម៌
គព្ភ
គភ៌
បុព្វា
បុព៌ា
បរិបុណ្ណ 
បរិបូណឬបរិបូរណ៍
  
មានពាក្យខ្លះដែលធ្លាប់មានផ្ញើជើងគ្រវាត់ ជាប់ដោយសញ្ញារបាទខ្លះក៏មានដែរ ដូចជាពាក្យ៖
ពាក្យដើម
ទៅជាពាក្យ
កក្កដ
កកិដ
វិសជ្ជនីយ
វិសជិនីយ
មគ្គុទេស
មគ្គុទិស
មគ្គ
មាគ៌ា
មារយាទ
មាយ៌ាទ

កំណត់សម្គាល់៖
ពាក្យតម្រួតជើង
ក្លាយទៅជា
ពាក្យតម្រួត
ក្លាយទៅជាពាក្យ
ក្ក
ក្រ
ចក្ក
ចក្រ
គ្គ
គ្រ
ឧបសគ្គ
គ្រោះ
ត្ត
ត្រ
ខត្ត ខេត្ត
ក្សត្រ ខេត្រ
ទ្ទ
ទ្រ
សមុទ្ទ
សមុទ្រ

ប៉ុន្តែតួអក្សរដទៃពីរតួ ដូចពោលខាងលើនេះមិនផ្លាស់ប្តូតម្រួតជា រ ឡើយ។

ឧទាហរណ៍ ព្រះធម៌ សមធម៌ ...។

===អស្តា(៏)   ===
ជាសញ្ញាដែលប្រើសម្រាប់ដាក់ពីលើអក្សរ '''ក''' និង '''ដ''' ហើយ '''ក''' និង '''ដ''' ចំនែកអក្សរ '''ហ''' គេប្រើអស្តានេះពេលបព្ចេញអារម្មណ៍ ភ្ញាក់ផ្អើល ភ័យជាដើម។ នោះជាពាក្យនិបាត គឺពាក្យនោះមិនមែនជានាម ជាគុណនាមឬជាកិរិយាសព្ទ។ ដូចជាពាក្យថា        ទោះហាមដូចវាក៏មិនស្តាប់។ អ្នកចេះធម៌ដ៏ប្រសើរ រមែងរួចកាចពីអបាភូមិ។ ប្រសើរដ៏ឧត្តម។ ក្នុងពាក្យឧទានសព្ទ គឺជាពាក្យថាដោយភ្ញាក់ផ្អើល សញ្ញានេះមានប្រើខ្លះដែរ។

ដូចជាពាក្យ ឳហ៏្ឋ! ឳន៏! នុះហ្ឋ៏ឬន៏!។

កំនត់សម្គាល់ ក៏ ដ៏ សូមបញ្ជាក់ឱ្យខ្លីកុំច្រលំពាក្យ ដទៃ ដរាប(គ្មានអស្តាទេ)។

ឧទាហរណ៍ ក៏ ដ៏ នុះហ្ន៏...។

===ទណ្ឌឃាត(៍) ===
ប្រើសម្រាប់បដិសេធន៍តួអក្សរដែលមានលើសពីការអាន។ គេប្រើដើម្បីដាក់លើអក្សរព្យព្ជានៈណា ដែលគេមិនអាន ប៉ុន្តែគេត្រូវតែរក្សាទុកព្យព្ជានៈនោះជាចាំបាច់ ក្នុងន័យរក្សាអក្ខរាវិរុទ្ធរបស់ពាក្យ និងជាគ្រឿងសម្គាល់ជាតិសព្ទរបស់ពាក្យ។ 

ឧទាហរណ៍ ទូរទស្សន៍ ប្រយោជន៍ គមនាគមន៍ ព្រឹត្តការណ៍ វេព្យាករណ៍ ពាក្យពេចន៍ ត្រ័យរតន៍...។ គេដាក់ទណ្ឌឃាត ដូចជាពាក្យថា រ័តន៍ ចោទក៍ រោទ៍ ប្រយោជន៍ ចរាចរណ៍ បដិសេធន៍ អភិវឌ្ឍន៍ អនុវត្តន៍ ..។ សញ្ញានេះ ក៏យកមកប្រើចំពោះពាក្យខ្ចីពីបរទេសខ្លះ សម្រាប់រក្សាលំនាំអក្ខរាវិរុទ្ធដើមនៃពាក្យទាំងនោះដូចជា ស៊ីម៉ង់ត៍ អេដស៍ អាល់ប៊ែរត៍...។

===វិសជ៌នី(ះ) ===
វិសជ្ជនិយ សញ្ញានេះគឺប្រើសម្រាប់ប្រកបជំនួសខ្យល់ “ហ ” ជាពាក្យកាត់កំបុតខ្លី ហើយអានដោយបើកចំហមាត់ដូចជា តិះ រិះ ចុះ ចង្កើះ(ចង្កឹះ) ឈ្មោះ ទះ ដោះដូរលោតផ្លោះ។ល។ វាមានសូរសម្លេងស្រដៀងនឹងពាក្យ ដែលប្រកបនឹងព្យព្ជានៈ “ស” ដែរ។ សព្ទខ្លីមានពាក្យដូចជា នេះ ព្រោះ ជិះ ។
   
=== យុគលពិន្ទុឬចុចពីរ(ៈ)===
គេប្រើសម្រាប់ដាក់នៅចុងពាក្យមានកំណើតពីបាលីឬសំស្ត្រឹត ដែលមានសូរ “អាក់”ឬ “អ៊ាក់”។ ហើយវាក៏អាចជា នាមឬកិរិយាស្នូរ នាមឬកិរិយាបង្គោល និងអាចជាសមាសនាមនាម ដូចជា លោភៈ ទោសៈ មោហៈ...។

ចំណាំ 

គេអាចកំណត់នូវការប្រើយុគពិន្ទុ កាលណាបើពាក្យខាងដើមវាជា នាមឬកិរិយាស្នូរ គេអាចសរសេរដោយដាក់សញ្ញា “ៈ ”។ ក៏ប៉ុន្តែកាលណាបើពាក្យដើមវាជា សមាសនាម ហើយពាក្យបន្ទាប់ជា នាមឬកិរិយាស្នូរវិញគេសរសេរមិនចាំបាច់ដាក់សញ្ញា “ៈ ”ទេ។

ឧទាហរណ៍  
* អាជីវកម្ម ពាក្យថា អាជីវ វាជា ពាក្យស្នូរឬពាក្យបង្គោល។ អាជីព មានន័យថា ជាមុខរបរចញ្ចឹមជីវិត ជំនាញមួយច្បាស់លាស់ សម្រាប់ចញ្ចឹមជីវិត។ រីឯពាក្យថា កម្ម មានន័យថា ជាអំពើឬដំណើរនៃការប្រព្រឹត្តតាមកាលពេលា។ ហើយវាជា សមាសនាម។ ការសរសេរមិនចាំបាច់ដាក់យុគលពិន្ទុទេ។ ហើយការធ្វើអាជីវកម្មនៅក្នុងសង្គមខ្មែរសព្វថ្ងៃឃើញថា មានការវាយប្រហារគ្នាតាមរយៈប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយនានា ហើយមានការឃោសនានូវផលិតផល ដែលប៉ះពាល់ដល់សុខភាព ដូចជាសុរាជាដើមមានរង្វាន់ច្រើន ផឹកទៅមានរសជាតិឆ្ងាញ់ និងសុភាពល្អ។
* គណៈប្រតិភូ ពាក្យថា គណៈ ជាសមាសនាម មានន័យថា ក្រុម ពួក ហើយពាក្យថាប្រតិភូ វាជានាមបង្គោលឬកិរិយាស្នូរ មានន័យថា អ្នកជំនួយ អ្នកធានា។ និយាយជារួម ជាក្រុមមនុស្សមួយពួកឬមួយក្រុមដែលជាតំណាងប្រទេសឬតំណាងស្ថាប័នណាមួយ។  មិនមែនដូចសង្គមខ្មែរសព្វថ្ងៃគណៈប្រតិភូមកចូលរួមប្រជុំអ្វីមួយមកជួបជុំគ្នាចង់អស់មួយក្រសួង មិនគិតថាសុំស្នើរជនណាមួយនៅក្នុងក្រសួងដែលពាក់ព័ន្ធនោះឡើយ។ ហើយការអនុវត្តនៅក្នុងសង្គមខ្មែរ វាមិនដូចជាពាក្យដែលមាននៅក្នុងវចនានុក្រមនោះទេ។

បើពាក្យទាំងនេះខាងដើម ដូចជា ពលកម្ម វណ្ណកម្ម សច្ចភាព ខេមរភាសា នោះគេមិនចាំបាច់ដាក់យុគលពិន្ទុទេ ព្រោះពាក្យទាំងនេះជាសមាសនាម។ ហើយវាលើកលែងតែពាក្យ គណៈ ដែលទោះបីជាវានៅដើមគេឬកណ្តាលគេក្តី ក៏ត្រូវប្រើយុគលពិន្ទុជាដរាប។

ឧទាហរណ៍ គណៈមេប្រយោគ គណៈប្រធានរដ្ឋ គណៈប្រតិភូ គណៈកម្មការ គណៈសង្ឃ គណៈរដ្ឋមន្ត្រី...។ ព្រោះថានៅក្នុងពាក្យទាំងនេះ គណៈ មិនចូលក្នុងសមាសនាមតាមក្បួនខ្នាតវេព្យាកណ៍បាលី។

លើកលែងតែពាក្យថា គណបក្ស គណនា គណនេយ្យ... ដែលគេមិនត្រូវប្រើយុគលពិន្ទុទេ។ រីឯពាក្យ“កាលៈទេសៈ” គេត្រូវប្រើយុគលពិន្ទុទាំងពីរម៉ាត់តែម្តង។ ប៉ុន្តែគេសរសេរពាក្យនេះ “បញ្ច្រាស”​ មកវិញ “ទេសកាល” នោះគេមិនត្រូវប្រើយុគលពិន្ទុឡើយ។ ក្នុងសម័យនេះគេយកយុគលពិន្ទុមក ប្រើក្លាយក្នុងឃ្លាប្រយោគខ្លះដែរសម្រាប់រាយរាប់ឈ្មោះអ្វីៗ ដូចពាក្យថា ទង់ជាតិកម្ពុជាមាន ៣ ពណ៌គឺ ខៀវ ក្រហម ស។ ប៉ុន្តែជាទូទៅ អ្នកនិពន្ធទាំងឡាយតែងតែប្រើ ទ្វិពិន្ទុលេខ ក្នុងករណីរៀបរាប់ឧទេ្ទស បង្ហាញវត្តមាន... ព្រោះការប្រើសញ្ញាខណ្ឌបែបនេះត្រឹមត្រូវ និងសមហេតុសមផលជាង។ 

ប៉ុន្តែគេអាចប្រើយុគលពិន្ទុបាន នៅក្នុងទម្រង់លិខិតខ្លះៗដូចជា កម្មវត្ថុ៖ ស្នើសុំអាហាររូបករណ៍ទៅសិក្សានៅប្រទេសកូរ៉េយោងៈ លិខិតលេខ.... ចុះថ្ងៃទី...។

កំណត់សម្គាល់អំពីការប្រើឬមិនប្រើយុគលពិន្ទុនៅពីមុខពាក្យ “ថា”៖

ក. មិនប្រើយុគលពិន្ទុ ចំពោះតែពាក្យ ថា ណាដែលជានិបាតសព្ទ ដែលអាចប្រៀបនឹងភាសាបារាំង “Que” បានដល់ពាក្យដែលត្រូវកត់ត្រាមិនផ្ទាល់របស់តួអង្គ មាននិយាយក្នុង “Style indirect” របស់ភាសាបារាំង ដូចជាពាក្យ៖ ពោលថា និយាយថា ទំនាយទាយថា តិះដៀលថា ជេថា ប្រាប់ថា ដូចជា ដូចខាងក្រោម ... ពាក្យទាំងនេះ គេមិនត្រូវប្រើដាក់យុគលពិន្ទុ(ៈ)ពីមុខទេ។
        
ខ. ត្រូវប្រើយុគលពិន្ទុ គេប្រើសញ្ញាយុគលពិន្ទុ(ៈ) ក្នុងករណីកត់ត្រាពាក្យសម្តីផ្ទាល់របស់អ្នកនិពន្ធ ត្រូវគ្នានឹងទម្រង់របស់ភាសាបារាំងថា “Style direct”។

===ទ្វិពិន្ទុលេខឬចំណុចពីរគូស(៖) ===
សញ្ញាដែលមានគំនូសផ្តេកនៅខណ្ឌចន្លោះសូន្យពីរ លើមួយក្រោមមួយនោះ គេប្រើសម្រាប់៖

ក. ដាក់នៅចុងបញ្ចប់នៃប្រយោគក្នុងន័យកត់ត្រាសម្តីរបស់បុគ្គលណាមួយ ដែលគេស្រង់យកមកដាក់ក្នុងសញ្ញាអញ្ញប្រកាស(“...”) គេកត់សម្គាល់ឃើញថា សញ្ញាបែបនេះច្រើនតែប្រើក្នុង ទម្រង់ឬរចនាបថប្រយោគពណ៌នានៅក្នុងរឿងពេង រឿងនិទាន ការនិយាយប្រាប់គ្នាពីហហេតុការណ៍អតីតកាល។ល។
     
ខ. សម្រាប់ដាក់នៅចុងប្រយោគណា ដែលត្រូវបន្តទៅដល់ការរៀបរាប់ ដោយចាត់ជាពួក ជាផ្នែក។

សម្គាល់៖ មិនត្រូវច្រឡំយុគលពិន្ទុ(ៈ) ជាមួយ និង ទិ្វពិន្ទុលេខ(៖)ទេ។ យុគលពិន្ទុ គ្រាន់តែចុចចំណុចពីរលើករោមប៉ុណ្ណោះ។ រីឯទ្វិពិន្ទុលេខគឺមាន សូន្យលើ(◦) និងសូន្យខាងក្រោម(◦)។ ហើយមានរជ្ជសញ្ញាខណ្ឌចំកណ្តាលគឺយ៉ាងនេះ(៖)។ សព្វថ្ងៃនេះយើងឃើញគេប្រើយុគលពិន្ទុតាមបែបអឺរ៉ុប ជំនួសសទ្វិពិន្ទុលេខ ដោយមកពីទម្រង់ពុម្ពអក្សរលីម៉ុន(font  Limon)ពុំមានសញ្ញាទ្វិពិន្ទុលេខ ក៏តាំងតែយកយុគលពិន្ទុមកប្រជំនួសឱ្យតែបានៗ សិនរង់ចាំអ្នកបច្ចេកទេសរកឃើញសញ្ញាទិ្វពិន្ទុលេខ នោះនឹងយកមកប្រើឱ្យបានត្រឹមត្រូវតាមវិធានវេយ្យាករណ៍។ ចំនែក ពុម្ពអក្សរយ៉ូនីកូដ(font Unicode)បានប្រើជាស្តង់ដារហើយ ក៏នៅមានការរចនាខុសដែលដោយសារ  font ខ្លះមានការរចនាប្លែកៗ(៖) តែករណីនេះអាចលើលែងបាន។

===កុក្កដនេត្រឬភ្នែកមាន់(៙) ===
សញ្ញានេះប្រើសម្រាប់ផ្តើមនូវតួនៃសេក្តីរបស់ឃ្លាឬប្រយោគ។ តាំងពីដើមមកអ្នកនិពន្ធបានប្រើសញ្ញានេះក្នុងការចាប់ផ្តើម សរសេរអត្ថបទឬសាច់រឿងអ្វីមួយ។ មកដល់ពេលបច្ចុប្បន្នអ្នកនិពន្ធលែងប្រើសញ្ញានេះហើយ។ ពិសេសនៅពេលដែលគេចាប់ផ្តើមសរសេរកំណាព្យ នោះអ្នកកវីបុរាណយើងច្រើនប្រើសញ្ញា(៙)ដូច្នេះ។ 

ឧទាហរណ៍ 

៙ មាន់ ទា ក្របី សេះ មានច្រើនយ៉ាងនេះ។

===កាកបាទឬជើងក្អែក (៎)===
ជាបន្ទាត់ខ្លីខ្វែងពីរ មួយផ្តេកមួយទៀតបញ្ឈរគូសកាត់ខ្វែងគ្នាចំពាក់កណ្តាល។
ប្រើសម្រាប់ដាក់លើពាក្យឧទានសព្ទខ្លីៗមួយចំនួន ដែលមានសូរសៀងបង្ហូសឬត្អូញថ្ងូរ ដូចជាពាក្យវិសេសសព្វនាមខ្លះ ច៎! ចា៎! ច៎ាះ! ប៎ាទ! ណ៎ា! ណ៎ះ ហ៎្ន  ន៎ អូ៎ អ៎ា្ហ...។ 
    
ឧទាហរណ៍ 
        
នុះន៎ ចា៎លោកពូ...។

=== វង់ក្រចក((...)) ===
វង់ក្រចក សញ្ញាវង់ក្រចកប្រើសម្រាប់ដាក់គៀបពាក្យណាឬឃ្លាណាមួយដែលមិនមានទាក់ទងចូលក្នុងអត្ថបទនោះទេ គ្រាន់តែជាសព្ទពន្យល់នៃពាក្យណាមួយ ដែលមាននៅក្នុងអត្ថបទនោះ។ ដូចជាពាក្យថាលោកពុកខ្ញុំអញ្ជើញទៅប្រទេសថៃឡង់ដ៏(ប្រទេសសៀម)នៅសប្តាហ៍ខាងមុខនេះ។

ឧទាហរណ៍ ទៅលេងខេត្តព្រះវិហារ(ប្រាសាទព្រះវិហារ)។

===អញ្ញប្រកាស(“...”)=== 
ជាសញ្ញាឃ្នាបម្យ៉ាងដែលនៅខាងដើមមានរាងកោងខ្វឹកកួចឡើងទៅលើ ឯខាងចុងជាសញ្ញាខ្វឹកពីររាងកោងកួចទម្លាក់ចុះក្រោម។ គេប្រើសញ្ញានេះសម្រាប់៖

ក. គាបឬកត់ត្រាដកស្រង់សេក្តីសំខាន់របស់ជានណាម្នាក់ ទុកជាសេក្តីពិសេសដោយឡែក ជាការរំលេចឬបញ្ជាក់ឱ្យប្លែកពីន័យរបស់បរិបទ។
        
ខ. ដកស្រង់តួអង្គណាមួយ ដែលមានកិតិ្តសព្ទល្បីល្បាញ។
        
គ. ដកស្រង់សេក្តីឬអត្ថន័យមានលក្ខណៈលេចធ្លោ។

===អព្ភន្តរសញ្ញា(ʻ...ʼ)    ===
សញ្ញានេះ ខុសប្លែកពីអញ្ញប្រកាស ដោយប្រើតែខ្វឹកសញ្ញាមួយនៅដើម និងក្បៀសសញ្ញាមួយនៅចុង។ របៀបប្រើអព្ភន្តរសញ្ញាខុសគ្នាបន្តិច ពីសញ្ញាអញ្ញប្រកាស ដោយប្រើអព្ភន្តរសញ្ញាជាឃ្នាបពាក្យឋិតនៅក្នុងរង្វង់ផែកពាក្យ ដែលដាក់ឃ្នាបដោយសញ្ញាអញ្ញប្រកាស។
     
សូមជម្រាបថា៖ នៅក្នុងសៀវភៅឯកសារជាទូទៅ គេកម្រឃើញអ្នកនិពន្ធប្រើសញ្ញានេះណាស់។ ជួនកាលគេប្រើអព្ភន្តរសញ្ញាឬអញ្ញប្រកាស ក្នុងគោលដៅតែមួយដូចគ្នា។ នៅក្នុងសៀភៅវេព្យាករណ៍របស់លោក ពូវ អ៊ុម លោកចាត់ទុកអព្ភន្តរសញ្ញាថាជាសញ្ញាអញ្ញប្រកាស (សៀវភៅវេព្យាករណ៍ ពូវ អ៊ុម ទំព័រ ៨) ចំណែកនៅក្នុងវចនានុក្រម    សម្តេចជួនណាត ទំព័រ ១៦៥៦ -៥៧ វិញ ក៏បង្ហាញអព្ភន្តរសញ្ញា “...” មានរូបសណ្ឋានយ៉ាងនេះដែរ។ លោកបានពន្យល់ពាក្យអព្ភន្តរសញ្ញាយ៉ាងនេះថា ៖ ពាក្យសន្មតហៅវណ្ណយុត្តិ ដែលពួកវេព្យករណ៍បណ្ឌិតក្នុងប្រទេសអឺរ៉ុប បង្កើតឡើងសម្រាប់ប្រើរាំងពាក្យឬសេក្តីមានរូបសណ្ឋានពីរបែបនេះគឺ (“...”)ឬ (‍«...»)។
         
ដូច្នេះ ដោយយល់ឃើញថាកិច្ចការសរសេរតែងនិពន្ធ នាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ មានសភាពល្អិតល្អន់ស៊ីជម្រៅ និងហ្មត់ចត់ យើងគួរតែបញ្ចូលអព្ភន្តរសញ្ញាដែលមានរូបសណ្ឋានបែបនេះ(ʻ...ʼ)មកប្រើបន្ថែមទៀតដោយបំបែកចេញពីអញ្ញប្រកាស(“...”)

===បេយ្យាលៈ(។ល។)  ===
គឺជាវណ្ណយុត្ត ដែលគេប្រើសម្រាប់បង្រួមន័យសេក្តី ពីវែងឱ្យទៅជាខ្លីឬច្រើនឱ្យទៅជាតិច។
    
ឧទាហរណ៍ 
        
សត្វព្រៃនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាមាន ជ្រូកព្រៃ ក្តាន់ ទន្សោង ខ្លា រម៉ាំង។ល។៕

===សញ្ញាខណ្ឌ (។)===
សញ្ញានេះប្រើសម្រាប់រាំងឃាំងប្រយោគឬសង្កាត់នៃសេក្តីនីមួយៗឱ្យដាច់ស្រលះពីគ្នា។ កាលណាប្រយោគមួយចាប់ផ្តើមហើយ គេត្រូវដាក់សញ្ញា(។)នេះ មុននឹងបន្តទៅប្រយោគមួយទៀត។ សញ្ញាខណ្ឌធ្វើឱ្យងាយយល់ វាអាចញែកសេក្តីដាច់ពីប្រយោគមួយទៅប្រយោគមួយ មិនឱ្យច្រឡំន័យនាំច្របូកច្របល់។ ហើយនៅចន្លោះសញ្ញាខណ្ឌ ការដកឃ្លា ក៏ជួយសម្រួលឱ្យអ្នកអានងាយយល់ ងាយចាប់សេក្តីបាន។ ប៉ុន្តែកាលណាគេត្រូវប្ដូរគំនិតចូលទៅវគ្គឬកថាខណ្ឌថ្មីនោះ គេត្រូវដាក់សញ្ញាខណ្ឌទៅខាងចុងនៃប្រយោគ រួចហើយត្រូវចាប់សរសេរដោយចុះបន្ទាត់ថ្មី ជាមួយនឹងការចោលចំហបន្តិចដែលគេហៅថា ខណ្ឌ ចុះបន្ទាត់ឬចោលបន្ទាត់ និងចាប់ផ្តើមបន្ទាត់(នេះជាការប្រាប់ជាដំណឹងរបស់អ្នកសរសេរតាមសូត្រ)។ សញ្ញាខណ្ឌនេះប្រើសម្រាប់ដាក់សេក្តីជាសង្កាត់ៗ ដើម្បីធ្វើឱ្យសេក្តីនោះមានភាពល្អស្តាប់។

ឧទាហរណ៍ កូនអ្នកមានហូបបាយផ្សារ។ រីឯកូនអ្នកចម្ការហូបបាយកក។

===ខណ្ឌចប់(៕) ===
ជាសញ្ញាសម្រាប់ដាក់បញ្ចប់អត្តបទឬរឿងមួយតែត្រឹមនេះពុំមានតសេក្តីឬរឿងរ៉ាវទៅមុខទៀតឡើយ។

===គោមូត្រឬបរិយោសាន (។៚) ===
គោមូត្រឬបរិយោសាន គឺជាសញ្ញាយកតាមរូបសណ្ឋានដាននោមគោ ដែលនោមផងដើរផង បណ្តាលឱ្យមានរាងក្ងិក្ងក់បែបនេះ ហើយខ្មែរបុរាណក៏សន្មត យកមកធ្វើជាសញ្ញាខណ្ឌបញ្ចប់ ដែលហៅតាមបាលីថា “គោមូត្រ” គឺនោមគោដូច្នេះទៅ។ ចាស់បុរាណលោកប្រើខណ្ឌបរិយោសានឬ បរិយានឬគោមូត្រនេះ សម្រាប់បញ្ចប់សេក្តីនិយាយរឿងរ៉ាវអ្វីមួយឬអត្ថបទ បទបាទបាលីគាថាណាមួយ។ សព្វថ្ងៃនេះអ្នកនិពន្ធមួយចំនួនបានប្រើសញ្ញាពីរគឺ៖ឬមួយ។ឬមួយ។៚។ ការប្រើគោមូត្រនេះ គឺចង់រក្សាសម្បត្តិវប្បធម៌ពីបុរាណឱ្យបានគង់វង្ស។ ឃើញមានកាសែតមួយចំនួនប្រើសញ្ញានេះផងដែរ។

===រជ្ជុសញ្ញាឬសហសញ្ញា(-)===
ប្រើសម្រាប់ភ្ជាប់ឬបំបែកព្យាង្គនៃពាក្យកណ្តាលមួយ កុំឱ្យអាបច្រឡំជាប្រកប នាំឱ្យខុសពាក្យដូចជា ទូក-ង កុក-ស សម្បុរ-ស ខ្សែ-ក មានន័យស្តាប់បាន(មានន័យថាភ្ជាប់សម្ព័ន្ធ)។ ម្យ៉ាងទៀតប្រើពាក្យកាព្យ ដែលកវីបំបែកព្យាង្គពីឃ្លាមួយ ទៅកាន់់ឃ្លាមួយទៀត។
   
ឧទាហរណ៍  ដី-ស ត្រី-ខ..

===លេខទោ​ឬអាមេណ្ឌិតសញ្ញា(ៗ) ===     
សញ្ញានេះគេប្រើសម្រាប់ ផ្ទួនពាក្យដែលតម្រូវឱ្យថាឬអានពីរដង និងសម្រាប់បញ្ជាក់អំពីចំនួនច្រើនឬ ពហុវចនៈ។
   
ចំណាំ មិនមែនកំណត់ថា គ្រប់តែពាក្យដែលត្រូវថាឬអានពីរដងនោះ ត្រូវតែដាក់លេខទោទាំងអស់នោះទេ។ ពាក្យបាលីខ្លះដែលយកមកប្រើក្នុងភាសាខ្មែរ ដូចជា នានា ធម្មសង្វេគ គេត្រូវសរសេរពាក្យ “នានា” នេះត្រួតគ្នាពីរដង ដោយគោរពទៅតាមវិធានបាលី។ ដូចជាពាក្យថា ឯហិមម...?។ បើប្រើជាមួយគុណនាម និយាយ អំពីពណ៌នោះ។
        
ពាក្យស្ទួនដោយប្រើលេខទោចង់បញ្ជាក់អំពីប្រភេទពណ៌ ដោយឡែកៗរបស់វត្ថុ។
ចំពោះពាក្យខ្មែរខ្លះ ដែលមានសម្លេងដដែលៗពីរដង ដូចជា បបរ កករ ត្រូវសរសេរពីរដងជាន់គ្នាដូច្ចេះជាដរាប។ ហាមដាច់ខាត មិនឱ្យសរសេរ បរៗ ករៗ បែបនេះឡើយ។ ហើយគេអាចប្រើវាក្នុងករណីដូចជា៖
* លេខទោប្រើក្នុងករណីបញ្ជាក់ និងប្រៀបធៀប
* លេខទោប្រើជាមួយពាក្យមួយព្យាង្គ
* លេខទោប្រើជាមួយពាក្យពីរម៉ាត់
* លេខទោប្រើជំនួសពាក្យបៅម៉ាត់ឬច្រើនព្យាង្គ
* មិនត្រូវប្រើលេខទោនេះក្នុងករណីប្រើពាក្យដដែលច្រើនដង។
   
ចំណាំ លេខទោមិនអាចប្រើផ្ទួន បាននៅខាងចុងពាក្យពិពណ៌នា អំពីរូបរាងមនុស្ស ឬសត្វ​ដូចជា កូនក្មួយនេះធាត់ទ្រលុកលុកមុខឡើងកំប្លង់ប្លង់ដូចវង់ចន្ទ្រា ស្គមឡើងកំព្រឹងព្រឹង។

===ក្បៀសឬកណ្តកសញ្ញា(,) ===
សញ្ញានេះ ប្រើស្រាប់ញែកពាក្យក្នុងប្រយោគឱ្យដាច់ពីគ្នា ទាំងពាក្យរៀបរាប់នោះ ជានាមក្តី ជាគុ​ណនាមក្តី ជាកិរិយាសព្ទក្តី។ គួរកត់សម្គាល់ថា ការប្រើក្បៀសក្នុងការសរសេររបស់ខ្មែរយើង ក៏ប្រហាក់ប្រហែលនឹងការបប្រើក្បៀសរបស់ប្រទេសលោកខាងលិចដែរ។​ ហើយយើងអាចប្រើសម្រាប់៖
* ការប្រើក្បៀសក្នុងកាពិពណ៌នា រៀបរាប់ជំពូកនាម
* ការពិពណ៌នារៀបរាប់អសាធារណនាម
* ការពិពណ៌រៀបរាប់គុណនាម
* ការពិពណ៌នារៀបរាប់កិរិយាសព្ទ
       
កំណត់សម្គាល់ នៅក្នុងឃ្លាប្រយោគបរទេសដទៃដូចជា ភាសាបារាំង អង់គ្លេស​ អេស្ប៉ាញជាដើមនោះ ប្រយោគល្បៈណាដែលខ្មែរយើងត្រូវប្រើដកឃ្លា គេប្រើក្បៀសទាំងអស់។ នេះអាចជាទម្លាប់ភាសាគេឬក៏ធ្វើទៅតាមការតម្រូវការចាំបាច់ នៃក្បួនច្បាប់វេព្យាករណ៍របស់គេ។ អត្ថបទខ្មែរយើងពីបុរាណ ដែលបានចារនៅលើក្រាំងក្តី សាស្ត្រាស្លឹករឹតក្តី នៅក្នុងឃ្លាប្រយោគទាំងនោះ ពុំមានប្រើក្បៀសទាលតែសោះ។ យើងកត់សម្គាល់ឃើញថា ចាប់តាំងពីប្រទេស ឋិតក្រោមរបបអាណានិគមបារាំងមក ប្រហែលដោយសារបានទទួលឥទ្ធិពល ពីរបៀបរបបសរសេរបែបបារាំង យើងក៏ចាប់ផ្តើមប្រើក្បៀសជារៀងរហូតមក។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងនេះក្តីយើងសង្កេតឃើញមានទំនោរពីរគឺ៖
        
១.ប្រភេទជនដែលបានរៀនសូត្រចេះដឹងជ្រៅជ្រះភាសាបារាំង ច្រើនសរសេរប្រើក្បៀស
        
២. ប្រភេទជានដែលតែភាសាខ្មែរ ក៏ទទួលយកទម្លាប់មរតកពីបុព្វបុរសជាន់ដើម ហើយសរសេរឥតប្រើក្បៀសទេ។ និយាយរួមមក ការប្រើដកឃ្លា ជំនួសក្បៀសឬប្រើដកឃ្លាផង និងប្រើក្បៀសផង គឺមិនមានអ្វីប្លែកគ្នាខ្លាំងពេកនោះទេ។ ប៉ុន្តែការប្រើក្បៀស វាមានចរិតច្បាស់លាស់ប្រាកដប្រជាជាង។

===សញ្ញាសួរ រឺ បុច្ឆនសញ្ញា(?)  === 
ជាសញ្ញាប្រើសម្រាប់ដាក់ពីខាងក្រោយពាក្យ ឃ្លា ល្បៈ ចោទជានិច្ច។ នៅក្នុងពាក្យ ល្បៈ ឃ្លា ប្រយោគដែលចោទសួរ គេតែងតែប្រើជាចាំបាច់នូវពាក្យឬរូបមន្តផ្សេងមានជាអាទិ៍ តើ ព្រោះអ្វី ហេតុអ្វី ដូចម្តេច(ក៏ឬ បានជា...) យ៉ាងម្តេចក៏... អ្វីទៅ ស្អីគេ អង្កាល់ កាលណា ...។ល។ ពាក្យសម្រាប់សួរអាចនៅដើមឃ្លាឬនៅខាងចុងឃ្លាក៏បាន។ ជួនកាលគេមិនបាច់ ប្រើពាក្យសួរ គេគ្រាន់តែដាក់បុច្ឆនសញ្ញាទៅក៏បានដែរ។
        
ល្បៈ ឃ្លា ពាក្យសំណួរខ្លីៗ ឃ្លានអ្វី? ម៉េចក៏យំ? ទៅសាលា? ដើរ? ជិះកង់? ពេលណា? កន្លែងណា?។
    
ឧទាហរណ៍
        
តើអ្នកទើបមកពីណា?
        
ពេលណាអ្នកមកដល់?
        
គួរកត់សម្គាល់ថា សំណួរដដែលគ្រាន់តែផ្លាស់ប្តូរដាក់ពាក្យណាមុន ពាក្យណាក្រោយ ក៏ឱ្យន័យឬរំលងន័យខុសគ្នាដែរ។ ក្រៅពីនេះ រាល់សំណួរដែលសុទ្ធតែមានបុច្ឆនសញ្ញានៅចុងល្បៈដូចគ្នានេះ អាចមានន័យខុសប្លែកគ្នា ទៅតាមសម្លេងលើកដាក់ថ្នាក់ថ្នម គំហកកំហែង អង្វរករលន់តួ។

=== មច្ឆណ្ឌសញ្ញាឬពងត្រី(...)===
ជួនកាលគេអាចហៅថា(ចំណុចរាយ)ផងក៏មាន។ សញ្ញាដែលមានចំណុចបី បន្តបន្ទាប់ជាប់គ្នានេះ សម្រាប់សម្គាល់ប្រយោគណាមួយ ដែលនៅមានសេក្តីបន្តទៀត ប៉ុន្តែអ្នកសរសេរបានផ្អាកបញ្ឈប់លែងពណ៌នា ដោយដាក់សញ្ញាពងត្រីនេះប្រាប់ជាទុកជាដំណឹង។ របៀបប្រើពងត្រីមានបែបផែនប្លែកៗដូចតទៅ៖
·      ជាសញ្ញាកាត់ពាក្យសម្តីគូសន្ទនាម្នាក់ ដែលកំពុងនិយាយឱ្យដាច់កណ្តាលនៃឃ្លា
·      ជាសញ្ញាសម្រាប់ផ្អាកពាក្យសម្តី មិនចង់និយាយបន្តដោយទុកឱ្យគូសន្ទនាយល់ឬ ក៏បង្កប់ទុកនូវពាក្យគំរាមកំហែង ពាក្យបណ្តាសា..

===វង់តង្កៀប[...]  ===
នៅក្នុងភាសាខ្មែរគេមិនសូវប្រើសញ្ញាវង់តង្កៀបនេះទេ ព្រោះយើមានវណ្ណយុត្តិ និងខណ្ឌសញ្ញាយ៉ាងច្រើន សមស្របនឹងប្រើក្នុងអត្ថបទជាភាសាខ្មែរគ្រប់គ្រាន់ទាំងអស់ ហើយ។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងការគណនាលេខផ្នែកពិជគណិត យើងយកមកប្រើតាមពួកអឺរ៉ុប។

===រ៉ាត់ឬឃ្នាប(}ឬ{...})===
សញ្ញានេះខ្មែរខ្លះហៅថា ពុកមាត់មេអំបៅ។ ការប្រើនៅសញ្ញានេះមាន៖
·      ប្រើនៅក្នុងមុខវិជ្ជាពិជគណិត របៀបប្រើឃ្នាបឬរ៉ាត់មានន័យដូចគ្នា នឹងការប្រើតង្កៀបឬវង់ក្រចកដែរ។ គេតែងតែប្រើរ៉ាត់មួយសម្រាប់បើក({) និងរ៉ាត់មួយទៀតសម្រាប់បិទ(}) គឺបែបនេះ{...}។
·      រ៉ាត់បើក និងរ៉ាត់បិទនេះប្រើសម្រាប់គាបពាក្យពីរឬច្រើនជាការសម្គាល់ថា ពាក្យទាំងនោះមានមុខងាររួមដូចជា មិនបាច់សរសេរដដែលច្រើនដងនាំខាតពេល។
===អាទិសង្កេត(.) ===
គឺជាចំណុចមួយដែលដាក់ពីមុខអក្សរ ដែលគេសរសេរកាត់ដូចជា ស.រ.អា(សហរដ្ឋអាមេរិច) អ.ស.ប(អង្គការសហប្រជាជាតិ) គ.ជ.ប(គណៈកម្មារជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត) ជួនកាលគេបប្រើអាទិសង្កេត ដើម្បីដាក់ពីមុខលេខរៀង មាតិតាដែលរៀបរាប់ចំណងជើងរងដូចជា៖

* មង្គលការ អបមង្គល
* ស្វាស្អប់ចេក ក្អែកស្អប់ពងមាន់
* ចង់រត់ចេញពីសង្គមដែលគ្មានយុតិ្តធម៌...
        
ជួនកាលក្នងករណីដូចខាងលើនេះ គេប្រើរជ្ជុសញ្ញា(-)ខ្លះៗដែរ។

==កាព្យនៃវណ្ណយុត្តិ==
===កាព្យអំពីវណ្ណយុត្តិ===
&lt;center&gt;'''វណ្ណយុត្តិ'''&lt;/center&gt;
          
អ្នកអើយរីសញ្ញា    ត្រូវសិក្សាចេះឱ្យមុត

ឱ្យស្គាល់គ្រឿងវណ្ណយុត្តិ    ចូរឧស្សាហ៍គិតរំពឹង។

&lt;center&gt;'''សញ្ញាបន្តក់(់)'''&lt;/center&gt;

សញ្ញាមួយនោះណា    រាងរូបាទ្រង់ដូចស្នឹង

បន្តក់វណ្ណយុត្តិហ្នឹង    កាត់សព្ទវែងជាសព្ទខ្លី។

&lt;center&gt;'''មូសិកទន្ត(៉)'''&lt;/center&gt;

ស្នឹងពីរដាក់ទឹមគ្នា    លើអក្ខរាប្រែសម្តី

ឈ្មោះមូសិកទន្តី    ធ្មេញកណ្តុលចូលចាំទុក។

&lt;center&gt;'''សំយោគសញ្ញា(័)'''&lt;/center&gt;
វណ្ណយុត្តិមួយនោះនៃ    រាងឧបមេយ្យដូចជាភ្លុក

គជសារ “ង ” ទៅមុខ    ហៅថាសំយោគសញ្ញា។

&lt;center&gt;'''របាទ(៌)'''&lt;/center&gt;

របាទជាវណ្ណយុត្តិ    តួសន្មត់ជំនួស “រ ” 

ទ្រង់ទ្រាយក្រងក់ “រ ”    ដូចលំនាំកក្រសារ។

&lt;center&gt;'''អស្តា(៏)'''&lt;/center&gt;

សញ្ញាមួយវិញនោះ    អស្តាស្មោះរាងកាយ

អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញត្តិថា    ឱ្យប្រើលើ “ដ ”នឹង “ក ”។

&lt;center&gt;'''ទណ្ឌឃាត(៍)'''&lt;/center&gt;

ទណ្ឌឃាតសម្លាប់បង់    តួមួយអង្គនៃអក្ខរា

ដែលលើសពីសព្ទថា     តាមតម្រាគេឥតពោល។

&lt;center&gt;'''វិសជ៌នីយ(ះ)'''&lt;/center&gt;

វសជ៌នីយសញ្ញា    នោះរុញសព្ទជា “អះ” 

ដូចប្រើពាក្យ “ទោះ”    “ខ្លះ” “មោះ” “សោះ” “បោះ”   សឹងក្បិលពីរ។

&lt;center&gt;'''កុក្កុដនេត្រ(៙)'''&lt;/center&gt;

សញ្ញាវង់ភ្នែកមាន់    ចូរកុំកាន់ក្នុងដួងចៃ

អ្នកប្រាជ្ញលោកកែខៃ   ទុកជាដើមផ្តើមសេក្តី។

&lt;center&gt;'''កាកបាទ(៎)'''&lt;/center&gt;

កាកបាទខ្វែងជើងក្អែក    ជាចំណែកសញ្ញាទោល

ឋិតលើពាក្យពំនោល    ដូចថា ច៎ាះ នុ៎ះ ណា៎នៃ។

&lt;center&gt;'''វង់ក្រចក((...))'''&lt;/center&gt;

អ្នកខ្លះគួរបដិសេដ     តែដោយហេតុលុបមិនបាន

ច្នោះហើយទុកឱ្យបាន   ដាក់នៅក្នុងវង់ក្រចក។

&lt;center&gt;'''អព្ភន្តរៈ(“...”)'''&lt;/center&gt;

សញ្ញាជាក្រោមនេះ    នាមជាអព្ភន្តរៈ

ប្រត្ឈ៍ក្សពាក្យក្នុងទី  ដែលត្រូវឃើញយល់ជាក់ស្តែង។

&lt;center&gt;'''(។ល។ លៈ)'''&lt;/center&gt;

មាតិកាសម្តែងវែង    គេចាចែងទុកលៃលក

ដាក់បង្រួមពាក្យនោះ  តំណាងជាសញ្ញាលៈ។

&lt;center&gt;'''បរិយោសាន(៚)'''&lt;/center&gt;

បរិយោសានសោត    ឬគោមូត្រចប់សម្តី

សម្តែងរឿងអ្វីៗ      ចូរយើងដឹងដោយដំណើរ។

&lt;center&gt;'''យុតិកង្ក័(-)'''&lt;/center&gt;

សញ្ញាជាបណ្តាប់     ក្រោយសំរេចមួយនេះឯង

ភ្ជាប់បាទកាព្យចាចែង   ដែលព្យាង្គបែកចេញពីគ្នា។

&lt;center&gt;'''រីឈ្មោះសញ្ញានោះ''' &lt;/center&gt;           

ចូរចាំចុះកុំកង្ខា   យតិភង្គនាមាដរាបទៅកុំបីធ្លោយ។

&lt;center&gt;'''ខណ្ឌ(។)'''&lt;/center&gt;

រីខណ្ឌសញ្ញាកាត់     ជាសង្កាត់ចាកស្ទាក់ស្ទើរ

ឱ្យសេចក្តីប្រសើរ     ឯរូបភាពដូចឈើច្រាន។

=នាម=
សំដីសំដែងនូវឈ្មោះ ជាគ្រឿងសំគាល់ឱ្យហៅបានដូចជាពាក្យជា៖ មនុស្ស សត្វ ដី ទឹក ខ្យល់ ឈើ ទន្លេ សមុទ្រ ...ពាក្យទាំងឡាយនោះហៅថា នាម។ នាម មានពីរយ៉ាងគឺ៖ 
* នាមសារណនាម
* អសាធារណនាម។
==នាមសាធារណ៍==
វត្ថុទាំងឡាយដែលមានបែបសណ្ឋានលំនាំគ្នាប្រហែលគ្នា ជាសារធារណនាមដូចជាពាក្យហៅថា ផ្ទះ វត្ថុឯណាដែលមានភាពបែបប្រហែលនឹង គេហស្ថាននោះហៅថាផ្ទះដូចគ្នា។ ស្រែ វត្ថុណាមានភាពដូចដីនោះហៅថាស្រែដូចគ្នា។ ឆ្កែ សត្វឯណាមានភាពដូចគ្នាហៅថាឆ្កែ។ ជើងតាំង វត្ថុមាភាពដូចជើងម៉ានោះហៅថាជើងតាំង។ ពាក្យហៅថា ផ្ទះ ស្រែ ឆ្កែ ជើងតាំង ជាសាធារណនាម។

==នាមអសាធារណ៍==
នាមអ្វីសម្រាប់តែមនុស្សម្នាក់ សត្វមួយ ឬវត្ថុមួយផ្សេងម្នាក់ឯងដទៃទៀត ហៅថាអសាធារណនាម ព្រោះនាមនោះមិនចំពោះទូទៅឡើយ ដូចជានាមថា រាជាធានីភ្នំពេញ ទន្លេមេកុង ខេត្តកណ្តាល ព្រះជ័យវរ្ម័នទី៧...។ ឈ្មោះភ្នំពេញសម្រាប់តែក្រុងខ្មែរ ឈ្មោះទន្លេមេកុង សម្រាប់តែទន្លេមួយនៅស្រុកខ្មែរ នៅផ្នែកខាងជើងឈៀងខាងលិច ខេត្តកណ្តាល ជាខេត្តមួយដែលស្ថិតនៅជុំវិញរាជាធានីភ្នំពេញ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ជាមហាបុរសមួយអង្គ ដែលបានកសាងប្រាង្គអង្គរ។
    
ឧទាហរណ៍
        
ក្រុងតាខ្មៅជាទីរួមខេត្តកណcock

==លិង្គរបស់នាម==
នាមទាំងឡាយមានភេទផ្សេងគ្នា ភេទរបស់នាមនោះហៅថា លិង្គ។ លិង្គមាន៣ យ៉ាងគឺ៖ បុំលិង្គ(ប៉ុងលឹង) ឥត្ថីលិង្គ នបុំសកលិង្គ។ 
* បុំលិង្គ គឺភេទសម្រាប់មនុស្សប្រុស សត្វឬវត្ថុឈ្មោល។
    
ឧទាហរណ៍ 
        
ឧបាសក(មនុស្សប្រុសកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា)។
* ឥត្ថីលិង្គ គឺភេទសម្រាប់សម្គាល់ មនុស្សស្រី សត្វឬវត្ថុញី។
    
ឧទាហរណ៍ 
        
ទារិកា(កូនក្មេងស្រី)។
* នបុំសកលិង្គ ជាភេទសម្គាល់ មនុស្ស សត្វឬវត្ថុ ខ្ទើយ គឺភេទមិនមែនប្រុសឬជាស្រី ជាឈ្មោលឬញី។ 
    
ឧទាហរណ៍ 
        
ខ្មោច(អមនុស្ស)
        
តាមដោយបញ្ញត្តិនៃក្បួនហោរានាមរបស់មនុស្សប្រុស ងាររបស់នាមមន្ត្រីសឹងជាបុំលិង្គ។ នាមរបស់មនុស្សស្រី នាមរបស់ ស្រុក ភូមិ នគរ វត្ត ខេត្ត សឹងជាឥត្ថីលិង្គ។ នាមរបស់មនុស្សខ្ទើយជា នបុំសកលិង្គ។ ឯក្នុងល្បែងខ្លះវត្ថុដែលជាគ្រឿងលេងសឹងជា ឥត្ថីលិង្គ​ដូចជា អង្គញ់ មេច្រប៉ឹក ...។ 
        
លិង្គប្រើជាពាក្យសម្រាប់ប្រុសស្រី ដូជាពាក្យថា មា ឪ វាទិន ភិក្ខុ សាមណេរ គោ ពានរ ...ជាពាក្យសម្រាប់ បុំលិង្គ។ ដូចជាពាក្យថា មីង ម៉ែ យាយ អយ្យិកា មាតុច្ឆា កុមារី យក្សិណី(យក្ខិន) ចោរី វាទិនី ភិក្ខុនី ភិក្សុណី សាមណេរី គាវី ពានរី ព្រាហ្មណី ..ជាពាក្យសម្រាប់ ឥត្ថីលិង្គ។
ឧទាហរណ៍ 
*បុំលិង្គ(ប៉ុងលឹង)
*ឥត្ថីលិង្គ
*វិនាយក(អ្នកដឹកនាំគេឱ្យប្រព្រឹត្តល្អ)
*វិជ្ជាទាយក(អ្នកឱ្យចំណេះ)
*យក្ស(អសុរៈប្រុស)
*ភិក្ខុ(អ្នកខ្លាចបាបជានិច្ច)
*ឧបាសក(មនុស្សប្រុសកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា)
*យុវ័ន(ប្រុសកំលោះ)
*កុមារ(ក្មេងប្រុស)
*ទាយក(បុរសអ្នកឱ្យទាន)
*ទារក(កូនក្មេងប្រុស)
*វិនាយិកា
*វិជ្ជាទាយិកា
*យក្ខិនីឬ យក្សិណី
*ភិក្ខុនី
*ឧបាសិកា
*យុវតី
*កុមារី
*ទាយិកា
*ទារិកា
    
==នាមរូបី និងនាមអរូបី==
===នាមរូបី===
គឺជានាមសម្រាប់សម្គាល់ឈ្មោះមនុស្ស សត្វ វត្ថុ ទីកន្លែង ដែលយើងអាចដឹងបានដោយចក្ខុវិញ្ញាណ និងកាយវិញ្ញាណ។ 
    
ឧទាហរណ៍ 
        
វិស្វករ កីឡាករ មាន់ ទា សារមន្ទីរ ការិយាល័យ រថភ្លើង ភាពត្រជាក់ កំដៅ..។
===នាមអរូបី===
គឺជានាមសម្គាល់ឈ្មោះអ្វី ដែលគ្មានរូបរាងច្បាស់លាស់ហើយមនុស្សមិនអាចប៉ះពាល់ឬមើលឃើញមានទាំងនេះ តាមរយៈកាយវិញ្ញាណ ​ឬចក្ខុវិញ្ញាណបានឡើយ។
    
ឧទាហរណ៍ 
        
កំហឹង សម្ភស្ស ការអប់រំ សំណើច បញ្ញា ស្នេហា យុត្តិធម៌ ទង្វើរ អំនួត...។

==នាមជីវចល និងនាមអជីវចល==
===នាមជីវចលគឺជានាមសម្រាប់សម្គាល់ឈ្មោះមួយ ដែលមានជីវិតពីធម្មជាតិ ដូចជានាមសម្រាប់សម្គាល់ឈ្មោះមនុស្ស សត្វ និងរុក្ខជាតិ។ ឧទាហរណ៍===
ឪពុក ពូ មា មីង ក្មួយ យាយ​ តា គោ ក្របី សេះ មាន់ ទា មេរោគ មីក្រុប តោ ខ្លា ត្នោត ដូង ស្វាយ អំពៅ ចេក...។

===នាមអជីវចល===
គឺជានាមសម្រាប់សម្គាល់ឈ្មោះអ្វីមួយ​ ដែលគ្មានជីវិត គ្មានវិញ្ញាណដូចជានាម សម្គាល់ឈ្មោះ វត្ថុ ទីកន្លែង ស្ថានភាព សកម្មភាព និងគំនិតអ្វីមួយ។
    
ឧទាហរណ៍ 
តុ ទូ​ កៅអី ក្តារខៀន ដីស ប៊ិក អគារ កែវ កាបូប ភាពត្រជាក់ កម្តៅ ទុក្ខវេទនា ភាពក្រីក្រ សន្តិភាព........។
==នាមករណ៍ និងនាមការណ៍==
===នាមការណ៍===
ជានាមដែលសម្តែងសម្ថភាព ឬសកម្មភាព។ នាមករណ៍កើតពីកិរិយា និងគុណនាម។
        
ពាក្យទាំងនោះមាន៖ ទង្វើរ ការសង្កេត ការប្រព្រឹត្ត ការគោរព បណ្តូរ កំទេច កំណាច កំហូច...។
    
ឧទាហរណ៍
        
ការសង្កេតការនាកាបោះនៅអាណត្តិទី៥ មានសភាពមិនសូវម្មត់ចត់ ដោយសារអ្នកអង្កេតការ យកស្រាជាត្រីមុខ។

===នាមករណ៍===
គឺជានាមសម្តែងអ្នកធ្វើអំពើឬអ្នកមានសភាពលក្ខណៈបែបណាមួយ។ នាមទាំងនោះមាន៖ អ្នកនិពន្ធ អ្នកពោល អ្នកយាម អ្នក្រ អ្នកក្លាហាន ​អ្នកខ្សោយ អ្នកស្រុក អ្នកស្រែ អ្នកព្រៃ...។ នៅក្នុងភាសាខ្មែរយើង ពុំមានលក្ខណៈរូបរាងសម្គាល់ភេទឬវចនៈឡើយ ប៉ុន្តែយើងមានពាក្យសម្រាប់បញ្ជាក់វចនៈឬភេទឱ្យនាមមួយបាន។ នាមមួយអាចជាប្រុសឬភេទស្រីបានអាស្រ័យនឹងពាក្យសម្រាប់បញ្ជាក់ភេទ ដែលប្រើប្រាស់ជាមួយវា។យើអាចសម្គាល់ភេទរបស់នាមមួយជាមួយ ភេទបុរសឬស្ត្រីបានតាមរយៈពាក្យបញ្ជាក់ភេទ។
    
ឧទាហរណ៍
        
អ្នកនិពន្ធខ្មែរដ៏ល្បីល្បាញគឺសម្តេចសង្ឈរាជ ជួន ណាត។


=គុណនាម =
ពាក្យដែលសម្តែងលក្ខណៈរបស់នាម ឬធ្វើនាមឱ្យមានបទពាក្យដូចជា ពាក្យថា ថ្មរឹង មនុស្សចាស់ ដែកស្វិត កែវស្រួយ ...។ ចំនែកឯពាក្យថា រឹង ចាស់ ស្វិត ស្រួយ ប្រាប់លក្ខណៈ ថ្ម មនុស្ស ដែក កែវ ហៅថា គុណនាម។ នាមមានលក្ខណៈសម្រេចហើយហៅថា គុណបទ។ គុណនាមមានបីយ៉ាងគឺ បកតិគុណនាម វិសេសគុណនាម អតិវិសេសគុណនាម។ ហើយនៅក្នុងគុណ
លំអានជាប្រក្រតី ដូចជាពាក្យថា៖ ភ្នំធំ ទន្លេវែង ស្លឹកស្តើង វង់មូល ដីខ្ពស់ សេះធាត់ សំពត់ម៉ដ្ឋ ស្រមោចតូច អាវខ្លី ក្តារក្រាស់ប្រាក់រៀលសំប៉ែត ក្មេងទាប គោស្កម មនុស្សកំសោយ ជាងប្រសប់ កប៉ាល់លឿន ផ្លែទុំសក់ស្កូវ ខ្នុរស្រគាល ច្រាំងចោត ភ្លើងក្តៅ ទឹកត្រជាក់ ខ្យល់រងា ត្បូងភ្លឺ តុរលោង មេឃងងឹត ឆ្កែកាច ...។
    
ឧទាហរណ៍
        
មេឃងងឹតរកកលចង់ភ្លៀង។
==វិសេសគុណនាម==
ជាគុណនាមដែលសម្តែងលក្ខណៈរបស់នាមឱ្យវិសេសឡើង ដូចជាពាក្យថា៖ ផ្លូវត្រង់ជាង ឆ្កែនេះកាចជាង គោនេះធំជាង មនុស្សប្រសប់ជាង កាំបិតមុតជាង ឈើខ្ពស់ប្លែក ...។
    
ឧទាហរណ៍
        
ឆ្កែរបស់ពូសៅវាកាចជាង ឆ្កែរបស់ខ្ញុំទៅទៀត។
==អតិវិសេសគុណនាម==
ជាគុណនាមដែលសម្តែងលក្ខណៈឱ្យវិសេសបំផុត ដូចជាពាក្យថា ស័ង្ខសផង កំបោរសក្បុស ស្បែកខ្មៅយង់ កាំបិតមុតណាស់  គោយឺតណាស់ កូនឧស្សាហ៍ណាស់។
    
ឧទាហរណ៍
        
កូននេះវាឧស្សាហ៍ណាស់។
==កម្រិតគុណនាម==
គឺជាពាក្យប្រើប្រាស់ សម្រាប់ធ្វើការប្រៀបធៀប មនុស្ស សត្វ និងវត្ថុ។ ការប្រៀបធៀបគុណនាមមាន ៤យ៉ាងគឺ '''កម្រិតវិជ្ជមាន កម្រិតស្មើ កម្រិតលើស និងកម្រិតផ្តាច់'''។
        
១. '''កម្រិតវិជ្ជមាន'''
គឺជាគុណនាមសម្រាប់បញ្ជាក់លក្ខណៈឱ្យនាម។
    
ឧទាហរណ៍ 
*គាត់ជាសិស្សល្អ។
*គាត់ជាមនុស្សស្លូត។
        
ពាក្យ “ល្អ ស្លូត” ជាគុណនាមកម្រិតវិជ្ជមានសម្រាប់បញ្ជាក់លក្ខណៈឱ្យនាម “សិស្ស មនុស្ស”។

២. '''កម្រិតស្មើ'''
គឺជាគុណនាមដែលបង្ហាញគុណភាពរបស់មនុស្ស សត្វឬ វត្ថុពីដូចគ្នាដោយប្រើគុណកិរិយា “ដូច” នៅខាងស្តាំជាប់នឹងនាម។
    
ឧទាហរណ៍ 
*ចៅចិត ស្អាតដូច ប៊ុនធឿន។
*នាងវិធាវី ឆ្លាតដូច នាងឃុននារី។
        
គុណកិរិយា “ដូច” បង្ហាញកម្រិតស្មើឱ្យគុណនាម “ស្អាត ឆ្លាត” នៅក្នុងល្បៈ។
        
៣. '''កម្រិតលើស'''
គឺជាគុណនាមដែលបង្ហាញគុណភាពរបស់នាមឬសព្វនាមពីរខុសគ្នា ដោយប្រើគុណកិរិយា “ជាង លើស” នៅខាងស្តាំជាប់នាម។
    
ឧទាហរណ៍ 
*សត្វដំរី ស្លូតជាង សត្វខ្លា។
*ផ្ទះពូសុខណា ថ្មីជាង ផ្ទះពូសៅ។
        
គុណកិរិយា ជាង បង្ហាញកម្រិតលើសឱ្យគុណនាម ស្លូត ថ្មី នៅក្នុងល្បៈ។
        
៤. '''កម្រិតផ្តាច់'''
គឺជាគុណនាម ដែលបង្ហាញគុណភាពកម្រិតខ្ពស់បំផុតរបស់នាមមួយ ដោយគ្មានអ្វីយកមកប្រៀបប្រដូចជាមួយវាបានឡើយ។យើងប្រើគុណកិរិយា សម្រាប់បង្ហាញកម្រិតផ្តាច់របស់គុណនាមដូចជា៖ ជាងគេ លើសគេ ណាស់ ខ្លាំងណាស់ ជាងគេបំផុត លើសគេបំផុត... នៅខាងស្តាំជាប់នឹងនាម។
    
ឧទាហរណ៍ 
*គាត់ជាសិស្ស ពូកែជាងគេ នៅក្នុងថ្នាក់។
*លក្ខិណាជានារី ស្អាតខ្លាំងណាស់ នៅក្នុងភូមិ។
        
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot;|តារាងសង្ខេបកម្រិតគុណនាម
|-
! កម្រិតវិជ្ជមាន
!កម្រិតស្មើ  
!កម្រិតលើស
!កម្រិតផ្តាច់
|-
|ល្អ
|ល្អដូច
|ល្អជាង
|ល្អជាងគេបំផុត
|-
|អាក្រក់
|អាក្រក់ដូច
|អាក្រក់ជាង
|អាក្រក់ជាងគេបំផុត
|-
|ស្អាត
|ស្អាតដូច
|ស្អាតជាង
|ស្អាតជាងគេបំផុត
|-
|ស្លូត
|ស្លូតដូច
|ស្លូតជាង
|ស្លូតជាងគេបំផុត
|-
|ឧស្សាហ៍
|ឧស្សាហ៍ដូច
|ឧស្សាហ៍ជាង
|ឧស្សាហ៍ជាគេបំផុត
|-
|ខ្ជិល
|ខ្ជិលដូច
|ខ្ជិលជាង
|ខ្ជិលជាងគេបំផុត
|-
|ខ្មៅ
|ខ្មៅដូច
|ខ្មៅជាង
|ខ្មៅជាងគេបំផុត
|-
|ក្រហម
|ក្រហមដូច
|ក្រហមជាង
|ក្រហមជាងគេបំផុត
|-
|ពូកែ
|ពូកែដូច
|ពូកែជាង
|ពូកែជាងគេបំផុត
|-
|ឆ្លាត
|ឆ្លាតដូច 
|ឆ្លាតជាង
|ឆ្លាតជាងគេបំផុត
|}

==ការប្រើគុណនាម==
នាម គុណនាមពណ៌ គុណនាមប្រក្រតី គុណកិរិយា គុណនាមចំនួន
    
ឧទាហរណ៍ 
        
នៅទីនេះមានផ្ទះតូចមួយស្រាប់ តែដំបូលរហែកអស់។
        
នាម គុណនាមចង្អុល នាម គុណនាមប្រក្រតី គុណនាមចំនួន
    
ឧទាហរណ៍
        
សីហាបេះម្លូបីត្របកមកជូនអ៊ុំ។

=សព្វនាម=
សព្វនាមជាពាក្យតំណាងនាមដូចជាពាក្យថា៖ ខ្ញុំ អ្នក ឯង វា គេ នាង លោក ព្រះអង្គ ... ជាសព្វនាម។ សព្វនាមមានពីរយ៉ាងគឺ បុរិសសព្វនាម វិសេសសព្វនាម។
==បុរិសសព្វនាម==
បុរិសសព្វនាមចែកជា៖ '''បឋមបុរិសៈ មជ្ឈិមបុរិសៈ ឧត្តមបុរិសៈ'''។ 
* '''បឋមបុរិសៈ''' គឺវា គាត់ គេ នាង លោក ព្រះអង្គ ...។ 
* '''មជ្ឈិមបុរិសៈ''' គឺជាសព្វនាមសម្រាប់ប្រើជំនួសឈ្មោះបុគ្គល ដែលគេកំពុងតែនិយាយទៅរកក្នុងទីចំពោះមុខ ហើយនិយាយមិនចេញឈ្មោះឡើយ​​យកសព្ទនេះជំនួស ដូចជាពាក្យចំពោះមុខ ឯង លោក អ្នក នាង អា ហង ...តាមពាក្យទាប ខ្ពស់ កណ្តាល។
* '''ឧត្តមបុរិសៈ''' គឺ ខ្ញុំ ខ្ញុំបាទ ខ្ញុំឯង អញ អញខ្ញុំ អាត្មាភាព យើងខ្ញុំ យើង ... តាមពាក្យទាប ខ្ពស់ កណ្តាល។ 
ឧទាហរណ៍៖ 

កូនខ្ញុំបាទអាយុ ...ដឹងក្តីបន្តិចហើយឥឡូវនេះវាទៅរៀនឯសាលា។ 

មារបស់ខ្ញុំនៅភូមិឯស្រុកស្រែ គាត់បានឱ្យដំណឹងមកថា គាត់នឹងមកលេងនឹងខ្ញុំនៅថ្ញៃខានស្អែក។ 

សត្វពាហនៈ គឺ៖ គោ ក្របី ដំរី សេះ សត្វ ទាំងនោះធ្វើប្រយោជន៍ឱ្យយើងចូរយើងថែទាំវាឱ្យល្អ។ 
ទេវីម្នាក់ឈ្មោះបទុមកេសរ រត់ចេញពីនរគជាមួយនឹងស្វាមីទៅកាន់កណ្តាលព្រៃ នាងក៏ប្រសូតបុត្រ។ ហ្លួងយាងកមប្រថាប់ក្នុងបុណ្យនេះ ទ្រង់នឹងយាងមកដោយយានសិវិកា នាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រីនៅរងចាំថ្វាយបង្ខំព្រះអង្គ។ 

អ្នកអញ្ជើញទៅកំពត នោះអ្នកនឹងទៅដោយអ្វីហ្ន៎!។ 
កាលណាឯងទៅទីក្រុង ឯងកុំដើរលេងយប់ ឯងកុំមានភឿននឹងមនុស្សអាក្រក់។

អាឯងឈ្មោះអ្វី? 
អាដែលលួចគេប៉ុន្មានដងហើយ? អាឯងមានប្រពន្ធកូនឬទេ?។ 

នៅថ្ងៃទំនេរពីថ្ងៃរៀន ខ្ញុំឆ្លៀតទោសួរឪពុកម្តាយរបស់ខ្ញុំ។ 

ល្ងាចនេះគេនិមន្តអាត្មាភាពទៅទេសនា។ 
យើងរាល់រូបតែងតែមានសេក្តីស្លាប់ជាធម្មតានឹងជៀសពុំបាន៕

==វិសេសនសព្វនាម==
'''វិសេសនសសព្វនាម''' គឺជាសព្ទសម្រាប់ប្រើជំនួសឱ្យនាម មានលំនាំជាបទវិសេសនដើម្បីឱ្យនឹងមិនឱ្យច្រឡំសេក្តីក្នុងសង្កាត់នៃប្រយោគមួយៗ។ 
វិសេសនសព្វនាម មានពីរយ៉ាងគឺ៖ 
* '''វិសេសនសព្វនាមនិយម'''                
វិសេសនសព្វនាមដែលសំដែងសេក្តីដាច់ស្រេចរួចទៅហើយហៅថា '''និយម'''។ 
វិសេសនសព្វនាមនិយមមាន៖ '''នោះ នុះ ហ្នឹង នេះ មាក់ មួយទៀត ឯនេះ ឯណោះ'''។
* '''វិសេសនសព្វនាមអនិយម'''
វិសេសនសព្វនាមដែលសំដែងសេក្តីមិនដាច់ស្រេចទេនោះហៅថា '''អនិយម'''។
វិសេសនសព្វនាមអនិយម៖ '''ឯណា ដទៃ ណាមួយ ផ្សេង ទៀត ដូចម្តេច ពួកខ្លះ អ្នកខ្លះ ខ្លះ ទាំងពួង ទាំងអស់ ទាំងមូល ទាំងស្រុង អ្ននកណា អ្វី ឯទៀត'''។
===វចនសព្វនាម===
វចនសព្វនាមមាន '''ឯកវចនបឋមបុរិស ពហុវចនបឋមបុរិស ឯកវចនមជ្ឈិមបុរិស វចនឧត្តមបុរិស វិសេសនសព្វនាម'''។
* '''ឯកវចនបឋមបុរិស '''មាន៖ វា គេ នាង លោក ព្រះអង្គ អា មេ ...។ 
* '''ពហុវចនបឋមបុរិស''' មាន៖ វាទាំងឡាយ គេទាំងឡាយ អស់នាង អស់លោក ...។
* '''ឯកវចនមជ្ឈិមបុរិសសព្វនាម ''' មាន៖ អ្នក នាង លោក ឯង អា ហង ...។
* '''ពហុវចនមជ្ឈិមបុរិសសព្វនាម''' មាន៖ អស់អ្នក អស់នាង អស់លោក ឯងទាងអស់គ្នា អាទាំងឡាយ ...។
* '''វចនឧត្តមបុរិសសព្វនាម''' មានដូចជា៖ ខ្ញុំ(ឯកវចន) យើង(ពហុវចន) យើងខ្ញុំ(ពហុវចន)។
* '''វិសេសនសព្វនាម''' អាចមានវចនៈដូចជា៖ នេះ(ឯកវចនៈ) នោះៗ(ពហុវចនៈ) ណា(ឯកវចនៈ) ណាៗ(ពហុវចនៈ) ម្នាក់ៗ(ពហុវចនៈ)។

=កន្សោមនាម=
កន្សោមនាម ជាពាក្យឬកន្សោមនាមពាក្យ ដែលមានមុខងារជាប្រធានឬកម្មបទនៅក្នុងល្បៈ។
        
១. កន្សោមនាមកើតឡើងពី នាម ​ឬសព្វនាមតែមួយ'''(កន = ន,ឬកន = សព្វនាម)'''។
   
ឧទាហរណ៍                  
        
សំ ទៅសាលារៀន។
        
ម្តាយឪពុក តែងតែគិតពី វាសនារបស់កូនជានិច្ច។
        
ពាក្យ “សំ ឪពុក” ជាកន្សោមនាម មានមុខងារជាប្រធានទោល របស់ល្បៈ។
        
២. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម និងគុណនាម'''(កន = នាម + គុណនាម)'''។
    
ឧទាហរណ៍
       
សិស្សពូកែ តែងតែប្រលងជាប់។
       
កុមារនេះ ចង់ក្លាយជា វេជ្ជបណ្ឌិតដ៏ចំណានម្នាក់។
       
ពាក្យ ពូកែ នេះ ជាគុណនាម ផ្សំជាមួយនាម សិស្ស កុមារ បង្កើតបានជា កន្សោមនាមប្រធានរបស់ល្បៈខាងលើ។ ចំនែកកន្សោមពាក្យ ដ៏ចំណានម្នាក់ ជាគុណនាម បញ្ជាក់លក្ខណៈឱ្យនាម វេជ្ជបណ្ឌិត ដើម្បីបង្កើតបានជាកន្សោមនាមគុណប្រធានក្នុងល្បៈ។
        
៣. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម និងកន្សោមនាមធ្នាក់'''(កន = នាម + កន្សោមនាមមានធ្នាក់)'''។
    
ឧទាហរណ៍
       
កសិកម្មក្នុងប្រទេសកម្ពុជា មានលក្ខណៈបុរាណនៅឡើយ។
       
សេដ្ឋកិច្ចនៃកម្ពុជា រីកចម្រើនបានអាស្រ័យទៅ ដោយគោលនយោបាយរបស់ រាជរដ្ឋាភិបាល។
        
កន្សោមនាម “កសិកម្មក្នុងប្រទេសកម្ពុជា” កើតឡើងពីនាម “កសិកម្ម” និងកន្សោមនាមមានធ្នាក់ “នៃប្រទេសកម្ពុជា”។ កន្សោមនាមនេះមានមុខងារជាប្រធានល្បៈ។
        
៤. កន្សោមនាមកើតឡើងពីកន្សោមនាមទី១ ឈ្នាប់ចង និងកន្សោមនាមទី២ '''(កន = កនទី១ + ឈ្នាប់ចង + កនទី២)'''។ កន្សោមនាមបែបនេះគេហៅថា កន្សោមនាមក្រង។
    
ឧទាហរណ៍
       
អ្នកដឹកនាំ និងប្រជាជនខ្មែរ ត្រូវសហការគ្នាដើម្បីការពារប្រទេសជាតិ។ កូនរបស់ខ្ញុំចូលចិត្តរៀន ភាសាខ្មែរ និងគណិតវិទ្យា។
        
៥. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម និងឃ្លាគុណនាម '''(កន = នាម + ឃ្លាគុណនាម)'''។
    
ឧទាហរណ៍
       
សិស្សដែលរៀនពូកែជាងគេ ត្រូវទៅទស្សនកិច្ចនៅឯបរទេស។
        
សៀវភៅដែលខ្ញុំបានឃើញពីម្សិលមិញ ត្រូវបានគេលក់អស់ហើយ។   
        
៦. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម និងកន្សោមកិរិយា '''(កន = នាម + កកិ)'''
    
ឧទាហរណ៍ សិស្សនាំគ្នាសិក្សា។
        
៧. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម និងនាមកំនត់ '''(កន = នាម + នាមកំណត់)'''
    
ឧទាហរណ៍ មេរៀននេះ សាលានេះ កុំព្យូទ័រមួយ...។
        
៨. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម និងនាមពង្រីក '''(កន = នាម + នាមពង្រីក)'''
    
ឧទាហរណ៍ សិស្សឧហ្សាហ៍ ក្មេងខ្ជិល...។
        
៩. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម ជាមួយនាមពង្រីក និងនាមកំនត់ '''(នាម + ពង្រីក + កំនត់)'''។
    
ឧទាហរណ៍ សិស្សក្លាហានម្នាក់ យុវជនក្លាហានមួយក្រុម...។
        
១០. កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម ជាមួយនាមកំនត់ និងនាមពង្រីក '''(នាម + កំនត់ + ពង្រីក)'''។ 
    
ឧទាហរណ៍ យុវជនមួយរូបដ៏ក្លាហាន...។
        
១១. ​កន្សោមនាមកើតឡើងពីនាម ផ្សំជាមួយឈ្នាប់ និងនាម '''(កន = នាម  + ឈ្នាប់ + នាម)'''។
    
ឧទាហរណ៍ គោ និងក្របី...។
        
១២. កន្សោមនាមកើតឡើងពីសព្វនាម ជាមួយឈ្នាប់ និងកន្សោមនាម '''(សព្វនាម + ឈ្នាប់ + កន្សោមនាម)'''
    
ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំ និងម្តាយខ្ញុំ...។

=ពាក្យ=
ពាក្យគឺជាឯកតានៃល្បះ។ 
    
ឧ. សិស្សទៅសាលា។ ក្នុងល្បះនេះមាន បី ឯកតាគឺ សិស្ស ទៅ សាលា។ ដែលឯកតានីមួយៗហៅថាពាក្យ។   
        
១. ពាក្យឬស
        
គឺជាពាក្យដែលពុំកើតចេញពីពាក្យដ៏ទៃ។ ឧ. សេះ គោ ចាប ទូ.....។
      
២. ពាក្យក្លាយ គឺជាពាក្យបង្កើតដែលចេញមកពីពាក្យឬស ដោយបន្ថែមលើពាក្យឬសនោះនូវផ្នត់ដើមឬ ផ្នត់ចែក។
* កម្លាយតាមផ្នត់ដើមៈ ជាប់ →  ខ្ជាប់ , បូត →  ច្បូត និង គាប់ → ផ្គាប់។
* កម្លាយតាមផ្នត់ជែកៈ កើយ →  ខ្នើយ , ចាំ →  ឆ្នាំ , រាំង →  រនាំង។

=សមាសនាម=
នាមមានច្រើនយ៉ាង។ នាមដែលកើតឡើងឯងៗហៅថា បកតិនាម ដូចជាពាក្យ ផ្ទះ សេះ ដី ...។ នាមដែលបែកចេញពីកិរិយាឬពីគុណនាមហៅថា នាមក្រិតឬកិតនាមដូចជាពាក្យៈ ដំណើរ ទម្ងន់(មកពី ដើរ ពីធ្ងន់)។
       
នាមដែលភ្ជាប់គួបគ្នាពីពាក្យឬច្រើនពាក្យជានាមមួយហៅថា សមាសនាម។ សមាសនាមជានាមគួបគ្នាដោយនាមនឹងនាមក៏មាន ដោយនាមនឹងគុណនាមក៏មាន ដោយនាមនឹងកិរិយាក៏មាន ដោយកិរិយានឹងកិរិយាក៏មាន សមាសនាមមានពីរយ៉ាងគឺៈ នាមសមាសបាលី១ នាមសមាសខ្មែរ១។ នូវនាមសមាសបាលី បើកាលណាពាក្យដែលយកមកភ្ជាប់ ជាពាក្យកើតឡើងអំពីស្រៈពេញតួត្រូវផ្លាស់ស្រៈនោះទៅជាស្រៈនិស្ស័យ ឧបមាដូចជាពាក្យៈ គជ ឥន្ត្រ ទៅជា  គជេន្ត្រ ពាក្យថា ជន អធិបតី ជាជនាធិបតី។ 
សមាសនាមទាំងឡាយគឺៈ ដង្កូវនាង ពស់វែកក្រដាសប៉ុយ ជើងម៉ា ត្រប់ស្រួយ គោសៀម ថ្នាំកុឡា ជណ្តើរ ជនានុជន សិក្សាធិការ លោកុត្តរ សាសនោបាយ ទេវិន្ទ..។

=កិរិយា=
ជាពាក្យពោលនូវអំពើធ្វើ ឬពោលនូវដំណើរជាអ្វីហៅថា កិរិយាសព្ទ ដូចជាពាក្យថា៖ ដើរ ឈរ អង្គុយ ដេក ស៊ី ផឹក ងូត លាង និយាយ ស្តី ហ៊ោ យំ ស្រែក វាយ ដំ ជីក គាស់ ឈូស ចាំង ភ្ជូរ រាស់ កាប់ កាត់ អាន សរសេរ តែង ធ្វើ ...។ 

ពាក្យជាកិរិយាសព្ទមានប្រធានកាលណាគេចងជាប្រយោគដូចជាពាក្យ ខ្ញុំដើរ...ខ្ញុំ គឺជាប្រធានរបស់កិរិយាដើរ។ យើងដេក គេឈូស វាធ្វើ កូនសិស្សសរសេរ អ្នកស្រែភ្ជួរ ...។ កិរិយាមានពីរយ៉ាងគឺ៖ សកម្មកិរិយា និងអសកម្មកិរិយា។
==សកម្មកិរិយា==
គេហៅថាកម្មគឺ ពាក្យដែលប្រើសម្រាប់ បំពេញអំពើរបស់កិរិយាគេ ហៅថាសកម្មកិរិយាគឺជាកិរិយាដែល ត្រូវមានពាក្យមកបំពេញអំពើទើប គ្រប់គ្រាន់ដូចជាពាក្យថា ខ្ញុំឈូសឈើ គេទិញសំពត់ អ្នកនេសាទស្ទូចត្រី ចោរលួចទ្រព្យ ...។ ពាក្យឈើ សំពត់ ត្រី ទ្រព្យ ជាកម្មរបស់កិរិយា ឈូស ទិញ ស្ទូច លួច។ កាលរបស់កិរិយា(បច្ចុប្បន្នកាល និងអតីតកាល)។
  
ការរបស់កិរិយា គឺជាពេលវេលា ដែលជាអំពើរបស់កិរិយាប្រព្រឹត្តឡើង។ នៅក្នុងភាសាខ្មែរយើង កិរិយាជំនួយ និងកិរិយាប្រាប់កាល មានមុខងារសំខាន់ណាស់ សម្រាប់បង្ហាញកាលរបស់កិរិយានៅក្នុងល្បៈ។ កាលរបស់កិរិយាមាន បច្ចុប្បន្នកាល អតីតកាល និងអនាគតកាល។
        
# បច្ចុប្បន្នកាល គឺជាពេលវេលាឬខណៈពេលដែលអំពើរបស់កិរិយាប្រព្រឹត្ត នៅក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន។ បច្ចុប្បន្នកាលរបស់កិរិយា នៅក្នុងភាសាខ្មែរយើងចែកចេញជាពីរគឺ៖
## បច្ចុប្បន្នកាល បង្ហាញអំពើរបស់កិរិយា ដែលប្រព្រឹត្តឡើងដដែលៗ នៅក្នុងខណៈមួយច្បាស់លាស់។
 
ឧទាហរណ៍  
* ប្រជាជនកម្ពុជាដាំស្រូវរៀងរាល់ឆ្នាំ។
* ប្រជាជនកម្ពុជាភាគច្រើនជឿលើព្រះពុទ្ធសាសនា។

ពាក្យ ដាំ ជឿ ជាកិរិយា ដែលអំពើរបស់វាប្រព្រឹត្តនៅក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល និងក្នុងអនាគតកាល ព្រោះអំពើរបស់កិរិយាទាំងនេះអាចប្រព្រឹត្តបន្តទៅទៀត នៅក្នុងអនាគតកាល។
## គុណកិរិយាដែលប្រើជាមួយនឹងបច្ចុប្បន្នកាលមាន៖ ជានិច្ចកាល រៀងរាល់ថ្ងៃ រៀងរាល់ខែ រៀងរាល់ឆ្នាំ មិនដែល ញឹកញាប់ ជាធម្មតា ម្តងក្នុងមួយឆ្នាំ ...។

