វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3429 336717 336615 2026-06-17T19:04:26Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336717 wikitext text/x-wiki {{about||សាធារណរដ្ឋចិន|តៃវ៉ាន់||China 王國(disambiguation)|and|PRC (disambiguation)}} {{Expand language |langcode=en |otherarticle={{{1|China}}} |date={{{date|}}} |fa={{{fa|}}} |topic= |nodoc={{{nodoc|}}} |no interwiki={{{no interwiki|}}} }} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន | native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|中华人民共和国 ([[ភាសាចិន]])}}}}<br/>{{small|{{nobold|''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' ([[ភិងអ៊ិង]])}}}} | common_name = ចិន | image_flag = Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិចិន|ទង់ជាតិ]] | image_coat = People's Republic of China National Emblem.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករជាតិនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|វរលញ្ឆករជាតិ]] | image_map = China on the globe (all claims hatched) (Asia centered) (alternative).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសចិន (ក្រហម) នៅលើភូគោល | national_anthem = "[[ភ្លេងជាតិចិន|ចលនាទ័ពស្ម័គ្រចិត្ត]]"<br/>{{lang|zh-hans|义勇军进行曲}}<br />{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | official_languages = {{nowrap|[[ភាសាចិន]]<ref name="langlaw">{{cite web|url=http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|title=Law of the People's Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37)|publisher=Chinese Government|date=31 October 2000|accessdate=21 June 2013|archive-date=24 កក្កដា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724204951/http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm}}</ref><!--end nowrap:-->}} | languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] | languages = [[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]] | regional_languages = [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] • [[ភាសាទីបេ|ទីបេ]] • [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ|អ៊ុយហ្គឺរ]] • [[ភាសាហ្សួង|ហ្សួង]] • [[ភាសានៃប្រទេសចិន|ភាសាដទៃទៀត]] | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៩១.១% [[ជនជាតិហាន]]|៨.៩% [[បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]]}} | ethnic_groups_year = ២០២០ | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title = Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|៣៣.៤% [[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |២៥.២% គ្មានជំនឿសាសនា |១៩.៦% [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] |១៧.៧% [[សាសនាប្រជាប្រិយចិន|សាសនាប្រជាប្រិយ]]ផ្សេងៗទៀត |២.៥% [[គ្រិស្តសាសនានៅចិន|គ្រិស្តសាសនា]]|១.៦% [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]}} | religion_ref =<ref name="religion2023">ស្ថិតិសមីបតាឆ្នាំ២០២៣ ពីលទ្ធផលស្ទង់មតិរបស់[[ការសិក្សាក្រុមគ្រួសារចិន]] (CFPS) នៃឆ្នាំ២០១៨ ដែលមាននៅក្នុងទិន្នន័យវិភាគខាងក្រោម៖ * {{Cite web |date=30 August 2023 |title=Measuring Religion in China |url=https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230909075729/https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2023/08/PF_2023.08.30_religion-china_REPORT.pdf |archive-date=9 September 2023 |publisher=Pew Research Center}}{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|title=Measuring Religions in China|date=30 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930132002/https://www.pewresearch.org/religion/2023/08/30/measuring-religion-in-china/|archive-date=30 September 2023|url-status=live}} A compilation of statistics from reliable surveys held throughout the 2010s and early 2020s, with an emphasis on the CFPS 2018. * {{cite journal|last=Wenzel-Teuber|first=Katharina|title=Statistics on Religions and Churches in the People's Republic of China – Update for the Year 2022|journal=Religions & Christianity in Today's China|volume=XIII|pages=18–44|date=2023|publisher=China Zentrum|issn=2192-9289|url=https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623210716/https://www.china-zentrum.de/fileadmin/PDF-Dateien/E-Journal_RCTC/2023/RCTC_2023-2.18-44_Wenzel-Teuber_-_Statistics_on_Religions_and_Churches_in_the_People%E2%80%99s_Republic_of_China_%E2%80%93_Update_for_the_Year_2022.pdf|archive-date=23 June 2023|url-status=live}} * {{cite journal|last1=Zhang|first1=Chunni|last2=Lu|first2=Yunfeng|last3=He|first3=Sheng|title=Exploring Chinese folk religion: Popularity, diffuseness, and diversities|journal=Chinese Journal of Sociology|volume=7|number=4|pages=575–592|date=2021|publisher=SAGE Publications|doi=10.1177/2057150X211042687|url=http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015040713/http://www.shehui.pku.edu.cn/upload/editor/file/20220323/20220323092720_6133.pdf|archive-date=15 October 2023|url-status=live |issn=2057-150X}}</ref> | religion_year = ២០២៣ | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[ប៉េកាំង]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city}} | largest_city = [[ស៊ាងហៃ]]<br />{{smaller|{{coord|31|13|N|121|28|E|type:city(26,320,000_region:CN-SH)}}}} | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]][[សង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]]<ref>{{cite web |title=China (People's Republic of) 1982 (rev. 2004) |url=https://www.constituteproject.org/constitution/China_2004?lang=en |website=Constitute |accessdate=25 August 2019}}</ref><br/>[[ឯកត្តរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន]]<ref>"President Xi is making great attempts to 'Sinicize' Marxist-Leninist Thought 'with Chinese characteristics' in the political sphere," states Lutgard Lams, "Examining Strategic Narratives in Chinese Official Discourse under Xi Jinping" ''Journal of Chinese Political Science'' (2018) volume 23, pp 387–411 at p. 395.</ref> | leader_title1 = [[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្ស]] / [[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[ស៊ី ជីនពីង]] | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្រ្តីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្រ្តី]] | leader_name2 = [[លី ឈាង]] | leader_title3 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសមាជជាតិប្រជាជន|ប្រធានសមាជ]]}} | leader_name3 = [[ចាវ លឺជី]] | leader_title4 = {{nowrap|[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]}} | leader_name4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]] | legislature = [[សមាជជាតិប្រជាជន]] | sovereignty_type = និម្មិតកម្ម | established_event2 = [[រាជវង្សសៀ|រាជវង្សបុរេប្រវត្តិដំបូង]] | established_date2 = ២០៧០ មុន គ.ស. | established_event3 = [[រាជវង្សឈិន|រាជវង្សរាជាធិរាជដំបូង]] | established_date3 = ២២១ មុន គ.ស. | established_event4 = [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋ]] | established_date4 = ១ មករា ១៩១២ | established_event5 = [[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រកាសជាសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត]] | established_date5 = ១ តុលា ១៩៤៩ | established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] | established_date6 = ២០ កញ្ញា ១៩៥៤ | established_event7 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date7 = ៤ ធ្នូ ១៩៨២ | established_event8 = [[ម៉ាកាវ|ការទទួលស្គាល់]][[ការផ្ទេរអធិបតេយ្យភាពទីក្រុងម៉ាកាវ|រដ្ឋបាលនយោបាយក្រោយបំផុត]] | established_date8 = ២០ ធ្នូ ១៩៩៩ | area_km2 = ៩,៥៩៦,៩៦១ | area_size = 1 E7 | area_rank = ទី៣/ទី៤ | area_magnitude = 1 E12 | percent_water = ២.