ចំពោះជំនួយកិរិយា នៅ សម្រាប់ចង្អុលអំពើរបស់កិរិយាបន្តប្រព្រឹត្តនៅពេលខាងមុខទៀត។
    
ឧទាហរណ៍
* ខ្ញុំ នៅ ត្រូវការសៀវភៅនេះនៅឡើយ។
* ជនជាតិនេះ នៅ មានឈ្មោះល្បីល្បាញ នៅលើឆាកអន្តរជាតិនៅឡើយ។
        ខ. បច្ចុប្បន្នកាល បង្ហាញពីពេលវេលានៃអំពើរបស់កិរិយាដែលកំពុងប្រព្រឹត្ត ក្នុងខណៈមួយច្បាស់លាស់ ហើយអំពើនោះមិនទាន់ចប់សព្វគ្រប់នៅឡើយ។ បច្ចុប្បន្នកាលកំពុងប្រព្រឹត្ត កើតឡើងដោយប្រើជំនួយកិរិយាបច្ចុប្បន្នកាល “កំពុង” + កិរិយាស្នូល។
    ឧទាហរណ៍
-     គាត់ កំពុង អានកំនាព្យ ដែលសរសេរដោយលោកតាក្រមង៉ុយ។
-     ឥឡូវនេះ ប្អូនរបស់ខ្ញុំ កំពុង សិក្សាភាសាអង់គ្លេស។
        គុណកិរិយាកាលប្រាប់អំពីអតីតកាលកំពុងប្រព្រឹត្តមាន៖ ឥឡូវនេះ ពេលនេះ ថ្ងៃនេះ ព្រឹកនេះ ល្ងាចនេះ ខណៈនេះ គ្រានេះ ...។
        ២. អតីតកាល គឺជាពេលវេលាដែលអំពើរបស់កិរិយាបានប្រព្រឹត្តចប់សព្វគ្រប់ក្នុងអតីតកាល។ តាមការប្រើប្រាស់ យើងអាចចែកអតីតកាលដូចខាងក្រោមនេះ ៖
        ក. អតីតកាល បង្ហាញអំពើរបស់កិរិយា ដែលបានប្រព្រឹត្តចប់សព្វគ្រប់នៅក្នុងខណៈមួយច្បាស់លាស់ ដោយប្រើកិរិយាស្នូលជាមួយនឹងគុណកិរិយាអតីតកាល។
    ឧទាហរណ៍
-     ប្រាសាទព្រះវិហារត្រូវបានបញ្ជូល ជាសម្បត្តិវប្បធម៌មនុស្សជាតិ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៨។
-     ម្សិលមិញ ខ្ញុំជួបលោកគ្រូរបស់ខ្ញុំ នៅក្បែមាត់ទន្លេ។
        ខ. អតីតកាល បង្ហាញអំពើរបស់កិរិយា ដែលបានប្រព្រឹត្តចប់សព្វគ្រប់នៅក្នុង ខណៈមួយច្បស់លាស់ ដោយប្រើកិរិយាស្នូលជាមួយនឹងគុណកិរិយាអតីតកាល។
    ឧទាហរណ៍
-     ម្សិលមិញ ខ្ញុំបានទៅបណ្ណាល័យជាមួយមមិត្តភក្តិរបស់ខ្ញុំ។
-     ខ្ញុំ បាន ទៅសិក្សានៅឯមហាវិទ្យាល័យ ចាប់ពីឆ្នាំ ២០១០ ដល់ ឆ្នាំ២០១៤។
        ពាក្យ បាន ជាជំនួយកិរិយាសម្រាប់ប្រាប់ពីអតីតកាលរបស់កិរិយា ទៅសិក្សា។ ចំពោះកន្សោមពាក្យ “ម្សិលមិញ ,ពីឆ្នាំ ២០១០ ដល់ ឆ្នាំ២០១៤” ជាគុណកិរិយាអតីតកាល បញ្ជាក់ពេលវេលានៃអំពើរបស់កិរិយាខាងលើ ឱ្យកាន់តែច្បាស់លាស់ឡើងថែមទៀត។
        គ. អតីតរកាល បង្ហាញអំពើរបស់កិរិយាដែលប្រព្រឹត្តនៅក្នុងអតីតកាល ប៉ុន្តែអំពើរបស់ កិរិយានៅតែប្រព្រឹត្តនៅអនាគតកាលតទៅទៀត។ កាលនេះ កើតឡើងដោយកិរិយាជំនួយ “នៅ” និងពាក្យ “នៅឡើយ”។
    ឧទាហរណ៍ 
-     ថ្ងៃអាទិត្យមុន ពេលមិត្តភក្តិរបស់ខ្ញុំបានមករកខ្ញុំ។ ខ្ញុំនៅចម្ការនៅឯទន្លេនៅឡើយ។
-     យប់មិញម្តាយរបស់ខ្ញុំសំរាន្តលក់អស់ ចំនែកខ្ញុំនៅធ្វើលំហាត់នៅឡើយ។
    សំគាល់ យើងអាចប្រើជំនួយកិរិយា កំពុង សំដែងអំពើរបស់កិរិយាដែលបានប្រព្រឹត្តនៅក្នុង អតីតកាល និងអនាគតកាលបានផងដែរ។
    ឧទាហរណ៍
-     ថ្ងៃស្អែកថ្មើរនេះ ម្តាយខ្ញុំប្រហែល កំពុង ទិញរបស់របរនៅឯផ្សារ។
-     ម្សិលមិញ នៅពេលដែលឪពុកខ្ញុំបានមកដល់ ខ្ញុំ កំពុង មើលសៀវភៅរឿងកូនកំព្រាឪពុក។
-     ឆ្នាំទៅមិញ ពេលថ្មើរនេះ ពូរបស់ខ្ញុំ កំពុង ដាំសណ្តែក និងចេកនៅចំការតាមដងទន្លេបាសាក់។
        ៣. អនាគតកាល គឺជាពេលវេលាដែលអំពើរបស់កិរិយាឬ ភាវៈនឹងកើតមាននៅនាពេលខាងមុខ(អនាគតកាល)។ តាមការប្រើប្រាស់អនាគតកាលរបស់កិរិយា យើងចែកអនាគតកាលជា បីយ៉ាង៖
        ក. អនាគតកាល បង្ហាញអំពើរបស់កិរិយា ដែលនឹងប្រព្រឹត្តនៅពេលខាងមុខមិនច្បាស់លាស់ដោយប្រើកិរិយាជំនួយ “នឹង” នៅខាងដើមកិរិយាស្នូរ។
    ឧទាហរណ៍
-     ប្រជាជនកម្ពុជា និងជួបវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច ប្រសិនបើរដ្ឋាភិបាលមិនកែទម្រង់គោលនយោបាយរបស់ខ្លួន។
-     ទន្លេបាសាក់ នឹង មានការបាក់ដីកោះជាបន្តបន្ទាប់ បើសិននៅតែមានការបូបខ្សាច់ឥតឈប់ឈរយ៉ាងនេះ។
        ខ. អនាគតកាល បង្ហាញអំពើរបស់កិរិយា ដែលនឹងប្រព្រឹត្តនៅក្នុងពេលមួយច្បាស់លាស់ ដោយប្រើកិរិយាជំនួយ “នឹង”  និងគុណកិរិយាអនាគតកាល។
    ឧទាហរណ៍
-     ស្អែក ឪពុករបស់ខ្ញុំ នឹង ទៅខេត្តសៀមរាប។
-     ប្អូនរបស់ខ្ញុំ នឹង ប្រលងមធ្យមសិក្សាបឋមភូមិ នៅឆ្នាំក្រោយ។
        ពាក្យ នឹង ជាកិរិយាជំនួយសម្រាប់ប្រាប់ពីអនាគតកាលរបស់កិរិយា ទៅខេត្តសៀមរាប, ប្រលង។ ចំពោះពាក្យឬកន្សោមពាក្យ ស្អែក, នៅឆ្នាំក្រោយ ជាគុណកិរិយាអនាគតកាល បង្ហាញពេលវេលានៃអំពើរបស់កិរិយាខាងលើ ឱ្យកាន់តែច្បាស់លាស់ ដោយគ្រាន់តែប្រើគុណកិរិយាអនាគតកាលជាមួយនឹងកិរិយាស្នូលតែប៉ុណ្ណោះ។
    ឧទាហរណ៍
-     ស្អែក គាត់បញ្ចប់ការងាររបស់គាត់។
-     នៅសប្តាហ៍ក្រោយ ខ្ញុំសរសេរសំបុត្រទៅសួរសុខទុក្ខលោកយាយរបស់ខ្ញុំ នៅឯគៀនស្វាយ។
        គុណកិរិយាដែលប្រាប់អនាគតកាលមាន៖ ស្អែក ខានស្អែក សប្តាហ៍ក្រោយ បន្តិចទៀត ខែក្រោយ ឆ្នាំក្រោយ គ្រាក្រោយ នាពេលក្រោយ ថ្ងៃខាងមុខ ថ្ងៃបន្ទាប់ ឆ្នាំខាងមុខ...។
    &lt;h2&gt;អកម្មកិរិយា&lt;/h2&gt;
        កិរិយាដែលមានអំពើគ្រប់គ្រាន់ នឹងខ្លួនឯងហើយហៅថា អកម្មកិរិយា ដូចជាពាក្យថា ខ្ញុំកើត យើងទៅ វាស្លាប់ កប៉ាល់ចេញ ក្លើខ្ញុំមក ប្អូនមកដល់ ឈឺងាប់ សត្វហើរ គែឈរ ទឹកហូរ គោបោល ឆ្កែលូ គោរោទ៍ ព្រាបថ្ញូរ ខ្លាគ្រហឹម សំពត់ជ្រុះ លោកមានប្រសាសន៍។ កិរិយាមានឈ្មោះហៅថា ហេតុកិរិយា គឺជាកិរិយាដែលធ្វើអំពើទៅគេដូចជាពាក្យថា៖ បង្រៀន គឺធ្វើអំពើទៅគេ។
        កិរិយាហៅថាសុទ្ធកិរិយា គឺជាកិរិយាដែលធ្វើចំពោះខ្លួនឯងដូចជាពាក្យថា៖ រៀន គឺជាការធ្វើអំពើចំពោះខ្លួនឯង។
    ឧទាហរណ៍
-     លោកតាកំពុងអប់រំចៅឱ្យប្រព្រឹត្តអំពើល្អ។
        ពាក្យ “កំពុងអប់រំ” ជាហេតុកិរិយា ដែលធ្វើអំពើទៅលើ “ចៅ”។
-     ខ្ញុំខិតខំសិក្សាដើម្បីអនាគតរបស់ខ្ញុំ។
        ពាក្យ “ខិតខំសក្សា” ជាសុទ្ធកិរិយា ដែលធ្វើអំពើទៅ “អនាគតរបស់ខ្ញុំ”។
  
=ជំនួយកិរិយា=
ជាពាក្យដែលប្រើសម្រាប់បង្គប់ន័យសេក្តីរបស់កិរិយាបង្គោល ណាមួយនៅក្នុងល្បៈឱ្យមានន័យកាន់តែច្បាស់។ ហើយយើងអាចប្រើកិរិយាមួយជាមួយកិរិយាដទៃទៀត ដើម្បីបង្ហាញកាលឬបន្ថែមន័យឱ្យកិរិយាផ្សេងទៀតហៅថា “ជំនួយកិរិយា”។
# ជំនួយកិរិយាប្រាប់កាលឱ្យកិរិយាបង្គោល។
    ឧទាហរណ៍
* សិស្ស កំពុង រៀនភាសាអង់គ្លេស។

ពាក្យ “កំពុង” ជាជំនួយកិរិយាសម្រាប់ប្រាប់បច្ចុប្បន្នកាលរបស់កិរិយាស្នូល “រៀន” នៅក្នុងល្បៈ។           
* គាត់ បាន និយាយអង់គ្លេសជាមួយខ្ញុំ។

ពាក្យ “បាន” ជាជំនួយកិរិយាសម្រាប់ប្រាប់បច្ចុប្បន្នកាលរបស់កិរិយាស្នូល “និយាយ” នៅក្នុងល្បៈ។
* និស្សិតទាំងអស់ នឹង ទៅលេងប្រាសាទព្រះវិហារក្នុងសប្តាហ៍ក្រោយ។
        
ពាក្យ “នឹង”ជាជំនួយកិរិយាសម្រាប់ប្រាប់បច្ចុប្បន្នកាលរបស់កិរិយាស្នូល “ទៅ” នៅក្នុងល្បៈ។
* គាត់នៅត្រូវការខ្ញុំនៅឡើយ។
        
ពាក្យ “នៅ” ជាជំនួយកិរិយាសម្រាប់ប្រាប់បច្ចុប្បន្នកាលរបស់កិរិយាស្នូល “ត្រូវការ” នៅក្នុងល្បៈ។

# ជំនួយកិរិយាបន្ថែមន័យឱ្យកិរិយាស្នូល។
    ឧទាហរណ៍
-     អ្នក អាច រៀនលេងភ្លេងខ្មែរបាន។
-     អ្នក ត្រូវតែ ហ្វឹកហាត់លេងវារៀងរាល់ថ្ងៃ។
-     អ្នក គួរ ខិតខំរៀនវាបន្តិច។
        ពាក្យ “អាច ត្រូវតែ គួរ” ជាកិរិយាជំនួយសម្រាប់បន្ថែមន័យឱ្យកិរិយាស្នូល “រៀនលេង ហ្វឹកហាត់ ខិតខំរៀន” នៅក្នុងល្បៈខាងលើ។
        ជំនួយកិរិយាមាន៖
-     កំពុង សម្រាប់ប្រាប់បច្ចុប្បន្នកាលរបស់កិរិយាស្នូល។
-     បាន សម្រាប់ប្រាប់អតីតកាលរបស់កិរិយាស្នូល។
-     នឹង សម្រាប់ប្រាប់អនាគតកាលរបស់កិរិយាស្នូល។
-     អាច សម្រាប់ប្រាប់លទ្ធភាពរបស់កិរិយាស្នូល។
-     ត្រូវតែ សម្រាប់ប្រាប់ភាពចាំបាច់របស់កិរិយាស្នូល។
-     គួរតែ សម្រាប់ប្រាប់សំណូមពររបស់កិរិយាស្នូល។
-     ចូរ សម្រាប់ជួយកិរិយាស្នូល ក្នុងពេលធ្វើសំណូមពរ។
-     សូម សម្រាប់ជួយកិរិយាស្នូល ក្នុងការធ្វើសំណូមពរ។
=គុណកិរិយា=
        គុណកិរិយាគឺជាពាក្យ ដែលបញ្ជាក់លក្ខណៈឱ្យអំពើរបស់កិរិយាឬកំរិតរបស់គុណនាមឬគុណកិរិយាខ្លួនឯង។ គុណកិរិយាទាំងនោះមាន គុណកិរិយាបំណែប គុណកិរិយាកន្លែង គុណកិរិយាកាល គុណកិរិយាសំណួរ និងគុណកិរិយាបរិមាណ។
    ឧទាហរណ៍ វិរៈញ៉ាំបាយច្រើន។ ពាក្យ វិរៈជាគុណនាម រីឯពាក្យ ញ៉ាំបាយច្រើន ជាគុណកិរិយា។
   
==គុណកិរិយាបំណែប==
        គឺជាគុណកិរិយាប្រាប់ពីបែបបទនៃអំពើរបស់កិរិយា។ គុណកិរិយាបំណែបមានដូចជា លឿន យឺត ឆាប់ រហ័ស រឿយៗ ...។
    ឧទាហរណ៍
-     រថយន្ដដឹកអ្នកដំណើរនៅតាមផ្លូវជាតិនានា ធ្វើដំណើរ លឿន ណាស់។
-     កុំព្យូទ័ររបស់មិត្តភក្តិខ្ញុំដើរ យឺត។
    &lt;h2&gt;គុណកិរិយាកន្លែង&lt;/h2&gt;
        គឺជាគុណកិរិយាប្រាប់ទីកន្លែងនៃអំពើរបស់កិរិយា។ គុណកិរិយាកន្លែងមានទាំងនោះមានដូចជា៖
ខាងលើ ខាងក្រោម ខាងក្នុង ខាងក្រៅ ឆ្ងាយ ជិត អាយ ទីនេះ ក្បែទីនោះ ...។ 
    ឧទាហរណ៍
-     លីដាចេញទៅខាងក្រៅហើយ។
-     គាត់បានទៅឆ្ងាយហើយ។
    &lt;h2&gt;គុណកិរិយាកាល&lt;/h2&gt; 
        គឺជាគុណកិរិយាប្រាប់ពេលវេលា នៃអំពើរបស់កិរយា។ គុណកិរិយាកាលមានដូចជា ស្អែក ម្សិលមិញ ឆ្នាំទៅ ខានស្អែក អំបាញ់មិញ ...។
    ឧទាហរណ៍
-     ស្អែក ដានីនឹងមកដល់។
-     ម្សិលមិញ ភ្លៀងធ្លាក់មួយមេធំ។ 
    &lt;h2&gt;គុណកិរិយាសំណួរ&lt;/h2&gt; 
        គឺជាគុណកិរិយាសម្រាប់សួររកទីកន្លែង កាល បែបបទ បំនង របស់កិរិយា។ គុណកិរិយាសំណួរមាន៖ 
-     សម្រាប់សួរទីកន្លែង ណា កន្លែងណា កន្លែងណាខ្លះ ឯណា ទីណា ...។
-     សម្រាប់សួររកកាល ពេលវេលា គ្រាណា នៅពេលណា ពេលណាខ្លះ កាលណា ពីអង្កាល់ ម៉ោងប៉ុន្មាន ថ្មើរម៉ាន ...។
-     សម្រាប់សួរហេតុ ហេតុអ្វី មូលហេតុអ្វី ហេតុដូចម្តេច ...។
-     សម្រាប់សួររកបែបបទ ដូចម្តេច យ៉ាងដូចម្តេច ដូចម្តេចខ្លះ ...។
-     សម្រាប់សួររកបំនង ដើម្បីអ្វី ក្នុងបំនងអ្វី ...។
    ឧទាហរណ៍
-     តើអ្នកកំពុងស្ថិតនៅទីណា?
-     ពេលណាដែលអ្នកមកដល់?
-     ហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនទៅរៀន?
-     តើនៅក្នុងសង្គមយុវជនត្រូវធ្វើដូចម្តេចខ្លះ?
-     តើអ្នកមកទីនេះក្នុងបំនងអ្វី?
    &lt;h2&gt;គុណកិរិយាបរិមាណ&lt;/h2&gt;
        គឺជាគុណកិរិយាបញ្ជាក់ន័យឱ្យកិរិយា គុណនាមឬគុណកិរិយា។ គុណកិរិយាបរិមាណមាន៖ ណាស់ ពេក ច្រើន តិច ហួស ល្មម ...។
    ឧទាហរណ៍ សិស្សឆ្លាត ណាស់។
&lt;h1&gt;កិរិយាវិសេសន៍&lt;/h1&gt;
        ជាសព្ទបន្ថែមលើកិរិយាដើម្បីឱ្យកិរិយាមានសព្ទវិសេសឡើងឬប្លែកឡើងទៀត។ កិរិយាវិសេសន៍បន្ថែមសព្ទរបស់គុណនាមឱ្យប្លែកឡើងដែរ ដូចបានអធិប្បាយរយហើយនៅខាងលើអំពីអតិវិសេសគុណនាមនេះឯង។ បើកាលណាគេញែកពាក្យក្នុងបទសម្ព័ន្ធនោះគុណនាម នឹងកិរិយាវិសេសន៍ចងភ្ជាប់គ្នាជាបទ ហើយហៅថាអតិវិសេស គុណនាមក៏បានឬហៅថាញែកពីគ្នាចេញក៏បាន។  
        កិរិយាវិសេសន៍ទាំងឡាយគឺ៖ ឆាប់ ណាស់ យឺត លឿន មួយៗ រឿយៗ ទន្ថើន ណឹមណុម ឋិតឋេរ ស្លេវ រេវ៉ ភ្លែត ភ្លាម ថ្លៃ តាន់តាប់ ខ្នាន់ខ្នាប់ ញើបៗ លបៗ ណេះណោះ តតាក់តតាំ នឹង នែលនល ដរាប នៅ បណ្តាច់ បន្តោក បន្តុប បន្តិច បន្ថែម ប៉ោចៗ ប៉ុក ប្រកិត ប្រកឹង តូង ស្រូស ព្រូត ព្រងើយ រម៉ាំងរម៉ាក គ្រេង ប្រូង ព្រឺស បុ័ង គ្រាំង តឺង ...។
    ឧទាហរណ៍៖ ទៅឆាប់ មកភ្លាម ដើរយឺត មើលខ្នាន់ខ្នាប់ ធ្វើមារយាទច្រឹមច្រុម មានជីវិតឋិតឋេរ ដេញប្រកិត ប្រកឹងទារ ដួលតូង ទៅរម៉ាំងរម៉ោក រលំគ្រេង ទៅណេះ ទៅណោះ មកដរាប ជម្ងឺពុំទាន់ជានៅឡើយ និយាយប៉ោចៗ ដាក់ប៉ុក រៀបបន្តុប អ្នកទិញមកថ្លៃបន្តិចហើយ ដំរីរត់លឿនស្លេវ ...។
&lt;h1&gt;វចនៈ&lt;/h1&gt;
វចនៈ ជាពាក្យសម្រាប់សម្គាល់វត្ថុតែមួយឬវត្ថុច្រើន។ ពាក្យដែលតំណាងវត្ថុតែមួយហៅថា វចនៈ។ ពាក្យដែលតំណាងរបស់ច្រើនហៅថា ពហុវចនៈ។ ក្នុងវចនៈទាំងពីរយ៉ាងមិនជាការសំខាន់ពេកឡើយ កាលណាគេចង់ប្រើជាពហុវចនៈ គេផ្ទួនពាក្យឬក៏ថែមពាក្យទៀតដូចថា ប្រុសៗ ស្រីៗ ក្មេងៗ កូនទាំងឡាយ ឈើទាំងឡាយអស់ទាំងសត្វ និងរុក្ខជាតិ។ នាមមួយមានជាឯកវចនៈឬពហុវចនៈបានអាស្រ័យការប្រើប្រាស់របស់ វាជាមួយ នឹងពាក្យសម្រាប់បញ្ជាក់វចនៈឱ្យនាមនោះ។ 
        ១. ឯកវចនៈ ជាពាក្យសម្រាប់បញ្ជាក់ឯកវចនៈមាន៖ ម្នាក់ ទោល មួយ។
    ឧទាហរណ៍ កូនទោល មនុស្សម្នាក់ ម៊ិចមួយ គោមួយ សិស្សម្នាក់...។
       ២. ពហុវចនៈ ជាពាក្យសម្រាប់បញ្ជាក់ពហុវចនៈមាន ទាំងអស់ ទាំងឡាយ ទាំងហ្វូង ច្រើន នានា ​ពីរ បី បួន...។
    ឧទាហរណ៍ មនុស្សទាំងអស់ គោទាំងអស់ សត្វទាំងហ្វូង តុច្រើន ប្រទេសនានា ប្រជាជននានា ស្រីៗ ក្មេងៗ...។
        តែមានពាក្យខ្លះដែលចេញពី បាលីឬសំស្ត្រឹត មានសម្គាល់វចនៈខ្លះដែរដូចជាពាក្យថា៖
ឯកវចនៈ
ពហុវចនៈ
រក្ខ
រុក្ខា
យក្ស
យក្សា
កុមារ
កុមារា
បុរស
បុរិសា
មនុស្ស
មនុស្សា
យក្ខ
យក្ខា

=អាយតនិបាត=
អាយតនិបាត មានអត្ថប្រព្រឹត្តទៅតាមទំនងសេក្តីដូចមានតទៅ៖

==អាយតនិបាតទី១ “ រី ”== 
សម្រាប់ប្រើជាបទប្រធានឬដើមបទ។ ឧទាហរណ៍ៈ រីបុណ្យនឹងបាបអំពើសុភាពនោះវាតែងតាម ...។ រីគ្រូបាធ្យាយប្រដូចនូវម្តាយអាពុកឯងហោង។ រីអំពើជាកុសលជនគម្បីធ្វើ។

==អាតនិបាតទី២==
មានអត្ថ ៥យ៉ាងគឺ៖

១. “នូវ” សម្រាប់ភ្ជាប់កម្មរបស់កិរិយាសកម្ម។ 
    ឧទាហរណ៍ៈ កេស្គាល់នូវធម៌ ព្រះសង្ឃសំដែងនូវព្រះធម៌។ ប៉ុន្តែក្នុងភាសាដែលគេនិយាយជាធម្មតាគេច្រើនកាត់ពាក្យ “នូវ” ដូចជាគេនិយាយថាៈ គេស្តាប់ធម៌ លោកសំដែងព្រះធម៌។
        
២. “កាន់” សម្រាប់ភ្ជាប់កម្មទៅតាមកិរិយាអកម្ម។ 
    ឧទាហរណ៍ៈ គេទៅកាន់ផ្ទះវាមកកាន់ផ្ទះ។ ប៉ុន្តែតាមភាសាធម្មតាគេច្រើនតែនិយាយកាត់បទដូចជាៈ ខ្ញុំទៅផ្ទះ គេមកផ្ទះ។
        
៣. “ញ៉ាំង” ជាទីទទួលសម្រេចនូវអំពើដែលគេឱ្យធ្វើ។ 

ឧទាហរណ៍ៈ ពពួកសត្វផងសាហាវយង់ឃ្នងប្រយ័ត្នញ៉ាំងបាន ព្រះពុទ្ធត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ច ហើយញ៉ាំងអ្នកដទៃឱ្យត្រាស់ដឹងផង គ្រូប្រដៅទូន្មានសិស្សញ៉ាំងសិស្សឱ្យរៀន។
        
៤. “អស់” ប្រព្រឹត្តទៅរហូតដល់។ 
ឧទាហរណ៍ៈ គេទៅអស់យោជន៍បី គេទៅអស់មួយយប់ គាត់អស់ជីវិតបាត់ទៅហើយ គាត់អស់សង្ឃឹមនៅក្នុងជីវិត។

៥. “នឹង”ឬ “ចំពោះ” ទទួលពាក្យដែលគេនិយាយចំពោះខ្លួន។ 
ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំបាទនិយាយនឹងអ្នក ចំពោះអ្នក គេផ្តាំមកនឹងខ្ញុំ។

==អាយតនិបាតទី៣==
មានអត្ថ ៦យ៉ាងគឺ៖

១. “ដោយ” ជាគ្រឿងសម្រេចនូវអំពើ។
    ឧទាហរណ៍ៈ គេធ្វើអំពើដោយកាយ គេកាន់អ្វីៗដោយដៃ។
        
២. “ដោយនូវ”ឬ “តាម”ឬ “ដោយសារ”ជាផ្លូវជាលំអានដែលប្លែកពីការសម្រេចនូវអំពើ។
ឧទាហរណ៍ៈ ព្រះពុទ្ធរុងរឿងដោយនូវតេជៈ ចូរធ្វើតាមពាក្យនៃអញ វារស់នៅដោយសារសេក្តីទំនុកបំរុងនៃខ្ញុំ។
        
៣. “គឺ”ឬ “ដែល” ជាអ្នកសម្រេចនូវអំពើខ្លួនឯង។
ឧទាហរណ៍ៈ ធម៌ គឺភាវៈដែលទ្រទ្រង់ ពាក្យនេះដែលខ្ញុំបានប្រាប់ហើយ គឺអ្នកឯងមិនត្រូវធ្វើយ៉ាំងនេះទៀតទេ ព្រះសាស្តា គឺអ្នកទាំងឡាយគម្បីឱ្យអត់ទោស។
        
៤. “ហេតុ”ឬ “ព្រោះ”ឬ “ព្រោះតែ” ជាហេតុ ជាទំនង ជាដំណើរ។ 
ឧទាហរណ៍ៈ បានជាគាត់នៅក្នុងទីនោះព្រោះតែសក្ការៈ សត្វលោកមានចិត្ត
ខ្ពស់ឡើងព្រោះលាភ មានចិត្តទ្រោមចុះព្រោះខាតលាភ។
        
៥. “មាន” ជាអាការៈឬសេក្តីដែលកើតចេញពីចិត្ត។ឧទាហរណ៍ៈ បើបុគ្គលមានចិត្តគឺទោសប្រទូសហើយ ពោលក្តី ធ្វើក្តី ...។
        
៦. “ដោយ” ប្រកបជាមួយ។
ឧទាហរណ៍ៈ ចូរព្រមព្រាងមួយអន្លើ ដោយដំណើរនោះ។

==អាយតននិបាតទី៤==
មានអត្ថ ៣យ៉ាងគឺ៖
        
១. “ដល់” ជាទីទទួលនូវអំណោយ។ 
ឧទាហរណ៍ៈ ទាយកឱ្យនូវទានដល់ព្រះសង្ឃ ក្រលំបាកឱ្យផលដល់អ្នកកំជិល។
        
២. “ដើម្បី”ឬ “បំរុង” ជាទីផ្ញើ បញ្ជូន។
ឧទាហរណ៍ៈ គេបង្គាប់មនុស្សឱ្យក្រាលនូវអាសនៈទាំងឡាយ ដើម្បីឬបំរុងភិក្ខុសង្ឃ អាពុកផ្ញើទៅនូវសំលៀកបំពាក់ទាំងឡាយដើម្បីកូន។
        
៣. “ចំពោះ”ឬ “នឹង” ជាទីត្រូវគេបៀតបៀន។
ឧទាហរណ៍ៈ អ្នកណាប្រទូស្ត ចំពោះឬនឹងមនុស្សដែលមិនប្រទូស្ត។

==អាយតនិបាតទី៥==
មានអត្ថ ៣យ៉ាងគឺ៖
        
១. “អំពី”ឬ “ចាក” ជាការលៈបង់ឬវៀចាក។
ឧទាហរណ៍ៈ ភ័យអំពីសេក្តីស្លាប់បុគ្គលគម្បីឃាត់នូវចិត្តចាកបាប គឺថាបុគ្គលគម្បី   លៈបង់បាប។
        
២. “ជាង” ជាដែនប្រៀបធៀបឱ្យថាលើសឬថយជាងគ្នា។
ឧទាហរណ៍ៈ សីលជាគុណជាតិ មានផលច្រើនជាងទៀន។
        
៣. “ហេតុ”ឬ “ព្រោះ”ឬ “ព្រោះតែ” ជាទីមូលហេតុ ដើមចម។
ឧទាហរណ៍ៈ សង្ខារទាំងឡាយកើតព្រម ព្រោះសេក្តីល្ងង់នាំអាទិ៍ឱ្យកើត។

==អាយតនិបាតទី៦==
មានអត្ថ ៥យ៉ាងគឺ៖
        
១. “នៃ”ឬ “របស់” ជាគ្រឿងជាប់ដោយម្ចាស់។
    ឧទាហរណ៍ៈ ផ្ទះនៃអ្នកស្រែឬរបស់អ្នកស្រែ ជាត្រកូលនៃអ្នកក្រទ្រព្យ។
        
២. “នៃ” ជាគ្រឿងជាប់ដោយពួក ដោយក្រុម។
    ឧទាហរណ៍ៈ ប្រជុំនៃជនទាំងឡាយ ហ្វូងនៃគោទាំងឡាយ ជននៃបាតសង្គម។
        
៣. “នៃ” ជាគ្រឿងជាប់ដោយភាវសព្ទខាងដើម។
    ឧទាហរណ៍ៈ ភាវនៃអត្ថ គឺកុលបុត្រគម្បីដឹងបានដោយកម្រ កិច្ចដោយប្រទិបមិនបានឡើយព្រោះភាវៈនៃពន្លឺព្រះអាទិត្យមានក្នុងកាលឥឡូវនេះ បុគ្គលដែលប្រព្រឹត្តនូវអំពើល្អតែង  ផ្តល់ផលវិជ្ជមាននៃសង្គម។ 
        
៤. “កាល”ឬ “កាលបើ”ឬ “កាលដែល” ជាសេក្តីជ្រែកចូលមកប្រហែលជាបទប្រធានដោយឡែក។
    ឧទាហរណ៍ៈ កាលដែលទារកកំពុងយំបិតាចេញទៅហើយ អ្នកទាំងឡាយចូររង់ចាំក្នុងទីនុះបន្តិចសិនកាលបើខ្ញុំនិយាយាថា អ្នកទាំងឡាយចូរចូលមកចុះចូរមកឱ្យឆាប់។
        
៥. “ជំនុំ”ឬ “បណ្តា” ជាសេក្តីដកញែកចេញឱ្យដាច់ដោយឡែកអំពីចំនួនដែលរួម ដែលប្រមូល។ 
    ឧទាហរណ៍ៈ មនុស្សទាំងឡាយ ក្សត្រីក្លៀវក្លាបំផុត។

==អាយតនិបាតទី៧== 
មានអត្ថ ៩យ៉ាងគឺ៖
        
១. “ក្នុង” ជាទីកំបាំង។
    ឧទាហរណ៍ៈ គេអង្គុយក្នុងខាងក្នុងនៃបន្ទប់។
        
២. “ក្នុង” ជាទីជ្រួតជ្រាបឬលាយគ្នា។
    ឧទាហរណ៍ៈ ប្រេងស្ថិតនៅក្នុងល្ងទាំងឡាយ ទឹកដោះស្រស់ស្ថិតនៅក្ននុងទឹក។
        
៣. “ក្នុង”ជាទីអាស្រ័យ។
    ឧទាហរណ៍ៈ ត្រីទាំងឡាយនៅក្នុងទឹក។
        
៤. “ក្នុង” ជាកាល ជាពេល។
    ឧទាហរណ៍ៈ កុសលចិត្ត ជាចិត្តកើតឡើងហើយមានក្នុងសម័យឯណា។
        
៥. “លើ”ឬ “ព្ធដ៏”ឬ “ត្រង់”ឬ “នា” ជាទីរង ទ្រផ្ទាប់ ជ្រៀតជ្រែក។
    ឧទាហរណ៍ៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់ហើយលើអាកាសដែលក្រាលហើយ រោមទាំងឡាយព្ធដ៏ទ្រូងឬត្រង់ទ្រូង។
        
៦. “នាកាល”ឬ “កាលបើ”ឬ “កាលដែល” ជាសេក្តីជ្រែកចូលប្រហែលដូចជាបទប្រធាន។
    ឧទាហរណ៍ៈ នាកាលព្រះអាទិត្យអស្តង្គតហើយ ព្រះចន្ទរះឡើង កាលបើយ៉ាងនេះមានតែយើងកុំទៅ កាលដែលមាណពនោះនិយាយច្រើនៗទៅសរីរៈទាំងអស់នៃព្រាហ្មណ៍ ពេញផ្សព្វផ្សាយហើយដោយបីតិ។
       
៧. “និមិត្ត” ជាគ្រឿងចំណាំ ជាហេតុ។
    ដំរីគឺគេសម្លាប់ និមិត្តភ្លុក(ព្រោះភ្លុក ព្រោះតែភ្លុក)។
        
៨. “ជំនុំ”ឬ “បណ្តា” ជាសេក្តីដកញែកចេញឱ្យដាច់ដោយឡែកអំពីចំនួនដែលរួម ដែលប្រមូលគ្នា។
    ឧទាហរណ៍ៈ ជំនុំឬបណ្តាភិក្ខុទាំងឡាយពីររូបនោះ ភិក្ខុមួយរូបដល់ហើយនូវសោតាបគ្គិផល។
       
៩. “ជិត”ឬ “ទៀប” ជាទីជិត ប្រប។
    ឧទាហរណ៍ៈ ស្រុកទាំងឡាយជិតក្រុងឬទៀបក្រុង ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅក្នុងវត្តជេតពនជិតក្រុងសាវត្ថី។

=អាលបនៈ=
អាលបនៈ ជាពាក្យសម្រាប់ប្រើជាសំដីស្រែកហៅឬពោលចំពោះមានអាការៈដូចស្រែកហៅ ដូចពាក្យ “បពិត្រ ម្នាលព្រះស្តែង នៃ ហែ” តាមសេក្តីគោរពឬពាក្យគោរព។
    ឧទាហរណ៍ៈ បពិត្រមហារាជ សូមព្រះអង្គដ៏ចម្រើនទ្រង់ ឈ្នះម្នាល ឬនែកូនចូរកុំទៅ ...។

==និបាតសព្ទ==
និបាត គឺជាសព្ទសម្រាប់ផ្សំសម្តីត្រង់ឃ្លាល្បៈមួយៗ ជាជំនួយនាមសព្ទនឹងកិរិយាសព្ទ ឱ្យមានសេក្តីស្រឡះច្បាស់លាស់ ពិរោះស្រួលស្តាប់ដូចពាក្យថា ក៏ ក៏ដោយ ក៏ដែរ ដែរ ផង ឯ បើ ទោះ ទោះបី បើទុកជា ទើប ពុំនោះសោត កាល លឹ្គកតែ ព្រោះ ត្បិត ជាដើម។ និបាតសព្ទមានច្រើនយ៉ាងគឺ៖ អាយតនិបាតជាសព្ទសម្រាប់ចងក្រងពាក្យ ដែលជាកម្មរបស់កិរិយាឬជាពាក្យបំពេញបទរបស់នាមដូចជាពាក្យថា ខ្ញុំស្តាប់នូវពាក្យ វាទៅកាន់ផ្ទះ កូនរបស់ខ្ញុំ ភូមិផងយើង... ពាក្យថា នូវ កាន់ របស់ នៃ ... ជាអាយតនិបាត។
        
អាយតនិបាតទាំងឡាយគឺៈ ហេតុ ព្រោះ ដល់ បំរុង អំពី របស់ នៃ កាលបើ ទៀប ជិត និមិត្ត។ (ដូចមានពិស្តារក្នុងខាងលើ)។

===និបាតប្រាប់កាល ប្រាប់ពេល(កាលត្ថាចកៈ)===
គ្រានោះលំដាប់នោះ ដងនោះ កាលនោះ ក្សិណនោះ ព្រឹក អំពីព្រឹក ថ្លៃ ក្នុងវេលាថ្ងៃ ល្ងាច វេលាល្ងាច ម្សិល ម្សិលមិញ ពីម្សិលមិញ ស្អែក ខានស្អែក ខាស្អែកមួយ អម្បាញ់មិញ ភ្លាម រំពេច សិន តទៅ ក្នុងខាងមុខ។ល។
    ឧទាហរណ៍ រំពេចភ្លាមនោះលោកពូខ្ញុំក៏មកដល់។
  
===និបាតប្រាប់ទី(ឋានត្ថវាចកៈ)===
        ខាងលើ ខាងក្រោម ខាងក្រោម ខាងក្នុង ខាងក្រៅ ចន្លោះ រវាង ស្ងាត់ ទីស្ងាត់ កំបាំង កំបាំងពីមុខ ចំពោះមុខ នៅមុខ ដទៃ ឯមុខ ឯនាយ ឯអាយ ខាងនាយ អាយ។ល។។
    ឧទាហរណ៍ នៅទីនោះមានភ្នំមួយយ៉ាងខ្ពស់។
  
===និបាតប្រាប់សេក្តីប្រៀបប្រដូច(បរិច្ឆេទត្ថវាចកៈ)===
        ដូច ដូចជា បីដូច ហាក់ដូច ប្រដូច ប្រហែលដូច យ៉ាងណា យ៉ាងណាមិញ  យ៉ាងណា យ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនេះ យ៉ាងនោះ ដូច្នេះ ដូច្នោះ ដូចម្តេចមិញ។ល។។
    ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំហាក់ដូចជាស្គាល់លោកពីមុនមក។

===និបាតប្រាប់ប្រការ(បការត្ថវាចកៈ)===
        ម្តេច ដូចម្តេច ដោយប្រការដូចម្តេច ដោយប្រការនោះ។ល។ 
និបាតប្រាប់សេក្តីឃាត់ហាមដាច់ខាត(បដិសេធនត្ថវាចកៈ)===
    កុំ ពុំ មិន ឥត ខាន ពិត មែន តែប៉ុណ្ណោះ ក្រាន់តែ មិនមែន មែនពិត វៀរលែង
វៀរលែងតែ លើកលែងតែ កុំឡើយ ណ្ហើយ ល្មមហើយ។ល។។
    ឧទាហរណ៍ អ្នកជាឪពុកខ្ញុំមែន អ្នកមានគុណចំពោះខ្ញុំមែន តែអ្នកមិនមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះខ្ញុំទេ។
    ចំណាំ មានកន្លែងទីសាធារណៈខ្លះមានសរសេរពាក្យថា “ហាមមិនឱ្យចតយាន្តយន្តនៅទីនេះ”។
        ពាក្យថា ហាម ជាប្រយោគបដិសេដ ហើយវានៅក្បែរពាក្យ មិន ដែលជាប្រយោគបដិសេដដូចគ្នា វាអាចក្លាយទៅជាសំនួនស្រប។

===និបាតប្រាប់សេក្តីតាមបានឮ(អនុស្សវនត្ថវាចក)==
        ឮថា បានឮថា មានដំណាលថា។ល។។
    ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំបានឮថាគាត់ជាឪពុកឯងមែនឬ?

===និបាតប្រាប់សេក្តីសញ្ជឹង ប្រមើល ស្មាន ណាត់(បរិកប្បត្ថវាចកៈ)===
        បើ បើថា ប្រសិនបើ ទោះបី ល្គឹកតែ បើដូច្នោះ ធ្វើដូច ម្តេចហ្ន៎ឬឬក៏ឬទេ ដូចម្តេច ដែរឬ យ៉ាងដូចម្តេច យ៉ាងណា ទេដឹង យ៉ាងណានេះ អេះ ហ៏ ហ្ន៏។ល។។
    ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំមកយូរណាស់ហើយគាត់ប្រហែលជាបារម្ភហើយមើលទៅ។

===និបាតប្រាប់សេក្តីសួរដំណឹង(បុច្ឆនត្ថវាចកៈ)===
        ឬក៏ ឬអ្វី ឬទេ ដូចម្តេច ដែរឬ យ៉ាងដូចម្តេច យ៉ាងណា ដឹងទេ យ៉ាងណានេះ អេះ ហ៏ ហ្ន៏។ល។។
    ឧទាហរណ៍ ម្តាយខ្ញុំទៅលេងខេត្តសៀមរាបមិនដឹងគាត់សុខជាយ៉ាងណាទេ?
   

==និបាតប្រាប់សេក្តីឆ្លើយ ទទួល(សម្បដិច្ឆនត្ថវាចកៈ)===
        អើ បាទ ព្រះបាទ ព្រះបាទម្ចាស់ ករុណា ករុណាពិសេស ច៎ាះ ច៎ះ ពរម្ចាស់ មែ ព្រះមែម្ចាស់ ចម្រើនពរ ថ្វាយព្រះពរ។ល។។
    ឧទាហរណ៍ បាទលោកពូខ្ញុំទើបនឹងមកពីភ្នំពេញ។    

===និបាតប្រាប់សេក្តីតឿន(ឧយ្យោជនត្ថវាចកៈ)===
        ហ៏ ដូចជាតឿន ឆាប់ៗ។ល។។
    ឧទាហរណ៍ សូមម៉ែវិលត្រលប់មកវិញឆាប់ៗមក។
    
===និបាតប្រាប់សេក្តីច្រើនយ៉ាង(អនេកត្ថវាចក)===
        ក៏ ឯ ដ្បិត ក្តី ផង មួយ ខ្លះឬ ពិត មែន ដែរ អើក៏ មែនពិត ពីព្រោះ ក៏ដោយ ក៏បាន ពុំនោះ សោតឬមួយវិញទៀត ចំណែកខាង ប៉ុន្តែ ប៉ុន្តែថា ថ្វីបើ ក្រែង ដូចជា ម្យ៉ាងទៀត។ល។។
    ឧទាហរណ៍ ទោះបីខ្ញុំជាកូនអ្នកក្រមែនពិតតែចិត្តខ្ញុំមាន។
    
===និបាតប្រាប់សេក្តីគ្រាន់តែបំពេញបទ(បទបូរណត្ថវាចកៈ)===
        ហ្ន ហ៏ ហៈ យី យើ ឯង ទ យីអើ។ល។។
    ឧទាហរណ៍ យីអើស្មានថាគ្រាន់បើជាឪពុកគេ ដែលគ្មានភាពទទួលខុសត្រូវសោះ។
   
===និបាតប្រាប់សេក្តីផ្សេងៗ(នានត្ថវាចកៈ)===
        មែន ខុស ទទេ ទៀត វិញ ខ្ពស់ ទាប ប្រាកដ ដោយពិត មួយវិញទៀត ក្រៃពេក ក្រៃលែង រឿយៗ ញឹកញយ ជាក់លាក់ ពីចម្ងាយ ក៏មែនហើយ សូម្បី តិចតួច ចាប់ផ្តើម តាំអពី បីដូច កុហក មួយគ្រា ម្តង តិចៗ សន្សឹម សំរៀម ថ្នមៗ ញើបៗ មួយរយដង មួយអន្លើ ជាមួយ ខ្លួនឯង។ល។។
    ឧទាហរណ៍ ខ្ញុំបាទសូមក្រាបប្រណិប័តន៍ពីចំងាយ(ប្រើចំពោះសំបុត្រឬក៏តាមទូរសព្ទ)។
    
===និបាតប្រាប់សេក្តី(ជាអាលបនៈ)===
        សម្រាប់អ្នកគ្មានតេចៈ ទៅកាន់អ្នកមានតេជៈ ឬអ្នកមានតេជៈ ទៅកាន់អ្នកគ្មានតេជៈ។ សូមព្រះតេជៈ សូមព្រះតេជៈ ដំកល់លើត្បូង សូមទ្រង់មេត្តាប្រោស សូមទានមេត្តាប្រោស ទានប្រោស បពិត្រព្រះអង្គ បពិត្រព្រះករុណា បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន នែនាយ នែចៅ ព្រះស្តែង វ៉ី វ៉ឺយ នែះអ្នកដ៏មានអាយុ នែះអ្នកដ៏ចម្រើន អស់លោកទាំងឡាយ។ នាង អានាង ...។ល។។
    ឧទាហរណ៍ សូមទានមេត្តាប្រោសដល់រូបទូលបង្គំផង។
=ឧទានសព្ទឫឧទានសញ្ញា(!)=
        ជាសញ្ញាបង្គោលបញ្ឈរដែលមានចំណុច(!) មួយនៅពីក្រោមនេះ គេប្រើសម្រាប់ដាក់នៅពីក្រោយ ពាក្យ ឃ្លា ល្បះ ភ្ញាក់ផ្អើល តក់ស្លុត ស្ងើច ភ័យ អាសន្ន ខ្លាច បញ្ជាក់ដាច់ខាត បែបន់ អធិដ្ឋាន សម្រែក ជយឃោស គំរាមកំហែង។ ជួនកាលគេក៏ប្រើឧទានសញ្ញាជាមួយនឹងឃ្លា កំហឹង បន្ទោសឬ ជេរផងដែរ។ សព្ទសម្រាប់ត្រាប់សូរសម្លេងឬជាសម្លេងភ្លាត់មាត់ដោយភ្ញាក់ផ្អើល ព្រោះមានភ័យឬមានសេក្តីត្រេកអរក្រៃ។ 
មានពាក្យៈ ម៉ក! ប៉ុង! គ្រាំង! ប្រឹបៗ! ភឹង! វ៉ក! បាំង! ទូង! ពុទ្ធោ! កម្ម!។ល។។
    ឧទាហរណ៍ ពុទ្ធោ!ផ្ទះគាត់ត្រូវភ្លើងឆេះអស់បាត់ទៅហើយ។
=បរិវារសព្ទ=
        ពាក្យខ្លះឥតសព្ទប្រែ សម្រាប់តែបង្ហើយសំដី ពាក្យទាំងនោះហៅថាបរិវារសព្ទ។ ជាធម្មជាបរិវារសព្ទភ្ជាប់នឹងនាមឬនឹងគុណនាម មានលំនាំដូចអតិវិសេសគុណនាម។ ពាក្យទាំងនោះគឺៈ ប្រអប់ប្រអូង ចានក្បាន ផ្ទះសម្បែង ស្លស្លុក ចំណីចំណុក ព្រៃផ្សៃ     គោអំពែ មនុស្សម្នា ចិនព្រិន យួនព្រួន ម្ល៉េះម្ល៉ា ក្មេងក្មាំង ថ្នាំសង្កូវ ស្មៅព្រៅ ដំណាំដំណោច សត្វពន្លាត់ នំនែក ឧស្សាហ៍អាសាញ់ ស្គុះស្គាយ ស្គោកស្គាំង ភ្លេងភ្លាត់ ដំបងព្រនង់។
បរិវារសព្ទ​ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ         បរិវារសព្ទ គឺ​ជា បរិវារ + សព្ទ = សព្ទ​ហែហម ភ្ជាប់​នឹង​សព្ទ​ដើម​ក្នុង​ចំណោម​សមាសនាម​នីមួយៗ ប្រៀបធៀប​ដូចជា​បរិវារ ដើម្បី​សម្រួល​សម្ដី​និយាយ និង​ប្រគំ​ស្នូរ​សម្លេង​ពិរោះ​ផ្ដួល​តាម​សម្លេង​សព្ទ​ដើម​ឱ្យ​មាន​សភាព​ ជាប់​ចុង​ជួន សម្រួល​ដល់​ត្រចៀក​អ្នក​ស្ដាប់​នោះ​ម្យ៉ាង ដើម្បី​ជា​គុណសព្ទ ពន្យល់​យ៉ាង​ច្បាស់​នូវ​លក្ខណៈ ឬ​គុណសម្បត្តិ​នៃ​ពាក្យ​ដើម​នោះ​ទៀត​ផង។
សមាសនាម​ប្រភេទ​នេះ​មាន​ពីរ​យ៉ាង​គឺ៖       ក. ពាក្យ​ដើម​ផ្សំ​គ្នា​នឹង​បរិវារសព្ទ         ដូចជា​ពាក្យ ទឹក​ភក់ កន្ទេល​ខ្នើយ ប្រាក់​កាស ព្រៃ​ផ្សៃ។ល។ សមាសនាម ​ដូច​ខាង​លើ​នេះ សុទ្ធ​សឹង​ជា​ពាក្យ​មាន​ន័យ​ចំហ​ធំៗ​ទាំងអស់​គឺ ទឹក​និង​ភក់ កន្ទេល​និង​ខ្នើយ ប្រាក់​និង​កាស ព្រៃ​និង​ផ្សៃ។ល។ ពាក្យ​ថា “ផ្សៃ” មួយ​ម៉ាត់​នេះ​ប្រហែល​ជា​អស់​លោក​អ្នក​អាន​ខ្លះ​ពុំ​ដែល​ស្គាល់​ឡើយគឺ ​ជា​ពាក្យ ជួន​ព្រៃ​ភ្នំ ប្រែ​មក​ថា សត្វ​ពស់។ ដូច្នេះ ព្រៃ​ផ្សៃ បាន​សេចក្ដី​ថា ព្រៃ​ពស់ ព្រោះ​ស្អូច កាល​សម័យ​ដើម ប្រទេស​យើង​មាន​ព្រៃ​ឈើ​ធំៗ​ច្រើន​ណាស់​ដែល​សម្បូណ៍​ទៅ​ដោយ​សត្វ​ព្រៃ​ ដូចជា ពស់ ក្អែប​ភ្នំ ជាអាទិ៍ ពាក្យ “ផ្សៃ” មាន​ពន្យល់​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​សាវតារ​ខេត្ត​កំពត​របស់​លោក ម៉េណែទ្រីយេ  និង​ពាក្យ​ “ស្អូច” មាន​ពន្យល់​ក្នុង​សៀវភៅ​វាក្យសព្ទ​របស់​លោក ម៉ូរ៉ា។
      ខ. ពាក្យ​ដើម​ផ្សំ​នឹង​បរិវារសព្ទ         ដូចជា​ពាក្យ សម្ល​សម្លុក ប្ដី​សី បី​បាច់ ជាតិ​ជៅ។ល។ ពាក្យ ​ទាំង ២ ​ម៉ាត់ ​ក្នុង​ចំណោម​សមាសនាម​ ខាង​លើ​នេះមាន​តែ​ពាក្យ​ដើម​ទេ ដែល​មាន​អត្ថន័យ​ចំហ រីឯ​បរិវារសព្ទ​វិញ​ពុំ​ឃើញ​មាន​អត្ថន័យ​អ្វី​គួរ​ឱ្យ​ចាប់​អារម្មណ៍​ឡើយ។ តែ​បើ​យើង​ពិចារណា​ឱ្យ​ជ្រៅជ្រះ ​ដើម្បី​រិះរក​ហេតុ​ផល​ឱ្យ​សព្វ​គ្រប់​ យើង​អាច​រក​ឃើញ​គោលដៅ​សំខាន់ៗ​នៃ​បរិវារសព្ទ​​ទាំង​នេះ ដែល​មាន​អត្ថន័យ​ជ្រៅ​ហើយ​សំខាន់​ទៀត​ផង ដោយ​ប្រើ​ជា​គុណសព្ទ បង្ហាញ​យ៉ាង​ច្បាស់​ឱ្យ​ឃើញ​នូវ​លក្ខណៈ​នៃ​ពាក្យ​ដើម​នីមួយៗ។
        បុព្វហេតុ​ដែល​បណ្ដាល​ឱ្យ​ខ្មែរ​យើង​ប្រើ​បរិវារសព្ទ         មុន ​នឹង​ធ្វើ​អត្ថាធិប្បាយ​វែកញែក​រឿង​នេះ សូម​ឆ្លៀត​ឱកាស​ជម្រាប​ដោយ​សង្ខេប​នូវ​ប្រពៃណី​ខ្មែរ​យើង​សម័យ​បុរាណ​ដែល​ មាន​សារៈ​សំខាន់​ទាក់ទង​គ្នា​ជា​លំនាំ​ដើម​ក្នុង​ការ​ប្រើ​បរិវារសព្ទ​រហូត ​មក​ដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ។
        កាល​នោះ​ប្រទេស​ ខ្មែរ​យើង​ជា​មហា​ប្រទេស​មួយ​ក្នុង​ពិភពលោក​ មាន​ព្រំប្រទល់​ធំធេង​ទូលំទូលាយ​ណាស់​ព្រម​ទាំង​មាន​ប្រទេស​រណប​យើង​ជាច្រើនផង។ អរិយធម៌ និង​វឌ្ឍនធម៌​យើង​ក្ដី សឹង​មាន​ពន្លឺ​រស្មី​ត្រចះត្រចង់​ ប្រកប​ដោយ​កិត្តិសព្ទ​ និង​ឥទ្ធិពល​ល្បីល្បាញ​ខ្ទរខ្ទារ​ពាស​ពេញ​នៅ​ចុង​បូព៌ា​ប្រទេស​នៃ​ទ្វីប​ អាស៊ី​ទាំង​មូល។ ធនធាន​យើង​ទៀតក៏​សម្បូណ៌​ច្រើន ​ជា​អនេកប្បការ​គ្រាន់​ តែ​សម្ភារៈ​សម្រាប់​ភ្ញៀវ​កិត្តិយស​ នៅ​ប្រាសាទ​តាព្រហ្ម​តែ​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ​ ឃើញ​ថា យើង​មាន​ចាន​ជា​ច្រើន​ធុន​ធ្វើ​អំពី​មាស​សុទ្ធ​ពណ៌​ក្រហម​ឆ្អៅ មាន​ទម្ងន់​ទាំង​អស់​ដល់​ទៅ​ប្រាំ​តោន ប្រកប​ដោយ​ក្បាច់​ចម្លាក់​រចនា​ផ្សេងៗ និង​ដាំត្បូង​ពេជ្រ​ទាំង​គ្រាប់​តូច​ធំ និង​ត្បូង​ពណ៌​ឯ​ទៀត​ឆ្លុះ​តាម​ក្បាច់​ផ្កា​ភ្ញី​ផ្សេងៗ​នៅ​លើ​ចាន​នីមួយៗ​ នោះ។ល។
        ព័ត៌មាន​ប្រភេទ​នេះ សូម​អាន​កំណត់​ហេតុ​លោក ជីវ តាក្វាន់ ស្ដី ​អំពី​ប្រពៃណី​អ្នក​ស្រុក​ចេនឡា ប្រែ​ពី​ភាសា​ចិន​មក​ជា​ភាសា​បារាំង​ដោយ​លោក ប៉ូល ប៉េលីយ៉ូ ប្រែ​ពី​ភាសា​បារាំង​មក​ជា​ភាសា​ខ្មែរ​ដោយ​លោក ឌឹក គាម និង ​សូម​អាន​សៀវភៅ ២ ​ទៀត​ដែល​និពន្ធ​ដោយ​លោក ហ្សក សឺដែស (George Coeds) ដែល​មាន​ចំណងជើង ៖
        ១. វឌ្ឍនធម៌​ឥណ្ឌូនិយម​នៃ​ប្រទេស​ឥណ្ឌូចិន និង​ប្រទេស​ឥណ្ឌូនេស៊ី។
        ២. សៀវភៅ​ដែល​មាន​ចំណង​ជើង​ថា “ដើម្បី​ងាយ​ស្គាល់​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត
        ជា​​បញ្ចប់ ​សូម​អាន​សៀវភៅ​លោក ម៉ូរីស ក្លែស (Maurice Glaize) ស្ដីអំពី​ប្រាសាទ​បុរាណ​ទាំងអស់​ក្នុង​ចំណោម​ប្រាសាទ​អង្គរវត្ត​ទំព័រ​ ១៨៤។
==ក្រុមអក្សរ ក==
        កញ្ឆក់កញ្ឆែង :ចាប់ទាញកន្ត្រាក់ដោយឥតគួរប្រណី។
        បរិវារសព្ទៈ កញ្ឆែងដោយឥតកោតក្រក់ គឺកញ្ឆក់ដោយឥតកោតក្រែង។
        កណ្តោចកណ្តែង :ត្រមោចឯកឯងក្នុងទីស្ងាត់។
        បិរវារសព្ទៈកណ្តែងតែម្នាក់អោចគឺកណ្តោចតែម្នាក់ឯង។
        កម្ទេចកម្ទី :កម្ទីជាធូលិចគឺកម្ទេចជាធូលី។
        កាក់កប :កាក់គ្រប់ដំណបគឺកបគ្រប់ដំណាក់។
        កៀនកោះ :កោះចន្លៀនគឺកៀនចន្លោះ។
        កំប្លុកកំប្លែង :កំប្លុកថ្លែងគឺកំប្លែងថ្លុក។
        កំព្រីកំព្រា :កំព្រីដោយឥតមេជាគឺកំព្រាដោយឥតមេជី។
        ក្តីក្តាំ :ក្តាំព្រោះប្រកាន់រៀងខ្លួនតាមចំណី គឺក្តីព្រោះប្រកាន់រៀងខ្លួនតាមចំណាំ។   
        ក្បាច់ក្បូរ�: គេច្រើនប្រើពាក្យនេះក្នុងវគ្គ &quot;មិនដឹងជាក្បាច់ក្បូរអ្វីទេ!ឬចេះតែក្បាច់ក្បូរណាស់&quot; ដែលយើងអាចបកស្រាយថា ពុំមានការចាំបាច់អ្វីឡើយ!ឬពុំចាំបាច់ទេ! ដូច្នេះបរិវាសព្ទ ក្បូរអាចគន្លាស់បានជាពាក្យ ក្បូរចាំដាច់ គឺក្បាច់ចាំដូរ។
        ក្បាលក្បូង :ក្បូងដូចលលាដ៏ដាលគឺក្បាលដូចលលាដ៏ដូង។
        ក្មេងក្មាង :ក្មាងអ្នកជិតខេងគឺក្មេងអ្នជិតខាង។
        ក្រវេក្រវូ�: ជាគ្រាមភាសាមានន័យថារវល់ ឈឺឆ្អាល។ ក្រវេរឿងរបស់កូ គឺក្រវូរឿងរបស់គេ។
        ក្រីក្រ�: ជនក្រីក្រជាជនខ្សត់ខ្សោយលំបាកណាស់ មិនថាតែសម្បត្តិទេ គឺរហូតដល់តំរិះវិជ្ជាផង។ល។
        បរិវារសព្ទ�: ក្រីអប្រ គឺក្រអប្រិយ ពោលគឺជនក្រខ្សត់លំបាកដែលជាជនមិនគួរស្រឡាញ់រាប់អាន។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ខ&lt;/h2&gt;
        ខខិតឬ ខងខិត :តាមវចនានុក្រមខ្មែរបានសេចក្ដីថា ប្រកាន់ទុក ចំណាំទុកនូវរបស់អ្វីមួយថាជារបស់ខ្លួន ដោយដាក់សញ្ញាជាសម្គាល់។ ឃ្មុំនេះមានគេខខិតហើយ។ មានអ្នកស្រុកខ្លះប្រើពាក្យ ខខិត នេះថា ខងខិត វិញ។ ពាក្យ ខងខិត ដូចជាសមរម្យជាងពាក្យ ខខិត ព្រោះបរិវារសព្ទ &quot;ខង&quot; អាចគន្លាស់បានជាពាក្យ &quot;ខងទុកជាទ្រព្យក្នុងមួយរបិត&quot; គឺ &quot;ខិតទុកជាទ្រព្យក្នុងមួយរបង&quot; ពោលគឺជាទ្រព្យជាប់បំណង មានម្ចាស់គេហាក់ដូចជាទ្រព្យមួយនៅក្នុងរបងផ្ទះ។
        ខាប់ខណ្ឌ ឬខណ្ឌខាប់�: តាមវចនានុក្រមខ្មែរបានសេចក្ដីថា ដែលចង្អៀតណែនណាន់ ប៉ុន្តែមានខណ្ឌជាជួរ ជាសង្កាត់ ដាច់ដោយប៉ែក ដោយឡែកពីគ្នា។ ទីចង្អៀតខាប់ខណ្ឌ មនុស្សច្រើនពាន់ឈរខាប់ខណ្ឌតាន់តាប់។ បរិវារសព្ទ “ខាប់” អាចគន្លាស់បានជាពាក្យ “ខាប់ច្រើនពាន់ចង្អៀតតាប់តាន់” គឺ “ខណ្ឌច្រើនពាន់ចង្អៀតតាន់តាប់”។
        ខិតខំ�: ខិតធ្វើការឱ្យអស់ពីចំ គឺខំធ្វើការឱ្យអស់ពីចិត្ត។
        ខ្ជះខ្ជាយ�: ខ្ជាយជះចោលដោយរាត់រះ គឺខ្ជះជះចោលដោយរាត់រាយ។
        ខ្នល់ខ្នើយ�: ខ្នល់សម្រាប់កើយ គឺខ្នើយសម្រាប់កល់។
        ខ្លាំងក្លា�: ក្លាគ្រប់ប្រកាំង គឺខ្លាំងគ្រប់ប្រការ។
        ខ្វល់ខ្វាយ�: ខ្វាយក្នុងរូបកល់ គឺខ្វល់ក្នុងរូបកាយ។
        ខ្វាយរកមធ្យោបល់ គឺខ្វល់រកមធ្យោបាយ។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ គ&lt;/h2&gt;
        គិតគូរ : គូរដើម្បីឱ្យធិត គឺគិតដើម្បីឱ្យធូរ។
        គំរោះគំរើយ : គំរើយព្រៃផ្សៃយ៉ាងជម្លោះ គឺគំរោះព្រៃផ្សៃយ៉ាងជម្លើយ។
        គ្រាំគ្រា : ដែលចាស់ណាស់ ទ្រេតទ្រោម ទ្រុឌទ្រោម។ បរិវារសព្ទ : គ្រាដោយចាស់ជរាំ គឺគ្រាំដោយចាស់ជរា។
   &lt;h2&gt;ក្រុមអក្សរ ឃ&lt;/h2&gt;
        ឃោរឃៅ : កាចខ្លាំងឥតមេត្តាប្រណី។ បរិវារសព្ទ : ឃៅដោយចិត្តអាស្រូ គឺឃោរដោយចិត្តអាស្រូវ។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ង&lt;/h2&gt;
        ងងឹតងងល់ : ងងល់មើលមិនយឹត គឺងងឹតមើលមិនយល់។
        ងរងក់ : ងក់មួយសំប៊រ គឺងរមួយសំបក់។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ច&lt;/h2&gt;
        ចង្អៀតចង្អល់ : ចង្អល់តប់ប្រមៀត គឺចង្អៀតតប់ប្រមល់។
        ចានក្បាន : ក្បានគ្នាតែនឹងចែ គឺក្បែរគ្នាតែនឹងចាន។
        ចែចង់ : ចែល្បូងឱ្យព្រមដោយតាមដោយផ្លូវស្នង់ គឺចង់ល្បួងឱ្យព្រម ដោយតាម ដោយផ្លូវស្នេហ៍។
        ចែចូវ : ចូវដើម្បីបើកផ្លែ គឺចែដើម្បីបើកផ្លូវ។
        ចំណីចំណុក : ចំណុកច្រើនគ្រប់ម៉ី គឺចំណីច្រើនគ្រប់មុខ។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ឆ&lt;/h2&gt;
        ឆោមឆាយ : ឆាយល្អល្បីទៅឆ្ងោម គឺឆោមល្អល្បីទៅឆ្ងាយ។
        ឆ្មើងឆ្មៃ : ឆ្មៃវាយឫកឱ្យមានតម្លើង គឺឆ្មើងវាយឫកឱ្យមានតម្លៃ។
        ឆ្លេឆ្លា : ឆ្លេដោយស្ទុះហា គឺឆ្លាដោយស្ទុះហេ។
        ឆ្អែតឆ្អន់ : ឆ្អន់គ្រប់ក្រែត គឺឆ្អែតគ្រប់គ្រាន់។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ជ&lt;/h2&gt;
        ជាតិជៅ : រសជាតិសំខាន់ដែលមានប្រចាំក្នុងអាហារ ក្នុងគ្រឿងបរិភោគគ្រប់ប្រភេទឬក្នុងតម្រេក។ល។ សម្លនេះមានជាតិជៅណាស់។ បរិវារសព្ទ : ជៅនេះអ្នកប្រាជ្ញបុរាណ ប្រហែលជាមានគំនិតប្រដូចទៅនឹងរសជាតិដ៏សំខាន់ ពិសេសជាងគេក្នុងលោក ពោលគឺ រសជាតិឆ្ងាញ់មួយប្រភេទ ក្នុងតម្រេក ដូច្នេះ បរិវារសព្ទ ជៅនេះយើងអាចដោះស្រាយបានជាវគ្គមួយថា ៖ ជៅនៅកៀនភ្លាត គឺជាតិនៅកៀនភ្លៅ ពោលគឺមានតែរសជាតិកន្លែងនេះហើយដែលមានឱជារសសំខាន់ជាងគេក្នុងលោក។
        ជ្រុលជ្រួស : ជ្រួសដើរហ៊ុល គឺជ្រុលដើរហួស។
        ជ្រោមជ្រែង : ជ្រោមដោយចោមរែង គឺជ្រែងដោយចោមរោម។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ឈ&lt;/h2&gt;
        ឈូឆរ : ឆរដោយអរអ៊ូ គឺឈូដោយអ៊ូអរឬឆរទៅស្រ៊ូ គឺឈូទៅស្រ។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ញ&lt;/h2&gt;
        ញាប់ញ័រ : ញាប់ដោយសន្ធ័រ គឺញ័រដោយសន្ធប់។
        ញញឹមញញែម : ញញែមសប្បាយចិត្តដោយផ្អែមល្ហឹម គឺញញឹមសប្បាយចិត្តដោយផ្អែមល្ហែម។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ដ&lt;/h2&gt;
        ដាច់ដោច : ដោចល្ហាច់ គឺដាច់ល្ហោចឬដាច់ហិនហោច។
        ដំណែដំណឹង : ដំណែដោយហូរហឹងគឺដំណឹងដោយហូរហែ។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ឋ&lt;/h2&gt;
        ឋិតថេរ : ថេរបានយូរជាកាលកិត គឺឋិតបានយូរជាកេរកាល។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ត&lt;/h2&gt;
        តាក់តែង : តាក់ឱ្យបានល្អចែង គឺតែងឱ្យបានល្អជាក់។
        តឹងតែង : តែងឱ្យដូចខ្សែខ្លឹងគឺតឹងឱ្យដូចខ្សែខ្លែង។
        តូចតាច : តាចមែនតែច្រើនកូច គឺតូចមែនតែច្រើនកាច។តាចគ្មានអំណូច គឺតូចគ្មានអំណាច។
        ត្រាណត្រើយ : ត្រាណអវសោយ គឺត្រើយអវសាន។
        ត្រួតត្រា : ត្រាមើលពិនិត្យគួត គឺត្រួតមើលពិនិត្យការ។
        ត្អូញត្អែរ : ត្អែរចែប៉ប្រូញ គឺត្អូញចែប៉ប្រែ។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ថ&lt;/h2&gt;
        ថ្កុំថ្កើង : ថ្កុំឧត្តមឧត្តើង គឺថ្កើងឧត្តុង្កឧត្តម។
        ថ្នាក់ថ្នម : ថ្នាក់មិនឱ្យអម គឺថ្នមមិនឱ្យអាក់។
        ថ្លោះធ្លោយ :ធ្លោយដោយមានការបណ្តែតបណ្តោះគឺ ថ្លោះដោយមានការបណ្តែតបណ្តោយ។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ទ&lt;/h2&gt;
        ទាក់ទង : ទងឱ្យត្រូវតាមទំនាក់ គឺទាក់ឱ្យត្រូវតាមទំនង។
        ទូលំទូលាយ : ទូលំធាយ គឺទូលាយធំ។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ធ&lt;/h2&gt;
        ធនធាន : ធានដែលជាសម្បត្តិអ្នកមុន គឺធនដែលជាសម្បត្តិអ្នកមាន ពោលគឺសម្បត្តិដែលគង់វង់នៅឬកំពុងទ្រទ្រង់នៅ។
        ធ្ងន់ធ្ងរ : ធ្ងរដូចនៅក្រោមគំនន់ គឺធ្ងន់ដូចនៅក្រោមគំនរ។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ន&lt;/h2&gt;
        នឹកនា : នារកគ្នីគ្នឹក គឺនឹករកគ្នីគ្នា។
        នែបនិត្យ : និត្យឱ្យជែប គឺនែបឱ្យជិត។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ប&lt;/h2&gt;
        បន្លែបន្លុក : បន្លុកគ្រប់ម៉ែ គឺបន្លែគ្រប់មុខ។
        បីបម : បមដោយថ្នី គឺបីដោយថ្នម។
        ប្រែប្រួល : ប្រួលព្រោះមានការមិនស្រែ គឺប្រែព្រោះមានការមិនស្រួល។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ផ&lt;/h2&gt;
        ផូរផង់ : ផង់ដោយត្រចូរ គឺផូរដោយត្រចង់។
        ផ្កេកផ្តិត : ផ្តិតស្រឡាញ់ដោយជាប់ចេក គឺផ្តេកស្រឡាញ់ដោយជាប់ចិត្ត។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ព&lt;/h2&gt;
        ពោះពង់ :មានផ្ទៃពោះមានគភ៌។
        ពង់មូលធ្លោះ គឺពោះមូលថ្លុង។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ភ&lt;/h2&gt;
        ភ្លើតភ្លើន : ភ្លើនសប្បាយភ្លេចខ្លួនដោយភាន់ចិត្តក្រអ៊ើន គឺភ្លើនសប្បាយភ្លេចខ្លួនដោយភាន់ចិត្តក្រអើត។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ ម&lt;/h2&gt;
        មនុស្សម្នា : ម្នាចាំការពុះ គឺមនុស្សចាំការពារឬម្នាជាបរិពុះគឺមនុស្សជាបរិពារ។
        មមើមមាយ : មមាយនិយើ គឺមមើនិយាយឬមមាយរាយមើ គឺមមើរាយមាយ។
        ម៉ឹងម៉ាត់ៈ ម៉ាត់ដោយដាច់ណឹង គឺម៉ឹងដោយដាច់ណាត់។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ យ&lt;/h2&gt;
        យូរយា : យារហួសច្រើនវេលូរ គឺយូរហួសច្រើនវេលា។
        យំយែក : យែកស្រុម គឺយំស្រែក។
 &lt;h2&gt;  ក្រុមអក្សរ រ&lt;/h2&gt;
        រវើរវាយ : រវាយនិយាយផ្តេសផ្តាសរាយមើ គឺរវើនិយាយផ្តេសផ្តាសរាយមាយ។
        រួសរាយ : រាយមាត់យ៉ាងពព្រួស គឺរួសមាត់យ៉ាងពព្រាយ។
   &lt;h2&gt;ក្រុមអក្សរ ល&lt;/h2&gt;
        លះលែង :លះគ្នាដាច់ជ្រះស្រឡែង គឺលែងគ្នាដាច់ជ្រះស្រឡះឬលះគ្នាដោយដាច់សង្វែងគឺលែងគ្នាដោយដាច់សង្វាស។
        ល្អល្អាច់ :ល្អាច់ដ គឺល្អដាច់។
   &lt;h2&gt;ក្រុមអក្សរ វ&lt;/h2&gt;
        វាងវៃ ​ :វាងដោយជំនាញយ៉ាងរហ័សពុំមានលំអ៊ៃ គឺវៃដោយជំនាញយ៉ាងរហ័សពុំមានលំអៀង។
        វិសេសវិសាល :វិសាលល្អប្រសើរត្រកេស គឺវិសេសល្អប្រសើរត្រកាល។
  &lt;h2&gt; ក្រុមអក្សរ ស&lt;/h2&gt;
        សងសឹក :សឹកតបវិញដោយអំពើអាក្រក់ពន់ឡង គឺសងតបវិញដោយអំពើអាក្រក់ពន្លឹក។
        សមសួន :សួននឹងខ្លំ គឺសមនឹងខ្លួន ពោលគឺឫកពារសមតាមវណ្ណៈខ្លួន មិនហួសប្រមាណ។
        សម្លសម្លុក :សម្លុកបង់ប្រហគឺសម្លបង់ប្រហុក។
        ស្នេហ៍ស្នង :ស្នងនៃមាសបែគឺស្នេហ៍នៃមាសបង។
        ស្បថស្បែ :ស្បែដោយពាក្យសច្ចាប្រកាសថាមិនកត់ គឺស្បថដោយពាក្យសច្ចាថាមិនកែ។
        ស្លេកស្លាំ :ស្លេកប៉ាំង គឺស្លាំងពេក។
   &lt;h2&gt;ក្រុមអក្សរហ&lt;/h2&gt;
        ហួងហែង  :ហែងសម្បត្តិទុកសម្រាប់ខ្លួនអួងគឺហួងសម្បត្តិទុកសម្រាប់ខ្លួនឯង។
   &lt;h2&gt;ក្រុមអក្សរឡ&lt;/h2&gt;
        ឡូឡា :ឡាដោយអានាចូរ គឺឡូដោយអានាចារ។
   &lt;h2&gt;ក្រុមអក្សរ អ&lt;/h2&gt;
        អានាចារ :ការប្រព្រឹត្តខុសបែបបទសណ្តាប់ធ្នាប់។
        អាចារ្យអាចុំ :អាចុំលោកគ្រូខ្ញារ គឺអាចារ្យលោកគ្រូខ្ញុំ។

=គន្លាស់កាត់=
        គឺជាសិល្បិ៍វិធីក្នុងការបណ្តូរសម្លេងនៃពាក្យមួយឱ្យមានសូរ និងន័យខុស ពីសូរ និងន័យដើមទាំងស្រុង ដោយមិនឱ្យបាត់នូវតួព្យព្ជានៈណាមួយនោះទេ។ ហើយវាមានលក្ខណៈជាល្បែងកំសាន្តប្រជាប្រិយខ្មែរពីសម័យបុរាណ មានទម្រង់ស្រដៀងនឹងបរិវារសព្ទដែរ។ ក្នុងករណីពាក្យនោះពីព្យាង្គ ការគន្លាក់គឺ យកព្យព្ជានៈ ឬស្រៈនៃព្យាង្គទី១ ទៅជំនួសព្យព្ជានៈឬស្រៈនៅក្នុងព្យាង្គទី១ ក៏ប៉ុន្តែបើជាបីព្យាង្គវិញការគន្លាស់នៃគឺ ព្យាង្គកណ្តាលមិនមានការផ្លាស់ប្តូរ ឬប្រែប្រួលទេគឺនៅដដែល។ រីឯបួនព្យាង្គគេមិនផ្លាស់តួអក្ខរានៅព្យាង្គទីពីរ និងទីបីនោះទេ។
    ឧទាហរណ៍
        ពាក្យពីព្យាង្គ      
          កន្ទួយមុយ            កន្ទុយមួយ
          ដេកចាំ                ដាំចេក     
          ចានបាយ             ចាយបាន  
          សាយកុក             សុកកាយ
          ចារែខ្មឹក               ចារឹកខ្មែរ
          កែខ្មូន                 កូនខ្មែរ
          បុកសាន              បានសុខ
          ចៅខ្មិត                ចិត្តខ្មៅ
          ឆ្នាយបាំង             ឆ្នាំងបាយ
          សិតចុខ               សុខចិត្ត
        ពាក្យបីព្យាង្គ
          ខ្មន់ចារឹកអែ          ខ្មែរចារឹកអន់
          ខ្មួយពុករលែ         ខ្មែរពុករលួយ
        ពាក្យបួនព្យាង្គ
          ឡាយមានសាហួច   លួចមានសាហាយ។
=សំខ្យាសព្ទ=
សព្ទសម្រាប់រាប់នាមហៅថា“សំខ្យាសព្ទ”។​​​សំខ្យាសព្ទមានពីរយ៉ាងគឺ បកតិសំខ្យា និងបូរណសំខ្យា។
==បកតិសំខ្យា==
        ជាសំខ្យាដែលរាប់តាមប្រក្រតីឱ្យដឹងចំនួនរបស់នាមថា ប៉ុណ្ណេះ ប៉ុណ្ណោះ ដូចរាប់ថាៈ មួយ ពីរ បី បួន ប្រាំជាដើមហៅថា បកតិសំខ្យា។
==បូរណសំខ្យា==
        ជាសំខ្យាដែលរាប់នាមបង្គ្រប់ជាជាន់ៗ តាមលំដាប់ តាមថ្នាក់ ដូចជាពាក្យថា ដំបូង(ទីមួយ) គំរប់ពីរ គំរប់បី គំរប់បួន គំរប់ប្រាំ ជាដើម និងដូចជាពាក្យ បឋម ទុតិយ ចតុត្ថៈ បញ្ចឹមៈ  ឆដ្ឋៈ ហៅថា បូរណសំខ្យា។
==បកតិសំខ្យា==
មានពីរពួកគឺៈ សំខ្យាសព្ទនាម១ សំខ្យាគុណនាម១។ សំខ្យាសព្វនាមមានបួនគឺៈ មួយ ពីរ បី បួន។ 
        សំខ្យាសព្ទតាំងពីប្រាំតទៅសឹងជាគុណនាមទាំងអស់។ ឯបូរណសំខ្យាជាគុណនាមទាំងអស់ដែរ។
        វិធីប្រើសំខ្យាសព្ទ នឹងរាប់រត្ថុអ្វីៗ គេដាក់សំខ្យារៀងភ្ជាប់ពីក្រោយនាមឬភ្ជាប់ខាងមុខនាម តាមដោយទំនងស្រួលថាក្នុងភាសា។ ដូចរាប់ថា ១រៀល ពីរៀល មួយពាន់ម៉ែត្រ មួយសែនហាប មួយលាននាក់ ... គោពីរ សេះហុកសិប ឥដ្ឋមួយម៉ឺនដុំ ទាហានមួយកោដិ ស្វាយប្រាំស្លឹក... កូនដំបូង ថា្នក់បន្ទាប់ សេក្តីគំរប់ប្រាំពីរ បឋមជ្ឈាន បឋមាសាធ ទុតិយវិជ្ជា បញ្ចមីឧបោសថ។ល។។
==ឧបសគ្គ==
       អ (សម្រាប់បដិសេដ) សព្ទ អ ជាសព្ទប្រើសម្រាប់បដិសេដ។ អ បដិសេដនេះសម្រាប់រៀងភ្ពាប់នឹងសព្ទដទៃ សេក្តីមានន័យថា ពុំ មិន ឥត មិនមែន ដូចជាពាក្យថា អកតញ្ញូ អភ័ព្វ អកុសល អភ័យ អទុក្ខ អរោគ អនត្តា អកម្ម អគតិ អគោចរ ...ជាដើម។                   
អ បដិសេដនេះប្រើជាបុព្វបទហៅថា អ បុព្វបទ។ មានបុព្វបទពួកមួយទៀត សម្រាប់រៀងភ្ជាប់ខាងដើមពាក្យ។ បុព្វបទទាំងនោះមានន័យថាៈ ឱ្យ... ធ្វើឱ្យ... ដូចជាពាក្យថាៈ កកាយ បញ្ចូល បណ្តេញ បង្វិល បន្ធូរ បន្ថយ បន្ថែម បណ្តើរ ទទាស់ទទែង បង្ហូរ បំបោល បញ្ឈប់ បង្រៀន ... ជាដើម សឹងជាពាក្យជាប់ដោយបុព្វបទ ទក បញ បណ បន ញ ទ ចំបង ...។​ ហើយបុព្វបទអាចធ្វើឱ្យន័យរបស់ពាក្យណាមួយកាន់តែមានភាពខ្លាំងក្លាឡើង។ បុព្វបទទាំងនោះមានដូចជា ក គ ង ច ជ ញ ដ ត ទ ន ប ព ម ល ស អ។
    ឧទាហរណ៍ កកាយ គគ្រឹក ងងុយ ចចឹក...។ 
 ឧបសគ្គ
        ជានិបាតនឹងជាអព្យយសព្ទ(ពាក្យមិនផ្លាស់ប្តូររូបនឹងសព្ទ) ដូចជានិបាតនានាដែរតែយកនិបាតដែលហៅថា ឧបសគ្គៈនោះ មានចំនួនតែ២០ សព្ទហើយមានរបៀបបែបផែនក្នុងវិធីចងក្រងពាក្យដោយឡែកផ្សេងពីនិបាតនានា។ ក្នុងការចងក្រងភ្ជាប់ពាក្យគេដាក់ឧបសគ្គៈជាខាងដើមនាមសព្ទ នឹងកិរិយាសព្ទ។
     ឧបសគ្គៈទាំង២០សព្ទគឺ៖
        អតិ ប្រែថា កន្លង ក្រៃ ក្រៃពេក ពេក ...
        អធិ ប្រែថា ក្រៃលែង ក្រៃពេក លើសលុប លើសលែង សង្កត់
        អនុ ប្រែថា តាម តូច បន្ទាប់ រង ក្រោយ បណ្តោយ លំដាប់
        អប ប្រែថា ប្រាស គេច ជៀស ...
        អភិ ប្រែថា ក្រៃពេក ធំ ចំពោះ ឆ្ពោះ ខាងមុខ ...
        អវឬឳ ប្រែថា ចុះ ចុះក្រោម ទាប ស្រេច ...
        អា ប្រែថា ទូទៅ សព្វ ក្រៃលែង ...
        ឧ ប្រែថា ឡើង ខ្ពស់ ក្រៅ ...
        ឧប ប្រែថា ជិត ចូលទៅជិត មាំ ស៊ប់ ...
        ទុ ប្រែថា អាក្រក់ ក្រ កម្រ លំបាក ...
        អ ប្រែថា ចេញ មិនសល់ មិនមាន ឥត ...
        ន៎ ប្រែថា ចេញ ចូល ចុះ ...
        ប ប្រែថា ទូទៅ ខាងមុខ ចេញ មុខ ...
        បដិឬបតិ ប្រែថា ចំពោះ តប ត ច្រាស ត្រឡប់ ...
        បរា ប្រែថា ខាងមុខ ...
        បរិ ប្រែថា ជុំ ជុំវិញ គ្រប់គ្រាន់ ស្រេច ...
        វិ ប្រែថា ផ្សេង ប្លែក ច្បាស់ ជាក់ ប្រាកដ ណាស់ណា...
        សំ ប្រែថា ព្រម ជាមួយ ល្អ ប្រពៃ ...
        សុ ប្រែថា ងាយ ស្រួល ស្រណុក ល្អ ប្រពៃ ណាស់ ម្ល៉េះ ...
       ពាក្យដូចមា​នតទៅសឹងជាពាក្យមានឧបសគ្គៈ បរិបូណ៌ ទុរគត(ទុគ្កត) បរាជ័យ អនុគ្រោះ អភិបាល អធិការ អវសាន (បរ ឧសាន)បរិយោសាន ឧបរាជ និរភ័យ អធិបតី វិកាល វិបរិត សុវិជ្ជា ទុវិជ្ជា អបរាជ័យ និរន្តរ និរទេស អថិជ័យ អនុនាយក អនុស្សវនា សុគតិ សុគន្ធ វិជ័យ ទុព្ភិក្ខ ...។
=អាគម=
        គឺជាពាក្យដែលគេអាចញែកព្យាង្គ និងសំរាប់សំរាយបាន ហៅថាអាគម។ អក្សរចុះថែមត្រង់ចន្លោះដូចជាពាក្យ ចតុរង្គ និរន្តរ បរិយាសាន ចតុរារិយសច្ច...។
    * ចតុរង្គ
ពាក្យអាគម
ពាក្យញែកព្យាង្គ
ពាក្យសំរាយ
ចតុរង្គ
ចតុរ អង្គ
ចតុ អង្គ
   * និរន្តរ
ពាក្យអាគម
ពាក្យញែកព្យាង្គ
ពាក្យសំរាយ
និរន្តរ
នរ អន្តរ
និ អន្តរ
   * បរិយោសន
ពាក្យអាគម
ពាក្យញែកព្យាង្គ
ពាក្យសំរាយ
បរិយោសាន
បរិយ ឧសាន
បរិ ឧសាន
   * ចតុរារិយសច្ច
ពាក្យអាគម
ពាក្យញែកព្យាង្គ
ពាក្យសំរាយ
ចតុរារិយសច្ច
ចតុរ អរិយសច្ច
ចតុ អរិយសច្ច
        អក្សរ រ យ ដែលយកមកថែមដើម្បីសម្រួលសព្ទអានហៅថា អាគម។ អាគម សម្រាប់ប្រើតែនៅក្នុងភាសាបាលី នឹងភាសាសំស្ត្រឹត នោះអក្សរដែលយកមកប្រើជាអាគមមានចំនួនសម្រេច។
    ឧទាហរណ៍ អច្ឆរិយ = អស្ចារ្យ...។
=សម្ព័ន្ធ=
        ជាគ្រឿងដែលចងបទឬក៏ចងឃ្លានៃប្រយោគ។ ដើម្បីតភ្ជាប់ពាក្យចងជាបទក្នុងសង្កាត់នីមួយៗឬក្នុងប្រយោគមួយត្រូវឱ្យដឹងថាបទណា គួរចូលទៅរកបទណាតាមលំអានវេព្យាករណ៍។
    ឧទាហរណ៍ៈ ១ ឈ្មួញដឹកស្រូវ
-  ឈ្មួញ ជា នាម សាធារណៈ ឯកវចនៈ បឋមបុរិសៈជាប្រធានរបស់កិរិយា ដឹក។
-  ដឹក ជាសកម្មកិរិយា បច្ចុប្បន្នកាល ឯក។
-  ស្រូវ ជានាម សាធារណៈ កម្មរងអំពើ់ ដឹក។
    ឧទាហរណ៍ ២ ស្ត្រីៗទូលបន្លែដោយកញ្ជើ 
-  ស្ត្រីៗ ជានាម សាធារណៈ ពហុវចនៈ បឋមបុរសៈជាប្រធានរបស់កិរិយា ទូល។
-  ទូល ជាសកម្មកិរិយា បច្ចុប្បន្នកាល ពហុវចនៈ។
-  បន្លែ ជានាម សាធារណៈ ពហុវចនៈ កម្មរងអំពើកិរិយា ទូល។
-  កញ្ជើ ជានាម សាធារណៈ ឯកចនៈ អកម្មរងអំពើ​ ទូល។
=ឋានៈរបស់ពាក្យ=
==ក. ចំពោះព្រះសង្ឃ និងព្រះរាជា==
        ដើម្បីរាប់កំណត់ចំនួនព្រះរាជា គេត្រូវប្រើពាក្យភ្ជាប់ថា អង្គ។
    ឧទាហរណ៍ ព្រះមហាក្សត្រា ក្សត្រី យាងចូលប្រថាប់ក្នុងរាជរោងមាន ១៧អង្គ។
        ដើម្បីកំណត់ចំនួនព្រះសង្ឃ គេប្រើពាក្យភ្ជាប់ថា អង្គ។
ឧទាហរណ៍ ក្នុងពិធីចម្រើនព្រះបរិត្តបុណ្យទក្ខិណានុប្បទាននេះ គេនិមន្តព្រះសង្ឃ ១០អង្គ។
    បញ្ជាក់៖ ពាក្យសង្ឃ និងរាជសព្ទ មួយចំនួន គឺជាន់គ្នាតែមួយប្រើពាក្យដូចគ្នា ដូចករណីខាងលើជាភស្តុតាងស្រាប់។ ពាក្យថា ព្រះរាជាឈឺ និងព្រះសង្ឃឈឺ ហៅថា អាពាធ ដូចគ្នាបានតែចំពោះព្រះរាជា មានម្យ៉ាងទៀតថា ប្រឈួន។
      ខ្មែរយើងប្រើពាក្យេពិសេសៗ សម្រាប់តម្រូវការនឹងឋានៈមនុស្សនៅក្នុងសង្គម។ ដូច្នេះព្រះសង្ឃ និងព្រះរាជាជាជនមានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់យកមកប្រើ ឱ្យត្រូវទៅតាមឋានៈតួនាទីក្នុងសង្គមដូចជម្រាបខាងលើ។
   &lt;h2&gt; ខ. ចំពោះមនុស្សដែលមានឋានន្តរសក្តិខ្ពង់ខ្ពស់&lt;/h2&gt;
        ដើម្បីកំណត់ចំនួនមនុស្សមានយសសក្តិខ្ពង់ខ្ពស់វិញគេប្រើពាក្យ រូប។
    ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងពិធីសម្ភោធការដ្ឋាន នៅខេត្តកណ្តាល មានអស់លោកមន្ត្រីតំណាងរាស្ត្រចូលរួមប្រមាណ ៣០រូប។
  &lt;h2&gt;  គ. ចំពោះមនុស្សសាមញ្ញធម្មតា&lt;/h2&gt;
        ក្នុងការរាប់អានកំណត់ចំនួនមនុស្សសាមញ្ញធម្មតាគេប្រើពាក្យ នាក់។
    ឧទាហរណ៍ 
        នៅក្នុងពិធីបុណ្យ សុំទឹកភ្លៀងនៅទីទួលអ្នកតាដើមពោធិ៍ មានមនុស្សប្រុសស្រីក្មេងចាស់ចំនូនប្រមាណជាង ៥០០នាក់ចូលរួម។
        តែបើ របស់ ឬសំភារៈប្រើប្រើប្រាស់វិញ ក៏គេហៅថា ក្បាល សៀភៅ ១០ក្បាល(ដែរ)។
    ឧទាហរណ៍ 
        សៀវភៅនៅលើតុចំនួន ២ក្បាល។
        គោរត់ទៅទិសខាងលិច ១ក្បាល។
   &lt;h2&gt; ឃ. ចំពោះវត្ថុផ្សេងៗ&lt;/h2&gt;
        ផ្ទះ គេប្រើពាក្យ ខ្នង យកមកភ្ជាប់ក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ផ្ទះ ៣ខ្នង។
        ឥដ្ឋ គេប្រើពាក្យ ដុំ យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ឥដ្ឋ ២០០ដុំ។
        ក្បឿង គេប្រពាក្យ សន្លឹក យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ក្បឿង ៥០០០សន្លឹក។
        ស័ង្កសី គេប្រើពាក្យ សន្លឹក យកមកភ្ពាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ស័ង្កសី ៧០សន្លឹក។
        ក្តារ គេប្រើពាក្យ សន្លឹក យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ​ក្តារ ១៨០សន្លឹក។
        ក្រដាស គេប្រើពាក្យ សន្លឹក យកមមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ក្រដាស ១០០០សន្លឹក។
        គ្រឿងឈើធ្វើសំណង់ គេប្រើពាក្យ ផ្លាន យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ រនូត រត ប្រម៉េ ផ្ទោង ៤០ផ្លាន។
        រថយន្ត កប៉ាល់ ទូក គេប្រើពាក្យ គ្រឿង យកមកភ្ជាប់ពីក្រោយ។ 
    ឧទាហរណ៍ រថយន្ត ៣គ្រឿង កប៉ាល់ ២គ្រឿង ទូក ៥គ្រឿង។
   &lt;h2&gt; ង. ចំពោះរុក្ខជាតិ&lt;/h2&gt;
        ដំណាំដើមឈើធំៗគេប្រើពាក្យ ដើម យកមកប្រើភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ខ្នុរ ៣០ដើម ដូង ៥០ដើម។
   &lt;h2&gt; ច. ចំពោះសត្វទូទៅ&lt;/h2&gt;
        ដើម្បីកំណត់ចំនួនសត្វសម្រាប់ទឹម គេតែងយកពាក្យ នឹម មកភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ គោ ១នឹម។ 

  &lt;h2&gt;  ឆ. ចំពោះដំណាំវារ ទ្រើងតូចតាច&lt;/h2&gt;
        ដើម្បីគណនាចំនួនដំណាំប្រភេទនេះ គេប្រើពាក្យ គុម្ព មកភ្ជាប់ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ កសិករគំរូនៅភូមិព្រែកតាព្រីង បានដាំដំណាំបន្លែជាច្រើន សម្រាប់លក់ និងសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ក្នុងគ្រួសារ។
    ឧទាហរណ៍
        ត្រឡាច ២០គុម្ព។
        ស្ពៃខ្មៅ ១០០គុម្ព។
        ខាត់ណា ៥០គុម្ព។
  &lt;h2&gt;  ជ. ចំពោះដំណាំយកស្លឹក ផ្លែ ជាវល្លិ៍&lt;/h2&gt;
        ក្នុងការគណនារាប់ដំណាំប្រភេទនេះ គេប្រើពាក្យ ជន្លង់ ពីក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ពូសុខៈ ដែលមានចម្ការជាប្រភេទដីក្រហម គាត់ដាំម្រេច ៥០០ជន្លង់ នៅដីមួយងារនៅខាងក្រោយផ្ទះ គាត់ដាំ ម្លូក្រហម ២០ជន្លង់។
  &lt;h2&gt;  ឈ. ចំពោះសម្លៀកបំពាក់ឬវត្ថុផ្សេងៗទៀត&lt;/h2&gt;
        បើរាប់ខោមួយ អាវមួយឬសំពត់មួយ អាវមួយ គេថា ប្រដាប់។ គឺខោអាវ សំពត់អាវ ប្រដាប់។
    ឧទាហរណ៍ ខោអាវ ១កុំប្លេ។
        បើរាប់ឬគណនាសំពត់ គេប្រើពាក្យ ក្បិន។
    ឧទាហរណ៍ សំពត់ ១ក្បិន។
        បើរាប់កំណត់ទំហំល្មម កាត់ខោអាវបានគេថា អាវ។ 
    ឧទាហរណ៍ កំណាត់ ១អាវ។
        បើរាប់គណនាស្បែកជើង គេប្រពាក្យ សម្រាប់។ 
    ឧទាហរណ៍ ស្បែកជើង ១សម្រាប់។
        បើរាប់គណនាចង្កឹះ គេប្រើពាក្យ គូ។ 
    ឧទាហរណ៍ ចង្កឹះ ១គូ។
        បើរាប់ឬគណនាខ្សែវិញ គេភ្ជាប់ពាក្យ កន្ទុយ ពីខាងក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ខ្សែគោ ១កន្ទុយ។
        បើរាប់ឬគណនាចានវិញ គេភ្ជាប់ពាក្យ ស្រាក់ឬ ឡូ ពីខាងក្រោយ។
    ឧទាហរណ៍ ចាន ១ស្រាក់ឬ ចាន ១ឡូ។
  &lt;h2&gt;  ញ. ចំពោះផ្លែឈើ&lt;/h2&gt;
        បើរាប់ឬគណនាផ្លែឈើ គេភ្ជាប់ពាក្យជាច្រើនប្រភេទដូចខាងក្រោម៖
        បើផ្លែឈើ ៤ គេថាផ្លែឈើ ១ដំប។
        បើផ្លែឈើ ៤០ គេថាផ្លែឈើ ១ផ្លូន។
        បើផ្លែឈើ ៤០០ គេថាផ្លែឈើ ១ស្លឹក។
        របៀបរាប់សំណាប់ដែលដកចងជាកណ្តាប់បម្រុងយកស្ទូច ក៏គេគិតជា ដំប ផ្លូន ស្លឹក ដូចផ្លែឈើដែរ។
        បើរាប់ផ្លែស្លា គេគិតជា ដៃ។ ក្នុង ១ដៃមាន ១០ផ្លែ(ស្លា)។
        បើរាប់ស្លា គិតជា ធ្លាយឬ ស្មែង គឺចង្កោមផ្លែស្លាដែលចេញពីទងមួយ។
    ឧទាហរណ៍ ដូង ១ធ្លាយ ស្លា ១ស្មែង។
        បើរាប់សម្លៀកបំពាក់ ដែលគេវេច គេហៅថា ១ឬ២ បង្វេច។
    ឧទាហរណ៍ សម្លៀកបំពាក់ ១បង្វេច។
        បើរាប់សម្លៀកបំពាក់ ដែលគេវេចល្មមស្ពាយបាន គេហៅថា ១​ឬ២ សម្ពាយ។
    ឧទាហរណ៍ ខោអាវ ១សម្ពាយ។
        បើរាប់អ្វីដែលគេយកមកឆ្វាយបានគេហៅថា ខ្សែមួយចង្វាយ។
    ឧទាហរណ៍ ខ្សែគោ ១ចង្វាយ។
        បើរាប់របស់អ្វីដែលគេយកមកយួរបានគេហៅថា មួយយួរ។
    ឧទាហរណ៍ ទឹកបរិសុទ្ធ ១យួរ។

 &lt;h2&gt;   ដ. ការវាស់ពេលវេលាតាមបែបបុរាណ&lt;/h2&gt;
        កាលដើមឡើយខ្មែរយើង ពុំទាន់មានវិធីសាស្ត្រ ឬឧបករណ៍សម្រាប់វាស់ពេល(លម្អិតខ្លី) ដូចគ្រាបច្ចុប្បន្នឡើយ។ ហេតុនេះចាស់បុរាណលោកកំណត់ពេលខ្លីតាមរយៈការបង្កើតពាក្យផ្សេងៗ ហើយពាក្យខ្លះនៅតែប្រើរហូតមកទល់សព្វថ្ងៃ មានដូចជា៖
        យាម៖ ក្នុង២៤ម៉ោង លោកចែកជា ៦ឬ៨យាមក្នុងមួយយាមៗមានប្រមាណពី ៣ម៉ោង ទៅ៤ម៉ោង។ គេគិតរាមយាម១ ចាប់ពីថ្ងៃរះគិតជាយាម៣ឬយាម៤នៅពេលថ្ងៃលិច។ ក្នុង១យប់ គិតជា ៤យាមគឺពីព្រលប់គិតជាយាម ៤... ដល់ភ្លឺគិតជាយាម ៨។
        ខួប៖ ការគិតអាយុក្មេងគេរាប់ពីខែដែលវាកើត ​រហូតដល់ថ្ងៃដដែលនេះវិញ គេហៅថា មួយខួបគឺត្រូវជា ១២ខែ។
    ឧទាហរណ៍ 
        ក្មេងកើតនៅថ្ងៃ ២កើត ខែមាឃ... លុះដល់វិលមួយជុំខួបមកដល់ថ្ងៃ ២កើត
ខែមាឃនេះ គេសន្មតថា ក្មេងនេះអាយុបាន ១ខួបហើយ។ ការរាប់ឆ្នាំកំណើតខ្មែរយើង
មិនគិតតាមពុទ្ធសករាជឬគ្រិស្តសករាជទេ គឺកំណត់តាមឆ្នាំទាំង ១២គឺ ឆ្នាំជូត ឆ្លូវ ខាល ថោះ រោង ម្សាញ់មមី មមែ វក រកា ច កុរ។ ក្នុង ១ជុំ ខួបមាន ១ឆ្នាំ...។
        មួយសន្ទុះ៖ ជារយៈពេលជាកំណត់មួយ អាចស្មានបានប្រហែលជា ១ម៉ោង។
    ឧទាហរណ៍ដើរបានមួយសន្ទុះក៏ចូលដល់ព្រៃធំមួយ...។
        មួយបោក​៖ ជារយៈពេលជាកំណត់មួយ ប្រមាណជាកន្លះម៉ោង។ 
    ឧទាហរណ៍ ដេកបានមួយបោក ភ្ញាក់ឡើងភ្លឺល្មម។
        មួយបារី៖ ជារយៈពេលប្រមាណ ១៥នាទី។ 
    ឧទាហរណ៍ច្រកថ្នាំចំនួនពេល ១បារី អ្នកជំងឺក៏ដឹងខ្លួនវិញ។
        មួយសាបស្លា៖ ជារយៈពេលប្រហែល ២០នាទី។ 
    ឧទាហរណ៍ចម្ងាយផ្លូវពីភូមិ ធ្លកទ្រេតទៅ ឈើទាលជ្រំគេត្រូវដើរ តែ១សាបស្លាប៉ុណ្ណោះ នឹងបានទៅដល់ហើយ។
    ចំណាំ៖ ពេល ១បារី គឺជារយៈពេលដែលគេជក់ថ្នាំអស់ ១បារី ឯពេល ១ស្លាបស្លាគឺជារយៈពេលដែលអ្នកស៊ីស្លា កំណត់ថាស្លាសាបអស់រសជាតិ ត្រូវខ្ជាក់ចោលកាកស្លា។
        មួយស្រឡេត៖ គឺរយៈពេលខ្លីប្រមាណ ៥ ទៅ ១០នាទី។ ឧទាហរណ៍ធ្មេចមួយស្រឡេតទៅ ក៏យល់សប្តិឃើញដំរីដេញ...។
        មួយភ្លែត៖ ស្មើនឹងរយៈពេល ៥នាទី។ 
    ឧទាហរណ៍កុំតាមម៉ែអី ម៉ែទៅតែមួយភ្លែតនឹងវិលមមកវិញហើយ។

=រាជសព្ទ=
ព្រះ​ថេរៈ គឺព្រះ​មហា​ព្រហ្មមុន នាម អ៊ូ
ព្រះ​ភិក្ខុ ធម្មសិរិ នាម សុវណ្ណ
ពួក​ឧបាសក គឺព្រះ​វរវោហារ នាម កែវ ក្រុម​រាជ​បណ្ឌិត្យ
អាចារ្យ ម៉ូត រាជលេខានុការ ក្នុង​សម្ដេច​ព្រះរាជ​អយ្យកា។
មហា ទិន ហួត ក្រុម​ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ មក​ជួយ​រើស​សព្ទ​ណា គួរ​ប្រើ​ឲ្យ​សម​បែប​ខ្លី​ម្ដងទៀត​ជា​គ្រា​ទី​៣។
ក៏​ឯ​ពាក្យ​ដែល​ហៅថា​រាជសព្ទ​នោះ ពុំ​ចំពោះ​តែ​យក​មគធភាសា និង​សំស្ក្រឹត​ភាសា​មក​ប្រើ​ទេ សូម្បី​ខេមរភាសា លោក​បុរាណាចារ្យ​ក៏​មាន​យក​មក​ប្រើ​ដែរ ក៏ប៉ុន្តែ​មក​សន្មត​ហៅ​ឲ្យ​ខុស​នឹង​ពាក្យ​ប្រើ​ធម្មតា ដូច​ពាក្យ​ថា ផ្ទំ និង ស្រង់ ជាដើម។ ឯ​រាជសព្ទ​ដែល​បោះពុម្ព​ក្នុង​ព្រះពុទ្ធ​សករាជ ២៤៨៥ (គ.ស ១៩៤១) នេះ​ពុំ​បាន​ផ្លាស់​ផ្លែង​សព្ទ​ដើម ឬ​បញ្ញត្ត​ថែម​សព្ទ​ថ្មី​ទៀត​ទេ គ្រាន់តែ​កែ​អក្សរ​ឲ្យ​ត្រឹមត្រូវ និង​រៀប​ពាក្យ​ឲ្យ​រៀង​តាម​លំដាប់​អក្សរ តាម​សំដី​ដែល​ប្រើ​ធម្មតា ដើម្បី​ឲ្យ​ងាយ​រក​រាជសព្ទ​ដែល​ត្រូវការ។ ពាក្យ​ជា​រាជសព្ទ​នោះ បើ​នឹង​បញ្ញត្ត​ឲ្យ​គ្រប់​សម្ដី​ដែល​ត្រូវ​ការ​និយាយ​ទាំងអស់ ក៏​នឹង​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ភាសា​មួយ​ដោយ​ឡែក នាំ​ឲ្យ​ចេះ​មិន​ចប់ នឹង​នាំ​ឲ្យ​ពួក​លោកអ្នក​មិន​ប៉ិនប្រសប់​រាជសព្ទ ធុញទ្រាន់​ ខ្លាច​មិន​ហ៊ាន​ចូល​មក​កាន់​ព្រះរាជ​សំណាក់​ផង។ ជា​ទំនៀម​របស់​ភាសា​គ្រប់​ជាតិ តែង​មាន​បញ្ញត្ត​សព្ទ​ខ្លះ​ជាពិសេស សម្រាប់​និយាយ​គោរព​ដល់​ក្សត្រ​ខត្តិយត្រកូល ឬ​លោកអ្នក​មាន​សក្ដានុពល​ធំ​ជាង​ជា​ដរាប។ កាល​បើ​ពាក្យ​ជា​រាជសព្ទ ឬ​ពាក្យ​ខ្ពស់​សម្រាប់​ជាតិ​ត្រូវ​តែ​និយាយ​ខានមិនបាន ដូច្នេះ​ហើយ​ បានជា​អញ​ខ្ញុំ​ព្យាយាម​រៀបចំ​ក្បួន​រាជសព្ទ​នេះ ទុកជា​សម្បត្តិ​ជួយ​ឲ្យ​ងាយ​ដល់​អ្នក​ត្រូវ​ការ។ ក្នុង​ក្បួន​រាជសព្ទ​នេះ បាន​កាត់​ចោល​ពាក្យ​ណា​ដែល​មិន​សូវ​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ញឹកញយ​បន្ថយ​ឲ្យ​តិច​ចុះ ដើម្បី​ឲ្យ​ងាយ​សិក្សា ប្រសិនបើ​ពាក្យ​ណាមួយ​ជា​ខេមរភាសា​ក្ដី ភាសា​អ្នក​បរទេស​ក្ដី ដែល​គ្មាន​បញ្ញត្តិ​ក្នុង​ក្បួន​រាជសព្ទ​នេះ​ទេ ត្រូវ​និយាយ​តាម​សម្ដី​ដែល​ធ្លាប់​និយាយ​ដដែល តែ​ត្រូវ​ថែម​ពាក្យ​ថា ទ្រង់ ឬ ព្រះ នាំ​មុខ​ពាក្យ ដូច​កិរិយាសព្ទ​ថា ឈ្ងោក, ងាក ថា ទ្រង់​ឈ្ងោក, ទ្រង់​ងាក ឬ​ពាក្យ​ជា​នាមសព្ទ ថា រូប, អង្គ ថា ព្រះ​រូប ឬ​ព្រះ​បរម​រូប, ព្រះអង្គ ជាដើម តាម​សម​គួរ​ដល់​ពាក្យ​ដែល​គួរ​ថែម។ មាន​ពាក្យ​ខ្លះ​ដូច នាឡិកា, សៀវភៅ, ផើង​ផ្កា នឹង​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ នាំ​មុខ​មិន​ពីរោះ​ត្រូវ​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះរាជទ្រព្យ ភ្ជាប់​ខាងក្រោយ​ថា នាឡិកា​ព្រះរាជទ្រព្យ បើ​ជា​ត្រី​សាច់​បន្លែ ត្រូវ​ភ្ជាប់​ពាក្យ​ថា ព្រះស្ងោយ ដូច បន្លែ​ព្រះស្ងោយ… វិញ ចំណែក​ឈ្មោះ​រោគ​ផ្សេងៗ ខ្លះ​នឹង​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ ឬ ព្រះរាជទ្រព្យ ក៏​មិន​សម គួរ​និយាយ​ថា ប្រឈួន​ព្រះរោគ….. វិញ។ ន័យ​មួយ​ទៀត តាម​ទំនៀម​រាជសព្ទ បើ​ពាក្យ​ណា​ជា​នាមសព្ទ ច្រើន​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ នាំមុខ ពាក្យ​ណា​ជា​កិរិយាសព្ទ ច្រើន​ប្រើ​ពាក្យ ទ្រង់ នាំមុខ តែ​គង់​លើក​ទុក​ពាក្យ​ខ្លះ ដូច​ពាក្យ​ថា ស្វេតច្ឆត្រ… មិន​មាន​ពាក្យ ព្រះ នាំមុខ​ពាក្យ​ថា ស្រង់ មិន​មាន​ពាក្យ ទ្រង់ នាំមុខ​ក៏​បាន។ នាមសព្ទ​រួម​ចូល​គ្នា​ពីរ​ម៉ាត់​ដូច ក​ព្រះហស្ត, ស្នាប់ព្រះសិរ ជាដើម មិន​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ ពីរ​ដង​ថា ព្រះ​ក​ព្រះហស្ត, ព្រះ​ស្នាប់ព្រះសិរ ក៏​មាន ព្រះ​ក​និច្ឆា​ព្រះ​ឱស្ឋ នៅ​ប្រើ​ពាក្យ ព្រះ ទាំង​ពីរ​ក៏​មាន។ នាមសព្ទ​ណា ប្រើ​ជា​កិរិយាសព្ទ​ត្រូវ​ថែម​ពាក្យ​ថា ទ្រង់ ដូច​ពាក្យ​ថា ទ្រង់​ព្រះនិច្ចា តែ​ពាក្យ​ខ្លះ​ដូចជា ទ្រង់ក្រោធ, ទ្រង់ប្រហារ… មិន​បាន​មាន​ពាក្យ ព្រះ ទេ ដោយ​ហេតុ​មិន​ស្រួល​ស្ដាប់​មិន​ពីរោះ​ត្រចៀក អ្នក​ត្រូវ​ការ​គួរ​សង្កេត​និង​លៃលក​ ប្រើ​ឲ្យ​សមគួរ​តាម​សេចក្ដី​នោះៗ ដូច​បាន​អធិប្បាយ​ពន្យល់​មក​ខាងលើ​នោះ​ចុះ។ 
វរចក្ររណរិទ្ធិ វាចា​អ្នក​វាយ​អក្សរ​សាឡើងវិញ

៙ ក ៚
ក = ព្រះសុរង
កជើង = ព្រះនិពន្ធបាទ, កព្រះបាទ
កដៃ = ព្រះករ, កព្រះហស្ត
កង = ព្រះវល័យ
កងកន់ = ព្រះពាហុរ័ក្ស, ព្រះពាហុរ័តន៍ (ព្រះពាហុរត្ន)
កង្វេរ = ព្រះអង្កុសា
កញ្ចក់​ឆ្លុះ = ព្រះឆាយ
កញ្ជ្រឹល = ព្រះទទ្ទុ
កន្តើយ​ព្រងើយ = ទ្រង់ព្រះឧបេក្ខា
កន្ត្រៃ = ព្រះទម្រង់សុក័ន្ត
កន្ថោរ​តូច = ព្រះសុពណ្ណស្រី
កន្ថោរ​ធំ = ព្រះសុពណ្ណរាជ
កន្ទក់​លាងដៃ = ព្រះកុណ្ឌកី
កន្ទូតអូង = ព្រះគីវង្គ
កន្លើត = ព្រះតាលុ
កន្សែង​ទ្រាប់​ថ្វាយបង្គំ = ព្រះកនិច្ឆាបង្គំ
កន្សែង​ជូត​ខ្លួន = ព្រះកនិច្ឆាព្រះអង្គ
កន្សែង​ជូត​ដៃ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះហស្ត
កន្សែង​ជូត​មាត់ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះឱស្ឋ
កន្សែងជូតមុខ = ព្រះកនិច្ឆាព្រះភក្ត្រ
កន្សែង​ជួត​ក្បាល = ស្នាប់ព្រះសិរ
កម្រាល, កន្ទេល, ចៀមចំ, ព្រំ = ព្រះនិសជ្ជនីយ៍
កាត់សក់ = ចម្រើនព្រះកេសា
កាល់ចិញ្ចើម = វិចិត្រព្រះភូមោ
កាវ​ពាក់​ត្រចៀក = ព្រះកុណ្ឌល
កុណ្ឌី​ទឹក = ព្រះសុវណ្ណភិង្គារ
កូនប្រសា​ប្រុស = ព្រះធីតុបតី
កូនប្រសា​ស្រី = ព្រះសុណិសា
កូប​ដំរី = ព្រះនាគាសនៈ
កើតទុក្ខ = ទ្រង់សោយទុក្ខ
កោរសក់ = ដាក់ព្រះកេសា
កៅអី = ព្រះសុវណ្ណកោច្ឆៈ
កាំបិតកោរ = ព្រះទម្រង់ខុរៈ
កាំបិតបត់ = ព្រះទម្រង់បិប្ផលី
កាំបិតបន្ទោះ = ព្រះទម្រង់ដងវែង (ដងង)
កាំបិតព្រា = ព្រះទម្រង់វាសី
កាំបិតស្នៀត ឬ​ក្រឹស = ព្រះទម្រង់ឆុរិកា
កាំបិតស្លា = ព្រះទម្រង់បូគៈ
កំភួនជើង = កំភួនព្រះបាទ
កំភួនដៃ = កំភួនព្រះហស្ត
កម្លាំងកាយ = ព្រះកាយពល
កំហាក = ព្រះខេឡាសុចិ
កម្អួត = ព្រះអាចៀន, ព្រះវមកៈ
កាំភ្លើង = ព្រះទម្រង់អគ្គី
ក្នាញ់ = ទ្រង់បដិឃៈ
ក្បាល = ព្រះសិរ
ក្បាលជង្គង់ = ព្រះជានុ
ក្មួយប្រុស = ព្រះភាគិនេយ្យ
ក្មួយស្រី = ព្រះភាគិនេយ្យា
ក្រចក = ព្រះនខា
-ក្រដាស ​ប្រោះ​ទឹកមាស​បិទភ្ជាប់​នឹង​ព្រែ ឬ​ក្រដាស​បារាំង​សរសេរ​តាំង​តំណែង​យស​មន្ត្រី​ទាំងពួង តាំងពី​ឧកញ៉ា​ដរាប​ដល់​ឃុន ម៉ឺន = សញ្ញាប័ត្រ។
-ក្រដាស​សេនាបតី​ធ្វើ​តាំង​តំណែង​យស ឲ្យ​ក្រមការ = ត្រាតាំង។
-ក្រដាស​សរសេរ​តាំង​តំណែង​យស​ព្រះភិក្ខុ​សង្ឃ​ទាំងពួង = សមណប័ត្រ។
ក្រមា​បង់ក = ព្រះសុភាក់
ក្រពះ = ព្រះបិហកៈ
ក្រមួនមាត់ = នួនព្រះឱស្ឋ
ក្រយៅ = ព្រះបទរាជី
ក្រលៀន = ព្រះអនុជង្គ
ក្រឡេកមើល = ទ្រង់ឆ្មៀងព្រះនេត្រ
ក្រាស = ព្រះសម្អាងកេសី
ក្រោកពីដេក = ទ្រង់តើន, ទ្រង់បពុជ្ឈនាការ
ក្លស់ = ព្រះក្លស់
ក្លាហាន = ព្រះវិសារទៈ
ក្លៀក = ព្រះកច្ឆៈ
ក្អក = ព្រះកាសៈ
ក្អមពួច = ព្រះសុវណ្ណកុម្ភៈ
ក្អួត = ទ្រង់អាចៀន
ក្អែល = ព្រះរជ្ជោជល
_____________________________________________


៙ ខ ៚


ខាក = ទ្រង់កក្ខារី
ខឹងច្រើន = ទ្រង់ក្រោធ, ទ្រង់ពិរោធ
ខឹងតិច = ទ្រង់ខ្ញាល់
ខឹមខាត់, ខ្សែក្រវាត់ = ព្រះកាយពន្ធន៍
ខួរក្បាល = ព្រះមត្ថលុង្គ
ខោជើងវែង = ស្នាប់ព្រះជង្ឃ
ខោស្នាប់ភ្លៅ = ស្នាប់ព្រះឧរូ (ឧរុ)
ខ្ជិល = ទ្រង់កោសជ្ជៈ
ខ្នង = ព្រះប្រឹស្ដាង្គ
ខ្នើយ = រងព្រះបាទ
ខ្នើយផ្អែក = ព្រះខ្នល់
ខ្នើយរងស្មង = រងព្រះជង្ឃ
ខ្នើយឱប = នែបព្រះអង្គ
ខ្នៀរអាចម៍ = ព្រះខ្នាច់
ខ្ពុរមាត់ = ទ្រង់វិក្ខាលនៈ
ខ្មាស​របស់​ប្រុស = ព្រះសិដ្ឋលិង្គ
ខ្មាស​របស់​ស្ត្រី = ព្រះយោនី
ខ្មៅដុស = ព្រះមសិ
ខ្យល់ចាប់ = ព្រះវាយុរោគ
ខ្លាច = ទ្រង់ព្រះភិរុកា
ខ្លាញ់ខាប់ = ព្រះមេទោ
ខ្លាញ់រាវ = ព្រះវសា
ខ្លួន = ព្រះកាយ
ខ្សៀ = ព្រះទំរង់ធុមវដ្ដី
_____________________________________________

៙ គ ៚

គក់ (វាយ) = ទ្រង់ប្រហារ
គិត = ទ្រង់ព្រះចិន្ដា
គជ, តេជ, នប់, កុយ, គាថា = ព្រះគ្រូ
គូរ = ទ្រង់ព្រះលេខា
គោ = ព្រះទីន័ងឧសភរាជ
គោម = ព្រះឃរបទីប
គុំកួន = ទ្រង់អាឃាដ
គុម្ពត្រចៀក = ព្រះកាណ៌
គ្រឿងក្រអូប​សម្រាប់​លាប = ព្រះសុគន្ធវិលេបនៈ
គំហក = ទ្រង់តជ្ជនាការ
គ្រហែម = ទ្រង់ព្រះឧក្កាសិត
គ្រុន = ព្រះទាហរោគ, ឌាហរោគ
គ្រូ = រាជគ្រូ
គ្រែ = ព្រះមញ្ចៈ
គ្រែដេក = ព្រះទែនបន្ទំ
គ្រែ​យាន = ព្រះរាជយាននុម៉ាត
គ្រែ​យាន​មាស = ព្រះសុវណ្ណរាជយាន
គ្រែ​អង្គុយ = ក្រឡាព្រះគំនាល់
_____________________________________________

៙ ឃ ៚

ឃើញ = ទ្រង់ទស្សនាការ
ឃ្លង់ = ព្រះកុដ្ឋរោគ
ឃ្លាន = ទ្រង់ជិឃច្ឆា
_____________________________________________

៙ ង ៚

ងងុយ = ទ្រង់ព្រះថីនៈ
ងូតទឹក = ស្រង់ព្រះវារី
ងោកងុយ = ទ្រង់ព្រះមិទ្ធៈ
_____________________________________________

៙ ច ៚

ចង្កា = ព្រះហនុកា
ចង្កើះ = ព្រះយមកា
ចង្កៀង = ព្រះតេលបទីប
ចង្កៀល​ក្រចក = ព្រះទម្រង់សុពណ្ណនខា
ចង្កួយស្មា = ព្រះអង្សកូដ
ចង្កៀលត្រចៀក = ព្រះទម្រង់សុវណ្ណកាណ៌
ចង្កេះ = ព្រះអង្កៈ, ព្រះកដី
ចន្ទាស = ព្រះសណ្ឌាស
ចង្អុល​ម្រាមដៃ = ព្រះតជ្ជនាបាទ
ចារុ៍​ចងដៃ = កែមព្រះករ
ចិញ្ចើម = ព្រះភូមោ, ព្រះភមុកា
ចិញ្ចៀន = ព្រះទម្រង់
ចិត្ត = ព្រះហឫទ័យ
ចិត្តជា (បាត់ខឹង) = ទ្រង់ក្សាន្តព្រះហឫទ័យ
ចូលចិត្ត = ទ្រង់សន្និដ្ឋាន
ចែងថ្ងៃ = ព្រះខុទ្ទកបិឡកា
ចៅស្រី-ប្រុស = ព្រះរាជនត្តា
ចំណី​បង្អែម = ព្រះឱជា
ចំឡក = ព្រះបស្សការ
ច្របាច់ = សម្ពាហណៈ
ច្រមុះ = ព្រះនាសា
ច្រូច​ទឹក = ទ្រង់ទក្សិណោទក
ច្រៀង = ទ្រង់គីតាភិរម្យ
_____________________________________________

៙ ឆ ៚

ឆត្រ = ព្រះក្លស់
ឆ្លាក់ = ទ្រង់រចនា
ឆ្អឹង = ព្រះអដ្ឋិ
ឆ្អឹងដងកាំបិត = ព្រះអក្ខកា
_____________________________________________

៙ ជ ៚

ជក់ = ទ្រង់សោយ
ជញ្ជឹង = ទ្រង់ព្រះវិចារណ៍
ជន្លួញ = ព្រះបដោទ
ជាន់ = ទ្រង់អក្កមៈ
ជណ្ដើរ = ព្រះអឌ្ឍចន្ទ
ជីដូន = ព្រះអយ្យិកា
ជីដូនទួត = ព្រះអយ្យិកាទួត
ជីតា = ព្រះអយ្យកោ
ជីតាទួត = ព្រះអយ្យកោទួត
ជិនឆ្អន់ = ទ្រង់និព្វិទា
ជុក = ព្រះមោលី
ជុះ​អាចម៍ = ទ្រង់ចូល​ព្រះបង្គន់ធំ
ជម្រះ​ធ្មេញ = ទ្រង់សោយព្រះស្ទន្ត
_____________________________________________

៙ ឈ ៚

ឈរ = ទ្រង់ស្ថិត
ឈមមុខ​ត្រង់ = ទ្រង់ឆ្ពោះព្រះភក្ត្រ
ឈានជើង = ស្ដេចឈានព្រះបាទ
ឈាម = ព្រះលោហិត
ឈឺ = ប្រឈួន, ទ្រង់ព្រះអាពាធ, ទ្រង់ព្រះអផាសុក
ឈើខ្នាត = ព្រះរាជមានៈ
ឈើខ្នោសអណ្ដាត = ព្រះជីវ្ហាវិសោធន៍
ឈើចាក់ធ្មេញ = ធ្នាក់ព្រះទន្ត, ព្រះទន្តកដ្ឋ
ឈើច្រត់ = ព្រះទណ្ឌៈ
ឈ្នួត = ព្រះវេដ្ឋនៈ
ឈ្លី = ទ្រង់បរិមទ្ទៈ
_____________________________________________

៙ ញ ៚

ញញឹម = ទ្រង់ព្រះសិតាការៈ
ញើស = ព្រះសេទោ
_____________________________________________

៙ ដ ៚

ដន្លាប់ = ព្រះក្នក់
ដប​កែវ = ព្រះករណ្ឌកៈ
ដប​តែ = ព្រះបានកោសៈ
ដាវ = ព្រះទម្រង់អសិ
ដាវ​វែង = ព្រះទម្រង់អសិដងវែង
ដីខ្មៅ​សរសេរ = ព្រះកាឡមត្តិកា
ដីស = ព្រះបុស្សមត្តិកា
ដឹង = ទ្រង់ជ្រាប
ដើមទ្រូង = ព្រះឧរា
ដើរ = ទ្រង់យាងព្រះបាទ
ដើរដំណើរ = ទ្រង់ព្រះរាជដំណើរ
ដេក = ទ្រង់ផ្ទំ
ដេកលក់ = ទ្រង់ផ្ទំស្កល់
ដៃ = ព្រះហស្ត
ដំបង = ព្រះទម្រង់គទាវុធ
ដំរី​សម្រាប់​គង់ = ព្រះទីន័ងគជេន្ទ្រ
ដោះ = ព្រះថ័ន
_____________________________________________

៙ ត ៚

តម = ទ្រង់ព្រហ្មចេត
តោក = ព្រះសុដ្ឋិការ
តាំង = ព្រះបីថំ
តែងរឿង-កាព្យ = ទ្រង់និពន្ធ
ត្បាល់បុក​ស្លា = ព្រះសុវណ្ណទន្ត, ស្នងព្រះទន្ត
ត្រកូល = រាជត្រកូល, ខត្តិយត្រកូល
ត្រចៀក = ព្រះស្រោត
ត្រា = ព្រះរាជវលញ្ឆករ
ត្រិះរិះ = ទ្រង់ព្រះតំរិះ
_____________________________________________

៙ ថ ៚

ថើប = ទ្រង់ចុម្ពិត
ថ្ងាស = ព្រះនលាត
ថ្ងូរ = ទ្រង់អដ្ដសរៈ
ថ្នាំ​រក្សា​រោគ = ព្រះឱសថ
ថ្ពាល់ = ព្រះគណ្ឌៈ
ថ្លើម = ព្រះយកនៈ
_____________________________________________

៙ ទ ៚

ទាច = ព្រះវក្កៈ
ទិកោទឹក = ព្រះបានភិង្គារ
ទឹកកាម = ព្រះអសុចិ
ទឹកដោះ = ព្រះក្សីរ
ទឹកតែ = ព្រះបានរស
ទឹកត្រជាក់ = ព្រះសីតរស
ទឹកនោម = ព្រះមូត្រ
ទឹកភ្នែក = ព្រះអស្សុ
ទឹកមាត់ = ព្រះខេឡៈ
ទឹករំអិល = ព្រះលសិកា
ទឹកលាងអាចម៍ = ព្រះធារាបង្គន់
ទឹកអប់ = ព្រះសុគន្ធ
ទឹកអប់សម្រាប់ងូត = ព្រះសុគន្ធវារី
ទូ = ព្រះកុញ្ជិកកោសៈ
ទូកគង់ = ព្រះទឺន័ងនាវា
ទួញ = ទ្រង់សោក
ទៀន = ព្រះសិខាទីប
ទៅលេង = ស្ដេចប្រពាត
ទ្រគាក = ព្រះសុសោណី
ទ្រហោយំ = ទ្រង់ពិលាប
ទ្វារជុះ = ព្រះវច្ចមគ្គ
ទ្វារនោម = ព្រះបស្សាវមគ្គ
_____________________________________________

៙ ធ ៚

ធ្នូ = ព្រះទម្រង់កៅទណ្ឌ
ធាត់ = ព្រះថូលោ, មានព្រះអង្គ
ធូប = ព្រះធូប
ធ្មេញ = ព្រះទន្ត
_____________________________________________

៙ ន ៚

និយាយ = ទ្រងមានព្រះបន្ទូល, ទ្រង់មានព្រះតម្រាស់, ព្រះសវនីយ (ព្រះអគ្គមហេសី)
និយាយ​ការ = ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការ
និយាយ​ចំពោះ, ផ្ដើម​ឡើង, និយាយ​បន្លឺ​ឲ្យដឹង = ទ្រង់ប្រារព្ធ
ផ្សាយ​ទូទៅ = ព្រះបន្ទូលសុរសីហនាទ
នោម = ទ្រង់ចូលព្រះបង្គន់តូច, ទ្រង់បន្ទោបស្សាវៈ
នៅ = គង់
នៅផ្ទះ = គង់ព្រះដំណាក់
_____________________________________________

៙ ប ៚

បបោសអង្អែល = ទ្រង់បរាមាស
បង = ព្រះរាម, ព្រះជេដ្ឋា
បង្គាប់ = ទ្រង់បញ្ជា
បង្អួច​មាន​គន្លឹះ = ព្រះសីហបញ្ជរ
បង្អួច​បើក​ទល់ = ព្រះកវាតា
បន្ទាត់ = ព្រះតន្តិ (ព្រះតន្តី)
បារី = ព្រះធុមវដ្ឋី, ព្រះស្រីសួង
បាយ = ព្រះក្រយាស្ងោយ
បេះដូង = ព្រះហទយៈ
ប្ដី = ព្រះស្វាមី, ព្រះភស្ដា
ប្រជុំចិញ្ចើម = ព្រះឧណ្ណាលោម
ប្រពន្ធ = ព្រះមហេសី, ព្រះជាយា
ប្រមាត់ = ព្រះបិត្តៈ
ប្រជ្រុយ = ព្រះតិលកា
ប្រឡែង (ប្រលែង) ​ឬ​លេង = ទ្រង់ក្រសាល
ប្រាប់ = ទ្រង់ត្រាស់
ប្រេង = ព្រះតេលៈ
ប្អូន = ព្រះអនុជ
_____________________________________________

៙ ផ ៚

-ផែន​ប្រាក់​ចារិក​អក្សរ​តាំង​តំណែង​យស​សេនាបតី​នូវ​ព្រះភិក្ខុ​រាជាគណៈ​ធំ = ហិរញ្ញបត្រ។
-ផែន​មាស​ចារិក​អក្សរ​ទាំង​ព្រះនាម​ម្ចាស់​ផែនដី​នូវ​ក្សត្រិយ៍​ទាំងពួង និង​ព្រះសង្ឃនាយក = ព្រះសុវណ្ណប័ត្រ។
ផើម (ស្ដេចស្រី) = ទ្រង់ព្រះគភ៌
ផើម (ស្ត្រី​ទាំងពួង​ជា​ម្នាង​ស្ដេច) = មានគភ៌
ផឹក = ទ្រង់សោយ
ផ្កា = ព្រះបុប្ផា
ផ្ចិត = ព្រះនាភី
ផ្ដាសាយ = ទ្រង់ព្រះបិនាសា
ផ្តិល = ព្រះស្រាពក៍
ផ្នត់​ជង្គង់ = ផ្នត់ព្រះជានុ
ផ្ទះ = ព្រះទីន័ងដំណាក់
ផ្លិត​កោង = ព្រះវីជនី
ផ្លិត​ដង​ង = ព្រះពាតវីជនី
ផ្លិត​ស្លឹក​ត្នោត = ព្រះតាលប័ត្រ
ផ្លិត​ស្លាប​សត្វ = ព្រះវាលវិជនី
_____________________________________________

៙ ព ៚

ពក = ព្រះបីឡកា
ពុកមាត់ = ព្រះមស្ស
ពងស្វាស = ព្រះអណ្ឌៈ
ពាន = ព្រះពាន
ពានស្លា = ពានព្រះស្រី
ពិតាន = ព្រះពិតាន
ពូថៅ = ព្រះទម្រង់ផរសុ
ពូក = ព្រះសុខសេយ្យាស
ពែង​ផឹកទឹក = ព្រះមណិថាលកៈ
ពែងតែ = ព្រះបានថាលកៈ
ពោះ = ព្រះឧទរ
ពោះវៀនតូច = ព្រះអន្តគុណៈ
ពោះវៀនធំ = ព្រះអន្តៈ
ព្យាយាម = ទ្រង់ឧស្សាហ៍
ព្រួញ = ព្រះទម្រង់កាំសរ
ព្រួយចិត្ត = ព្រួយព្រះហទ័យ (ព្រួយព្រះទ័យ, ព្រួយព្រះរាជហឫទ័យ)
ព្រះខាន់ = ព្រះខាន់
_____________________________________________

៙ ភ ៚

ភាជន៍​ព្រះស្ងោយ = ព្រះសុវណ្ណភាជន៍
ភូមិ​មាន​ផ្ទះ​ដាក់​ស្វេតច្ឆត្រ = ព្រះបរមរាជវាំង
ភូមិ​មាន​ផ្ទះ​ឥត​ស្វេតច្ឆត្រ = ព្រះរាជនិវេសន៍
ភូមិ​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គ​ម្ចាស់​គង់ = វាំង
ភួយ = ព្រះឧណ្ហសុភាក់
ភ្នែក = ព្រះនេត្រ
ភ្នែកគោ = ព្រះគោប្ផកៈ
ភ្លេច = ទ្រង់សម្មោសា
_____________________________________________

៙ ម ៚

មកុដ = ព្រះមកុដ
មា​ ឬ​អាពុក​ធំ​ខាង​អាពុក = ព្រះបិតុលា
មាត់ = ព្រះឱស្ឋ
មុខ = ព្រះភក្ត្រ
មុង = ព្រះសុកល់ប្រសើរ
មុន (រោគ) = ព្រអសា
មួក = ព្រះមាលា
មើល = ទ្រង់ទត
មេជើង = ព្រះអង្គុដ្ឋបាទ
ម្ដាយ​ជា​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់ = ព្រះមាតា
ម្ដាយ​ជា​សាស្ត្រ​កូន​ជា​ស្ដេច​ទ្រង់​រាជ្យ = សម្ដេចព្រះរាជជននី
ម្ដាយ​ជា​ស្ដេច​កូន​ជា​ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ = សម្ដេចព្រះវររាជជននី
ម្ដាយមីង​ខាង​អាពុក = ព្រះបិតុច្ឆា
ម្ដាយមីង​ខាង​ម្ដាយ = ព្រះមាតុច្ឆា
ម្រាម​កណ្ដាល​ដៃ = ព្រះមជ្ឈិមមង្គុលី
ម្រាម​កូនជើង = ព្រះអនុជបាទ
ម្រាម​កូនដៃ = ព្រះអនុជង្គុលី
ម្រាមជើង​កណ្ដាល = ព្រះមជ្ឈិមបាទ
ម្រាមនាង​ជើង = ព្រះកនិដ្ឋបាទ
ម្រាម​នាងដៃ = ព្រះកនិដ្ឋង្គុលី
ម្រាម​មេដៃ = ព្រះអង្គុដ្ឋង្គុលី
ម្លូ​បាយ = ព្រះស្រីសន្លឹក
ម្លូ​លឿង = ព្រះស្រីបណ្ឌា
ម្សៅ = នួនព្រះភក្ត្រ
ម្សៅ​រមៀត = ព្រះហលិទ្ទចុណ្ណ
ម្ហូប = ព្រះឱជារស
_____________________________________________

៙ យ ៚

យំ = ទ្រង់ព្រះកន្សែង
_____________________________________________

៙ រ ៚

រទេះ = ព្រះទីន័ងរាជរថ
របស់​ទ្រព្យ​ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ = ព្រះរាជទ្រព្យ
របស់​ទ្រព្យ​ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់​និង​​អ្នកអង្គម្ចាស់ = ព្រះធនទ្រព្យ
រង = ព្រះសថា
រង​ដាក់គ្រឿង​តែ = ព្រះបានភាជន៍
រង​ដាក់គ្រឿង​បូជា = ព្រះសក្ការភាជន៍
រាប់អាន = ទ្រង់ព្រះមេត្តា
រាស្ត្រ​ជា​ម្ដាយ​ក្សត្រ​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់ = ព្រះមាតា
រួម​ប្រវេណី = ទ្រង់ព្រះសយុម្ពរ, សយម្ពរ
រោង​សំណាក់ = ព្រះពន្លា
រោង​ទទួល​ភ្ញៀវ = ព្រះរាជរោង
រោមក្លៀក = ព្រះលោមកច្ឆៈ
រោមភ្នែក = ព្រះលោមនេត្រ
រោម​អស់ទាំង​ខ្លួន = ព្រះលោមា
រាំ = ទ្រង់ព្រះនច្ចា
_____________________________________________

៙ ល ៚

លុប ឬ​លាង = ទ្រង់ស្រប់
លម = ព្រះថវិកា
លាជ = ព្រះលាជ
លេងល្បែង​ផ្សេងៗ = ទ្រង់ក្រសាល, ទ្រង់កីឡា
លំពែង = ព្រះទម្រង់អសុឡី
វធម្មតា = ព្រះវ
វរចនា = ព្រះទីន័ងសិរិកា
វាយ = ទ្រង់ព្រះរាជទណ្ឌ
វាវ = ព្រះកិលោមកៈ
វែក​រាប់បាត្រ = ស្នងព្រះហស្ត
វាំងនន = ព្រះសាណិយា
វ៉ែនតា = ស្នងព្រះនេត្រ
_____________________________________________

៙ ស ៚

សក់ = ព្រះកេសា
សម = ស្នងព្រះអង្គុលា
សលៀង = ព្រះសលៀង, ព្រះរាជយាន
សរសេរ = ទ្រង់លិខិត
សើច = ទ្រង់ព្រះសម្រួល
សរសៃ = ព្រះនហារូ
ស៊ង = ព្រះសុពណ៌កោស
សង្វារ = ព្រះកេយុរា
សង្ស័យ = ទ្រង់វិចិកិច្ឆា
សន្លប់ = ទ្រង់ព្រះវិសញ្ញី
សន្លាក់​កដៃ = ព្រះសន្ធិករ
សារពើ​បន្លែ = បន្លែព្រះស្ងោយ
សារពើ​អន្លក់ = អន្លក់ព្រះស្ងោយ
សាច់ = សាច់ព្រះស្ងោយ
សាច់ធ្មេញ (អញ្ចាញធ្មេញ) = អញ្ចាញព្រះទន្ត
សិតសក់ = ទ្រង់សិតព្រះកេសា
ស៊ី = ទ្រង់សោយ
សួត = ព្រះបប្ផាសៈ
-សេចក្ដី​ដែល​ម្ចាស់​ដែនដី​តាំង​ទុក​ឲ្យ​មហាជន​ប្រព្រឹត្ត​តាម = ព្រះរាជបញ្ញាត្តិ។
-សេចក្ដី​ដែល​ម្ចាស់​ផែនដី​តែង​ដោយ​ព្រះអង្គ​ឯង = ព្រះរាជនិពន្ធ។
-សេចក្ដី​បម្រាម​ឬ​បង្គាប់​ដល់​ខ្ញុំ​រាជការ​ឬ​អាណា​ប្រជាជន = ព្រះរាជប្រកាស។
សេះគង់ = ព្រះទីន័ងអស្សតរ
ស៊ែ = ព្រះកសា
សម្ដី = ព្រះរាជតម្រាស់
-សំបុត្រ​ធម្មតា​ដែល​ប្រើ​ទៅ​មក​រក​គ្នា ឬ​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី​និង​ក្សត្រិយ៍​ទាំងពួង = ចុតហ្មាយ។
-សំបុត្រ​បុគ្គល​គ្រង​នគរ​ប្រទេស​រាជ = អក្សរសារ។
-សំបុត្រ​បុគ្គល​គ្រង​ប្រទេស​ឯករាជ្យ មាន​អំណាច​ដូច​ក្សត្រិយ៍​ម្ចាស់ផែនដី​ប្រើ​ចេញ​ទៅ​ប្រទេស​ក្រៅ = សុភអក្សរសារ។
-សំបុត្រ ​មេទ័ព ឬ​ព្រះរាជ​អាជ្ញា​ហ្លួង​នូវ​ចៅហ្វាយស្រុក​ក្រមការ​ខេត្ត​ធ្វើ​ទៅ​ថ្វាយ​ ម្ចាស់ផែនដី ឬ​សេនាបតី​អំពី​រាជការ​ផ្សេងៗ = សំបុត្របក។
-សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី​ចេញ​ឲ្យ​ដឹង​ទូទៅ​គ្រប់គ្នា = ព្រះរាជឱង្ការ​នូវ​ព្រះបន្ទូល​សុរសីហនាទ។
-សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី​ផ្ញើ​ទៅ​មក​ដល់​ម្ចាស់ផែនដី​ដូចគ្នា = ព្រះបរមរាជសាសន៍។
-សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី ទ្រង់​សរសេរ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ពុំ​មែន​ជា​ផ្លូវ​រាជការ = ព្រះបរមរាជហត្ថលេខា។
-សំបុត្រ​ម្ចាស់ផែនដី ទ្រង់​សរសេរ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ក្នុង​កិច្ចរាជការ = ព្រះរាជឱង្ការលេខា។
-សំបុត្រ​រាជការ​ឲ្យ​កាន់​ទៅ​កោះ​មនុស្ស​ឬ​កេណ្ឌ​រាស្ត្រ​ឲ្យ​ធ្វើការ​ផ្សេងៗ = ហ្មាយ។
-សំបុត្រ​សរសេរ​សូម​បើក​របស់​ផ្សេងៗ ឬ​ធ្វើ​សេចក្ដី​ទុក​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី = ដីកា។
-សំបុត្រ​សេនាបតី​ឬ​មេទ័ព ឬ​ព្រះរាជអាជ្ញា​ហ្លួង = ទងត្រា។
-សំបុត្រ​ព្រះ​រាជជននី ឬ​សម្ដេច​ព្រះអគ្គមហេសី = ព្រះរាជសវនីយលេខា។
-សំបុត្រ​សម្ដេច​ឧភយោរាជ, ព្រះ​ឧបរាជ​ប្រើ​ជា​ធម្មតា = ព្រះរាជបន្ទូលលេខា។
-សំបុត្រ​សម្ដេច​ឧភយោរាជ, ព្រះ​ឧបរាជ​ធ្វើ​ទៅ​ថ្វាយ​ម្ចាស់ផែនដី​ដទៃ​ក្រៅ = ព្រះបវររាជសាសន៍។
-សំបុត្រ​អគ្គមហាសេនាបតី ឬ​មេទ័ព​ធំ = សារត្រា។
សម្បុរ = ព្រះឆវី
សំបោរ = ព្រះសិង្ឃានិកា
សំពត់ = ព្រះពស្ត្រ
សំពត់​ងូតទឹក = ព្រះឧទកសាដក, សុក្ខសាដក
សំពត់​ចាប់​ទឹក = ព្រះតេមិយសាដក
សំពត់​អង្កាញ់ = ព្រះបព្វកៈ
សម្រាលកូន = ទ្រង់ប្រសូត, ទ្រង់សម្ភព
សម្លក់ = ទ្រង់ឱលោកនៈ
សម្លឹង = ទ្រង់ឧលោកនៈ
សំឡេង = ព្រះសុរសៀង
ស្គម = ព្រះកីសោ
ស្ងៀម = ទ្រង់តុស្នី
ស្ដោះ = ទ្រង់នុដ្ឋហា
ស្ទាប = ទ្រង់អាមសនៈ
ស្និត (ក្រាស​ធ្មេញ​ល្អិត) = ព្រះសម្អាងកេសា
ស្បែក = ព្រះតចៈ
ស្បែកជើង = ព្រះសុពណ៌បាទ
ស្បៃ​ជ្រលក់​ទឹក = ព្រះសីតសុភាក់
ស្បៃ​ដណ្ដប់ = ព្រះសុភាក់
ស្ពាយឆៀង = ទ្រង់ព្រះសោវត្ថិកា
ស្មងជើង = ព្រះជង្ឃ
ស្មា = ព្រះអង្សា
ស្រឡាញ់ = ទ្រង់​សព្វព្រះរាជហឫទ័យ
ស្រា = ព្រះចណ្ឌរស
ស្រេក = ទ្រង់បិបាសា
ស្រែង = ព្រះកិលាសៈ
ស្រោមជើង = ព្រះសុពណ៌កោសបាទ
ស្លាក្រក = ព្រះស្រីខណ្ឌក៍
ស្លាជីគ្រប (ស្លាជីប) = ព្រះបិធាន
ស្លា​ខ្ចី = ព្រះស្រីហរិត
ស្លាតម្ពុល = ព្រះស្រីតម្ពុល
ស្លា​បុក = ព្រះស្រីចុណ្ណៈ
ស្លាស្លឹង = ព្រះស្រីសុក្ខ
ស្លាបប៉ាកកា = ព្រះគរុកំ
ស្លាបប្រចៀវ = ព្រះវង្សកុបាត
ស្លាបព្រា = ស្នងព្រះអង្គុលី
ស្លាប់ (លោកសង្ឃ) = អនិច្ចកម្ម
ស្លាប់ (ស្ដេច​ទ្រង់រាជ្យ) = សោយព្រះទិវង្គត
ស្លាប់ (ស្ដេច​ទី​ព្រះអង្គម្ចាស់) = សុគត
ស្លាប់ (ស្ដេច​ទី​អ្នកអង្គម្ចាស់) = ក្ស័យព្រះជន្ម
ស្លាប់ (អគ្គមហេសី) = សោយព្រះវិលាល័យ
ស្លេស្ម = ព្រះសេម្ហៈ
ស្វេតច្ឆត្រ = ស្វេតច្ឆត្រ
ស្អូច = ព្រះកិបិលកា
_____________________________________________
៙ ហ ៚
ហិត = ទ្រង់ឃាយី
ហឹប = ព្រះមញ្ជូសា
ហឺត = ព្រះសាសរោគ
ហែម​ស្លា​ព្រះពរ = ស្រាពក៍ព្រះស្រី
_____________________________________________

៙ អ ៚

-អក្សរ​ក្សត្រិយ៍​ខត្តិយត្រកូល​ផង​ទាំងពួង = ឡាយព្រះហស្តលេខា។
-អក្សរ​ម្ចាស់ផែនដី​ទ្រង់​សរសេរ ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង​ទុកជា​ចំណាំ​នៃ​ព្រះអង្គ = ព្រះរាជហត្ថលេខា។
អង្គុយ = ទ្រង់គង់, ទ្រង់និសីទនាការ
អង្អែល = ទ្រង់បរាមាសៈ
អណ្ដាត = ព្រះជីវ្ហា
អផ្ទង់ = ព្រះសិទ្ធលិង្គរោគ
អផ្ទាញ = ព្រះរោគសិទ្ធលិង្គ
អំបែងក្បាល = ព្រះមត្ថកៈ
អាណិត = ទ្រង់ព្រះករុណា
អាចម៍ = ព្រះករីសៈ
អាចម៍ច្រមុះ = ព្រះឃានមលៈ
អាចម៍រុយ (ប្រជ្រុយ) = ព្រះកាឡកៈ
អាជ្ញា = ព្រះរាជអាជ្ញា
អាវ = ព្រះភូសា
អុតធំ = ព្រះគណ្ឌរោគ
អុតស្វាយ = ព្រះគណ្ឌយា
ឧស្សាហ៍ = ព្រះឧស្សាហ៍
ឪពុកធំ ឬ​មា​ខាងម្ដាយ = ព្រះមាតុលា
ឱប = ទ្រង់អាលិង្គនៈ
អំពល់​ចិត្ត = ទ្រង់អនីឃៈ
បើ​ម្ចាស់ផែនដី​ទ្រង់​យក​ស្ត្រី​ទាំងពួង ក្រៅ​ចាក​អំពី​ក្សត្រ​ខត្តិយកញ្ញា​មក​ជា​បាទបរិចារិកា ហើយ​បាន​ទ្រង់​ព្រះ​មេត្តាប្រោស​ព្រះរាជទាន​ទឹក​ស័ង្ខ​ដោយ​ព្រះហស្ត​ឯង រី​ស្ត្រី​នោះ​ហៅថា ចៅចម ឯ​ចៅចម​មាន ៦ ជាន់ ដូច​មាន​នាម​ដូច្នេះ ៖
ទី១ – ព្រះបិយា ងារ​ជា​ព្រះបរម
ទី២ – ព្រះស្នំ ងារ​ជា​ព្រះម្នាង
ទី៣ – ព្រះស្រីង្គារ ងារ​ជា​ព្រះម៉ែនាង
ទី៤ – ព្រះក្រុមការ ងារ​ជា​ព្រះនាង
ទី៥ – ព្រះស្រីការ ងារ​ជា​អ្នកម្នាង
ទី៦ – ព្រះ​កំណាន់ ងារ​ជា​អ្នកនាង
=ពាក្យកម្ចី=
==ពាក្យកម្ចីបាលីសំស្ត្រឹត==
===ការសម្គាល់ពាក្យកម្ចីពីបាលីសំស្ក្រឹត===
នៅក្នុង[[ភាសាខ្មែរ]] គេអាចសម្គាល់ពាក្យកម្ចីពីបាលីសំស្ក្រឹតបានតាមបែបបទខាងក្រោម៖
*ពាក្យមានប្រើ[[វណ្ណយុត្តិ]]ដូចជា '''៍''' '''័''' និង '''៌'''។
ឧទាហរណ៍៖ គមនាគមន៍ ពិសោធន៍ ព្រឹត្តិការណ៍ សម័យ សព៌ាង្គកាយ ទុយ៌ស គភ៌ ... ។
*ពាក្យអានមិនប្រើបន្តក់។
ឧទាហរណ៍៖ ជន ធន ... ។
*ពាក្យមិនប្រើសញ្ញាលេខទោ '''ៗ''' ។
ឧទាហរណ៍៖ នានា ... ។
*ពាក្យប្រកបនឹងព្យញ្ជនៈ '''ទ  ណ  គ  ឌ  ព ធ'''។
ឧទាហរណ៍៖ ប្រមាទ ប្រមាណ នាគ ភាគ គ្រុឌ ទ្រុឌ ភាព  អាពាធ... ។
*ពាក្យប្រកបនឹងព្យញ្ជនៈត្រួតជើង បូកស្រៈ។
ឧទាហរណ៍៖ សម្បត្តិ ប្រតិបត្តិ ... ។
*ពាក្យប្រកបនឹងព្យញ្ជនៈ បូកស្រៈ។
ឧទាហរណ៍៖ ជាតិ មាតុ ហេតុ ... ។
*ពាក្យប្រកបនឹងព្យញ្ជនៈត្រួតជើង។
ឧទាហរណ៍៖ មិត្ត បរិសុទ្ធ អង្គ ចន្ទ កម្ម បក្ស ... ។
&lt;pre&gt;តោងចាំថា '''ត្រួតជើងខ្លួនឯងបាលី ត្រួតជើងអ្នកដទៃសំស្ក្រឹត'''&lt;/pre&gt;
ឧទាហរណ៍៖ 
*ពាក្យ'''មិត្ត'''ជាបាលី ឯពាក្យ'''មិត្រ'''ជាសំស្ក្រឹត
ជាភាសាគ្រឹះរបស់ខ្មែរនាសម័យដើមក្នុងនោះ ហើយខ្មែរយកមកសំយោគទៅជាភាសារបស់ជាតិផងដែរ។
    ឧទាហរណ៍ ទុក្ខ មេត្តា វិចារណ៍ សីល សីមា លង្កា លតា លទ្ធិ។

==ពាក្យកម្ចីបារាំង==
យើងបានដឹងហើយថាព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាជាប្រទេសមួយដែលស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមនិយមបារាំងតាំងពីស.ទ.វទី ១៦មកម្លេះ។
        ពាក្យកំចីទាំងនោះរួមមាន៖ បេតុង កុង្សីយ៍ កុងតាក់ កុងស៊ុល (consul) ស៊ីម៉ង់ ស៊ីក្លូ រ៉ឺម៉ក ស៊ីញេ ស៊ីរ៉ូ ស៊ីហ្លេ ឡាវហាវ ការាត់ កាសែត ក្រាម  កៅស៊ូ ក្រែប ឡូ អាវ៉ូកាចេរ (avocatie) អាស៊ី អាហ្រ្វិច អូសេអានី អូស្ត្រាលី គីមី គីឡូ គីឡូស៊ីក គីឡូម៉ែត្រ គីឡូវ៉ុល ហ្រ្វង់ ហ្រ្វាំង ភ្លើងហ្វារ  ឆែកឆេរ ឆែកែវ សង់ទីម៉ែត្រ។

==ពាក្យកម្ចីសៀម==
ភាសាដែលខ្មែរបានយកពីសៀមមកប្រើមានដូចជា៖ ចៃ ចោងហោង យាយ យីថោ យីស៊ុន យីហ៊ុប យោក យោក្ប័ត្រ យោនយាន យ៉ យ៉ាក យ៉ាដាំ យ៉ាប់ឆា កាប៉ៅ កាពិ កាពិផៅ កាឡៃ ឡាំ ឡក ឡត ឡប់ឡែ ឡាក ឡាយឡុង ឡិន ឡឺត ឡុងបុត ឡុងសុង ឡេវ ឡេវឡៃ ឡោ ឡោម ឡៅ អង្វរ អាប៉ោង អាប់ចុន អារីអារ៉ប ខៅតាក ខ្វាន់នាគ ខ្វាម អុង ហ្មត់ចត់ ហ្មត់ហ្មង ហ្មប ហ្មាយ ហ្លាក់ ហ្លាក់ហ្លាំង ហ្លួង ហ្វឹក ហ្វួង ហ្លួងដិន ហ្វូងហ្វាយ លវោ អយុធ្យា ពញ្ញា ផាប៉ា ផាប់ ផាមួង ផាយោង ផាហ៊ុម ផិត ផូក ផឿក ផែន ផៅ ណាំ ណាំនួន ណែណន តាប់ ណាំយ៉ា ស៊ុម ឆាន់ ង៉ាវ ចក ដើមចម សាមសិប សែសិប ហាសិប ហុកសិប ចិតសិប ប៉ែតសិប កៅសិប លយ លយកែវ លយឆាយ ក្រនៀវកែវ ក្រសែ បៀលៀង បែន បៃដីកា បៃតង បៃមន់ មាក់ប្រេង មាក់ប្រាង មាក់ដោក សក្លាត សងខាង សង៉ា សង់ខ្យា សង្វារ សង្វៀន​ ('''สังเวียนมวย''') សជី សណ្ដាន់ សន្លប់ សប សាដៀវ សានណូវ ពិន ពិនតូ ពិផាត ពិភេក សាវ សាវកែ សាំ សាវឡិក សាវជៃ សាំម៉ា​សាំប៉ៃ (สัมมาสัมไป)។ 
   
ចំណាំ៖ អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀងខ្មែរមួយចំនួនបានប្រើពាក្យខ្លះមិនត្រឹមត្រូវ ដូចជាពាក្យថា ដូងចៃ ('''ดวงใจ''') ព្រោះពាក្យ “ចៃ” មាន​ន័យ​ថា “ចិត្ត” រួចហើយ ។

==ពាក្យកម្ចីចិន==
ភាសា ដែលក្លាយមកពីពាក្យចិនដូចជាពាក្យ៖ កុង កុងស៊ី  យីហោ កាវ កៅយក់ កៅសិប កៅឡាក់ កៅឡៅ កៅអី កៅអូរ ឡាំសាំ ឡុងចុង ឡៅតេង អាំងយី អុងប៉ាង អាំឡូ អៀម គុយទាវ ផាវ ផូយ ផួយ ផេង ទឹកស៊ីអ៊ីវ ឆា ឆាឆៅ ឆាប ឆុង ឆែ ឆៃថាវ ឆៃប៉ូវ ងីវ ចាប់ឆាយ ចិក។
==ពាក្យកម្ចីយួន==
ជាភាសា ដែលក្លាយមកពីភាសយួនដូចជា៖ បាយក្តាំង កំពង់ដរ ឡុកឡាក់ ឡាញ់ ឡាំប៉ា ឡូ អុង ខ្វែវ ហ្វេ ផឹង ណែម ណែវ ងឿក។
* ចំណាំ ចំពោះការប្រើពាក្យ “ទូកដរ” វាមានលក្ខណៈខុសដោយសារតែពាក្យ “ដរ”របស់វៀតណាមជាត្រូវនឹងពាក្យ“ចម្លង”របស់ខ្មែរ។ គួរតែប្រើពាក្យថា“កំពង់ចម្លង” វិញទើបមានភាពត្រឹមត្រូវ។  
==ពាក្យកម្ចីឡាវ==
ជាពាក្យដែលក្លាយមកពីពាក្យឡាវដូចជា៖ ឡាប អាប៉ោង អាប់ចុន អុង ខៅតាក ហ្លាក់ ហ្លួង ពញ្ញា។
=អក្សរកាត់=
នៅពេលការសរសេរអត្ថបទផ្សេងៗជួនកាលគែសរសេរពាក្យនៅក្នុងឃ្លាណាមួយដោយប្រើពាក្យពេញលេញទាំងស្រុងតែម្តង។
    ឧទាហរណ៍ អង្គការសុខភាពពិភពលោក(អ.ស.ព)។
        ជួនកាលក្នុងកាលៈទេសៈខ្លះទៀត ដោយគេចង់ចំណេញពេល ចំណេញក្រដាស
គេតែងតែរិះរកវិធី បំព្រួញសង្ខេបពាក្យពេញលេញនោះឱ្យខ្លី ប៉ុន្តែនៅតែរក្សាបាននូវអត្ថន័យសារវាទាំងស្រុងដដែល។
    ឧទាហរណ៍
        * អង្គការសហប្រជាជាតិ រួមមកនៅត្រឹម អ.ស.ប
        * សហរដ្ឋអាមេរិច ស.រ.អា
        * គណកម្មាធិការជាតិខ្មែរ គ.ជ.ខ
        * សេក្តីជូនដំណឹង ស.ជ.ណ
        * អនុក្រិត អ.ន.ក្រ
        * ប្រកាស ប្រ.ក
វិធី៖ គេជ្រើសរើសយកព្យព្ជានៈក្នុងពាក្យណាមួយធ្វើជាគោល។​ពាក្យគោលនៅឃ្លាណាមួយនោះ ត្រូវបានកំណត់ជ្រើសរើសយកមកដាក់តម្រៀបជាបន្តបន្ទាប់ រហូតដល់អស់ពាក្យគោល ដូចមានបញ្ជាក់ជូននៅក្នុងឧទាហរណ៍ខាងលើស្រាប់។
&lt;h1&gt;ប្រវត្តិនៃពាក្យ និងការវិវត្ត&lt;/h1&gt;
        បញ្ហាប្រភពភាសាមនុស្សលោកនិយាយរួម រហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះមិនទាន់មានចម្លើយណាមួយ ច្បាស់លាស់ទេ គឺគ្រាន់តែជាទ្រឹស្តីឬយោបល់រួមរហូតដល់សន្មត់ ប៉ុណ្ណោះ។ រូបនិយមបដិសំយោគ បានចែងថា ភាសាកើតឡើងអាស្រ័យ ដោយតំរូវការរបស់សង្គម។ ដូចនេះ ភាសា គឺជាបាតុភូតរបស់ សង្គម។
       &lt;h2&gt;ពលកម្មបងើ្កតនូវភាសា&lt;/h2&gt;
       ផើ្តមពីពលកម្ម ពិសេសពលកម្មរួម ក្រុមមនុស្សបុព្វកាលបានបងើ្កតឱ្យកើតឡើងនូវ បំណងក្នុងទំនក់ទំនង និងការត្រិះរិះ ពិចារណា។ ជាបណើ្តរៗស្របជាមួយនឹងការរីកចំរើននៃបាតដៃ និងដំណាក់កាលពលកម្ម មនុស្សបានចាប់ផើ្តម គ្រប់គ្រងត្រួតត្រា លើមជ្ឈដ្ឌានធម្មជាតិ។ ក្នុងទិសដៅធម្មជាតិ ជានិច្ចកាលមនុស្ស បានរកឃើញលក្ខណៈពិសេសថ្មី ដែលពីដើមរហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ពុំធ្លាប់បានយល់ដឹង។ ម្យ៉ាងទៀតការរីកចំរើននៃពលកម្មបានផ្តល់នូវលទ្ធផលសំខាន់ៗ និងចាំបាច់គឺ ចំណង ទំនាក់ទំនង រវាងសមាជិតនៃសង្គមដោយវិធីបងើ្កតឡើង នូវករណីជាច្រើនដើម្បីឱ្យមនុស្សជួយ សហប្រតិបត្តិការនោះ។ រួមសេចក្តីមកមនុស្សកំពុង ទទួលបាននូវ រូបភាពនោះដល់កំរិតមួយដូចគ្នា ហើយគេក៏មានប្រការច្រើនទៀត ដែលគប្បីត្រូវនិយាយ “ភាសា” ទើបអាចយល់គ្នាបាន។
       &lt;h2&gt;ពលកម្មបងើ្កតលទ្ធភាពឱ្យភាសានូវរូបភាព&lt;/h2&gt;
       ភាសា គឺជាប្រព័ន្ធសញ្ញា បានន័យថាភាសាត្រូវតែមានឧបករណ៏សូរផង និង ផ្នែក ន័យផង។ ដូចនេះ ចង់បាន”ភាសា” មនុស្សចាំបាច់ត្រូវតែមានគ្រឿងប្រដាប់ បន្លឺសំលេងគ្រប់គ្រាន់ និងកត្តាបង្ហាញន័យផង។ ជាដំបូងពលកម្មជាបណើ្តរៗ បានធើ្វឱ្យ គ្រឿងប្រដាប់សំលេងរបស់មនុស្សបានល្អ សុក្រិត។ បន្ទាប់មកពលកម្មជំរុញកំរិតមនុស្ស ឱ្យវិវត្តឡើងនោះ គឺជាសភាពការណ៏ពីរយ៉ាង ដែលនាំឱ្យមនុស្ស សំរេចចិត្តបង្កើតនូវភាសាបាន។ 
    ឧទាហរណ៍ ស្នូរជួរម៉ោង៧ និងស្នូរជួរ ម៉ោង១១ មានន័យខុសគ្នា។
       &lt;h3&gt;ភាសាផ្លាស់ប្តូរទៅតាមតម្រូវការរបស់សង្គម&lt;/h3&gt;
       ក្នុងសង្គមដែលមានវណ្ណៈ ជាន់ថ្នាក់ផ្សេងៗ ប៉ុន្តែវណ្ណៈ ជាន់ថ្នាក់សង្គមតែងតែ ប្រើប្រាស់រួមនូវ ភាសាមួយដែលបំរើឱ្យគ្រប់ស្រទាប់វណ្ណៈទាំងអស់ក្នុងសង្គម។ ក្នុងដំណាក់កាលមួយសង្គមអាច ផ្លាស់ប្តូរ រូបភាពសេដ្ឋកិច្ចនយោបាយជា ច្រើនដង ប៉ុន្តែ តែងតែប្រើប្រាស់នូវភាសារួមមួយដូចគ្នា។ ត្រង់នេះហើយដែលជា ភាសាមិនដូចគ្នានឹង បាតុភូតសង្គមផ្សេងៗគ្នានេះទេ ភាសាខ្លួនឯងផ្ទាល់ គ្មានលក្ខណៈ វណ្ណះទេ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់ភាសា អាកប្បកិរិយានៃការប្រើប្រាស់ភាសារបស់បុគ្គល ដែលនៅក្នុងស្រទាប់វណ្ណៈណាមួយ ពេលនោះហើយដែលគេឃើញថា ភាសា មានចរិតវណ្ណៈច្បាស់លាស់។ ភាសាមានរូបភាព អាស្រ័យដោយសំណូមពរទំនាក់ទំនង របស់មនុស្សក្នុងសង្គម។ ភាសាវិវត្តវាអាស្រ័យដោយសង្គមវិវត្ត  និងកាន់តែមានរូបភាពប្លែកៗ សំបូរឡើងថែមទៀត។ ប៉ុន្តែកាលណាភាសាមានការវិវត្តខ្លាំង ពេលខ្លះភ្លេចគិតដល់ការបាត់បង់នៃភាសាខ្លួន។ ស្របគ្នានឹងវប្បធម៌ខ្មែរខដែលនាអំឡុងស.វទី១៩ ដល់ ២១នេះសង្កេតឃើញថា ខ្មែរមានការទទួលយកនូវវប្បធម៌បរទេស មកទាំងស្រុងដោយមិនបានយកមកសំយោគឱ្យស្របនឹងវប្បធម៌ជាតិខ្លួន មុនចេញផ្សាយទៅតាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយទាំងអស់ វត្តមានរបស់ទាំងនោះមាន(ម៉ូតសក់ សម្លៀកបំពាក់ ការតុបតែងខ្លួន អត្តចរិត និងការនិយាយស្ដី)ជាដើម។
&lt;h1&gt;មុខងារភាសា&lt;/h1&gt;
        ភាសាមានមុខងារសំខាន់បីគឺ៖
-     មុខងារបម្រាប់ព័ត៌មាន (បា្រប់ព័ត៌មានផ្សែងៗឱ្យដឹង)
-     មុខងារសំណើរបញ្ជា (ជំរុញអ្នកដ៏ទៃឱ្យបំពេញកិច្ចការអ្វីមួយ)
-     មុខងារសំដែងផ្លូវចិត្ត (បា្រប់ព័ត៌មានផងសំដែងមនោសព្ចោតនាផង)
        ភាសាជាមធ្យោបាយនៃបណ្តូរទំនាក់ទំនង សំខាន់ជាងគេបំផុតរបស់មនុស្ស ប៉ុន្តែ មនុស្សមានមធ្យោបាយបណ្តូរទំនាក់ទំនងផ្សេងៗទៀតដូចជា៖ កាយវិការលំញាក់គឺ ជាមធ្យោយបាយខ្សត់ខ្សោយមិនជាក់លាក់ហើយមិនអាចសំដែង សញ្ញាណ អរូបិយបានទេ។ សិល្បះ (គ្មានសំដី ) ដូចជា ភ្លេង គំនូរ របាំ ជាដើមគឺជាមធ្យោបាយសំដែង សព្ចោតនា រំភើបហើយពុំអាចបញ្ជាក់ឱ្យបានច្បាស់លាស់ដែរ។ បែបនៃភាសាគេអាចចែកភាសាទៅតាមប្រវត្តិឬតាមបំរើបំរាស់ដូចជា៖
       ក. ភាសាមេ គឺជាភាសាដើមឱ្យកំណើត ដល់ភាសាច្រើនទៀតក្នុងការវិវត្តខ្លួននៃប្រវត្តិសាស្រ្ត។
    ឧទាហរណ៍់៖ អំបូរខ្មែរមន ជាភាសាមេ នៃភាសាខ្មែរ។
       ខ. អំបូរញាតិ គឺជាភាសាទំាងទ្បាយណា ដែលបែកចេញមកពីភាសាមេជាមួយគ្នា។ 
    ឧទាហរណ៍់៖ ភាសាខ្មែរ  និងភាសាមនជាភាសាញាតិនឹងគ្នា។
       គ. ភាសាកំណើត (មាតុភាសា) គឺភាសាដែលគេប្រើប្រាស់ ក្នុងប្រទេសកំណើតអ្នកនិយាយ ហើយអ្នកនិយាយបានចេះចាំតាំងពីកុមារមក។ ឧទាហរណ៍៖ សុក កើតនៅស្រុក ខ្សាច់កណា្តល។ សុកនិយាយ ភាសាតាំងពីដឹងក្តីមកភាសាខ្មែរជាភាសា កំណើតរបស់សុក(នៅក្មេងជួបនឹងបរិយាកាសជុំវិញបែបណាគឺវាទទួលបែបនោះ)។
       ឃ. ភាសារស់ ឬជីវភាសា គឺជាភាសាយាន្ត ដែលគេប្រើសព្វថ្ងៃក្នុងការប្រាស័យទាក់ទងគ្នា មាត់ក្តី តាមអក្សរក្តី នៅក្នុងប្រទេសផ្សេងៗ។ ភាសាខ្មែរជាភាសារស់ព្រោះពលរដ្ឋកម្ពុជាទូទំាងប្រទេសប្រើភាសានេះ ដើមី្បបា្រស្រ័យទាក់ទងគ្នាប្រចាំថ្ងៃ។ ឯ[[ភាសាវៀតណាម]] ភាសាទ្បាវ ភាសាសូវៀត ភាសាអាឡឺម៉ង់ -ល- ក៏ជាភាសារស់ដែរ។ តែបើយើងយកភាសាទាំងនោះមកគិត ក្នុងក្របខ័ណ្ឌប្រជាជាតិខ្មែរយើង ហៅថាជីវភាសាបរទេសទៅវិញ ព្រោះជាសំដីរបស់បរទេសគឺ ពុំមែនជាភាសារបស់ជនជាតិកម្ពុជាយើងទេ។
        ង. ភាសាស្លាប់ គឺជាភាសាដែលគេពុំយកមកប្រើ ជាមធ្យោបាយទាក់ទងគ្នាទេ ទាំងក្នុងការសរសេរក្តី ទាំងក្នុងការនិយាយស្តីក្តី។ ប៉ុន្តែភាសាទាំងនេះជាភាសាបុរាណ ដែលគេប្រើយូរយាណាស់មកហើយ។ 
    ឧទាហរណ៍់៖ ភាសាបាលី សំស្រ្កឹត ឡាតាំង -ល-។
       ច. ភាសាយាន គឺជាភាសាដែលប្រជាជាតិណាមួយ យកមកប្រើជាឧបករណ៏ ជាយានក្នុងការ សិក្សាយកវិជ្ជាផ្សេងៗ។ ឧទាហរណ៍់៖ ក្នុងសម័យអាណានិគមនិយមបារាំង ភាសាបារាំងជាភាសាយាន សំរាប់ប្រទេសយើង។ សព្វថ្ងៃនេះភាសាខ្មែរជាភាសាយានក្នុងការសិក្សា។ នៅក្នុងភាសានីមួយៗ ការប្រើបា្រស់តែងប្រែប្រួលទៅតាមល្បាក់ភាសាឬបញ្ជីកាភាសា ភាសា-ធម្មតា ភាសាសំរិតសំរាំង ភាសាអក្សរសាស្រ្ត ភាសាអ្នកបា្រជ្ញ ភាសាបចេ្ចកទេស....។ ហើយភាសា ក៏អាចត្រូវគេប្រើខុសគ្នាខ្លះៗ ទៅតាមតំបន់ថែមទៀត។ តាមរយះភាសាគេចែកមធ្យោបាយបណ្តូរ ទំនាក់ទនងគ្នាជាពីរយ៉ាង ហើយមធ្យោបាយនីមួយៗ មានប្រព័ន្ធមួយផ្ទាល់របស់ខ្លួន គឺជាភាសានិយាយ  និងជាភាសាសរសេរ។
       ឆ. គ្រាមភាសា គឺជាភាសាតំបន់ ដែលប្រើឃ្លាតពីគ្នាបន្តិចៗ តែមិនខុសគ្នារហូតដល់ស្តាប់ រកអ្នក មកបកស្រាយនោះទេ។ ភាសាតំបន់ល្អៀងគ្នាដោយសារ៖   
        µ សំនៀងសំលេង                µ ពាក្យសូរផ្សេងគ្នា តែមានន័យដូចគ្នា។
    ឧទាហរណ៍់៖តំបន់ខ្លះ ដូចជា បាត់ដំបង ប្រើពាក្យ “សោ” ក្នុងន័យ អស់កំលាំង។ ឯតំបន់ខ្លះ ទៀតដូចជា កណា្តល ប្រើពាក្យ“ហេវ”ក្នុងន័យដដែល។ 
    ឧទាហរណ៍៖
     សោ