៨ | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} ១,៤០៩,៦៧០,០០០<ref>{{Cite news |last=Master |first=Farah |date=17 January 2024 |title=China's population drops for second year, with record low birth rate |url=https://www.reuters.com/world/china/chinas-population-drops-2nd-year-raises-long-term-growth-concerns-2024-01-17 |access-date=19 October 2024 |work=Reuters}}</ref> | population_estimate_rank = ទី២ | population_estimate_year = ២០២៣ | population_density_km2 = ១៤៥<ref>{{cite web|title=Population density (people per sq. km of land area) |url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|accessdate=16 May 2015}}</ref> | population_density_rank = ទី៨៣ | GDP_PPP_year = ២០២៣ | GDP_PPP = {{increase}} ៣៣.០១៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|website=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ}}</ref> | GDP_PPP_rank = ទី១ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ២៣,៣៨២ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៧៣ | GDP_nominal = {{increase}} ១៩.៣៧៤ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_rank = ទី២ | GDP_nominal_year = ២០២៣ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ១៣,៧២១ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOCN"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៦៤ | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini = ៣៨.២ | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=ធនាគារពិភពលោក|access-date=31 ឧសភា 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ២០២១<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = ០.៧៦៨ | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/22|publisher=កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ|date=8 September 2022|access-date=23 May 2023}}</ref> | HDI_rank = ទី៧៩ | currency = [[រ៉ិនមីនប៊ី]] (យន់/យ័ន; ¥){{efn|លុយ[[ដុល្លារហុងកុង]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅក្នុងទីក្រុង[[ហុងកុង]]ចំណែកនៅឯ[[ម៉ាកាវ]]វិញគឺគេប្រើ[[ប៉ាតាកាម៉ាកាវ]]}} | currency_code = CNY | time_zone = [[ម៉ោងនៅចិន|ម៉ោងស្តង់ដាចិន]] | utc_offset = [[UTC+០៨:០០|+៨]] | date_format = {{vunblist |yyyy-mm-dd |''ឬ'' yyyy{{lang|zh|年}}m{{lang|zh|月}}d{{lang|zh|日}} |([[សកលសករាជ|ស.ស.]]; [[ប្រតិទិនចិន]])}} | drives_on = ស្តាំ<br/>{{Bulleted list |ឆ្វេងនៅទីក្រុង[[ហុងកុង]]និង[[ម៉ាកាវ]]}} | cctld = {{hlist|[[.cn]]|[[.中国]]|[[.中國]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])}}{{hlist|[[.hk]]|[[.香港]] ([[ហុងកុង]])}}{{hlist|[[.mo]]|[[.澳门]]|[[.澳門]] ([[ម៉ាកាវ]])}} | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅចិន|+៨៦]] ([[ចិនដីគោក|ដីគោក]])<br/>{{bulleted list|[[លេខទូរស័ព្ទនៅហុងកុង|+៨៥២]] ([[ហុងកុង]])|[[លេខទូរស័ព្ទនៅម៉ាកាវ|+៨៥៣]] ([[ម៉ាកាវ]])}} }} {{contains Chinese text}} '''ប្រទេសចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōngguó'') ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ([[តួអក្សរចិនសម័យ|ចិនសម័យ]]៖ {{linktext|中华人民共和国}}; [[តួអក្សរចិនបុរាណ|ចិនបុរាណ]]៖ {{linktext|中華人民共和國}}; [[ភិងអ៊ិង]]៖ ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]។ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីប្រទេសតាមចំនួនប្រជាជន|ចំនួនប្រជាជន]]ច្រើនជាងគេបំផុតដោយមានប្រជាជនសរុប ១.៤ ពាន់លាននាក់ និងមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៩.៦ លានគីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៣.៧ លានម៉ាយការ៉េ) ដែលធ្វើឱ្យចិនជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ចំណាត់ថ្នាក់លេខ ៣ ឬ ៤ ខាងចំនួនផ្ទៃដី]]។ សព្វថ្ងៃ ប្រទេសនេះកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំ និងគ្រប់គ្រងដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] ហើយមានយុត្តាធិការ[[ខេត្តនៃចិន|ខេត្ត]]ចំនួន ២២, [[តំបន់ស្វយ័តនៅចិន|តំបន់ស្វយ័ត]]ចំនួនប្រាំ, [[ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់នៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ទីក្រុងរដ្ឋបាលផ្ទាល់]]ចំនួនបួន (មាន [[ប៉េកាំង]] [[ធៀនជីន]] [[ស៊ាងហៃ]] និង[[ចុងគីង]]) និង[[តំបន់រដ្ឋបាលពិសេសនៅចិន|តំបន់រដ្ឋបាលពិសេស]]ចំនួនពីរ (មាន [[ម៉ាកាវ]] និង[[ហុងកុង]])។ ចិនបានលេចឡើងជាអរិយធម៌ដ៏ចំណាស់មួយដោយមានដើមកំណើតនៅក្នុងតំបន់អាងទឹកពហុពលនៃ[[ទន្លេលឿង]]។ ចិនធ្លាប់ជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកអស់រយៈពេលជិត ២ សហស្សវត្សរ៍គឺចាប់ពីសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស. រហូតដល់សតវត្សទី១៩ នៃ គ.ស.។<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2007|isbn=978-0-191-64758-1|page=379|author-link=Angus Maddison}}</ref> ក្នុងរយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំមកនេះ នយោបាយប្រទេសចិនគឺផ្អែកទៅលើរបបរាជានិយមតំណពូជពង្សដោយចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុង[[រាជវង្សសៀ]]។ ក្រោយពីរាជវង្សសៀបានបង្កើតឡើង ប្រទេសចិនក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនហើយត្រូវបានបែកបាក់ជារដ្ឋតូចៗ និងត្រូវបង្រួបបង្រួមឡើងវិញជាច្រើនលើកច្រើនសារ។ នៅសតវត្សរ៍ទី៣ មុន គ.ស. ពួកឈិនបានបង្រួបបង្រួមទឹកដីស្នូលនៃប្រទេសចិនហើយក៏បានបង្កើតចេញជា[[រាជវង្សឈិន|អាណាចក្រចិនដំបូងគេ]]នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ [[រាជវង្សហាន]] (២០៦ មុន គ.ស.–២២០ នៃ គ.ស.) ដែលជារាជវង្សស្នងបន្តពីរាជវង្សឈិន ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសម័យរាជវង្សដ៏រីកចម្រើនបំផុតខាងផ្នែកបច្ចេកវិទ្យាដោយក្នុងសម័យនោះ ចិនបានរកឃើញរបៀបបង្កើតក្រដាស និង[[ត្រីវិស័យ]] រួមជាមួយនឹងការអភិវឌ្ឍខាងវិស័យកសិកម្មនិងវេជ្ជសាស្ត្រផងដែរ។ [[ម្សៅរំសេវ]] និងការផ្តិតអក្សរត្រូវបានគេបង្កើតឡើងនៅក្នុងសម័យ[[រាជវង្សថាង]] (៦១៨–៩០៧) និង[[រាជវង្សសុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧)។ វប្បធម៌ថាងបានរីករាលដាលពាសពេញទ្វីបអាស៊ី ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏វែងមួយក៏បាននិម្មិតឡើងដោយមានឈ្មោះថា[[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបានលាតត្រដាងពីប្រទេសចិនរហូតដល់តំបន់[[មេសូប៉ូតាមី]] (ផ្នែកខាងជើងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា) និងអនុតំបន់[[ស្នែងអាហ្រ្វិក]]។ រាជវង្សចិនចុងក្រោយគេបង្អស់គឺ[[រាជវង្សឈីង]] ដែលរងនូវការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទាំងខាងអំណាចនិងទឹកដីទៅមហាអំណាចលោកខាងលិច។ នៅទីបំផុត [[រាជានិយមចិន]]ក៏បានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២ ដែលជាលទ្ធផលនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩១១]] ហើយត្រូវបានជំនួសដោយ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|សាធារណរដ្ឋចិន]]។ ប្រទេសចិនបានទទួលរងការឈ្លានពានដោយ[[ចក្រភពជប៉ុន]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ ក្រោយសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ក៏លេចផ្ទុះឡើងហើយប្រជាជាតិចិនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយចិនដីគោកត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនដឹកនាំដោយ[[ម៉ៅសេទុង]] ខណៈដែលរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនក្រោមការដឹកនាំរបស់បក្ស[[គួមីនតាង]]បានរត់ដកថយទៅ[[កោះតៃវ៉ាន់]]។ ភាគីទាំងពីរបានអះអាងថាខ្លួនគឺជារដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់តែមួយគត់របស់ប្រទេសចិន ទោះបីជា[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាតំណាងតែមួយគត់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ ក្ដី។ ប្រទេសចិនបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចជាបន្តបន្ទាប់នៅក្រោយឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។ ចាប់តាំងពីការបង្កើតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ មកប្រទេសមួយនេះគឺជា[[រដ្ឋសង្គមនិយម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម]][[រដ្ឋឯកបក្ស|ឯកបក្ស]] ហើយត្រូវជារដ្ឋសង្គមនិយមមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋសង្គមនិយមទាំងប្រាំដែលនៅមានវត្តមាននាបច្ចុប្បន្នកាល។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៧១ មកម្លេះ (ជំនួសតៃវ៉ាន់)។ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការពហុភាគី និងតំបន់ជាច្រើនដូចជា៖ [[ធនាគារវិនិយោគហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអាស៊ី]] [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ភាពជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ចគ្រប់ជ្រុងជ្រោយក្នុងតំបន់]] (RCEP) ហើយត្រូវជាសមាជិកនៃប្រជាជាតិ[[ប៊្រីកស៍]] និង[[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីខាងកើត]]។ ចិនជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់|កម្រិតសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកបើគិតជា យអទ]] ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|ប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់ខ្ពស់បំផុតទីពីរបើគិតតាម ផសស ជាមធ្យម]]។ ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចកំពុងលូតលាស់លឿនបំផុត]]នៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=13 September 2020|website=World Bank|language=en}}</ref> ហើយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមទ្រព្យសម្បត្តិសរុប|ប្រទេសដែលមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភលំដាប់ទី២]] លើពិភពលោកផងដែរ និងជាប្រទេសផលិតនិងនាំចេញច្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសនេះមានកងទ័ពឈរជើងធំជាងគេបង្អស់នៅលើពិភពលោក (គឺ[[កងទ័ពរំដោះប្រជាជន]]) មានថវិកាការពារជាតិខ្ពស់បំផុតទីពីរ និងត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋនុយក្លេអ៊ែរ]]។ ប្រទេសចិនត្រូវបានគេកំណត់ថានឹងក្លាយប្រទេសមហាអំណាចផ្តាច់មុខនាពេលឆាប់ៗនេះដោយសារតែសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំនិងយោធាដ៏មានអំណាចរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title=ប្រទេសចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក៖ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ ការប្រកួតប្រជែង និង/ឬជម្លោះ (អង់គ្លេស)|url=https://www.csis.org/analysis/china-and-united-states-cooperation-competition-andor-conflict|author=Cordesman, Anthony|date=1 October 2019|access-date=22 March 2021|work=Center for Strategic and International Studies|quote=យោងតាមទស្សនៈនេះបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថាប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិតរួចទៅហើយជាមួយនឹងធនធានដែលកំពុងកើនឡើងនិងមូលដ្ឋានបច្ចេកវិទ្យាដែលកំពុងមានការរីកចម្រើនឥតឈប់ឈរ។ រចនាសម្ពន្ធ័យោធារបស់ប្រទេសនេះកំពុងវិវត្តដល់ចំណុចមួយដែលចិនអាចប្រៀបធៀបឬប្រកួតប្រជែងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក–យ៉ាងហោចណាស់នៅទ្វីបអាស៊ី។}}</ref><ref>{{cite web|title=កំណើនសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងទីផ្សារដែលកំពុងរីកចម្រើនប៉ុន្តែប្រទេសជិតខាងបាននាំគ្នាបង្កើតការប្រុងប្រយ័ត្ននូវឥទ្ធិពលចិន (អង់គ្លេស)|url=https://www.pewresearch.org/global/2019/12/05/chinas-economic-growth-mostly-welcomed-in-emerging-markets-but-neighbors-wary-of-its-influence/|author1=Silver, Laura|author2=Devlin, Kat|author3=Huang, Christine|date=5 December 2019|access-date=22 March 2021|work=Pew Research Center|quote=ប្រទេសចិនបានកំពុងក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានទសវត្សថ្មីៗនេះ។ វាមិនត្រឹមតែជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតលំដាប់ទីពីរនិងជាប្រទេសនាំចេញធំបំផុតនៅលើពិភពលោកតែប៉ុណ្ណោះទេប៉ុន្តែវាក៏បាននិងកំពុងវិនិយោគលើវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងការអភិវឌ្ឍនៅឯបរទេសផងដែរ។}}</ref><ref name="CNN_naval">{{cite news|title=China has built the world's largest navy. Now what's Beijing going to do with it?|url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst/index.html|author=Lendon, Brad|date=5 March 2021|access-date=22 March 2021|publisher=CNN|quote=In 2018, China held 40% of the world's shipbuilding market by gross tons, according to United Nations figures cited by the China Power Project at the Center for Strategic and International Studies, well ahead of second place South Korea at 25%. Put in a historical perspective, China's shipbuilding numbers are staggering -- dwarfing even the U.S. efforts of World War II. China built more ships in one year of peace time (2019) than the U.S. did in four of war (1941-1945).}}</ref><ref>{{cite web|title=Five big takeaways from the 2019 Asia Power Index|url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|author=Lemahieu, Herve|date=29 May 2019|access-date=22 March 2021|publisher=Lowy Institute|archive-date=24 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index|url-status=dead|archivedate=24 កក្កដា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210724203232/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/power-shifts-fevered-times-2019-asia-power-index}}</ref> == ឈ្មោះ == [[ឯកសារ:Zhongguo.gif|150px|right|thumb|ចិន(中國 or 中国)]] ប្រទេសចិនត្រូវបានហៅជា[[ភាសាចិន]]ថា '''ចុងគ័រ'''​ (Zhongguo (中國 or 中国) )។ ពាក្យថា '''ចុង'''​ (zhōng (中) ) មានន័យថា '''កណ្តាល''' ឯពាក្យថា '''គ័រ''' (guó (国 or 國) ) មានន័យថា '''ប្រទេស''' ឬ '''រដ្ឋ'''។ ពាក្យថា'''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដំបូងក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រចិន (The Classic of History (ភាសាចិន: 書經/书经; pinyin: Shūjīng; Wade-Giles: Shuching)) សសេរនៅសតវត្សទី៦ មុនគ.ស សំដៅទៅ [[រាជវង្សចាវ]]។ បច្ចុប្បន្នពាក្យ '''ចុងគ័រ'''​ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាផ្លូវការសម្តៅលើ'''សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន''' ដែលបានកកើតឡើងតាំងពីឆ្នាំ១៩៤៩។ ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រចិន|ខ្សែកាលប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} ===បុរេប្រវត្តិ=== [[File:National Museum of China 2014.02.01 14-43-38.jpg|thumb|ក្អមបុរាណអាយុកាល ១០,០០០ ឆ្នាំ, បានរកឃើញនៅក្នុង[[រូងភ្នំស៊ានរេន]]។]] ភស្តុតាងបុរាណវត្ថុវិទ្យាបានបង្ហាញថា អម្បូរ[[ហូមីនីដាយ]]ដំបូងៗបានមកតាំងទីលំនៅលើទឹកដីប្រទេសចិនតាំងពី ២.២៥ លានឆ្នាំមុនមកម្លេះ។<ref>{{Cite web|url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html|title=Early Homo erectus Tools in China|last1=Ciochon|first1=Russell|last2=Larick|first2=Roy|date=1 January 2000|website=[[Archaeology (magazine)|Archeology]]|access-date=30 November 2012}}</ref> ផូស៊ីលហូមីនីតបុរាណដែលមានសម្មតិនាមថា[[មនុស្សប៉េកាំង]] (ប្រភេទអម្បូរពូជមនុស្សបុរាណ)<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|title=The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian|website=[[UNESCO]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623160018/http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm|archive-date=23 June 2016|access-date=6 March 2013}}</ref> ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងរូបភ្នំមួយនៅ[[ចូកូឌាន]]ក្បែរទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] ហើយផូស៊ីលទាំងនោះមានអាយុកាលពីចន្លោះ ៦៨០,០០០ និង ៧៨០,០០០ ឆ្នាំមុន។<ref name="autogenerated198">{{cite journal |doi = 10.1038/nature07741 |date=Mar 2009 |author1=Shen, G. |author2=Gao, X. |author3=Gao, B. |author4=Granger, De |title = Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating |volume = 458 |issue = 7235 |pages = 198–200 |issn = 0028-0836 |pmid = 19279636 |journal = Nature |bibcode = 2009Natur.458..198S |s2cid=19264385 |url = https://www.semanticscholar.org/paper/d502c36487e27d90c7962fc60d28c48ab16c8f0e }}</ref> ផូស៊ីលធ្មេញនៃ[[អូម៉ូសាព្យាង]] (មានអាយុពី ១២៥,០០០–៨០,០០០ ឆ្នាំមុន) ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុង[[រូបភ្នំហ្វុយាន]]នៅ[[ស្រុកដាវ]] [[ខេត្តហ៊ូណាន]]។<ref>{{cite news |url = https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |title = Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |last=Rincon |first=Paul |date=14 October 2015 |work=[[BBC News]] |access-date=14 October 2015}}</ref> ===សម័យរាជវង្សដំបូងៗ=== {{Main|រាជវង្សនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រចិន}} [[File:甲骨文发现地 - panoramio.jpg|thumb|[[យីនស៊ូ]], ជារាជធានីចុងក្រោយរបស់[[រាជវង្សសាង]]។]] យោងទៅតាមប្រពៃណីចិន រាជវង្សដំបូងបង្អស់គឺមានឈ្មោះថា[[រាជវង្សសៀ|សៀ]] ដែលនិម្មិតឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ២១០០ មុន គ.ស.