                         អស់កម្លាំង

     ហេវ
        ពាក្យសូរដូចគ្នាតែមានន័យផ្សេងគ្នា
    ឧទាហរណ៍៖ តំបន់ស្វាយរៀងជាដើមប្រើពាក្យ ឈ្នួត ក្នុងន័យក្រមា។ ឯតំបន់ខ្លះទៀតប្រើពាក្យ ឈ្នួតក្នុងន័យ អ្វីដែរគេជួតក្បាល។
     ក្រមា

                           អ្វីដែលសម្រាប់ជួតក្បាល

     ឈ្នួត 
ការវិវត្តនៃភាសាខ្មែរ
       ភាសាខ្មែរកើតឡើងតំាងពីយូរយារណាស់មកហើយ។ តាមកំណាយបុរាណវិទ្យានៅ ល្អាងស្តានភ្នំទាបទ្រាំង”៥គ.ម ពីអណើ្តតហែប”ខេត្តបាត់ដំបង អ្នកបុរាណវិទ្យាបានរកឃើញថាធ្យូរស្រទាប់ទី៤ នៃកំណាយនោះមានអាយុ ៤២៩០ឆ្នាំ មុនគ.ស.។ បានសេចក្តីថា នៅលើទឹកដីខ្មែរយើងមនុស្សរស់នៅយ៉ាងហោចណាស់ក៏ តំាងពី៤ពាន់ឆ្នាំមុនគ.ស.មកម៉្លេះ។ ភាសាវិទូនៅក្នុងលោកភាគច្រើនបានចាត់ទុកភាសាខ្មែរជាភាសានៃអំបូរខ្មែរ-មន។ ហើយអំបូរខ្មែរ-មន នេះចេញមកពីអំបូរធំមួយទៀតគឺ អំបូរ “អូស្រ្តូអាស៊ី”
        µ ភាសាខ្មែរមនការវិវត្តធំៗ៣លើកគឺ៖
        µ ភាសាខ្មែរបុរាណ(ចាប់ពីកំណកំណើតដល់ស.វទី១៦)
        µ ភាសាខ្មែរកណ្តាល(ស.វទី១៦ដល់ស.វទី១៩)
        µ ភាសាខ្មែរបច្ចុប្បន្ន(ចាប់ពីស.វទី២០មក)
        លក្ខណៈពិសេសនៃភាសាខ្មែរ
        ដើមី្បស្គាល់ភាសាយើងឱ្យបានច្បាស់លាស់ យើងគួរតែស្គាល់លក្ខណៈពិសេសខ្លះៗរបស់ភាសាយើងសិន។
       ក. ការបន្លឺសំឡេង
        ក្នុងការបន្លឺសំឡេង សូរព្យាង្គខ្មែរពុំមាន ”ស្នៀង”ទេ។ គឺថាក្នុងភាសាខ្មែរពុំមានបម្រែបម្រួលកំពស់ សូរទាបឬខ្ពស់ ដើម្បីបង្កើតពាក្យច្រើនម៉ាត់ផ្សេងគ្នា(មានន័យផ្សេងគ្នា)នោះទេ។ ភាសាវៀតណាម ឡាវ សៀម ចិន ជាដើមតែងប្រើ ”ស្នៀង” នេះដើម្បីបង្កើត ពាក្យឱ្យកាន់តែច្រើនទៀត។ ជាន័យរបស់ពាក្យប្រែប្រួលទៅតាម “ស្នៀង”នេះឯង។ ចំណែកភាសាខ្មែរមានលក្ខណៈសម្គាល់ ខុសប្លែកពីភាសាដទៃ ដូចជា៖
       ការបន្លឺសំឡេងពុំមានការឡើងចុះ មានសំឡេងស្មើមានការបង្រួមព្យាង្គច្រើនមកព្យាង្គតិច។
       ភាសាខ្មែរយើងមានទំនោរទៅរក ការបង្រួញព្យាង្គនេះជាមូលហេតុ ដែលនាំឱ្យបុព្វបុរស យើងយកជាមធ្យោបាយខ្មែរនីយកម្ម ពាក្យពហុព្យាង្គ បាលីសំស្រឹ្កតឬ ពាក្យបរទេសឯទៀត។
    ឧទាហរណ៍៖ 
       សមាជិ  → ស្មាធិ៍
       ប្រសាសន  → ប្រសាសន៍ 
       ប្រយោជន  → ប្រយោជន៍។
       ខ. ការបង្កើតពាក្យ
        ក្នុងការបង្កើតពាក្យ ខ្មែរមានវិធីកម្លាយពីរយ៉ាងគឺ វិធីកម្លាយដោយផ្នត់ដើម  និងវិធីកម្លាយដោយផ្នត់ជែក។
&lt;h1&gt;ផ្នត់ដើម&lt;/h1&gt;

=ផ្នត់ដើម=
គឺជាវិធីសាស្ត្រមួយសម្រាប់ធ្វើការញែកព្យាង្គឬក៏ព្យពា្ជនៈនៅក្នុងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរដែលចេញមកពីពាក្យឫសជាច្រើន ហើយគេបានបែងចែក ជា៤ទម្រងង់៖ ផ្នត់ដើម ឋិតនៅខាងដើមពាក្យឫស។ ផ្នត់ដើមមានទំរង់គឺ ៖ 
-     ព្យព្ជានៈទោល(ព-) 
-     ព្យព្ជានៈ + ស្រៈ ( ពស-) 
-     ព្យព្ជានៈ + ស្រៈ + ព្យព្ជានៈ (ពសព-) &lt;h2&gt;កម្លាយផ្នត់ដើម&lt;/h2&gt;
-     ទម្រង់(ព-)
     ទម្រង់(ព-) មានប្រាំគឺ [ក-] [ច-] [ប-] [ត-]  និង[ស-]។ 
    ផ្នត់ដើម[ក-] 
       ង៉ក  → ក្ងក់ ជា (គុ.) កោងកាច់ចូល មិនត្រង់ កក្ងក់, កោងក្ងក់ ជាដើម។

       ងាក  → ក្ងៀក ជា (គុ.) ដែលក្ងៀងផ្អៀងទន់ទៅម្ខាង។

       ង៉ុក  → ក្ងុក ជា (គុ.) ដែលកោងដូចជាតម្ពក់។

       ចប់  → ខ្ចប់ ជា (កិ.) រុំឬវេចជាកញ្ចប់, ធ្វើឱ្យមានជាកញ្ចប់(ខ្ចប់បាយមួយកញ្ចប់ទៅបរិភោគនៅសាលារៀន)។

        ជាប់  → ខ្ជាប់ ជា (គុ.) ឋិតឋេរ, មាំមួន,ជាប់លាប់។

        ញោច  → ខ្ញូច ជា (កិ.វិ) ពាក្យសម្រាប់ចម្រើនពាក្យញាក់ ភ្ញាក់ដោយរសើប, ពាក្យកម្រើក, ពាក្យញោចឱ្យប្លែកឡើង ញាក់ខ្ញូច កម្រើកខ្ញូច ញោចខ្ញូច។

        ទប់  → ខ្ទប់ ជា (កិ.) បិទស្ទះ ដូចជា ខ្ទប់ទ្វារ, ខ្ទប់រន្ធសត្វ។

        ទាស់  → ខ្ទាស់ ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យជាប់គ្នាដោយក្លាស់នឹងកន្លាស់ឬម្ជុលជាដើម ខ្ទាស់កន្ទោងដោយកន្លាស់។ 

        បើជានាម ជាម្ជុលបត់មួយយ៉ាង សម្រាប់ខ្ទាស់អ្វីៗ ម្ជុលខ្ទាស់។

        ទើត  → ខ្ទើត ជា (កិ.) ប្រឹងឡើង, ចំកោងឡើង, មិនងាយចុះទៅក្រោមដោយបោះដោយវាយ : វាយមិនចុះ សង្កត់មិនចុះ ចេះតែខ្ទើតឡើង។

        បាំង  → ក្បាំង ជារបាំងមុខ : ក្បាំងណា, ក្បាំងទូ , ក្បាំងមុខ ជាដើម។

        មូរ  → ខ្មូរ ជា(កិ.ឬគុ.) រួញក្រញង់់ដូចគេមួរ :ស្លឹកត្រចៀកខ្មួរ។ មនុស្សខ្មូរមុខ។

        រាប  → ក្រាប ជា(កិ.) ឱនខ្លួន, ឱនក្បាលរាបដល់ទីទាបបំផុត : ក្រាបក្បាលដល់កន្ទេល, ក្រាបថ្វាយបង្គំ។

        លប  → ខ្លប ជា(គុ.) ដែលស្របទន់បណ្តោយ :ស្លឹកត្រចៀកខ្លប។

        លាយ  →ក្លាយ ជា(គុ.) មិនសុទ្ធ, មិនដូច, ប្រែប្រួល។

        លូត  → ខ្លូត ជា(ន.) ផ្លែត្រសក់, ឪឡឹក, ត្រឡាច, ល្ពៅ, ឃ្លោកឬននោងខ្ចីៗ ដែលធំជាងក្តឹបតូចជាងចាស់ :ខ្លូតត្រសក់ ...។ វាអាចជាគុណនាមក៏មាន ត្រសក់ខ្លូត។

        វល់  → ខ្វល់ ជា(គុ.) វិលវល់, ច្របល់ :ខ្វល់ចិត្ត, ខ្វល់គំនិត, ទឹកល្អក់ខ្វល់។

        សោះ  →ខ្សោះ ជា(គុ.) ដែលស្ងួតសោះ, ផ្អោះឥតរសជាតិ, ឥតឆ្ងាញ់ពិសារ :បាយខ្សោះ, អំពៅខ្សោះ។

    ផ្នត់ដើម[គ-]

        វៀន  → ខ្វៀន ជា(កិ.ឬកិ. វិ.) វៀចជាប់ជាវង់ :កន្ទុយខ្វៀន, ឆ្មាដេកខ្វៀន។

        វិល  → ខ្វិល ជា(កិ.វិ) ពាក្យសម្រាប់ចម្រើនពាក្យវិល, ដើរឱ្យប្លែកឡើង :វិលខ្វិល, ដើរខ្វិល។

        វាង  → ឃ្វាង ជា(កិ.ឬកិ. វិ) ដើរជ្រួស, ដើរជ្រួសគ្នា :ដើរឃ្វាងគ្នា, ឃ្វាងផ្លូវ, ឃ្វាងសេក្តី។

        មាន  → គ្មាន ជា(កិ.) ពាក្យបដិសេដប្រាប់សេក្តីថា មិនមាន, ឥត។

        លាត  → ឃ្លាត ជា(កិ.) ងាកចេញផុតពីគ្នាឬបែកពីគ្នាទៅឆ្ងាយ :អង្គុយឱ្យឃ្លាតពីគ្នា, បងប្អូនឃ្លាតគ្នាយូរឆ្នាំហើយ។

    ផ្នត់ដើម[ច-]

        បូត  → ច្បូត ជា(កិ.) ចាប់បូត, ចាប់ច្របាច់បូត :ច្បូតសក់។

        ហ្នឹង   → ច្នឹង ជា(ន.) ហ្នឹង, ប៉ុណឹ្ណង(ក្លាយមកពីដូចហ្នឹង) មិនសូវប្រើ, ប្រើក្នុងពាក្យកាព្យ។ 

        បិច  → ច្បិច ជា(កិ.) ចាប់យកបន្តិចៗ ដោយម្រាមដៃ។

        រ៉ិច   → ច្រិចៗ ជា(ឧ.) សូរទឹកចេញពីប្រហោងតូចៗ មានអាក់ៗម្តងៗ។

        រ៉ិល   → ច្រិល ជា(កិ. វិ) រអិលឥតទាក់, រលេញស្រួល :ក្មេងរត់ច្រិល។

        រឹង   → ច្រឹង ជា(គុ.) ដែលរឹងដោយប្រឹង(មិនសូវប្រើ)។

        រុះ  → ជ្រុះ ជា(កិ.) ធ្លាក់ដោយរបេះ, របូត :ផ្លែឈើជ្រុះ។

        កាង  → ឆ្កាង ជា(កិ.) ដោតនឹងឈើអណ្តោតឱ្យលាចំកោង :ឆ្ពាងមាន់។ បើជា គុណកិរិយាក៏បាន មាន់ឆ្កាង។

        កូត  → ឆ្កូត ជា(កិ.) ជាស្នាមឬឆ្នូតនៅលើរបស់អ្វីមួយ។

        កៀស  →ឆ្កៀស ជា(កិ.) កៀសឆ្កៀស :ឆ្កៀសអំបុក។

        គង  → ឆ្គង ជា(គុ.)ដំណើរខុសទំនង, មិនគប្បី, មិនសម :សំដីឆ្គងមនុស្សឆ្គង។

        ង៉ក់  → ឆ្ងក់ ជា(កិ. វិ) ដែលមានដំណើរត្រង់ហើយរលាក់ផង :ដើរឆ្កក់ៗ។

        ងើយ  → ឆ្ងើយ ជា(គុ.) ដែលងើយឆ្គង, ដែលឆ្វេងឥតសណ្តាប់, ឥតបែបបទ :គាត់ហ្នឹងជាមនុស្សឆ្ងើយណាស់។

        ងោក  → ឈ្ងោក ជា(កិ.) បង្អោន, បន្ទោរក្បាលទាំងខ្លួនទៅមុខ :ឈ្ងោកតាមបង្អួច, ឈ្ងោកមើលមុខ។

        នេះ  → ច្នេះ ជា(និ.) នេះ, ប៉ុណ្ណេះ(ក្លាយមកពីដូចនេះ) មិនសូវប្រើ, ប្រើខ្លះតែក្នុងកាព្យ។

        នោះ  → ច្នោះ ជា(និ.) នោះ, ប៉ុណ្ណោះ(ក្លាយមកពីដូច្នោះ) មិនសូវប្រើ, ប្រើខ្លះតែក្នុងកាព្យ។

        បង   → ច្បង ជា(គុ.) ដែលជាបងបង្អស់, ដែលជាដើមបង្អស់, ដែលជាប្រធានធំជាងគេ :កូនច្បង។

        បាំង   → ច្បាំង ជា(កិ.) បប្រណាំងយកជ័យជំនះ ដោយគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ។

        មូល  → ឆ្មូល ជា(កិ.) ប្រមូលឱ្យមូលជាដុំ :ឆ្មូលសំពត់។

        មៀង  → ឆ្មៀង ជា(កិ.) បែរមើលចំហៀង :ឆ្មៀងមើល, ឆ្មៀងភ្នែកមើល។

    ផ្នត់ដើម[ជ-]

        បូត   → ច្បូត មាននៅខាងលើ។

        មូល  →ឆ្មូល មាននៅខាងលើ។

        មៀង  → ឆ្មៀង មាននៅខាងលើ។

        រាល  → ជ្រាល ជា(គុ.) ទេរ, ទាបម្ខាង ខ្ពស់ម្ខាង :ដីជ្រាល។

        រាវ  → ជ្រាវ ជា(កិ.) កកូរច្របល់, រាវរក។ បើជានាម ឈ្មោះភ្នំ១, ឈ្មោះភូមិ១, ក្នុងស្រុកថ្ពងក្នុងខេត្តកំពង់ស្ពឺ។

        រ៉ាវ   → ច្រាវ ជា(ឧ.) សូរសម្លេងលាន់ឮបែបស្រួយ :កែវបែក, សូរប្រាក់ធ្លាក់។ 

        រុល  → ជ្រុល ជា(កិ.ឬ កិ. វិ) ហួសកំណត់ :ជ្រុលពេក, ដើរជ្រុល, ដេកជ្រុល។

        រួញ  → ជ្រួញ ជា(កិ.) ដំណើរនៃស្បែកដែលមានសណ្ឋានជាផ្នត់ៗ :មុខជ្រួញ។

        រើស  → ជ្រើស ជា(កិ.) រើសរក, ស្រាល់រក, រើសសម្រាំង។

        រេ  → ជ្រេ ជា(គុ.)ដែលទេរ, ងាកបែរ មិនចំកណ្តាល ដែលល្អៀង :ថ្ងៃជ្រេរៀបនឹងលិច។

        រែក  → ជ្រែក ជា(កិ.) ជែកវែលចូល, ញែកចូល :ជ្រែកចូល, មារជ្រែក។

        លប  → ឈ្លប ជា(កិ.) លបមើលដោយស្ងាត់, លបស្តាប់។         

        លេច  → ឈ្លេច ជា(កិ.) ចាប់ច្របាច់ឱ្យបែក, ឱ្យពៀច, ឱ្យទ្រុឌ, ឱ្យទ្រោម។

    ផ្នត់ដើម[ត-]

        បក  → ត្បក ជា(កិ.) ខោកដោយក្រញរដៃ :ត្បកក្បាល។

        ឡើង  → ថ្លើង ជា(ន.) អ្នកដែលឡើងចាង, ដែលប្រហើន, មហាត។ ពួកល្មើសច្បាប់ឬអាជ្ញា)(ឧទ្ទាមបះ)។

        បារ  →  ត្បារ ជា(កិ.) មូរបង្វិល, ដុសខាត់រន្ធឬប្រហោងដោយតម្បារ :ត្បារត្រចៀក, ត្បាខ្ទុះបួស។

        រុល  → ត្រុល ជា(កិ. វិ) ដែលចេះតែរអិលទើសទាក់ :និយាយត្រុល។

        រួត  → ត្រួត ជា(កិ.) ពិនិត្យមើលឱ្យដឹងជាត្រឹមត្រូវឬមិនត្រឹមត្រូវទេ ហើយបង្គាប់បញ្ជាឱ្យធ្វើថែមទៀតដោយត្រឹមត្រូវ :ត្រួតមើល, ត្រួតបញ្ជី, ត្រួតពល។ 

        កល់  → ថ្កល់ ជា(កិ.ឬកិ. វិ) តម្កល់ឬនឹងណាស់, ដែលនឹងដូចគេតម្កល់។ 

        រៀប  → ត្រៀប ជា(កិ. វិ) ដែលដេរដាសដោយមានរបៀប ហាក់ដូចគេតម្រៀប :ឈរមើលត្រៀប, មើលទៅឃើញត្រៀប។

        រង  → ត្រង ជា(កិ.) ច្រោះ, ទ្រ, រងដោយតម្រង :ត្រងទឹក, ត្រងត្រី។    

    ផ្នត់ដើម[ទ-]

        រាប  → ទ្រាប ជា(ន.) បង្អែបធ្វើដោយអង្ករដំណើបឬល្ងឬដូង លាយកូរនឹងទឹកស្ករស្អិត រួចយកទៅសង្កត់ជាផែនៗ :ទ្រាបលាជ, ទ្រាបល្ង, ទ្រាបបាយ។ រីឯជា(កិ.) ផ្កាប់មុខគ្របសង្កត់ពីលើឬសង្កត់ដោយបាតដៃលើឈ្នក់ដាក់ផ្កាប់ទៅផ្ទាល់នឹងផ្ទៃភក់ក្នុងទឹក :ទ្រាបត្រី។

        នឹម  → ធ្នឹម ជាគ្រឿងគេហដ្ឋានជាមេផ្ទឹមសរសរទ្រជើងគកឬទោះឥតជើងគកក៏អាចប្រើបាន។

        រឹង  → ទ្រឹង ជា (កិ.) ឈប់ស្ងៀម, ដំអក់, ក្រាញដោយរឹងត្អឹង :ទ្រឹងមួយស្របក់, ឈរទ្រឹងដល់ណាទៀតម្តេចក៏មិនទៅ?

        រេល  → ទ្រេល ជា (កិ.ឬ កិរិ.) ធ្លាយជ្រាលចេញមក  :គំនរស្រូវទ្រេល, ធ្លាយទ្រេល។ រីឯជា (ន.) គំនរអ្វីៗដែលកើតដោយធ្លាយឬដោយស្រាវដាក់ :ពោះវៀនមួយទ្រេល, ស្រូវមួយទ្រេលជាដើម។

        លុង  → ធ្លុង ជា (ន.) តួសរសៃខ្មាញ់ដែលត្រកួញឬធ្លូញ : វេញបញ្ចូលធ្លុង, ខ្សែពីធ្លុង, ខ្សែមីធ្លុង។ ព. ប្រ. ធ្លុងមួយឬត្រូវធ្លុងគ្នា គឺរួមគំនិតគ្នា, វេញគំនិតចូលគ្នាគេវេញខ្សែបញ្ចូលធ្លុង។ រីឯជា (កិ.) ដែលច្រហឥតមានទើស : ទ្វារច្រហធ្លុង, មើលទៅឃើញធ្លុង(ធ្លួង)។ 

    ផ្នត់ដើម[ប-]

        ដឹង  → ប្ដឹង ជា (កិ.) ចោទប្រកាន់, តវ៉ា, ពោលទោសដោយមិនសុខចិត្ត ឱ្យអ្នកធំឬតុលាការបានជ្រាប, ជូនដំណឹង។ ប្តឹងផ្តល់ឬប្ដឹងផ្តល់ ប្ដឹងញូយៗឬប្ដឹងពីគ្នាទៅវិញទៅមក។

        ងូត  → ផ្ងូត ជា (កិ.) ញ៉ាំងឱ្យងូត, ងូតទឹកឱ្យ :ម្តាយងូតទឹកកូន។ តាមប្រភពពាក្យ ងូត (ញ៉ាំងអ្នកដទៃឱ្យ ងូត) គួរតែប្រើ ភ្ងួត ប៉ុន្តែធ្លាប់តែប្រើ ផ្ងូត យូរហើយ,ឬបើត្រូវការប្រើ ភ្ងូត ក៏សឹកតែបាន។

        អូន  → ប្អូន ជា (ន.) អ្នកដែលទីទៃពីបទ គឺអ្នកកើតក្រោយ ដែលឃើញពន្លឺព្រះអាទិត្យក្រោយដែលមានអាយុតិចជាងបង :ប្អូនប្រុស, ប្អូនស្រី, ប្អូនបង្កើត, ប្អូនបង្កើតពោះមួយ, ប្អូនបង្កើតម្តាយទីទៃ, ប្អូនបង្កើតឪពុកទីទៃ, ប្អូនថ្លៃស្រី, ប្អូនជីដូនមួយ, ប្អូនជីទួតមួយ, ប្អូនជីលួតមួយ, ប្អូនធម៌, ប្អូនសុំ ...។ពាក្យទំយើយថា អូន  និងបង។

        គូ  → ផ្គូ ជា (កិ.) ធ្វើជាគូ គឺផ្សំអ្វីៗដែលធៀប, ដែលផ្ទឹមនឹងគ្នាឱ្យបានជាមួយគូ :ផ្គូចំបាច់, ផ្គូទូកប្រណាំង។

        គួប  → ផ្គួប ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យគួបគ្នា :ផ្គួបចេស, ផ្គួបខ្សែ, ផ្កួបដៃ។

        ងំ  → ផ្ងំ  ជា (ក.) ធ្វើឱ្យងំ, ដាក់បង្អង់ទុកឱ្យងំចំហាយក្តៅ :ផ្ងំបាយ។

        ងើយ  → ផ្ងើយ ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យងើល, ចាប់ឱ្យងើល :ផ្ងើយឡើង, ចាប់ផ្ងើយ។

        ចាញ់  → ផ្ចាញ់ ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យចាញ់។ ផ្ចាញ់ផ្ទាល់ឬផ្ទាលផ្ចាញ់ ធ្វើឱ្យចាញ់ឱ្យរាងចាលលែងហ៊ានទៅទៀតឬផ្តន្ទាបង្អស់បង្អោនឱ្យមានអៀនអន់រាងចាល។

        ញ៉ាច់  →   ផ្ញាច់ ជា (ឧ.) សូរឮដោយទំពា :ទំពាផ្ញាច់ៗ។

        ញ៉ុក  → ផ្ញុក ជា (កិ.ឬកិ. រិ.) រុញដាក់ឱ្យញ៉ុកណែន, ចាប់ញាត់ត្រសុកទៅក្នុងទីសុកមម៉ុក :ផ្ញុកផែមទៀត, ដាក់ប៉ុណ្ណឹងល្មមហើយ កុំយកទៅផ្ញុកច្រើនពេក។

        ដុំ  → ផ្ដុំ ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យជាដុំ, ប្រមូល, រួបរួមឱ្យជាដុំឬជាពួក :ផ្តុំគ្នានៅមុខសាលារៀន។

        ដូរ  → ប្ដូរ ជា (កិ.) ផ្លាស់ពីមួយទៅមួយ, ផ្លាស់យកមួយមកឱ្យមួយទៅ, ផ្លាស់ពីនេះដាក់ទៅនោះ, ដូរ។ ប្តូរជីវិត ប្រថុយស្លាប់។

        ដួច  → ផ្ដួច ជា (កិ.) ដូចឡើង, កកើតឡើង, តាំងឡើងជាងមុន។ ផ្តួចផ្តើម តាំងកកើតឡើងជាមុនបង្អស់, ដូចឡើងដើមដំបូង។

        ដេក  → ផ្ដេក ជា (កិ.) ញ៉ាំងអ្នកដទៃឱ្យដេកឬរបស់អ្វីមួយឱ្យដេក :ផ្តេកកូន, ផ្តេកសសរ។ ផ្តេកចិត្ត បង្អោនចិត្តឱ្យស៊ប់ទៅរក។

        ទាត់  → ផ្ទាត់ ជា (កិ.) រលាស់, វាត់, ខ្ចាតចេញឬលោតដោយកម្លាំងដែលប្រឹងចំកោងផ្ទាត់ម្រាមដៃ, កំពឹសផ្តាត់លោតព្រាត ...។ ផ្ទៀងផ្ទាត់ ផ្ទៀងឱ្យទៀងទាត់។

        ទីង  → ផ្ទីង ជា (កិ.) ធ្វើឱ្យដាំទីង, គំហុក, ចាប់លើកផ្អៀងឬផ្កាប់សម្រេងទឹកឱ្យអស់ឥតសំចៃ :ផ្ទីងឱ្យអស់, ចាក់ផ្ទីង។

        រាំង  → ប្រាំង (គ.ឬ ន.) ឈ្មោះរដូវក្តៅរាំងឥតទឹកភ្លៀង, ដែលមាននៅក្នុងសម័យរាំងភ្លៀងឬទាក់ទងដោយរដូវរាំង ឥតមានទឹកភ្លៀង :រដូវប្រាំង, ពោតប្រាំង។ ស្រែប្រាំង ស្រែសម្រាប់ស្ទូងបានតែក្នុងរដូវប្រាំង។ មនុស្សប្រាំង ជាមនុស្សដែលកំណាញ់ស្វិតស្វាញ សូម្បីមានស្មូមមកឈរស្រែសូមទាននៅមុខផ្ទះ ក៏ឥតដែលឱ្យទានដល់តិចតួចឡើយ។

        រាវ  → ប្រាវ ជា (ឧ.) សូរឮដោយកាច់, ជាន់, សង្កត់អ្វីៗដែលស្ងួតស្រួយឬវត្ថុនោះបាក់, ធ្លាក់ជាដើម។     

        លោត  → ប្លោត (កិ.រិ.) ដែលមានអាការរលាតរំលងឬបោលលោតៗផ្លោះៗ ដោយរហ័សភ្លែតកង្កែបលោតប្លោត, ទន្សាយលោតប្លោត, លោតប្លោតចុះ ប្លោតឡើង។

        សាយ  → ផ្សាយ (កិ.) ធ្វើឱ្យសាយចេញទៅ, ចេញសាយទៅទៅៈ ផ្សាយដំណឹង, ផ្សាយពាក្យ។

        សឹក  → ផ្សឹក (កិ.) បង្ខំឱ្យសឹកចេញចាកផ្នួស។ ធ្វើឆ្នាំងដីដែលនៅថ្មីមិនទាន់ប្រើសោះឱ្យស្និទ្ធសាច់ ដើម្បីនឹងប្រើកុំឱ្យជាប់ទឹកចេញបានៈ ផ្សឹកឆ្នាំងទឹក។

        អួ   → ផ្អួរ (គុ.) ដែលខួចរសជាតិមិនបប្រក្រតី ព្រោះអាប់អួ, ព្រោះទុកយូរហួសកាលកំណត់ៈ អង្ករផ្អួរ។ ដែលមានក្លិនក្តឹះបនន្តិចព្រោះអាប់អួៈ ក្លិនផ្អួរ, ធុំផ្អួរ។

        ដូរ  → ប្ដូរ (កិ.) ផ្លាស់ពីមួយទៅមួយ, ផ្លាស់យកមួយរួចយកមួយទៀត, ផ្លាស់ពីទីនេះទៅដាក់ទៅនោះ, ដូរ។ 

        ដឹង  → ប្ដឹង(កិ.) ចោទប្រកាន់, តវ៉ា, ពោលទោសដោយមិនសុខចិត្ត ឱ្យអ្នកធំឬតុលាការបានជ្រាប, ជូនដំណឹង។ ប្តឹងផ្តល់ ប្តឹងញយៗឬប្តឹងពីគ្នាទៅវិញទៅមក។

        ដាច់  → ផ្ដាច់(ក.) ធ្វើឱ្យដាច់។ ផ្ដាច់ផ្ដិលឬផ្ដិលដាច់ ផ្តិលឱ្យដាច់លែងមានតទៅទៀត។

        ជុំ  → ភ្ជុំ(កិ.) ធ្វើឱ្យជុំ, ឱ្យជួបជុំគ្នា, ឱ្យប្រជុំគ្នាៈ ភ្ជុំគ្នា, ភ្ជុំពល។

    ផ្នត់ដើម[ព-]

        រិញ   → ព្រិញ(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលរលើបរលងឬរលាបៗ, ស្តើងស្តួច, ច្រើននិយាយថា ព្រិញៗជា (វត្ថុរាវ) ទឹកហូរព្រិញៗ, ឈាមចេញព្រិញៗ។

        រិច  → ព្រិច(កិ.) ញាក់ទទាក់ស្លាបឬទទះស្លាបខ្លាំងដោយអំណាចកម្លាំងក្លៀវក្លារកញី (និយាយចំពោះតែលលកឈ្មោលមួយប្រភេទ) លលកព្រិច។ រីឯជា(ន.) ឈ្មោះរុក្ខជាតិព្រៃមួយប្រភេទ ស្លឹកប្រជាបន្លែ(អ្នកស្រុខ្លះហៅថា ស្លឹកប្រិច)។

        រុល  → ព្រុល(កិ.) ផ្អើលជ្រួលឡើង, ខ្ពុរឬហុយឡើងខ្ជោលទ្រលោមឡើង មូលព្រុលគឺមូសផ្អើលហើរមីរដេរដាស់, រំកាច់ភ្លើងព្រុលឡើង គឺរំកាច់ភ្លើងខ្ពុរខ្ជោលឡើងដោយបុករុក។ រីឯជា(ន.) ឈ្មោះសត្វចតុប្បាទព្រៃមួយប្រភេទ មានរូបរាងស្រដៀងនឹងជ្រូក ប៉ុន្តែមានមាឌតូចជាងច្រើន ជាសត្វរហ័សរហួនណាស់ ហៅថា ជ្រូកព្រុល គេយកខ្លាញ់ វាធ្វើជាឱសថឬតរម្ងោប់រោគងាស់សរសៃៈ ខ្លាញ់ជ្រូកព្រុល។

        ងក់  → ភ្ងក់(កិ. វិ.) អំពីដំណើរងក់ងើយរឿយៗ ដោយមានអាការនៃជរាបៀតបៀន ជាដើមៈ ដើរផ្ងក់ៗ, ធ្វើការផ្ងក់ៗ។

        ងប់  → ភ្ងប់(កិ.) ធ្វើឱ្យងប់ចុះ, ឱ្យទោរទៅមុខៈ ផ្ងុបចុះ, ចាប់ផ្ងុប។

        ងូត  → ភ្ងូត(កិ.) ញ៉ាំងអ្នកដទៃឱ្យងូត ម្តាយងូតទឹកឱ្យកូន។

        យួរ  → ព្យួរ(ក.) ពាក់, ថ្កក់, ចងបន្តោក, បន្តោងៈ ព្យួរសម្លៀកបំពាក់, ព្យួរសម្ពាយនឹងមែកឈើ។ ព្យួរទោស កាត់ទោសផ្អាកទុកមានកំណត់កាល។

        រួត  → ព្រួត(កិ.) ផ្គួបគ្នាឱ្យមាំ, បន្ថែមរួមគ្នា, ចោមជួយគ្នាៈ ប្រួតខ្សែជាពីរ, ប្រួតគ្នាវាយ។ រីឯ(ន.) ឈ្មោះភមរជាតិមួយបប្រភេទរូបថ្លោសជាងមេឃ្មុំផ្លិត តូចជាងមេឃ្មុំធំ សម្បុរ សបន្តិច ច្រើនកសំបុកជាផ្លិតស្រទាប់ៗ សម្បុរ ស នៅអាស្រ័យក្នុងប្រហោងរូងឈើ, ពាង, ក្អមជាដើម មានទឹកផ្អែមឡមៗ។

        រួម  → ព្រួម(កិ.) ធ្វើឱ្យមានរាងរួមជមតូចខាងចុងៈ ប្រួមបន្ទោះ ប្រួមធាងត្នោត, បិទបន្ទោះប្រួមខាងចុងឱ្យតូចជាងខាងគល់។

        រែក  → ព្រែក(ន.) ជ្រលងឬប្រឡាយធំជាងផ្លូវទឹកទន្លេទៅបឹងឬពីទីឯទៀតចូលមកទន្លេ, សមុទ្រ, បើកើតដោយជីកហៅថា ព្រែកជីក។ រីឯជា(គុ.) ដែលរយមឬភ្លោះជាប់គ្នាពីកំណើតៈ ម្រាមដៃព្រែក, ម្រាមជើងព្រែក, ផ្លែចេកព្រែក។ ចិត្តព្រែក ចិត្តដែលជាប់ដោយក្តីស្រឡាញ់បែកជាពីរងាកបែររកតែមួយចោលមួយក៏ពុំកើត។

    ផ្នត់ដើម[ម-]

        ង៉ក់  → ម្ងក់(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលធ្វើឬកមាយាង៉ិកង៉ក់ៈឬកម្ង៉ិកម៉្ងក់, ធ្វើម្ង៉ិកម្ង៉ក់(ច្រើនតែស្ត្រីឬកូនក្មេងតូច)។

        រីក  → ម្រីក(ន.) ដែលចេញអាការរិកៗរឿយៗ ធ្វើមុខម្រីកៗ, មេអំបៅធ្វើស្លាបម្រីកៗ។

        ចត់  → ម្ចត់(គុ.) ដែលមានរសចត់(ប្រើចំពោះតែគ្រឿងជ្រលក់ និងព័ណ៌) ទឹកម្ចត់, ព័ណ៌ម្ចត់ ទឹកជ្រលក់ដែលមានរសចត់ឬព័ណ៌ដែលកើតអំពីការជ្រលក់ដោយទឹកចត់ ដូចយ៉ាងទឹកជ្រលក់ចីវរឬព័ណ៌ចីវររបស់ពួកបព្វជិតពុទ្ធសាសនិក(បុរាណហៅថា អម្ចត់)។

        ជូរ  → ម្ជូរ(ន.)វត្ថុមានរសជូរ, ស្លឹក ឬផ្លែសម្រាប់ប្រើជាគ្រឿងជូរ ម្ជូរសណ្តាន់, ម្ជូរស្លឹកថ្នឹង, ម្ជូរក្រូចឆ្មា, ម្ជូរអំពិល។ល។ ឈ្មោះសម្លរដែលគេបង់ម្ជូរ សម្លរម្ជូរ។

        រោម  → ម្រោម(ន.) ឈ្មោះភមរជាតិពួកមួយ ស្រដៀងនឹងទឹកឃ្មុំតែតូចៗ, មិនចេះទិចទេ(ព្រោះគ្មានទ្រនិច) ចេះតែខាងរោមខាំបន្តិចៗ, ត្រឹបយកទឹកដម  និងលម្អងផ្កាដូចឃ្មុំ តែធ្វើសំបុកនៅក្នុងរន្ធឈើ មានទឹកផ្អែមឈ្ងុយ មានក្រមួនពណ៌ខ្មៅហៅថា ជ័រម្រោម, ម្រោមមានពីរយ៉ាងគឺ ម្រោមខ្សោយឬម្រោមតូចមានរូបរាងតូចៗបន្តិចមាន

មានទឹកផ្អែមឈ្ងុយស្រាល ម្រោមដំណើបឬម្រោមធំមារូបធំៗបន្តិច មានទឹកផ្អែមឈ្ងុយឆ្អិត។

        ហេប  → ម្ហេប(គុ.) ដំណើរហត់ហេវឬខ្សោយ ឈឺនិយាយម្ហេបៗ ដើរម្ហេបៗ។

        ហប  → ម្ហប(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលធ្វើមាត់ទុលហើបៗដោយមាត់ហបៗព្រោះខ្លាចឬព្រោះស្លន់ខ្លាំង។

        ហូប  → ម្ហូប(ន.) ភោជនមានសម្លជាដើមសម្រាប់ហូបគឺ សម្រាប់បរិភោគផ្សំនឹងបាយឬបបរឬក៏ផ្សំជាមួយនឹងនំដែលប្រើជាជំនួយបាយ ម្ហូបក្រៀម, ម្ហូបទឹក, ម្ហូបឆ្ងាញ់ពិសា, បរិភោគតែម្ហូបទទេ(ឥតបាយ)។

        ហើប  → ម្ហើប(កិ. វិ.) ដែលហើយៗរឿយៗ។

    ផ្នត់ដើម [រ-]

    ផ្នត់ដើម[ល-]

        កម  → ល្កម(គុ.) ដែផុយខ្លាំង ផុយល្កម។

        ហាច  → ល្ហាច(គុ.) ដែលរាចរាយឬសាយរាយពេញពាសមើលទៅឃើញស្ងាច ទឹកល្ហាច។ ព.ប្រ សម្តីល្ហាច សម្តីរាយពពាយឬភរភាយមិនចេះអស់មិនចេះហើយ។

        គង  → ល្គង(គុ.) ដែលតូចៗមូលៗរៀវចុងរៀបរៀងគ្នាឥតឆ្គង ម្រាមដៃរល្គង។ ដែលវាល្គងលើគ្នាស្រួលៗមើលទៅមិនទាស់ភ្នែក ទងត្រឡាចល្គងៗ(និយាយ រគងក៏បាន)។

        ងើ  → ល្ងើ(គុ.) ដែលមិនយល់សាច់ការអ្វីទាល់តែសោះឬមិនដឹងបែបបទ ល្ងើពកថ្ងាស់។

        បត់  → ល្បត់(ន.) កំណត់ឬកម្រិតដែលលត់លោហជាតិមានដែកជាដើម ជាងអ្នកស្គាល់ល្បត់ទើបរលត់កាំបិតមុតល្អ។ ដែកអស់ល្បត់ ដែលជាងលត់ច្រើនដងអស់សាច់មុតហើយ។ ព.ប្រ. មនុស្សអស់ល្បត់ មនុស្សដែលគេស្តីប្រដៅច្រើនលើកច្រើនដង ហើយនៅតែមិនកើតឬដែលអស់ទំនងអស់ឧបាយនឹងកែឱ្យល្អឡើងបាន អស់ល្បត់ប៉ុណ្ណឹងហើយ អស់ឧបាយនឹងស្តីប្រដៅទៅទៀតហើយ។

        បាក់  → ល្បាក់(ន.) ថ្នាក់ដែលពាត់របេះឬដែលមានសណ្ឋានដូចគេលាក់ឬដូច

ជាបាក់ ល្បាក់ច្រាំងទន្លេ, ល្បាក់ភ្នំ។

        មួត  → ល្មួត(គុ.) ដែលស្អិតជាប់គ្នាល្អួត ស្អិតល្មួត។(កិ. វិ.) ដែលចាប់ក្រណាន់ឬចាប់មាំស្អិតមិនងាយលែង ធ្វើការល្មួត, ចាប់គ្នាល្មួត, ចាប់សម្តីគ្នាល្មួត។

        វែង   → ល្វែង(ន.) ប៉ែកសង្កាត់ផ្ទះនៅត្រង់ចន្លោះជួរសរស ល្វែងផ្ទះ, ល្វែងសាលា, ល្វែងវិហារ, ផ្ទះប្រាំល្វែង។

        ហក់  → ល្ហក់(គុ.) (ពហុ.) ដែលសុទ្ធតែកំពុងលុតលាស់ឬដែលសុទ្ធតែកំពុងនៅក្មេងស្រលូតស្រឡះ ត្រឡាចចបោះទងល្ហក់, នៅក្មេងល្ហក់។

        ហាល  → ល្ហាល(ន.) លំហបឹង, លំហទឹក រហាលបឹង, រហាលទឹក។ (គុ.) ដែលស្រឡះត្លេវវាលរហោល(និយាយថា រហាលក៏បាន)។

        ហ៊ឹម  → ល្ហឹម(គុ.) ដែលវាធ្លុងត្លេវវែងលន្លឹម ទឹកឡើងចូលវាលល្ហឹម។

        ហែ  → ល្ហែ(ន.) ដំណើរនៅទំនេរដោយមានវេលាសម្រាក, ដំណើររយាលអំពីរវល់, អំពីសេក្តីនឿយហត់ នឿយឥតល្ហែ, ពេលល្ហែ។

        អៀច → ល្អៀច(គុ.) ដែលជ្រាយ, សើមប៉ផ្អៀចឬកខ្វក់គួរខ្ពើម ជ្រាយល្អៀច, ដីសើមល្អៀច។

    ផ្នត់ដើម[វ-]

        ហី  → វ្ហី(កិ. វិ.ឬគុ) ដែលសម្តែងអាការឆ្ងើយ, តោះតើយ, ព្រងើយកន្តើយធ្វើដូចមិនឃើញមិនឮ អង្គុយធ្វើវ្ហី។ វ្ហីទៅ(និ.) ក៏ដោយ,មិនរវល់ ឱ្យហើយ, បើគេមិនយក

វ្ហីទៅ!។

        ហ៊ើយ  → វ្ហើយ(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលតោះតើយ, ធ្វើព្រងើយ ធ្វើវ្ហើយ, ឬកវ្ហើយ។

    ផ្នត់ដើម[ស-]

        កក  → ស្ក(គ.) ដែលមិនដាក់គ្រាប់, ដែលឥតគ្រាប់ព្រោះស្ងួតទឹក ស្រូវស្កក, ពោតស្កក។ កិ.(ព. ប្រ.) នៅផ្អាកមិនហើយ, សំកកនៅ, ខកខានព្រោះមានឧបសគ្គណាមួយរារាំង ស្កកការ, ស្កកដំណើរឬការស្កក, ដំណើរស្កក។ ស្កកស្គឺ។

        កះ  → ស្កះ(គុ) ស្អេក, ដាសស្ទើរប្រគរលើគ្នា ផ្លែស្កះ, (មើលពាក្យ ស្អេក)។

        កាត់  → ស្កាត់(កិ.) ស្ទាក់ផ្លូវ, ស្ទាក់ដំណើរ ស្កាត់ផ្លូវ, ស្កាត់ច្រក។ និយាយស្កាត់ និយាយស្ទាក់ផ្តាច់តំណសម្តីមិនឱ្យមានតទៅទៀត។ល។

        កុន  → ស្កុន(កិ.) ទើសទាក់, ទាក់ការ, ទាស់ដំណើរ, នាំឱ្យរអាក់រអួលឬឱ្យអាក់ខាន, ឱ្យខកខាន, ឱ្យថ្លោះការ, ឱ្យខូចការ ស្កុនការ, ស្កុនគំនិត, ស្កុនដំណើរ។ ន. ការទើសទាក់, ឧបសគ្គ ប្រទះលើស្តុន។ កុំដើរពានស្កុន កុំស្កាត់ច្រកផ្លូវ កុំធ្វើស្រែស្រូវ នៅផ្លូវដំរី។

        កុយ  → ស្កុយ(គុ.) ដូចគ្នានឹងឆ្កុយ(តាមទម្លាប់និយាយច្រើនតែប្រើឆ្កុយជាង)។

        ញ៉ុក  → ស្ញុក(ប.) ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យ ស្ញែ ថា ស្ញែស្ញុក ស្ញែក្រៃពេក, ថ្ដែថ្ដុក ចង្អៀតស្ញែស្ញុក, ដើមទន្សែបែកកូនស្ញែស្ញុក។

        ញ៉ូញ  → ស្ញូញ(គុ.) ស្រពោនជូរហួញមិនរីករាយ, ស្រពាប់ស្រពោនជ្រួញជ្រីវ(ចំពោះតែមុខ) មុខស្ញូញ, ធ្វើមុខស្ញូញ។ ស្ញូញស្ញាញ ធ្វើមុខស្ញូញទួញទាញៗ រួញថយក្រញាងធ្វមុខស្ញូញ។

        ញេញ  → ស្ញេញ(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលហា, បែកប្រេះឃើញស្ញាញច្បាស់លាស់(ច្រើនសរសេរស្ញេញជាង) សើចស្ញេញ, ប្រេះស្ញេញ, មាត់ស្ញេញ។

        ញ៉ែ  → ស្ញែ(គុ.) ដែលញឹកស្អេកដេរដាស(ចំពោះតែអ្វីៗដែលតូចៗ, ល្អិតៗ) ដំបៅស្ញែ, ដើមទន្សែបែកកូនស្ញែ។(មើលពាក្យ ស្ញុក)។

        ដាច់  → ស្ដាច់  → ស្ដេច(ន.) ក្សត្រិយ៍, អ្នកដែលកើតក្នុងវង្សក្សត្រិយ៍ ទីដែលសេ្ដចគង់, ជាតិស្ដេច។ ព. ផ្ទ. រាស្ត្រ។ 

        ដួច  → ស្ដួច(គុ.) រវៀវតូចមានថ្នាក់, មានគន្លាក់, មានលំដាប់, រាងធំគល់ស្ដួច    កណ្តាលតូចខាងចុង។ ស្ដួចស្តើង តិចពេក, មិនបរិបូរណ៌។

        តឹក  → ស្តឹក(កិ.) ស្រតឹកជ្រលៀក ដេកស្តឹក, ដួលស្តឹក។

        ទំ  → ស្ទំ(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលឈឺងំឬឈឺទំនោបន្តិចៗមិនបាត់ ឈឺពោះស្ទំ, ជំងឺស្ទំពោះ។

        ទក់  → ស្ទក់(គុ.) ដែលឡើងសាច់ស្ពោតឬស្ទីកស្គុយដោយបុក, ដោយទង្គិច, ដោយប៉ះដល់ត្រូវខ្លាំង អន្លូងក្បាលស្វាស្ទក់។ ដែលឡើងសាច់រលស្ពឹកមិនដឹងសម្ផស្សមិនស្រៀវមិនព្រឺជើងស្ទក់។

        ទង  → ស្ទង(ន.) ជាទងដែលទ្រទ្រង់ស្និតចេក(ដោយសញ្ជាតិ) ចេកមួយស្ទង។ (គុ.) ដែលមានសណ្ឋានវែងបន្តិចជាងទំហំ រាងស្ទង។

        ទាក់  → ស្ទាក់(កិ.) ស្កាត់មុខ, ស្កាត់រាំងឬខាំងពីមុខ ស្ទាក់គោ, ស្ទាក់ផ្លូវ, ស្ទាក់ដំណើរ។

        ទុល  → ស្ទុល(កិ. វិ.) ដែលទុលៗមិនឃើញរូប។ មាត់ប៉ោងស្ទុល។

        ទើង  → ស្ទើង(គុ.) ធំទើងមើង ដំរីស្តធំស្ទើង។

        ទើត  → ស្ទើត(កិ. វិ.ឬ គុ.) ដែល ងអើតឡើងឬដែលបះអើតខ្ពស់ឡើង ឯស្ទើត, រាងស្ទើត, ប៉ះស្ទើត។

        ប៉ឹម  → ស្ប៉ឹម(កិ. វិ.) ដែលស្ថិតនៅប៉ឹម, កំប្លឹម លៀនស្ប៉ឹម, កន្ទុយពស់ចេញស្ប៉ឹមពីក្នុងរន្ធ។

        ពុរ  → ស្ពុរ(កិ.វិ.ឬគុ.) ដែលឡើងសាច់ជ្រោកពពុរ, ស្ប៉ុរ សាច់ស្ពុរ, ហើមស្ពុល។

        លឹប  → ស្លឹប(គុ.) ដែលលឹបខ្លាំងតែមិនជិតពេក ត្របកភ្នែកស្លឹប។

        អាប់  → ស្អាប់(ប.) ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំជាមួយនឹកពាក្យ ស្អុះ ថា ស្អុះស្អាប់ ព្រោះអួអាប់ស្អុះខ្លាំង ក្តៅខស្អុះស្អាប់។ ព. ប្រ. រង្កៀសចិត្ត, ស្កៀបរមាស់ចិត្ត ស្អុះស្អាប់នៅជាមួយមិនកើត, គួរនៅដោយខ្លួនពីគ្នាទៅ កុំឱស្អុះស្អាប់យូរ!។

        កាត់  → ស្កាត់(កិ.) មាននៅខាងលើរួចហើយ។

        កក  → ស្កក(គុ.) មាននៅខាងលើរួចហើយ។

ទំរង់[ពស-]

        ទម្រង់(ពស-) ក៏មានប្រាំគឺ [ក-] [ច-] [ប-] [ត-]  និង[ស-]។

    ផ្នត់ដើម[ក-]

        កាយ  → កកាយ(កិ.) កាយរឿយៗ, ជីកដីជារន្ធ, ជារូង, ជារង, ជារណ្តៅដោយដៃ(មនុស្ស), ដោយជើង(សត្វ) មនុស្សកកាយដី, មាន់កកាយដី, អណ្តើកកកាយដី។

        កិត  → កកិត(កិ.) ពាល់, ដដុស,ឬប៉ះយ៉ាងស្រួល។

        កិល  → កកិល(កិ.) ទៅដោយគុទពីកន្លែងមួយទៅកន្លែងមួយទៀត មនុស្សខ្វិនកកិលដូចកូនក្មេង។

        កូរ  → កកូរ(កិ.) កូរញយៗ កកូរត្រុំឬ សម្ល។ (ន.) ឈ្មោះសម្លខ្មែរមួយប្រភេទ សម្លកកូរ។

        កេះ  → កកេះ(កិ.) កេះរឿយៗ ដោយក្រចកជាដើម។

        កោក  → កកោក(កិ. វិឬឧ.) សូរនិយាយខ្លាំងឥតក្រែងដែលឮកោកៗ និយាយកកោក។ គាត់និយាយកកោកកាលពីម្សិលមិញតែឥឡូវគាត់ស្លាប់បាត់។

        កោស  →កកោស(កិ.) កោសដោយធ្វេសប្រហែស ឥតមានបំណងនឹងធ្វើឱ្យវត្ថុមួយ  និងវត្ថុមួយរបករបោចខូចខាតឡើយ។

        ក្អឹក  → កក្អឹក(កិ. វិឬ គុ.) ក្ងឹកៗច្រើនដងមិនដាច់សូរ សើចកក្អឹក។

        ក្អៀក  → កក្អៀក(កិ. វិឬ ឧ.) ក្អៀកៗច្រើនដងមិនដាច់សូរ សើចកក្អៀក។ 

        ខឹក  →កខឹក(កិ. វិឬ ឧ.) ខឹកៗច្រើនដងមិនដាច់សូរ ហើយញាប់រន្ថាន់(សើច) សើចកខឹក។

    ផ្នត់ដើម[គ-]

        គឹក  → គគឹក(ឧ.) សូរឮដោយខ្យល់, ដោយទឹក ខ្យល់បក់គគឹកគឺ ខ្យល់បក់ឮសូរគឹកៗ។

        គ្រក់  → គគ្រក់(ឧ.) គ្រក់ៗ មិនដាច់សូរ(មើលពាក្យ គ្រក់ៗផង)។

        គ្រើម  → គគ្រើម(គុ.) ដែលនៅគ្រើមៗមិនល្អិតល្អ(មើលពាក្យ គ្រើមៗផង)។

        ឃូរ  → គឃូរ(ឧ.) សូរឮឃូរៗច្រើនដង ដូចជាហត់។

        គុក  → គគុក(គុ.) ដែលនៅក្តៅងំ ក្តៅគគុក។ សម្លនៅក្តៅគគុកមិនទាន់មាននរណាហូប។

        គ្រាំ  → គគ្រាំ(ឧ.) ដេលឮសូរគ្រាំងៗច្រើនដង រលកគគ្រាំង, វាទឹកគគ្រាំងគឺឮសូរគ្រាំងៗរឿយៗ(មើលពាក្យ គ្រាំងៗផង)។

        គ្រាំង  → គគ្រាំង(គុ.) ដែលមិនស្អាត មិនរលីង, ដែលមិនគម្រាំង, ដែលមាន

សភាវៈអ្វីប៉ះប្រឡាក់ហើយខះក្តាំង ស្បែកគគ្រាំង។

        គ្រឹក  → គគ្រឹក(ឧ.) សូរសន្ធឹកដើរច្រើនគ្នា មនុស្សដើរគគ្រឹក។

        គ្រុម  → គគ្រុម(ឧ.) គ្រុមៗមិនដាច់សូរ(មើលពាក្យ គ្រុមៗផង)។

        គ្រូក  → គគ្រូក(កិ. វិ.) ដែលឮសូរគ្រូកៗច្រើនដង យំគគ្រូក(ម.ព. គ្រូកផង)។

        គ្រួប  → គគ្រួប(ឧ.) ដែលឮគ្រួបៗ(ម.ព. គ្រួបៗផង)។

        ឃឹក  → គឃឹក(ឧ.) សូរឮឃឹកៗច្រើនដង(ម.ព. ឃឹកៗ)។

        ឃូស  → គឃូស(ឧ.) សូរឮឃូសៗច្រើនដង(ម.ព. ឃូសៗផង)។

    ផ្នត់ដើម[ង-]

        ងក់  → ងងក់(កិ. វិ.) ដែលងក់រឿយៗ ដើរងងក់, ធ្វើការងងក់, ច្រើននិយាយតែចំពោះមនុស្សចាស់ដែលដើរឬធ្វើការងើបៗ ងក់ដោយជរា។

        ងល់  → ងងល់(ប.) ពាក្យសម្រាប់និយាយផ្សំនឹងពាក្យងងឹត ងងឹតងងងល់គឺ ងងឹតពពើម។

        ងុយ  → ងងុយ(ន.) សេក្តីសម្រាប់កើតដោយរួយស្រយង់ស្រយុតទន់ក្នុងកាយនាំឱ្យចង់ដេក ងងុយដេក, ថ្ងៃនេះខ្ញុំធ្វើការមិនកើត ព្រោះយប់មិញខ្ញុំអត់ងងុយ។ ជ្រប់ងក់ចង់ដេក(មិនសូវប្រើ, ច្រើនប្រើថា ងុយឬងុយដេក, ងុយទទួលទានដំណេក)។

        ងូស  → ងងូស(ឧ.) ងូសៗរឿយៗ ចុះខ្ជិលអីខ្ជិលម្ល៉េះ, សព្វបើជីរ, ស្លឹកគ្រៃ, ម្ទេសក៏មិនដាស៊ីដែរ, ចេះតែងងូសទៅសុំគេស្ទើររាល់ថ្ងៃ, មិននឹកខ្មាសគេទេឬ?។

        ង៉េស  → ងង៉េស(ឧ.) សូរសំឡេងដែលឮង៉េសៗរឿយៗ ឈឹងង៉េស(ម.ព. ង៉េសៗផង)។

    
    ផ្នត់ដើម[ច-]

        ចាក់  → ចចាក់(កិ.) និយាយចុចនាយ, ចុចអាយរឿយៗ ដើម្បីឱ្យគេយល់ស្របតាម ចាំទៅនិយាយចចាក់ចចុចលមើល ក្រែងលោកើតការ។

        ច្រូច  → ចច្រូច(កិ.) 

        ចាច  → ចចាច

        ចឹក  → ចចឹក(កិ.) ចឹកប្របេះរឿយៗ ត្រីចង្វាចចឹក, ត្រីចចឹកកន្ទុយ។

        ចុច  → ចចុច

        ចើង  → ចចើង(កិ.) សំដែងអាការនរនាទ, រនះរនាត់, ចើងម៉ើងដោយថ្កើងចិត្ត ចង់បុណ្យបានបាប ចចើងចង់លោភរែងបាត់ធនទៅ មានះបាត់មិត្រឥតអ្នកជាផៅខេរខឹងឃោរឃៅរមែងបាត់អង្គ។

        ច្រែត  → ចច្រែត

    ផ្នត់ដើម[ជ-]

        ជីក  → ជជីក(កិ.ឬ កិ. វិ.) ទទួលសួរ, សួរឈ្លេចឈ្លី, សួររកបាតរកជម្រៅឱ្យឃើញឬសឃើញគល់ ចុះជជីកធ្វើអ្វី? កុំសួរជជីកខ្លាំងពេក។

        ជុះ  → ជជុះ

        ជ្រក  → ជជ្រក(កិ.ឬ កិ. វិ.) ទៅរកឃើញញឹកញាប់ឥតអៀនខ្មាស់ ដើរជជ្រកពីផ្ទះមួយទៅផ្ទះមួយ។

    ផ្នត់ដើម[ញ-]

        ញ័រ  → ញញ័រ(កិ. វិ.ឬ គុ) ដែលញ័រទទ្រើកដោយរងាឬដោយខ្លាច, ដោយរងា

ញញ័រ, ដើរញញ័រ។

        ញាក់  → ញញាក់(កិ. វិ.ឬ គុ) ដែលញ័រកន្ត្រាក់រឿយៗ, ញាក់រឿយៗ។ ញញាក់ញញ័រដែលញ័រញាក់ទទ្រាក់ទ្រើក។

        ញឹម  → ញញឹម(គុ.) ជាដំណើរដែលមានដូចសើចតែមិនចេញធ្មេញ។

        ញោច  → ញញោច(ប.) ពាក្យសម្រាប់ប្រើនិយាយផ្សំជាមួយនឹងពាក្យញញាក់ ញញាក់ញញោច គឺ ញាក់ៗញោចៗ។

    ផ្នត់ដើម[ដ-]

        ដុស  → ដដុស(កិ.) ដុសរឿយៗ, កកិតរឿយៗ ក្របីដដុសបង្គោលក្នុងក្រោល។

        ដែល  → ដដែល(និ.) តែបទ១, តែទី១, ដូចដើម, ដូចមុន, ដូចពាក្យថា ការធ្វើ

ដដែលៗ, នៅកន្លែងដដែល, និយាយធម៌ដដែលដូចពីមុន។

    ផ្នត់ដើម[ត-]

        តះ  → តតះ(កិ. វិ.) តះៗញញាក់ញញ័រ។

        តេះតោះ  → តតេះតតោះ(កិ.ឬ កិ. វិ) តេះតោះរឿយៗមិនលែង រកស៊ីតតេះតតោះសោះតែនៅស្ងៀម។

        តែងតោង → តតែងតតោង(កិ. វិ.ឬ គុ.) ដែលតែងតោងរឿយៗ។

        តែតោ  → តតែតតោ(កិ. វិ.ឬ គុ.) ដែលតែតោរឿយៗ ដើរតែតតោ, ដំណើរតតែតតោ។

        ត្រុន  → តត្រុន

        ត្រឹក  → តត្រឹក

    ផ្នត់ដើម[ទ-]

        ទាក់  → ទទាក់(កិ.) អង្រួនរលាក់ ទទាក់ម្សៅ, ទទាក់កន្ទក់។

        ទះ  → ទទះ(កិ.) រលាត់ស្លាប, វាយស្លាបទន្ថើន ដូចគេទះដដែលៗ មាន់ទទះស្លាបរងាវ។

        ទាស់  → ទទាស់(កិ.) ជាដំណើរដែលទាស់ញយៗ ដដែលៗ។

        ទឹក  → ទទឹក(កិ.) ត្រូវទឹក ទទឹកភ្លៀង, ទទឹកជោក។ (គុ.) ដែលត្រូវទឹក, ដិតទឹក, ដាបជ្រាបជោកដោយទឹក សំពត់ទទឹក, អាវទទឹក។

        ទ្រប  → ទទ្រប(កិ.ឬ កិ. វិ) ទ្រមៗចូល។

        ទ្រឹប  → ទទ្រឹប(កិ.ឬ កិ. វិ.) ទ្រឹកៗបន្តិចៗ ខំដើរទទ្រឹកៗទៅ!។

        ទ្រេត  → ទទ្រេត()ទេទទាបទៅជិតទ្រេដួល ដើរទទ្រេតត្រូតដូចមនុស្សស្រវឹង។

        ធាក់  → ទធាក់(កិ. កិ. វិ.) ធាក់កន្ត្រាក់ឬធាក់កន្ត្រាក់រឿយៗ ទធាក់ជើង, ដេកទធាក់។

    ផ្នត់ដើម[ប-] [ប៉-]

        បក់  → បបក់(កិ.) យកកន្សែងឬសំបត់បក់បោយកោយចូលទៅដោយល្បូង, ដោយថ្នម, ដោយសោះអន្ទង, ដោយនឹករលឹក។ បោះខ្សែសន្ទូចវែងដែលចងឬដោតនុយទាញអូសលើទឹកល្បូងបញ្ឆោតមច្ឆជាតិ ឱ្យត្របាក់ហើយវាត់ឡើង បបក់ត្រីរ៉ស់។ បបក់ព្រលឹង បក់បោយហៅព្រលឹងឬយោងអន្ទងព្រលឹងកូនក្មេងតូចដែលដួលឬដែលភ្ញាក់ខ្លាច, ឱ្យស្រាកភ័យ, ដោយបញ្ចេញសូរពីម៉ាត់ឮ បក់ៗ។

        ប្លោត  → ប៉ប្លោត(កិ. វិ.) ប្លោតៗរឿងៗ កង្កែបលោតប៉ប្លោត។

        ផង់  → ប៉ផង់(គុ.) ដែលផង់ក្រៃពេក ខ្សាច់ប៉ផង់, សម្បុរប៉ផូរប៉ផង់ សម្បុរផង់ម៉ដ្ឋខៃ។

        ផស  → ប៉ផស(ឧ.) សូរឮផសៗរឿយៗ។

        ផាង  → ប៉ផាង(ឧ.) សូរឮផាងៗរឿយៗ, ឮផាងៗផ្ទួនៗ។

        ផុក  → ប៉ផុក(កិ. វិ.) ផុកៗផ្ទួនៗ ញ័រពោះប៉ផុក។

        ផុត  → ប៉ផុត(កិ. វិ.) ចាប់ផុតៗ, ខ្វះតែបន្តិចទៀតនឹងដល់នឹងទាន់ ដេញចាប់ប៉ផុត, មកប៉ផុតនឹងទាន់។ ប៉ផុតប៉ផើយឬប្រផុតប្រផើយ រលិបរលោងស្ទើរខ្វះស្ទើរគ្រាន់ ម្ហូបប៉ផុតប៉ផើយ។

        ផូង  → ប៉ផូង(ឧ.) សូរឮផូងៗផ្ទួនៗ។

        ផូស  → ប៉ផូស(ឧ.) សូរឮផូសៗរឿយៗ។

        ផែត  → ប៉ផែត(ឧ.) សូរឮផែតៗរឿយៗ ព្រួសប៉ផែត។

        ផ្ងើក  → ប៉ផ្ងើក(កិ. វិ.) ផ្ងើកៗរឿយៗ ងោកប៉ផ្ងើក។

        ផ្ចប់  → ប៉ផ្ចប់(ឧ.) សូរឮផ្ចប់ៗរឿយៗ ជញ្ជក់មាត់ប៉ផ្ចប់។

        ផ្ញាច់  → ប៉ផ្ញាច់(ឧ.) សូរឮផ្ញាច់ៗរឿយៗ ទំពាប៉ផ្ញាច់, ទំពាស្លាបប៉ផ្ញាច់មិនដាច់ពីមាត់(ម. ព.)។

        ផ្ញាញ  → ប៉ផ្ញាញ(កិ. វិ.) ផ្ញាញៗរឿយៗ ទំពាប៉ផ្ញាញ។

        ផ្ញោញ  → ប៉ផ្ញោញ(កិ. វិ.) ផ្ញោញៗរឿយៗ ទំពាបាយប៉ផ្ញោញ។

        ផ្ដឺត  → ប៉ផ្ដឺត(កិ. វិ.ឬ គុ.) ផ្ដឺតៗក្រៃពេក។

        ផ្អឹះ  → ប៉ផ្អឹះ(កិ. វិ.) ដែលផ្អឹះៗមិនដាច់ ព្រួយចិត្តប៉ផ្អឹះ នឹងព្រួយផ្អឹះមិនស្រាក។

        ផ្អឹប  → ប៉ផ្អឹប(កិ. វិ.) ដែលផ្អឹបៗ រឿយៗ។

        ផ្អុក  → ប៉ផ្អុក(កិ. វិ.) ដែលផ្ងុកៗរឿយៗព្រោះភ័យ, ព្រោះព្រួយ ភ័យប៉ផ្អុក។

        ផ្អូក  → ប៉ផ្អូក(កិ. វិ.) ដែលផ្អូកនឹករឿយៗ។

        ផ្អូស  → ប៉ផ្អូស

        ផ្អៀច  → ប៉ផ្អៀច(គុ.) ដែលសើមជ្រាយរអៀច, ដីសើមប៉ផ្អៀច, នំកូរជ្រាយ

ប៉ផ្អៀច(ប្រើជាប៉ផ្ដៀច (ជើង ដ) ក៏បានតាមទម្លាប់ប្រើផ្សេងគ្នា)។

        ផ្អេះ  → ប៉ផ្អេះ()

        ផ្អែប  → ប៉ផ្អែប(កិ. វិ.) ដែលផ្អែបៗរឿយៗ យំប៉ផ្អែប, បាយពុះប៉ផ្អែប។

        ប៉ាច់   → ប៉ប៉ាច់(គុ.) ដែលជ្រាយពពុលជាន់ទៅរអិលសូរប៉ាច់ៗ ដីសើមប៉ប៉ាច់, មិនដឹងជាបង្ខំទៅធ្វើអ្វីទេ បើដីរអិលប៉ប៉ាច់យ៉ាងនេះ!។

        ប៉ិល   → ប៉ប៉ិលមើលពាក្យ ប៉ប្រិល។

        ប៉ែះ  → ប៉ប៉ែះ(កិ. វិ.) ដែលបញ្ចេញសម្តីបែះៗរឿយៗ ឆ្លើយប៉ប៉ែះ, និយាយប៉ប៉ែះ។

        ប៉ោច  → ប៉ប៉ោច(កិ. វិ.) ដែលបញ្ចេញសម្តីប៉ោចៗ រឿយៗ និយាយប៉ប៉ោច, ប្រាប់ប៉ប៉ោច។

        បោស  → បបោស(កិ.) បោសថ្នមៗរឿយៗ។

        ប្រាច់  → ប៉ប្រាច់(ឧ.) សូរឮប្រាច់ៗរឿយៗ។

        ប្រាវ  → ប៉ប្រាវ(ឧ.) សូរឮប្រាវៗរឿយៗ។

        ប្រុយ  → ប៉ប្រុយ(កិ. វិ.) ប្រុយៗមិនដាច់ រលឹមប៉ប្រុយ។

        ប្រូង  → ប៉ប្រូង(ឧ.) សូរឮប្រូងៗរឿយៗ ដោយលុយទឹកឬកញ្ជ្រោកទឹក ខំដើរលុយទឹកប៉ប្រូង។

        ប្រូច  → ប៉ប្រូច(កិ. វិ.) ដែលចេញប្រូចៗជាបន្តៗគ្នាមិនដាច់ ចេញប៉ប្រូច។

        ប្រេះ  → ប៉ប្រេះ(គុ.) ដែលទើបប្រេះខ្លះបន្តិច(ចំពោះតែដើមស្រូវផើម) សូវប៉ប្រេះ គឺស្រូវដែលបែកដង្ហើមហៀបនឹងចេញផ្កា។

        ប្លក់  → ប៉ប្លក់(ឧ.) សូរឮប្លក់ៗរឿយៗ។ ប៉ប្លិកប៉ប្លក់ គុ. ប្លិកប្លក់ពន់ពេកឬកពាប៉ប្លិកប៉ប្លក់។

        ប្លឺម  → ប៉ប្លឺម(កិ. វិ.) ប្លឺមៗបាត់ឃើញៗ ដើរប៉ប្លឺមក្នុងព្រៃតែម្នាក់ឯង។

        ប្លូក  → ប៉ប្លូក(ឧ.) ដែលឮសូរប្លូកៗរឿយៗមមិនដាច់ លុយទឹកប៉ប្លូក។

        ប្លើក  → ប៉ប្លើក(កិ.វិ.) ប្លើកៗរឿយៗ, ប្លើកចុះប្លើកឡើង ដើរប៉ប្លាក់ប្លើក, ងោក

ប៉ប្លើក(ម. ព. សើកប៉ប្លើកទៀតផង)។

        ផ្ចប់  → ប៉ផ្ចប់(ឧ.) សូរឮផ្ចប់ៗរឿយៗ ជញ្ជក់មាត់ប៉ផ្ចប់។

        ផ្អែប  →ប៉ផ្អែប(កិ. វិ.) ដែលផ្អែបៗរឿយៗ យំប៉ផ្អែប, បាយពុះប៉ផ្អែប។

        ប៉ះ  → ប៉ប៉ះ(កិ.) ធ្វើឱ្យប៉ះ, ផ្សែផ្សំ។

        បក់  →បបក់(កិ.) យកន្សែងឬសំពត់បក់បោកកោយចូលហៅដោយល្បូង, ដោយថ្នម, ដោយសោះអន្ទង, ដោយនឹករលឹក។

        ប៉ប់   → បប៉ប់

        ប៉ាច់   → ប៉ប៉ាច់(គុ.) មាននៅខាងលើរួចហើយ។

        ប៉ិល   → ប៉ប៉ិល

        ប៉ុក  → ប៉ប៉ុក(កិ.) ននៀលឬក្រាប, ដេកនៅទីមានផង់ធូលី មាន់ប៉ប៉ុកដី, ក្មេងប៉ប៉ុកដី។

        ប៉ុប  → ប៉ប៉ុប មានរួចនៅខាងលើ។

        ប៉ែះ  → ប៉ប៉ែះមានរួចនៅខាងលើ

        ប៉ោច  → ប៉ប៉ោច មានរួចនៅខាងលើ

        បោស  → បបោស មានរួចនៅខាងលើ

        ប្រច  → ប៉ប្រច (ឧ.) សូរឮប្រចៗរឿយៗ រាកប៉ប្រច។

        ប្រស  → ប៉ប្រស(ឧ.) សូរឮប្រសៗរឿយៗ ពត់ខ្លួនលាន់សរសៃប៉ប្រស។

        ប្រាច់  → ប៉ប្រាច់ មានខាងលើរួចហើយ។

        ប្រាវ  → ប៉ប្រាវ មានខាងលើរួចហើយ។

        ប្រិច  → ប៉ប្រិច(កិ.) កម្រើកត្របកភ្នែកបើកបិទៗយ៉ាងរហ័ស ប៉ប្រិចភ្នែក។ (ឧ.)សូរឮប្រិចៗឬប្រិបៗរឿយៗ។ និយាយថា ប៉ប្រឹបឬ សស្រឹបក៏បាន(តាមសូរឮដែល កំណត់បានខុសគ្នា)។

        ប្រិញ  → ប៉ប្រិញ(គុ.) ដែលក្រហមរេញ ស្មៅក្រហមប៉ប្រិញ, សំណាបក្រហម

ប៉ប្រិញ។

        ប្រិល  → ប៉ប្រិល

        ប្រុន  → ប៉ប្រុន(កិ. វិ.ឬគុ.) ប្រុនៗរឿយៗ រងាប៉ប្រុន, ឈរឱបដៃប៉ប្រុនអាចហៅថា(ត្រុន)ក៏បាន។

        ប្រុយ  → ប៉ប្រុយ(កិ. វិ.) ប្រុយៗមិន

        ប្រូង  → ប៉ប្រូង(ឧ.) មាននៅខាងលើ។

        ប្រូច  → ប៉ប្រូច(ឧ.) មាននៅខាងលើ។

        ប្រូស  → ប៉ប្រូស(ឧ.) មាននៅខាងលើ។

        ប្រេះ  → ប៉ប្រេះ(គុ.) ដែលទើបប្រេះខ្លះបន្តិច(ចំពោះតែដើមស្រូវផើម) សូវប៉ប្រេះ គឺស្រូវដែលបែកដង្ហើមហៀបនឹងចេញផ្កា។

        ប្រោក  → ប៉ប្រោក(ឧ.) សូរឮប្រោកៗរឿយៗ។

        ប្លក់  → ប៉ប្លក់(ឧ.) សូរឮប្លក់ៗរឿយៗ។ ប៉ប្លិកប៉ប្លក់ គុ. ប្លិកប្លក់ពន់ពេកឬកពាប៉ប្លិកប៉ប្លក់។

        ប្លាច់  → ប៉ប្លាច់

        ប្លាញ  → ប៉ប្លាញ(កិ. វិ.ឬ គុ.) ដែលប្លាញៗពន់ពេកនិយាយប៉ប្លាយ, មាត់រអិលប៉ប្លាញ។

        ប្លិច  → ប៉ប្លិច

        ប្លឺម  → ប៉ប្លឺម(កិ. វិ.) ប្លឺមៗបាត់ឃើញៗ ដើរប៉ប្លឺមក្នុងព្រៃតែម្នាក់ឯង។

        ប្លុង  → ប៉ប្លុង(គុ.) ដែលប្លុងៗបាត់ឃើញៗឬដែលមើលទៅឃើញត្រឡុងម្តងៗ មើលទៅឃើញភ្លើងប៉ប្លុង។ 

        ប្លូក  → ប៉ប្លូក(ឧ.) ដែលឮសូរប្លូកៗរឿយៗមមិនដាច់ លុយទឹកប៉ប្លូក។

        ប្លើក  → ប៉ប្លើក(កិ. វិ.) ប្លើកៗរឿយៗ, ប្លើកចុះប្លើកឡើង ដើរទៅប៉ប្លើក,ងោក

ប៉ប្លើក(ម.ព. សើកប៉ប្លើកទៀតផង)។

        ប្លោញ  → ប៉ប្លោញ(កិ. វិ.) ប្លោញៗរឿយៗ ទំពាប៉ប្លោញ។

        ប្លោត  → ប៉ប្លោត(កិ. វិ.) ប្លោតៗរឿងៗ កង្កែបលោតប៉ប្លោត។

        ផង់  → ប៉ផង់(គុ.) ដែលផង់ក្រៃពេក ខ្សាច់ប៉ផង់, សម្បុរប៉ផូរប៉ផង់ សម្បុរផង់ម៉ដ្ឋខៃ។

        ផស  → ប៉ផស(ឧ.) សូរឮផសៗរឿយៗ។

        ផាង  → ប៉ផាង(ឧ.) សូរឮផាងៗរឿយៗ, ឮផាងៗផ្ទួនៗ។

        ផុក  → ប៉ផុក(កិ. វិ.) ផុកៗផ្ទួនៗ ញ័រពោះប៉ផុក។

        ផុត  → ប៉ផុត(កិ. វិ.) ចាប់ផុតៗ, ខ្វះតែបន្តិចទៀតនឹងដល់នឹងទាន់ ដេញចាប់ប៉ផុត, មកប៉ផុតនឹងទាន់។ ប៉ផុតប៉ផើយឬប្រផុតប្រផើយ រលិបរលោងស្ទើរខ្វះស្ទើរគ្រាន់ ម្ហូបប៉ផុតប៉ផើយ។

        ផូង  → ប៉ផូង(ឧ.) សូរឮផូងៗផ្ទួនៗ។

        ផូស  → ប៉ផូស(ឧ.) សូរឮផូសៗរឿយៗ។

        ផែត  → ប៉ផែត(ឧ.) សូរឮផែតៗរឿយៗ ព្រួសប៉ផែត។

        ផ្ងើក  → ប៉ផ្ងើក(កិ. វិ.) ផ្ងើកៗរឿយៗ ងោកប៉ផ្ងើក។

        ផ្ញាច់  → ប៉ផ្ញាច់(ឧ.) សូរឮផ្ញាច់ៗរឿយៗ ទំពាប៉ផ្ញាច់, ទំពាស្លាបប៉ផ្ញាច់មិនដាច់ពីមាត់(ព. ព.)។

        ផ្ញាញ  → ប៉ផ្ញាញ(កិ. វិ.) ផ្ញាញៗរឿយៗ ទំពាប៉ផ្ញាញ។

        ផ្ញោញ  → ប៉ផ្ញោញ(កិ. វិ.) ផ្ញោញៗរឿយៗ ទំពាបាយប៉ផ្ញោញ។

        ផ្ដឺត  → ប៉ផ្ដឺត(កិ. វិ.ឬ គុ.) ផ្ដឺតៗក្រៃពេក។

        ផ្អឹះ  → ប៉ផ្អឹះ(កិ. វិ.) ដែលផ្អឹះៗមិនដាច់ ព្រួយចិត្តប៉ផ្អឹះ នឹងព្រួយផ្អឹះមិនស្រាក។

        ផ្អឹប  → ប៉ផ្អឹប(កិ. វិ.) ដែលផ្អឹបៗ រឿយៗ។

        ផ្អុក  → ប៉ផ្អុក(កិ. វិ.) ដែលផ្ងុកៗរឿយៗព្រោះភ័យ, ព្រោះព្រួយ ភ័យប៉ផ្អុក។

        ផ្អូក  → ប៉ផ្អូក(កិ. វិ.) ដែលផ្អូកនឹករឿយៗ។

        ផ្អូស  → ប៉ផ្អូស

        ផ្អៀច  → ប៉ផ្អៀច(គុ.) ដែលសើមជ្រាយរអៀច, ដីសើមប៉ផ្អៀច, នំកូរជ្រាយ

ប៉ផ្អៀច(ប្រើជាប៉ផ្ដៀច (ជើង ដ) ក៏បានតាមទម្លាប់ប្រើផ្សេងគ្នា)។

        ផ្អេះ  → ប៉ផ្អេះ

        បោស  → បបោស(កិ.) បោសថ្នមៗរឿយៗ។

    ផ្នត់ដើម[ព-]

        ពាក់  → ពពាក់(កិ.) ពាក់តម្រួតលើគ្នា, ច្រើននិយាយផ្សំជាមួយនឹងពាក្យ ពព័ន្ធ,  និងពាក្យពពួនឬប្រពួន ថា ពពាក់ពព័ន្ធ គឺពាក់ព័ន្ធលើគ្នា, ពពាក់ពពូន គឺប្រមមូលគ្នា 

ឬភ្ជុំផ្ដុំគ្នាជុំជិតពូនចុះពូនឡើង រត់ពពាក់ពពូន រត់ពូនចុះពូនោឡើងស្ទើរប៉ះទង្គិចគ្នា។

        ពាន  → ពពាន(កិ.) ពានពារលើគ្នា, ពានតម្រួតលើគ្នា គោឡើងពពានគ្នា គឺគោមួយឡើងលើគោមួយ ហើយមានគោមួយទៀតឡើងពានលើគោទី២នោះទៀត គឺឡើងបានត្រួតៗលើគ្នា២តម្រួត(គោក្របី)។

        ពុះ  → ពពុះ(ន.)កម្សូលឬព្រួចទឹកដែលប៉ោងឡើងដោយកម្លាំងប៉ះ, ទង្គិច, ខ្ពុរឡើងឬដោយកម្លាំងដេលពុះខ្ជោលឡើង ពពុះទឹក, ពពុះរលក, ពពុះបបរ, បែកពពុះមាត់, ទឹកត្នោតជុរឡើងពពុះស្កុល។ល។

        ពុរ  → ពពុរ(គុ.) ដែលពុរខ្លាំង គឺដែលពុរដោយបែកឬដោយជោរខ្លាំង, ដោយហើមខ្លាំង : ដីបែកភក់ពពុរ, បែកដីពពុរ, ស្វាយទុំជោរពពុរ, ហើមសាច់ពពុរ។ បើជា (ន.) ផងក៏បាន : ពពុរដី, ពពុរផេះឬ ពពុរដី, ពពុលផេះ។

        ពូន  → ពពូន(កិ.) ពូនចុះពូនឡើង : មនុស្សរត់ពពូន គឺពួកមនុស្សរត់ជ្រួលច្របល់ពូនស្ទើរប៉ះទង្គិចគ្នា(ប្រើជា ប្រពូន វិញក៏មាន)។

        ពួក  → ពពួក(ន.) ពួក, បន, ហ្វូង, ប្រជុំដោយមានចំនួនច្រើន ដោយឡែកៗ ទីទៃៗពីគ្នា : ពពួកសត្វ, ពពួកជនឬ ពពួកសត្វ, ពពួកជន។

        ពើម  → ពពើម(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលពើមៗព្រោះងងឹតមើលមិនច្បាស់លាស់ : ងងឹតពពើម, ដើររាវពពើម។ 

        ពៀច  → ពពាច(កិ.) អាចជាវត្ថុទន់ជ្រាយឱ្យរីកទំហំឱស្មើ : ពពាចម្សៅជ្រាយ។

        ពេន  → ពពេន(កិ.ឬកិ. វិ) ការពេនពាក់លើគ្នា, ដែលពេនលើគ្នា ឬពេនចុះពេនឡើង។

        ព្រាត  → ពព្រាត(គុ.) ដែលព្រាតៗរឿយៗ : រស្មីពព្រាត, ពន្លឺពព្រាត,។

        ព្រាយ  → ពព្រាយ(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលព្រាយៗរឿយៗ : ផ្កាភ្លើងពព្រាយ, ញញឹមពព្រាយ។

        ព្រិច  → ពព្រិចប

        ព្រឹម  → ពព្រឹម(កិ.) ដែលព្រឹមៗ, ដែលឃើញព្រឹមៗ : ភ្នែកពព្រឹម។

        ព្រឹស  → ពព្រឹស

        ព្រុស → ពព្រុស(គុ.) ដែលលាយចម្រុះពណ៌តែតូចៗ ផ្អុចៗ : សពព្រុស, ខ្មៅពព្រុស, ក្រហមពព្រុស។ ព.ប្រ. ចិត្តពព្រុស, សីលពព្រុស, ធម៌ពព្រុសចិត្ត, សីល, ធម៌ដែលសៅហ្មងផ្អុចៗ។

        ព្រូស  → ពព្រូស(ឧ.) សូរឮព្រូសៗរឿយៗ : មាន់បង្រះពព្រូស។

        ព្រួក  →  ពព្រួក(ឧ.) សូរឮព្រូកៗច្រើនដង(ម. ព. ប្រូកឬ ព្រូកផង)។ (គុ.) ដែលមានសាច់ពុកផុយឬស្រួយ ជាន់, ច្របាច់ឬចាក់ឮព្រួកៗឬដែលមានសាច់ព្រោក : សាច់ហើមពព្រួក។

        ព្រួច  → ពព្រួច(កិ.ឬកិ. វិ) ចេញព្រួចៗរឿយៗ, ដែលព្រួចៗច្រើនដង : ទឹកពុះពព្រួច។

        ព្រើត → ពព្រើត(កិ. វិ.) ព្រើតៗរឿយៗ : ញាក់ចិញ្ចើមពព្រើត។

        ព្រើម  → ពព្រើម(កិ.) ព្រើមខ្លាំង, ព្រើមឥតអាក់ : ធ្វើខ្លួនឱ្យនឹងធឹងបន្តិចទៅ កុំពព្រើមពេក!, ត្រីចង្វាជ្រើមពព្រើម ត្រីចង្វាច្រើនដែលជ្រើមក្នុងទឹកមើលទៅឃើញ។

        ព្រៀប  → ពព្រៀប(គុ.) ដែលពេញពៀបខ្លាំង : ទឹកឡើងពពៀបមាត់ច្រាំង។

        ភក់  → ពភក់(គុ.) ដែលមានសុទ្ធតែភក់ជ្រាយៗឥតមានទឹក : ដីភក់ៗ, ស្ទូងនៅស្រែពភក់ៗ។

        ភល  → ពភល(កិ. វិ.) ដែលចេញភលៗមក : ទឹកចេញពីររន្ធថ្មពភល។

        ភីង  → ពភីង(ឧ.) សូរឮភីងៗផ្ទួនៗ : ដេញចាប់ចោរពភីង, រត់ពភីង។

        ភឹប  → ពភឹប(ឧ.) សូរឮភឹបៗរឿយៗ : ស្លៀកសំពត់សម្លុយស្រុងហៀរកែងដើរឮសូរពភឹប គឺសំពត់ប៉ះនឹងស្មងជើងឮសូរភឹបៗ។

        ភឹល  → ពភឹល(ឧ.) សូរឮភឹលៗរឿយៗ : ហ្វូងព្រាបហើរពីដំបូលវិហារពភឹល គឺវាស្ទុះហើរបន្តគ្នាឮភឹលៗ។

        ភឺត  → ពភឺត(ឧ.) សូរឮភឺតៗផ្ទួនៗរឿយៗ : គោលង់ទឹកជំនន់ ដកដង្ហើមយ៉ាងពភឺត។

        ភឺស  → ពភឺស(ឧ.) សូរឮភឺសៗផ្ទួនៗរឿយៗ : គាត់ដកកូនឈើពភឺសអម្បាញ់មិញនេះសោះតើម្តេចក៏ថាគាត់ឈឺធ្ងន់?។

        ភុង  → ពភុង(ឧ.) សូរឮភុងៗរឿយៗ : សូរបំពង់ត្នោតរណ្តំគ្នាពភុង។

        ភូស  → ពភូស(ឧ.) សូរឮភូសៗរឿយៗ : ឮសូរធ្លាក់ឬទង្គិចអ្វីពភូសនៅត្រង់ខាងជើងផ្ទះ។

        ភ្លន  → ពភ្លន(កិ. វិ.) ភ្លនៗរឿយៗ : លេបពភ្លន។

        ភ្លឹះ  → ពភ្លឹះ(កិ. វិ.) ដែលភ្លឹះៗរឿយៗ : ធ្វើការពភ្លឹះ, អង្គុយពភ្លឹះទាល់ព្រឹក។

        ភ្លឹម  → ពភ្លឹម(គុ.) ដែលភ្លឹមៗ : ភ្នែកពភ្លឹម គឺភ្នែកដែលបើកព្រឹមៗ។

        ភ្លុក  → ពភ្លុក(ឧ.) សូរឮភ្លុកៗច្រើនដង។

        ភ្លុង  → ពភ្លុង(ឧ.) សូរឮភ្លុងៗរឿយៗ។

        ភ្លូក  → ពភ្លូក

        ភ្លើ  → ពភ្លើ(កិ. វិឬគុ.) ដែលភ្លើៗ ខុសបែបបទ :ឬកពភ្លើ, មនុស្សពភ្លើ, ដើរមកពភ្លើ។

        ភ្លើក  →ពភ្លើក(កិ. វិ.ឬគុ.) ដែលភ្លើកៗញើបៗ : ដំណើរពភ្លើក, ដើរពភ្លើក។

        ភ្លៀក  → ពភ្លៀក(កិ. វិ) ដែលភ្លៀកៗរឿយៗ : អង្គុយពពភ្លៀក, មើលពភ្លៀក។

        ភ្លែត  → ពភ្លែត(កិ. វិ.) ដែលភ្លែតៗរឿយៗ : ចេញអណ្តាតភ្លើងពភ្លែត។

        ភ្លែល  → ពភ្លែល(កិ. វិ.) ដែលភ្លែតៗរឿយៗ។

(សូមអធ្យាស្រ័យផងមិនអាចសម្រាយន័យនៃពាក្យទាំងអស់បានទេ មេត្តាស្វែងរកពាក្យនៅក្នុងវចនានុក្រមដើម្បីទុកជាចំណេះដឹងសម្រាប់អ្នកសិក្សាភាសាខ្មែរ សូមអរគុណ!!)