។<ref>{{cite book |last=Tanner |first=Harold M. |title = China: A History |year=2009 |publisher=Hackett Publishing |pages=35–36 |url = https://books.google.com/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35 |isbn=978-0-87220-915-2 }}</ref> រាជវង្សសៀគឺជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃប្រព័ន្ធនយោបាយរបស់ប្រទេសចិនសម័យដើមដែលផ្អែកលើរាជានិយមតំណពូជហើយវាបន្តមានអត្ថិភាពរយៈពេល ១ សហស្សវត្សរ៍។<ref>[[Xia–Shang–Zhou Chronology Project]] by People's Republic of China</ref> រាជវង្សសៀធ្លាប់បានប្រវត្តិវិទូជាច្រើនចាត់ទុកថាជាសម័យទេវកថារហូតទាន់តែក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញទីកន្លែងដែលបន្សល់មកពី[[យុគសម័យលង្ហិន]]នៅ[[អ៊ឺលីថូ]] ខេត្តហេណានក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។<ref>{{cite web|url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|title=Bronze Age China|website=[[National Gallery of Art]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725062916/http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm|archive-date=25 July 2013|access-date=11 July 2013}}</ref> ប៉ុន្តែប្រវត្តិទូនិងបុរាណវត្ថុវិទូនូវតែមិនទាន់ច្បាស់នូវឡើយថា តើទីកន្លែងនោះពិតជាកន្លែងបន្សល់ទុកពីរាជវង្សសៀ ឬក៏ជាផ្នែកនៃវប្បធម៌ផ្សេងទៀតដែលមានអត្ថិភាពនៅសម័យកាលជាមួយគ្នា។<ref>{{cite book|title=China: Five Thousand Years of History and Civilization|year=2007|publisher=City University of HK Press|page=25|url=https://books.google.com/books?id=z-fAxn_9f8wC&pg=PA25 |isbn=978-962-937-140-1}}</ref> [[រាជវង្សសាង]]គឺជារាជវង្សដំបូងបង្អស់ដែលមានភស្តុតាងបញ្ជាក់ដោយកំណត់ត្រាសហសម័យ។<ref>{{cite book |last=Pletcher|first=Kenneth |title=The History of China |year=2011 |publisher=Britannica Educational Publishing |page=35|url= https://books.google.com/books?id=A1nwvKNPMWkC&pg=PA35 |isbn=978-1-61530-181-2 }}</ref> សាងបានគ្រប់គ្រងលើតំបន់វាលទំនាបនៃ[[ទន្លេលឿង]]នាភាគខាងកើតប្រទេសចិនចាប់ពីសតវត្សទី១៧ រហូតដល់សតវត្សទី១១ មុនគ.ស។<ref>{{cite book |last1=Fowler |first1=Jeaneane D. |first2=Merv |last2=Fowler |title=Chinese Religions: Beliefs and Practices |year=2008 |publisher=Sussex Academic Press |page=17 |url = https://books.google.com/books?id=rpJNfIAZltoC&pg=PA17 |isbn=978-1-84519-172-6 }}</ref> ការឆ្លាក់សរសេរលើឆ្អឹង (ឆ្នាំ១៥០០ មុន គ.ស.)<ref>William G. Boltz, Early Chinese Writing, World Archaeology, Vol. 17, No. 3, Early Writing Systems. (Feb. 1986), pp. 420–436 (436).</ref><ref>David N. Keightley, "Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China", ''Representations'', No. 56, Special Issue: The New Erudition. (Autumn, 1996), pp.68–95 [68].</ref> គឺជាទម្រង់បែបបទសរសេរដ៏ចំណាស់បំផុតដែលបានរកឃើញ<ref>{{cite encyclopedia| url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA904 | page=904 | first=Pam |last=Hollister |title=Zhengzhou | encyclopedia=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |editor1-first=Paul E. |editor1-last=Schellinger |editor2-first=Robert M. |editor2-last= Salkin |publisher= Fitzroy Dearborn Publishers |year=1996| isbn=978-1-884964-04-6}}</ref> ហើយអក្សរទាំងអស់គឺជាបុព្វអក្សរនៃ[[អក្សរចិន]]សម័យ។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BzfRFmlN2ZAC&pg=PA4|title=The Oxford Handbook of the History of Linguistics|last=Allan|first=Keith|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2013|isbn=978-0-19-958584-7|page=4}}</ref> សាងត្រូវបានពួក[[រាជវង្សចូវ|ចូវ]]វាយត្រួតត្រារួចបានឡើងគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនបន្តពីសតវត្សទី១១ រហូតដល់សតវត្សទី៥ មុន គ.ស.។ ប៉ុន្តែរាជវង្សចូវមិនមានឥទ្ធិពលខ្លាំងដូចរាជវង្សមុនៗទេដោយសារតែខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងការរើបម្រះពីស្តេចត្រាញ់នៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ ព្រឹត្តិការណ៍សង្គ្រាមស្តេចត្រាញ់នៅសម័យរាជវង្សចូវត្រូវបានគេសម្តៅថា[[សម័យផ្ការីកនិងស្លឹកឈើជ្រុះ]]។ រហូតមកដល់[[សម័យនគរចម្បាំង]]ពីសតវត្សទី៥–ទី៣ មុន គ.ស. មានរដ្ឋនៅសល់តែ ៧ ប៉ុណ្ណោះដែលនៅមានវត្តមានលើទឹកដីចិន។<ref>{{cite web |title=Warring States |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref> ===រាជាធិរាជចិន=== ====ឈិន និងហាន==== [[File:Han Expansion.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីការពង្រីកទឹកដីរបស់រាជវង្សហាននៅអំឡុងសតវត្សទី២ មុន គ.ស.។]] [[សម័យនគរចម្បាំង]]បានបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ២២១ មុន គ.ស. បន្ទាប់ពី[[នគរឈិន]]បានត្រួតត្រាលើនគរចំនួនប្រាំមួយទៀត ពោលគឺបង្រួបបង្រួមប្រទេសចិនឡើងវិញឱ្យនៅក្រោមអំណាចរបស់ខ្លួន។ ព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]]បានប្រកាសខ្លួនជាអធិរាជដំបូងគេបង្អស់នៃ[[រាជវង្សឈិន]]។ ព្រះអង្គបានអនុម័តកំណែទម្រង់ច្បាប់ឈិនទៅទូទាំងប្រទេសចិន ជាពិសេសគឺការធ្វើបមាណីយកម្ម[[អក្សរចិន]] [[រង្វាស់មាត្រដ្ឋានចិន|ខ្នាតរង្វាស់]] ទទឹងផ្លូវ និងរូបិយប័ណ្ណជាដើម។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ រាជវង្សរបស់ព្រះអង្គបានថែមទាំងបន្តវាយត្រួតត្រាកុលសម្ព័ន្ធយូអេនៅភាគខាងត្បូងទៀត។<ref>Sima Qian, Translated by Burton Watson. ''Records of the Grand Historian: Han Dynasty I'', pp. 11–12. {{ISBN|0-231-08165-0}}.</ref> អត្ថិភាពរាជវង្សឈិនបានបន្តតែរយៈពេល ១៥ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះហើយបានដួលរលំភ្លាមៗបន្ទាប់ពីព្រះចៅឈិន ស៊ីបានទទួលអនិច្ចកម្មទៅ។<ref name="Bodde1986">Bodde, Derk. (1986). "The State and Empire of Ch'in", in ''The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220''. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-24327-0}}.</ref><ref name="Lewis2007">{{cite book|title=The Early Chinese Empires: Qin and Han|first=Mark Edward|last=Lewis|publisher=Belknap Press|location=London|year=2007|isbn=978-0-674-02477-9|url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo}}</ref> ប្រទេសចិនក៏បានធ្លាក់ចូលក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយរយៈទៀតតែមិនយូរប៉ុន្មាន [[រាជវង្សហាន]]ថ្មីក៏បានឡើងកាន់កាប់អំណាចបន្តពីឈិនដោយគ្រប់គ្រងប្រទេសចិនពីឆ្នាំ២០៦ មុន គ.ស. រហូតដល់ឆ្នាំ២២០ នៃ គ.ស.។<ref name="Bodde1986"/><ref name="Lewis2007"/> ក្រោមការដឹកនាំរបស់ហាន ប្រទេសចិនបានពង្រីកឥទ្ធិពលនិងទឹកដីរបស់ខ្លួនទៅដល់តំបន់[[សង្គ្រាមហាន–ស៊ុងនូ|អាស៊ីកណ្តាល ម៉ុងហ្គោលី]] [[ការឈ្លានពានរបស់ហានលើហ្គោចូស៊ុន|កូរ៉េខាងត្បូង]] និងតំបន់ភាគខាងត្បូង។ សកម្មភាពរបស់ហាននៅអាស៊ីកណ្តាលបានធ្វើឱ្យកើតមាននូវផ្លូវពាណិជ្ជកម្មថ្មីមួយដែលគេស្គាល់ថា [[ផ្លូវសូត្រ]]។ ផ្លូវនេះបាននាំឱ្យរាជវង្សហានចូលធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយរដ្ឋជាច្រើនទៀតនាភាគខាងលិចហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ចិនក៏បានក្លាយជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលមួយនាសម័យបុរាណកាល។<ref>{{cite web|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052 |title=Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric. ''China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century''|publisher=World Bank Publications via Eric.ed.gov|access-date=22 October 2012}}</ref> ទោះបីជាហានបានបោះបង់ចោលនូវទស្សនៈ[[នីតិនិយម (ទស្សនវិជ្ជាចិន)|នីតិនិយម]]របស់ឈិន ហើយមកប្រកាន់យក[[លទ្ធិខុងជឺ]]ក៏ដោយក៏ស្ថាប័នច្បាប់និងគោលនយោបាយច្បាប់របស់ឈិននូវតែបន្តប្រើប្រាស់នៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលហាន និងរាជវង្សបន្តបន្ទាប់ដដែរ។<ref>{{cite book|first1=Candice |last1=Goucher |first2= Linda |last2=Walton|title=World History: Journeys from Past to Present – Volume 1: From Human Origins to 1500 CE|year=2013|publisher=Routledge|page=108|url=https://books.google.com/books?id=zdwpAAAAQBAJ&pg=PA108 |isbn=978-1-135-08822-4}}</ref> ==== នគរសាមកុក ជិន និងរាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង ==== ក្រោយពីសម័យរាជវង្សហានបានបញ្ចប់ ប្រទេសចិនក៏ឈានចូលមកដល់សម័យជម្លោះសង្គ្រាមមួយទៀតដែលគេតែងស្គាល់ថា [[សម័យសាមកុក|សម័យនគរបី]]។<ref>Whiting, Marvin C. (2002). ''Imperial Chinese Military History''. iUniverse. p. 214</ref> នៅចុងបញ្ចប់ [[ឆាវអ៊ួយ|នគរអ៊ួយ]]ក៏ត្រូវបានផ្តួលរលំភ្លាមៗដោយ[[រាជវង្សជិន]]។ ក្រោយមក ជិនក៏ត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមព្រះរាជបុត្រទាំងប្រាំបី|សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុង]]មួយបូករួមទាំងការឈ្លានពានពី[[វូហ៊ូ|កុលសម្ព័ន្ធភាគខាងជើងចំនួនប្រាំ]] ហើយជាលទ្ធផល តំបន់ភាគខាងជើងក៏ធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កុលសម្ព័ន្ធទាំងនោះដោយគេតែងស្គាល់វាថា[[សម័យ 5 ជនជាតិ 16 នគរ|នគរទាំងដប់ប្រាំមួយ]]។ ពួក[[ស៊ានប៉ិ (រដ្ឋ)|ស៊ានប៉ិ]]បានបង្រួបបង្រួមរដ្ឋខាងជើងទាំងប៉ុន្មានរួចបង្កើតបានជានគរ[[អ៊ួយខាងជើង]]។ ខុសពីអធិរាជមុនៗរបស់អ៊ួយខាងជើង ព្រះចៅ[[ព្រះចៅចាវវិននៃអ៊ួយខាងជើង|ចាវវិន]]បានបញ្ជាឱ្យមានការលាយចូលគ្នារវាងវប្បធម៌នគរខាងជើងនិងវប្បធម៌ហាន។ បែរមកភាគខាងត្បូងវិញ ឧត្តមសេនីយ៍[[ព្រះចៅលីវ អ៊ីនៃសុង|លីវ អ៊ី]]បានផ្តួលរលំរាជវង្សជិន ហើយក៏បានឡើងគ្រងរាជ្យក្នុងនាមជាអធិរាជនៃ[[រាជវង្សលីវសុង]]។ រាជវង្សស្នងបន្តៗនៃរដ្ឋទាំងអស់នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា[[រាជវង្សខាងជើងខាងត្បូង]] ហើយទីបំផុតនៅឆ្នាំ ៥៨១ រដ្ឋទាំងពីរទិសក៏ត្រូវបង្រួបបង្រួមបង្កើតបានជា[[រាជវង្សសួយ]]។ ==== សួយ ថាង និងសុង ==== រាជវង្សសួយបានស្តារប្រព័ន្ធដឹកនាំរបស់ហានឡើងវិញនិងព្រមទាំងធ្វើកំណែទម្រង់កសិកម្ម សេដ្ឋកិច្ច ជីកសាងសង់[[មហាប្រឡាយចិន|មហាប្រឡាយ]] និងផ្សព្វផ្សាយ[[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅចិន|សាសនាព្រះពុទ្ធ]]។ ការបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជវង្សក៏ចាប់ផ្ទុះឡើងដែលជាលទ្ធផលនៃ[[សង្គ្រាមហ្គូគូយីអូ–សួយ|ការចាញ់សង្គ្រាម]]នៅ[[ហ្គូគូយីអូ|កូរ៉េភាគខាងជើង]] ហើយរាជវង្សសួយក៏ដួលរលំ។<ref>Ki-Baik Lee (1984). ''A new history of Korea.'' Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-61576-2}}. p.47.</ref><ref>David Andrew Graff (2002). ''Medieval Chinese warfare, 300–900.'' Routledge. {{ISBN|0-415-23955-9}}. p.13.</ref> [[File:Tang Protectorates.png|វិសាលភាពកំពូលនៃរាជវង្សថាង បូករួមទាំងរដ្ឋក្រោមអាណាព្យាបាលថាង|thumb|upright=1.1]] នៅក្រោមការដឹកនាំរបស់[[រាជវង្សថាង]]និង[[រាជវង្សសុង|សុង]] ប្រទេសចិនបានឈានចូលទៅដល់យុគសម័យមាសដោយទទួលបានការអភិវឌ្ឍន៍ស្ទើរគ្រប់វិស័យ ជាពិសេសគឺវិស័យសេដ្ឋកិច្ច បច្ចេកវិទ្យា និងវប្បធម៌។<ref>Adshead, S. A. M. (2004). ''T'ang China: The Rise of the East in World History''. New York: Palgrave Macmillan. p. 54</ref> រាជវង្សថាងបានស្តារការគ្រប់គ្រងនៅភាគខាងលិចវិញដែលជាទីកន្លែងនៃផ្លូវពាណិជ្ជកម្មដ៏ល្បីល្បាញ។<ref>{{citation|last=Nishijima|first=Sadao|editor1-last=Twitchett|editor1-first=Denis|editor2-last=Loewe|editor2-first=Michael|chapter=The Economic and Social History of Former Han|title=Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220|year=1986|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-24327-8|pages=545–607}}</ref> អំណាចរបស់រាជវង្សថាងបានធ្លាក់ចុះជាលំដាប់ដោយសារតែ[[ការបះបោរអានលូសាន]]នៅអំឡុងសតវត្សទី៨។<ref>City University of HK Press (2007). ''China: Five Thousand Years of History and Civilization''. {{ISBN|962-937-140-5}}. p.71</ref> នៅឆ្នាំ ៩០៧ រាជវង្សថាងបានដួលរលំទាំងស្រុងនៅពេលដែលស្តេចត្រាញ់ម្នាក់បានឡើងគ្រប់គ្រងអំណាច។ នៅឆ្នាំ ៩៦០ រាជវង្សសុងបានលេចឡើងជាមហាអំណាចមួយស្មើនឹង[[រាជវង្សលៀវ]] (រាជវង្សស្នងពីថាង)។ រដ្ឋាភិបាលសុងគឺជារដ្ឋាភិបាលដំបូងបង្អស់នៅលើពិភពលោកដែលជម្រុញឱ្យប្រជាជនប្រើប្រាស់លុយក្រដាស និងជារដ្ឋបាលនយោបាយចិនដំបូងគេដែលបង្កើតកងនាវាឈរជើងអចិន្ត្រៃយ៍ដោយទទួលបានការគាំទ្រពីក្រុមឧស្សាហកម្មផលិតនាវានិងឈ្មួញពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រ។<ref>Paludan, Ann (1998). ''Chronicle of the Chinese Emperors''. London: Thames & Hudson. {{ISBN|0-500-05090-2}}. p. 136.</ref> នៅរវាងសតវត្សទី១០ និងទី១១ ប្រជាជនចិនបានកើនចំនួនទ្វេដងរហូតដល់ទៅ ១០០ លាននាក់ នេះគឺដោយសារតែការពង្រីកកសិកម្មស្រូវនៅតាមតំបន់ភាគកណ្តាលនិងភាគខាងត្បូង និងផលិតផលស្បៀងអាហារជាច្រើនទៀត។ លទ្ធិខុងជឺដែលបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលអស់រយៈពេលរាប់រយឆ្នាំដោយសារតែភ្លើងសង្គ្រាម ត្រូវបានរាជវង្សសុងគាំទ្រនិងយកមកផ្សព្វផ្សាយឡើងវិញ<ref>{{cite book|title=Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=3|url=https://books.google.com/books?id=sjzPPg8eK7sC&pg=PA3|isbn=978-0-313-26449-8}}</ref> ចំណែកឯវប្បធម៌ហើយសិល្បៈវិញបានទទួលនូវការអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងសម្បើម។<ref>{{cite web|title=Northern Song dynasty (960–1127)|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/nsong/hd_nsong.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|access-date=27 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://d.wanfangdata.com.cn/Thesis_Y1795153.aspx |script-title=zh:从汝窑、修内司窑和郊坛窑的技术传承看宋代瓷业的发展 |website=wanfangdata.com.cn |date=15 February 2011 |access-date=15 August 2015}}</ref> ដោយមើលឃើញថាសុងមានកម្លាំងយោធាខ្សោយដូច្នេះ[[រាជវង្សជិន (១១១៥–១២៣៤)|រាជវង្សជិន]]ក៏បានឆក់យកឱកាសនេះដើម្បីឈ្លានពានទឹកដីរបស់សុង ហើយនៅឆ្នាំ១១២៧ រាជធានីរបស់សុងក៏ត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជិន។ ជួររដ្ឋាភិបាល កងទ័ព និងមន្ត្រីនៃរាជវង្សសុងទាំងប៉ុន្មានដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារត់ដកថយមកភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន។<ref>{{cite book|title=Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276|year=1962|publisher=Stanford University Press|page=[https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22 22]|url=https://archive.org/details/dailylifeinchina00gern/page/22|isbn=978-0-8047-0720-6}}</ref> ==== យាន ==== [[File:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|អធិរាជចិនដំបូងគឺព្រះចៅ[[ឈិន ស៊ី]], ព្រះអង្គជាអ្នកបង្រួបបង្រួមរដ្ឋចម្បាំងទាំងអស់ឱ្យស្ថិតនៅក្រោមអំណាចតែមួយ និងជាអ្នកស្ថាបនិកដំបូងនៃ[[មហាកំផែងចិន]]។]] ពួកម៉ុងហ្គោលបានចាប់ផ្ដើម[[ការវាយត្រួតត្រារបស់ម៉ុងហ្គោលលើចិន|ដំណើរវាយត្រួតត្រាប្រទេសចិន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១២០៥ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះចៅ[[ជេនហ្គិស ខាន់]]។<ref>{{cite book|last=May|first=Timothy|title=The Mongol Conquests in World History|year=2012|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-86189-971-2|url=https://books.google.com/books?id=ZRIt9sZaTREC|page=1211}}</ref><ref>{{cite book|last=Weatherford|first=Jack|title=Genghis Khan and the Making of the Modern World|publisher=Random House/Three Rivers Press|year=2004|isbn=978-0-609-80964-8 |chapter=2: Tale of Three Rivers |title-link=Genghis Khan and the Making of the Modern World|page=95}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១២៧១ មេដឹកនាំម៉ុងហ្គោលម្នាក់ព្រះនាមថា[[គូប៊ីឡៃ ខាន់]]បានស្ថាបនា[[រាជវង្សយាន]]ឡើង និងបន្តយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមទឹកដីដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានរបស់សុងនៅក្នុងឆ្នាំ១២៧៩។ ប្រវត្តិវិទូបានធ្វើការប៉ាន់ស្មានថា មុនការចូលឈ្លានពានរបស់ពួកម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនចិនសរុបមានប្រមាណ ១២០ លាននាក់ ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៣០០ ពោលគឺក្រោយការឈ្លានពានរបស់ម៉ុងហ្គោល ចំនួនប្រជាជនសរុបបានធ្លាក់ចុះមកនូវត្រឹមតែ ៦០ លាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in ''Études Song'', Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53.</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៣៦៨ ទាសករម្នាក់បានដឹកនាំប្រជាជនចិនដើម្បីផ្តួលរំលំរាជវង្សយាន ហើយបានឡើងគ្រងរាជ្យជាព្រះអធិរាជនៃ[[រាជវង្សមិង]]ថ្មីក្រោមព្រះនាមថា [[ហុងវូ]]។ នៅក្រោមរាជវង្សមិង ប្រទេសចិនបានឈានចូលមកដល់យុគសម័យមាសម្តងទៀតដោយក្នុងនោះប្រទេសចិនគឺជារដ្ឋដែលមានកម្លាំងទ័ពជើងទឹកដ៏មានអំណាចជាងគេនៅលើពិភពលោក ហើយមានសេដ្ឋកិច្ច សិល្បៈ និងវប្បធម៌ដ៏ចម្រើនអស្ចារ្យ។ ក្នុងសម័យនេះហើយដែលចិនបានចេញទៅធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យនៅតាមតំបន់ឆ្ងាយៗតាមរយៈផ្លូវសមុទ្រ។<ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |title=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |last=Rice|first=Xan|date=25 July 2010 |newspaper=[[The Guardian]]|access-date=16 January 2020}}</ref> ==== មិង ==== នៅក្នុងសម័យរាជវង្សមិង រាជធានីប្រទេសចិនត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរចំនួនពីរលើក៖ លើកទីមួយគឺផ្លាស់មកតាំងនៅ[[ណានជិង]] និងលើកទីពីរគឺនៅប៉េកាំង។ នៅក្នុងសម័យនេះ អ្នកប្រាជ្ញល្បីៗជាច្រើនបានផុសចេញមកដោយបន្សល់ទុកនូវការអប់រំ ប្រៀនប្រដៅដ៏ប្រពៃសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងពីរជំនាន់គឺបច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។<ref>{{cite encyclopedia |title=Wang Yangming (1472—1529) |url = https://www.iep.utm.edu/wangyang/ |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy|access-date=9 December 2013|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109100108/http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |archive-date=9 November 