    ផ្នត់ដើម[ម-]

        មី  → មមី

        មឹះ  → មមឹះ

        មើក  → មមើក

        មៃ  → មមៃ

    ផ្នត់ដើម[រ-]

        កម  → រកម

        កឹក  → រកឹក

        កូត  → រកូត

        កៀស  → រកៀស

        ខក  → រខក

        ខក់  → រខក់

        ខាក  → រខាក

        ខិត  → រខិត

        ខូស  → រខូស

        ខែះ  → រខែះ

        គឹង  → រគឹង

        គើម  → រគើម

        ឃិកឃុក  → រឃិករឃុក

        ឃិងឃុង  → រឃិងរឃុង

        ឃុកឃាក់  → រឃុករឃាក់

        ឃុង  → រឃុង

        ឃុងឃាំង  → រឃុរឃាំង

        ងំ  → រងំ

        ងាក់ងើ  → រងាក់រងើ

        ង៉ាក់ង៉ើក  → រង៉ាក់រង៉ើក

        ងាប់  → រងាប់

        ង៉ឺត  → រង៉ឺត

        ងុម  → រងុម

        ង៉ូវ  → រង៉ូវ

        ងេងើ  → រងេរងើ

        ង៉ែ  → រង៉ែ

        ងោក  → រងោក

        ឆេតឆូត  → រឆេតរឆូត

        ញម  → រញម

        ញ៉ិបញ៉ុប  → រញ៉ិបរញ៉ុប

          ញ៉េចញ៉ាច  → រញ៉េចរញ៉ាច

        ញ៉េចញ៉ូច  → រញ៉េចរញ៉ូច

        ញ៉ែ  → រញ៉ែ

        ដាច់  → រដាច់

        ដាច់ដោច  → រដាច់រដោច

        ដឹក  → រដឹក

        ដុប  → រដុប

        ដោះ  → រដោះ

        ណិងណុង  → រណិងរណុង

        តិបតុប  → រតិបរតុប

        ទើស  → រទើស

        ហែក  → រហែក

        អៀច  → រអៀច

        អេចអូច  → រអេចរអូច

         អេះអុះ  → រអេះរអុះ            

    ផ្នត់ដើម[ល-]

        លៃ  → លលៃ

    ផ្នត់ដើម[ស-]

        សឹក  → សសឹក

        សុល  → សសុល

        សៀរ  → សសៀរ

        សោះ  → សសោះ

        ស្រិច  → សស្រិច

        ស្រិប  → សស្រិប

        ស្រឹង  → សស្រឹង

        ស្រុច  → សស្រុច

        ស្រ៊ុប  → សស្រ៊ុប

        ស្រូស  → សស្រូស

        ស្រោក  → សស្រោក

        ស្លក់  → សស្លក់

        ស្លន់  → សស្លន់

        ស្លើត  → សស្លើត

        ស្លោ  → សស្លោ

        សិត  → សសិត។

    ទម្រង់(ពស-)មានច្រើនបែបដូចជា៖ [ក្រ-], [គ្រ -], [ច្រ-], [ជ្រ-], [ត្រ-], [ទ្រ-] [ប្រ-], [ព្រ-], [ស្រ-], [វ្រ-], [អ'ង-], [អ'ញ-], [អ'ន-], [អ'ម-]។ 

    ផ្នត់ដើម[ក្រ-]

        ចាប់  → ក្រចាប់   

        វាត់  → ក្រវាត់

        វីវក់  → ក្រវិកក្រវក់

        ជាំ  → ក្រជាំ

        ញី  → ក្រញី

        ញ៉ឹង  →  ក្រញឹង

        ញឹប  → ក្រញឹប

        ញ៉ុច  → ក្រញ៉ុច

        ញ៉ុញ  → ក្រញុញ

        ទាំង  → ក្រទាំង

        ពង  → ក្រពង

        ពាត់  →ក្រពាត់

        ពុល  → ក្រពុល

        ពេញ  → ក្រពេញ

        ម៉ាច  → ក្រមាច

        មឹប  → ក្រមឹប

        ម៉ឺម  → ក្រមឺម

        ម៉ៅ  → ក្រម៉ៅ

        លឹប  → ក្រឡឹប

        វង់  → ក្រវង់

        វៀច  → ក្រវៀច

        វេច  → ក្រវេច

        ហល់  → ក្រហល់

        ឡែត  → ក្រឡែត

        អឺត  → ក្រអឺត               

        អុច  →ក្រអុច

    ផ្នត់ដើម[គ្រ-]

        ជូរ  → គ្រជូរ

        ជាំ  → គ្រជាំ

        ញេច  → គ្រញិច

        ញែង  → គ្រញែង

        លុក  → គ្រលុក

        វាត់  → គ្រវាត់

        វាស  → គ្រវាស

        វៀច  → គ្រវៀច

        វៀន  → គ្រវៀន

        ហ៊ឹម  → គ្រហឹម

        ហួច  → គ្រហួច

        ញឹក  → គ្រញឹក

        មើម  → គ្រមើម

    ផ្នត់ដើម[ច្រ-]

        ង៉ក់  → ច្រងក់

        ម៉ក់  → ច្រមក់

        មូល  → ច្រមូល

        លើស  → ច្រឡើស

        លោត  → ច្រឡោត

        វ៉ែប  → ច្រវែប

        ឡំ(លាយឡំ) → ច្រឡំ

        ឡឹង  → ច្រឡឹង

        ឡូក  → ច្រឡូក

        អូស  → ច្រអូស

        បល់  → ច្របល់

        បូក  → ច្របូក

        ពើង  → ច្រពើង

    ផ្នត់ដើម[ជ្រ-]

        ងក់  → ជ្រងក់

       ងំ  → ជ្រងំ

        មុជ  → ជ្រមុជ

    ផ្នត់ដើម[ត្រ-]

        កង  → ត្រកង

        បាញ់  → ត្របាញ់

        ងើល  → ត្រងើល

        ឈឹង  → ត្រឈឹង

        ដាប  → ត្រដាប

        ដុស  → ត្រដុស

        ដួច  → ត្រដួច

        ដោះ  → ត្រដោះ

        ដោក  → ត្រដោក

        បក  → ត្របក

        បាញ់  → ត្របាញ់

        ម៉ង់(ម៉ង់ៗ) → ត្រមង់

        មូល  → ត្រមុល

        មូល  → ត្រមោល

        មោង  → ត្រមោង

        សង  → ត្រសង

        សាយ  → ត្រសាយ

        សុល  → ត្រសុល

        សុស  → ត្រសុស

        ឡប់  → ត្រឡប់

    ផ្នត់ដើម[ទ្រ-]

        គោះ  → ទ្រគោះ

        មាំង  → ទ្រមាំង

        វះ  → ទ្រវះ

        វៀច  → ទ្រវៀច

        វែង  →ទ្រវែង

        ហ៊ឹង  → ទ្រហឹង

        ហោ  → ទ្រហោ

    ផ្នត់ដើម[ប្រ-]

        កប  → ប្រកប

        កល់  → ប្រកល់

        កាច់  → ប្រកាច់

        កាន់  → ប្រកាន់

        កាប់  → ប្រកាប់

        កុន  → ប្រកុន

        កើយ  → ប្រកើយ

        កៀក  → ប្រកៀក

        កោះ  → ប្រកោះ

        ខាំ  → ប្រខាំ

        គង  → ប្រគង

        គរ  → ប្រគរ

        ចាំ  → ប្រចាំ

        ចាក់ →ប្រចាក់

        ចាប់  → ប្រចាប់

        ចឹក  → ប្រចឹក

        ចួន/ជួន  → ប្រចួន/ប្រជួន

        ចួប  → ប្រចួប

        ចោម  → ប្រចោម

        ឆាំង  → ប្រឆាំង

        ជាប់  → ប្រជាប់

         ជុំ  → ប្រជុំ

        ជែង  →ប្រជែង

        ជ្រួស  → ប្រជ្រួស

        ជ្រៀត  → ប្រជ្រៀត

        ឈម  → ប្រឈម

        ឈ្លោះ  → ប្រឈ្លោះ

        ញាប់  → ប្រញាប់

        ញឹក  → ប្រញឹក

        ដំ  → ប្រដំ

        ដាល់  → ប្រដាល់

        ដិត  → ប្រដិត

        ដិត  → ប្រដិត

        ដូច  → ប្រដូច

        ដេញ  → ប្រដេញ

        ដោត  →ប្រដោត

        ដោល  → ប្រដោល

        តប់  → ប្រតប់

        តោក  → ប្រតោក

        តោង  → ប្រតោង

        ថួន  → ប្រថួន

        ទង់  → ប្រទង់

        ទល់  → ប្រទល់

        ទាក់  → ប្រទាក់

        ទាញ  → ប្រទាញ

        ទាល់  → ប្រទាល់

        ទាស់  → ប្រទាស់

        ទើស  →ប្រទើស

        ធាក់  → ប្រធាក់

        បិច  → ប្របិច

        បៀត  → ប្របៀត

        បេះ  → ប្របេះ

        បែក  → ប្របែក

        បោច  →ប្របោច

        ផាត់  → ប្រផាត់

        ផុត  → ប្រផុត

        ផូរ  → ប្រផូរ

        ផេះ  → ប្រផេះ

        ផ្នូល  → ប្រផ្នូល

        ពាក់  → ប្រពាក់

        ពាន  → ប្រពាន

        ពូន  → ប្រពូន

        ភើច  → ប្រភើច

        មុម  → ប្រមុម

        មូល  → ប្រមូល

        មើល  → ប្រមើល

        ម៉ោក  → ប្រមោក

        លង  → ប្រលង

        លូក  → ប្រលូក

        វាយ  → ប្រវាយ

        វែង  → ប្រវែង

        សាច  → ប្រសាច

        ហាក់  → ប្រហាក់

        ហែក  → ប្រហែក

        អូស  → ប្រអូស

        ឱប  → ប្រឱប

        កាក់  → ប្រកាក់

        កិត  → ប្រកិត

        ឆេះ  → ប្រឆេះ

        ជាប់  → ប្រជាប់

        ជួស  → ប្រជួស

    ផ្នត់ដើម[ស្រ-]

        កាក  → ស្រកាក

        ងាក  → ស្រងាក

        តឹក  → ស្រតឹក

        ទន់  → ស្រទន់

        បក់  → ស្របក់

        បាំង  → ស្របាំង

        ប៉ើក  → ស្រប៉ើក

        ពាប់  → ស្រពាប់

        ពិល  → ស្រពិល

        ពៀប  → ស្រពាប

        ម៉ុយ  → ស្រមុយ

        មូល  → ស្រមូល

        ម៉ើង  → ស្រមើង

        លះ  → ស្រលះ

        លាប  →ស្រលាប

        លឹប  → ស្រលឹប

        លុង  → ស្រលុង

        លូន  → ស្រលូន

        អាប់  → ស្រអាប់

        អែម  → ស្រអែម

    ផ្នត់ដើម[វ្រ-]

    ផ្នត់ដើម[អ'ង-]

        កុញ  → អង្កុញ

        ក្រត  → អង្ក្រត

        គប់  → អង្គប់

        គុល  → អង្គុល

        រុត  → អង្រុត

        វែង  → អង្វែង

        រូស  → អង្រូស

    ផ្នត់ដើម[អ'ញ-]

        ជុល  → អញ្ជុល

        ចង  →អញ្ចង

    ផ្នត់ដើម[អ'ន-]

        តយ(តយង៉យ)  → អន្តយ

        ត្រត  → អន្ត្រត

        ត្រឹក  → អន្ត្រឹក

        ត្រើក  → អន្ត្រើក

        ទ្រក់  → អន្ទ្រក់

        ទ្រត  → អន្ទ្រត

        ទ្រាក  → អន្ទ្រាក

        ដោត  → អណ្ដោត

        ត្រាក់  → អន្ត្រាក់

        ត្រុក  → អន្ត្រុក

        ត្រោក  → អន្ត្រោក

        ថម(ថមថយ) → អន្ថម

        ទាក់  → អន្ទាក់

        ទ្រក់  → អន្ទ្រក់

        ទ្រាក  → អន្ទ្រាក

        ទ្រឺត  → អន្ទ្រឺត

        ទ្រុក  → អន្ទ្រុក

        ទ្រើត  → អន្ទ្រើត

        ទ្រើម  → អន្ទ្រើម

        លង់  → អន្លង់

        លីង  → អន្លីង

    ផ្នត់ដើម[អ'ម-]

        បុក  → អំបុក

        ពាស → អំពាស

        ពុះ  → អំពុះ/អម្ពុះ

        ប៉ើក  → អំប៉ើក

        បែង  → អំបែង

        បោស  → អំបោស។      

ទម្រង់(ពសព-)

        មានច្រើនដូចជា [ក'ង-] [ក'ន-] [ក'ម-] [ប'ន-] [ប'ណ-] [ប'ញ-] [ប'ម-] [ព'ន-] [រ'ម-]។

    ផ្នត់ដើម​[ក'ង-]

        កុញ →  កង្កុញ

        កួច →  កង្កួច

        ខើញ → កង្ខើញ

        វល់ →  កង្វល់

        វៀច  → កង្វៀច

    ផ្នត់ដើម​[ក'ញ-]

        ចាស់ → កញ្ចាស់

        ឆត →  កញ្ឆត

        ច្រឹក →  កញ្ច្រឹក

        ច្រែង → កញ្ច្រែង

        ឆក់ →  កញ្ឆក់

        ឆិត →  កញ្ឆិត

        ឆែវ →  កញ្ឆែវ

        ឆោត → កញ្ឆោត

        ជួ →  កញ្ជួ

        ជ្រៀវ → កញ្ជ្រៀវ

        ឈូស → កញ្ឈូស

    ផ្នត់ដើម​[ក'ន-]

        ត្រង →  កន្ត្រង

        ដក់ →  កណ្ដក់

        ដាច →  កណ្ដាច

        ត្រាក → កន្ត្រាក

        ដាច់ →  កណ្ដាច់

        ទួល →  កន្ទួល

        ទ្រម →  កន្ទ្រម

        ទ្រុប →  កន្ទ្រុប

        ទ្រួក →  កន្ទ្រួក

        ធាត់ →  កន្ធាត់

        ធុច →  កន្ធុច

        ធុល →  កន្ធុល

        តើយ →  កន្តើយ

    ផ្នត់ដើម​[ក'ម-]

        បាប →  កំបាប

        ព្រើល → កំព្រើល

        ជាប់ →  កម្ជាប់

        បាក់ →  កំបាក់

        បាំង →  កំបាំង

        ប៉ាត →  កំប៉ាត

        បាប →  កំបាប

        ប៉េង → កំប៉េង

        បែក →  កំបែក

        ប៉ោង → កំប៉ោង

        ផិត → ​ កំផិត

        ពក →  កំពក

        ពក[ម-]​ + ព្រើល →កំព្រើល

        ពយ →  កំពយ

        ពុក →  កំពុក

        ពើង →  កំពើង

        ពៀច → កំពៀច

        ភរ →  កំភរ

        ភូត →  កំភូត

        រាប →  កម្រាប

        រើប →  កំរើប

        ហល់ → កំហល់

    ផ្នត់ដើម​[ក'ល-]

    ផ្នត់ដើម​[គ'ន-]

        លាក់ → គន្លាក់

        លាស់ → គន្លាស់

    ផ្នត់ដើម​[គ'ម-]

        រេច →  គំរេច

        រូ →  គំរូ

        រិះ →  គម្រិះ

        រឹល​  →  គំរឹល

    ផ្នត់ដើម​[ច'ង-]

        កៀស → ចង្កៀស

        វែក →  ចង្វែក

        គ្រោង → ចង្គ្រោង

        ហូរ →  ចង្ហូរ

        អូរ →  ចង្អូរ

    ផ្នត់ដើម​[ច'ន-]

        ទាស់ → ចន្ទាស់

        ទល់ → ចន្ទល់

    ផ្នត់ដើម​[ច'ម-]

        កាង → ចំកាង

        កោង → ចំកោង

        ខែង → ចំខែង

        តើត → ចំតើត​

        ទយ → ចំទយ

        ទាញ → ចំទាញ

        ទាស់ → ចំទាស់

        ទើត → ចំទើត

        ទើស → ចំទើស

        ទែង → ចំទែង

        បង → ចំបង

        ប្រាវ → ចំប្រាវ

        ពើប → ចំពើប

        ហុយ → ចំហុយ

        ហៀវ → ចំហៀវ

        អន់ → ចំអន់

        អាស → ចំអាស

        អើត → ចំអើត

    ផ្នត់ដើម​[ជ'ញ-]

        ជក់ → ជញ្ជក់

        ជាត់ → ជញ្ជាត់

        ជាន់ → ជញ្ជាន់

        ជូន → ជញ្ជូន

        ជែក → ជញ្ជែក

        ជ្រំ →  ជញ្ជ្រំ

        ជ្រាំង → ជញ្ជ្រាំង

    ផ្នត់ដើម​[ជ'ន-]

        ល →  ជន្ល

    ផ្នត់ដើម​[ជ'ម-]

        ទប់ →  ជំទប់

        ទយ → ជំទយ

        រឹត →  ជំរិត

        ទាញ → ជំទាញ

        រត់ →  ជំរត់

        រុញ →  ជំរុញ

        ទាស់ → ជំទាស់

    ផ្នត់ដើម​[ដ'ង-]

        កាប់ → ដង្កាប់

        កាវ →  ដង្កាវ

        គត់ →  ដង្គត់

        ហក់ →  ដង្ហក់

        ហែ →  ដង្ហែ

    ផ្នត់ដើម​[ដ'ន-]

        ដឹង  →  ដណ្ដឹង

        ដាំ →  ដណ្ដាំ

        ដើម →  ដណ្ដើម

    ផ្នត់ដើម​[ដ'ម-]

        ឡើង →  ដំឡើង

        បូក →  ដំបូក

    ផ្នត់ដើម​[ទ'ង-]

        គត់​  →   ទង្គត់​

    ផ្នត់ដើម​[ទ'ន-]

        ទាន់  →  ទន្ទាន់

        ទិញ​  →  ទន្ទិញ

        ទឹម  →  ទន្ទឹម

    ផ្នត់ដើម​[ត'ង-]

        [ត'ង-] + កៀប → តង្កៀប

    ផ្នត់ដើម​[ត'ល-]

    ផ្នត់ដើម​[ប'ង-]

        ក → បង្ក

        កុង → បង្កុង

        កើច → បង្កើច

        កើល → បង្កើល

        កឿង → បង្កឿង

        កេល → បង្កេល

        កែក → បង្កែក

        កោង → បង្កោង

        ក្រាប → បង្ក្រាប

        ក្រៀក → បង្ក្រៀក

        ខក → បង្ខក

        ខន → បង្ខន

        ខាក → បង្ខាក

        ខាត → បង្ខាត

        ខាន → បង្ខាន

        ខិត → បង្ខិត

        ខុស → បង្ខុស

        ខូង → បង្ខូង

        ខូច → បង្ខូច

        ខើច → បង្ខើច

        ខំ → បង្ខំ

        ខាំ → បង្ខាំ

        ខាំង → បង្ខាំង

        ខះ → បង្ខះ

        គង → បង្គង

        គរ → បង្គរ

        គាប់ → បង្គាប់

        គួរ → បង្គួរ

        គេច → បង្គេច

        គោះ → បង្គោះ

        គ្រប → បង្គ្រប

        គ្រប់ → បង្គ្រប់

        រួញ → បង្រួញ

        រួប → បង្រួប

        រួម → បង្រួម

        រៀន → បង្រៀន

        វិល → បង្វិល

        វឹក → បង្វឹក

        វៀន → បង្វៀន

        វៀះ → បង្វៀះ

        វែង → បង្វែង

        ហក → បង្ហក

        ហក់ → បង្ហក់

        ហត់ → បង្ហត់

        ហប → បង្ហប

        ហប់ → បង្ហប់

        ហល់ → បង្ហល់

        ហា → បង្ហា 

        ហាត់ → បង្ហាត់

        ហាប់ → បង្ហាប់

        ហិន → បង្ហិន

        ហិល → បង្ហិល

        ហុយ → បង្ហុយ

        ហូត → បង្ហូត

        ហូរ → បង្ហូរ

        ហួត → បង្ហួត

        ហួរ → បង្ហួរ

        ហួល → បង្ហួល

        ហួស → បង្ហួស

        ហើប → បង្ហើប

        ហើម → បង្ហើម

        ហើយ → បង្ហើយ

        ហើរ → បង្ហើរ

        ហៀរ → បង្ហៀរ

        ហេវ → បង្ហេវ

        ហែល → បង្ហែល

        ហោច → បង្ហោច

        ហោះ → បង្ហោះ

        អក → បង្អក

        អង់ → បង្អង់

        អត់ → បង្អត់

        អន់ → បង្អន់

        អរ → បង្អរ

        អស់ → បង្អស់

        អាក់ → បង្អាក់

        អាច → បង្អាច

        អាប់ → បង្អាប់

        អុរ → បង្អុរ

        អូន → បង្អូន

        អូស → បង្អូស

        អួត → បង្អួត

        អួល → បង្អួល

        អើត → បង្អើត

        អៀន → បង្អៀន

        អៀវ → បង្អៀវ

        អែន → បង្អែន

        អែប → បង្អែប

        អោត → បង្អោត

        ឱន → បង្អោន

        អៅ → បង្អៅ

        វេច → បង្វេច

        ហា → បង្ហា

        ហូរ → បង្ហូរ

        ហើម → បង្ហើម

        ហើយ → បង្ហើយ

        ហៀរ → បង្ហៀរ

        ហែប → បង្ហែប

        អាច → បង្អាច

        អែម → បង្អែម

        កើត → បង្កើត

        កើយ → បង្កើយ

        ហែ → បង្ហែ

        ការ → បង្ការ(បន្លែបង្ការ)

        កិន → បង្កិន(បង្កាច់បង្កិន)

        កៀរ →បង្កៀរ(បង្គោះបង្កៀរ)

         អែ →​ បង្អែ(បង្អែបង្អង់)

        គោល → បង្គោល

        កប់ → បង្កប់

        កាត់ → បង្កាត់

        កក → បង្កក

        កក់ → បង្កក់

        កាត់ → បង្កាត់

        ការ → បង្ការ

        កិន → បង្កិន

        កិល → បង្កិល

        កូក → បង្កូក

        កើត → បង្កើត

        កើន → បង្កើន

    ផ្នត់ដើម​[ប'ញ-]

         ចប់ →  បញ្ចប់

        ចាំ →  បញ្ចាំ

        ចាំង → បញ្ចាំង

        ចាច់ → បញ្ចាច់

        ចាល់ → បញ្ចាល់

        ចុះ →  បញ្ចុះ

        ចុក →  បញ្ចុក

        ចូល → បញ្ចូល

        ចៀស → បញ្ចៀស

        ចេះ →  បញ្ចេះ

        ចេញ → បញ្ចេញ

        ច្រក → បញ្ច្រក

        ច្រាស់ → បញ្ច្រាស

        ច្រិច → បញ្ច្រិច

        ច្រូច → បញ្ច្រូច

        ច្រោះ → បញ្ច្រោះ

        ឆាក → បញ្ឆាក

        ឆាច់ → បញ្ឆាច់

        ឆាប → បញ្ឆាប

        ឆិច →  បញ្ឆិច

        ឆិត →  បញ្ឆិត

        ឆឹក →  បញ្ឆឹក

        ឆុក →  បញ្ឆុក

        ឆួល → បញ្ឆួល

        ឆើត → បញ្ឆើត

        ឆៀង → បញ្ឆៀង

        ឆេះ →  បញ្ឆេះ

        ឆោត → បញ្ឆោត

        ជក់ →  បញ្ជក់

        ជច់ →  បញ្ជច់

        ជត →  បញ្ជត

        ជល់ → បញ្ជល់

        ជា →  បញ្ជា

        ជាក់ → បញ្ជាក់

        ជាន់ → បញ្ជាន់

        ជាប់ → បញ្ជាប់

        ជិះ →  បញ្ជិះ

        ជូន →  បញ្ជូន

        ជោះ → បញ្ជោះ

        ជោក → បញ្ជោក

        ជោរ → បញ្ជោរ

        ជ្រក → បញ្ជ្រក

        ជ្រាប → បញ្ជ្រាប

        ជ្រាល → បញ្ជ្រាល

        ជ្រិះ →  បញ្ជ្រិះ

        ជ្រុល → បញ្ជ្រុល

        ជ្រួស → បញ្ជ្រួស

        ឈប់ → បញ្ឈប់

        ឈរ → បញ្ឈរ

        ឈឺ →  បញ្ឈឺ

        ឈែល → បញ្ឈែល

        ញែម → បញ្ញែម

        ចង់ →  បញ្ចង់

        ចុក →  បញ្ចុក

        ជា →  បញ្ជា

    ផ្នត់ដើម​[ប'ន-]

        ទុំ →  បន្ទុំ

        ទាស → បន្ទាស

        ទាល → បន្ទាល

        ទាប → ​ បន្ទាប

        ទាន់ →  បន្ទាន់

        ទន់ →  បន្ទន់

        ទច់ →  បន្ទច់

​​        ទំ →  បន្ទំ

        ថោក → បន្ថោក

        ថែម →  បន្ថែម

        ថុច →  បន្ថុច

        ថយ →  បន្ថយ

        តើត →  បន្តើត

        តូច →  បន្តូច

        តុះ →  បន្តុះ

        តឹង →  បន្តឹង

        តក់ →  បន្តក់

        ត →  បន្ត

        ទុល →  បន្ទុល

        ទូល →  បន្ទូល

        ទើត →  បន្ទើត

        ទើរ →  បន្ទើរ

        ទេរ →  បន្ទេរ

        ទ្រាន់ → បន្ទ្រាន់

        ទ្រេត → បន្ទ្រេត

        ទ្រោម → បន្ទ្រោម

        ធំ →  បន្ធំ

        ធាត់​ →  បន្ធាត់

        ធូរ →  បន្ធូរ

        លឺ →  បន្លឺ

        លៀន → បន្លៀន

        សះ →  បន្សះ

        សល់ → បន្សល់

        សាត់ → បន្សាត់

​​        សាប → បន្សាប

        សាល់ → បន្សាល់

        ស៊ី →  បន្ស៊ី

        សើម → បន្សើម

        សោះ → បន្សោះ

        ឡប់ →  បន្លប់

        ឡឹម →  បន្លឹម

        តម →  បន្តម

​​        តិច →  បន្តិច

        តឹង →  បន្តឹង

        តើត →  បន្តើត

        តោង → បន្តោង

​    ​    ថើរ →  បន្ថើរ

        ថែ →  បន្ថែ

        ថែម →  បន្ថែម

        ទាត់(ទៀងទាត់) → បន្ទាត់

        ទាន់ →  បន្ទាន់

        ទាល់ → បន្ទាល់

        ទុក →  បន្ទុក

        ស៊ាំ →  បន្សាំ

    ផ្នត់ដើម​[ប'ម-]

        បង់ →  បំបង់

        បះ →  បំបះ

        ប៉ះ →  បំប៉ះ

        បត់ →  បំបត់

        បាក់ →  បំបាក់

        បាំង →  បំបាំង

        បាត់ → ​ បំបាត់

        ប៉ាន់ →  បំប៉ន

        បាន →  បំបាន

        ប៉ាន់ →  បំប៉ាន់

        បិទ →  បំបិទ

        ប៉ឹម →  បំប៉ឹម

        បួស →  បំបួស

        បៀត → បំបៀត

        បែក →  បំបែក

        បែន →  បំបែន

        បែរ →  បំបែរ

        ប៉ោង → បំប៉ោង

        បោរ →  បំបោរ

        បោល → បំបោល

        បៅ →  បំបៅ

        ប្រួម →  បំប្រួម

        ប្លេង →  បំប្លេង

        ប្លែង →  បំប្លែង

        ប្លោង → បំប្លោង

        ផត →  បំផត

        ផាយ → បំផាយ

        ផឹក →  បំផឹក

        ផុង →  បំផុង

        ផុត →  បំផុត

        ផុយ →  បំផុយ

        ផុល →  បំផុល

        ផុស →  បំផុស

        ផូរ →  បំផូរ

        ផើម →  បំផើម

        ផ្លាង →  បំផ្លាង

        ផ្លើស → បំផ្លើស

        ពក់ →  បំពក់

        ពង → ​ បំពង

        ពត់ →  បំពត់

        ពម →  បំពម

        ពាក់ →  បំពាក់

        ពាំង →  បំពាំង

        ពាន →  បំពាន

        ពារ →  បំពារ

        ពុល →  បំពុល

        ពួន →  បំពួន

        ពើង →  បំពើង

        ពៀច → បំពៀច

        ពេញ → បំពេញ

        ពេន →  បំពេន

        ពោក → បំពោក

        ពោប → បំពោប

        ពោរ →  បំពោរ

        ព្រង →  បំព្រង

        ព្រាង → បំព្រាង

        ព្រាច → បំព្រាច

        ព្រាត់ → បំព្រាត់

        ព្រុល → បំព្រុល

        ព្រៃ →  បំព្រៃ

        ភ្លាំង →  បំភ្លាំង

        ភ្លាត់ →  បំភ្លាត់

        ភ្លូក →  បំភ្លូក

        ភ្លឺ →  បំភ្លឺ

        ភ្លេច →  បំភ្លេច

        រាប →  បម្រាប

        ប៉ឹម →  បំប៉ឹម

        ផុត →  បំផុត

        ពាក់ →  បំពាក់

        ពើត →  បំពើត

    ផ្នត់ដើម​[ព'ង-]

        រត់ →  ពង្រត់

        រាប →  ពង្រាប

        រាយ →  ពង្រាយ

        រឹល →  ពង្រឹល

        វក់ →  ពង្វក់

        វាង →  ពង្វាង

    ផ្នត់ដើម​[ព'ញ-]

        ញាក់ →  ពញ្ញាក់

    ផ្នត់ដើម​[ព'ន-]

        លាត់ →  ពន្លាត់

        លត់ →  ពន្លត់

        លង់ →  ពន្លង់

        យារ →  ពន្យារ

         យល់ →  ពន្យល់

    ផ្នត់ដើម​[រ'ង-]

        កៀក  →  រង្កៀក

        កៀស →  រង្កៀស

        គោះ →  រង្គោះ

        វះ →  រង្វះ

        វង់ →  រង្វង់

        វាល់ →  រង្វាល់

        វាស់ →  រង្វាស់

    ផ្នត់ដើម​[រ'ន-]

        ដំ →  រណ្ដំ

    ផ្នត់ដើម​[រ'ម-]

        ហោក → រំហោក

        ហូរ →  រំហូរ

        ហូត →  រំហូត/ រម្ហូត

        សាយ → រំសាយ/រម្សាយ

​        លុង → រំលុង

        យោល → រំយោល

        ពុះ →  រំពុះ

        ភើក → ​ រំភើក

        ពឹង →  រំពឹង

        ប៉ើក →  រំប៉ើក

        កាច់ →  រំកាច់

        អុក →  រំអុក

        ហោក → រំហោក

        ហួត → ​ រំហួត

        សោះ →  រំសោះ

        សុស →  រំសុស

        សាយ → រំសាយ/រម្សាយ

        លេប →  រំលេប

        លេច →  រំលេច

        លើង →  រំលើង/រម្លើង

        លើក →  រំលើក

        លូត →  រំលូត/រម្លូត

        លីង →  រំលីង/រម្លីង

        លាយ → រំលាយ/រម្លាយ

        លស់ →  រំលស់/រម្លស់

        លត់ →  រំលត់/រម្លត់

        ពឹង →  រំពឹង

        ពត់ →  រំពត់

        ដោះ →  រំដោះ/ រម្ដោះ

        ងាប់ →  រំងាប់/រម្ងាប់

        ខាន →  រំខាន

        កិល →  រំកិល

    ផ្នត់ដើម​[ល'ន-]

​        លង់  →  លន្លង់

        លាម →  លន្លាម

        លឹម  →  លន្លឹម

    ផ្នត់ដើម​[ល'ម-]

        ឱន →  លំឱន

        ហោក → លំហោក

        នៅ →  លំនៅ

        នឹង →  លំនឹង

        នាច → លំនាច

    ផ្នត់ដើម​[វ'ល-]

    ផ្នត់ដើម​[ស'ង-]

        កាត់ →  សង្កាត់

        រួម →  សង្រួម

    ​    អន់  →  សង្អន់

        រែក​  →  សង្រែក

        វែង  →  សង្វែង

    ផ្នត់ដើម​[ស'ញ-]

        ជប់​  →  សញ្ជប

    ផ្នត់ដើម​[ស'ន-]

        សើម → សន្សើម

        លឹម → សន្លឹម

        ដាប → សណ្ដាប ​

        លឹម → សន្លឹម

        ដក →  សណ្ដក

        សឹម →  សន្សឹម

    ផ្នត់ដើម​[ស'ម-]

        អាង →  សំអាង

        រុក →   សំរុក

        ប៉ាត →  សំប៉ាត

        បក →   សំបក

        ដៅ →   សំដៅ

        ចត →   សំចត

        កុក →   សំកុក

        កាក →  សំកាក/សម្កាក

        កក →   សំកក/ សម្កក

        អាង →  សំអាង

        កក →   សំកក/សម្កក

ទម្រង់(ពពស-)

    ទម្រង់[ពពស-]មានតែពីរគត់ គឺ [ប្រ-]  និង[ស្រ-]។ 

        [ប្រ-] + ដាល់  → ប្រដាល់

        [ប្រ-] + ជល់  → ប្រជល់

        [ប្រ-] + កាន់  → ប្រកាន់

        [ស្រ-] + អាប់  → ស្រអាប់

        [ស្រ-] + លះ  → ស្រលះ

        [ស្រ-] + ទន់  → ស្រទន់

    ពាក្យបន្ថែមដើម

        ពាក្យបន្ថែមដើមជាពាក្យប្រើសម្រាប់បន្ថែមពីមុខនៃរបស់ពាក្យឬក៏សំនួនពាក្យមួយចំនួនដូចជាពាក្យ ការ សេក្តី ភាព។ ហើយគេបានបែងចែងជា ៣ទម្រង់គឺ៖

    ឧទាហរណ៍ ការសិក្សា សេក្តីសុខ ភាពជាមនុស្ស។

&lt;h1&gt;ផ្នត់ជែក&lt;/h1&gt;
==វិធីសាស្ត្រនៃការញែកព្យាង្គ==
គឺជាវិធីសាស្ត្រមួយសម្រាប់ធ្វើការញែកព្យាង្គឬក៏ព្យពា្ជនៈនៅក្នុងអក្សរសាស្ត្រខ្មែរដែលចេញមកពីពាក្យឬសជាច្រើន ហើយគេបានបែងចែក ជា៤ទម្ងង់៖

===លាយដោយផ្នត់ជែក===
ផ្នត់ជែក ឋិតនៅកណ្តាលពាក្យរឹស។ ផ្នត់ជែកមានបីទំរង់គឺ៖

# ព្យព្ជានៈទោល(-ព-)
## ស្រៈ + ព្យព្ជានៈ(-សព-)  និង(-ស/ព-)
## ស្រៈ + ព្យព្ជានៈ + ព្យព្ជានៈ(-ពស/ព-)                                                   

====ទំរង់(-ព-)====
    ទំរង់[-ព-]ផ្នត់ជែកសំខាន់ៗមាន៣គឺ ៖ [-ន-] [-ប-] [-ម-]

        [-ន-] + កើយ  → ខ្នើយ

        [-ន-] + ជាន់  → ឈ្នាន់

        [-ន-] + សែង  → ស្នែង

        [-ប-] + លាយ  → ល្បាយ

        [-ប-] + លេង  → ល្បែង

        [-ប-] + លឿន  → ល្បឿន

        [-ម-] + ជួញ  → ឈ្មួញ

        [-ម-] + ដើរ  → ថ្មើរ

        [-ម-] + ចាំ  → ឆ្មាំ

        [-ម-] + ខូច  → ខ្មោច

        [-ម-] + គោះ  → ឃ្មោះ។

====ទម្រង់(-សព-)====
ទំរង់[-សព-]មាន [-អ'ង-] [-អ៊'ង-] [-អ'ម-] [-អ៊ម-] [-អ'ន-] [-អ៊'ន-]។ 

        [-អ'ង-] + ខ្វះ  → កង្វះ

        [-អ'ង-] + ខ្វារ  → កង្វារ

        [-អ៊'ង-] + ព្រោះ  → ពង្រោះ

        [-អ៊'ង-] + ព្រាត់  → ពង្រាត់

        [-អ៊'ង-] + ឃ្វាល  → គង្វាល

        [-អ'ម-] + ស្លាប់  → សំលាប់

        [-អ'ម-] + ខ្លាំង  → កំលាំង

        [-អ៊ម-] + ឈរ  → ជំហរ

        [-អ'ន-] + ខ្លាស់  → កន្លាស់

        [-អ៊'ន-] + ភ្លឺ  → ពន្លឺ

====ទម្រង់(-ស/ព-)====
ទំរង់[-ស/ព-]មានពីរគឺ [-អ៊/ន-]  និង[-អ៊/ប-]។ 
        [-អ៊/ន-] + រាប  → រនាប

        [-អ៊/ន-] + រាស់  → រនាស់

        [-អ៊/ប-] + រៀប  → របៀប

        [-អ៊/ប-] + រាំ  → របាំ

====ទម្រង់(-សព/ព)====
ទំរង់[-សព/ព-]មានពីរដូចគ្នាដែរគឺ [-អ'ម/ន-]  និង[-អ៊'ម/ន-]។

        [-អ'ម/ន-] + កើត  → កំណើត

        [-អ'ម/ន-] + ចេញ  → ចំនេញ

        [-អ៊'ម/ន-] + គិត  → គំនិត

        [-អ៊'ម/ន-] + ទិញ  → ទំនិញ។

===ពាក្យបន្ថែមចុង===
ពាក្យបន្ថែមដើមជាពាក្យប្រើសម្រាប់បន្ថែមពីខាងចុងនៃពាក្យឬក៏សំនួនពាក្យឱ្យមានន័យកាន់តែច្បាស់លាស់ពាក្យទាំងនោះមានដូចជា កម្ម កិច្ច ធម៌ និយម។

    ឧទាហរណ៍ កសិកម្ម កាតព្វកិច្ច សប្បុរសធម៌។

=ស័ក=
ក្នុងសៀវភៅ តម្រា – ហោរាស្រាស្ត្រប្រចាំគ្រួសារ របស់លោក អ៊ឹម បុរិន្ទ ដែលចេញផ្សាយ នៅឆ្នាំ ១៩៩៩ ត្រូវនឹងពុទ្ធសករាជ ២៥៤៣ បានបកស្រាយយ៉ាងដូច្នេះថា ៖
ក្នុងឆ្នាំទាំងឡាយរបស់ហោរាសាស្ត្រខ្មែរ តែងតែប្រើជាមួយនឹងស័ក ផង ។
{| class=&quot;wikitable&quot; 

|-
! colspan=&quot;8&quot;|ស័ករបស់ឆ្នាំនៃហោរាសាស្ត្រមានចំនួន ១០
|-
! ស័ក១
| ឯកស័ក
|-
! ស័ក២
| ទោស័ក
|-
! ស័ក៣
| ត្រីស័ក 
|-
! ស័ក៤
| ចត្វាស័ក 
|-
! ស័ក៥
| បញ្ចស័ក 
|-
! ស័ក៦
| ឆស័ក 
|-
! ស័ក៧
| សប្តស័ក 
|-
! ស័ក៨
| អដ្ឋស័ក 
|-
! ស័ក៩
| នព្វស័ក 
|-
! ស័ក១០
| សំរិទ្ធិស័ក 
|}
ស័កទី ១ គឺឯកស័ក ត្រូវបានចាប់ប្រើពីឆ្នាំកុររៀងមក គឺកុរ ឯកស័ក, ជូត ទោស័ក, ឆ្លូវ ត្រីស័ក ។ល។
ឧទាហរណ៍ៈ ក្នុងគ្រិស្តសករាជ ១៩៩៦ ចុល្លសករាជ ១៣៥៨នេះ គឺឆ្នាំ ជូត អដ្ឋស័ក ។
ឆ្នាំនេះ គ្រិស្តសករាជ ២០០៧ ត្រូវនឹងឆ្នាំ កុរ នព្វស័ក ព.ស ២៥៥១ ។
រៀបរៀងដោយ សុខគឹមហេង ឯកសារយោង</text>
      <sha1>nlgah9qxx6z3ef2bgjz1t7dqfbdtbyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>នរិន្ទសួន</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40474</id>
    <revision>
      <id>336700</id>
      <parentid>335617</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T09:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Edward Malfoy</username>
        <id>49933</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>បានកែតម្រូវកំហុសទាក់ទងនឹងខ្លឹមសារ</comment>
      <origin>336700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2944" sha1="9uw5n7g52d1lxu9b1slf3v8zep4mmtw" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|name            =ព្រះនរេឝ្វរ មហារាជ&lt;br /&gt;{{lang|th|พระนเรศวรมหาราช}}
|title           = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះមហាក្សត្រអយុធ្យា]]
|image           = KingNU.jpg|caption         = Statue of King Naresuan pouring water on the ground, symbolizing declaration of independence from the Burmese [[តោង៑ងូក្សេត្រ]], at [[Naresuan University]].
| succession     = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ|ព្រះចៅក្រុងអយុធ្យា]]
| reign          = 1 July 1590 – 25 April 1605
| predecessor    = [[មហាធម៌រាជាធិរាជ]]
| successor      = [[ឯកទឝរថ]]
|birth_date      = 1555-1556, 917 [[Chula Sakarat|CS]]
|birth_place     = Chan Palace, [[ខេត្តពិស្ណុលោក|ពិស្ណុលោក]], [[អាណាចក្រសុខោទ័យ]]
|death_date      = {{death date|df=yes|1605|4|25}} (aged 49) &lt;br/&gt; Monday, 8th waxing of Sixth Siamese month (Vaisakha), 967 [[Chula Sakarat|CS]]
|death_place     = [[អាណាចក្រឡានណា]]
|spouse          = [[ព្រះមណីរតនា]]&lt;br&gt;[[អ្នកអង្គម្ចាស់ឯកក្សត្រី|ព្រះឯកក្សត្រី]]&lt;br&gt;[[យោធ្យា មីពញា]]
|house           = [[បញ្ជីព្រះមហាក្សត្រថៃ#Sukhothai Dynasty (1569–1629)|រាជវង្សសុខោទ័យ]]
|father          = [[មហាធម៌រាជាធិរាជ]]
|mother          = [[វិសុទ្ធិក្ឞត្រីយ៍]]
|monarch         =
|styles          = 
}}
'''ព្រះបាទសម្ដេច ព្រះនរេឝ្វរ មហារាជ'''&lt;ref name=prince&gt;Chakrabongse, C., 1960, ''Lords of Life'', London: Alvin Redman Limited&lt;/ref&gt; ({{lang-th|พระบาทสมเด็จพระนเรศวรมหาราช}} អានថា: ណារ៉េសួន ៤ មេសា ១៥៥៥ - ២៥ មេសា ១៦០៥) រឺ '''ព្រះអង្គតាំ''' ({{Lang-th|พระองค์ดำ}} អានថា: ប្រាក់អងដាំ) គឺជាក្សត្រទី១៨ របស់សៀមនៅក្នុងសម័យរាជវង្សក្រុងអយុធ្យាពីគ.ស. ១៥៩០ ដល់ គ.ស. ១៦០៥។&lt;ref name=Damrong&gt;Rajanubhab, D., 2001, ''Our Wars With the Burmese'', Bangkok: White Lotus Co. Ltd., {{ISBN|9747534584}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=geh-167-168&gt;Harvey 1925: 167–168&lt;/ref&gt;

== តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ ==
{{reflist}}
{{ក្សត្រថៃ}}
[[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព្រះមហាក្សត្រថៃ]]</text>
      <sha1>9uw5n7g52d1lxu9b1slf3v8zep4mmtw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>អាមេរិកខាងជើង</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41776</id>
    <revision>
      <id>336672</id>
      <parentid>335517</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T15:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>45268</id>
      </contributor>
      <comment>→ File replacement: update to new version</comment>
      <origin>336672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195342" sha1="lyhay68g9k61scofanvxx5nlhk4ohef" xml:space="preserve">{{short description|ទ្វីប}}
{{Use dmy dates|date=January 2020}}
{{Infobox Continent
|title               = អាមេរិកខាងជើង
|image               = [[File:Location North America.svg|200px]]
|area                = ២៤,៧០៩,០០០ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; ([[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមក្រឡាផ្ទៃ|ទី៣]])
|population          = ៥៧៩,០២៤,០០០ (២០១៦; [[បញ្ជីរាយទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ចំណាត់ថ្នាក់ទី៤]])
|density             = ២២.៩/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;{{efn|This North American density figure is based on a total land area of 23,090,542 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; only, considerably less than the total combined land and water area of 24,709,000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.}}
|GDP_nominal         = $24.43 trillion (2019; [[List of continents by GDP (nominal)|2nd]])&lt;ref&gt;{{cite web|title=GDP Nominal, current prices
|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/WEOWORLD/NMQ |publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}&lt;/ref&gt;  
|GDP_PPP             = $26.03 trillion (2019; 3rd)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/WEOWORLD/NMQ |title=GDP PPP, current prices |publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}&lt;/ref&gt;  
|GDP_per_capita      = $49,240 (2019; [[List of continents by GDP (nominal)#GDP per capita (nominal) by continents|2nd]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/WEOWORLD/NMQ |title=Nominal GDP per capita|publisher=International Monetary Fund|access-date=20 April 2019}}&lt;/ref&gt;  
|countries           = រដ្ឋអធិបតេយ្យចំនួន ២៣
|list_countries      = ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង
|dependencies        = [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង#តំបន់មិនអធិបតេយ្យ|តំបន់អធិបតេយ្យចំនួន២៣]]
|languages           = [[ភាសាអង់គ្លេស]] [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]] [[ភាសាបារាំង]] និង[[ភាសានៅអាមេរិកខាងជើង|ភាសា]]ជាច្រើនទៀត
|time                = [[UTC-១០]] ទៅ [[UTC±០|UTC]]
|cities              = [[បញ្ជីរាយបណ្តុំទីក្រុងធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើង|បញ្ជីទីក្រុង]]៖&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{hlist|[[តំបន់ទីក្រុងញូវយ៉ក|ទីក្រុងញូវយ៉ក]] • [[មហាទីក្រុងម៉ិកស៊ិក|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]] • [[មហាតំបន់ឡូសអាន់ជ័រលេស|ឡូស អាន់ជ័រលេស]] • [[តំបន់ទីក្រុងឈីកាហ្គោ|ឈីកាហ្គោ]] • [[មហាក្រុងបូស្តុន|បូស្តុន]] • [[មហាតំបន់តូរ៉ុនតូ|តូរ៉ុនតូ]] • [[ដាឡាស់–ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក|ដាឡាស់–ហ្វតវត]] • [[តំបន់ឆកសមុទ្រសានហ្វ្រានស៊ីស្កូ ]] • [[មហាក្រុងហ៊ូស្តុន|ហ៊ូស្តុន]] • [[តំបន់ទីក្រុងម៉ៃអាមី|ម៉ៃអាមី]] • [[ជ្រលងដេឡាវែ|ភីឡាដេលផ្យា]] }}
|m49 = &lt;code&gt;003&lt;/code&gt; – North America&lt;br /&gt;&lt;code&gt;019&lt;/code&gt; – [[Americas]]&lt;br /&gt;&lt;code&gt;001&lt;/code&gt; – [[World]]
}}

'''អាមេរិកខាងជើង''' ([[ភាសាអង់គ្លេស]]៖ ''North America''; [[ភាសាបារាំង]]៖ ''Amérique du Nord'') គឺជាទ្វីបមួយស្ថិតនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងជើង]]និងមួយផ្នែកធំគឺស្ថិតនៅ[[អឌ្ឍគោលខាងលិច]]។ នៅពេលខ្លះ អាមេរិកខាងជើងក៏អាចចាត់ទុកបានដែរថាជា[[ទ្វីប|ឧបទ្វីប]]មួយនៃ[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល។&lt;ref name=&quot;britannica-northamerica&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America|title = North America|encyclopedia = [[Encyclopædia Britannica]]|accessdate = 3 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/contnent.htm | title = Map And Details Of All 7 Continents |publisher = worldatlas.com|quote=In some parts of the world students are taught that there are only six continents, as they combine North America and South America into one continent called the Americas.|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; ទ្វីបនេះមានគល់ដែនជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រអាកទិក]]នៅភាគខាងជើង ភាគខាងកើតជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] ភាគខាងលិចនិងត្បូងជាប់នឹង[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] និងនៅភាគអាគ្នេយ៍ជាប់នឹង[[អាមេរិកខាងត្បូង]]ហើយ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]។ 

អាមេរិកខាងជើងគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ២៤,៧០៩,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (ស្មើនឹង ៩,៥៤០,០០០ ម៉ាយការ៉េ) ប្រហែល ១៦.៥% នៃផ្ទៃផែនដី និងប្រហែល ៤.៨% នៃផ្ទៃដីសរុប។ បើគិតតាមទំហំផ្ទៃដី អាមេរិកខាងជើងគឺទ្វីបធំជាងគេបង្អស់ទីបីដោយនៅពីក្រោយ[[អាស៊ី|ទ្វីបអាស៊ី]]និង[[អាហ្រ្វិក]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nalandst.htm|title=North America Land Forms and Statistics|publisher=World Atlas.com|accessdate=16 June 2013}}&lt;/ref&gt; ហើយជាប់លំដាប់[[បញ្ជីរាយនាម ទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ថ្នាក់លេខបួន]]ខាងចំនួនប្រជាជនដោយនៅពីក្រោយទ្វីបអាស៊ី អាហ្រ្វិក និង[[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]]។&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nafacts.htm|title=North America Fast Facts|publisher=World Atlas.com|accessdate=16 June 2013}}&lt;/ref&gt; នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ចំនួនប្រជាជននៅទ្វីបមួយនេះត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនជិត ៥៧៩ លាននាក់នៅក្នុងរដ្ឋឯករាជ្យទាំង ២៣ ឬប្រហែល ៧.៥% នៃចំនួនប្រជាជនពិភពលោកបើរាប់ទាំងកោះនៅជុំវិញ (ជាពិសេសគឺនៅជុំវិញ[[ការ៉ាអ៊ីប|តំបន់ការ៉ាអ៊ីប]])។

វត្តមាន[[ការតាំងលំនៅរបស់អាមេរិកាំង|មនុស្សដំបូងៗ]]នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុង[[យុគសម័យផ្ទាំងទឹកកកចុងក្រោយ]]ដោយឆ្លងតាមតំបន់[[ប៊ីរីងហ្គី]] ប្រហែលពី ៤០,០០០ ទៅ ១៧,០០០ ឆ្នាំមុន។ បន្ទាប់មក មនុស្សនៅទ្វីបនេះបានឆ្លងកាត់យុគសម័យមួយទៀតដែលគេតែងសម្តៅលើថា[[ប៉ាលីអូអាមេរិកាំង]]ដោយវាបានបញ្ចប់កាលពី ១០,០០០ ឆ្នាំមុន។ [[សម័យបុរាណ]]នៅអាមេរិកខាងជើងបានចាប់ផ្តើមពីសតវត្សទី៦ ដល់ទី១៣។ [[សម័យបុរេកូឡុំប៊ីន]]បានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ១៤៩២ ហើយការធ្វើចំណាកស្រុកឆ្លងសមុទ្រអាត្លង់ទិកក៏បានចាប់ផ្តើមពោលគឺការមកដល់នៃជនជាតិអឺរ៉ុបនៅអំឡុង[[យុគសម័យនៃការរុករក]]និង[[ដើមសម័យទំនើប]]។ លំនាំវប្បធម៌និងក្រុមជនជាតិនាពេលបច្ចុប្បន្នគឺជាការឆ្លុះបញ្ចាំងពីអន្តរកម្មរវាងពួកអាណានិគមអឺរ៉ុប ជនជាតិដើមភាគតិច ទាសករមកពីទ្វីបអាហ្វ្រិក ជនអន្តោប្រវេសន៍មកពីទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ី និងកូនចៅទាំងប៉ុន្មានរបស់ពួកគេ។

ដោយសារតែអាណានិគមកិច្ចរបស់ពួកអឺរ៉ុបនៅលើទ្វីបអាមេរិក ជនជាតិអាមេរិកខាងជើងបច្ចុប្បន្នអាចនិយាយភាសាអឺរ៉ុបបានដោយរលូនមានដូចជា ភាសាអង់គ្លេស ភាសាអេស្ប៉ាញ ឬភាសាបារាំងជាដើម ហើយវប្បធម៌របស់រដ្ឋពួកគេនីមួយៗជាទូទៅគឺមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាជាមួយនឹងប្រពៃណីលោកខាងលិច (ប្រពៃណីអឺរ៉ុប)។ ក៏ប៉ុន្តែនៅផ្នែកខ្លះនៃទ្វីប ជាពិសេសនៅក្នុងប្រទេសម៉ិកស៊ិកនិងតំបន់អាមេរិកកណ្តាល ប្រជាជនគេភាគច្រើននូវតែបន្តប្រពៃណីវប្បធម៌ទំនាមទម្លាប់ជនជាតិដើមនិងនិយាយភាសាផ្ទាល់ខ្លួន។

==ប្រវត្តិនៃឈ្មោះ==
[[File:Historisch Nordamerika.jpg|thumb|ផែនទីនៃទ្វីបអាមេរិកខាងជើង នៅអំឡុងឆ្នាំ១៦២១]]

ជាធម្មតា គេបានទទួលស្គាល់ថា&quot;[[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]]&quot;គឺជាឈ្មោះដែលបានដាក់ឱ្យដោយបុគ្គលសំខាន់ៗចំនួន ៣ គឺ៖ អ្នករុករកជនជាតិអ៊ីតាលីម្នាក់ឈ្មោះ[[អាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី (Amerigo Vespucci)|អាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី]] អ្នកគូសផែនទីជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ឈ្មោះ[[ម៉ាទីន វ៉ាលស៊ីមូលឺ]] និង[[ម៉ាទីស រីងមែន]]។&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci |title= Amerigo Vespucci |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=7 July 2011}}&lt;/ref&gt; វេស្ពូស៊ីដែលបានរុករកឃើញទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូងនៅរវាងឆ្នាំ១៤៩៧ និង១៥០២ គឺជាជនជាតិអ៊ឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានលើកឡើងថា ទ្វីបអាមេរិចមិនមែនជាទឹកដី[[ឥណ្ឌាខាងកើត]]នោះទេ កាលពិតវាគឺជាដែនដីដ៏ថ្មីមួយដែលពួកអឺរ៉ុបមិនដែលធ្លាប់ឃើញនិងដឹងពីមុនមក។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៥០១ លោកវ៉ាលស៊ីមូលឺបានគូសផែនទីពិភពលោកថ្មីមួយដែលក្នុងនោះលោកបានសរសេរពាក្យថា&quot;អាមេរិក&quot;ដាក់នៅចំកណ្តាលទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង ដែលសព្វថ្ងៃគឺ[[ប្រេស៊ីល|ប្រទេសប្រេស៊ីល]]។ គាត់បានពន្យល់ពីហេតុផលសម្រាប់ឈ្មោះនោះនៅក្នុងសៀវភៅមួយចំណងជើងថា ''Cosmographiae Introductio''៖&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog |title=The Cosmographiæ Introductio of Martin Waldseemüller in Facsimile |others=Translated by Edward Burke and Mario E. Cosenza, introduction by Joseph Fischer and Franz von Wieser |editor-last=Herbermann |editor-first=Charles George |place=New York |publisher=The United States Catholic Historical Society |year=1907 |page=[https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog/page/n27 9] |quote={{lang-la|&quot;Quarta pars per Americum Vesputium (ut in sequentibus audietur) inventa est, quam non video, cur quis jure vetet, ab Americo inventore sagacis ingenii viro Amerigen quasi Americi terram sive Americam dicendam, cum et Europa et Asia a mulieribus sua sortita sint nomina.&quot;}}}}&lt;/ref&gt;

&lt;blockquote&gt;{{lang|la|... ab Americo inventore ... quasi Americi terram sive Americam}} (from Americus the discoverer ... as if it were the land of Americus, thus America).&lt;/blockquote&gt;

សម្រាប់វ៉ាលស៊ីមូលឺ, គឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចជំទាស់នឹងការដាក់ឈ្មោះមកលើទឹកដីបន្ទាប់ពីអ្នកដែលបានរកឃើញវានេះទេ។ ដូច្នេះ លោកបានយកឈ្មោះលោកអាមេរិកូ វេស្ពូស៊ី មកប្រែទៅជាភាសាឡាតាំងរួចក៏បានជាពាក្យថា&quot;អាមេរិកា&quot; (''America'')។ ក្រោយមកៗ អ្នករុករកផ្សេងៗទៀតបានវាតទីពង្រីកទៅទិសខាងជើងដោយនូវតែសម្តៅលើវាថា&quot;អាមេរិក&quot;។ នៅឆ្នាំ១៥៣៨ លោកជេរ៉ល ម៉ើខាទ័របានសម្តៅលើអឌ្ឍគោលខាងលិចនៃទ្វីបអាមេរិកថាជា&quot;អាមេរិកា&quot;។&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |title=The Naming of America: Fragments We've Shored Against Ourselves |author=Jonathan Cohen |accessdate=3 February 2014 |archivedate=22 មេសា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220422204007/https://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

អ្នកខ្លះវិញបានជំទាស់នឹងការប្រើនាមត្រកូលសម្រាប់ដាក់ឈ្មោះទឹកដីដែលបានរកឃើញថ្មី (លើកលែងតែក្នុងករណីជារាជវង្សានុវង្សទើបមានសឹទ្ធអាចដាក់ឈ្មោះទៅលើអ្វីតាមត្រកូលនាមរបស់ពួកគេបាន) ការដាក់ឈ្មោះទ្វីបថ្មីទៅតាននាមត្រកូលរបស់លោក'អាមេរិកូ' វេស្ពូស៊ី ក៏ចាប់ក្លាយជាចម្ងល់ទៅដល់ភូមិសាស្រ្តវិទូជាច្រើននាសម័យកាលនោះ។&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lloyd |first=John |authorlink=John Lloyd (producer) |last2=Mitchinson |first2=John |title=The Book of General Ignorance |year=2006 |publisher=Harmony Books |isbn=978-0-307-39491-0 |page=[https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 95] |quote=New countries or continents were never named after a person's first name, but always after the second ... |url=https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 }}&lt;/ref&gt; នៅឆ្នាំ ១៨៧៤ ថូម៉ាស ប៊ែលបានស្នើសុំដកឈ្មោះពីជួរភ្នំ&quot;អាមេរិគ៍&quot;នៅអាមេរិកកណ្តាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោកជូល ម៉ាកូបានលើកឡើងថាឈ្មោះជួរភ្នំនេះគឺមានប្រភពមកពី[[ភាសាដើមអាមេរិក|ភាសាអាមេរិកពីដើម]]។&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unz.org/Pub/AtlanticMonthly-1875mar-00291?View=PDFPages|title=&quot;Origin of the Name America&quot; by Jules Marcou, The Atlantic Monthly, March 1875|website=UNZ.org|access-date=19 March 2017}}&lt;/ref&gt; លោកម៉ាកូបានធ្វើការជាមួយនឹងលោក[[អ៊ុកហ្គឺស្ទឺស ឡេ ផ្លូជីអ៊ុង]]ដោយបានរួមគំនិតគ្នាសរសេរថា&quot;ឈ្មោះ''អាមេរិកា'' ឫ''អាមេរិកាំង'' នៅក្នុង[[ភាសាម៉ាយ៉ា]]គឺមានន័យថា ប្រទេសដែលមានខ្យល់បក់ខ្លាំងមិនចេះឈប់ ឫដែនដីនៃខ្យល់...ហើយតាមបច្ច័យអាចមានន័យថា...វិញ្ញាណដែលដង្ហក់ជីវិតខ្លួនឯង&quot;។&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;/&gt;

==វិសាលភាព==

[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទទួលស្គាល់&quot;ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង&quot;ជាផ្លូវការ ហើយបានបែងចែកទ្វីបនេះទៅជា ៣ តំបន់គឺ [[អាមេរិកភាគខាងជើង]] [[អាមេរិកកណ្តាល]] និង[[ការ៉ាប៊ីន|តំបន់ការ៉ាប៊ីន]]។ នេះត្រូវបានកំណត់ជាផ្លូវការដោយផ្នែកស្ថិតិរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/#panel-11|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/#panel-12|title=UNSD — Methodology|last=Division|first=United Nations Statistics|website=unstats.un.org|language=en|access-date=1 November 2018}}&lt;/ref&gt;

[[អាមេរិកភាគខាងជើង]]គឺខុសគ្នាឆ្ងាយពី&quot;ទ្វីបអាមេរិកខាងជើង&quot; ដោយមិនរាប់បញ្ចូល[[អាមេរិកកណ្តាល]] ហើយពេលខ្លះមិនរាប់[[ម៉ិកស៊ិក|ប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]ចូលទេ។ នៅក្នុងបរិបទដែលបានកំណត់គឺ[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើង]] កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានរាប់បញ្ចូលប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក បន្ទាប់ពីប្រទេសទាំងបីបានយល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញានេះ។

[[បារាំង]] [[អ៊ីតាលី]] [[ព័រទុយកាល់]] [[អេស្ប៉ាញ]] [[រ៉ូម៉ានី]] [[ក្រិក]] និងបណ្តាប្រទេសនៅ[[អាមេរិកឡាទីន]]បានជ្រើសយកគំរូទ្វីបចំនួន ៦, ប្រទេសទាំងនោះមើលឃើញថាអាមេរិកគឺជាទ្វីបតែមួយ ហើយជាញឹកញាប់ថែមទាំងរាប់បញ្ចូលតំបន់មួយចំនួនដូចជា៖ [[ក្រូអិនឡង់]] [[សាំងព្យារ]] និង[[ប៊ឺមូដា]]ជាដើម។&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archivedate=30 January 2009 |title=Norteamérica |trans-title=North America |language=Spanish|quote=In Ibero-America, ''North America'' is considered a subcontinent containing Canada, the United States, Mexico, Greenland, Bermuda and Saint-Pierre and Miquelon.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Six or Seven Continents on Earth|url=http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/qt/qzcontinents.htm|accessdate=18 December 2016|language=English|archivedate=26 វិច្ឆិកា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161126015411/http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/qt/qzcontinents.htm|url-status=dead}} &quot;In Europe and other parts of the world, many students are taught of six continents, where North and South America are combined to form a single continent of America. Thus, these six continents are Africa, America, Antarctica, Asia, Australia, and Europe.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Continents|url=http://www.worldometers.info/geography/continents/|accessdate=18 December 2016|language=English}} &quot;six-continent model (used mostly in France, Italy, Portugal, Spain, Romania, Greece, and Latin America) groups together North America+South America into the single continent America.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=AMÉRIQUE|url=http://www.universalis.fr/encyclopedie/amerique-structure-et-milieu-geographie/|accessdate=18 December 2016|language=French}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=America|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/america_%28Dizionario-di-Storia%29/|accessdate=18 December 2016|language=Italian}}&lt;/ref&gt;

នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្ត អាមេរិកខាងជើងត្រូវបានគេសម្តៅហៅឈ្មោះផ្សេងទៀត។ &quot;អេស្ប៉ាញអាមេរិកខាងជើង&quot; (ឫ[[អេស្ប៉ាញថ្មី]]) ជារឿយៗជាឈ្មោះដែលគេសម្តៅទៅលើអាមេរិកខាងជើងហើយនេះគឺជាឈ្មោះផ្លូវការដំបូងគេដែលត្រូវបានផ្តល់ទៅរដ្ឋម៉ិកស៊ិក។&lt;ref name=AGN&gt;{{cite web|title=Acta Solemne de la Declaración de Independencia de la América Septentrional|trans-title=Solemn Act of the Declaration of Independence of Northern America|url=http://www.agn.gob.mx/independencia/documentos.html|work=Archivos de la Independencia|publisher=Archivo General de la Nación|accessdate=8 July 2011|language=Spanish|archivedate=11 សីហា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811023151/http://www.agn.gob.mx/independencia/documentos.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===តំបន់ភូមិភាគ===
តាមភូមិសាស្ត្រ ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងមានតំបន់និងអនុតំបន់ជាច្រើនរួមមាន៖ តំបន់វប្បធម៌ តំបន់សេដ្ឋកិច្ច និងតំបន់ភូមិសាស្ត្រ។ តំបន់សេដ្ឋកិច្ចរួមមានតំបន់ដែលបង្កើតឡើងដោយប្លុកពាណិជ្ជកម្មដូចជា ប្លុកកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកខាងជើង និងកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកកណ្តាល។ តាមភាសានិងវប្បធម៌ ទ្វីបមួយនេះអាចត្រូវបែងចែកទៅជាផ្នែក[[អង់គ្លេស–អាមេរិក]]និងអាមេរិកឡាទីន។ អង់គ្លេស–អាមេរិចរួមមាន អាមេរិចភាគខាងជើងមួយភាគធំ [[បេលីស]] និងបណ្តុំកោះការ៉ាប៊ីនដែលមានប្រជាជននិយាយភាសាអង់គ្លេស (ប៉ុន្តែ សមាគមន៍មួយចំនួនដូចជា [[ល្វីហ្ស៊ីណា|រដ្ឋល្វីហ្ស៊ីណា]] និង[[កេបិច|ខេត្តកេបិច]]គឺសម្បូរទៅដោយអ្នកនិយាយភាសាបារាំង&lt;ref name=language&gt;{{cite web|url=http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html|title=Status of the French language|author=Office Québécois de la langue francaise|publisher=Government of Quebec|accessdate=10 November 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514153402/http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html|archivedate=14 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Original French: http://www.oqlf.gouv.qc.ca/charte/charte/clflgoff.html --&gt;)។

ភាគខាងត្បូងនៃអាមេរិកខាងជើងមានតំបន់ចំនួនពីរគឺ អាមេរិកកណ្តាល និង[[ការ៉ាប៊ីន|តំបន់ការ៉ាប៊ីន]]។&lt;ref name=BritannicaCA&gt;{{cite encyclopedia|title=Central America|url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861670266/Central_America.html|encyclopedia=Encarta Encyclopedia|accessdate=30 May 2011|date=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091103174029/http://encarta.msn.com/dictionary_1861670266/Central_America.html|archivedate=3 November 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite dictionary|title=Caribbean|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Caribbean|dictionary=The Free Dictionary|accessdate=30 May 2011}}&lt;/ref&gt; ភាគខាងជើងនៃទ្វីបនេះក៏បានរក្សានូវការទទួលស្គាល់ផងដែរ។ ផ្ទុយពីនិយមន័យទូទៅនៃ&quot;អាមេរិកខាងជើង&quot;ដែលរួមបញ្ចូលទ្វីបទាំងមូល ពាក្យ&quot;អាមេរិកខាងជើង&quot;នៅពេលខ្លះត្រូវបានគេប្រើសម្តៅតែទៅលើប្រទេសម៉ិកស៊ិក កាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិកនិងក្រូអិនឡង់តែប៉ុណ្ណោះ។&lt;ref name=&quot;CIAGreenland&quot;&gt;{{cite web |title=The World Factbook – North America |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/wfbExt/region_noa.html |accessdate=20 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=11 វិច្ឆិកា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111194300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/wfbExt/region_noa.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CountryReports&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eNotes&quot;&gt;{{cite web|title=North America: World of Earth Science |url=http://www.enotes.com/earth-science/north-america |publisher=eNotes Inc. |accessdate=20 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101220133458/http://www.enotes.com/earth-science/north-america |archivedate=20 December 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Trilateral /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Parsons |first=Alan |last2=Schaffer |first2=Jonathan |title=Geopolitics of oil and natural gas |publisher=U.S. Department of State |series=Economic Perspectives |date=May 2004}}{{full citation needed|date=February 2014}}&lt;/ref&gt;

ពាក្យថា&quot;អាមេរិចភាគខាងជើង&quot;គឺសំដៅទៅលើបណ្តាប្រទេសនិងទឹកដីនៅភាគខាងជើងដូចជា៖ សហរដ្ឋអាមេរិក ប៊ឺមូដា សាំងព្យារនិងមីគូឡុង កាណាដា និងក្រូអិនឡង់។&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/migration/index.asp?panel=3 |title=Definition of major areas and regions |publisher=United Nations |accessdate=3 October 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Cruft, commenting out 3 February 2014:from World Migrant Stock: The 2005 Revision Population Database, United Nations Population Division. Accessed on line 3 October 2007.--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=UN Statistics Division |accessdate=3 October 2007}} ([http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regnf.htm French])&lt;/ref&gt; ទោះបីជាពាក្យនេះមិនសម្តៅទៅលើតំបន់បង្រួបបង្រួមក៏ដោយ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chapter 5, Middle America |url=http://open.lib.umn.edu/worldgeography/part/chapter-5-middle-america/ |accessdate=3 April 2018 |publisher=University of Minnesota}}&lt;/ref&gt; [[ពាក់កណ្តាលអាមេរិក|តំបន់ពាក់កណ្តាលអាមេរិក]]—កុំភាន់ច្រឡំជាមួយ[[ភាគកណ្តាលខាងលិច]]និង[[អាមេរិកកណ្តាល]]—បានផ្តុំប្រទេសម៉ិកស៊ិក អាមេរិកកណ្តាល និងតំបន់ការ៉ាប៊ីន។&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Middle America (region, Mesoamerica) |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/381099/Middle-America |accessdate=20 June 2011 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;