2013}}</ref> ពួកអ្នកប្រាជ្ញទាំងនោះបានក្លាយជាកម្លាំងចលករគាំទ្រនូវចលនាពហិការពន្ធក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្មនិងពាណិជ្ជកម្មចិន។ កត្តានេះបូករួមជាមួយគ្រោះទុរ្ភិក្ស និងព្រមទាំងការចំណាយធនធានលើវិស័យការពារជាតិពី[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើកូរ៉េ (១៥៩២–១៥៩៨)|ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន]]ផង និង[[ការវាយដណ្តើមមិងដោយឈីង|ការលុកលុយរបស់ពួកម៉ាន់ជូ]]ផងបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុជាតិចុះខ្សោយយ៉ាងដំណំ។<ref>{{cite book |url=http://www.docin.com/p-378667223.html |script-title=zh:论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |website=docin.com |date=8 April 2012 |access-date=2 September 2015 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៤៤ រាជធានីប៉េកាំងត្រូវបានវាយត្រួតត្រាដោយកម្លាំងបះបោរជាច្រើនក្រុមដែលដឹកនាំដោយកសិករម្នាក់ឈ្មោះ[[លី ស៊ីឆេង]]។ ព្រះចៅអធិរាជមិងចុងក្រោយព្រះនាម[[ឆុងជិន]]បានធ្វើអត្តឃាតខ្លួននៅពេលដែលរាជធានីប៉េកាំងកំពុងដួលរលំ។ [[រាជវង្សឈីង]]របស់ជនជាតិម៉ាន់ជូបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយឧត្តមសេនីយ៍មិងម្នាក់រួចវាយដណ្តើមទីក្រុងប៉េកាំងមកវិញ និងផ្តួររំលំ[[រាជវង្សឈុន]]របស់លី។ ក្រោយដណ្តើមបានសម្រេច ទីក្រុងប៉េកាំងក៏ក្លាយជារាជធានីថ្មីរបស់រាជវង្សឈីង។ ==== រាជវង្សឈីង ==== [[File:Qing Empire circa 1820 EN.svg|ដំណើរត្រួតត្រារបស់ឈីងលើរាជវង្សមិង|thumb|upright=1.1]] [[រាជវង្សឈីង]]ដែលមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៦៤៤ ដល់ឆ្នាំ១៩១២ គឺជារាជវង្សចុងក្រោយបង្អស់នៃប្រទេសចិន។ ការវាយដណ្តើមអំណាចរវាងមិង និងឈីងបានបណ្តាលឱ្យបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៥ លាននាក់ហើយធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចជាតិទាំងមូលធ្លាក់ចុះជាលំដាប់។<ref>John M. Roberts (1997). ''[https://books.google.com/books?id=3QZXvUhGwhAC A Short History of the World]''. Oxford University Press. p. 272. {{ISBN|0-19-511504-X}}.</ref> បន្ទាប់ពីត្រួតត្រាទឹកដីស្នូលរបស់មិងរួចហើយ ពួកឈីងនូវតែបន្តយុទ្ធនាការត្រួតត្រាទឹកដីផ្សេងៗដូចជា៖ ម៉ុងហ្គោលី ទីបេ និងស៊ីនជាំង។<ref>The Cambridge History of China: Volume 10, Part 1, by John K. Fairbank, p37</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ចំនួនប្រជាជនចិនបានបន្តកើនឡើងជាលំដាប់ ខណៈប្រវិត្តវិទូបានកត់សម្គាល់ថា ចំនួនប្រជាជនចិននៅមុនសម័យសាធារណរដ្ឋបានឆ្លងកាត់នូវសន្ទុះកើនឡើងធំៗចំនួនពីរលើក ដែលលើកទីមួយគឺស្ថិតក្នុងសម័យ[[សុងខាងជើង]] (៩៦០–១១២៧) និងលើកទីពីរគឺស្ថិតក្នុងសម័យរាជវង្សឈីងនេះ (ប្រ. ១៧០០–១៨៣០)។<ref>{{cite book | first = Kent | last = Deng | title = China's Population Expansion and Its Causes during the Qing Period, 1644–1911 | year = 2015 | pages = 1 | url = https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | accessdate = April 7, 2024 | archive-date = 2024-03-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240309224404/https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf | url-status = live }}</ref> នៅយុគ[[សម័យឈីងកំពូល]] ប្រទេសចិនបានក្លាយខ្លួនជាប្រទេសដែលមានពាណិជ្ជកម្មរីកចម្រើនជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក ហើយមកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី១៨ ប្រជាជាតិចិនបានឆ្លងកាត់បដិវត្តន៍ពាណិជ្ជកម្មលើកទីពីរ។<ref>{{cite book |last = Rowe |first = William |title = China's Last Empire – The Great Qing | year = 2010 | publisher = Harvard University Press | url=https://books.google.com/books?id=KN7Awmzx2PAC | page=123| isbn = 9780674054554}}</ref> ដើម្បីឱ្យរបបខ្លួននៅគង់វង្សយូរអង្វែង ថ្នាក់ដឹកនាំនៃរាជវង្សឈីងបានប្រកាសនូវគោលនយោបាយមួយចំនួនដូចជា ការគាំទ្រវិស័យកសិកម្ម និងរឹតបន្តឹងវិស័យពាណិជ្ជកម្ម (បិទលែងឱ្យឈ្មួញធ្វើពាណិជ្ជកម្មតាមផ្លូវសមុទ្រ) និងថែមទាំងបង្រៀនមនោគមវិជ្ជារបស់ខ្លួនទៅកាន់ប្រជាជនគ្រប់វណ្ណៈថ្នាក់។ ដោយសារតែគោលនយោបាយរឹតត្បឹតខាងលើទើបធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធសង្គម និងបច្ចេកវិទ្យារបស់ចិនរងការជាប់គាំងលែងទៅមុខទៀត។<ref>{{cite book |script-title=zh:中国通史·明清史 |year=2010|publisher=九州出版社|pages=104–112|isbn=978-7-5108-0062-7}}</ref><ref>{{cite book |script-title=zh:中华通史·第十卷 |year=1996 |publisher=花城出版社|page=71 |isbn=978-7-5360-2320-8 }}</ref> === ការដួលរលំនៃរាជវង្សឈីង === នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ឈីងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុង[[សង្គ្រាមអាភៀន]]ជាមួយអង់គ្លេស និង[[បារាំង]]ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យចិនបង់ប្រាក់សំណងយ៉ាងច្រើនលើសលប់ បើកកំពង់ផែពាណិជ្ជកម្ម អនុញ្ញាតឱ្យមានដីបរទេសនៅក្នុងស្រុក និងប្រគល់ទីក្រុង[[ហុងកុង]]ទៅឱ្យអង់គ្លេស<ref>{{Cite book |last1=Embree |first1=Ainslie |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |title=Asia in Western and World History: A Guide for Teaching |last2=Gluck |first2=Carol |publisher=M.E. Sharpe |year=1997 |isbn=1-56324-265-6 |page=597 |author-link=Ainslie Embree |author-link2=Carol Gluck |url-access=limited}}</ref> ក្រោម[[សន្ធិសញ្ញាទីក្រុងណានជីង]]ឆ្នាំ១៨៤២ ដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាជា "[[សន្ធិសញ្ញាវិសមភាព]]" ដំបូងគេបង្អស់។ លើសពីនេះទៅទៀត ឈីងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី១|សង្គ្រាមជាមួយជប៉ុន]] និងជាលទ្ធផលបានបង្កឱ្យចិនបាត់បង់ឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅ[[ឧបទ្វីបកូរ៉េ]] ហើយត្រូវកាត់កោះតៃវ៉ាន់ទៅឱ្យ[[ចក្រភពជប៉ុន|ជប៉ុន]]គ្រប់គ្រង។<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War|title=Sino-Japanese War (1894–95)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 November 2012}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនបានជួបនូវវិបត្តិផ្ទៃក្នុងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនរាប់សិបលាននាក់បានបាត់បង់ជីវិត ពិសេសនៅក្នុង[[ឧទ្ទាមកម្មបទុមស]] [[ឧទ្ទាមកម្មថៃភីង]] (ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ ដល់ ១៨៦០) និង[[ការបះបោរថុងជី]] (១៨៦២–១៨៧៧) នៅភាគពាយ័ព្យប្រទេស។<ref name="Lee2004">{{cite book|author=李恩涵|title=近代中國外交史事新研| url=https://books.google.com/books?id=cA8OBkr-JmMC&pg=PA78| year=2004|publisher=臺灣商務印書館| isbn=978-957-05-1891-7| page=78}}</ref> [[ចលនាពង្រឹងជាតិ]]របស់រាជរដ្ឋាភិបាលឈីងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ ត្រូវបានបង្អាក់ដោយជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងបរាជ័យខាងយោធាជាច្រើននៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ និងឆ្នាំ១៨៩០។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ប្រជាជនចិនជាច្រើនបាននាំគ្នាភៀសខ្លួនចេញក្រៅប្រទេស។ ដោយហេតុនេះទើបបានជាសង្គមចិនធ្លាក់ចុះខ្សោយដោយពិបាកនឹងងើបឡើងវិញ និងមិនតែប៉ុណ្ណោះ គ្រោះមហន្តរាយដូចជា[[គ្រោះទុរ្ភិក្សចិនភាគខាងជើងឆ្នាំ១៨៧៦–១៨៧៩]] បានសម្លាប់មនុស្សពី ៩ ទៅ ១៣ លាននាក់បន្ថែម។<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |title=Dimensions of need – People and populations at risk |year=1995 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030150743/https://www.fao.org/3/U8480E/U8480E05.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨ ព្រះចៅ[[ក្វាងស៊ូ]]បានរៀបចំផែនការកំណែទម្រង់ ដើម្បីបង្កើតរបប[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ប៉ុន្តែផែនការព្រះអង្គត្រូវបានរារាំងដោយអធិរាជិនី[[ស៊ីស៊ី]]។ អំណាចរបស់រាជវង្សឈីងលើប្រទេសចិនបានរបូតម្តងបន្តិចៗ ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៩ នៅពេល[[ឧទ្ទាមកម្មអ្នកវាយបុក]]ប្រឆាំងនឹងបរទេសបានផ្ទុះឡើង។ ដោយស្ថានការណ៍កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ព្រះអធិរាជិនីស៊ីស៊ីបានបញ្ជាឱ្យដំណើរការនូវកំណែទម្រង់របស់ទ្រង់ផ្ទាល់ដែលគេស្គាល់ថា [[កំណែទម្រង់ចុងសម័យឈីង]] ប៉ុន្តែវាមិនបានបំពេញចិត្តប្រជាជនចិននោះទេ។ [[បដិវត្តន៍ស៊ីនហៃ]]នៃឆ្នាំ១៩១១–១៩១២ បានផ្តួលរាជវង្សឈីង ហើយជំនួសមកវិញនូវ[[សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)|របបសាធារណរដ្ឋថ្មី]]។<ref name="xb1">{{cite book|author=Li, Xiaobing|year=2007|title=A History of the Modern Chinese Army|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-2438-4|pages= 13, 26–27}}</ref> ព្រះចៅអធិរាជចិនចុងក្រោយបង្អស់ព្រះនាម[[ភូយី]]បានសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១២។<ref name=abdicate>{{cite web|date=4 June 2013|title=The abdication decree of Emperor Puyi (1912)|url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|access-date=April 8, 2024|website=Chinese Revolution|archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410202346/https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/|url-status=live}}</ref> ===សាធារណរដ្ឋចិន និងសង្គ្រាមលោកលើកទី២=== {{Main|សាធារណរដ្ឋចិន (១៩១២–១៩៤៩)}} នៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ១៩១២ សាធារណរដ្ឋចិនត្រូវបានប្រកាសបង្កើតឡើងដោយមានលោក[[ស៊ុន យ៉ាតសេន]] (ប្រធានបក្សជាតិនិយម"គួមីនតាង") ជាប្រធានាធិបតីបណ្តោះអាសន្ន។<ref>Eileen Tamura (1997). ''China: Understanding Its Past.'' Volume 1. University of Hawaii Press. {{ISBN|0-8248-1923-3}}. p.146.