===ប្រទេស និងរដ្ឋអនិស្សរភាព===
{{Main|ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើង}}
&lt;!--[[File:NorthAmericaMap.png|thumb|A [[United States National Atlas]] [[map]] of North America (including [[Central America]] and the [[Caribbean]]) showing country borders and the locations of various large [[cities]]]]--&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;float:center; text-align:center; white-space:nowrap&quot;
|-
! class=&quot;unsortable&quot; | [[វរលញ្ចករ]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:20px&quot; | ទង់ជាតិ
! ប្រទេស ឫទឹកដី&lt;ref name=&quot;spp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.spp.gov/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080618182224/http://www.spp.gov/ |archivedate=18 June 2008|title=SPP Background |publisher=Security and Prosperity Partnership of North America |work=CommerceConnect.gov |accessdate=14 November 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;epa&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/na_eco.htm |title=Ecoregions of North America |publisher=[[United States Environmental Protection Agency]] |accessdate=30 May 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=About.com&gt;{{cite web |url=http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm |title=What's the difference between North, Latin, Central, Middle, South, Spanish and Anglo America? |website=About.com |access-date=14 មិថុនា 2020 |archivedate=10 មេសា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410093459/http://geography.about.com/library/faq/blqzamericas.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
! ធានី
! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមទំហំផ្ទៃដី|ផ្ទៃដី]]&lt;ref&gt;Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Cite journal |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |year=2008 |accessdate=14 October 2010}}&lt;/ref&gt;
! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]&lt;br/&gt;({{UN Population|Year}}){{UN Population|ref}}
! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាមដង់ស៊ីតេប្រជាជន|ដង់ស៊ីតេ&lt;br/&gt;ប្រជាជន]]
|-
| [[File:Coat of arms of Anguilla.svg|30px]]
| [[File:Flag of Anguilla.svg|45px]]
| [[អង់ហ្គីឡា]]&lt;br/&gt;([[សហរាជាណាចក្រ|ចក្រភពអង់គ្លេស]])
| [[ដឺវ៉ាលី អង់ហ្គីឡា|ដឺ វ៉ាលី]]
| ៩១ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; &lt;/br&gt;(៣៥ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១៤,៧៣១
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១៦៤.៨/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៤២៧/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Antiquae et Barbudae.svg|30px]]
| [[File:Flag of Antigua and Barbuda.svg|45px]]
| [[អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា]]
| [[ហ្សង់ចនស៍, អង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា|ហ្សង់ ចនស៍]]
| ៤៤២ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; &lt;/br&gt;(១៧១ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៩៦,២៨៦
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១៩៩.១/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៥១៦/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Arubae.svg|30px]]
| [[File:Flag of Aruba.svg|45px]]
| [[អារូបា]]&lt;br/&gt;([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name=&quot;two&quot;|Depending on definitions, Aruba, Bonaire, Curaçao, Panama, and Trinidad and Tobago have territory in [[List of countries spanning more than one continent|either or both of]] North and South America.}}
| [[អូរ៉ានជេស្តាដ, អារូបា|អូរ៉ានជេស្តាដ]]
| ១៨០ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; &lt;/br&gt;(៦៩ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១០៥,៨៤៥
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៥៩៤.៤/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១,៥៣៩/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Bahamarum.svg|30px]]
| [[File:Flag of the Bahamas.svg|45px]]
| [[បាហាម៉ា]]{{efn|name=&quot;one&quot;|Since the [[Lucayan Archipelago]] is located in the Atlantic Ocean rather than [[Caribbean Sea]], the [[The Bahamas|Bahamas]] are part of the [[West Indies]] but are not technically part of the [[Caribbean]], although the United Nations groups them with the Caribbean.}}
| [[ណាសូ, បាហាម៉ា|ណាសូ]]
| ១៣,៩៤៣ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; &lt;/br&gt;(៥,៣៨៣ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣៨៥,៦៣៧
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២៤.៥/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៦៣/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Barbatae.svg|30px]]
| [[File:Flag of Barbados.svg|45px]]
| [[បាដាដ]]
| [[ប៊្រីជថោន]]
| ៤៣០ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; &lt;/br&gt;(១៧០ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២៨៦,៦៤១
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៥៩៥.៣/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១,៥៤២/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Belizae.svg|30px]]
| [[File:Flag of Belize.svg|45px]]
| [[បេលីស]]
| [[បែលម៉ូប៉ង់]]
| ២២,៩៦៦ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; &lt;/br&gt;(៨,៨៦៧ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣៨៣,០៧១
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១៣.៤/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៣៥/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Coat of arms of Bermuda.svg|30px]]
| [[File:Flag of Bermuda.svg|45px]]
| [[ប៊ឺមូដា]]&lt;br/&gt;(ចក្រភពអង់គ្លេស)
| [[ហាម៉ីលតុន, ប៊ឺមូដា|ហាម៉ីលតុន]]
| ៥៤ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; &lt;/br&gt;(២១ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៦២,៧៥៦
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១,២០៣.៧/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៣,១១៨/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Insulae Boni Aëris.svg|30px]]
| [[File:Flag of Bonaire.svg|45px]]
| [[បូណែរ៍]]&lt;br/&gt;([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name=&quot;two&quot;}}&lt;ref name=&quot;nethant&quot;&gt;Population estimates are taken from the {{cite web | author=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles | title=Statistical information: Population |url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100501150627/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp | archivedate=1 May 2010 | publisher=Government of the Netherlands Antilles | accessdate=14 October 2010}}&lt;/ref&gt;
| [[ក្រាលិនឌីក]]
| ២៩៤ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; &lt;/br&gt;(១១៤ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១២,០៩៣
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៤១.១/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១០៦/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Insularum Virginis Britannicae.svg|30px]]
| [[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|45px]]
| [[កោះវឺជិមអង់គ្លេស]]&lt;br/&gt;(ចក្រភពអង់គ្លេស)
| [[រ៉ូដថោន]]
| ១៥១ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; &lt;/br&gt;(៥៨ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២៩,៨០២
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១៥២.៣/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៣៩៤/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| {{Coat of arms|text=none|Canada|size=30px}}
| [[File:Flag of Canada.svg|45px]]
| [[កាណាដា]]
| [[អូតាវ៉ា]]
| ៩,៩៨៤,៦៧០ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; &lt;/br&gt;(៣,៨៥៥,១០០ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣៧,០៦៤,៥៦២ 
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣.៧/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៩.៦/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Insularum Caimanenses.svg|30px]]
| [[File:Flag of the Cayman Islands.svg|45px]]
| [[កោះកៃម៉ង់]]&lt;br/&gt;(ចក្រភពអង់គ្លេស)
| [[ចចថោន, កោះកៃម៉ង់|ចចថោន]]
| ២៦៤ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១០២ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៦៤,១៧៤
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២១២.១/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៥៤៩/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}}
| [[File:Flag of France.svg|45px]]
| [[កោះឃ្លីបពើតុន]] (បារាំង)
| —
| ៦ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; &lt;/br&gt;(២,៣ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ០
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ០/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(០/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Costaricum.svg|30px]]
| [[File:Flag of Costa Rica.svg|45px]]
| [[កូស្តារីកា]]
| [[សានចូសេ, កូស្តារីកា|សានចូសេ]]
| ៥១,១០០&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt; &lt;/br&gt;(១៩,៧០០ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៤,៩៩៩,៤៤១
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៨៩.៦/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(២៣២/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Cubicum.svg|30px]]
| [[File:Flag of Cuba.svg|45px]]
| [[គុយបា]]
| [[ឡាហាវ៉ាន|ហាវ៉ាណា]]
| ១០៩,៨៨៦ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៤២,៤២៧ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១១,៣៣៨,១៣៤
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១០២.០/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(២៦៤/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Coat of arms of Curaçao.svg|30px]]
| [[File:Flag of Curaçao.svg|45px]]
| [[កូរ៉ាកៅ]]&lt;br/&gt;([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]]){{efn|name=&quot;two&quot;}}
| [[វីឡឹមស្តាដ]]
| ៤៤៤ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១៧១ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១៦២,៧៥២
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣១៧.១/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៨២១/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Dominicae.svg|30px]]
| [[File:Flag of Dominica.svg|45px]]
| [[ដូមីនិក]]
| [[រ៉ូសូ]]
| ៧៥១ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(២៩០ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៧១,៦២៥
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៨៩.២/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(២៣១/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Dominicum.svg|30px]]
| [[File:Flag of the Dominican Republic.svg|45px]]
| [[ដូមីនីកេន|សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន]]
| [[សានតូដូម៉ីងកូ]]
| ៤៨,៦៧១ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១៨,៧៩២ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១០,៦២៧,១៤១
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២០៧.៣/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៥៣៧/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Salvatoriae.svg|30px]]
| [[File:Flag of El Salvador.svg|45px]]
| [[អែលសាល់វ៉ាឌ័រ]]
| [[សានសាល់វ៉ាឌ័រ]]
| ២១,០៤១ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៨,១២៤ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៦,៤២០,៧៤៦
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២៩៣.០/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៧៥៩/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Venetiolae.svg|30px]]
| [[File:Federal dependencies of Venezuela's Flag.svg|45px]]
| [[សហព័ន្ធអនិស្សរភាពវេណេស៊ុយអេឡា]]&lt;br/&gt;([[វេណាស៊ុយអេឡា]])
| [[ក្រានរ៉ូកេ]]
| ៣៤២ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១៣២ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២,១៥៥
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៦.៣/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១៦/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Coat of arms of Greenland.svg|30px]]
| [[File:Flag of Greenland.svg|45px]]
| [[ក្រូអិនឡង់]]&lt;br/&gt;([[ដាណឺម៉ាក|រាជាណាចក្រដាណឺម៉ាក]])
| [[នូក]]
| ២,១៦៦,០៨៦ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៨៣៦,៣៣០ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៥៦,៥៦៤
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ០.០២៦/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(០.០៦៧/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Granatae.png|30px]]
| [[File:Flag of Grenada.svg|45px]]
| [[ក្រឺណាត]]
| [[ហ្សង់ចច, ក្រឺណាត|ហ្សង់ ចច]]
| ៣៤៤ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១៣៣ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១១១,៤៥៤
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣០២.៣/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៧៨៣/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}}
| [[File:Flag of France.svg|45px]]
| [[ហ្គោដឺឡុប]]&lt;br/&gt;(បារាំង)
| [[បាស់ទែរ]]
| ១,៦២៨ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៦២៩ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣៩៩,៨៤៨
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២៤៦.៧/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៦៣៩/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Coat of arms of Guatemala.svg|30px]]
| [[File:Flag of Guatemala.svg|45px]]
| [[ក្វាតេម៉ាឡា]]
| [[ក្វាតេម៉ាឡា (ទីក្រុង)|ទីក្រុងក្វាតេម៉ាឡា]]
| ១០៨,៨៨៩ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៤២,០៤២ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១៧,២៤៧,៨៤៩
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១២៨.៨/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៣៣៤/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Coat of arms of Haiti.svg|30px]]
| [[File:Flag of Haiti.svg|45px]]
| [[ហៃទី]]
| [[ព័រអូប្រាំង]]
| ២៧,៧៥០ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១០,៧១០ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១១,១២៣,១៧៨
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣៦១.៥/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៩៣៦/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Honduriae.svg|30px]]
| [[File:Flag of Honduras (2022–present).svg|45px]]
| [[ហុងឌូរ៉ាស]]
| [[តេ⁠គូស៊ី⁠កាល់ប៉ា]]
| ១១២,៤៩២ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៤៣,៤៣៣ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៩,៥៨៧,៥២២
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៦៦.៤/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១៧២/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Iamaicae.svg|30px]]
| [[File:Flag of Jamaica.svg|45px]]
| [[សាម៉ាអ៊ិក]]
| [[ឃីងស្តុន, សាម៉ាអ៊ិក|ឃីងស្តុន]]
| ១០,៩៩១ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៤,២៤៤ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២,៩៣៤,៨៤៧
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២៤៧.៤/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៦៤១/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| {{Coat of arms|text=none|France|size=30px}}
| [[File:Flag of France.svg|45px]]
| [[ម៉ាទីនីក]]&lt;br/&gt;(បារាំង)
| [[ហ្វតដេបារាំង]]
| ១,១២៨ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៤៣៦ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣៧៥,៦៧៣
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣៥២.៦/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៩១៣/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Coat of arms of Mexico.svg|30px]]
| [[File:Flag of Mexico.svg|45px]]
| [[ម៉ិកស៊ិក]]
| [[ម៉ិកស៊ិក (ទីក្រុង)|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]]
| ១,៩៦៤,៣៧៥ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៧៥៨,៤៤៩ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១២៦,១៩០,៧៨៨
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៥៧.១/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១៤៨/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Coat of arms of Montserrat.svg|30px]]
| [[File:Flag of Montserrat.svg|45px]]
| [[ម៉ុង​សេរ៉ង់]]&lt;br/&gt;(ចក្រភពអង់គ្លេស)
| [[ព្លីមុត, ម៉ុង​សេរ៉ង់|ព្លីមុត]],&lt;br/&gt;[[ប្រេតស៍, ម៉ុងសេរ៉ង់|ប្រេតស៍]]{{efn|Because of ongoing activity of the [[Soufriere Hills volcano]] beginning in July 1995, much of Plymouth was destroyed and government offices were relocated to Brades. Plymouth remains the ''de jure'' capital.}}
| ១០២ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៣៩ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៤,៩៩៣
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៥៨.៨/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១៥២/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Nicaraguae.svg|30px]]
| [[File:Flag of Nicaragua.svg|45px]]
| [[នីការ៉ាក្វា]]
| [[ម៉ាណាក្វា]]
| ១៣០,៣៧៣ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៥០,៣៣៧ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៦,៤៦៥,៥០១
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៤៤.១/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១១៤/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Coat of arms of Nueva Esparta State.svg|30px]]
| [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|45px]]
| [[នូអេវ៉ាអេស្ពាតា]]&lt;br/&gt;(វេណេស៊ុយអេឡា)
| [[ឡាអាសុនត្យុង]]
| ១,១៥១ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៤៤៤ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៤៩១,៦១០
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៤២៧.១/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១,១០៦/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Panamae.svg|30px]]
| [[File:Flag of Panama.svg|45px]]
| [[ប៉ាណាម៉ា]]{{efn|name=&quot;two&quot;}}{{efn|name=&quot;three&quot;|Panama is generally considered a North American country, though some authorities divide it at the [[Panama Canal]]. Figures listed here are for the entire country.}}
| [[ប៉ាណាម៉ា (ទីក្រុង)|ទីក្រុងប៉ាណាម៉ា]]
| ៧៥,៤១៧ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(២៩,១១៩ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៤,១៧៦,៨៦៩
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៤៥.៨/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១១៩/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Portus divitis.svg|30px]]
| [[File:Flag of Puerto Rico.svg|45px]]
| [[ព័រតូរីកូ]]&lt;br/&gt;(សហរដ្ឋអាមេរិក)
| [[សានវូអង់, ព័រតូរីកូ|សានវូអង់]]
| ៨,៨៧០ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៣,៤២០ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣,០៣៩,៥៩៦
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៤៤៨.៩/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១,១៦៣/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Sabae.svg|30px]]
| [[File:Flag of Saba.svg|45px]]
| [[សាបា]]&lt;br/&gt;([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]])&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| [[ដឺបតថម]]
| ១៣ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៥.០ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១,៥៣៧
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១១៨.២/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៣០៦/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Escudo de San Andrés y Providencia.svg|30px]]
| [[File:Flag of San Andrés y Providencia.svg|45px]]
| [[ប្រជុំកោះសាងអង់ដ្រេ ប្រូវេដេស្យង់ និងសាន់តាកាតាលីណា|សានអង់ដ្រេ និងប្រូវេដេស្យង់]]&lt;br/&gt;([[កូឡុំប៊ី]])
| [[សានអង់ដ្រេ (ទីក្រុង)|សានអង់ដ្រេ]]
| ៥៣ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(២០ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៧៧,៧០១
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១,៤៦៨.៥៩/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១,៨០៣.៦/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:BlasonSaintBarthelemy.svg|30px]]
| [[File:Flag of Saint Barthélemy.svg|45px]]
| [[ហ្សង់បាតេឡេមី]]&lt;br/&gt;(បារាំង)&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| [[ហ្គូស្តាវា ហ្សង់បាតេឡេមី|ហ្គូស្តាវា]]
| ២១ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៨.១ ម៉ាយការ៉េ)&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៧,៤៤៨
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣៥៤.៧/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៩១៩/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Sancti Christophori et Nivium.svg|30px]]
| [[File:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|45px]]
| [[សង់ឃីត និង​ណេវីស]]
| [[បាសែតទែរ]]
| ២៦១ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១០១ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៥២,៤៤១
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១៩៩.២/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៥១៦/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Sanctae Luciae.svg|30px]]
| [[File:Flag of Saint Lucia.svg|45px]]
| [[ហ្សង់លូស៊ីអា]]
| [[កាទ្រីស]]
| ៥៣៩ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(២០៨ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១៨១,៨៨៩
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣១៩.១/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៨២៦/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Insulae Sancti Martini (Francia).svg|30px]]
| [[File:Flag of France.svg|45px]]
| [[ហ្សង់ម៉ាទីន]]&lt;br/&gt;(បារាំង)&lt;ref name=&quot;popcia&quot; /&gt;
| [[ម៉ារីហ្គត, ហ្សង់ម៉ាទីន|ម៉ារីហ្គត]]
| ៥៤ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(២១ ម៉ាយការ៉េ)&lt;ref name=&quot;areacia&quot; /&gt;
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២៩,៨២០
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៥៥២.២/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១,៤៣០/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:BlasonSaintPierreetMiquelon.svg|30px]]
| [[File:Flag of Saint Pierre and Miquelon.svg|45px]]
| [[សង់ព្យែរ និង​មីគីឡុង]]&lt;br/&gt;(បារាំង)
| [[សង់ព្យែរ (ទីក្រុង)|សង់ព្យែរ]]
| ២៤២ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៩៣ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៥,៨៤៩
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២៤.៨/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៦៤/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Sancti Vincenti et Granatinae.svg|30px]]
| [[File:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|45px]]
| [[សាំង​វីនសេន និង​ឌឹ​ហ្គ្រីណាឌីនីស]]
| [[ឃីងស៍ថោន]]
| ៣៨៩ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១៥០ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១១០,២១១
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២៨០.២/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៧២៦/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Insulae Eustathii.svg|30px]]
| [[File:Flag of Sint Eustatius.svg|45px]]
| [[ស៊ីនអ៊ូស្តាទីស]]&lt;br/&gt;([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]])&lt;ref name=&quot;nethant&quot; /&gt;
| [[អូរ៉ានជេស្តាដ, ស៊ីនអ៊ូស្តាទីស|អូរ៉ានជេស្តាដ]]
| ២១ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៨.១ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២,៧៣៩
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១៣០.៤/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៣៣៨/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Insulae Sancti Martini (Nederlandia).svg|30px]]
| [[File:Flag of Sint Maarten.svg|45px]]
| [[ស៊ីនម៉ាធីន]]&lt;br/&gt;([[ហុល្លង់|រាជាណាចក្រហូឡង់]])
| [[ហ្វីលីពស៍ប៊ឺក, ស៊ីនម៉ាធីន|ហ្វីលីពស៍ប៊ឺក]]
| ៣៤ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១៣ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៤១,៩៤០&lt;/br&gt;ហ្សង់ម៉ាទីន (ផ្នែកបារាំង)=៣៧,២៦៤
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១,១៧៦.៧/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៣,០៤៨/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Insigne Trinitatis et Tobaci.svg|30px]]
| [[File:Flag of Trinidad and Tobago.svg|45px]]
| [[ទ្រីនីដាត និង​តូបាហ្គោ]]{{efn|name=&quot;two&quot;}}
| [[ព័រអូហ្វស្ប៉េន]]
| ៥,១៣០ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១,៩៨០ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១,៣៨៩,៨៤៣
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ២៦១.០/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៦៧៦/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg|30px]]
| [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|45px]]
| [[កោះ​ទួគ និងកៃកូស]]&lt;br/&gt;(ចក្រភពអង់គ្លេស){{efn|Since the [[Lucayan Archipelago]] is located in the Atlantic Ocean rather than [[Caribbean Sea]], the [[Turks and Caicos Islands]] are part of the [[West Indies]] but are not technically part of the [[Caribbean]], although the United Nations groups them with the Caribbean.}}
| [[ខុកបឺនថោន]]
| ៩៤៨ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៣៦៦ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣៧,៦៦៥
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣៤.៨/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៩០/ម៉ាយការ៉េ)
|-
|[[File:Greater coat of arms of the United States.svg|alt=U.S. Coat of Arms|center|frameless|46x46px]]
| [[File:Flag of the United States.svg|45px]]
| [[សហរដ្ឋអាមេរិក]]{{efn|Includes the states of Hawaii and Alaska which are both separated from the [[Contiguous United States|US mainland]], with Hawaii distant from the North American landmass in the Pacific Ocean and therefore more commonly associated with the other territories of Oceania while Alaska is located between [[Asia]] ([[Russia]]) and [[Canada]].}}
| [[វ៉ាស៊ីតោន ឌីស៊ី]]
| ៩,៦២៩,០៩១ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៣,៧១៧,៨១៣ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣២៧,០៩៦,២៦៥
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣២.៧/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៨៥/ម៉ាយការ៉េ)
|-
| [[File:Seal of the United States Virgin Islands.svg|30px]]
| [[File:Flag of the United States Virgin Islands.svg|45px]]
| [[កោះ​វឺជីន​អាមេរិក]]&lt;br/&gt;(សហរដ្ឋអាមេរិក)
| [[ឆាឡតអាម៉ាលី, កោះវឺជីនអាមេរិក|ឆាឡត អាម៉ាលី]]
| ៣៤៧ គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(១៣៤ ម៉ាយការ៉េ)
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ១០៤,៦៨០
| style=&quot;text-align:right;&quot;| ៣១៧.០/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៨២៧/ម៉ាយការ៉េ)
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;4&quot;| សរុប
! style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|24500995}}
! style=&quot;text-align:right;&quot;| {{nts|541720440}}
! style=&quot;text-align:right;&quot;| ២២.១/គម&lt;sup&gt;២&lt;/sup&gt;&lt;/br&gt;(៥៧/ម៉ាយការ៉េ) 
|}

==ប្រវត្តិសាស្រ្ត==
{{Main|ប្រវត្តិសាស្រ្តអាមេរិកខាងជើង}}
===ប្រវត្តិភូគព្ភសាស្រ្ត===
[[File:NorthAmerica-WaterDivides.png|thumb|upright=1.2|ផ្នែកជលសាស្ត្រដ៏សំខាន់ៗនៃប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក]]

[[ឡរ៉ង់ស៊ា]]គឺជា[[ក្រាតុន]]បុរាណមួយដែលបង្កើតបានចេញជាស្នូលភូគព្ភសាស្រ្តនៃអាមេរិកខាងជើង។ វាបានកកើតឡើងនៅចន្លោះពី ១.៥ ទៅ ១.០ ពាន់លានឆ្នាំមុននៅក្នុងអំឡុងយុគសម័យ[[ប្រូតេរ៉ូសូអ៊ិច]]។&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dalziel |first=I.W.D. |year=1992 |title=On the organization of American Plates in the Neoproterozoic and the breakout of Laurentia |journal=GSA Today |volume=2 |issue=11 |pages=237–241}}&lt;/ref&gt; នៅចុងយុគសម័យ[[ប៉ាលេអូសូអ៊ិច]]រហូតដល់ដើមសម័យ[[មេសូសូអ៊ិច]] អាមេរិកខាងជើងត្រូវបានភ្ជាប់ជាមួយនឹងទ្វីបដទៃទៀតដែលបង្កើតបានជាមហាទ្វីបមួយហៅថា [[ប៉ង់សៀ]]។ មូលហេតុមួយដែលនាំឱ្យកើតមានមហាទ្វីបប៉ង់សៀគឺមកពី[[ជួរភ្នំអាបប៉ាឡាឈាន]]ដែលបានកកើតឡើងប្រហែល ៤៨០ លានឆ្នាំមុន ហើយសព្វថ្ងៃ ជួរភ្នំអាបប៉ាឡាឈានគឺស្ថិតនៅក្នុងចំណោមជួរភ្នំចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅលើភពផែនដី។ នៅពេលប៉ង់សៀបានចាប់ផ្តើមប្រេះបែកបាក់ប្រហែលជា ២០០ លានឆ្នាំមុន ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងក៏ក្លាយជាផ្នែកមួយនៃ[[ឡរ៉ាស៊ី]]។&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite book|last1=Merali |first1=Zeeya |last2=Skinner |first2=Brian J. |title=Visualizing Earth Science |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-41847-5|date=9 January 2009 }}{{page needed|date=February 2014}}&lt;/ref&gt; ជួរភ្នំថ្ម និងជួរភ្នំភាគខាងលិចនៃទ្វីបក៏ចាប់ផ្តើមផុសឡើងនៅចន្លោះពី ៨០ និង ៥៥ លានឆ្នាំមុន ដែលគេហៅតាមឈ្មោះវិទ្យាសាស្រ្តថា[[ឡារ៉ាម៉ាយ អូរ៉ូជេនី]]។ [[ចលនាបួរដីប៉ាណាម៉ា]]បានកើតឡើងពី ១២ ទៅ ១៥ លានឆ្នាំមុន ចលនាមួយនេះបានភ្ជាប់ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងជាមួយនឹងទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។&lt;ref name=&quot;Origins&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.livescience.com/50450-when-panama-land-bridge-appeared.html|title=Land Bridge Linking Americas Rose Earlier Than Thought|work=LiveScience.com}}&lt;/ref&gt;  នៅកាលពី ១០,០០០ ឆ្នាំមុន បណ្តុំផ្ទាំងទឹកកកនៅអាមេរិកខាងជើងក៏ចាប់រលាយស្រកចុះដែលជាហេតុបង្កើតឱ្យមានបឹង និងទន្លេធំៗសព្វថ្ងៃ (ឧទាហរណ៍៖ [[មហាបឹង]])។

អាមេរិកខាងជើងគឺជាប្រភពនៃអ្វីដែលមនុស្សជាតិដឹងអំពីរយៈកាលភូគព្ភសាស្ត្រ។&lt;ref name=&quot;dinopedia-american&quot; /&gt; តំបន់ភូមិសាស្រ្តដែលសព្វថ្ងៃជាទឹកដីរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកគឺសម្បូរទៅដោយប្រភេទផូស៊ីលនិងឆ្អឹងសត្វ[[ដាយណូស័រ]]ច្រើនជាងប្រទេសផ្សេងៗទៀតនៅលើពិភពលោក។&lt;ref name=&quot;dinopedia-american&quot; /&gt; បើយោងទៅតាម[[បាសាណិវិទូ]]ម្នាក់គឺលោកភីតធឺ ដតសុនបានឱ្យដឹង ទាំងអស់នេះគឺបានមកពីការសិក្សាពីស្រទាប់ដី អាកាសធាតុ និងភូមិសាស្រ្ត ធនធានមនុស្ស និងប្រវត្តិសាស្រ្ត។&lt;ref name=&quot;dinopedia-american&quot;/&gt; តំបន់ស្ងួតដែលលាតត្រដាងនៅលើទ្វីបនេះគឺជាប្រភពនៃការសិក្សាអំពីយុគសម័យមេសូសូអ៊ិច។&lt;ref name=&quot;dinopedia-american&quot;&gt;{{cite book|last=Dodson |first=Peter |year=1997 |chapter=American Dinosaurs |title=Encyclopedia of Dinosaurs |editor1-last=Currie |editor1-first=Phillip J. |editor2-last=Padian |editor2-first=Kevin |publisher=Academic Press |pages=10–13}}&lt;/ref&gt; ប្រភពស្រទាប់ផូស៊ីលដាយណូស័រនៅឯ[[ចុងសម័យសួរ៉ាស៊ីច]]ដ៏សំខាន់គឺបានមកពី[[ចលនាម៉ូរីសុន]]ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគខាងលិចនៃសហរដ្ឋអាមេរិក។&lt;ref name=&quot;jurassicdistribution&quot;&gt;{{cite book|last=Weishampel |first=David B. |year=2004 |title=Dinosaur distribution (Late Jurassic, North America)|editor-last1=Weishampel |editor-first1=David B. |editor2-last=Dodson |editor2-first=Peter |editor3-last=Halszka |editor3-first=Osmólska |series=The Dinosauria |location=Berkeley |publisher=University of California Press |pages=543–545 |isbn=978-0-520-24209-8}}&lt;/ref&gt;

===សម័យមុនអាណានិគម===
{{Main|សម័យមុនកូឡុំ}}
[[File:Chichen Itza 3.jpg|thumb|right|ពីរ៉ាមីត[[អែលកាស្ទីឡូ, ឈីឆិន អ៊ីតសា|''អែល កាស្ទីឡូ'']] នៅប្រទេសម៉ិកស៊ិក]]
[[File:Leif Erikson 6c 1968 issue.JPG|thumb|រូបលោក[[លីវ អេរីកសុន]]នៅលើត្រាអាមេរិក។ លោកត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេបង្អស់ដែលបានជាន់លើទឹកដីអាមេរិក។]]

ជនជាតិដើមភាគតិចនៅទ្វីបអាមេរិចបានបង្កើតនិងជឿលើជំនឿជាច្រើនដែលជាអំណះអំណាងថាពួកគេមានវត្តមាននៅលើទឹកដីនេះចាប់តាំងពីទ្វីបនេះបានលិចឡើងមកម្លេះ&lt;ref name=&quot;Curtin2014&quot;&gt;{{cite book|author=Jeremiah Curtin|title=Creation Myths of Primitive America|url=https://books.google.com/?id=PRK1AwAAQBAJ&amp;pg=PT2|year=2014|publisher=Jazzybee Verlag|isbn=978-3-8496-4454-3|page=2}}&lt;/ref&gt; ប៉ុន្តែវាគ្មានភស្តុតាងអ្វីដែលបញ្ជាក់ថាមានការវិវត្តរបស់មនុស្សនៅលើទ្វីបនេះឡើយ។&lt;ref name=Krensky&gt;{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|page=13}}&lt;/ref&gt; ចំណុចជាក់លាក់នៃការតាំងទីលំនៅដំបូងនៅលើទ្វីបអាមេរិចដោយជនជាតិអាស៊ីបុរាណគឺស្ថិតនៅក្រោមការស្រាវជ្រាវនិងការពិភាក្សានៅឡើយ។&lt;ref name=&quot;White2006&quot;&gt;{{cite book|author=Phillip M. White|title=American Indian chronology: chronologies of the American mosaic|url=https://books.google.com/?id=_VnZ8_2kSScC&amp;pg=PA1|accessdate=29 November 2011|year=2006|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33820-5|page=1}}&lt;/ref&gt; ទ្រឹស្តីដែលពេញនិយមបំផុតគឺ ពូជមនុស្សដំបូងបានដើរប្រមាញ់ឆ្លងតាម[[ប៊ីរីងហ្គី]]ដែលជាដីភ្ជាប់ពី[[ស៊ីប៊ឺរី]]ខាងកើតទៅ[[អាឡាស្កា]]ពី ២៧,០០០ ទៅ ១៤,០០០ ឆ្នាំមុន។&lt;ref name=&quot;HavilandPrins2013&quot;&gt;{{cite book|author1=William Haviland|author2=[[Harald Prins]]|author3=Dana Walrath|author4=[[Bunny McBride]]|title=Anthropology: The Human Challenge|url=https://books.google.com/?id=0bpuCgAAQBAJ&amp;pg=PA219|date=2013|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-285-67758-3|pages=219, 220}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sonneborn-2007&quot;&gt;{{cite book |author= Liz Sonneborn |title= Chronology of American Indian History |url= https://books.google.com/?id=OKfBId96DTIC&amp;pg=PA3 |date= January 2007 |publisher= Infobase Publishing |isbn= 978-0-8160-6770-1 |page= 3 |accessdate= 29 November 2011}}&lt;/ref&gt;{{efn|The receding of oceans during successive [[ice age]]s may have enabled migrants to cross the land bridge as far back as 40,000 years.&lt;ref name=really&gt;{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|pages=11, 13}}&lt;/ref&gt;}} ទស្សនៈដ៏ពេញនិយមមួយគឺ ជនជាតិអាមេរិកដំបូងគឺជាអ្នកដែលជិះទូកធ្វើដំណើរមកពីប៊ីរីងហ្គីមកទិសខាងកើតនៅប្រហែលពី ១៣,០០០ ឆ្នាំមុន&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.sciencemag.org/news/2017/08/most-archaeologists-think-first-americans-arrived-boat-now-they-re-beginning-prove-it|title=Most archaeologists think the first Americans arrived by boat. Now, they're beginning to prove it|last=Wade|first=Lizzie|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=10 August 2017|doi=10.1126/science.aan7213|accessdate=26 December 2018}}&lt;/ref&gt; ហើយក៏ចាប់បោះទីលំនៅនៅលើដែនដីថ្មីនេះក្នុងអំឡុងចុង[[យុគសម័យផ្ទាំងទឹកកកចុងក្រោយ]]គឺប្រហែលជា ១២,៥០០ ឆ្នាំមុន។&lt;ref name=&quot;Pauketat2012&quot;&gt;{{cite book|author=[[Timothy R. Pauketat]]|title=The Oxford Handbook of North American Archaeology|date=23 February 2012|publisher=OUP US|isbn=978-0-19-538011-8|page=96}}&lt;/ref&gt; ចម្លាក់ថ្មដ៏ចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងគឺមានអាយុកាលពី ១៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ ឆ្នាំមុន។&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/2013/08/16/212569006/n-americas-oldest-known-petroglyphs-discovered-in-nevada|title=N. America's Oldest Known Petroglyphs Discovered In Nevada|last=Shogren|first=Elizabeth|date=16 August 2013|website=[[NPR]]|accessdate=12 December 2018}}&lt;/ref&gt;{{efn|While not conclusive, some [[South America]]n rock painting has been dated to 25,000 years ago.&lt;ref name=bradshaw&gt;{{cite web|url=http://www.bradshawfoundation.com/south_america/serra_da_capivara/index.php|title=America's Oldest Art - The Rock Art of Serra da Capivara|last=Nash|first=George|year=2011|website=[[Bradshaw Foundation]]|accessdate=12 December 2018}}&lt;/ref&gt;}} ការសិក្សាស្រាវជ្រាវពីហ្សែននៃជនជាតិដើមនិង[[នរវិទ្យា]]បានឱ្យឃើញថា រលកនៃការធ្វើចំណាកស្រុកពីអាស៊ីមកអាមេរិកគឺមកតាមរយៈ[[ច្រកបេរីង]]នៅក្នុងយុគសម័យ (ហូឡូសង់) ដើមបជ្ឈឹម។&lt;ref name=&quot;SkoglundMallick2015&quot;&gt;{{cite journal|last1=Skoglund|first1=P.|last2=Mallick|first2=S.|last3=Bortolini|first3=M.C.|last4=Chennagiri|first4=N.|last5=Hünemeier|first5=T.|last6=Petzl-Erler|first6=M.L.|last7=Salzano|first7=F.M.|last8=Patterson|first8=N.|last9=Reich|first9=D.|title=Genetic evidence for two founding populations of the Americas|journal=Nature|date=21 July 2015|doi=10.1038/nature14895|pmid=26196601|pmc=4982469|volume=525|issue=7567 |pages=104–8|bibcode=2015Natur.525..104S }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BellwoodNess2014&quot;&gt;{{cite book|author1=[[Peter Bellwood]]|author2=[[Immanuel Ness]]|title=The Global Prehistory of Human Migration|url=https://books.google.com/?id=2HMTBwAAQBAJ&amp;pg=PA194|date= 2014|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-118-97059-1|page=194}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Krensky|first=Stephen|others=Illustrated by Steve Sullivan|title=Who Really Discovered America?|year=1987|publisher=[[Scholastic Inc.]]|isbn=978-0-590-40854-7|pages=17–27}}&lt;/ref&gt;

មុនពេលចាប់ទាក់ទងជាមួយពួកអឺរ៉ុប ជនជាតិដើមនៃអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានគេបែងចែកទៅតាមរបបគ្រង់គ្រងផ្សេងៗគ្នាជាច្រើនចាប់ពីក្រុមតូចៗនៃក្រុមគ្រួសារពីរ ឫ បីទៅជាចក្រភពធំៗ។ ពួកគេបានរស់នៅក្នុង&quot;តំបន់វប្បធម៌&quot;ផ្សេងៗពីគ្នាដែលទាក់ទងទៅនឹងភូមិសាស្ត្រនិងតំបន់ជីវសាស្រ្ត ហើយវាបានផ្តល់នូវការចង្អុលបង្ហាញពីរបៀបរស់នៅដ៏សំខាន់របស់ជនជាតិដើមទាំងនោះ។ យើងក៏អាចបែងចែកក្រុមជនជាតិដើមទាំងនោះបានទៅតាមអំបូរភាសារបស់ពួកគេផងដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ ជនជាតិដែលនិយាយភាសាដូចគ្នាមិនសុទ្ធតែចែករំលែកវប្បធម៌ជាមួយគ្នានោះទេ ឫក៏ជាមិត្តនឹងគ្នាឡើយ។

វប្បធម៌ជាច្រើនរបស់ជនជាតិដើមនៅអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ ឫប្រែប្រួលនៅក្នុងរយៈពេល ១,០០០ ឆ្នាំនេះ។ វប្បធម៌ដែលទើបតែរកឃើញហើយចាត់ទុកថាចំណាស់ជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងគឺ[[វប្បធម៌ក្លូវីស]] (ឆ្នាំ៩៥៥០–៩០៥០ មុនគ.ស) ដែលមានទីតាំងនៅរដ្ឋ[[ញូវម៉ិកស៊ិក]]សព្ងថ្ងៃ។&lt;ref name=bradshaw/&gt; ក្រុមវប្បធម៌ភាគខាងត្បូងនៅអាមេរិកខាងជើងគឺទទួលខុសត្រូវចំពោះការដាំដុះដំណាំរួមផ្សំជាច្រើនដែលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេដាំប្រើប្រាស់នៅជុំវិញពិភពលោកដូចជា ប៉េងប៉ោះ ម្ទេស និងពោត...។ ជាលទ្ធផលនៃការបណ្តុះនិងការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យកសិកម្មនៅផ្នែកខាងត្បូង វាក៏ក្លាយជាផ្នែកមួយដែលសម្បូរទៅដោយវប្បធម៌សំខាន់ៗជាច្រើន។ [[អារ្យធម៌ម៉ាយ៉ា|ក្រុមពួកម៉ាយ៉ា]]បានបង្កើតប្រព័ន្ធសរសេរអក្សរ បានសាងសង់ពីរ៉ាមីតនិងប្រាសាទធំៗ បង្កើត[[ប្រតិទិនម៉ាយ៉ា|ប្រតិទិនដ៏គួរឱ្យពិបាកនឹងយល់]] ហើយបានបង្កើតមនោភាពនៃ[[០|លេខសូន្យ]]ប្រហែលនៅអំឡុងឆ្នាំ ៤០០ នៃគ.ស។&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-the-origin-of-zer | title = What is the origin of zero? How did we indicate nothingness before zero? | author = [[Robert Kaplan (mathematician)|Robert Kaplan]] | magazine = [[Scientific American]] | date = 16 January 2007 | accessdate =19 February 2008}}&lt;/ref&gt;

ឯកសារដែលបានកត់ទុកដំបូងបង្អស់របស់ជនជាតិអឺរ៉ុបចំពោះអាមេរិកខាងជើងគឺនៅក្នុង[[សាហ្កាណស]]ដែលក្នុងនោះគេបានហៅទ្វីបនេះថា[[វីនឡង់]]។&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Groeneveld |first1=Emma |title=Vinland |url=https://www.ancient.eu/Vinland/ |website=Ancient History Encyclopedia |accessdate=12 June 2020}}&lt;/ref&gt; រឿងដំបូងៗដែលគេបានដឹងនៃការភ្ជាប់ទាក់ទងឆ្លងសមុទ្រដោយពួកអឺរ៉ុបនិងទឹកដីអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានចុះបរិច្ឆេទនៅអំឡុងឆ្នាំ ១,០០០ នៃគ.ស។&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |first1=Linda S. |last1=Cordell |first2=Kent |last2=Lightfoot |first3=Francis |last3=McManamon |first4=George |last4=Milner |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |encyclopedia=Archaeology in America: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/?id=arfWRW5OFVgC&amp;pg=PA82 |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-02189-3 |page=82}}&lt;/ref&gt; ទីតាំងនោះគឺស្ថិតនៅភាគខាងជើងបំផុតនៃកោះដែលមានឈ្មោះថា[[ញូវហ្វោនឡង់ និងឡាប្រាឌ័រ|ញូវហ្វោនឡង់]]ដែលបានផ្តល់ភស្តុតាងដែលមិនអាចប្រកែកបានចំពោះការមកដល់នៃពួកណស។&lt;ref&gt;[[Helge Ingstad|H. Ingstad]] and [[A. Stine Ingstad]], ''The Viking Discovery of America'' (2000), p. 141.&lt;/ref&gt; អ្នករុករកជនជាតិណស ឈ្មោះ [[លីវ អេរីកសុន]] (ឆ្នាំ ៩៧០-១០២០ គ.ស) ត្រូវបានគេគិតថាបានធ្វើដំណើរទៅដល់តំបន់នោះ។&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Wernick |first1=Robert |title=The Vikings |date=1979 |publisher=Time-Life Books |location=Alexandria, VA |isbn=0-8094-2709-5 |pages=149–151}}&lt;/ref&gt;  អេរីកសុន និងមនុស្សរបស់លោកគឺជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានបោះជើងជាន់លើទឹកដីអាមេរិកខាងជើង។&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Little |first1=Becky |title=Why Do We Celebrate Columbus Day and Not Leif Erikson Day? |url=https://www.nationalgeographic.com/news/2015/10/151011-columbus-day-leif-erikson-italian-americans-holiday-history/ |website=National Geographic |accessdate=28 May 2020 |date=October 11, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=History - Leif Erikson |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |website=BBC |accessdate=8 June 2020}}&lt;/ref&gt; 

នៅពេលពួកសញ្ជ័យអេស្ប៉ាញបានមកដល់ វប្បធម៌របស់ជនជាតិម៉ាយ៉ាគឺនូវតែមានវត្តមាននៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសម៉ិកស៊ិកនិងប្រទេសក្វាតេម៉ាឡា។ ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយរបស់ពួកគេត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពអាស៍តិក]] រាជធានីពួកគេត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទៅភាគខាងជើងទៅនៅក្នុងតំបន់[[ជ្រលងភ្នំម៉ិកស៊ិក]]។ អាណាចក្រអាស៍តិកក៏ត្រូវបានធ្លាក់នៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់[[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៥២១។&lt;ref name=Grunberg&gt;Bernard Grunberg, ''&quot;La folle aventure d'Hernan Cortés''&quot;, in ''[[L'Histoire]]'' n°322, July–August 2007 {{incomplete short citation|date=February 2014}}&lt;/ref&gt;

===សម័យអាណានិគម===
[[File:Benjamin West 005.jpg|thumb|right|រូបគំនូរ''[[មរណភាពរបស់ឧត្តមសេនីយ៍វូហ្វ]]'' (១៧៧១) នៅក្នុង[[សមរភូមិវាលអាប្រាហាម]] គូសដោយលោក[[ប៊ិនចាមីន វេស]]]]
{{main|ការដាក់អាណានិគមរបស់អឺរ៉ុបនៅទ្វីបអាមេរិក}}

នៅក្នុងអំឡុង[[យុគសម័យនៃការរុករក]] ពួកអឺរ៉ុបបានរកឃើញទ្វីបអាមេរិកហើយក៏ចូលមកកាន់កាប់ផ្នែកនីមួយៗនៃអាមេរិកខាងជើង។ ចំពោះការមកដល់របស់ពួកគេនៅក្នុង&quot;[[ពិភពថ្មី]]&quot; ចំនួនជនជាតិអ្នកម្ចាស់ស្រុកក៏បានធ្លាក់ចុះភ្លាមៗ ដោយសារតែជម្លោះប្រយុទ្ធនឹងអ្នកឈ្លានពាន និងការនាំចូលនៃរោគជំងឺផ្សេងៗពីទ្វីបអឺរ៉ុប។&lt;ref&gt;{{cite book|title=A Concise History of World Population: An Introduction to Population Processes |last=Massimo Livi Bacci |first=Malden |place=Massachusetts |publisher=Blackwell Publishing |year=2001 |edition=3rd |isbn=978-0-631-22335-1 |pages=42–46}}&lt;/ref&gt; វប្បធម៌ជនជាតិដើមអាមេរិកក៏ចាប់ផ្លាស់ប្តូរ ហើយឥទ្ធិពលនយោបាយរបស់ពួកគេក៏បានបាត់បង់។ ក្រុមភាសាជាច្រើនបានរលាយ ហើយខ្លះវិញបានទទួលការផ្លាស់ប្តូរច្រើន។ ឈ្មោះនិងវប្បធម៌ដែលជនជាតិអឺរ៉ុបបានកត់ត្រាមិនចាំបាច់ដូចគ្នានឹងឈ្មោះដែលពួកគេបានប្រើរយៈពេលពីរ បីជំនាន់មុន ឬឈ្មោះដែលបានប្រើសព្វថ្ងៃនេះទេ។

ចក្រភពអង់គ្លេស អេស្បាញ និងបារាំងបានកាន់កាប់ទឹកដីភាគច្រើននៅអាមេរិកខាងជើង។ នៅចុងសតវត្សទី១៨ និងដើមសតវត្សទី១៩ ចលនាឯករាជ្យបានរីកសាយនៅពាសពេញផ្ទៃទ្វីប ដែលជាកត្តានាំឱ្យកើតមានប្រទេសមួយចំនួនដែលមានអធិបតេយ្យភាពរហូតមកដល់ពេលសព្ងថ្ងៃនេះ។ [[អាណានិគមទាំងដប់បី|អាណានិគមទាំង១៣ របស់អង់គ្លេស]]នៅភាគខាងកើតនៃទ្វីបបានប្រកាសឯករាជ្យក្នុងឆ្នាំ១៧៧៦ ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា[[សហរដ្ឋអាមេរិក]]។ [[កាណាដា|ប្រទេសកាណាដា]]ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងពីការបង្រួបបង្រួមទឹកដីភាគខាងជើងដែលគ្រប់គ្រងដោយអង់គ្លេសនិងបារាំង។ អេស្បាញថ្មី ដែលជាទឹកដីមួយ លាតសន្ធឹងពីភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិករហូតដល់អាមេរិកកណ្តាលបានប្រកាសឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៨១០ ហើយបានក្លាយជា[[ចក្រភពម៉ិកស៊ិកទីមួយ]]។ នៅឆ្នាំ១៨២៣ អតីត[[ឧត្តមសេនីយឯកនៃក្វាតេម៉ាឡា]]ដែលកាលនោះជាផ្នែកមួយនៃចក្រភពម៉ិកស៊ិក បានក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យដំបូងគេនៅអាមេរិកកណ្តាលដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា [[សហខេត្តអាមេរិកកណ្តាល]]។

គម្រោងជាង ៣ ឆ្នាំលើ[[ប្រឡាយប៉ាណាម៉ា]] នៅទីបំផុតក៏សម្រេចបានភ្ជាប់ទឹកសមុទ្រអាត្លង់ទិកជាមួយនឹងទឹកសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកក្នុងឆ្នាំ១៩១៣ ដែលបានធ្វើឱ្យអាមេរិកខាងជើងក្លាយជាទ្វីបដាច់ពីអាមេរិកខាងត្បូង។{{citation needed}}

==ភូមិសាស្រ្ត==
{{Main|ភូមិសាស្រ្តទ្វីបអាមេរិកខាងជើង}}
[[File:North America satellite orthographic.jpg|thumb|រូបភាពផ្កាយរណបនៃអាមេរិកខាងជើង]]

អាមេរិកខាងជើងគឺគ្របដណ្តប់ដែនដីភាគខាងជើងនៃ[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល ជាទូទៅត្រូវបានគេសម្តៅហៅថា ពិភពថ្មី [[អឌ្ឍគោលខាងលិច]] ឫអាមេរិក (អ្នកខ្លះបានចាត់ទុកអាមេរិកជា[[ទ្វីប]]តែមួយ&lt;ref name=IOC&gt;{{cite web
 |url         = http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf
 |title       = The Olympic symbols
 |publisher   = [[International Olympic Committee]]
 |year        = 2002
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20080307073846/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf
 |archivedate = 7 March 2008
 |location    = Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre
}} The five rings of the [[Olympic symbols#Olympic emblems|Olympic flag]] represent the five inhabited, participating continents ([http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf Africa, America, Asia, Europe, and Oceania] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020223205800/http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf |date=23 February 2002 }}).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Oceano&gt;{{cite book|title=Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial |chapter=Continente |pages=392, 1730 |isbn=978-84-494-0188-6|last1=Equipo |year=1997 }}{{author missing|date=February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cincocontinentes&gt;{{cite book|title=Los Cinco Continentes (The Five Continents) |publisher=Planeta-De Agostini Editions |year=1997 |isbn=978-84-395-6054-8}}{{page needed|date=February 2014}}&lt;/ref&gt; ដោយមានអាមេរិកខាងជើងជាឧបទ្វីប)។&lt;ref&gt;{{cite web|title=Encarta, &quot;Norteamérica&quot; |url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archivedate=30 January 2009 |url-status=dead |language=Spanish |df= }}&lt;/ref&gt; ដីតែមួយគត់ដែលតភ្ជាប់ពីអាមេរិកខាងជើងទៅកាន់[[អាមេរិកខាងត្បូង]]គឺនៅ ស្ពានកោះដារាន / ស្ពានកោះប៉ាណាម៉ា។ ទ្វីបនេះត្រូវបានកំណត់ព្រំដែននៅភាគអាគ្នេយ៍គឺនៅឯដែនទឹកដារីអិននៅតាមបណ្តោយព្រំដែនប្រទេស[[កូឡុំប៊ី]]–ប៉ាណាម៉ា ដោយអ្នកភូមិសាស្ត្រភាគច្រើន ដូចនេះដែនដីរបស់ប្រទេសប៉ាណាម៉ាស្ទើរទាំងអស់គឺស្ថិតនៅភាគអាមេរិកខាងជើង។&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas |title=Americas |work=Standard Country and Area Codes Classifications (M49) |publisher=United Nations Statistics Division |accessdate=3 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061021010223/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archivedate=21 October 2006 |title=North America |work=Atlas of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;North America Atlas&quot;&gt;{{cite magazine|url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&amp;Rootmap=&amp;Mode=d&amp;SubMode=w |title=North America Atlas |magazine=National Geographic}}&lt;/ref&gt; ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកភូគព្ភវិទ្យាខ្លះបានកំណត់យកព្រំដែនអាមេរិកខាងជើងនៅត្រឹម[[ដីកោះតេវនតេប៊ិក]] ប្រទេសម៉ិលស៊ិក ចំណែកអាមេរិកកណ្តាលគឺលាតសន្ធឹងពីប៉ាណាម៉ារហូតដល់ដើមទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង។&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Central America|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/102196/Central-America|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|accessdate=28 June 2011}}&lt;/ref&gt; ជាទូទៅ [[កោះការ៉ាប៊ីន]] ឫឥណ្ឌាខាងលិច ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកនៃអាមេរិកខាងជើង។&lt;ref name=britannica-northamerica/&gt; ឆ្នេរសមុទ្រទ្វីបគឺមានប្រវែងវែង និងមានលក្ខណៈមិនទៀងទាត់។ ឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកគឺជាទឹកសមុទ្រធំជាងគេបំផុតនៅទ្វីបនេះ បន្ទាប់មកគឺ[[ឆ្នេរហាដសុន]]។ ប្រភពទឹកសមុទ្រសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន [[ឈូងសមុទ្រសាន់ឡរេន]] និង[[ឈូសសមុទ្រកាលីហ្វញ៉ា]]។ មុនពេលដីកោះអាមេរិកកណ្តាលលិចឡើង តំបន់នេះពីដើមគឺស្ថិតនៅក្រោមទឹក។ 

នៅជុំវិញទ្វីបនេះគឺសម្បូរទៅដោយកោះជាច្រើន កោះសំខាន់ៗមានដូចជា ប្រជុំកោះអាកទិក [[បាហាម៉ា|កោះបាហាម៉ា]] [[កោះទួក និងកៃកូស]] [[ប្រជុំកោះអាឡិចសាន់ដឺ]] និងកោះរាប់រយរាប់ពាន់ទៀតនៅឯឆ្នេរសមុទ្រអង់គ្លេសកូឡុំប៊ី និងញូវហ្វោនឡង់។ កោះ[[ហ្រ្គីនឡែន]] (ជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសដាណឺម៉ាក) គឺជា[[បញ្ជីរាយនាម កោះតាមទំហំផ្ទៃដី|កោះធំជាងគេ]] ហើយមានទីតាំងស្ថិតនៅលើ[[បញ្ជី ផ្លាកតិកតូនិក|ផ្លាកតិកតូនិក]]ជាមួយនឹងអាមេរិកដែរ ដែលគេតែងហៅថា[[ផ្លាកអាមេរិកខាងជើង]] ហើយតាមភូមិសាស្រ្ត វាជាគឺស្ថិតនៅជាផ្នែកមួយនៃអាមេរិកខាងជើង។ នៅក្នុងន័យភូគព្ភសាស្រ្ត កោះប៊ឺមូដាមិនមែនជាផ្នែកមួយនៃទ្វីបអាមេរិកទេ ប៉ុន្តែជាកោះមហាសមុទ្រមួយដែលលិចឡើងពីលើក្រហែងនៃកំពូលអាត្លង់ទិកកណ្តាលកាលពី ១០០ លានឆ្នាំមុន។ ដីគោកដែលនៅជិតកោះនេះបំផុតគឺ[[ខេបហេតឺរ៉ាស]] [[ការ៉ូលីណាខាងជើង|រដ្ឋការ៉ូលីណាខាងជើង]]។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប៊ឺមូដាត្រូវបានគេគិតថាជាផ្នែកមួយនៃអាមេរិកខាងជើង ព្រោះថានៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ នយោបាយ និងវប្បធម៌, ប៊ឺមូដានតែងតែមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងរដ្ឋអាមេរិកមួយចំនួន និងផ្នែកផ្សេងៗទៀតនៃទ្វីប។

[[File:Moraine Lake 17092005.jpg|thumb|left|[[បឹងម៉ូរេន]] នៅឯ [[ឧទ្យានជាតិបានហ្វ]]]]

ដែនដីអាមេរិកខាងជើងស្ទើរទាំងអស់គឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅលើផ្លាកអាមេរិកខាងជើង។ ផ្នែកនៃបាហាម៉ិកស៊ិក និងរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ាដែលមានទីក្រុងសំខាន់ៗដូចជា[[សានឌីអេហ្គោ]] [[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]] [[សាន់តាគ្រុស]]គឺមានទីតាំងស្ថិតនៅលើគែមភាគខាងកើតនៃ[[ផ្លាកប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ ផ្នែកខាងត្បូងនៃទ្វីបនិងដែនដីឥណ្ឌីខាងលិចភាគច្រើនគឺស្ថិតនៅលើ[[ផ្លាកការ៉ាប៊ីន]]។ ទ្វីបនេះអាចត្រូវបានបែងចែកជាបួនតំបន់ធំៗ (តំបន់នីមួយៗនៅមានអនុតំបន់ជាច្រើនទៀត) ដូចជា៖ [[មហាវាលតំបន់]]ដែលលាតសន្ធឹងពីឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិកទៅដល់[[កាណាដាខាងជើង|តំបន់អាកទិកនៃប្រទេសកាណាដា]], តំបន់ភ្នំខាងលិចមាន [[ភ្នំរ៉កគី]] [[មហាតំបន់បាស៊ីន]] [[កាលីហ្វញ៉ា]] និង[[អាឡាស្កា]], តំបន់ខ្ពស់រាបនៃទិសឥសាន្តប្រទេសកាណាដា និងបណ្តុំតំបន់ទិសខាងកើត។ ប្រទេសម៉ិកស៊ិកដែលមានតំបន់ខ្ពង់រាបដ៏វែងស្ថិតនៅភាគខាងលិច ប៉ុន្តែតំបន់វាលឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតមិនលាតសន្ធឹងរហូតដល់ទៅទិសខាងត្បូងតាមបណ្តោយឈូងសមុទ្រឡើយ។

==ភូគព្ភសាស្រ្ត==
{{Main|ភូគព្វសាស្រ្តអាមេរិកខាងជើង}}
[[File:USGS Geologic Map of North America.jpg|thumb|upright=1.35|ផែនទីភូគព្ភសាស្រ្តនៃអាមេរិកខាងជើង ផលិតដោយ USGS]]
[[File:North america rock types.jpg|thumb|upright|left|ប្រភេទថ្ម[[:Image:North america rock sedimentary.jpg|សេឌីម៉ង់ទែរ]], [[:Image:North america rock volcanic.jpg|ភ្នំភ្លើង]], [[:Image:North america rock plutonic.jpg|ភ្លូតុនិក]] និង[[:Image:North america rock metamorphic.jpg|ថ្មប្រែរូប]] នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើង]]

===ភូគព្ភសាស្រ្តប្រទេសកាណាដា===
តាមភូគព្ភសាស្រ្ត ទឹកដីកាណាដាបច្ចុប្បន្នគឺជាតំបន់ដ៏ចំណាស់បំផុតនៅលើពិភពលោកដោយដែនដីកាណាដាជាងពាក់កណ្តាលគឺជាថ្មដែលបន្សល់ពីសម័យ[[បុរេកំប៊្រីយៀង]], ដែនថ្មទាំងនោះបានស្ថិតលើសកម្រិតទឹកសមុទ្រចាប់តាំងពីដើមសម័យ[[ប៉ាលេអូសូអ៊ិច]]មកម្លេះ។&lt;ref name=&quot;Marianopolis&quot;&gt;{{cite book |last=Wallace |first=Stewart W. |url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |title=Geology Of Canada |series=The Encyclopedia of Canada |volume=III |place=Toronto |publisher=University Associates of Canada |year=1948 |pages=23–26 |via=[http://faculty.marianopolis.edu/ Marianopolis College] |accessdate=1 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704145706/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |archivedate=4 July 2010 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704145706/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |date=4 កក្កដា 2010 }}&lt;/ref&gt; ចំណែកឯធនធានរ៉ែនៅកាណាដាវិញគឺមានលក្ខណៈចម្រុះនិងធំសម្បើម។&lt;ref name=&quot;Marianopolis&quot;/&gt; នៅតាមតំបន់ផែងកាណាដា និងតំបន់ភាគខាងជើង គឺសម្បូរទៅដោយរ៉ែដូចជា៖ រ៉ែដែក នីកែល [[ស័ង្កសី]] ទង់ដែង មាស សំណ [[ម៉ូលីដែន]] និង[[អ៊ុយរ៉ានីញូម]]ជាដើម។ ការជីកយកបណ្តុំរ៉ែពេជ្រត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនាពេលថ្មីៗនេះនៅឯផ្នែកអាកទិក&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.wired.com/science/planetearth/magazine/16-12/ff_diamonds_sb |title=Digging for Diamonds 24/7 Under Frozen Snap Lake |publisher=Wired |website=Wired.com |accessdate=1 June 2011}}&lt;/ref&gt; ដែលធ្វើឱ្យកាណាដាក្លាយជាអ្នកផលិតរ៉ែធំបំផុតលើពិភពលោក។ នៅតាមតំបន់ផែងប្រទេសកាណាដា គេឃើញមានស្ថានីយក្រុងទាញយករ៉ែជាច្រើន។ ក្រុងដែលល្បី និងធំជាងគេគឺ[[មហាស៊ុតប្យូរី|ក្រុងស៊ុតប្យូរី]]ក្នុង[[អនតារីយ៉ូ|ខេត្តអនតារីយ៉ូ]]។ ស៊ុតប្យូរីគឺជាប្រភពប្រមូលយករ៉ែនៅក្នុងខែលកាណាដាចាប់តាំងពីមានភស្តុតាងសំខាន់ៗមកថា[[អាងទឹកស៊ុតប្យូរី]]គឺជាអណ្តូងរ៉ែអាចម៍ផ្កាយបុរាណមួយ។ នៅក្បែរក្រុងស៊ុតប្យូរីគឺមានកន្លែងមួយដែលគេហៅថា ដែនចម្លែកតាម៉ាហ្កាមីម៉ាញេទិក ដែលមានភាពស្រដៀងគ្នាទៅនឹងអាងទឹកស៊ុតប្យូរីដែរ។ ដែកចម្លែកម៉ាញេទិចរបស់វាគឺប្រហាក់ប្រហែលនឹងអាងទឹកស៊ុតប្យូរី ដូច្នេះហើយវាអាចជាអណ្តូងរ៉ែដែលសម្បូរជាតិដែកទី២ នៅកាណាដា។&lt;ref name=&quot;GH&quot;&gt;{{cite news|url=http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |title=3-D Magnetic Imaging using Conjugate Gradients: Temagami anomaly |accessdate=13 March 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090711184237/http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |archivedate=11 July 2009 |df= }}&lt;/ref&gt; ខែលកាណាដានោះត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយព្រៃធរណីយ៉ាងច្រើនដែលជាប្រភពកម្រៃដល់ឧស្សាហកម្មកាប់ឈើដ៏សំខាន់មួយ។

===ភូគព្ភសាស្រ្តសហរដ្ឋអាមេរិក===

រដ្ឋអាមេរិកថ្នាក់ទាបចំនួន ៤៨ អាចត្រូវបានបែងចែកជាខេត្តរូបភូមិសាស្រ្តចំនួន ៥ ដូចជា៖

#ជួរភ្នំអាមេរិក
#តំបន់ជាប់ខែលកាណាដា&lt;ref name=&quot;Marianopolis&quot;/&gt; គឺផ្នែកខាងជើងនៃម៉ីតវេសរបស់ ស.រ.អ
#ទីលានថេរភាព
#វាលឆ្នេរសមុទ្រ
#អូរ៉ូហ្សែនក្រវាត់ភ្នំអាបប៉ាឡាឈាន

ភូគព្ភសាស្រ្តរដ្ឋអាឡាស្កាគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំ ចំណែកឯរដ្ឋហាវ៉ៃវិញគឺមានភ្នំភ្លើងនីអូហ្សែនដែលបានផ្ទុះហើយ។

{{multiple image
 | align     = center
 | direction = horizontal
 | header    =
 | header_align = left/right/center
 | header_background =
 | footer    =
 | footer_background =
 | width     =
 | image1    = North america terrain 2003 map.jpg
 | width1    = 180
 | caption1  = [[គ្រឹះថ្ម]] និងលក្ខណៈដីនៅអាមេរិកខាងជើង
 | image2    = North america basement rocks.png
 | width2    = 180
 | caption2  = [[ក្រាតុន]]និងថ្មក្រោមដីនៅអាមេរិកខាងជើង
}}

===ភូគព្ភសាស្រ្តអាមេរិកកណ្តាល===
[[File:Tectonic plates Caribbean.png|thumb|right|{{legend|#FAD4AF|ទីតាំងអាមេរិកកណ្តាលនៅលើ[[ផ្លាកការ៉ាប៊ីន]]។}}]]
តាមភូគព្ភសាស្រ្ត អាមេរិកកណ្តាលគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំភ្លើងសកម្មជាច្រើន និងមាន[[ការរញ្ជួយផែនដី|គ្រោះរញ្ជួយដី]]កើតឡើងពីមួយពេលទៅមួយពេល។ នៅឆ្នាំ១៩៧៦ ប្រទេសក្វាតេម៉ាឡាបានទទួលរងនឹង[[គ្រោះរញ្ជួយដីនៅក្វាតេម៉ាឡា ឆ្នាំ១៩៧៦|គ្រោះរញ្ជួយដី]]ដ៏ធំមួយ ដែលបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ២៣,០០០ នាក់។ ម៉ាណាក្វា, រដ្ឋធានីនៃប្រទេសនីការ៉ាក្វា ត្រូវបានរងនឹងគ្រោះរញ្ជួយដីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ និងឆ្នាំ១៩៧២, ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ (១៩៧២) វាបានធ្វើឱ្យមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ៥,០០០ នាក់។ គ្រោះរញ្ជួយដីចំនួន ៣ បានបំផ្លិចបំផ្លាញប្រទេសអែលសាវ៉ាឌ័រ, មួយក្នុងឆ្នាំ១៩៨៦ និងពីរនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១; រញ្ជួយដីមួយទៀតបានបំផ្លាញភាគខាងជើងនិងកណ្តាលប្រទេសកូស្តារីកាក្នុងឆ្នាំ២០០៩ ហើយបានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិច ៣៤ នាក់ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៩ ដូចគ្នានេះដែរ ប្រទេសហុងឌូរ៉ាសក៏ទទួលរងគ្រោះរញ្ជួយដីដែរ ដែលធ្វើឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ ៧ នាក់។

ការបន្ទុះភ្នំភ្លើងនៅតំបន់ទាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជារឿងសាមញ្ញ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៨ ភ្នំភ្លើងអារេណលក្នុងប្រទេសកូស្តារីកាបានផ្ទុះហើយសម្លាប់មនុស្សចំនួន ៨៧ នាក់។ ដីជីជាតិដែលបានមកពីកម្អែភ្នំភ្លើងបានទ្រទ្រង់ចិញ្ចឹមបណ្តុំប្រជាកសិករនៅតាមតំបន់ខ្ពង់រាប។

អាមេរិកកណ្តាលគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំ ហើយជួរភ្នំដែលវែងបំផុតនោះគឺ [[ស៊ីអេរ៉ាម៉ាដ្រេដឺឈាផាស]]។ នៅតាមជួរភ្នំទាំងនោះគឺមានជ្រលងជីជាតិជាច្រើនសមស្របសម្រាប់ប្រជាជន, តាមការពិត ប្រជាជនភាគច្រើននៅប្រទេសហុងឌូរ៉ាស កូស្តារីកា និងក្វាតេម៉ាឡា គឺមានទីលំនៅនៅតាមជ្រលងជួរភ្នំទាំងនោះ។ ជ្រលងទាំងនោះជាកន្លែងនៃផលកាហ្វេ សណ្តែក និងដំណាំជាច្រើនៗផ្សេងទៀត។

==អាកាសធាតុ==
[[File:North America map of Köppen climate classification.svg|thumb|upright=1.4|ផែនទីអាកាសធាតុអាមេរិកខាងជើងយោងទៅតាមចំណាត់ថ្នាក់អាកាសធាតុកូពិន]]
អាមេរិកខាងជើងគឺជាទ្វីបដ៏ធំមួយហួសពីរង្វង់អាកទិកនិងតំបន់ត្រូពិកខាងជើង។ ហ្គ្រីនឡែនហើយនិងខែលប្រទេសកាណាដាគឺជាវាលទុនដ្រា (វាលឥតដើមឈើនៅរង្វង់តំបន់អាកទិក) ដែលមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យមចាប់ពី ១០ ទៅ ២០ °C (ពី ៥០ ទៅ ៦៨ °F) ប៉ុន្តែផ្នែកកណ្តាលនៃកោះហ្គ្រីនឡែនគឺផ្សំឡើងដោយផ្ទាំងទឹកកកដ៏ធំ។ វាលទុនដ្រាបានគ្របដណ្តប់នៅលើផ្ទៃប្រទេសកាណាដា រហូតដល់ត្រឹមព្រំដែនភ្នំរ៉កគី (បន្តពីភ្នំរ៉កគីចូលរដ្ឋអាឡាស្កា) ហើយ (ទៅទិសខាងត្បូង) ឈប់ត្រឹមចុងខែលកាណាដា ពោលគឺនៅក្បែរតំបន់មហាបឹង។ អាកាសធាតុនៅភាគខាងលិចនៃតំបន់ខាស្កេតត្រូវបានគេពណ៌នាថា ជាអាកាសធាតុក្តៅបង្គួរ ដែលមានភ្លៀងធ្លាក់មធ្យម ២០ អ៊ិន្ឈ៍ (inch) ស្មើនឹង ៥១០ មម។&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cses.washington.edu/cig/pnwc/pnwc.shtml|title=Cascades weather|author=University of Washington|work=University of Washington|access-date=21 មិថុនា 2020|archivedate=10 មីនា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130310162902/http://cses.washington.edu/cig/pnwc/pnwc.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; អាកាសធាតុនៅតំបន់ឆ្នេរកាលីហ្វ័រញ៉ាត្រូវបានគេពណ៌នាថា ដូចនឹងអាកាសធាតុនៅតំបន់មេឌីទែរ៉ាណេដែរ ដែលមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យមនៅក្នុងទីក្រុងដូចជាសានហ្វ្រានស៊ីស្កូមានចាប់ពី ៥៧ ដល់ ៧០ °F (១៤ ដល់ ២១ °C) ក្នុងរយៈពេលពេញមួយឆ្នាំ។&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sftodo.com/sanfranciscoweather.html|title=Temperature of San Francisco|author=SF to do|work=tourism}}&lt;/ref&gt;

ពីឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតទៅដល់ផ្នែកខាងកើតនៃរដ្ឋដាកូតាខាងជើងនិងបន្តទៅដល់រដ្ឋកាន់សាស់ គឺមានអាកាសធាតុសើម ហើយបរិមាណទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំគឺច្រើន ដូចនៅទីក្រុងញូវយ៉កដែលមានបរិមាណទឹកភ្លៀងជាមធ្យមគឺ ៥០ អ៊ិន្ឈ៍ (១,៣០០ មម)។&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.currentresults.com/Weather/New-York/average-yearly-precipitation.php|title=Rainfall of NYC|author=Current Results|work=Current Results}}&lt;/ref&gt; ចាប់ពីព្រំប្រទល់ខាងត្បូងនៃអាកាសធាតុសើមហើយលាតសន្ធឹងទៅឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក គឺមានអាកាសធាតុត្រូពិក។ ក្នុងតំបន់នេះមានទីក្រុងសើមបំផុតប្រចាំសហរដ្ឋអាមេរិកដែលមានទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំឈានដល់ ៦៧ អ៊ិន្ឈ៍ (១,៧០០ មម) ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុងម៉ូបាលនៃរដ្ឋអាល់ឡាបាម៉ា។&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.livescience.com/1558-study-reveals-top-10-wettest-cities.html|title=Top 10 wettest cities|author=Andrea Thompson|work=livescience}}&lt;/ref&gt; ចាប់ពីព្រំប្រទល់នៃតំបន់សើមនិងតំបន់ត្រូពិកទៅគឺមានតំបន់ក្តៅស្ងួតបំផុតនៃទ្វីប តំបន់ទាំងនោះមាន៖ ខាស្កេតស៊ីអេរ៉ាណេវ៉ាដា ចុងខាងត្បូងឌូរ៉ង់ហ្កោ ផ្នែកខាងជើងជាប់នឹងព្រំដែនអាកាសធាតុទុនដ្រា តំបន់វាលស្មៅនិងវាលខ្សាច់។&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://home.comcast.net/~rhaberlin/crpptnts.htm |date=2015 |title=Climates Regions of North America |author=Rita D. Haberlin |work=Peralta Colleges, Physical Geography |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002103016/http://home.comcast.net/~rhaberlin/crpptnts.htm |archivedate=2 October 2015 }}&lt;/ref&gt; អាកាសធាតុខ្ពស់ (ភ្នំ) បានកាត់ពីទិសខាងជើងទៅទិសខាងត្បូងនៃទ្វីបដែលជាកន្លែង/តំបន់ដែលមានអាកាសធាតុត្រូពិចឬអាកាសធាតុក្តៅកើតឡើងនៅខាងក្រោមត្រូពិកដូចជានៅផ្នែកកណ្តាលប្រទេសម៉ិកស៊ិក និងក្វាតេម៉ាឡា។ អាកាសធាតុត្រូពិកលេចឡើងនៅក្នុងតំបន់កោះនិងនៅតាមឧបទ្វីប។ ជាធម្មតាគឺប្រភេទតំបន់សាវ៉ានណាដែលមានភ្លៀងនិងសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាប់គ្នាពេញមួយឆ្នាំ។ វាត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងប្រទេសនិងរដ្ឋនានាដូចជា៖ នៅសមុទ្រការ៉ាប៊ីន ឬនៅខាងត្បូងឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក និងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.naturalhistoryonthenet.com/Continents/north_america.htm|title=Facts and Information about the Continent of North America|date=7 July 2016|work=Natural History on the Net|access-date=15 September 2018|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==បរិស្ថានវិទ្យា==
{{Expand section|date=June 2020}}
{{See also|រុកជាតិជិតផុតពូជនៅអាមេរិកខាងជើង}}

ពពួកសត្វនៅអាមេរិកខាងជើងរួមមាន៖ [[ក្របីអាមេរិកាំង]] [[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាមេរិកាំង|ខ្លាឃ្មុំខ្មៅ]] [[ឆ្កែវាលស្មៅ]] [[មាន់ទួរគី]] [[ប្រងហន]] [[រាគគូន]] [[កូយ៉ូទី]] និង[[មេអំបៅរាជ]]។

រុក្ខជាតិដែលគួរឱ្យកត់សំគាល់ដែលត្រូវបានគេរកឃើញនៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងរួមមាន៖ [[តូបាកូ]] [[ពោត]] [[ល្ពៅ]] [[ប៉េងប៉ោះ]] [[ផ្កាឈូករ័ត្ន]] [[ប៊្លូប៊ឺរី]] [[អាវ៉ូកាដូ]] [[កប្បាស]] [[ម្ទេសផ្លោក]] និង[[វ៉ានីឡា]]។

==ប្រជាសាស្រ្ត ឫអត្រានុកូសាស្រ្ត==
[[File:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008.gif|thumb|left|ការចូលមកគ្រប់គ្រងលើដែនដីរបស់ជនជាតិដើមនៅអាមេរិកខាងជើង .១៧៥០–២០០៨]]
[[File:Langs N.Amer.png|thumb|[[ភាសាកំណើត|ភាសាដើម]] នៅអាមេរិក កាណាដា និងគ្រីនឡែន]]

តាមសេដ្ឋកិច្ច ប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសមានជាងគេនិង[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍន៍|រីកចម្រើនបំផុត]]នៅទ្វីបអាមេរិកខាងជើងបន្ទាប់មកគឺប្រទេសម៉ិកស៊ិកដែលទើបតែក្លាយជា[[ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី]]។&lt;ref name=&quot;AIA&quot; /&gt; បណ្តាប្រទេសនៅអាមេរិកកណ្តាលនិងតំបន់ការ៉ាប៊ីនគឺស្ថិតក្នុងកម្រិតផ្សេងៗគ្នានៃការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចនិងមនុស្ស។ ឧទាហរណ៍៖ ប្រទេសកោះតូចៗមួយចំនួននៅតំបន់ការ៉ាប៊ីនដូចជាបាដាដ, ទ្រីនីដាត និងតូបាហ្គោ ហើយនិងអង់ទីក្វា និងបាប៊ូដា សុទ្ធតែមាន[[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាម ផ.ស.ស ក្នុងមនុស្សម្នាក់|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប]]ខ្ពស់ជាងប្រទេសម៉ិចស៊ិកដោយសារតែមានចំនួនប្រជាជនតូចជាង។ ប៉ាណាម៉ានិងកូស្តារីកាគឺជាប្រទេសដែមាន[[លិបិក្រមអភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] និង ផ.ស.ស ខ្ពស់ជាងគេនៅអាមេរិកកណ្ដាល។&lt;ref name=&quot;UNDP&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archivedate=8 November 2010|title=2010 Human development Report|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=148–151|accessdate=6 May 2011}}&lt;/ref&gt; ទោះជាមានប្រភពធនធានប្រេងកាត និងរ៉ែច្រើននៅលើកោះហ្រ្គីនឡែនក្តី ធនធានទាំងអស់នោះគឺគេមិនទាន់បានទាញយកមកប្រើប្រាស់បាននោះឡើយ។ ហើយសេដ្ឋកិច្ចកោះមួយនេះគឺត្រូវពឹងផ្អែកទៅលើ ការនេសាទ វិស័យទេសចរណ៍ និងការឧបត្ថម្ភធនពីប្រទេសដាណឺម៉ាក តែទោះជាយ៉ាងណា កោះមួយនេះនូវតែមានការអភិវឌ្ឍន៍ខ្ពស់។&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.economist.com/news/europe/21640224-falling-crude-prices-are-forcing-greenland-put-plans-split-denmark-independence-ice|title=Independence on ice|date=21 January 2015|journal=The Economist}}&lt;/ref&gt;

តាមប្រជាសាស្រ្ត ជនជាតិអាមេរិកាំងខាងជើងគឺមានលក្ខណៈបែបចម្រុះ។ ក្រុមសំខាន់ៗបីនៅលើទ្វីបនេះគឺ៖ ជនជាតិស្បែកស ជនមេស្ទីសូ និង[[ជនជាតិស្បែកខ្មៅ]]។ អាមេរិកខាងជើងក៏មានជនជាតិដើមភាគតិចនិងជនជាតិអាស៊ីច្រើនគួរសមផងដែរ។

===ភាសា===

ភាសាដែលនិយមបំផុតនៅទ្វីបមួយនេះគឺ ភាសាអង់គ្លេស អេស្ប៉ាញ និងបារាំង។ ភាសាដាណឺម៉ាកក៏មានគេនិយាយច្រើនគួរសមដែរនៅកោះគ្រីនឡែន ហើយកោះតូចៗមួយចំនួននៅការ៉ាប៊ីនក៏មានប្រជាជននិយាយភាសាហូឡង់ទៀតផង។ ប្រទេសដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិក (ម៉ិកស៊ិក និងអាមេរិកណ្តាល) គឺច្រើននិយមនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញ។

ភាសាបារាំងបានដើរតួយ៉ាងសំខាន់ហើយត្រូវបានគេនិយាយជាទូទៅតាមតំបន់មួយចំនួននៅអាមេរិកខាងជើង។ វាគឺជាភាសាទីពីរនៅក្នុងប្រទេសកាណាដា, ជាពិសេសគឺនៅក្នុងខេត្តកេបិច ដែលប្រជាជនប្រមាណ ៩៥% ចេះនិយាយភាសាបារាំង។ រដ្ឋល្វីហ្ស៊ីណាគឺជារដ្ឋតែមួយគត់នៅសហរដ្ឋអាមេរិកដែលគេនិយមនិយាយភាសាបារាំង។ ប្រទេសមួយចំនួននៅការ៉ាប៊ីន ក៏បានទទួលស្គាល់ភាសាបារាំងជាភាសាខ្លួនផងដែរ ប្រទេសដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតនោះគឺប្រទេសហៃទី និងហ្សង់លូស៊ីអា។

===សាសនា===
{{Main|សាសនានៅអាមេរិកខាងជើង}}
[[File:WashingtonNationalCathedralHighsmith15393v.jpg|thumb|left|upright|[[វិហារជាតិវ៉ាស៊ីនតោន]] នៅទីក្រុង[[វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]]]]

[[គ្រិស្តសាសនា]]គឺជាសាសនាធំបំផុតនៅសហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា និងម៉ិកស៊ិក។ យោងតាមការស្ទង់មតិរបស់[[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវភ្យូ]]ក្នុងឆ្នាំ២០១២ បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនប្រមាណ ៧៧% បានចាត់ទុកខ្លួនគេជាគ្រិស្តសាសនិក។&lt;ref&gt;[http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf The Global Religious Landscape A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups as of 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924113632/http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |date=24 September 2015}} Pew Forum on Religion &amp; Public Life, p. 18&lt;/ref&gt; គ្រិស្ទសាសនាក៏ជាសាសនាគេនិយមកាន់ផងដែរនៅក្នុងទឹកដីឥស្សរភាពទាំង ២៣ នៅអាមេរិកខាងជើង។&lt;ref&gt;[http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf Global Christianity A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805020311/http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf |date=5 August 2013}} Pew Forum on Religion &amp; Public Life, p. 15&lt;/ref&gt; សហរដ្ឋអាមេរិកមានចំនួនប្រជាជនដែលប្រកាន់គ្រីស្ទសាសនាច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកដែលមានអ្នកកាន់សាសនាគ្រឹស្តជិត ២៤៧ លាននាក់ (៧០%)។&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |title=America's Changing Religious Landscape |publisher=[[Pew Research Center]]: Religion &amp; Public Life |date=12 May 2015}}&lt;/ref&gt; ប្រទេសម៉ិកស៊ិកមានចំនួនអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកច្រើនជាងគេលំដាប់ទី ២ លើពិភពលោក ដោយនៅពីក្រោយ[[ប្រេស៊ីល|ប្រទេសប្រេស៊ីល]]។&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |title=The Largest Catholic Communities |accessdate=10 November 2007 |work=Adherents.com |archivedate=18 សីហា 2000 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20000818085719/http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ការសិក្សាពីឆ្នាំ២០១៥ បានប៉ាន់ស្មានថា អ្នកជឿសាសនាគ្រិស្តប្រហែល ៤៩៣,០០០ នាក់នៅអាមេរិកខាងជើងគឺសុទ្ធតែមានប្រវត្តិមកពីសាសនាមូស្លីម។&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Johnstone|first1=Patrick|last2=Miller|first2=Duane|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|journal=IJRR|date=2015|volume=11|page=14|url=https://www.academia.edu/16338087|accessdate=20 November 2015|archive-date=13 មីនា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313222442/https://www.academia.edu/16338087/Believers_in_Christ_from_a_Muslim_Background_A_Global_Census|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

យោងទៅតាមការសិក្សាដដែរនេះបានឱ្យឃើញថា អ្នកដែលគ្មានជំនឿសាសនាគឺមានប្រហែល ១៧% នៃប្រជាជនសរុបនៅសហរដ្ឋ និងកាណាដា។&lt;ref name=&quot;Religiously Unaffiliated&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx|title=Religiously Unaffiliated|date=18 December 2012|work=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project|accessdate=22 February 2015|archivedate=30 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130730043126/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ២៤% ជាអ្នកមិនជឿជំនឿសាសនានៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក និង ២៤% ទៀតគឺនៅកាណាដា។&lt;ref name=&quot;religion2011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |title=Religions in Canada—Census 2011 |publisher=Statistics Canada/Statistique Canada|date=8 May 2013}}&lt;/ref&gt;

ប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិកមានទទួលសមាគមសាសនាជាច្រើនដូចជា [[ជីហ្វ]] (៦ លាននាក់ ឫស្មើនឹង ១.៨%)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/ |title=The Global Religious Landscape: Jews |accessdate=18 December 2012 |work=pewforum|date=18 December 2012}}&lt;/ref&gt; [[ពុទ្ធសាសនិក]] (៣,៨ លាននាក់ ស្មើនឹង ១.១%)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-buddhist/ |title=The Global Religious Landscape: Buddhists |accessdate=18 December 2012 |work=pewforum|date=18 December 2012}}&lt;/ref&gt; និង[[មូស្លីម]] (៣,៤ លាននាក់ ស្មើនឹង ១.០%)។&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-muslim/ |title=The Global Religious Landscape: Muslims |accessdate=18 December 2012 |publisher=Pew Forum on Religion &amp; Public Life|date=18 December 2012}}&lt;/ref&gt; ចំនួនអ្នកកាន់សាសនាជីហ្វធំបំផុតគឺមាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក (ប្រមាណ ៥.៤ លាននាក់)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=2941|title=World Jewish Population, 2012}}&lt;/ref&gt; កាណាដា (៣៧៥,០០០ នាក់)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jewishdatabank.org/studies/downloadFile.cfm?FileID=3113 |title=World Jewish Population, 2013 |first=Sergio |last=DellaPergola |authorlink=Sergio DellaPergola |editor1-first=Arnold |editor1-last=Dashefsky |editor1-link=Arnold Dashefsky |editor2-first=Ira |editor2-last=Sheskin |date=2013 |work=Current Jewish Population Reports |publisher=North American Jewish Data Bank |location=[[Storrs, Connecticut]] |format=PDF |accessdate=}}&lt;/ref&gt; និងម៉ិកស៊ិក (៦៧,៤៧៦ នាក់)។&lt;ref name=INEGI&gt;{{cite web|title=Panorama de las religiones en México 2010 |url=http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/religiones_2010.pdf |publisher=[[INEGI]] |accessdate=2 March 2015 |page=3 |language=Spanish |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021230003/http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/religiones_2010.pdf |archivedate=21 October 2015 |df= }}&lt;/ref&gt; សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាគមមូស្លីមធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងដោយមានចំនួន ២,៧ នាក់ ដែលស្មើនឹង ០.៩% នៃប្រជាជនសរុប&lt;ref name=&quot;pew2015&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |title=America's Changing Religious Landscape|publisher=The Pew Forum on Religion &amp; Public Life |accessdate=12 May 2015|date=12 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Islam in the United States&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.euro-islam.info/country-profiles/united-states|title=Demographics|accessdate=2 May 2013}}&lt;/ref&gt; ប្រទេសកាណាដាវិញមានចំនួន ១ លាននាក់ ឫស្មើនឹង ៣.២% នៃប្រជាជនសរុប&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=01&amp;Data=Count&amp;SearchText=Canada&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;A1=Religion&amp;B1=All&amp;Custom=&amp;amp;TABID=1|title=National Household Survey (NHS) Profile, 2011|date=8 May 2013}}&lt;/ref&gt; ចំណែកឯប្រទេសម៉ិកស៊ិកវិញមានចំនួនមូស្លីមប្រមាណ ៣,៧០០ នាក់។&lt;ref name=&quot;2010-census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&amp;s=est |title=Censo de Población y Vivienda 2010 – Cuestionario básico |author=Instituto Nacional de Estadística y Geografía|year=2010 |website= |publisher=INEGI |accessdate=4 March 2011}}&lt;/ref&gt; នៅឆ្នាំ២០១២ កាសែត[[សហភាព-ទ្រីប្យូន សានឌីអេហ្គោ|''ស-ទ សានឌីអេហ្គោ'']] បានធ្វើការប៉ានស្មាន់ថា អ្នកដែលអនុវត្តតាមសាសនាព្រះពុទ្ធមានប្រមាណ ១,២ លាននាក់ ហើយ ៤០% នៃអ្នកទាំងនោះគឺមានទីលំនៅក្នុង[[ការ៉ូលីណាខាងត្បូង|រដ្ឋការ៉ូលីណាខាងត្បូង]]។&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rowe |first=Peter |date= 16 April 2012 |title=Dalai Lama facts and figures|url=http://www.utsandiego.com/news/2012/apr/16/all-about-dalai-lama |journal=U-T San Diego |accessdate=15 January 2015 }}&lt;/ref&gt;

សាសនាដែលគេនិយមកាន់ច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកកណ្តាលគឺសាសនាគ្រិស្ទ (៩៦%)។&lt;ref name=&quot;Christianity in its Global Context&quot;&gt;{{cite web|url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf|url-status=dead|archive-date=15 August 2013|title=Christianity in its Global Context|accessdate=30 December 2016|archivedate=15 សីហា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf}}&lt;/ref&gt; សាសនានេះបានចាប់ផ្តើមរីកធំឡើងនៅក្នុងសម័យអាណានិគមអេស្ប៉ាញក្នុងអំឡុងសតវត្សទី១៦, [[វិហារកាតូលិក|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]បានក្លាយជាសាសនាដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតនៅតំបន់នោះរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០។ ចាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ មកគឺមានការកើនឡើងនៅក្នុងក្រុមគ្រិស្ទសាសនាដទៃទៀតជាពិសេសគឺ[[ប្រូតេស្តង់និយម|ក្រុមប្រូតេស្ដង់]]ក៏ដូចជាអង្គការសាសនាដទៃទៀតផងដែរ ហើយដោយបុគ្គលមួយចំនួនបានលះបង់នូវជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។ ប្រជាជនការ៉ាប៊ីនប្រមាណ ៨៥% គឺប្រកាន់អនុវត្តន៍សាសនាគ្រិស្ទ។&lt;ref name=&quot;Christianity in its Global Context&quot;/&gt; ក្រុមសាសនាដទៃទៀតក្នុងតំបន់មានដូចជា៖ [[ហិណ្ឌូសាសនា]] [[សាសនាឥស្លាម]] [[សាសនារ៉ាស្តាហ្វារី]] និង[[សាសនាអាហ្រ្វិក–អាមេរិកាំង|សាសនាមួយចំនួនដែលមានកំណើតមកពីទ្វីបអាហ្រ្វិក]]។

===ប្រជាជន===
{{multiple image
| align = right
| direction = vertical
| caption_align = center
| header = ទីក្រុងអាមេរិកខាងជើង
| header_align = left/right/center
| header_background = 
| footer = 
| footer_background = 
| width = 
| image1 = Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg
| width1 = 200
| caption1 = [[ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]]
| image2 = 
| width2 = 200
| caption2 = [[ទីក្រុងញូវយ៉ក]]
| image3 = Los Angeles with Mount Baldy.jpg
| width3 = 200
| caption3 = [[ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស]]
| image4 = Downtown Toronto in September 2018 (Early Sunday Morning, view from a kayak).jpg
| width4 = 200
| caption4 = [[តូរ៉ុនតូ]]
| image5 = Chicago-00.jpg
| width5 = 200
| caption5 = [[ឈីកាហ្គោ]]
| image6 = Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg
| width6 = 200
| caption6 = [[ទីក្រុងញូវយ៉ក]]
| total_width = 
| alt1 = 
}}

{{See also|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាមចំនួនប្រជាជន|បញ្ជីរាយនាម ទីក្រុងនៅអាមេរិកខាងជើងតាមចំនួនប្រជាជន}}

ប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងគឺ សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលមានប្រជាជនចំនួន ៣២៩.៧ លាននាក់។ ប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនទីពីរគឺ ប្រទេសម៉ិកស៊ិក ដែលមានប្រជាជនចំនួន ១១២.៣ លាននាក់។&lt;ref name=&quot;INEGI 2010 Census Statistics&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |title=INEGI 2010 Census Statistics |publisher=inegi.org.mx |accessdate=25 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110108101543/http://www.inegi.org.mx/inegi/contenidos/espanol/prensa/comunicados/rpcpyv10.asp |archivedate=8 January 2011 |df= }}&lt;/ref&gt; ប្រទេសទីបីគឺ ប្រទេសកាណាដាជាមួយនឹងប្រជាជនចំនួន ៣៧.០ លាននាក់។&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901|title=Population estimates, quarterly|website=www150.statcan.gc.ca|access-date=10 December 2018}}&lt;/ref&gt; ប្រទេសកោះនៅការ៉ាប៊ីនភាគច្រើនគឺមានប្រជាជនតិចជាងខ្ទង់លាន លើកលែងតែប្រទេសគុយបា សាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន ហៃទី ព័រតូរីកូ (សហរដ្ឋអាមេរិក) សាម៉ាអ៊ិក ហើយនិងទ្រីនីដាត និងតូបាហ្គោ។&lt;ref name=&quot;cubastat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|title=Anuario Estadístico de Cuba 2009|publisher=Oficina Nacional de Estadísticas, República de Cuba|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100716124826/http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm|archivedate=16 July 2010|accessdate=6 November 2010|edition=2010}} Note: An exchange rate of 1 CUC to US$1.08 was used to convert GDP. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024061151/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html |date=24 តុលា 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prez&gt;{{cite web |url=http://www.presidencia.gob.do/app/pre_nuestro_pais.aspx?id=372 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071122172644/http://www.presidencia.gob.do/app/pre_nuestro_pais.aspx?id=372 |archivedate=22 November 2007 |title=Presidencia de la República; Generalidades |accessdate=14 December 2009|language=Spanish}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title= The World Factbook: Haiti |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ha.html |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=11 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110226152654/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ha.html |archivedate=26 February 2011 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |title=2010 U.S. Census Data |publisher=2010.census.gov |accessdate=6 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120215083619/http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |archivedate=15 February 2012 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The World Factbook: Jamaica |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html |accessdate=11 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agency |archivedate=24 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224150649/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; កោះហ្រ្គីនឡែនវិញគឺមានចំនួនប្រជាជនប្រមាណ ៥៥,៩៨៤ នាក់ថ្វីត្បិតតែមានទឹកដីធំ (២,១៦៦,០០០&amp;nbsp;គម² ស្មើនឹង ៨៣៦,៣០០&amp;nbsp;ម៉ាយការ៉េ), ដូច្នេះហើយ ហ្រ្គីនឡែនគឺមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនទាបបំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ ០.០២៦ /គម² (០.០៦៧ /ម៉ាយការ៉េ)។&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&amp;theme=Population&amp;link=BE|title=Grønlands Statistik}}&lt;/ref&gt;

ខណៈពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក កាណាដា និងម៉ិកស៊ិកបានរក្សាចំនួនប្រជាជនច្រើនជាងគេ, ប្រជាជនទីក្រុងធំៗមិនត្រូវបានកំណត់ចំពោះប្រទេសទាំងនេះទេ។ នៅការ៉ាប៊ីនក៏មានទីក្រុងធំៗផងដែរ មិនមែនមានតែនៅលើអាមេរិកដីគោកនោះឡើយ។ តែទីក្រុងដែលធំបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងនោះគឺ ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក និងទីក្រុងញូវយ៉ក។ មានតែទីក្រុងពីរនេះទេនៅលើទ្វីបដែលមានចំនួនប្រជាជនលើសពីប្រាំបីលាននាក់និងពីរលើបីនៅអាមេរិក។ ទំហំទីក្រុងធំៗបន្ទាប់មាន ឡូស​អាន់​ជ័រ​លេស តូរ៉ុនតូ&lt;ref&gt;{{cite web|author=|url=https://www.thestar.com/news/city_hall/2013/03/05/torontos_population_overtakes_chicago.html |title=Toronto's population overtakes Chicago |work=Toronto Star |date=5 March 2013}}&lt;/ref&gt; ឈីកាហ្គោ ហាវ៉ាណា សានតូដូម៉ីងកូ និងក្រុង[[ម៉ុងរ៉េអាល់]]។ ទីក្រុងនានានៅតំបន់[[ក្រវ៉ាត់ព្រះអាទិត្យ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកដូចជា [[ហ៊ូស្តុន]] [[ហ្វីនិច]] ម៉ៃអាមី [[អាត្លង់តា]] និង[[ឡាសវេហ្គាស]]គឺកំពុងតែមានការរីកធំឡើងនៃចំនួនប្រជាជន។ បុព្វហេតុដែលនាំឱ្យមានបន្ទុះប្រជាជនគឺ អាកាសធាតុក្តៅ មានឧស្សាហកម្មធំៗ និងការហូរចូលនៃជនអន្តោប្រវេសន៍។ ទីក្រុងដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតនោះគឺ [[ទីជួណា]] (ម៉ិកស៊ិក) ដែលមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងសានឌីអេហ្គោ (សហរដ្ឋ) បានទទួលជនអន្តោប្រវេសន៍ពីគ្រប់ផ្នែកនៃអាមេរិកឡាទីន ហើយព្រមទាំងជនជាតិអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីខ្លះៗទៀតផង។ នៅពេលដែលទីក្រុងនៃតំបន់ក្តៅទាំងនេះកំពុងបន្តលូតលាស់ វានឹងអាចនាំឱ្យជួបនឹងបញ្ហាកង្វះទឹកប្រើប្រាស់នាពេលអនាគត។&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cetron |first1=Marvin J. |last2=O'Toole |first2=Thomas |url=https://archive.org/details/encounterswithfu00cetr |url-access=registration |title=Encounters with the future: a forecast of life into the 21st century |publisher=Mcgraw-Hill |date=April 1982 |page=[https://archive.org/details/encounterswithfu00cetr/page/34 34]|isbn=9780070103474 }}&lt;/ref&gt;

[[តំបន់មាតុធានី]]ចំនួនប្រាំបីលើដប់គឺមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកទាំងអស់។ តំបន់មាតុធានីទាំងនោះគឺសុទ្ធតែមានចំនួនប្រជាជនលើសពី ៥.៥ លាននាក់ ដូចជា៖ [[តំបន់មាតុធានីញូវយ៉ក]] [[តំបន់មាតុធានីឡូសអាន់ជ័រលេស]] [[តំបន់មាតុធានីឈីកាហ្គោ]] និង[[ដាឡាស់–ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក]]ជាដើម។&lt;ref name=PopEstCBSA&gt;{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&amp;prodType=table|title=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area; and for Puerto Rico more information 2010 Census National Summary File of Redistricting Data|work=2010 United States Census|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|date=14 April 2011|accessdate=14 April 2011}}{{dead link|bot=medic|date=April 2020}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt; ខណៈដែលតំបន់ទីប្រជុំជនធំជាងគេគឺស្ថិតនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ប្រទេសម៉ិចស៊ិកគឺជាម្ចាស់ផ្ទះនៃតំបន់មាតុធានីដែលមានប្រជាជនច្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើង: [[តំបន់មាតុធានីទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]]។&lt;ref&gt;{{cite web |title=The World Factbook: Mexico |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |accessdate=20 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agence |archivedate=29 មករា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ប្រទេសកាណាដាក៏មានឈ្មោះនៅក្នុងតំបន់មាតុធានីធំៗទាំងដប់នៅលើពិភពលោកផងដែរដោយមាន[[តំបន់មាតុធានីតូរ៉ុនតូ]]ដែលមានប្រជាជនចំនួនប្រាំមួយលាននាក់។&lt;ref name=statcan2006&gt;{{cite web|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=CMA&amp;Code1=535__&amp;Geo2=PR&amp;Code2=35&amp;Data=Count&amp;SearchText=Toronto&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=All&amp;Custom= |title=Toronto, Ontario (Census metropolitan area) |author=Statistics Canada |authorlink=Statistics Canada |work=[[Canada 2006 Census|Census 2006]] |year=2006 |accessdate=29 January 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150114131145/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=CMA&amp;Code1=535__&amp;Geo2=PR&amp;Code2=35&amp;Data=Count&amp;SearchText=Toronto&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=All&amp;Custom= |archivedate=14 January 2015 }}&lt;/ref&gt; ទីក្រុងជាប់គ្នានៅតាម[[ព្រំដែនកាណាដា–សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[ព្រំដែនម៉ិកស៊ិក–សហរដ្ឋអាមេរិក]]បានបង្កើតចេញជាតំបន់មាតុធានីអន្តរជាតិ។ ទីក្រុងទាំងនោះបានក្លាយជាក្រុងដែលមានផលិតភាពខ្ពស់បំផុត ដូចជា [[ឌីត្រយ–វីនសឺរ]] និង[[សានឌីអេហ្គោ–ទីជួណា]] ហើយកំពុងជួបនឹងការរីកចម្រើនផ្នែកពាណិជ្ជកម្ម សេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌។ មាតុធានីទាំងពីរនេះគឺទទួលខុសត្រូវលើការនាំចូលនិងនាំចេញនៃជំនួញពាណិជ្ជកម្មធំៗ។&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Detroit Regional Chamber |year=2006 |url=http://www.detroitchamber.com/detroiter/articles.asp?cid=7&amp;detcid=531 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060321130504/http://www.detroitchamber.com/detroiter/articles.asp?cid=7&amp;detcid=531 |archivedate=21 March 2006 |title=Detroit/Windsor Border Update: Part I – Detroit River International Crossing Study}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Planning SD-TJ&quot;&gt;{{cite web |title=Chapter IV Planning for the Future: Urban &amp; Regional Planning in the San Diego-Tijuana Region |publisher=International Community Foundation |url=http://www.icfdn.org/publications/blurredborders/documents/urbanch4.pdf |accessdate=20 March 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723181848/http://www.icfdn.org/publications/blurredborders/documents/urbanch4.pdf |archivedate=23 July 2011  }}&lt;/ref&gt;

តារាងខាងក្រោមនេះគឺជាតំបន់មាតុធានីធំជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើងចំនួនដប់ក្នុងឆ្នាំ២០១៣ តាមជំរឿនចំនួនប្រជាជនថ្នាក់ជាតិពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងការប៉ាន់ស្មានជំរឿនពីប្រទេសកាណាដា និងម៉ិកស៊ិក។

{| class=&quot;sortable wikitable&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
| '''តំបន់មាតុធានី'''
| '''ចំនួនប្រជាជន'''
| '''ទំហំ'''
| '''ប្រទេស'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: left;&quot;
| [[តំបន់មាតុធានីទីក្រុងម៉ិកស៊ិក|ទីក្រុងម៉ិកស៊ិក]]
| ២១,១៦៣,២២៦&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
| {{convert|7346|km2|sqmi|abbr=on}}
| ម៉ិកស៊ិក
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: left;&quot;
| [[តំបន់មាតុធានីញូវយ៉ក|ទីក្រុងញូវយ៉ក]]
| ១៩,៩៤៩,៥០២
| {{convert|17405|km2|sqmi|abbr=on}}
| សហរដ្ឋអាមេរិក
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: left;&quot;
| [[តំបន់មាតុធានីឡូសអាន់ជ័រលេស|ឡូសអាន់ជ័រលេស]]
| ១៣,១៣១,៤៣១
| {{convert|12562|km2|sqmi|abbr=on}}
| សហរដ្ឋអាមេរិក
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: left;&quot;
| [[តំបន់មាតុធានីឈីកាហ្គោ|ឈីកាហ្គោ]]
| ៩,៥៣៧,២៨៩
| {{convert|24814|km2|sqmi|abbr=on}}
| សហរដ្ឋអាមេរិក
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: left;&quot;
| [[ដាឡាស់-ហ្វតវត មេត្រូភ្លេក|ដាឡាស–ហ្វតវត]]
| ៦,៨១០,៩១៣
| {{convert|24059|km2|sqmi|abbr=on}}
| សហរដ្ឋអាមេរិក
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: left;&quot;
| [[មហាក្រុងហ៊ូស្តុន|ហ៊ូស្តុន]]
| ៦,១៣១,១៥៨
| {{convert|26061|km2|sqmi|abbr=on}}
| សហរដ្ឋអាមេរិក
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: left;&quot;
| [[មហាតំបន់តូរ៉ុនតូ|តូរ៉ុនតូ]]
| ៦,០៥៤,១៩១&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
| {{convert|5906|km2|sqmi|abbr=on}}
| កាណាដា
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: left;&quot;
| [[ជ្រលងដេឡាវែ|ភីឡាដេលព្យា]]
| ៦,០៣៤,៦៧៨
| {{convert|13256|km2|sqmi|abbr=on}}
| សហរដ្ឋអាមេរិក
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: left;&quot;
| [[តំបន់មាតុធានីវ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.|វ៉ាស៊ីនតោន ឌី.ស៊ី.]]
| ៥,៩៤៩,៨៥៩
| {{convert|14412|km2|sqmi|abbr=on}}
| សហរដ្ឋអាមេរិក
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: left;&quot;
| [[តំបន់មាតុធានីផ្លរីដាខាងត្បូង|ម៉ៃអាមី]]
| ៥,៨២៨,១៩១
| {{convert|15896|km2|sqmi|abbr=on}}
| សហរដ្ឋអាមេរិក
|}
&lt;small&gt;&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;ជំរឿនឆ្នាំ២០១១។&lt;/small&gt;
{{Clear}}

==សេដ្ឋកិច្ច==
{{main|សេដ្ឋកិច្ចទ្វីបអាមេរិកខាងជើង}}
{{see also|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស (មធ្យម)|បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស (យអទ)}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right; float:right; border:1px solid #aaa; margin:10px&quot;
|- style=&quot;background:#dbdbdb;&quot;
! ចំណាត់ថ្នាក់
! ប្រទេស
! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសតាម ផសស ពីអតីតកាលរហូតដល់អនាគត|ផសស]]&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2020/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&amp;pr.y=16&amp;sy=2019&amp;ey=2019&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=273%2C156%2C283%2C238%2C243%2C253%2C258%2C111&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a= IMF WEO database, April 2020]&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(យអទ កំពូលប្រចាំឆ្នាំ)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;គិតជា ខ្ទង់លាននៃ [[ដុល្លារអន្តរជាតិ|USD]]&lt;/small&gt;
! កំពូលប្រចាំឆ្នាំ
|-
| ១ ||align=left|{{Flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} || ២១,៤២៧,៦៧៥ || ២០១៩
|-
| ២ ||align=left|{{Flag|ម៉ិកស៊ិក}} || ២,៦១៦,២៨៩ || ២០១៩
|-
| ៣ ||align=left|{{Flag|កាណាដា}} || ១,៩០៤,៣៩៣ || ២០១៩
|-
| ៤ ||align=left|{{Flag|គុយបា}} || ២៥៤,៨៦៥ || ២០១៥
|-
| ៥ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក}}}} || ១៩៩,៣៩៥ || ២០១៩
|-
| ៦ ||align=left|{{Flag|ក្វាតេម៉ាឡា}} || ១៥២,៧៧៩ || ២០១៩
|-
| ៧ ||align=left|{{Flag|ព័រតូរីកូ}} || ១៣០,៩២៧ || ២០១៤
|-
| ៨ ||align=left|{{Flag|ប៉ាណាម៉ា}} || ១១១,៩៩៨ || ២០១៩
|-
| ៩ ||align=left|{{Flag|កូស្តារីកា}} || ៩២,០៦២ || ២០១៩
|-
| ១០ ||align=left|{{Flag|អែលសាល់វ៉ាឌ័រ}} || ៥៥,៥៧៨ || ២០១៩
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right; float:right; border:1px solid #aaa; margin:10px&quot;
|- style=&quot;background:#dbdbdb;&quot;
! ចំណាត់ថ្នាក់
! ប្រទេស
! [[បញ្ជីរាយនាម ប្រទេសនៅអាមេរិកខាងជើងតាម ផសស ពីអតីតកាលរហូតដល់អនាគត|ផសស]] &lt;small&gt;(មធ្យម, កំពូលប្រចាំឆ្នាំ)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;គិតជាខ្ទង់លាននៃ [[ដុល្លារអន្តរជាតិ|USD]]&lt;/small&gt;
! កំពូលប្រចាំឆ្នាំ
|-
| ១ ||align=left|{{Flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} || ២១,៤២៧,៦៧៥ || ២០១៩
|-
| ២ ||align=left|{{Flag|កាណាដា}} || ១,៨៤៦,៥៩៥ || ២០១៣
|-
| ៣ ||align=left|{{Flag|ម៉ិកស៊ិក}}||១,៣២២,៤៨៩||២០២០
|-
| ៤ ||align=left|{{Flag|ព័រតូរីកូ}} || ១០៤,៣៣៧ || ២០១៦
|-
| ៥ ||align=left|{{Flag|គុយបា}} || ៩៦,៨៥១ || ២០១៧
|-
| ៦ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|សាធារណរដ្ឋដូមីនិក}}}} || ៩៦,២៩១ || ២០២០
|-
| ៧ ||align=left|{{Flag|ក្វាតេម៉ាឡា}} || ៨៦,៣៩៧ || ២០២០
|-
| ៨ ||align=left|{{Flag|ប៉ាណាម៉ា}} || ៧៣,៣៦៩ || ២០២០
|-
| ៩ ||align=left|{{Flag|កូស្តារីកា}} || ៦៥,១៧៩ || ២០២០
|-
| ១០ ||align=left|{{nowrap|{{Flag|ទ្រីនីតេ និងតូបាគោ}}}} || ២៨,២៣៣ || ២០០៨
|}

ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៅអាមេរិកខាងជើងត្រូវបានវាយតម្លៃក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ២០១៦ ដោយ[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] (មរអ) ឱ្យដឹងថា ផសស នៅអាមេរិកខាងជើងគឺស្មើនឹង ៤១,៨៣០ ដុល្លារ ដែលធ្វើឱ្យអាមេរិកខាងជើងជាទ្វីបមានជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក&lt;ref name=&quot;IMFcapitaGDP&quot;/&gt; បន្ទាប់មកគឺ[[អូសេអានី]]។&lt;ref name=&quot;cia-us&quot;/&gt;

កាណាដា ម៉ិកស៊ិក និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសដែលមានប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនជាងគេនៅអាមេរិកខាងជើង។ នៅក្នុងចំណោមប្រទេសទាំងបីនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុត។&lt;ref name=&quot;cia-us&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=United States, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=26 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226055200/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; បើយោងទៅតាម[[ធនាគារពិភពលោក]] ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ (ផសស) នៅសហរដ្ឋអាមេរិកមានប្រមាណ ៥៧,៤៦៦ ដុល្លារ។&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?year_high_desc=true|title=GDP per capita (current US$) – Data|author=World Bank|publisher=World Bank|website=data.worldbank.org|access-date=24 September 2017}}&lt;/ref&gt; វិស័យសេវាកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកមានប្រមាណ ៧៧% នៃផសស សរុប (ប៉ាន់ស្មានក្នុងឆ្នាំ២០១០) វិស័យឧស្សាហកម្ម ២២% និងវិស័យកសិកម្មមាន ១.២%។&lt;ref name=&quot;cia-us&quot;/&gt; សហរដ្ឋអាមេរិកមានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចលឿនបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងហើយនិងទ្វីបអាមេរិកទាំងមូល&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://statisticstimes.com/economy/south-american-countries-by-gdp-per-capita.php|author=International Monetary Fund|publisher=International Monetary Fund|title=List of South American countries by GDP per capita|work=World Economic Outlook|date=October 2016|access-date=25 September 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=IMFcapitaGDP/&gt; ចំណែកឯ ផសស វិញក៏ខ្ពស់ជាងគេបំផុតដែរ។&lt;ref name=&quot;IMFcapitaGDP&quot;&gt;{{cite web|url=http://statisticstimes.com/economy/north-american-countries-by-gdp-per-capita.php|author=International Monetary Fund|publisher=International Monetary Fund|title=List of North American countries by GDP per capita|work=World Economic Outlook|date=October 2016|access-date=22 February 2017|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170924205236/http://statisticstimes.com/economy/north-american-countries-by-gdp-per-capita.php|archivedate=24 September 2017}}&lt;/ref&gt;
[[File:President Donald J. Trump at the G20 Summit (44300765490).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីម៉ិកស៊ិក លោក[[អេនរីកេ ប៉េញ៉ា នីយ៉េតូ|ប៉េញ៉ា នីយ៉េតូ]], ប្រធានាធិបតី សរអ [[ដូណាល់ ត្រាំ|ត្រាំ]], និងនាយករដ្ឋមន្រ្តីកាណាដា លោក[[ចាស្ទីន ទ្រូដូ|ទ្រូដូ]] កំពុងចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងកាណាដា–ម៉ិកស៊ិក–សហរដ្ឋអាមេរិក]] នៅក្នុង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលជី២០ នៅប៊ុយណូស៊ែ ឆ្នាំ២០១៨|កិច្ចប្រជុំកំពូលជី២០]] នៅឯទីក្រុងប៊ុយណូស៊ែ ប្រទេសអាហ្សង់ទីន នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០២០]]

ប្រទេសកាណាដាមានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ខាងវិស័យសេវាកម្មរ៉ែ និងផលិតកម្ម។&lt;ref name=&quot;cia-ca&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |title=Canada, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=30 មេសា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសម្រាប់មនុស្សម្នាក់នៅប្រទេសកាណាដាត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានថាមាន ៤៤,៦៥៦ ដុល្លារ ហើយជាប្រទេសដែលមាន ផសស (មធ្យម) ខ្ពស់បំផុតទី១១ នៅលើពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០១៤។&lt;ref name=&quot;cia-ca&quot;/&gt; វិស័យសេវាកម្មប្រទេសកាណាដាមានប្រមាណ ៧៨% នៃផសស សរុប វិស័យឧស្សាហកម្មមាន ២០% និងវិស័យកសិកម្មមាន ២%។&lt;ref name=&quot;cia-ca&quot;/&gt; ប្រទេសម៉ិកស៊ិកមាន ផសស សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ (យអទ) ប្រមាណ ១៦,១១១ ដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤ ហើយជាប្រទេសដែលមាន ផសស (មធ្យម) ខ្ពស់បំផុតទី១៥ នៅលើពិភពលោក។&lt;ref name=&quot;imf-mx&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&amp;pr.y=9&amp;sy=2009&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=273&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CGGXWDG_NGDP&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2010 |publisher=International Monetary Fund |accessdate=5 March 2011}}&lt;/ref&gt; ក្នុងនាមជា[[ប្រទេសឧស្សាហកម្មថ្មី]]&lt;ref name=AIA&gt;{{Cite book|title=Geography, An Integrated Approach|author=David Waugh|chapter=Manufacturing industries (chapter 19), World development (chapter 22)|pages=563, 576–579, 633, and 640|publisher=Nelson Thornes Ltd.|edition=3rd|year=2000|isbn=978-0-17-444706-1}}&lt;/ref&gt; ម៉ិកស៊ិកបានរក្សានូវវិស័យឧស្សាហកម្ម កសិកម្ម និងប្រតិបត្តិការទាំងទំនើបនិងចាស់។&lt;ref name=&quot;cia-mex&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |title=Mexico, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |accessdate=1 June 2011 |archivedate=29 មករា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ប្រភពចំណូលសំខាន់ៗរបស់ម៉ិកស៊ិកមាន ប្រេងកាត ការនាំចេញនូវផលិតផលឧស្សាហកម្មផ្សេងៗ គ្រឿងអេឡិចត្រូនិច  រថយន្ត គ្រឿងសំណង់ ស្បៀងអាហារ ជំនួញធនាគារ និងសេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុជាដើម។&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stratfor.com/global_market_brief_mexico_sees_decline_remittances |title=Stratfor Global Market – Mexico |publisher=Stratfor |date=30 August 2007 |accessdate=30 May 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307204352/http://www.stratfor.com/global_market_brief_mexico_sees_decline_remittances |archivedate=7 March 2012 |df= }}&lt;/ref&gt;

សេដ្ឋកិច្ចអាមេរិចខាងជើងត្រូវបានកំណត់និងរៀបចំឡើងបានយ៉ាងល្អដោយតំបន់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗចំនួនបី។&lt;ref name=&quot;UANL&quot;&gt;{{cite book|last1=De la Torre |first1=Miguel |last2=Benavides |first2=Benigno |last3=Saldaña |first3=José |last4=Fernández |first4=Jesús |title=Sociología y Profesión|trans-title=Sociology and Profession |year=2008 |publisher=Nuevo León Autonomous University (UANL) |location=Monterrey |isbn=978-970-24-0051-6 |page=116 |chapter=Las profesiones en México: condiciones económicas, culturales y sociales |language=Spanish |quote=La economía de América del Norte se encuentra bien definida y estructurada en tres principales áreas económicas: el Tratado de Libre Comercio de América del Norte (TLCAN), el CARICOM y el Mercado Común Centroamericano}}&lt;/ref&gt; តំបន់សេដ្ឋកិច្ចទាំងនោះមាន៖ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើង (កពពសអជ) [[សហគមន៍ការ៉ាប៊ីន|សហគមន៍ការ៉ាប៊ីននិងទីផ្សារទូទៅ]] ហើយនិង[[ប្រព័ន្ធអនុកលកម្មអាមេរិកកណ្តាល|ទីផ្សារទូទៅអាមេរិកកណ្តាល]]។&lt;ref name=&quot;UANL&quot; /&gt; នៅក្នុងចំណោមប្លុកពាណិជ្ជកម្មទាំងនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចូលរួមក្នុងប្លុកពីរ។ ក្រៅពីប្លុកពាណិជ្ជកម្មធំៗបីទាំងនេះ នៅមាន[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីកូស្តារីកា–កាណាដា]] និងទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មសេរីជាច្រើនទៀតដែលជារឿយៗ គឺរវាងប្រទេសដែលមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនដូចជានៅបណ្តាប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលនិងការ៉ាប៊ីន។ 

កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកខាងជើងគឺជា ប្លុកពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំមួយនៅក្នុងចំណោមប្លុកពាណិជ្ជកម្មធំៗទាំងបួននៅលើពិភពលោក។&lt;ref&gt;{{cite web |title=Regional Trade Blocs |url=http://ucatlas.ucsc.edu/trade/subtheme_trade_blocs.php |publisher=University of California, Santa Cruz |accessdate=10 June 2011 |archivedate=1 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110701135703/http://ucatlas.ucsc.edu/trade/subtheme_trade_blocs.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ប្លុកមួយនេះបានចាប់ដំណើរការនៅឆ្នាំ១៩៩៤ និងត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីស្តារសេដ្ឋកិច្ចឱ្យមានភាពស្មើគ្នា ហើយដើម្បីលុបបំបាត់រាល់ឧបសគ្គនានាដែលបិតផ្លូវពាណិជ្ជកម្មនិងកាត់បន្ថយការវិនិយោគពីបរទេសចូលមកក្នុងប្រទេសកាណាដា សហរដ្ឋអាមេរិក និងម៉ិកស៊ិក។&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=North American Free Trade Agreement |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418784/North-American-Free-Trade-Agreement-NAFTA |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=10 June 2011}}&lt;/ref&gt; ខណៈពេលដែលប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើតនិងអនុវត្តទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មទ្វេភាគីដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោករួចទៅហើយ ហើយទំនាក់ទំនងដ៏ជិតស្និតនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយគ្នាដោយមិនចាំបាច់បង់ពន្ធអាករ និងពន្ធជាតិនោះទេ។&lt;ref&gt;{{cite web|title=CRS Report for Congress: United States-Canada Trade and Economic Relationship – Prospects and Challenges |url=http://www.nationalaglawcenter.org/assets/crs/RL33087.pdf |publisher=Congress Research Service |last=Fergusson |first=Ian |accessdate=9 June 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060806171755/http://www.nationalaglawcenter.org/assets/crs/RL33087.pdf |archivedate=6 August 2006 |df= }}&lt;/ref&gt; កពពសអជ នេះបានអនុញ្ញាតឱ្យប្រទេសម៉ិកស៊ិកទទួលបាននូវជំនួញពាណិជ្ជកម្មសេរីដូចនឹងសហរដ្ឋនិងកាណាដាដែរ។ កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីបានលុបបំបាត់ពន្ធគយដែលធ្លាប់មានលើជំនួញពាណិជ្ជកម្មសហរដ្ឋអាមេរិក–ម៉ិកស៊ិក។ ទំហំពាណិជ្ជកម្មក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ជារៀងរាល់ឆ្នាំហើយនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ពាណិជ្ជកម្មផ្ទៃក្នុងរវាងប្រទេសទាំងបីនៃ កពពសអជ បានឈានដល់ការកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ជាប្រវត្តិសាស្ត្រគឺកើនបាន ២៤.៣% ឬស្មើនឹង ៧៩១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.integrationpoint.com/globaltradenews/index.php/nafta-trade-volume-increases/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110808161643/http://www.integrationpoint.com/globaltradenews/index.php/nafta-trade-volume-increases/ |archivedate=8 August 2011 |title=NAFTA Trade Volume Increases}}&lt;/ref&gt; ផសស (យអទ) របស់ប្លុកពាណិជ្ជកម្ម កពពសអជ គឺខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកដោយមាន ១៧.៦១៧ ពាន់លានដុល្លារ។&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2010&amp;ey=2010&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&amp;s=PPPGDP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=41&amp;pr.y=16 |title=2010 Report Countries by GDP (PPP) |publisher=International Monetary Fund |date=14 September 2006 |accessdate=31 October 2011}}&lt;/ref&gt; ផ្នែកមួយនេះហើយ ដែលបានសន្មតថាសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេនៅលើលោកដោយមាន ផសស ជាមធ្យមប្រមាណ ១៤.៧ រយកោដិដុល្លារក្នុងឆ្នាំ២០១០។&lt;ref name=bea2011&gt;{{Cite press release|url=https://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/2011/pdf/gdp4q10_adv.pdf|title=BEA News Release: Gross Domestic Product|publisher=Bureau of Economic Analysis|accessdate=3 February 2014|archivedate=9 កក្កដា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709041929/http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/2011/pdf/gdp4q10_adv.pdf}}&lt;/ref&gt; ប្រទេសទាំងបីដើរតួជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់។ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់បំផុតរបស់ម៉ិកស៊ិកនិងកាណាដា&lt;ref&gt;{{cite web |title=United States Foreign Trade Highlights |url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1012yr.html |publisher=United States of America Bureau of the Census |accessdate=3 February 2014}}&lt;/ref&gt;  ចំណែកឯប្រទេសកាណាដានិងម៉ិកស៊ិកវិញគឺជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំទីបីរបស់ខ្លួន។&lt;ref&gt;{{cite web |title= Canadian Manufacturing Association |url= http://www.canadianmanufacturing.com/general/increase-bilateral-trade-between-nafta-countries-cme-32091 |accessdate= 9 June 2011 |archivedate= 4 មិថុនា 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110604035537/http://www.canadianmanufacturing.com/general/increase-bilateral-trade-between-nafta-countries-cme-32091 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mexico Free Trade Agreements |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R40784.pdf |publisher=Federation of American Scientists |accessdate=9 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623092721/http://www.fas.org/sgp/crs/row/R40784.pdf |archivedate=23 June 2011 |df= }}&lt;/ref&gt;

ប្លុកពាណិជ្ជកម្មការ៉ាប៊ីន (ហៅកាត់ថា ការីកូម) បានចុះជាកិច្ចព្រមព្រៀងនៅឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រទេសចំនួន ១៥ នៅតំបន់ការ៉ាប៊ីន។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០០០ ទំហំពាណិជ្ជកម្មរបស់ការីកូមមាន ៩៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ ការីកូមបានអនុញ្ញាតឱ្យបង្កើតលិខិតឆ្លងដែនរួមសម្រាប់ប្រទេសដែលជាប់ទាក់ទង។ ក្នុងទសវត្សកន្លងៗមក ប្លុកពាណិជ្ជកម្មភាគច្រើនតែងផ្តោតលើកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរី ហើយនៅក្រោមការិយាល័យចរចារបស់ការីកូម កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីត្រូវបានចុះហត្ថលេខាចូលជាធរមាន។

ការធ្វើសមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកកណ្តាលបានកើតឡើងនៅក្រោមការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីផ្សារទូទៅអាមេរិកកណ្តាល (កពផទអក) ក្នុងឆ្នាំ១៩៦១។ នេះគឺជាការខិតខំប្រឹងប្រែងដំបូងដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រជាជាតិនានានៅអាមេរិកកណ្តាលឱ្យមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការហិរញ្ញវត្ថុកាន់តែរឹងមាំ។ ការបង្កើតនៃកិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកកណ្តាលថ្មីបានធ្វើឱ្យអនាគតរបស់ កពផទអក មានភាពស្ទាក់ស្ទើរបន្តិច។&lt;ref&gt;{{cite web |title=Central American Community and Market |url=http://www.infoplease.com/ce6/history/A0811094.html |publisher=Pearson Education|accessdate= 3 February 2014}}&lt;/ref&gt; [[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីអាមេរិកកណ្តាល]] (កពណសអក) ត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលចំនួនប្រាំរួមជាមួយនឹងសាធារណរដ្ឋដូមីនិក និងសហរដ្ឋអាមេរិក។ គោលដៅរបស់កិច្ចព្រមព្រៀងថ្មីនេះគឺស្រដៀងទៅនឹង កពផទអក ដែរ។ ក្រៅពីសហរដ្ឋអាមេរិក, ប្រទេសកាណាដាក៏មានទំនាក់ទំនងជាមួយប្លុកពាណិជ្ជកម្មអាមេរិកកណ្តាលផងដែរ។ បច្ចុប្បន្ននេះ សំណើក្នុងការបង្កើត[[កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មសេរីកាណាដា–អាមេរិកកណ្តាល]]គឺកំពុងតែធ្វើឡើង ហើយគោលដៅរបស់វាគឺដូចនឹង កពណសអក របស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែរ។

===ការដឹកជញ្ជូន===

{{main|ដំណឹកជញ្ជូននៅអាមេរិកខាងជើង}}
[[File:PanAmericanHwy.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពី[[មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំង]]ឆ្លងកាត់[[ទ្វីបអាមេរិក]]ទាំងមូល ចាប់ផ្តើមពី[[ឈូងប្រុឌហូ, អាឡាស្កា]] រហូតដល់[[អ៊ូសូអ៊ីអា]] នៃប្រទេសអាហ្សង់ទីន]]

គន្លង[[មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំង]]នៅទ្វីបអាមេរិកគឺជាផ្នែកមួយនៃបណ្តាញផ្លូវគោកដែលមានប្រវែងជិត ៤៨,០០០ គីឡូម៉ែត្រ (ស្មើនឹង ៣០,០០០ ម៉ាយ) ដែលធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ប្រទេសដីគោកនៃទ្វីបអាមេរិក។ មហាវិថីប៉ាន់អាមេរិកាំងគឺមិនមានប្រវែងជាក់លាក់ទេពីព្រោះរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋនិងកាណាដាមិនដែលកំណត់ផ្លូវជាក់លាក់ណាមួយថាជាផ្នែកនៃមហាវិថីនេះឡើយ ហើយប្រទេសម៉ិកស៊ិកវិញគឺមានបណ្តាញសាខាជាច្រើនដែលភ្ជាប់ទៅនឹងព្រំដែនសហរដ្ឋអាមេរិក។ ទោះជាយ៉ាងណា ប្រវែងសរុបនៃផ្នែករបស់មហាវិថីនេះពីប្រទេសម៉ិកស៊ិករហូតដល់ភាគខាងជើងបំផុតគឺប្រហែលមានចំនួន ២៦,០០០ គីឡូម៉ែត្រ (ស្មើនឹង១៦,០០០ ម៉ាយ) ។

[[File:Class1rr.png|thumb|left|ផែនទីនៃបណ្តាញ[[ប្រភេទផ្លូវដែក|ប្រភេទផ្លូវដែកទី១]] នៅអាមេរិកខាងជើងក្នុងឆ្នាំ២០០៦]]

ផ្លូវដែកឆ្លងកាត់ទ្វីបដំបូងនៅសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានស្ថាបនាឡើងនៅអំឡុងទស្សវត្តឆ្នាំ១៨៦០ ដោយតភ្ជាប់ផ្លូវដែកពីភាគខាងកើតសហរដ្ឋអាមេរិករហូតទៅដល់ឆ្នេរប៉ាស៊ីហ្វិចនៅរដ្ឋកាលីហ្វញ៉ា។&lt;ref name=&quot;WDL&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/11371/ |title = Ceremony at &quot;Wedding of the Rails&quot;, May 10, 1869 at Promontory Point, Utah |website = [[World Digital Library]] |date = 10 May 1869 |accessdate = 20 July 2013 |archivedate = 18 តុលា 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131018052635/http://www.wdl.org/en/item/11371/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; បន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់ការសាងសង់នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨៦៩, បណ្តាញផ្លូវដែកនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្លូវដែលឆ្លងកាត់ទ្វីបអាមេរិកខាងជើងដំបូងបង្អស់ ប៉ុន្តែវាមិនជាប្រព័ន្ធផ្លូវដែកធំជាងគេលើពិភពលោកនោះទេ។ ប្រព័ន្ធផ្លូវដែកហ្គ្រេនត្រាក់របស់កាណាដា (ឆ្នាំ១៨៦៧) បានលាតសន្ធឹងចម្ងាយជាង ២,០៥៥ គម (១,២៧៧ ម៉ាយ) ភ្ជាប់ពីខេត្តអនតារីយ៉ូរហូតទៅដល់តំបន់និងខេត្តត្រជាក់ៗនៃភាគខាងលិចប្រទេសកាណាដា។

===គមនាគមន៍===

ប្រព័ន្ធលេងទូរស័ព្ទដែលគេស្គាល់គឺ [[គម្រោងលេងទូរស័ព្ទអាមេរិកខាងជើង]], វាគឺជាគម្រោងលេខទូរស័ព្ទដែលមាននៅក្នុង ២៤ ប្រទេសនិងតំបន់៖ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងតំបន់របស់ខ្លួន ប្រទេសកាណាដា ប៊ឺមូដា និងប្រទេសការ៉ាប៊ីនចំនួន ១៧។

==វប្បធម៌==
[[File:Yankee Stadium upper deck 2010.jpg|thumb|កីឡា[[បេហ្ស៍ប័ល]]ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាល្បែងកីឡាប្រពៃណីជាតិរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក]]

កាណាដានិងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមរបស់អង់គ្លេស ដូច្នេះហើយ ប្រទេសទាំងពីរមានវប្បធម៌ស្រដៀងនឹងគ្នា។

កោះក្រូអិនឡង់ធ្លាប់បានទទួលជនអន្តោប្រវេសន៍ជាច្រើនពីតំបន់ភាគខាងជើងប្រទេសកាណាដា ឧទាហរណ៍៖ [[ទូលី (ជនជាតិ)|ជនជាតិទូលី]]។ អញ្ជឹងហើយ បានជាក្រូអិនឡង់បច្ចុប្បន្នចែករំលែកវប្បធម៌មួយចំនួនជាមួយជនជាតិដើមកាណាដា។ ក្រូអិនឡង់ក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជា[[ប្រទេសណ័រឌីក]]ផងដែរ ព្រោះថាកោះនេះធ្លាប់ស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមដាណឺម៉ាកប្រមាណពីពីរទៅបីសតវត្សរួចទៅហើយ។&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://arcticfriend.dk/bag-om-groenland/|title=BAG OM GRØNLAND|website=Arctic Friend|language=da-DK|access-date=2020-04-18}}&lt;/ref&gt;

ប្រទេសដែលនិយាយភាសាអាស្ប៉ាញនៅអាមេរិកខាងជើងបានចែករំលែកវប្បធម៌ស្រដៀងៗគ្នា ព្រោះថាប្រទេសទាំងនោះធ្លាប់ជាដែនដីអាណានិគមរបស់អេស្ប៉ាញ។ ជនជាតិដើមដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសម៉ិកស៊ិក និងបណ្តាប្រទេសអាមេរិកកណ្តាលសព្វថ្ងៃបានកំពុងព្យាយាមថែរក្សានូវវប្បធម៌និងអារ្យធម៌របស់ពួកគេ។ និយាយរួម ប្រជាជាតិនៅអាមេរិកកណ្តាលនិងតំបន់ការ៉ាប៊ីនគឺនិយាយភាសាអេស្ប៉ាញដូចគ្នាហើយមានភាពស្រដៀងគ្នាច្រើន។

នៅតំបន់ខាងជើងនៃប្រទេសម៉ិកស៊ិក ជាពិសេសទីក្រុង[[ម៉ុនតេរីយ]] ទីជួណា [[ស៊ូដាដស្វេរេស]] [[ម៉ិកស៊ីកាលី]] គឺទទួលបានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីសហរដ្ឋអាមេរិក ទាំងខាងវប្បធម៌និងរបៀបរស់នៅ។ ក្នុងចំណោមទីប្រជុំជនដែលបានរៀបរាប់ខាងលើនេះ ទីក្រុងដែលទទួលឥទ្ធិពលពីអាមេរិកច្រើនជាងគេ ឫអាចនិយាយបានថាទីក្រុង[[អាមេរិកនីយកម្ម]]គឺ ក្រុងម៉ុនតេរីយ។&lt;ref name=&quot;MonterreyFall&quot;&gt;{{cite news |title=Special report: If Monterrey falls Mexico falls – Reuters |work=Reuters |date=1 June 2011 |last=Emmot |first=Robert}}&lt;/ref&gt; ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ចូលមកក្នុងប្រទេសកាណាដា និងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺនៅតែជាគុណលក្ខណៈដ៏សំខាន់របស់ជាតិសាសន៍ជាច្រើនដែលនៅជិតព្រំដែនភាគខាងត្បូងសហរដ្ឋអាមេរិក។ គេបានឃើញថា ឥទ្ធិពលនៃចក្រភពអង់គ្លេសមកលើរដ្ឋការ៉ាប៊ីនមួយចំនួនបានថយធ្លាក់ចុះដោយរដ្ឋទាំងនោះបានចាប់យកការអនុវត្តទៅតាមប្រជាជាតិផ្សេងៗនៃអាមេរិកខាងជើង។ ទាំងនេះអាចបណ្តាលមកពីមានចំនួនប្រជាជនតិចតួចនៃបណ្តាប្រទេសការ៉ាប៊ីនដែលនិយាយភាសាអង់គ្លេសហើយក៏ព្រោះតែប្រទេសទាំងនោះភាគច្រើនមានប្រជាជនរស់នៅបរទេសច្រើនជាងប្រជាជនរស់នៅក្នុងស្រុក។ 

===កីឡា===
ប្រទេសកាណាដា ម៉ិកស៊ិក និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានដាក់សំណើរួមគ្នាដើម្បីធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃព្រឹត្តិការណ៍បាល់ទាត់ពិភពលោកគឺ [[បាល់ទាត់ពិភពលោកឆ្នាំ២០២៦|ហ្វីហ្វាឆ្នាំ២០២៦]]។ តារាងខាងក្រោមនេះគឺបង្ហាញពីលីគកីឡាប្រជាប្រិយបំផុតនៅអាមេរិកខាងជើងតាមលំដាប់លំដោយចំណូលមធ្យម។&lt;ref&gt;[http://fivethirtyeight.com/datalab/theres-a-big-five-in-north-american-pro-sports/ &quot;The 'Big Five' in North American Pro Sports&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522024423/http://fivethirtyeight.com/datalab/theres-a-big-five-in-north-american-pro-sports/ |date=22 ឧសភា 2015 }}, FiveThrityEight, Nate Silver, 4 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/football/2014/mar/12/mls-soccer-nfl-nba-mlb-nhl-epl-business &quot;MLS vs the major leagues: can soccer compete when it comes to big business?&quot;], Guardian.com, 12 March 2014.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!លីគ/ក្របខ័ណ្ឌ || ប្រភេទកីឡា || ប្រទេស || បង្កើតឡើង || ចំនួនក្រុម || ចំណូល&lt;br /&gt;$ (គិតជារយកោដិ) || អ្នកទស្សនា&lt;br /&gt;ជាមធ្យម
|-
| align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌបាល់ឱបជាតិអាមេរិក]] (កបឱអ) || [[កីឡាបាល់ឱបអាមេរិកាំង]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក || ១៩២០ || ៣២ || $៩.០ || {{nts|67,604}}
|-
| align=left | [[មេជ័រលីគបេហ្ស៍បល]] (មលប) || [[កីឡាបេហ្ស៍បល]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក&lt;br /&gt;កាណាដា || ១៨៦៩ || ៣០ || $៨.០ || {{nts|30458}}
|-
| align=left | [[សមាគមបាល់បោះជាតិ]] (សបជ) || [[កីឡាបាល់បោះ]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក&lt;br /&gt;កាណាដា || ១៩៤៦ || ៣០ || $៥.០ || {{nts|17,347}}
|-
| align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌជាតិកីឡាវាយដុំមូលលើទឹកកក]] || [[កីឡាវាយដុំមូលលើទឹកកក]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក&lt;br /&gt;កាណាដា || ១៩១៧ || ៣១ || $៣.៣ || {{nts|17,720}}
|-
| align=left | [[លីគកំពូលម៉ិកស៊ិក|លីហ្កាអ៊ឹមអ៊ិច]]|| [[បាល់ទាត់|កីឡាបាល់ទាត់]] || align=left | ម៉ិកស៊ិក || ១៩៤៣ || ១៨ || $០.៦ || {{nts|25,557}}
|-
| align=left | [[មេជ័រលីគសកខឺ]] (មលស) || [[បាល់ទាត់|កីឡាបាល់ទាត់]] || align=left | សហរដ្ឋអាមេរិក&lt;br /&gt;កាណាដា || ១៩៩៤ || ២៤{{refn|group=sn|មលស មានគម្រោងពង្រីកចំនួនក្រុមរហូតដល់ទៅ ២៦ ត្រឹមឆ្នាំ២០២០ ហើយនឹងបន្តពង្រីកដល់ ២៨ ក្រុមត្រឹមឆ្នាំ២០២៦។}} || $០.៥ || {{nts|21574}}
|-
| align=left | [[ក្របខ័ណ្ឌបាល់ឱបកាណាដា]] (កបឱក) || [[កីឡាបាល់ឱបកាណាដា]] || align=left | កាណាដា || ១៩៥៨ || ៩ || $០.៣ || {{nts|23890}}
|}
{{reflist|group=sn}}

==មើលផងដែរ==
*[[បញ្ជី ទង់ជាតិនៅអាមេរិកខាងជើង]]
*[[បញ្ជីរាយនាម ទីក្រុងនៅអាមេរិកខាងជើង]]

==ឯកសារយោង==
'''លេខយោង'''
{{notelist|30em}}

'''អាគតដ្ឋាន'''
{{Reflist}}

==តំណភ្ជាប់ក្រៅ==
{{Sister project links|commons=North America|n=North America|wikt=North America|b=North America|q=North America|s=North America|v=North America|voy=North America}}
* [http://www.answers.com/topic/north-america Houghton Mifflin Company, &quot;North America&quot;]
* [[Media:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008 SMIL.svg|Interactive SVG version of Non-Native American Nations Control over N America 1750–2008 animation]]
&lt;!-- Please respect alphabetical order except N. America which is at top --&gt;


[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាមេរិកខាងជើង| ]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទ្វីប]]</text>
      <sha1>lyhay68g9k61scofanvxx5nlhk4ohef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្ដិ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45658</id>
    <revision>
      <id>336687</id>
      <parentid>336661</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>សុត្តន្ត សិរីហ្វុង</username>
        <id>44959</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>336687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7734" sha1="cjp2kb6ceaczb3rk9s1qhb94p3p8he4" xml:space="preserve">{{Infobox Former Subdivision
| native_name            = ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិ&lt;br&gt;&lt;small&gt;จังหวัดนครจัมปาศักดิ์&lt;/small&gt;
| common_name            = ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្ដិ
| subdivision            = [[ខេត្តនៃថៃ|ខេត្ត]]
| nation                 = [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]
| year_start             = ១៩៤១
| year_end               = ១៩៤៦
| date_start             = ០៩ ឧសភា
| date_end               = ១៧ វិច្ឆិកា
| event_start            = [[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]]
| event_end              = [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ប្រគល់ទឹកដីទៅឲ្យ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]]វិញ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://countrystudies.us/laos/16.htm|title=Laos - INDEPENDENCE}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FrancoThai1946&quot;&gt;{{Cite book |url=https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%20344/v344.pdf |title=United Nations Treaty Series |publisher=Secretariat of the United Nations |year=1959 |volume=344 |pages=59-93}}&lt;/ref&gt;
| p1                     = 
| flag_p1                =
| p2                     = 
| flag_p2                =
| s1                     = 
| flag_s1                = 
| s2                     =
| flag_s2                = 
| image_flag             = Flag of Thailand.svg
| flag_type              = ទង់
| image_coat             = 
| image_map              = Provinces of Cambodia loss to Thailand during Franco-Thai War.png
| image_map_caption      = ផែនទីខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិ (ពណ៌បៃតង)
| capital                = [[ក្រុងចម្ប៉ាស័ក្ដិ]]
| today                  = {{flag|កម្ពុជា}}&lt;br&gt;{{flagicon|Laos}} [[ប្រទេសឡាវ|លាវ]]
}}
'''ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្ដិ''' ([[ភាសាសៀម|សៀម]] : จังหวัดนครจัมปาศักดิ์) គឺជាអតីតខេត្តរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១ ក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]]នៅ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]]។ខេត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​រំលាយចោលហើយ​ប្រគល់​ទៅ​ឲ្យ[[បារាំង​]]វិញនៅក្នុង​ឆ្នាំ ​១៩៤៦។

==ប្រវត្តិសាស្ត្រ==
ខេត្តនគរចម្ប៉ាសក្ដិ គឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]]នៅពេលដែលរដ្ឋាភិបាល[[វីឈីបារាំង]]យល់ព្រមប្រគល់[[ខេត្តម្លូព្រៃ]]និង[[ស្រុកថាឡាបរិវ៉ាត់|ស្រុកថាឡាបរិវ៉ាត់]]([[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]])របស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]និងផ្នែកខាងមុខ[[ទន្លេមេគង្គ]]នៃ[[ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្តិ]]&lt;ref&gt;[[ខេត្តខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសលាវ]]&lt;/ref&gt;របស់[[ជនជាតិលាវ|លាវ]]ទៅឲ្យ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។&lt;ref&gt;Grabowsky, Volker. ''Regions and National Integration in Thailand 1892-1992''. Wiesbaden: Harrassowitz, 1995.&lt;/ref&gt;ទឹកដីទាំង ០២ ផ្នែកនេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលជាមួយគ្នាហើយបង្កើតបានជាខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិ។បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] បានបិទបញ្ចប់ទៅដោយ[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី ០២|ក្រុមសម្ព័នមិត្ត Allies]] ទទួលបានជ័យជំនះលើ[[អំណាចអ័ក្ស|ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត Axis]] ហើយ[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋបារាំង]]បានគំរាមកំហែងនិងរារាំងមិនឲ្យ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់[[អំណាចអ័ក្ស|ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត Axis]] ចូលជាសមាជិករបស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាអង្គការទើបតែបង្កើតឡើងថ្មីបានឡើយ។នៅ​ទី​បំផុត​នៅ​ក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦ ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិត្រូវ​បាន​រំលាយ​ចោលនិង​ប្រគល់​ទៅឲ្យ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារំាង]]វិញ​។&lt;ref&gt;[https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%20344/v344.pdf United Nations Treaty Series] (PDF). Vol. 344. Secretariat of the United Nations. 1959. pp. 59–93.&lt;/ref&gt;

==រដ្ឋបាល==
[[File:Map_of_Thailand_World_War_II_(Japanese)_1943.jpg|thumb|ផែនទីសៀមអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ០២ ជាភាសាជប៉ុនឆ្នាំ ១៩៤៣]]
ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្ដិ ត្រូវបានរដ្ឋអំណាច[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចែកចេញជា ០៦ ស្រុក([[អាំភើ]])&lt;ref&gt;''ស្រុកធំ(amphoe)ចំនួន ០៥ និង ស្រុកតូច(king amphoe)ចំនួន ០១''&lt;/ref&gt;ដោយយក[[ក្រុងចម្ប៉ាស័ក្ដិ]]([[ក្រុងប៉ាក់សេ]] [[ខេត្តចំប៉ាសក្តិ|ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្ដិ]])ធ្វើជាទីរួមខេត្ត ៖
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! លេខរៀង
! ឈ្មោះភាសាខ្មែរ
! ឈ្មោះអក្សរឡាតាំង
! ឈ្មោះភាសាសៀម
|-
| ០១
| មឿងណៈខនចាមប៉ាសាក់
| Mueang Nakhon Champassak
| เมืองนครจัมปาศักดิ์
|-
| ០២
| វ័នណា វ៉ៃថាយ៉ាកន
| Wan Waithayakon
| วรรณไวทยากร
|-
| ០៣
| ថារ៉ាបរីវ៉ាត់
| Tharaboriwat
| ธาราบริวัตร
|-
| ០៤
| ម៉ៈណូ ប្រៃ
| Mano Phrai
| มะโนไพร
|-
| ០៥
| ចម ក្រាសាន្ត
| Chom Krasan
| จอมกระสานต์
|-
| ០៦
| ផុន ថង
| Phon Thong
| โพนทอง
|}

==ឯកសារយោង==</text>
      <sha1>cjp2kb6ceaczb3rk9s1qhb94p3p8he4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>336689</id>
      <parentid>336687</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>សុត្តន្ត សិរីហ្វុង</username>
        <id>44959</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>336689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7772" sha1="djgoveb9t5lcjkqyxbrnstpthn6dmjj" xml:space="preserve">{{Infobox Former Subdivision
| native_name            = ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិ&lt;br&gt;&lt;small&gt;จังหวัดนครจัมปาศักดิ์&lt;/small&gt;
| common_name            = ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្ដិ
| subdivision            = [[ខេត្តនៃថៃ|ខេត្ត]]
| nation                 = [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]
| year_start             = ១៩៤១
| year_end               = ១៩៤៦
| date_start             = ០៩ ឧសភា
| date_end               = ១៧ វិច្ឆិកា
| event_start            = [[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]]
| event_end              = [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ប្រគល់ទឹកដីទៅឲ្យ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]]វិញ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://countrystudies.us/laos/16.htm|title=Laos - INDEPENDENCE}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FrancoThai1946&quot;&gt;{{Cite book |url=https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%20344/v344.pdf |title=United Nations Treaty Series |publisher=Secretariat of the United Nations |year=1959 |volume=344 |pages=59-93}}&lt;/ref&gt;
| p1                     = 
| flag_p1                =
| p2                     = 
| flag_p2                =
| s1                     = 
| flag_s1                = 
| s2                     =
| flag_s2                = 
| image_flag             = Flag of Thailand.svg
| flag_type              = ទង់
| image_coat             = Seal_of_Nakhon_Champassak_province.png
| image_map              = Provinces of Cambodia loss to Thailand during Franco-Thai War.png
| image_map_caption      = ផែនទីខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិ (ពណ៌បៃតង)
| capital                = [[ក្រុងចម្ប៉ាស័ក្ដិ]]
| today                  = {{flag|កម្ពុជា}}&lt;br&gt;{{flagicon|Laos}} [[ប្រទេសឡាវ|លាវ]]
}}
'''ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្ដិ''' ([[ភាសាសៀម|សៀម]] : จังหวัดนครจัมปาศักดิ์) គឺជាអតីតខេត្តរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១ ក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]]នៅ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]]។ខេត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​រំលាយចោលហើយ​ប្រគល់​ទៅ​ឲ្យ[[បារាំង​]]វិញនៅក្នុង​ឆ្នាំ ​១៩៤៦។

==ប្រវត្តិសាស្ត្រ==
ខេត្តនគរចម្ប៉ាសក្ដិ គឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]]នៅពេលដែលរដ្ឋាភិបាល[[វីឈីបារាំង]]យល់ព្រមប្រគល់[[ខេត្តម្លូព្រៃ]]និង[[ស្រុកថាឡាបរិវ៉ាត់|ស្រុកថាឡាបរិវ៉ាត់]]([[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]])របស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]និងផ្នែកខាងមុខ[[ទន្លេមេគង្គ]]នៃ[[ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្តិ]]&lt;ref&gt;[[ខេត្តខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសលាវ]]&lt;/ref&gt;របស់[[ជនជាតិលាវ|លាវ]]ទៅឲ្យ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។&lt;ref&gt;Grabowsky, Volker. ''Regions and National Integration in Thailand 1892-1992''. Wiesbaden: Harrassowitz, 1995.&lt;/ref&gt;ទឹកដីទាំង ០២ ផ្នែកនេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលជាមួយគ្នាហើយបង្កើតបានជាខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិ។បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] បានបិទបញ្ចប់ទៅដោយ[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី ០២|ក្រុមសម្ព័នមិត្ត Allies]] ទទួលបានជ័យជំនះលើ[[អំណាចអ័ក្ស|ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត Axis]] ហើយ[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋបារាំង]]បានគំរាមកំហែងនិងរារាំងមិនឲ្យ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់[[អំណាចអ័ក្ស|ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត Axis]] ចូលជាសមាជិករបស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាអង្គការទើបតែបង្កើតឡើងថ្មីបានឡើយ។នៅ​ទី​បំផុត​នៅ​ក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦ ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិត្រូវ​បាន​រំលាយ​ចោលនិង​ប្រគល់​ទៅឲ្យ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារំាង]]វិញ​។&lt;ref&gt;[https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%20344/v344.pdf United Nations Treaty Series] (PDF). Vol. 344. Secretariat of the United Nations. 1959. pp. 59–93.&lt;/ref&gt;

==រដ្ឋបាល==
[[File:Map_of_Thailand_World_War_II_(Japanese)_1943.jpg|thumb|ផែនទីសៀមអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ០២ ជាភាសាជប៉ុនឆ្នាំ ១៩៤៣]]
ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្ដិ ត្រូវបានរដ្ឋអំណាច[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចែកចេញជា ០៦ ស្រុក([[អាំភើ]])&lt;ref&gt;''ស្រុកធំ(amphoe)ចំនួន ០៥ និង ស្រុកតូច(king amphoe)ចំនួន ០១''&lt;/ref&gt;ដោយយក[[ក្រុងចម្ប៉ាស័ក្ដិ]]([[ក្រុងប៉ាក់សេ]] [[ខេត្តចំប៉ាសក្តិ|ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្ដិ]])ធ្វើជាទីរួមខេត្ត ៖
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! លេខរៀង
! ឈ្មោះភាសាខ្មែរ
! ឈ្មោះអក្សរឡាតាំង
! ឈ្មោះភាសាសៀម
|-
| ០១
| មឿងណៈខនចាមប៉ាសាក់
| Mueang Nakhon Champassak
| เมืองนครจัมปาศักดิ์
|-
| ០២
| វ័នណា វ៉ៃថាយ៉ាកន
| Wan Waithayakon
| วรรณไวทยากร
|-
| ០៣
| ថារ៉ាបរីវ៉ាត់
| Tharaboriwat
| ธาราบริวัตร
|-
| ០៤
| ម៉ៈណូ ប្រៃ
| Mano Phrai
| มะโนไพร
|-
| ០៥
| ចម ក្រាសាន្ត
| Chom Krasan
| จอมกระสานต์
|-
| ០៦
| ផុន ថង
| Phon Thong
| โพนทอง
|}

==ឯកសារយោង==</text>
      <sha1>djgoveb9t5lcjkqyxbrnstpthn6dmjj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>336690</id>
      <parentid>336689</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>សុត្តន្ត សិរីហ្វុង</username>
        <id>44959</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>336690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7763" sha1="lweoo909vlzrno5be6eh53awf9l87i0" xml:space="preserve">{{Infobox Former Subdivision
| native_name            = ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិ&lt;br&gt;&lt;small&gt;จังหวัดนครจัมปาศักดิ์&lt;/small&gt;
| common_name            = ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្ដិ
| subdivision            = [[ខេត្តនៃថៃ|ខេត្ត]]
| nation                 = [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]
| year_start             = ១៩៤១
| year_end               = ១៩៤៦
| date_start             = ០៩ ឧសភា
| date_end               = ១៧ វិច្ឆិកា
| event_start            = [[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]]
| event_end              = [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ប្រគល់ទឹកដីទៅឲ្យ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]]វិញ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://countrystudies.us/laos/16.htm|title=Laos - INDEPENDENCE}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FrancoThai1946&quot;&gt;{{Cite book |url=https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%20344/v344.pdf |title=United Nations Treaty Series |publisher=Secretariat of the United Nations |year=1959 |volume=344 |pages=59-93}}&lt;/ref&gt;
| p1                     = 
| flag_p1                =
| p2                     = 
| flag_p2                =
| s1                     = 
| flag_s1                = 
| s2                     =
| flag_s2                = 
| image_flag             = Flag of Thailand.svg
| flag_type              = 
| image_coat             = Seal_of_Nakhon_Champassak_province.png
| image_map              = Provinces of Cambodia loss to Thailand during Franco-Thai War.png
| image_map_caption      = ផែនទីខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិ (ពណ៌បៃតង)
| capital                = [[ក្រុងចម្ប៉ាស័ក្ដិ]]
| today                  = {{flag|កម្ពុជា}}&lt;br&gt;{{flagicon|Laos}} [[ប្រទេសឡាវ|លាវ]]
}}
'''ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្ដិ''' ([[ភាសាសៀម|សៀម]] : จังหวัดนครจัมปาศักดิ์) គឺជាអតីតខេត្តរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១ ក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]]នៅ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]]។ខេត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​រំលាយចោលហើយ​ប្រគល់​ទៅ​ឲ្យ[[បារាំង​]]វិញនៅក្នុង​ឆ្នាំ ​១៩៤៦។

==ប្រវត្តិសាស្ត្រ==
ខេត្តនគរចម្ប៉ាសក្ដិ គឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]]នៅពេលដែលរដ្ឋាភិបាល[[វីឈីបារាំង]]យល់ព្រមប្រគល់[[ខេត្តម្លូព្រៃ]]និង[[ស្រុកថាឡាបរិវ៉ាត់|ស្រុកថាឡាបរិវ៉ាត់]]([[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]])របស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]និងផ្នែកខាងមុខ[[ទន្លេមេគង្គ]]នៃ[[ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្តិ]]&lt;ref&gt;[[ខេត្តខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសលាវ]]&lt;/ref&gt;របស់[[ជនជាតិលាវ|លាវ]]ទៅឲ្យ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។&lt;ref&gt;Grabowsky, Volker. ''Regions and National Integration in Thailand 1892-1992''. Wiesbaden: Harrassowitz, 1995.&lt;/ref&gt;ទឹកដីទាំង ០២ ផ្នែកនេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលជាមួយគ្នាហើយបង្កើតបានជាខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិ។បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] បានបិទបញ្ចប់ទៅដោយ[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី ០២|ក្រុមសម្ព័នមិត្ត Allies]] ទទួលបានជ័យជំនះលើ[[អំណាចអ័ក្ស|ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត Axis]] ហើយ[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋបារាំង]]បានគំរាមកំហែងនិងរារាំងមិនឲ្យ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់[[អំណាចអ័ក្ស|ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត Axis]] ចូលជាសមាជិករបស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាអង្គការទើបតែបង្កើតឡើងថ្មីបានឡើយ។នៅ​ទី​បំផុត​នៅ​ក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦ ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិត្រូវ​បាន​រំលាយ​ចោលនិង​ប្រគល់​ទៅឲ្យ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារំាង]]វិញ​។&lt;ref&gt;[https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%20344/v344.pdf United Nations Treaty Series] (PDF). Vol. 344. Secretariat of the United Nations. 1959. pp. 59–93.&lt;/ref&gt;

==រដ្ឋបាល==
[[File:Map_of_Thailand_World_War_II_(Japanese)_1943.jpg|thumb|ផែនទីសៀមអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ០២ ជាភាសាជប៉ុនឆ្នាំ ១៩៤៣]]
ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្ដិ ត្រូវបានរដ្ឋអំណាច[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចែកចេញជា ០៦ ស្រុក([[អាំភើ]])&lt;ref&gt;''ស្រុកធំ(amphoe)ចំនួន ០៥ និង ស្រុកតូច(king amphoe)ចំនួន ០១''&lt;/ref&gt;ដោយយក[[ក្រុងចម្ប៉ាស័ក្ដិ]]([[ក្រុងប៉ាក់សេ]] [[ខេត្តចំប៉ាសក្តិ|ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្ដិ]])ធ្វើជាទីរួមខេត្ត ៖
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! លេខរៀង
! ឈ្មោះភាសាខ្មែរ
! ឈ្មោះអក្សរឡាតាំង
! ឈ្មោះភាសាសៀម
|-
| ០១
| មឿងណៈខនចាមប៉ាសាក់
| Mueang Nakhon Champassak
| เมืองนครจัมปาศักดิ์
|-
| ០២
| វ័នណា វ៉ៃថាយ៉ាកន
| Wan Waithayakon
| วรรณไวทยากร
|-
| ០៣
| ថារ៉ាបរីវ៉ាត់
| Tharaboriwat
| ธาราบริวัตร
|-
| ០៤
| ម៉ៈណូ ប្រៃ
| Mano Phrai
| มะโนไพร
|-
| ០៥
| ចម ក្រាសាន្ត
| Chom Krasan
| จอมกระสานต์
|-
| ០៦
| ផុន ថង
| Phon Thong
| โพนทอง
|}

==ឯកសារយោង==</text>
      <sha1>lweoo909vlzrno5be6eh53awf9l87i0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>336698</id>
      <parentid>336690</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T07:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>សុត្តន្ត សិរីហ្វុង</username>
        <id>44959</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>336698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7745" sha1="f9aw1be3s2mv5zj2f58cg9cjhlk7zq2" xml:space="preserve">{{Infobox Former Subdivision
| native_name            = ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិ&lt;br&gt;&lt;small&gt;จังหวัดนครจัมปาศักดิ์&lt;/small&gt;
| common_name            = ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្ដិ
| subdivision            = [[ខេត្តនៃថៃ|ខេត្ត]]
| nation                 = [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]
| year_start             = ១៩៤១
| year_end               = ១៩៤៦
| date_start             = ០៩ ឧសភា
| date_end               = ១៧ វិច្ឆិកា
| event_start            = [[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]]
| event_end              = [[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ប្រគល់ទឹកដីទៅឲ្យ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]]វិញ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://countrystudies.us/laos/16.htm|title=Laos - INDEPENDENCE}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FrancoThai1946&quot;&gt;{{Cite book |url=https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%20344/v344.pdf |title=United Nations Treaty Series |publisher=Secretariat of the United Nations |year=1959 |volume=344 |pages=59-93}}&lt;/ref&gt;
| p1                     = 
| flag_p1                =
| p2                     = 
| flag_p2                =
| s1                     = 
| flag_s1                = 
| s2                     =
| flag_s2                = 
| image_flag             = Flag of Thailand.svg
| flag_type              = 
| image_coat             = Seal_of_Nakhon_Champassak_province.png
| image_map              = Provinces of Cambodia loss to Thailand during Franco-Thai War.png
| image_map_caption      = ផែនទីខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិ (ពណ៌បៃតង)
| capital                = [[ក្រុងចម្ប៉ាស័ក្ដិ]]
| today                  = {{flag|កម្ពុជា}}&lt;br&gt;{{flagicon|Laos}} [[ឡាវ|លាវ]]
}}
'''ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្ដិ''' ([[ភាសាសៀម|សៀម]] : จังหวัดนครจัมปาศักดิ์) គឺជាអតីតខេត្តរបស់[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៤១ ក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]]នៅ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារាំង]]។ខេត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​រំលាយចោលហើយ​ប្រគល់​ទៅ​ឲ្យ[[បារាំង​]]វិញនៅក្នុង​ឆ្នាំ ​១៩៤៦។

==ប្រវត្តិសាស្ត្រ==
ខេត្តនគរចម្ប៉ាសក្ដិ គឺជាខេត្តមួយនៅក្នុងចំណោមខេត្តដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ|សង្គ្រាមបារាំង-សៀម]]នៅពេលដែលរដ្ឋាភិបាល[[វីឈីបារាំង]]យល់ព្រមប្រគល់[[ខេត្តម្លូព្រៃ]]និង[[ស្រុកថាឡាបរិវ៉ាត់|ស្រុកថាឡាបរិវ៉ាត់]]([[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]])របស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]]និងផ្នែកខាងមុខ[[ទន្លេមេគង្គ]]នៃ[[ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្តិ]]&lt;ref&gt;[[ខេត្តខ្មែរដែលបាត់បង់នៅប្រទេសលាវ]]&lt;/ref&gt;របស់[[ជនជាតិលាវ|លាវ]]ទៅឲ្យ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]។&lt;ref&gt;Grabowsky, Volker. ''Regions and National Integration in Thailand 1892-1992''. Wiesbaden: Harrassowitz, 1995.&lt;/ref&gt;ទឹកដីទាំង ០២ ផ្នែកនេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលជាមួយគ្នាហើយបង្កើតបានជាខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិ។បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|សង្គ្រាមលោកលើកទី ០២]] បានបិទបញ្ចប់ទៅដោយ[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី ០២|ក្រុមសម្ព័នមិត្ត Allies]] ទទួលបានជ័យជំនះលើ[[អំណាចអ័ក្ស|ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត Axis]] ហើយ[[រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ននៃសាធារណរដ្ឋបារាំង]]បានគំរាមកំហែងនិងរារាំងមិនឲ្យ[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់[[អំណាចអ័ក្ស|ក្រុមសម្ព័ន្ធមិត្ត Axis]] ចូលជាសមាជិករបស់[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែលជាអង្គការទើបតែបង្កើតឡើងថ្មីបានឡើយ។នៅ​ទី​បំផុត​នៅ​ក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៦ ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្តិត្រូវ​បាន​រំលាយ​ចោលនិង​ប្រគល់​ទៅឲ្យ[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|ឥណ្ឌូចិនបារំាង]]វិញ​។&lt;ref&gt;[https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%20344/v344.pdf United Nations Treaty Series] (PDF). Vol. 344. Secretariat of the United Nations. 1959. pp. 59–93.&lt;/ref&gt;

==រដ្ឋបាល==
[[File:Map_of_Thailand_World_War_II_(Japanese)_1943.jpg|thumb|ផែនទីសៀមអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី ០២ ជាភាសាជប៉ុនឆ្នាំ ១៩៤៣]]
ខេត្តនគរចម្ប៉ាស័ក្ដិ ត្រូវបានរដ្ឋអំណាច[[ជនជាតិសៀម|សៀម]]ចែកចេញជា ០៦ ស្រុក([[អាំភើ]])&lt;ref&gt;''ស្រុកធំ(amphoe)ចំនួន ០៥ និង ស្រុកតូច(king amphoe)ចំនួន ០១''&lt;/ref&gt;ដោយយក[[ក្រុងចម្ប៉ាស័ក្ដិ]]([[ក្រុងប៉ាក់សេ]] [[ខេត្តចំប៉ាសក្តិ|ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្ដិ]])ធ្វើជាទីរួមខេត្ត ៖
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! លេខរៀង
! ឈ្មោះភាសាខ្មែរ
! ឈ្មោះអក្សរឡាតាំង
! ឈ្មោះភាសាសៀម
|-
| ០១
| មឿងណៈខនចាមប៉ាសាក់
| Mueang Nakhon Champassak
| เมืองนครจัมปาศักดิ์
|-
| ០២
| វ័នណា វ៉ៃថាយ៉ាកន
| Wan Waithayakon
| วรรณไวทยากร
|-
| ០៣
| ថារ៉ាបរីវ៉ាត់
| Tharaboriwat
| ธาราบริวัตร
|-
| ០៤
| ម៉ៈណូ ប្រៃ
| Mano Phrai
| มะโนไพร
|-
| ០៥
| ចម ក្រាសាន្ត
| Chom Krasan
| จอมกระสานต์
|-
| ០៦
| ផុន ថង
| Phon Thong
| โพนทอง
|}

==ឯកសារយោង==</text>
      <sha1>f9aw1be3s2mv5zj2f58cg9cjhlk7zq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>សិរិវណ្ណវរី</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47805</id>
    <revision>
      <id>336676</id>
      <parentid>284273</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T16:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32319-99</username>
        <id>51611</id>
      </contributor>
      <comment>បានកែតម្រូវកំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ</comment>
      <origin>336676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3627" sha1="a4p41pyh14jgeyypibrik54cy7ghg1l" xml:space="preserve">
{{Infobox royalty
| name         = សម្តេចព្រះនាងចៅហ្វាសិរិវណ្ណវរីនារីរ័តនរាជកញ្ញា
| title        = 
| image        = Princess Sirivannavari of Thailand in 2019.jpg
| caption      = សិរិវណ្ណវរីនៅឆ្នាំ២០១៩
| succession   = 
| reign        = 
| coronation   = 
| predecessor  = 
| successor    = 
| suc-type     = 
| birth_name   = Princess Busyanambejra Mahidol
| birth_date   = {{birth date and age|1987|01|08|df=y}}
| birth_place  = [[បាងកក]], ប្រទេសថៃ
| death_place  = 
| burial_date  = 
| burial_place = 
| spouse       = 
| house        = [[:ប្រភេទ៖ គ្រួសារម៉ាហ៊ីដុល |ម៉ាហ៊ីដុល]] ([[រាជវង្សចក្រី]])
| father       = [[វិជ្ជរ៉ាឡុងកន]] (រាមាទី១០)
| mother       = [[សុចាវិឈី វិវ័ឆ្រវង្សគ៍]]
| religion     = [[ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]
}}

'''សម្តេចព្រះនាងចៅហ្វាសិរិវណ្ណវរីនារីរ័តនរាជកញ្ញា''' ( {{Lang-th|สิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา}}   ; {{IPA-th|sì.rì.wān.wá(ʔ).riː.}} &lt;span lang=&quot;th-Latn-fonipa&quot; class=&quot;IPA&quot; title=&quot;Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)&quot;&gt;[[វិគីភីឌា:IPA for Thai and Lao|&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]]&lt;/span&gt; ; RTGS ៖ Siriwanwari Narirat Ratchakanya ; ប្រសូតនៅថ្ងៃទី20 ก.ย.1996) គឺជាព្រះនាងនៃ[[ថៃ|ព្រះរាជាណាចក្រថៃ]]និងជាបុត្រីតែមួយគត់របស់ព្រះបាទ[[វជិរាលង្ករណ៍]]និងអតីតមហេសីរបស់ព្រះអង្គ [[Sujarinee Vivacharawongse|សុចាវិឈី វិវ័ឆ្រវង្សគ៍]] (ត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា យុវធិដា ផលព្រះសេរិធ) ក្នុងត្រកូល[[ជួរនៃការបន្ត|ស្នងរាជ្យ]]និងទទួល[[ឋានន្តរសក្ដិរាជវង្សនិងអភិជន|ងារជាស្តេច]]។ នាង​បាន​ផលិត​ស្នាដៃ​ជា​អ្នក​ច្នៃ​ម៉ូដ និង​ប្រកួត​កីឡា​ជា​អ្នក​ជិះសេះនិង​ជា​អតីត[[អ្នកលេងវាយសី|កីឡាករ​វាយសី]] ។ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=19 December 2018|title=YouTube host faces charges for criticising Thai princess's Miss Universe dress|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2018/dec/19/youtube-host-faces-charges-for-criticising-thai-princesss-miss-universe-dress|access-date=19 December 2018}}&lt;/ref&gt; ព្រះនាង​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ជា​សមាជិក​រាជវង្ស​មួយ​រូប​ដែល​សកម្ម​ក្នុង​ការងារ​សង្គម។

== ឯកសារយោង ==

[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលដែលកើតនៅឆ្នាំ ១៩៨៧]]</text>
      <sha1>a4p41pyh14jgeyypibrik54cy7ghg1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ទំព័រគំរូ:ទិន្នន័យប្រទេស អ៊ីតាលីហ្វាស៊ីស</title>
    <ns>10</ns>
    <id>53746</id>
    <revision>
      <id>336697</id>
      <parentid>336029</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T04:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>142</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Italy_(1860).svg with [[File:Flag_of_the_Royal_Italian_Army.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · As also indicated in the description,</comment>
      <origin>336697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1323" sha1="omafdsu0tk8gievwvk4c2pesaacnsch" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = អ៊ីតាលីហ្វាស៊ីស
| shortname alias = អ៊ីតាលី
| flag alias = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| flag alias-civil = Flag of Italy (1861-1946).svg
| flag alias-naval = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| flag alias-navy = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| flag alias-army = Flag of the Royal Italian Army.svg
| link alias-naval = កងទ័ពជើងទឹកភូមិន្ទអ៊ីតាលី
| link alias-air force = កងទ័ពជើងអាកាសភូមិន្ទអ៊ីតាលី
| link alias-navy = កងទ័ពជើងទឹកភូមិន្ទអ៊ីតាលី
| link alias-army = កងទ័ពភូមិន្ទអ៊ីតាលី
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = civil
| related1 = អ៊ីតាលី
| related2 = ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី (១៨០៥–១៨១៤)
| related3 = សាធារណរដ្ឋសង្គមអ៊ីតាលី
| related4 = រាជវង្សសាវ៉យ
| related5 = ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីតាលី
| related6 = អេត្យូពី
| cat = Italy kingdom
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>omafdsu0tk8gievwvk4c2pesaacnsch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53814</id>
    <revision>
      <id>336673</id>
      <parentid>336619</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T15:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheRandomGoober</username>
        <id>27248</id>
      </contributor>
      <comment>/* ១ មេសា */</comment>
      <origin>336673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26859" sha1="leeqzq1cjumd8mxfi5xqswj1etfoddo" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict          = ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ
| partof            = [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]
| image             = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300
| image1=Aerial reconnaissance view of burning Esso Shell oil storage tank, Phnom Penh, 17 April 1975.jpg
| alt1=
| image2=Aerial reconnaissance view of the Monivong Bridge, Phnom Penh 17 April 1975.jpg
| alt2=
| image3=MONATIO Soldiers.jpg
| alt3=
| image4=
| alt4=}}'''រូបភាពមើលតាមរង្វិលទ្រនិចនាឡិកា៖''' {{flatlist|
* រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីការឆាបឆេះធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊នអេសូ (Esso Shell)
*  រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពី[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]]
* ក្បួនព្យុហយាត្រាចលនា[[ម៉ូណាស្យូ]]នៅភ្នំពេញ
}}
| caption           = 
| date              = ១៧​ មេសា ១៩៧៥
| place             = [[ភ្នំពេញ]], [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]
| result            = {{ublist|ជ័យជម្នះ[[ខ្មែរក្រហម]]}}
| combatant1        = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខ្មែរក្រហម]] 
| combatant2        = {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}
| commander1        = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ប៉ុល ពត]]&lt;br&gt;{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[នួន ជា]]&lt;br&gt;{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[អៀង​ សារី]]&lt;br&gt;{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខៀវ សំផន]]
| commander2        = {{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[សក់ ស៊ុតសាខន]]&lt;br&gt;{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[ឡុង បូរ៉េត]]{{executed}}&lt;br&gt;{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[លន់ ណុន]]{{executed}}&lt;br&gt;{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[វង្ស សារិនឌី]]{{KIA|suicide}}
| strength1         = ៤០,០០០
| strength2         = ~២០,០០០
| casualties1       = 
| casualties2       = 
| campaignbox       = {{Campaignbox Cambodian Civil War}}
}}
'''ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ''' ឬអាចហៅបានថា '''ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ''' គឺការវាយដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ដែលជារដ្ឋធានីនៃ[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដោយពួក[[ខ្មែរក្រហម]]នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបានបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]]។ នៅដើមខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានឡោមព័ទ្ធជុំវិញបរិវេណទីក្រុង ដែលនាំឱ្យភ្នំពេញត្រូវពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើការផ្គត់ផ្គង់តាមផ្លូវអាកាសតាម[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|ព្រលានពោធិ៍ចិនតុង]]។

ដោយឃើញថាខ្មែរក្រហមនឹងរុលចូលក្រុងក្នុងពេលឆាប់ៗ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានបើក[[ប្រតិបត្តិការអ៊ីហ្គលភូល|ប្រតិបត្តិការជម្លៀសជនជាតិអាមេរិកនិងជនជាតិខ្មែរ]]ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទនឹងខ្លួននៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានជម្លៀសចេញពីភ្នំពេញ ដោយមានគម្រោងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយនៅតំបន់ក្បែរព្រំដែនថៃដើម្បីបន្តតស៊ូប្រឆាំងនឹងខ្មែរក្រហម។ បន្តិចក្រោយមកនៅថ្ងៃដដែរនោះ របាំងការពារចុងក្រោយនៅជុំវិញទីក្រុងភ្នំពេញត្រូវផ្ដួល ហើយខ្មែរក្រហមក៏បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញទាំងស្រុង។

ពលទាហានសាធារណរដ្ឋខ្មែរដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីក្រុងត្រូវបានកម្លាំងខ្មែរក្រហមចាប់ខ្លួននិងនាំទៅកាន់[[ពហុកីឡដ្ឋានជាតិអូឡាំពិក|កីឡដ្ឋានអូឡាំពិក]] ជាកន្លែងដែលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលនិងយោធាត្រូវបានបង្ខំឱ្យសរសេរសារសារភាពមុនពេលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ខ្មែរក្រហមបានបញ្ជាឱ្យប្រជាជនគ្រប់រួបជម្លៀសចេញពីទីក្រុងភ្នំពេញ  លើកលែងតែជនបរទេសប៉ុន្មានក្រុមដែលបន្តនៅជ្រកកោននៅក្នុង[[ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតបារាំង]]រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា នៅពេលដែលពួកគេត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមរថយន្តទៅប្រទេសថៃ។

==ផ្ទៃរឿង==
នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដែលមានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានគ្រប់គ្រងតែតំបន់ក្រុងភ្នំពេញនិងទីប្រជុំជនមួយចំនួននៅតាមបណ្តោយ[[ទន្លេមេគង្គ]]ប៉ុណ្ណោះ ខណៈវាក៏ដើរតួជាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងអាហារនិងគ្រាប់រំសេវដ៏សំខាន់ចេញពី[[វៀតណាមខាងត្បូង]]ដែរ។ នៅក្នុងគម្រោងយុទ្ធនាការវាយលុកកំឡុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៥ របស់ពួកខ្មែរក្រហម ជាជាងប្រើកម្លាំងវាយទីក្រុងភ្នំពេញផ្ទាល់ ពួកខ្មែរក្រហមបានចាប់ផ្តើមវាយបណ្ដាច់ផ្លូវផ្គត់ផ្គង់របស់សាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅតាមទន្លេមេគង្គនោះ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានវាយលុកក្រុង[[អ្នកលឿង]] ដែលជាប៉ុស្តិ៍ការពារដ៏សំខាន់មួយរបស់[[កងយោធពលខេមរជាតិ]]នៅលើទន្លេមេគង្គ។&lt;ref name=Dunham&gt;{{cite book|last=Dunham|first=George R|title=U.S. Marines in Vietnam: The Bitter End, 1973–1975 (Marine Corps Vietnam Operational Historical Series)|publisher=Marine Corps Association|year=1990|url=https://archive.org/details/TheBitterEnd|isbn=978-0-16-026455-9|access-date=2026-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310211317/https://archive.org/details/TheBitterEnd|archive-date=2016-03-10|url-status=live}}{{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