</ref> តែមិនយូរប៉ុន្មាននៅខែមីនានៃឆ្នាំដដែរ តំណែងប្រធានាធិបតីនោះក៏ត្រូវប្រគល់មកឱ្យលោក[[យ័ន ស៊ីខាយ]]ដែលជាអតីតឧត្តមសេនីយ៍នៅក្នុងរបបរាជវង្សឈីង ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៥ លោកក៏បានប្រកាសខ្លួនជា[[ចក្រភពចិន (១៩១៥–១៩១៦)|ព្រះចៅអធិរាជចិនថ្មី]]។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយត្រូវប្រឈមនឹងការមិនពេញចិត្តពីសំណាក់ប្រជាជនចិន និងព្រមទាំង[[កងទ័ពប៉ីយ៉ាង]]របស់លោក ដូច្នេះគាត់ក៏បានបង្ខំដាក់រាជ្យ និងស្ដាររបបសាធារណរដ្ឋចិនឡើងវិញ។<ref>[[Stephen G. Haw|Stephen Haw]], (2006). Beijing: A Concise History. Taylor & Francis, {{ISBN|0-415-39906-8}}. p.143.</ref> ក្រោយពីមរណភាពរបស់លោកស៊ីខាយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៦ នយោបាយប្រទេសចិនក៏ត្រូវដួលរលំបែកបាក់ភ្លាមៗ។ រដ្ឋាភិបាលមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉េកាំងដែលត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ តាមការពិតមិនមានឥទ្ធិពលអំណាចអ្វីឡើយ ដោយសារអំណាចនីមួយៗត្រូវបានធ្លាក់ទៅក្រោមដៃពួកស្តេចត្រាញ់ដែលត្រួតត្រានៅតាមតំបន់ខេត្តនីមួយៗនៃប្រទេសចិន។<ref>Bruce Elleman (2001). ''Modern Chinese Warfare''. Routledge. {{ISBN|0-415-21474-2}}. p.149.</ref><ref>Graham Hutchings (2003). ''Modern China: A Guide to a Century of Change''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-01240-2}}. p.459.</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ ប្រទេសចិនបានប្រកាសចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដែលជាហេតុបង្កកើតការបះបោរធំៗប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាល ([[ចលនាទីបួនខែឧសភា]])។<ref>{{cite web|author=Ankit Panda|url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|title=The Legacy of China's May Fourth Movement|work=The Diplomat|date=2015-05-05|access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222173851/https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/|url-status=live}}</ref> [[File:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|លោក[[ម៉ៅ សេទុង]] និង[[ឈៀង កៃសេក]]កំពុងជល់កែវប្រារព្ធជ័យជម្នះរបស់ប្រជាជាតិចិននៅក្រោយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។]] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ គណបក្សគួមីនតាងដែលដឹកនាំដោយលោក[[ឈៀង កៃសេក]]បានបង្រួបបង្រួមប្រទេសជាតិឡើងវិញតាមរយៈយុទ្ធនាការយោធា និងវិធីសាស្ត្រនយោបាយម្យ៉ាងដែលគេស្គាល់ថា [[បេសនកម្មភាគខាងជើង]]។ បក្សគួមីនតាងបានផ្លាស់រដ្ឋធានីមកតាំងនៅ[[ណានជីង]] ហើយបានអនុវត្តគោលនយោបាយថ្មីហៅថា"នយោបាយអាណាព្យាបាល"ក្នុងគោលបំណងវិវត្តនយោបាយប្រទេសចិនតាមកម្មវិធីរបស់លោកយ៉ាតសេនដើម្បីឱ្យចិនក្លាយជាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យដ៏ទំនើបមួយ។<ref>Hung-Mao Tien (1972). ''Government and Politics in Kuomintang China, 1927–1937 (Volume 53)''. Stanford University Press. {{ISBN|0-8047-0812-6}}. pp.&nbsp;60–72.</ref><ref>[[Suisheng Zhao]] (2000). ''China and Democracy: Reconsidering the Prospects for a Democratic China''. Routledge. {{ISBN|0-415-92694-7}}. p.43.</ref> គួមីនតាងបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]]មួយរយៈពេលខ្លីខណៈពេលកំពុងអនុវត្តបេសនកម្មភាគខាងជើង។ តែមិនយូរប៉ុន្មានពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ សម្ព័ន្ធភាពរវាងបក្សទាំងពីរក៏បានបែកបាក់ បន្ទាប់ពីឈៀងបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនទៅបង្ក្រាបចលនាកុម្មុយនីស្តចិន និងអ្នកពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយពិសេសនៅទីក្រុងសៀងហៃ បង្កផ្ទុះចេញ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិលចិន]]ឡើង។<ref>David Ernest Apter, Tony Saich (1994). ''Revolutionary Discourse in Mao's Republic''. Harvard University Press. {{ISBN|0-674-76780-2}}. p.198.</ref> បក្សកុម្មុយនីស្តបានប្រកាសតំបន់ដែលខ្លួនគ្រប់គ្រងថាជា [[សាធារណរដ្ឋចិនសូវៀត]] (គេនិយមហៅ "ជាំងស៊ីសូវៀត") នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣១ នៅក្រុង[[រ៉ូយជីន]] ខេត្ត[[ជាំងស៊ី]]។ ជាំងស៊ីសូវៀតត្រូវបានកងទ័ពគួមីនតាងវាយកម្ចាត់ចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣៤ ដែលបង្ខំឱ្យបក្សកុម្មុយនីស្តផ្តួចផ្តើម[[ចលនាចល័តទ័ពវែង]] ដោយត្រូវផ្លាស់ប្តូរទីតាំងមូលដ្ឋានទៅក្រុង[[យ៉ានអាន]] ក្នុងខេត្ត[[ស្សានស៊ី]]រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៩ នៅពេលសង្គ្រាមស៊ីវិលបានបញ្ចប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ ជប៉ុនបាន[[ការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុនលើម៉ាន់ជូរី|ចូលឈ្លានពាន និងត្រួតត្រា]]តំបន់[[ម៉ាន់ជូរី]]។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៣៧ ជប៉ុនបានចាប់ផ្តើមឈ្លានពានទឹកដីផ្សេងៗទៀតនៃប្រទេសចិន បង្កបង្កើតជា[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទី២]] (១៩៣៧–១៩៤៥)។ សង្គ្រាមមួយនេះបានបង្ខំឱ្យបក្សពួកនយោបាយទាំងពីរគូចងសម្ព័ន្ធភាពនឹងគ្នាម្តងទៀត។ នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពឈ្លានពានជប៉ុនបានប្រព្រឹត្តិអំពើកំណាចឃោរឃៅដែលមិនអាចប្រៀបបានមកលើជនស៊ីវិលចិន ហើយជាលទ្ធផល ជនជាតិចិនប្រមាណ ២០ លាននាក់ត្រូវបានស្លាប់នៅក្នុងដៃកងទាហានជប៉ុន។<ref>[https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml "Nuclear Power: The End of the War Against Japan"]. BBC&nbsp;— History. Retrieved 14 July 2013.</ref> ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុង[[ការសម្លាប់រង្គាលណានជីង]] ដែលប្រជាជនចិនប្រមាណពី ៤០,០០០ ទៅ ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបានទាហានជប៉ុនចាប់សម្លាប់យ៉ាងឆៅដៃ។<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html "Judgement: International Military Tribunal for the Far East"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |date=2018-08-04 }}. ''Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities).'' November 1948. Retrieved 8 April 2024.</ref> ប្រទេសចិន រួមជាមួយចក្រភពអង់គ្លេស សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហភាពសូវៀតត្រូវបាន[[សេចក្តីប្រកាសដោយសហប្រជាជាតិ]]ចាត់ទុកថាជា "[[បងធំទាំងបួន]]" នៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២។<ref>{{cite book|title=Yearbook of the United Nations 1946–1947|date=1947|publisher=United Nations|location=Lake Success, NY|oclc=243471225|page=3|chapter-url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38|access-date=25 April 2015|chapter=The Moscow Declaration on general security}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/sections/history-united-nations-charter/1942-declaration-united-nations/|title=Declaration by United Nations|publisher=United Nations|access-date=20 June 2015}}</ref> រួមជាមួយនឹងមហាអំណាចបីផ្សេងទៀត ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|សម្ព័ន្ធមិត្តធំៗទាំងបួននៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។<ref>Hoopes, Townsend, and Douglas Brinkley. ''FDR and the Creation of the U.N.'' (Yale University Press, 1997)</ref><ref>{{cite book|first=John Lewis|last=Gaddis|title=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947|url=https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd|url-access=registration|year=1972|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-12239-9|pages=[https://archive.org/details/unitedstatesorig0000gadd/page/24 24]–25}}</ref> ក្រោយពីជប៉ុនទម្លាក់អាវុធទទួលចុះចាញ់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ទឹកដីដើមរបស់ចិនដែលធ្លាប់កាន់កាប់ដោយជប៉ុនទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញ។<ref