កាលថ្ងៃទី២៧ ខែមករា នាវាចំនួនប្រាំពីរគ្រឿងក្នុងចំណោមនាវាចំនួន ១៦ គ្រឿងបានបើកចូលមកដល់ក្រុងភ្នំពេញ ក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារពីកម្លាំងខ្មែរក្រហមក្នុងកំឡុងពេលធ្វើដំណើរចម្ងាយ ១០០ គីឡូម៉ែត្រតាមទន្លេចេញពីព្រំដែនវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែកុម្ភៈ ក្បួននាវាមួយក្រុម ដែលធ្វើដំណើរតាមដងទន្លេ បានប៉ះជាមួយនឹងមីនក្រោមទឹកដែលបានដាក់បង្កប់ដោយពួកខ្មែរក្រហមនៅក្បែរក្រុង[[ហ្វូមី (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វូមី]] ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៧៤ គីឡូម៉ែត្រពីភ្នំពេញ។ ថ្វីបើ[[កងទ័ពជើងទឹកខេមរជាតិ|កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]មានកម្លាំងសមត្ថភាពបោសសម្អាតមីនក្រោមទឹកមែន ប៉ុន្តែដោយសារតែច្រាំងទន្លេត្រូវគ្រប់គ្រងដោយពួកខ្មែរក្រហម ទើបបានជានាំឱ្យការបោសសម្អាតមីនមិនអាចធ្វើទៅរួច ឬណាមួយត្រូវចំណាយធនធានអស់ច្រើន។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០២–១០៤}} មិនតែប៉ុណ្ណោះ គិតមកត្រឹមពេលនោះ កងទ័ពជើងទឹកសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបាត់បង់នាវាតូចធំរបស់ខ្លួនប្រមាណមួយភាគបួនទៅហើយ រីឯកម្លាំងនាវិក ៧០ ភាគរយរបស់ខ្លួនត្រូវបានស្លាប់ ឬរងរបួស។&lt;ref name=Shawcross&gt;{{cite book|title=Sideshow: Kissinger, Nixon and the Destruction of Cambodia|last=Shawcross |first=William|publisher=Andre Deutsch Limited|year=1979 |isbn=0-233-97077-0}}&lt;/ref&gt;{{rp|៣៤៧}}

នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបោះបង់ចោលនូវផែនការរំដោះផ្លូវទឹកតាមដងទន្លេមេគង្គវិញ ដូច្នេះ រាល់សកម្មភាពផ្គត់ផ្គង់ទាំងឡាយជាបន្តបន្ទាប់មកភ្នំពេញនឹងត្រូវឆ្លងកាត់តាមផ្លូវអាកាសតាមរយៈ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|អាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង]]។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាត់ការដឹកជញ្ជូនស្បៀងអាហារ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបញ្ជូនតាមអាកាសមកភ្នំពេញភ្លាមៗ ប៉ុន្តែចំនួននៃជំនួយបោះត្រូវបានកំណត់រឹតបន្តឹងក្រោយ[[វិសោធនកម្មខេស–ឈើដ|វិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី]]បានចូលជាធរមាននៅអាមេរិក។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៤៧}} ជាលទ្ធផល ក្រុមហ៊ុន[[ប៊ើដអ៊ែរ]] (BirdAir) របស់អាមេរិកបានក្លាយជាក្រុមហ៊ុនអាកាសតែមួយគត់ដែលប្រតិបត្តិដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចូលភ្នំពេញក្នុងមួយថ្ងៃម្ភៃដង ដោយហោះហើរចុះឡើងពី[[អាកាសយានដ្ឋានទ័ពជើងទឹកយូតាផាវ]]នៃប្រទេសថៃមកពោធិ៍ចិនតុង។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}}

នៅថ្ងៃទី៥ ខែមីនា កាំភ្លើងធំខ្មែរក្រហមឈរនៅទួលលាប ពោលនៅភាគពាយ័ព្យនៃទីក្រុងភ្នំពេញ បានបាញ់ផ្លោងចូលមកចំអាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង មុនពេលកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានវាយដណ្តើមតំបន់ទួលលាបមកវិញនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា និងបិទបញ្ចប់ប្រតិបត្តិការបាញ់ផ្លោងចូលក្រុងរបស់ខ្មែរក្រហម។ កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានបន្តរុញចូលយឺតៗពីភាគខាងជើងនិងលិចនៃភ្នំពេញ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏រកតំបន់ឈរជើងថ្មីដែលអាចឱ្យពួកគេបន្តធ្វើការបាញ់ផ្លោងចូលពោធិ៍ចិនតុងម្តងទៀត។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា គ្រាប់រ៉ុក្កែតខ្មែរក្រហមបានបង្កការខូចខាតដល់យន្តហោះដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចំនួនពីរគ្រឿង ដែលបង្ខំឱ្យ[[ស្ថានទូតអាមេរិកប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតអាមេរិក]]ចេញសេចក្ដីប្រកាសនៅថ្ងៃបន្ទាប់អំពីដំណើរផ្អាកការដឹកជញ្ជូនតាមអាកាសរហូតដល់ស្ថានភាពសន្តិសុខបានប្រសើរឡើងវិញ។ ក្រោយដឹងខ្លួនថាសាធារណរដ្ឋខ្មែរនឹងដួលរលំនៅពេលឆាប់ៗប្រសិនបើគ្មានអ្វីជាជំនួយផ្គត់ផ្គង់ ដូច្នេះស្ថានទូតអាមេរិកក៏បានលុបចោលដំណើរផ្អាកនោះចោលនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមីនា ហើយបានបង្កើនចំនួនយន្តហោះសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូន។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}}&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៨}} ការធ្វើបែបនេះព្រោះរដ្ឋាភិបាលខ្មែរនិងស្ថានទូតអាមេរិកនាពេលនោះមានទស្សនៈសុទិដ្ឋនិយមថាខ្លួនអាចទប់ទល់នឹងការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហមបានរហូតដល់ខែឧសភា នៅពេលដែលរដូវវស្សាចូលមកដល់ ហើយសកម្មភាពប្រយុទ្ធផ្សេងៗនឹងចុះអន់ថយ។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៦}}
​
==យុទ្ធនាការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហម==
===ចុងខែមីនា===
នៅចុងខែមីនា កងយោធពលខេមរជាតិបានឈរជើងក្នុងបរិវេណការពារចម្ងាយប្រហែល ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីកណ្តាលទីក្រុងភ្នំពេញ។ នៅភាគពាយ័ព្យ កងពលធំទីប្រាំពីរបានកំពុងស្ថិតក្នុងស្ថានការណ៍កាន់តែលំបាកទៅៗ បន្ទាប់ពីគេបានរងការវាយផ្តាច់ពីច្រើនទិស ជាពិសេសនៅក្នុងតំបន់ទួលលាប ដែលបានប្តូរដៃកាន់កាប់គ្នាអស់ជាច្រើនលើក។ ចំពោះកងពលធំទីបីដែលមានទីតាំងឈរជើងនៅលើ[[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ៤]] ក្បែរ[[ភូមិបែកចាន]] ចម្ងាយប្រហែល ១០ គីឡូម៉ែត្រនៅភាគខាងលិចព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ចេញពីប៉ុស្តិ៍បញ្ជាការផ្ទាល់ខ្លួននៅ[[ក្រុងច្បារមន|ក្រុងកំពង់ស្ពឺ]]។&lt;ref name=Sak&gt;{{cite book|last=Sutsakhan|first=Lt. Gen. Sak|title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse|publisher=United States Army Center of Military History|year=1987|isbn=9781780392585}}&lt;/ref&gt;{{rp|១១៥}}

នៅឯភាគខាងត្បូង កងពលធំទីមួយបានរ៉ាប់រងយុទ្ធនាការការពារ រួមជាមួយកងពលតូចទី១៥ របស់លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[លន់ ណុន]] ហើយវាត្រូវជាជួរប្រយុទ្ធដ៏ស្ងប់ស្ងាត់បំផុតនាពេលនោះ។ យ៉ាងណាមិញ នៅក្នុង[[ក្រុងតាខ្មៅ|តំបន់តាខ្មៅ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ១]] និង[[ទន្លេបាសាក់]] កងពលធំទីមួយបានចាប់ផ្ដើមទទួលរងសម្ពាធជាបន្តបន្ទាប់ពីពួកខ្មែរក្រហម។ នៅខាងកើតនៃរដ្ឋធានីគឺជាទីតាំងឈរជើងរបស់កងពលតូចឆ័ត្រយោង និងកងអង្គភាពនៃយោធាភូមិភាគភ្នំពេញ។ មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកនៅខាង[[ខណ្ឌជ្រោយចង្វា|ជ្រោយចង្វារ]] និងមូលដ្ឋាន[[កងទ័ពអាកាសខ្មែរ|ទ័ពអាកាសខ្មែរ]]នៅពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយកម្លាំងពួកគេរៀងខ្លួនៗ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦}}

កងទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅភូមិសាស្ត្រអ្នកលឿង ពោលនៅឯច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គគឺត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ទាំងស្រុងពីកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរផ្សេងៗទៀត។ កងទ័ពអាកាសនិងជើងទឹកខ្មែរត្រូវពន្លាតចេញដាច់ឆ្ងាយពីគ្នាខ្លាំងលើសពីសមត្ថភាពទ្រទ្រង់របស់ពួកគេ ជាហេតុនាំឱ្យពួកគេមិនអាចបំពេញកាតព្វកិច្ច និងតម្រូវការបានពេញលេញ។ ស្ថានភាព​ភស្តុភារទូទៅបានកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗសម្រាប់កងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ហើយ​ការផ្គត់ផ្គង់​គ្រាប់រំសេវ​សម្រាប់​ទ័ពថ្មើរជើង​អាចធ្វើឡើងបានម្តងម្កាល​ប៉ុណ្ណោះ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦}}

===១ មេសា===
លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[លន់ នល់]]បានលាលែងចេញពីតំណែងនៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា។ ពិធីលាលែងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|វិមានចំការមន]] ដោយមានការចូលរួមពីតែជនជាតិខ្មែរសុទ្ធប៉ុណ្ណោះ ខណៈក្រុមអ្នកការទូតតំណាងបរទេសផ្សេងៗមិនត្រូវបានឱ្យអញ្ជើញចូលឡើយ។ ពីទីធ្លានៃវិមានចំការមន ឧទ្ធម្ភាគចក្របានដឹកលោកលន់ នល់ ព្រមទាំងក្រុមគ្រួសារ និងបក្សពួកលោកទៅព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ដែលជាកន្លែងលោកបានជួបជាមួយឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិក[[ចន ហ្គុនធើរ ឌីន]] មុនពេលឡើងយន្តហោះ[[អាកាសចរណ៍ភូមិន្ទកម្ពុជា|អាកាសចរណ៍កម្ពុជា]]ហោះទៅកាន់អ៊ូតាផាវក្នុងប្រទេសថៃ ដោយនិរទេសខ្លួនចេញជាផ្លូវការ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៨–១៦១}}&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៨}} លោក[[សូខាំ ខូយ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីស្តីទី ដោយសង្ឃឹមថានឹងមានផ្លូវចរចាសន្តិភាពជាមួយខ្មែរក្រហម ពិសេសក្រោយលន់ នល់បានចាកចេញទៅបាត់។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|១៦១}}

ស្ថានការណ៍តឹងតែងស្ទើរពេញមួយខែមីនាកន្លងមកនោះបានបិទបញ្ចប់នៅយប់ថ្ងៃទី១ ខែមេសា បន្ទាប់ពីក្រុងអ្នកលឿងបានដួលរលំធ្លាក់ក្រោមដៃខ្មែរក្រហម ក្រោយពីកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានស៊ូទ្រាំការពារក្រុងនេះពីការឡោមព័ទ្ធវាយប្រហាររបស់ខ្មែរក្រហមអស់រយៈពេលបីខែកន្លងមក។ ការវិវឌ្ឍស្ថានភាពថ្មីនេះបានបើកផ្លូវថ្មីឆ្ពោះទៅកាន់ភាគខាងត្បូងនៃរដ្ឋធានី ខណៈទាហានខ្មែរក្រហមចំនួន ៦,០០០ នាក់បន្ថែមបានរុលជាកម្លាំងឆ្ពោះទៅចូលរួមឡោមព័ទ្ធភ្នំពេញ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦}}&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}}&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៨}}

===២–១១ មេសា===
ចាប់ពីថ្ងៃទី៣–៤ ខែមេសា ទីតាំងឈរជើងរបស់កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរទាំងប៉ុន្មាននៅលើផ្លូវជាតិលេខ ១ ខាងជើងក្រុងអ្នកលឿងក្រោមកងពលធំទីមួយបានត្រូវសត្រូវវាយកាន់កាប់ម្តងមួយៗ ហើយការបញ្ជូនកម្លាំងបន្ថែមជាជំនួយមិនថាតាមផ្លូវគោក ឬឆ្លងទន្លេមេគង្គទេ គឺមិនអាចធ្វើទៅរួចទៀតឡើយ។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|១៥៦}}

==មើលផងដែរ==
*[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]]

==ឯកសារយោង==
{{reflist}}


[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សមរភូមិ និងប្រតិបត្តិការនៃសង្គ្រាមវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីក្រុងដែលបានកាន់កាប់]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាកម្ពុជា]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំពេញក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០]]</text>
      <sha1>leeqzq1cjumd8mxfi5xqswj1etfoddo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>336674</id>
      <parentid>336673</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T15:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheRandomGoober</username>
        <id>27248</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>កំណែកំហុសអក្ខរាវិរុទ្ធ</comment>
      <origin>336674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26863" sha1="ripvld1lm5uu96459r3pk3x436tottf" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict          = ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ
| partof            = [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]
| image             = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300
| image1=Aerial reconnaissance view of burning Esso Shell oil storage tank, Phnom Penh, 17 April 1975.jpg
| alt1=
| image2=Aerial reconnaissance view of the Monivong Bridge, Phnom Penh 17 April 1975.jpg
| alt2=
| image3=MONATIO Soldiers.jpg
| alt3=
| image4=
| alt4=}}'''រូបភាពមើលតាមរង្វិលទ្រនិចនាឡិកា៖''' {{flatlist|
* រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីការឆាបឆេះធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊នអេសូ (Esso Shell)
*  រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពី[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]]
* ក្បួនព្យុហយាត្រាចលនា[[ម៉ូណាស្យូ]]នៅភ្នំពេញ
}}
| caption           = 
| date              = ១៧​ មេសា ១៩៧៥
| place             = [[ភ្នំពេញ]], [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]
| result            = {{ublist|ជ័យជម្នះ[[ខ្មែរក្រហម]]}}
| combatant1        = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខ្មែរក្រហម]] 
| combatant2        = {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}
| commander1        = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ប៉ុល ពត]]&lt;br&gt;{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[នួន ជា]]&lt;br&gt;{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[អៀង​ សារី]]&lt;br&gt;{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខៀវ សំផន]]
| commander2        = {{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[សក់ ស៊ុតសាខន]]&lt;br&gt;{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[ឡុង បូរ៉េត]]{{executed}}&lt;br&gt;{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[លន់ ណុន]]{{executed}}&lt;br&gt;{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[វង្ស សារិនឌី]]{{KIA|suicide}}
| strength1         = ៤០,០០០
| strength2         = ~២០,០០០
| casualties1       = 
| casualties2       = 
| campaignbox       = {{Campaignbox Cambodian Civil War}}
}}
'''ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ''' ឬអាចហៅបានថា '''ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ''' គឺការវាយដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ដែលជារដ្ឋធានីនៃ[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដោយពួក[[ខ្មែរក្រហម]]នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបានបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]]។ នៅដើមខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានឡោមព័ទ្ធជុំវិញបរិវេណទីក្រុង ដែលនាំឱ្យភ្នំពេញត្រូវពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើការផ្គត់ផ្គង់តាមផ្លូវអាកាសតាម[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|ព្រលានពោធិ៍ចិនតុង]]។

ដោយឃើញថាខ្មែរក្រហមនឹងរុលចូលក្រុងក្នុងពេលឆាប់ៗ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានបើក[[ប្រតិបត្តិការអ៊ីហ្គលភូល|ប្រតិបត្តិការជម្លៀសជនជាតិអាមេរិកនិងជនជាតិខ្មែរ]]ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទនឹងខ្លួននៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានជម្លៀសចេញពីភ្នំពេញ ដោយមានគម្រោងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយនៅតំបន់ក្បែរព្រំដែនថៃដើម្បីបន្តតស៊ូប្រឆាំងនឹងខ្មែរក្រហម។ បន្តិចក្រោយមកនៅថ្ងៃដដែរនោះ របាំងការពារចុងក្រោយនៅជុំវិញទីក្រុងភ្នំពេញត្រូវផ្ដួល ហើយខ្មែរក្រហមក៏បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញទាំងស្រុង។

ពលទាហានសាធារណរដ្ឋខ្មែរដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីក្រុងត្រូវបានកម្លាំងខ្មែរក្រហមចាប់ខ្លួននិងនាំទៅកាន់[[ពហុកីឡដ្ឋានជាតិអូឡាំពិក|កីឡដ្ឋានអូឡាំពិក]] ជាកន្លែងដែលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលនិងយោធាត្រូវបានបង្ខំឱ្យសរសេរសារសារភាពមុនពេលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ខ្មែរក្រហមបានបញ្ជាឱ្យប្រជាជនគ្រប់រួបជម្លៀសចេញពីទីក្រុងភ្នំពេញ  លើកលែងតែជនបរទេសប៉ុន្មានក្រុមដែលបន្តនៅជ្រកកោននៅក្នុង[[ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតបារាំង]]រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា នៅពេលដែលពួកគេត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមរថយន្តទៅប្រទេសថៃ។

==ផ្ទៃរឿង==
នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដែលមានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានគ្រប់គ្រងតែតំបន់ក្រុងភ្នំពេញនិងទីប្រជុំជនមួយចំនួននៅតាមបណ្តោយ[[ទន្លេមេគង្គ]]ប៉ុណ្ណោះ ខណៈវាក៏ដើរតួជាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងអាហារនិងគ្រាប់រំសេវដ៏សំខាន់ចេញពី[[វៀតណាមខាងត្បូង]]ដែរ។ នៅក្នុងគម្រោងយុទ្ធនាការវាយលុកកំឡុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៥ របស់ពួកខ្មែរក្រហម ជាជាងប្រើកម្លាំងវាយទីក្រុងភ្នំពេញផ្ទាល់ ពួកខ្មែរក្រហមបានចាប់ផ្តើមវាយបណ្ដាច់ផ្លូវផ្គត់ផ្គង់របស់សាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅតាមទន្លេមេគង្គនោះ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានវាយលុកក្រុង[[អ្នកលឿង]] ដែលជាប៉ុស្តិ៍ការពារដ៏សំខាន់មួយរបស់[[កងយោធពលខេមរជាតិ]]នៅលើទន្លេមេគង្គ។&lt;ref name=Dunham&gt;{{cite book|last=Dunham|first=George R|title=U.S. Marines in Vietnam: The Bitter End, 1973–1975 (Marine Corps Vietnam Operational Historical Series)|publisher=Marine Corps Association|year=1990|url=https://archive.org/details/TheBitterEnd|isbn=978-0-16-026455-9|access-date=2026-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310211317/https://archive.org/details/TheBitterEnd|archive-date=2016-03-10|url-status=live}}{{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

កាលថ្ងៃទី២៧ ខែមករា នាវាចំនួនប្រាំពីរគ្រឿងក្នុងចំណោមនាវាចំនួន ១៦ គ្រឿងបានបើកចូលមកដល់ក្រុងភ្នំពេញ ក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារពីកម្លាំងខ្មែរក្រហមក្នុងកំឡុងពេលធ្វើដំណើរចម្ងាយ ១០០ គីឡូម៉ែត្រតាមទន្លេចេញពីព្រំដែនវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែកុម្ភៈ ក្បួននាវាមួយក្រុម ដែលធ្វើដំណើរតាមដងទន្លេ បានប៉ះជាមួយនឹងមីនក្រោមទឹកដែលបានដាក់បង្កប់ដោយពួកខ្មែរក្រហមនៅក្បែរក្រុង[[ហ្វូមី (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វូមី]] ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៧៤ គីឡូម៉ែត្រពីភ្នំពេញ។ ថ្វីបើ[[កងទ័ពជើងទឹកខេមរជាតិ|កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]មានកម្លាំងសមត្ថភាពបោសសម្អាតមីនក្រោមទឹកមែន ប៉ុន្តែដោយសារតែច្រាំងទន្លេត្រូវគ្រប់គ្រងដោយពួកខ្មែរក្រហម ទើបបានជានាំឱ្យការបោសសម្អាតមីនមិនអាចធ្វើទៅរួច ឬណាមួយត្រូវចំណាយធនធានអស់ច្រើន។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០២–១០៤}} មិនតែប៉ុណ្ណោះ គិតមកត្រឹមពេលនោះ កងទ័ពជើងទឹកសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបាត់បង់នាវាតូចធំរបស់ខ្លួនប្រមាណមួយភាគបួនទៅហើយ រីឯកម្លាំងនាវិក ៧០ ភាគរយរបស់ខ្លួនត្រូវបានស្លាប់ ឬរងរបួស។&lt;ref name=Shawcross&gt;{{cite book|title=Sideshow: Kissinger, Nixon and the Destruction of Cambodia|last=Shawcross |first=William|publisher=Andre Deutsch Limited|year=1979 |isbn=0-233-97077-0}}&lt;/ref&gt;{{rp|៣៤៧}}

នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបោះបង់ចោលនូវផែនការរំដោះផ្លូវទឹកតាមដងទន្លេមេគង្គវិញ ដូច្នេះ រាល់សកម្មភាពផ្គត់ផ្គង់ទាំងឡាយជាបន្តបន្ទាប់មកភ្នំពេញនឹងត្រូវឆ្លងកាត់តាមផ្លូវអាកាសតាមរយៈ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|អាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង]]។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាត់ការដឹកជញ្ជូនស្បៀងអាហារ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបញ្ជូនតាមអាកាសមកភ្នំពេញភ្លាមៗ ប៉ុន្តែចំនួននៃជំនួយបោះត្រូវបានកំណត់រឹតបន្តឹងក្រោយ[[វិសោធនកម្មខេស–ឈើដ|វិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី]]បានចូលជាធរមាននៅអាមេរិក។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៤៧}} ជាលទ្ធផល ក្រុមហ៊ុន[[ប៊ើដអ៊ែរ]] (BirdAir) របស់អាមេរិកបានក្លាយជាក្រុមហ៊ុនអាកាសតែមួយគត់ដែលប្រតិបត្តិដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចូលភ្នំពេញក្នុងមួយថ្ងៃម្ភៃដង ដោយហោះហើរចុះឡើងពី[[អាកាសយានដ្ឋានទ័ពជើងទឹកអ៊ូតាផាវ]]នៃប្រទេសថៃមកពោធិ៍ចិនតុង។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}}

នៅថ្ងៃទី៥ ខែមីនា កាំភ្លើងធំខ្មែរក្រហមឈរនៅទួលលាប ពោលនៅភាគពាយ័ព្យនៃទីក្រុងភ្នំពេញ បានបាញ់ផ្លោងចូលមកចំអាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង មុនពេលកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានវាយដណ្តើមតំបន់ទួលលាបមកវិញនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា និងបិទបញ្ចប់ប្រតិបត្តិការបាញ់ផ្លោងចូលក្រុងរបស់ខ្មែរក្រហម។ កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានបន្តរុញចូលយឺតៗពីភាគខាងជើងនិងលិចនៃភ្នំពេញ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏រកតំបន់ឈរជើងថ្មីដែលអាចឱ្យពួកគេបន្តធ្វើការបាញ់ផ្លោងចូលពោធិ៍ចិនតុងម្តងទៀត។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា គ្រាប់រ៉ុក្កែតខ្មែរក្រហមបានបង្កការខូចខាតដល់យន្តហោះដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចំនួនពីរគ្រឿង ដែលបង្ខំឱ្យ[[ស្ថានទូតអាមេរិកប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតអាមេរិក]]ចេញសេចក្ដីប្រកាសនៅថ្ងៃបន្ទាប់អំពីដំណើរផ្អាកការដឹកជញ្ជូនតាមអាកាសរហូតដល់ស្ថានភាពសន្តិសុខបានប្រសើរឡើងវិញ។ ក្រោយដឹងខ្លួនថាសាធារណរដ្ឋខ្មែរនឹងដួលរលំនៅពេលឆាប់ៗប្រសិនបើគ្មានអ្វីជាជំនួយផ្គត់ផ្គង់ ដូច្នេះស្ថានទូតអាមេរិកក៏បានលុបចោលដំណើរផ្អាកនោះចោលនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមីនា ហើយបានបង្កើនចំនួនយន្តហោះសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូន។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}}&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៨}} ការធ្វើបែបនេះព្រោះរដ្ឋាភិបាលខ្មែរនិងស្ថានទូតអាមេរិកនាពេលនោះមានទស្សនៈសុទិដ្ឋនិយមថាខ្លួនអាចទប់ទល់នឹងការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហមបានរហូតដល់ខែឧសភា នៅពេលដែលរដូវវស្សាចូលមកដល់ ហើយសកម្មភាពប្រយុទ្ធផ្សេងៗនឹងចុះអន់ថយ។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៦}}
​

==យុទ្ធនាការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហម==
===ចុងខែមីនា===
នៅចុងខែមីនា កងយោធពលខេមរជាតិបានឈរជើងក្នុងបរិវេណការពារចម្ងាយប្រហែល ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីកណ្តាលទីក្រុងភ្នំពេញ។ នៅភាគពាយ័ព្យ កងពលធំទីប្រាំពីរបានកំពុងស្ថិតក្នុងស្ថានការណ៍កាន់តែលំបាកទៅៗ បន្ទាប់ពីគេបានរងការវាយផ្តាច់ពីច្រើនទិស ជាពិសេសនៅក្នុងតំបន់ទួលលាប ដែលបានប្តូរដៃកាន់កាប់គ្នាអស់ជាច្រើនលើក។ ចំពោះកងពលធំទីបីដែលមានទីតាំងឈរជើងនៅលើ[[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ៤]] ក្បែរ[[ភូមិបែកចាន]] ចម្ងាយប្រហែល ១០ គីឡូម៉ែត្រនៅភាគខាងលិចព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ចេញពីប៉ុស្តិ៍បញ្ជាការផ្ទាល់ខ្លួននៅ[[ក្រុងច្បារមន|ក្រុងកំពង់ស្ពឺ]]។&lt;ref name=Sak&gt;{{cite book|last=Sutsakhan|first=Lt. Gen. Sak|title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse|publisher=United States Army Center of Military History|year=1987|isbn=9781780392585}}&lt;/ref&gt;{{rp|១១៥}}

នៅឯភាគខាងត្បូង កងពលធំទីមួយបានរ៉ាប់រងយុទ្ធនាការការពារ រួមជាមួយកងពលតូចទី១៥ របស់លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[លន់ ណុន]] ហើយវាត្រូវជាជួរប្រយុទ្ធដ៏ស្ងប់ស្ងាត់បំផុតនាពេលនោះ។ យ៉ាងណាមិញ នៅក្នុង[[ក្រុងតាខ្មៅ|តំបន់តាខ្មៅ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ១]] និង[[ទន្លេបាសាក់]] កងពលធំទីមួយបានចាប់ផ្ដើមទទួលរងសម្ពាធជាបន្តបន្ទាប់ពីពួកខ្មែរក្រហម។ នៅខាងកើតនៃរដ្ឋធានីគឺជាទីតាំងឈរជើងរបស់កងពលតូចឆ័ត្រយោង និងកងអង្គភាពនៃយោធាភូមិភាគភ្នំពេញ។ មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកនៅខាង[[ខណ្ឌជ្រោយចង្វា|ជ្រោយចង្វារ]] និងមូលដ្ឋាន[[កងទ័ពអាកាសខ្មែរ|ទ័ពអាកាសខ្មែរ]]នៅពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយកម្លាំងពួកគេរៀងខ្លួនៗ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦}}

កងទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅភូមិសាស្ត្រអ្នកលឿង ពោលនៅឯច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គគឺត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ទាំងស្រុងពីកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរផ្សេងៗទៀត។ កងទ័ពអាកាសនិងជើងទឹកខ្មែរត្រូវពន្លាតចេញដាច់ឆ្ងាយពីគ្នាខ្លាំងលើសពីសមត្ថភាពទ្រទ្រង់របស់ពួកគេ ជាហេតុនាំឱ្យពួកគេមិនអាចបំពេញកាតព្វកិច្ច និងតម្រូវការបានពេញលេញ។ ស្ថានភាព​ភស្តុភារទូទៅបានកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗសម្រាប់កងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ហើយ​ការផ្គត់ផ្គង់​គ្រាប់រំសេវ​សម្រាប់​ទ័ពថ្មើរជើង​អាចធ្វើឡើងបានម្តងម្កាល​ប៉ុណ្ណោះ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦}}

===១ មេសា===
លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[លន់ នល់]]បានលាលែងចេញពីតំណែងនៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា។ ពិធីលាលែងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|វិមានចំការមន]] ដោយមានការចូលរួមពីតែជនជាតិខ្មែរសុទ្ធប៉ុណ្ណោះ ខណៈក្រុមអ្នកការទូតតំណាងបរទេសផ្សេងៗមិនត្រូវបានឱ្យអញ្ជើញចូលឡើយ។ ពីទីធ្លានៃវិមានចំការមន ឧទ្ធម្ភាគចក្របានដឹកលោកលន់ នល់ ព្រមទាំងក្រុមគ្រួសារ និងបក្សពួកលោកទៅព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ដែលជាកន្លែងលោកបានជួបជាមួយឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិក[[ចន ហ្គុនធើរ ឌីន]] មុនពេលឡើងយន្តហោះ[[អាកាសចរណ៍ភូមិន្ទកម្ពុជា|អាកាសចរណ៍កម្ពុជា]]ហោះទៅកាន់អ៊ូតាផាវក្នុងប្រទេសថៃ ដោយនិរទេសខ្លួនចេញជាផ្លូវការ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៨–១៦១}}&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៨}} លោក[[សូខាំ ខូយ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីស្តីទី ដោយសង្ឃឹមថានឹងមានផ្លូវចរចាសន្តិភាពជាមួយខ្មែរក្រហម ពិសេសក្រោយលន់ នល់បានចាកចេញទៅបាត់។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|១៦១}}

ស្ថានការណ៍តឹងតែងស្ទើរពេញមួយខែមីនាកន្លងមកនោះបានបិទបញ្ចប់នៅយប់ថ្ងៃទី១ ខែមេសា បន្ទាប់ពីក្រុងអ្នកលឿងបានដួលរលំធ្លាក់ក្រោមដៃខ្មែរក្រហម ក្រោយពីកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានស៊ូទ្រាំការពារក្រុងនេះពីការឡោមព័ទ្ធវាយប្រហាររបស់ខ្មែរក្រហមអស់រយៈពេលបីខែកន្លងមក។ ការវិវឌ្ឍស្ថានភាពថ្មីនេះបានបើកផ្លូវថ្មីឆ្ពោះទៅកាន់ភាគខាងត្បូងនៃរដ្ឋធានី ខណៈទាហានខ្មែរក្រហមចំនួន ៦,០០០ នាក់បន្ថែមបានរុលជាកម្លាំងឆ្ពោះទៅចូលរួមឡោមព័ទ្ធភ្នំពេញ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦}}&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}}&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៨}}

===២–១១ មេសា===
ចាប់ពីថ្ងៃទី៣–៤ ខែមេសា ទីតាំងឈរជើងរបស់កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរទាំងប៉ុន្មាននៅលើផ្លូវជាតិលេខ ១ ខាងជើងក្រុងអ្នកលឿងក្រោមកងពលធំទីមួយបានត្រូវសត្រូវវាយកាន់កាប់ម្តងមួយៗ ហើយការបញ្ជូនកម្លាំងបន្ថែមជាជំនួយមិនថាតាមផ្លូវគោក ឬឆ្លងទន្លេមេគង្គទេ គឺមិនអាចធ្វើទៅរួចទៀតឡើយ។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|១៥៦}}

==មើលផងដែរ==
*[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]]

==ឯកសារយោង==
{{reflist}}


[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សមរភូមិ និងប្រតិបត្តិការនៃសង្គ្រាមវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីក្រុងដែលបានកាន់កាប់]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាកម្ពុជា]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំពេញក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០]]</text>
      <sha1>ripvld1lm5uu96459r3pk3x436tottf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>336677</id>
      <parentid>336674</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T16:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheRandomGoober</username>
        <id>27248</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* យុទ្ធនាការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហម */</comment>
      <origin>336677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28094" sha1="81uc2km7ua9pklp4ytm6jtyuph4hm94" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict          = ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ
| partof            = [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]
| image             = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300
| image1=Aerial reconnaissance view of burning Esso Shell oil storage tank, Phnom Penh, 17 April 1975.jpg
| alt1=
| image2=Aerial reconnaissance view of the Monivong Bridge, Phnom Penh 17 April 1975.jpg
| alt2=
| image3=MONATIO Soldiers.jpg
| alt3=
| image4=
| alt4=}}'''រូបភាពមើលតាមរង្វិលទ្រនិចនាឡិកា៖''' {{flatlist|
* រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីការឆាបឆេះធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊នអេសូ (Esso Shell)
*  រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពី[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]]
* ក្បួនព្យុហយាត្រាចលនា[[ម៉ូណាស្យូ]]នៅភ្នំពេញ
}}
| caption           = 
| date              = ១៧​ មេសា ១៩៧៥
| place             = [[ភ្នំពេញ]], [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]
| result            = {{ublist|ជ័យជម្នះ[[ខ្មែរក្រហម]]}}
| combatant1        = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខ្មែរក្រហម]] 
| combatant2        = {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}
| commander1        = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ប៉ុល ពត]]&lt;br&gt;{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[នួន ជា]]&lt;br&gt;{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[អៀង​ សារី]]&lt;br&gt;{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខៀវ សំផន]]
| commander2        = {{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[សក់ ស៊ុតសាខន]]&lt;br&gt;{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[ឡុង បូរ៉េត]]{{executed}}&lt;br&gt;{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[លន់ ណុន]]{{executed}}&lt;br&gt;{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[វង្ស សារិនឌី]]{{KIA|suicide}}
| strength1         = ៤០,០០០
| strength2         = ~២០,០០០
| casualties1       = 
| casualties2       = 
| campaignbox       = {{Campaignbox Cambodian Civil War}}
}}
'''ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ''' ឬអាចហៅបានថា '''ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ''' គឺការវាយដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ដែលជារដ្ឋធានីនៃ[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដោយពួក[[ខ្មែរក្រហម]]នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបានបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]]។ នៅដើមខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានឡោមព័ទ្ធជុំវិញបរិវេណទីក្រុង ដែលនាំឱ្យភ្នំពេញត្រូវពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើការផ្គត់ផ្គង់តាមផ្លូវអាកាសតាម[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|ព្រលានពោធិ៍ចិនតុង]]។

ដោយឃើញថាខ្មែរក្រហមនឹងរុលចូលក្រុងក្នុងពេលឆាប់ៗ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានបើក[[ប្រតិបត្តិការអ៊ីហ្គលភូល|ប្រតិបត្តិការជម្លៀសជនជាតិអាមេរិកនិងជនជាតិខ្មែរ]]ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទនឹងខ្លួននៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានជម្លៀសចេញពីភ្នំពេញ ដោយមានគម្រោងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយនៅតំបន់ក្បែរព្រំដែនថៃដើម្បីបន្តតស៊ូប្រឆាំងនឹងខ្មែរក្រហម។ បន្តិចក្រោយមកនៅថ្ងៃដដែរនោះ របាំងការពារចុងក្រោយនៅជុំវិញទីក្រុងភ្នំពេញត្រូវផ្ដួល ហើយខ្មែរក្រហមក៏បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញទាំងស្រុង។

ពលទាហានសាធារណរដ្ឋខ្មែរដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីក្រុងត្រូវបានកម្លាំងខ្មែរក្រហមចាប់ខ្លួននិងនាំទៅកាន់[[ពហុកីឡដ្ឋានជាតិអូឡាំពិក|កីឡដ្ឋានអូឡាំពិក]] ជាកន្លែងដែលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលនិងយោធាត្រូវបានបង្ខំឱ្យសរសេរសារសារភាពមុនពេលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ខ្មែរក្រហមបានបញ្ជាឱ្យប្រជាជនគ្រប់រួបជម្លៀសចេញពីទីក្រុងភ្នំពេញ  លើកលែងតែជនបរទេសប៉ុន្មានក្រុមដែលបន្តនៅជ្រកកោននៅក្នុង[[ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតបារាំង]]រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា នៅពេលដែលពួកគេត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមរថយន្តទៅប្រទេសថៃ។

==ផ្ទៃរឿង==
នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដែលមានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានគ្រប់គ្រងតែតំបន់ក្រុងភ្នំពេញនិងទីប្រជុំជនមួយចំនួននៅតាមបណ្តោយ[[ទន្លេមេគង្គ]]ប៉ុណ្ណោះ ខណៈវាក៏ដើរតួជាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងអាហារនិងគ្រាប់រំសេវដ៏សំខាន់ចេញពី[[វៀតណាមខាងត្បូង]]ដែរ។ នៅក្នុងគម្រោងយុទ្ធនាការវាយលុកកំឡុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៥ របស់ពួកខ្មែរក្រហម ជាជាងប្រើកម្លាំងវាយទីក្រុងភ្នំពេញផ្ទាល់ ពួកខ្មែរក្រហមបានចាប់ផ្តើមវាយបណ្ដាច់ផ្លូវផ្គត់ផ្គង់របស់សាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅតាមទន្លេមេគង្គនោះ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានវាយលុកក្រុង[[អ្នកលឿង]] ដែលជាប៉ុស្តិ៍ការពារដ៏សំខាន់មួយរបស់[[កងយោធពលខេមរជាតិ]]នៅលើទន្លេមេគង្គ។&lt;ref name=Dunham&gt;{{cite book|last=Dunham|first=George R|title=U.S. Marines in Vietnam: The Bitter End, 1973–1975 (Marine Corps Vietnam Operational Historical Series)|publisher=Marine Corps Association|year=1990|url=https://archive.org/details/TheBitterEnd|isbn=978-0-16-026455-9|access-date=2026-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310211317/https://archive.org/details/TheBitterEnd|archive-date=2016-03-10|url-status=live}}{{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

កាលថ្ងៃទី២៧ ខែមករា នាវាចំនួនប្រាំពីរគ្រឿងក្នុងចំណោមនាវាចំនួន ១៦ គ្រឿងបានបើកចូលមកដល់ក្រុងភ្នំពេញ ក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារពីកម្លាំងខ្មែរក្រហមក្នុងកំឡុងពេលធ្វើដំណើរចម្ងាយ ១០០ គីឡូម៉ែត្រតាមទន្លេចេញពីព្រំដែនវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែកុម្ភៈ ក្បួននាវាមួយក្រុម ដែលធ្វើដំណើរតាមដងទន្លេ បានប៉ះជាមួយនឹងមីនក្រោមទឹកដែលបានដាក់បង្កប់ដោយពួកខ្មែរក្រហមនៅក្បែរក្រុង[[ហ្វូមី (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វូមី]] ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៧៤ គីឡូម៉ែត្រពីភ្នំពេញ។ ថ្វីបើ[[កងទ័ពជើងទឹកខេមរជាតិ|កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]មានកម្លាំងសមត្ថភាពបោសសម្អាតមីនក្រោមទឹកមែន ប៉ុន្តែដោយសារតែច្រាំងទន្លេត្រូវគ្រប់គ្រងដោយពួកខ្មែរក្រហម ទើបបានជានាំឱ្យការបោសសម្អាតមីនមិនអាចធ្វើទៅរួច ឬណាមួយត្រូវចំណាយធនធានអស់ច្រើន។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០២–១០៤}} មិនតែប៉ុណ្ណោះ គិតមកត្រឹមពេលនោះ កងទ័ពជើងទឹកសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបាត់បង់នាវាតូចធំរបស់ខ្លួនប្រមាណមួយភាគបួនទៅហើយ រីឯកម្លាំងនាវិក ៧០ ភាគរយរបស់ខ្លួនត្រូវបានស្លាប់ ឬរងរបួស។&lt;ref name=Shawcross&gt;{{cite book|title=Sideshow: Kissinger, Nixon and the Destruction of Cambodia|last=Shawcross |first=William|publisher=Andre Deutsch Limited|year=1979 |isbn=0-233-97077-0}}&lt;/ref&gt;{{rp|៣៤៧}}

នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបោះបង់ចោលនូវផែនការរំដោះផ្លូវទឹកតាមដងទន្លេមេគង្គវិញ ដូច្នេះ រាល់សកម្មភាពផ្គត់ផ្គង់ទាំងឡាយជាបន្តបន្ទាប់មកភ្នំពេញនឹងត្រូវឆ្លងកាត់តាមផ្លូវអាកាសតាមរយៈ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|អាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង]]។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាត់ការដឹកជញ្ជូនស្បៀងអាហារ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបញ្ជូនតាមអាកាសមកភ្នំពេញភ្លាមៗ ប៉ុន្តែចំនួននៃជំនួយបោះត្រូវបានកំណត់រឹតបន្តឹងក្រោយ[[វិសោធនកម្មខេស–ឈើដ|វិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី]]បានចូលជាធរមាននៅអាមេរិក។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៤៧}} ជាលទ្ធផល ក្រុមហ៊ុន[[ប៊ើដអ៊ែរ]] (BirdAir) របស់អាមេរិកបានក្លាយជាក្រុមហ៊ុនអាកាសតែមួយគត់ដែលប្រតិបត្តិដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចូលភ្នំពេញក្នុងមួយថ្ងៃម្ភៃដង ដោយហោះហើរចុះឡើងពី[[អាកាសយានដ្ឋានទ័ពជើងទឹកអ៊ូតាផាវ]]នៃប្រទេសថៃមកពោធិ៍ចិនតុង។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}}

នៅថ្ងៃទី៥ ខែមីនា កាំភ្លើងធំខ្មែរក្រហមឈរនៅទួលលាប ពោលនៅភាគពាយ័ព្យនៃទីក្រុងភ្នំពេញ បានបាញ់ផ្លោងចូលមកចំអាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង មុនពេលកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានវាយដណ្តើមតំបន់ទួលលាបមកវិញនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា និងបិទបញ្ចប់ប្រតិបត្តិការបាញ់ផ្លោងចូលក្រុងរបស់ខ្មែរក្រហម។ កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានបន្តរុញចូលយឺតៗពីភាគខាងជើងនិងលិចនៃភ្នំពេញ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏រកតំបន់ឈរជើងថ្មីដែលអាចឱ្យពួកគេបន្តធ្វើការបាញ់ផ្លោងចូលពោធិ៍ចិនតុងម្តងទៀត។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា គ្រាប់រ៉ុក្កែតខ្មែរក្រហមបានបង្កការខូចខាតដល់យន្តហោះដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចំនួនពីរគ្រឿង ដែលបង្ខំឱ្យ[[ស្ថានទូតអាមេរិកប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតអាមេរិក]]ចេញសេចក្ដីប្រកាសនៅថ្ងៃបន្ទាប់អំពីដំណើរផ្អាកការដឹកជញ្ជូនតាមអាកាសរហូតដល់ស្ថានភាពសន្តិសុខបានប្រសើរឡើងវិញ។ ក្រោយដឹងខ្លួនថាសាធារណរដ្ឋខ្មែរនឹងដួលរលំនៅពេលឆាប់ៗប្រសិនបើគ្មានអ្វីជាជំនួយផ្គត់ផ្គង់ ដូច្នេះស្ថានទូតអាមេរិកក៏បានលុបចោលដំណើរផ្អាកនោះចោលនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមីនា ហើយបានបង្កើនចំនួនយន្តហោះសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូន។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}}&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៨}} ការធ្វើបែបនេះព្រោះរដ្ឋាភិបាលខ្មែរនិងស្ថានទូតអាមេរិកនាពេលនោះមានទស្សនៈសុទិដ្ឋនិយមថាខ្លួនអាចទប់ទល់នឹងការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហមបានរហូតដល់ខែឧសភា នៅពេលដែលរដូវវស្សាចូលមកដល់ ហើយសកម្មភាពប្រយុទ្ធផ្សេងៗនឹងចុះអន់ថយ។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៦}}
​

==យុទ្ធនាការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហម==
===ចុងខែមីនា===
នៅចុងខែមីនា កងយោធពលខេមរជាតិបានឈរជើងក្នុងបរិវេណការពារចម្ងាយប្រហែល ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីកណ្តាលទីក្រុងភ្នំពេញ។ នៅភាគពាយ័ព្យ កងពលធំទីប្រាំពីរបានកំពុងស្ថិតក្នុងស្ថានការណ៍កាន់តែលំបាកទៅៗ បន្ទាប់ពីគេបានរងការវាយផ្តាច់ពីច្រើនទិស ជាពិសេសនៅក្នុងតំបន់ទួលលាប ដែលបានប្តូរដៃកាន់កាប់គ្នាអស់ជាច្រើនលើក។ ចំពោះកងពលធំទីបីដែលមានទីតាំងឈរជើងនៅលើ[[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ៤]] ក្បែរ[[ភូមិបែកចាន]] ចម្ងាយប្រហែល ១០ គីឡូម៉ែត្រនៅភាគខាងលិចព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ចេញពីប៉ុស្តិ៍បញ្ជាការផ្ទាល់ខ្លួននៅ[[ក្រុងច្បារមន|ក្រុងកំពង់ស្ពឺ]]។&lt;ref name=Sak&gt;{{cite book|last=Sutsakhan|first=Lt. Gen. Sak|title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse|publisher=United States Army Center of Military History|year=1987|isbn=9781780392585}}&lt;/ref&gt;{{rp|១១៥}}

នៅឯភាគខាងត្បូង កងពលធំទីមួយបានរ៉ាប់រងយុទ្ធនាការការពារ រួមជាមួយកងពលតូចទី១៥ របស់លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[លន់ ណុន]] ហើយវាត្រូវជាជួរប្រយុទ្ធដ៏ស្ងប់ស្ងាត់បំផុតនាពេលនោះ។ យ៉ាងណាមិញ នៅក្នុង[[ក្រុងតាខ្មៅ|តំបន់តាខ្មៅ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ១]] និង[[ទន្លេបាសាក់]] កងពលធំទីមួយបានចាប់ផ្ដើមទទួលរងសម្ពាធជាបន្តបន្ទាប់ពីពួកខ្មែរក្រហម។ នៅខាងកើតនៃរដ្ឋធានីគឺជាទីតាំងឈរជើងរបស់កងពលតូចឆ័ត្រយោង និងកងអង្គភាពនៃយោធាភូមិភាគភ្នំពេញ។ មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកនៅខាង[[ខណ្ឌជ្រោយចង្វា|ជ្រោយចង្វារ]] និងមូលដ្ឋាន[[កងទ័ពអាកាសខ្មែរ|ទ័ពអាកាសខ្មែរ]]នៅពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយកម្លាំងពួកគេរៀងខ្លួនៗ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦}}

កងទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅភូមិសាស្ត្រអ្នកលឿង ពោលនៅឯច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គគឺត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ទាំងស្រុងពីកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរផ្សេងៗទៀត។ កងទ័ពអាកាសនិងជើងទឹកខ្មែរត្រូវពន្លាតចេញដាច់ឆ្ងាយពីគ្នាខ្លាំងលើសពីសមត្ថភាពទ្រទ្រង់របស់ពួកគេ ជាហេតុនាំឱ្យពួកគេមិនអាចបំពេញកាតព្វកិច្ច និងតម្រូវការបានពេញលេញ។ ស្ថានភាព​ភស្តុភារទូទៅបានកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗសម្រាប់កងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ហើយ​ការផ្គត់ផ្គង់​គ្រាប់រំសេវ​សម្រាប់​ទ័ពថ្មើរជើង​អាចធ្វើឡើងបានម្តងម្កាល​ប៉ុណ្ណោះ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦}}

===១ មេសា===
លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[លន់ នល់]]បានលាលែងចេញពីតំណែងនៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា។ ពិធីលាលែងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|វិមានចំការមន]] ដោយមានការចូលរួមពីតែជនជាតិខ្មែរសុទ្ធប៉ុណ្ណោះ ខណៈក្រុមអ្នកការទូតតំណាងបរទេសផ្សេងៗមិនត្រូវបានឱ្យអញ្ជើញចូលឡើយ។ ពីទីធ្លានៃវិមានចំការមន ឧទ្ធម្ភាគចក្របានដឹកលោកលន់ នល់ ព្រមទាំងក្រុមគ្រួសារ និងបក្សពួកលោកទៅព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ដែលជាកន្លែងលោកបានជួបជាមួយឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិក[[ចន ហ្គុនធើរ ឌីន]] មុនពេលឡើងយន្តហោះ[[អាកាសចរណ៍ភូមិន្ទកម្ពុជា|អាកាសចរណ៍កម្ពុជា]]ហោះទៅកាន់អ៊ូតាផាវក្នុងប្រទេសថៃ ដោយនិរទេសខ្លួនចេញជាផ្លូវការ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៨–១៦១}}&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៨}} លោក[[សូខាំ ខូយ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីស្តីទី ដោយសង្ឃឹមថានឹងមានផ្លូវចរចាសន្តិភាពជាមួយខ្មែរក្រហម ពិសេសក្រោយលន់ នល់បានចាកចេញទៅបាត់។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|១៦១}}

ស្ថានការណ៍តឹងតែងស្ទើរពេញមួយខែមីនាកន្លងមកនោះបានបិទបញ្ចប់នៅយប់ថ្ងៃទី១ ខែមេសា បន្ទាប់ពីក្រុងអ្នកលឿងបានដួលរលំធ្លាក់ក្រោមដៃខ្មែរក្រហម ក្រោយពីកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានស៊ូទ្រាំការពារក្រុងនេះពីការឡោមព័ទ្ធវាយប្រហាររបស់ខ្មែរក្រហមអស់រយៈពេលបីខែកន្លងមក។ ការវិវឌ្ឍស្ថានភាពថ្មីនេះបានបើកផ្លូវថ្មីឆ្ពោះទៅកាន់ភាគខាងត្បូងនៃរដ្ឋធានី ខណៈទាហានខ្មែរក្រហមចំនួន ៦,០០០ នាក់បន្ថែមបានរុលជាកម្លាំងឆ្ពោះទៅចូលរួមឡោមព័ទ្ធភ្នំពេញ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦}}&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}}&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៨}}

===២–១១ មេសា===
ចាប់ពីថ្ងៃទី៣–៤ ខែមេសា ទីតាំងឈរជើងរបស់កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរទាំងប៉ុន្មាននៅលើផ្លូវជាតិលេខ ១ ខាងជើងក្រុងអ្នកលឿងក្រោមកងពលធំទីមួយបានត្រូវសត្រូវវាយកាន់កាប់ម្តងមួយៗ ហើយការបញ្ជូនកម្លាំងបន្ថែមជាជំនួយមិនថាតាមផ្លូវគោក ឬឆ្លងទន្លេមេគង្គទេ គឺមិនអាចធ្វើទៅរួចទៀតឡើយ។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|១៥៦}} នៅភាគខាងជើងរដ្ឋធានី ក្នុងតំបន់កងពលទីប្រាំពីរការពារ ខ្មែរក្រហមបានបើកការវាយលុកជារៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយទោះបីជាមានការគាំទ្រផ្លូវអាកាសជាប្រចាំក៏ដោយ ក៏ស្ថានការណ៍នៅទីនោះនៅតែមិនអំណោយផលដដែរ។ កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមយកទីតាំងដែលខ្លួនបានបាត់បង់ទៅពួកខ្មែរក្រហមមកវិញដែរ ប៉ុន្តែមិនបានជោគជ័យអ្វីសោះ។ កងពលទីមួយបានបាត់បង់ទាហានជារៀងរាល់ថ្ងៃ ខណៈការជម្លៀសទាហានដែលឈឺនិងរបួសដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រគឺលែងអាចធ្វើទៅរួចទៀតហើយ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦–១៥៧}}

==មើលផងដែរ==
*[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]]

==ឯកសារយោង==
{{reflist}}


[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សមរភូមិ និងប្រតិបត្តិការនៃសង្គ្រាមវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីក្រុងដែលបានកាន់កាប់]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាកម្ពុជា]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំពេញក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០]]</text>
      <sha1>81uc2km7ua9pklp4ytm6jtyuph4hm94</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>336694</id>
      <parentid>336677</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T03:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheRandomGoober</username>
        <id>27248</id>
      </contributor>
      <comment>/* ២–១១ មេសា */</comment>
      <origin>336694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32604" sha1="k5mk4qmpvakjcfs7j9lqhjsx8xma76z" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict          = ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ
| partof            = [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]]
| image             = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300
| image1=Aerial reconnaissance view of burning Esso Shell oil storage tank, Phnom Penh, 17 April 1975.jpg
| alt1=
| image2=Aerial reconnaissance view of the Monivong Bridge, Phnom Penh 17 April 1975.jpg
| alt2=
| image3=MONATIO Soldiers.jpg
| alt3=
| image4=
| alt4=}}'''រូបភាពមើលតាមរង្វិលទ្រនិចនាឡិកា៖''' {{flatlist|
* រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីការឆាបឆេះធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊នអេសូ (Esso Shell)
*  រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពី[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]]
* ក្បួនព្យុហយាត្រាចលនា[[ម៉ូណាស្យូ]]នៅភ្នំពេញ
}}
| caption           = 
| date              = ១៧​ មេសា ១៩៧៥
| place             = [[ភ្នំពេញ]], [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]
| result            = {{ublist|ជ័យជម្នះ[[ខ្មែរក្រហម]]}}
| combatant1        = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខ្មែរក្រហម]] 
| combatant2        = {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}}
| commander1        = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ប៉ុល ពត]]&lt;br&gt;{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[នួន ជា]]&lt;br&gt;{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[អៀង​ សារី]]&lt;br&gt;{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខៀវ សំផន]]
| commander2        = {{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[សក់ ស៊ុតសាខន]]&lt;br&gt;{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[ឡុង បូរ៉េត]]{{executed}}&lt;br&gt;{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[លន់ ណុន]]{{executed}}&lt;br&gt;{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[វង្ស សារិនឌី]]{{KIA|suicide}}
| strength1         = ៤០,០០០
| strength2         = ~២០,០០០
| casualties1       = 
| casualties2       = 
| campaignbox       = {{Campaignbox Cambodian Civil War}}
}}
'''ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ''' ឬអាចហៅបានថា '''ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ''' គឺការវាយដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ដែលជារដ្ឋធានីនៃ[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដោយពួក[[ខ្មែរក្រហម]]នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបានបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]]។ នៅដើមខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានឡោមព័ទ្ធជុំវិញបរិវេណទីក្រុង ដែលនាំឱ្យភ្នំពេញត្រូវពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើការផ្គត់ផ្គង់តាមផ្លូវអាកាសតាម[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|ព្រលានពោធិ៍ចិនតុង]]។

ដោយឃើញថាខ្មែរក្រហមនឹងរុលចូលក្រុងក្នុងពេលឆាប់ៗ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានបើក[[ប្រតិបត្តិការអ៊ីហ្គលភូល|ប្រតិបត្តិការជម្លៀសជនជាតិអាមេរិកនិងជនជាតិខ្មែរ]]ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទនឹងខ្លួននៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានជម្លៀសចេញពីភ្នំពេញ ដោយមានគម្រោងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយនៅតំបន់ក្បែរព្រំដែនថៃដើម្បីបន្តតស៊ូប្រឆាំងនឹងខ្មែរក្រហម។ បន្តិចក្រោយមកនៅថ្ងៃដដែរនោះ របាំងការពារចុងក្រោយនៅជុំវិញទីក្រុងភ្នំពេញត្រូវផ្ដួល ហើយខ្មែរក្រហមក៏បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញទាំងស្រុង។

ពលទាហានសាធារណរដ្ឋខ្មែរដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីក្រុងត្រូវបានកម្លាំងខ្មែរក្រហមចាប់ខ្លួននិងនាំទៅកាន់[[ពហុកីឡដ្ឋានជាតិអូឡាំពិក|កីឡដ្ឋានអូឡាំពិក]] ជាកន្លែងដែលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលនិងយោធាត្រូវបានបង្ខំឱ្យសរសេរសារសារភាពមុនពេលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ខ្មែរក្រហមបានបញ្ជាឱ្យប្រជាជនគ្រប់រួបជម្លៀសចេញពីទីក្រុងភ្នំពេញ  លើកលែងតែជនបរទេសប៉ុន្មានក្រុមដែលបន្តនៅជ្រកកោននៅក្នុង[[ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតបារាំង]]រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា នៅពេលដែលពួកគេត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមរថយន្តទៅប្រទេសថៃ។

==ផ្ទៃរឿង==
នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដែលមានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានគ្រប់គ្រងតែតំបន់ក្រុងភ្នំពេញនិងទីប្រជុំជនមួយចំនួននៅតាមបណ្តោយ[[ទន្លេមេគង្គ]]ប៉ុណ្ណោះ ខណៈវាក៏ដើរតួជាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងអាហារនិងគ្រាប់រំសេវដ៏សំខាន់ចេញពី[[វៀតណាមខាងត្បូង]]ដែរ។ នៅក្នុងគម្រោងយុទ្ធនាការវាយលុកកំឡុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៥ របស់ពួកខ្មែរក្រហម ជាជាងប្រើកម្លាំងវាយទីក្រុងភ្នំពេញផ្ទាល់ ពួកខ្មែរក្រហមបានចាប់ផ្តើមវាយបណ្ដាច់ផ្លូវផ្គត់ផ្គង់របស់សាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅតាមទន្លេមេគង្គនោះ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានវាយលុកក្រុង[[អ្នកលឿង]] ដែលជាប៉ុស្តិ៍ការពារដ៏សំខាន់មួយរបស់[[កងយោធពលខេមរជាតិ]]នៅលើទន្លេមេគង្គ។&lt;ref name=Dunham&gt;{{cite book|last=Dunham|first=George R|title=U.S. Marines in Vietnam: The Bitter End, 1973–1975 (Marine Corps Vietnam Operational Historical Series)|publisher=Marine Corps Association|year=1990|url=https://archive.org/details/TheBitterEnd|isbn=978-0-16-026455-9|access-date=2026-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310211317/https://archive.org/details/TheBitterEnd|archive-date=2016-03-10|url-status=live}}{{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

កាលថ្ងៃទី២៧ ខែមករា នាវាចំនួនប្រាំពីរគ្រឿងក្នុងចំណោមនាវាចំនួន ១៦ គ្រឿងបានបើកចូលមកដល់ក្រុងភ្នំពេញ ក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារពីកម្លាំងខ្មែរក្រហមក្នុងកំឡុងពេលធ្វើដំណើរចម្ងាយ ១០០ គីឡូម៉ែត្រតាមទន្លេចេញពីព្រំដែនវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែកុម្ភៈ ក្បួននាវាមួយក្រុម ដែលធ្វើដំណើរតាមដងទន្លេ បានប៉ះជាមួយនឹងមីនក្រោមទឹកដែលបានដាក់បង្កប់ដោយពួកខ្មែរក្រហមនៅក្បែរក្រុង[[ហ្វូមី (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វូមី]] ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៧៤ គីឡូម៉ែត្រពីភ្នំពេញ។ ថ្វីបើ[[កងទ័ពជើងទឹកខេមរជាតិ|កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]មានកម្លាំងសមត្ថភាពបោសសម្អាតមីនក្រោមទឹកមែន ប៉ុន្តែដោយសារតែច្រាំងទន្លេត្រូវគ្រប់គ្រងដោយពួកខ្មែរក្រហម ទើបបានជានាំឱ្យការបោសសម្អាតមីនមិនអាចធ្វើទៅរួច ឬណាមួយត្រូវចំណាយធនធានអស់ច្រើន។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០២–១០៤}} មិនតែប៉ុណ្ណោះ គិតមកត្រឹមពេលនោះ កងទ័ពជើងទឹកសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបាត់បង់នាវាតូចធំរបស់ខ្លួនប្រមាណមួយភាគបួនទៅហើយ រីឯកម្លាំងនាវិក ៧០ ភាគរយរបស់ខ្លួនត្រូវបានស្លាប់ ឬរងរបួស។&lt;ref name=Shawcross&gt;{{cite book|title=Sideshow: Kissinger, Nixon and the Destruction of Cambodia|last=Shawcross |first=William|publisher=Andre Deutsch Limited|year=1979 |isbn=0-233-97077-0}}&lt;/ref&gt;{{rp|៣៤៧}}

នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបោះបង់ចោលនូវផែនការរំដោះផ្លូវទឹកតាមដងទន្លេមេគង្គវិញ ដូច្នេះ រាល់សកម្មភាពផ្គត់ផ្គង់ទាំងឡាយជាបន្តបន្ទាប់មកភ្នំពេញនឹងត្រូវឆ្លងកាត់តាមផ្លូវអាកាសតាមរយៈ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|អាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង]]។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាត់ការដឹកជញ្ជូនស្បៀងអាហារ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបញ្ជូនតាមអាកាសមកភ្នំពេញភ្លាមៗ ប៉ុន្តែចំនួននៃជំនួយបោះត្រូវបានកំណត់រឹតបន្តឹងក្រោយ[[វិសោធនកម្មខេស–ឈើដ|វិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី]]បានចូលជាធរមាននៅអាមេរិក។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៤៧}} ជាលទ្ធផល ក្រុមហ៊ុន[[ប៊ើដអ៊ែរ]] (BirdAir) របស់អាមេរិកបានក្លាយជាក្រុមហ៊ុនអាកាសតែមួយគត់ដែលប្រតិបត្តិដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចូលភ្នំពេញក្នុងមួយថ្ងៃម្ភៃដង ដោយហោះហើរចុះឡើងពី[[អាកាសយានដ្ឋានទ័ពជើងទឹកអ៊ូតាផាវ]]នៃប្រទេសថៃមកពោធិ៍ចិនតុង។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}}

នៅថ្ងៃទី៥ ខែមីនា កាំភ្លើងធំខ្មែរក្រហមឈរនៅទួលលាប ពោលនៅភាគពាយ័ព្យនៃទីក្រុងភ្នំពេញ បានបាញ់ផ្លោងចូលមកចំអាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង មុនពេលកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានវាយដណ្តើមតំបន់ទួលលាបមកវិញនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា និងបិទបញ្ចប់ប្រតិបត្តិការបាញ់ផ្លោងចូលក្រុងរបស់ខ្មែរក្រហម។ កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានបន្តរុញចូលយឺតៗពីភាគខាងជើងនិងលិចនៃភ្នំពេញ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏រកតំបន់ឈរជើងថ្មីដែលអាចឱ្យពួកគេបន្តធ្វើការបាញ់ផ្លោងចូលពោធិ៍ចិនតុងម្តងទៀត។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា គ្រាប់រ៉ុក្កែតខ្មែរក្រហមបានបង្កការខូចខាតដល់យន្តហោះដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចំនួនពីរគ្រឿង ដែលបង្ខំឱ្យ[[ស្ថានទូតអាមេរិកប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតអាមេរិក]]ចេញសេចក្ដីប្រកាសនៅថ្ងៃបន្ទាប់អំពីដំណើរផ្អាកការដឹកជញ្ជូនតាមអាកាសរហូតដល់ស្ថានភាពសន្តិសុខបានប្រសើរឡើងវិញ។ ក្រោយដឹងខ្លួនថាសាធារណរដ្ឋខ្មែរនឹងដួលរលំនៅពេលឆាប់ៗប្រសិនបើគ្មានអ្វីជាជំនួយផ្គត់ផ្គង់ ដូច្នេះស្ថានទូតអាមេរិកក៏បានលុបចោលដំណើរផ្អាកនោះចោលនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមីនា ហើយបានបង្កើនចំនួនយន្តហោះសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូន។&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}}&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៨}} ការធ្វើបែបនេះព្រោះរដ្ឋាភិបាលខ្មែរនិងស្ថានទូតអាមេរិកនាពេលនោះមានទស្សនៈសុទិដ្ឋនិយមថាខ្លួនអាចទប់ទល់នឹងការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហមបានរហូតដល់ខែឧសភា នៅពេលដែលរដូវវស្សាចូលមកដល់ ហើយសកម្មភាពប្រយុទ្ធផ្សេងៗនឹងចុះអន់ថយ។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៦}}
​

==យុទ្ធនាការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហម==
===ចុងខែមីនា===
នៅចុងខែមីនា កងយោធពលខេមរជាតិបានឈរជើងក្នុងបរិវេណការពារចម្ងាយប្រហែល ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីកណ្តាលទីក្រុងភ្នំពេញ។ នៅភាគពាយ័ព្យ កងពលធំទីប្រាំពីរបានកំពុងស្ថិតក្នុងស្ថានការណ៍កាន់តែលំបាកទៅៗ បន្ទាប់ពីគេបានរងការវាយផ្តាច់ពីច្រើនទិស ជាពិសេសនៅក្នុងតំបន់ទួលលាប ដែលបានប្តូរដៃកាន់កាប់គ្នាអស់ជាច្រើនលើក។ ចំពោះកងពលធំទីបីដែលមានទីតាំងឈរជើងនៅលើ[[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ៤]] ក្បែរ[[ភូមិបែកចាន]] ចម្ងាយប្រហែល ១០ គីឡូម៉ែត្រនៅភាគខាងលិចព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ចេញពីប៉ុស្តិ៍បញ្ជាការផ្ទាល់ខ្លួននៅ[[ក្រុងច្បារមន|ក្រុងកំពង់ស្ពឺ]]។&lt;ref name=Sak&gt;{{cite book|last=Sutsakhan|first=Lt. Gen. Sak|title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse|publisher=United States Army Center of Military History|year=1987|isbn=9781780392585}}&lt;/ref&gt;{{rp|១១៥}}

នៅឯភាគខាងត្បូង កងពលធំទីមួយបានរ៉ាប់រងយុទ្ធនាការការពារ រួមជាមួយកងពលតូចទី១៥ របស់លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[លន់ ណុន]] ហើយវាត្រូវជាជួរប្រយុទ្ធដ៏ស្ងប់ស្ងាត់បំផុតនាពេលនោះ។ យ៉ាងណាមិញ នៅក្នុង[[ក្រុងតាខ្មៅ|តំបន់តាខ្មៅ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ១]] និង[[ទន្លេបាសាក់]] កងពលធំទីមួយបានចាប់ផ្ដើមទទួលរងសម្ពាធជាបន្តបន្ទាប់ពីពួកខ្មែរក្រហម។ នៅខាងកើតនៃរដ្ឋធានីគឺជាទីតាំងឈរជើងរបស់កងពលតូចឆ័ត្រយោង និងកងអង្គភាពនៃយោធាភូមិភាគភ្នំពេញ។ មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកនៅខាង[[ខណ្ឌជ្រោយចង្វា|ជ្រោយចង្វារ]] និងមូលដ្ឋាន[[កងទ័ពអាកាសខ្មែរ|ទ័ពអាកាសខ្មែរ]]នៅពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយកម្លាំងពួកគេរៀងខ្លួនៗ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦}}

កងទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅភូមិសាស្ត្រអ្នកលឿង ពោលនៅឯច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គគឺត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ទាំងស្រុងពីកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរផ្សេងៗទៀត។ កងទ័ពអាកាសនិងជើងទឹកខ្មែរត្រូវពន្លាតចេញដាច់ឆ្ងាយពីគ្នាខ្លាំងលើសពីសមត្ថភាពទ្រទ្រង់របស់ពួកគេ ជាហេតុនាំឱ្យពួកគេមិនអាចបំពេញកាតព្វកិច្ច និងតម្រូវការបានពេញលេញ។ ស្ថានភាព​ភស្តុភារទូទៅបានកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗសម្រាប់កងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ហើយ​ការផ្គត់ផ្គង់​គ្រាប់រំសេវ​សម្រាប់​ទ័ពថ្មើរជើង​អាចធ្វើឡើងបានម្តងម្កាល​ប៉ុណ្ណោះ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦}}

===១ មេសា===
លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[លន់ នល់]]បានលាលែងចេញពីតំណែងនៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា។ ពិធីលាលែងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|វិមានចំការមន]] ដោយមានការចូលរួមពីតែជនជាតិខ្មែរសុទ្ធប៉ុណ្ណោះ ខណៈក្រុមអ្នកការទូតតំណាងបរទេសផ្សេងៗមិនត្រូវបានឱ្យអញ្ជើញចូលឡើយ។ ពីទីធ្លានៃវិមានចំការមន ឧទ្ធម្ភាគចក្របានដឹកលោកលន់ នល់ ព្រមទាំងក្រុមគ្រួសារ និងបក្សពួកលោកទៅព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ដែលជាកន្លែងលោកបានជួបជាមួយឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិក[[ចន ហ្គុនធើរ ឌីន]] មុនពេលឡើងយន្តហោះ[[អាកាសចរណ៍ភូមិន្ទកម្ពុជា|អាកាសចរណ៍កម្ពុជា]]ហោះទៅកាន់អ៊ូតាផាវក្នុងប្រទេសថៃ ដោយនិរទេសខ្លួនចេញជាផ្លូវការ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៨–១៦១}}&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៨}} លោក[[សូខាំ ខូយ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីស្តីទី ដោយសង្ឃឹមថានឹងមានផ្លូវចរចាសន្តិភាពជាមួយខ្មែរក្រហម ពិសេសក្រោយលន់ នល់បានចាកចេញទៅបាត់។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|១៦១}}

ស្ថានការណ៍តឹងតែងស្ទើរពេញមួយខែមីនាកន្លងមកនោះបានបិទបញ្ចប់នៅយប់ថ្ងៃទី១ ខែមេសា បន្ទាប់ពីក្រុងអ្នកលឿងបានដួលរលំធ្លាក់ក្រោមដៃខ្មែរក្រហម ក្រោយពីកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានស៊ូទ្រាំការពារក្រុងនេះពីការឡោមព័ទ្ធវាយប្រហាររបស់ខ្មែរក្រហមអស់រយៈពេលបីខែកន្លងមក។ ការវិវឌ្ឍស្ថានភាពថ្មីនេះបានបើកផ្លូវថ្មីឆ្ពោះទៅកាន់ភាគខាងត្បូងនៃរដ្ឋធានី ខណៈទាហានខ្មែរក្រហមចំនួន ៦,០០០ នាក់បន្ថែមបានរុលជាកម្លាំងឆ្ពោះទៅចូលរួមឡោមព័ទ្ធភ្នំពេញ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦}}&lt;ref name=Dunham/&gt;{{rp|១០៥}}&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៥៨}}

===២–១១ មេសា===
ចាប់ពីថ្ងៃទី៣–៤ ខែមេសា ទីតាំងឈរជើងរបស់កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរទាំងប៉ុន្មាននៅលើផ្លូវជាតិលេខ ១ ខាងជើងក្រុងអ្នកលឿងក្រោមកងពលធំទីមួយបានត្រូវសត្រូវវាយកាន់កាប់ម្តងមួយៗ ហើយការបញ្ជូនកម្លាំងបន្ថែមជាជំនួយមិនថាតាមផ្លូវគោក ឬឆ្លងទន្លេមេគង្គទេ គឺមិនអាចធ្វើទៅរួចទៀតឡើយ។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|១៥៦}} នៅភាគខាងជើងរដ្ឋធានី ក្នុងតំបន់កងពលទីប្រាំពីរការពារ ខ្មែរក្រហមបានបើកការវាយលុកជារៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយទោះបីជាមានការគាំទ្រផ្លូវអាកាសជាប្រចាំក៏ដោយ ក៏ស្ថានការណ៍នៅទីនោះនៅតែមិនអំណោយផលដដែរ។ កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមយកទីតាំងដែលខ្លួនបានបាត់បង់ទៅពួកខ្មែរក្រហមមកវិញដែរ ប៉ុន្តែមិនបានជោគជ័យអ្វីសោះ។ កងពលទីមួយបានបាត់បង់ទាហានជារៀងរាល់ថ្ងៃ ខណៈការជម្លៀសទាហានដែលឈឺនិងរបួសដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រគឺលែងអាចធ្វើទៅរួចទៀតហើយ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦–១៥៧}}

ដោយស្ថានការណ៍វិវត្តលឿនហួសប្រមាណ ហើយដោយកម្លាំងកាន់តែចុះថយទៅៗ អគ្គបញ្ជាការដ្ឋានក៏បានបញ្ជូនត្រឹមអតីតសមាជិកនៃកងឆ្មាំខេត្តទៅជួយការពារនៅតំបន់ភាគខាងជើង ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវបានខ្មែរក្រហមវាយខ្ចាត់ខ្ចាយទាំងស្រុងត្រឹមប៉ុន្មានម៉ោងប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុការណ៍នេះបាននាំឱ្យរបើករបាំងការពារភាគខាងជើង រីឯឱកាសបិទខ្ទប់វាក៏លែងមានទៀត។ នៅឯភាគខាងលិច កងកម្លាំងនៃកងពលធំទីបីក្រោមបញ្ជាការរបស់ឧត្តមសេនីយ៍ឯកព្រះ[[នរោត្ដម ចន្ទរង្សី]]បានទទួលជំនួយកម្លាំងមកពង្រឹងការការពារបន្ថែម ប៉ុន្តែយ៉ាងណា កម្លាំងព្រះអង្គនៅតែមិនអាចវាយចូលកំពង់ស្ពឺបាន ពិសេសដើម្បីដណ្តើមទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅទួលលាបនោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបង្កើតកំហុសគណនាបណ្ដាលឱ្យពួកគេផ្លោងគ្រាប់ចូលទីតាំងរបស់កងពលធំទីបីកំឡុងពេលកំពុងប្រតិបត្តិការ ជាហេតុប៉ះពាល់ដល់ស្មារតីប្រយុទ្ធយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៦–៧}}

ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ជនភៀសសឹកស៊ីវិលមកពីគ្រប់ទិសទីបាននាំគ្នារត់មកជ្រោកកោនគេចវេះពីសង្គ្រាមនៅក្នុងរដ្ឋធានី។ អាជ្ញាធរក្រុងភ្នំពេញទាំងស៊ីវិលនិងយោធាត្រូវធ្វើការធ្ងន់កទទួលជនភៀសសឹករាប់សិបពាន់នាក់ ដោយមិនដឹងថាត្រូវផ្តល់ជម្រកនៅទីណាឱ្យពួកគេ។ សាលារៀន វត្តអារាម និងសួនច្បារសាធារណៈបានក្លាយជាទីជម្រកបណ្ដោះអាសន្នរបស់ជនភៀសសឹក ចំណែកឯអាជ្ញាធរក្រុងវិញ ពួកគេអស់លែងមានវិធីសាស្ត្រដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណថាតើនរណាជាមិត្ត និងនរណាជាខ្មែរក្រហមទៀតឡើយ។&lt;ref name=Sak/&gt;{{rp|១៥៧}}

នៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា នៅឯទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបានស្នើសុំឱ្យមានការចាត់ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] មេដឹកនាំនៃ[[រណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] ឱ្យយាងត្រឡប់មកទីក្រុងភ្នំពេញវិញជាបន្ទាន់។ តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គទ្រង់បានបដិសេធសំណើរបស់អាមេរិកនោះនៅព្រឹកបន្ទាប់។&lt;ref name=Shawcross/&gt;{{rp|៣៦៣}}

===១២ មេសា===
[[File:View of Phnom Penh from CH-53.jpg|thumb|250px|ទិដ្ឋភាពពីជ្រុងមួយនៃទីក្រុងភ្នំពេញមើលពីលើឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិក, ១២ មេសា ១៩៧៥]]

==មើលផងដែរ==
*[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]]

==ឯកសារយោង==
{{reflist}}


[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សមរភូមិ និងប្រតិបត្តិការនៃសង្គ្រាមវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីក្រុងដែលបានកាន់កាប់]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាកម្ពុជា]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]]
[[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំពេញក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០]]</text>
      <sha1>k5mk4qmpvakjcfs7j9lqhjsx8xma76z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ការពិភាក្សា:ការិយាល័យសហព័ន្ធស៊ើបអង្កេត</title>
    <ns>1</ns>
    <id>53836</id>
    <revision>
      <id>336669</id>
      <timestamp>2026-06-15T15:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chinlida12</username>
        <id>51602</id>
      </contributor>
      <comment>/* Violation of the living conditions of Cambodian people like me and intellectual property rights. *My Cambodian district has a network of corruption from relevant government and national police officials to all district and regional management institutions, from drug possession and distribution to human trafficking and online gambling, with the cooperation of Chinese bosses who invest in the country as well (can be proven). */ ផ្នែកថ្មី</comment>
      <origin>336669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="820" sha1="jzoaleptvph6st8hp9wmib7buazwg2p" xml:space="preserve">== Violation of the living conditions of Cambodian people like me and intellectual property rights. *My Cambodian district has a network of corruption from relevant government and national police officials to all district and regional management institutions, from drug possession and distribution to human trafficking and online gambling, with the cooperation of Chinese bosses who invest in the country as well (can be proven). ==

contact my email address: chinlida0@gmail.com .clear [[អ្នកប្រើប្រាស់:Chinlida12|Chinlida12]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Chinlida12|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៥:១៩ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC)</text>
      <sha1>jzoaleptvph6st8hp9wmib7buazwg2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ការពិភាក្សា:ដូណាល់ ត្រាំ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>53837</id>
    <revision>
      <id>336671</id>
      <timestamp>2026-06-15T15:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chinlida12</username>
        <id>51602</id>
      </contributor>
      <comment>/* chinlida0@gmail.com */ ផ្នែកថ្មី</comment>
      <origin>336671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="787" sha1="0araor6eum6uhtsmx9dr0iur9w5psof" xml:space="preserve">== chinlida0@gmail.com ==

Violation of the living conditions of Cambodian people like me and intellectual property rights. *My Cambodian district has a network of corruption from relevant government and national police officials to all district and regional management institutions, from drug possession and distribution to human trafficking and online gambling, with the cooperation of Chinese bosses who invest in the country as well (can be proven). [[អ្នកប្រើប្រាស់:Chinlida12|Chinlida12]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:Chinlida12|ការពិភាក្សា]]) ម៉ោង១៥:២៦ ថ្ងៃច័ន្ទ ទី១៥ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC)</text>
      <sha1>0araor6eum6uhtsmx9dr0iur9w5psof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>បាណសូត្រ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53838</id>
    <revision>
      <id>336685</id>
      <timestamp>2026-06-16T01:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34734-43</username>
        <id>51564</id>
      </contributor>
      <comment>បង្កើត​ទំព័រ​របស់​បាណសូត្រ</comment>
      <origin>336685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4328" sha1="eq0tph1dwkamiuchrcullt8xd1ghkce" xml:space="preserve">== បាណសូត្រ​ទី​៦ ==
[៤១៩] ម្នាល​ភិក្ខុទាំងឡាយ ដូច​បុរស​មានអាយុ ១០០ ​ឆ្នាំ​ និយាយ​នឹង​បុរស​​ដែល​​មានអាយុ​រស់​នៅ ១០០​ ឆ្នាំ​ដូចគ្នា យ៉ា​ងនេះ​ថា នែ​បុរស​អើយ ​ចូរ​អ្នក​មក​អាយ ជនទាំង​ឡាយ​ នឹង​សំឡាប់​អ្នក ដោយរយ​នៃលំពែង​ ក្នុង​បុព្វ​ណ្ហ​សម័យ (ពេលព្រឹក) នឹង​សំឡាប់​អ្នក ដោយ​រយ​នៃ​លំពែង ក្នុងមជ្ឈន្តិកសម័យ (ពេលថ្ងៃ​ត្រង់) នឹង​សំឡាប់​អ្នក ដោយ​រយ​នៃ​លំពែង ក្នុងសាយណ្ហសម័យ (ពេលល្ងាច) ។ បុរស​នោះ ក៏និយាយ​ថា នែ​បុរស​អើយ អ្នក​ឯង​មាន​អាយុ ១០០ ​ឆ្នាំ រស់នៅ​អស់​ ១០០​ ឆ្នាំ កាល​បើ​ត្រូវ​គេ​សំឡាប់​ដោយ​លំពែង ៣០០​ រាល់ៗ​ថ្ងៃ លុះកន្លង ១០០​ ឆ្នាំ​ទៅ នឹង​បាន​ត្រាស់​ដឹង​ នូវអរិយ​សច្ច ៤ ​ដែល​​មិនទាន់​បាន​ត្រាស់​ដឹង​នៅឡើយ ។ ម្នាល​ភិក្ខុទាំងឡាយ កុលបុត្ត​ ​ដែល​​លុះ​ក្នុង​អំណាច ​នៃ​ប្រ​យោជន៍ គួរ​តែ​ចូល​ទៅ ។ ដំណើរ​នោះ​ ព្រោះ​ហេតុ​អ្វី? ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ ព្រោះ​ថា សង្សារ​នេះ ​មិន​មានទី​បំផុត​ទេ ខាង​ដើម​ និង​ខាង​ចុង ​នៃ​ការ​ប្រហារ​ដោយ​លំពែង ប្រ​ហារ​ដោយ​ដាវ ប្រហារ​ដោយ​កូន​សរ ប្រហារ​ដោយប៉ូវ​ថៅ ក៏មិន​ប្រាកដ​ឡើយ ។ 

ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ ដំណើរ​នោះ ​គួរ​មាន​យ៉ាង​នេះ​មែន ​ ម្នាល​ភិក្ខុទាំងឡាយ តែ​តថាគត​ មិន​បាន​ពោល​ នូវ​ការ​ត្រាស់​ដឹង​ នូវអរិយ​សច្ច ៤ ជាមួយ​នឹង​សេចក្ដីទុក្ខ ជា​មួយ​នឹង​ទោមនស្ស​ទេ​ ។ ម្នាល​ភិក្ខុទាំងឡាយ ប៉ុន្តែតថាគត​ តែង​ពោល​នូវ​សេចក្តី​ត្រាស់​ដឹង​ ចំពោះអរិយ​សច្ច ទាំង ៤ ជាមួយ​នឹង​សេចក្ដីសុខ ​និង​សោមនស្ស​ទេតើ​ ។ 

អរិយសច្ច ៤ គឺអ្វីខ្លះ? គឺទុក្ខអរិយសច្ច ១ ។បេ ។ ទុក្ខ​និរោធ​គាមិនីបដិបទា​អរិយសច្ច ១ ។ ម្នាល​ភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះ​ហេតុ​នោះ ភិក្ខុ​ក្នុង​សាសនានេះ គួរ​ធ្វើ​សេចក្ដី​ព្យាយាមថា នេះ​ជា​ទុក្ខ ។បេ ។ គួរ​ធ្វើ​សេចក្ដី​ព្យាយាម​ថា នេះ​បដិបទា ជា​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ទី​រំលត់​ទុក្ខ ។

== ឯកសារយោង ==
បិដកភាគ​ទី​ ៣៩ ទំព័រ​ទី​ ២៧៩ [៤២០] សំយុត្តនិកាយ

Pana Sutta: Animals (SN 56.36)</text>
      <sha1>eq0tph1dwkamiuchrcullt8xd1ghkce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>អ្នកប្រើប្រាស់:San Saren</title>
    <ns>2</ns>
    <id>53839</id>
    <revision>
      <id>336695</id>
      <timestamp>2026-06-16T03:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>San Saren</username>
        <id>51614</id>
      </contributor>
      <comment>បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ ពុទ្ធសាសនាដើម្បីការអប់រំនៃកម្ពុជា</comment>
      <origin>336695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="mu0063xypurg9oi3xb3fani0s34eiho" xml:space="preserve">ពុទ្ធសាសនាដើម្បីការអប់រំនៃកម្ពុជា</text>
      <sha1>mu0063xypurg9oi3xb3fani0s34eiho</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>