name=":1">{{cite book|title=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China|chapter=The Constitutional Conundrum and the Need for Reform|year=1991|publisher=M.E. Sharpe|page=3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |first=Hung-mao |last=Tien |editor-first= Harvey |editor-last=Feldman|isbn=978-0-87332-880-7}}</ref> === សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិត === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៤៩–១៩៧៦)}} [[File:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|[[សេចក្ដីប្រកាសនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ពិធីស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅម៉ោង ៣ រសៀលនៅថ្ងៃទី ១ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៤៩។ រូបភាពខាងលើបានបង្ហាញពីប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តលោកម៉ៅ សេទុងឈរប្រកាសស្ថាបនកម្មនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិននៅ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{Cite web |last=李丹青 |title=What's behind the founding ceremony of the PRC? |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |access-date=2024-04-08 |website=www.chinadaily.com.cn |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218080210/https://www.chinadaily.com.cn/a/201909/30/WS5d9d4f5aa310cf3e3556f681.html |url-status=live }}</ref>]] ប្រទេសចិនបានលេចឡើងក្លាយជាអ្នកឈ្នះនៅក្នុងសង្គ្រាមមែន ប៉ុន្តែសង្គម និងហិរញ្ញវត្ថុជាតិបានធ្លាក់ក្រោមស្ថានភាពហែកហួរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ។ ការមិនទុកចិត្តគ្នាជាបន្តបន្ទាប់រវាងគួមីនតាង និងបក្សកុម្មុយនីស្តបាននាំឱ្យផ្ទុះឡើងនូវ[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងចិន|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]សារជាថ្មី។ ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ ប៉ុន្តែដោយសារតែភាពចលាចលនៃសង្គ្រាម បទប្បញ្ញត្តិជាច្រើននៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសាធារណរដ្ឋចិនមិនដែលត្រូវបានអនុវត្តនៅលើទឹកដីចិនដីគោកនោះទេ។<ref name=":1" /> នៅចុងបញ្ចប់ បក្សកុម្មុយនីស្តបានកាន់កាប់ចិនដីគោកស្ទើរទាំងអស់ ខណៈរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋចិនបានដកថយទៅកោះតៃវ៉ាន់។ នៅថ្ងៃទី១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៤៩ ប្រធានបក្សកុម្មុយនីស្តចិន លោក[[ម៉ៅ សេទុង]]បានប្រកាសបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនឡើងនៅមុខ[[ទីលានធានអានមិន]]។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk/index.html |work=CNN |title=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |author1=Ben Westcott |author2=Lily Lee |date=30 September 2019}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ កងទ័ពរំដោះប្រជាជនចិនបានដណ្តើមកាន់កាប់កោះ[[ហៃណាន]]ពីសាធារណរដ្ឋចិន<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880|title=Red Capture of Hainan Island|newspaper=The Tuscaloosa News|date=9 May 1950|access-date=20 July 2013}}</ref> និងកាត់តំបន់ទីបេជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |title=The Tibetans |publisher=University of Southern California |access-date=20 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |archive-date=16 October 2013 |archivedate=16 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf }}</ref> កងកម្លាំងគួមីនតាងដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានបាននាំគ្នាបន្តធ្វើ[[កុបកម្មឥស្លាមគួមីនតាង|កុបកម្មតូចៗនៅឯភាគខាងលិចប្រទេសចិន]]អស់ពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZNCghCIbyVAC&q=C.I.A%20%20Ma%20bufang&pg=PA169|title=The Sino-American alliance: Nationalist China and American Cold War strategy in Asia|author=John W. Garver|year=1997|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0025-7|page=169|access-date=20 July 2013}}</ref> របបកុម្មុយនីស្តថ្មីនេះបានទទួលប្រជាប្រិយភាពខ្លាំងពីសំណាក់ប្រជាកសិករចិនតាមរយៈ[[កំណែទម្រង់ដីធ្លី]] ដែលក្នុងនោះ [[កំណែទម្រង់ដីធ្លីចិន|ម្ចាស់ដីធ្លីស្រែចម្ការពីមួយលានទៅពីរលាននាក់ត្រូវរដ្ឋាភិបាលចាប់យកទៅសម្លាប់ចោល]]។<ref>Busky, Donald F. (2002). ''[https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC Communism in History and Theory]''. Greenwood Publishing Group. p.11.</ref> ដំបូងឡើយ ចិនបានចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយសហភាពសូវៀត ប៉ុន្តែទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសកុម្មុយនីស្តទាំងពីរបានចាប់ផ្តើមកើតមានភាពតានតឹង ដែលនាំឱ្យចិនផ្តួចផ្តើមបង្កើតប្រព័ន្ធឧស្សាហកម្មឯករាជ្យ និងផលិត[[ចិន និងអាវុធប្រល័យលោក|អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្ទាល់ខ្លួន។<ref>{{cite web|title= A Country Study: China |url=https://www.loc.gov/item/87600493/|website=www.loc.gov|access-date=3 October 2017}}</ref> ជាមួយគ្នានេះដែរ ចំនួនប្រជាជនចិនបានកើនឡើងពី ៥៥០ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ រហូតទៅដល់ ៩០០ លាននាក់នៅឆ្នាំ១៩៧៤។<ref>{{Cite book|author=Madelyn Holmes |url=https://books.google.com/books?id=lJK-GRriJAoC |title=Students and teachers of the new China: thirteen interviews |publisher=McFarland |access-date=7 November 2011 | year=2008 |page=185 |isbn= 978-0-7864-3288-2}}</ref> ទោះជាស្ថិតិកំណើនប្រជាជនកើនឡើងយ៉ាងខ្ពស់ក្ដី តែគួរកត់សម្គាល់ថា ផែនការ[[មហាលោតផ្លោះ]]នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៦១ បានសម្លាប់ប្រជាជនចិនប្រមាណពី [[គ្រោះមហាទុរ្ភិក្សចិន|១៥ ទៅ ៣៥ លាននាក់]] ដោយភាគច្រើនបណ្តាលមកពីការស្រេកឃ្លាន។<ref name="nyt">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207|title=Unnatural Disaster|last=Mirsky|first=Jonathan|date=9 December 2012|newspaper=The New York Times|access-date=7 December 2012}}</ref><ref>Holmes, Leslie. ''Communism: A Very Short Introduction'' ([[Oxford University Press]] 2009). {{ISBN|978-0-19-955154-5}}. p. 32 "Most estimates of the number of Chinese dead are in the range of 15 to 30 million."</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ចិនបានធ្វើតេស្តបំផ្ទុះគ្រាប់បែកបរមាណូដំបូងរបស់ខ្លួនដោយជោគជ័យ។<ref>{{Cite web |title=1964: China's first atomic bomb explodes |website=china.org.cn |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |access-date=2024-04-08 |archive-date=2023-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322065350/http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ម៉ៅ សេទុង និងគ្នីគ្នាគាត់បានប្រកាសដំណើរការនៃ[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]] ដែលបង្កឱ្យមានការរើសអើងនៅក្នុងវិស័យនយោបាយ និងភាពវឹកវរក្នុងសង្គមដោយបានអូសបន្លាយរហូតដល់ថ្ងៃមរណៈរបស់ម៉ៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។ ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៩ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនសម្រាប់អាសនៈតំណាងប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងបានក្លាយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ។<ref>Michael Y.M. Kao. "Taiwan's and Beijing's Campaigns for Unification" in Harvey Feldman and Michael Y. M. Kao (eds., 1988): ''Taiwan in a Time of Transition''. New York: Paragon House. p.188.</ref> === កំណែទម្រង់ និងប្រវត្តិសហសម័យ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០២–បច្ចុប្បន្ន)}} [[File:Události na náměstí Tian an men, Čína 1989, foto Jiří Tondl.jpg|thumb|[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិន]]ត្រូវបានបង្ក្រាបដោយកងយោធាចិន]] បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ម៉ៅសេទុង អ្នកនយោបាយចិនចំនួនបួនរូបដែលមានរហស្សនាមថា[[ក្រុមមនុស្សទាំងបួន]]ដែលជាអ្នកនៅពីក្រោយគោលនយោបាយបដិវត្តន៍វប្បធម៌ត្រូវបានលោក[[ហ័រ គួហ្វុង]]បញ្ជាឱ្យគេចាប់ខ្លួន។ [[អ្នកជើងចាស់ទាំងប្រាំបី|អ្នកនយោបាយចិនជើងចាស់]]ឈ្មោះ[[តេង សៀវពីង]]បានឡើងកាន់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានចេញអនុវត្ត[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗ]]ជាច្រើន។ រដ្ឋាភិបាលបានចាប់ផ្តើមបន្ធូរបន្ធយការគ្រប់គ្រងលើជីវិតប្រជាពលរដ្ឋខ្លួន ដោយលុបបំបាត់ចោលនូវវប្បធម៌សមូហភាព និងធ្វើឯកជនភាវូបនីយកម្មដីស្រែ​ចម្ការ។<ref name="Hamrin-1995">{{Cite book |last1=Hamrin |first1=Carol Lee |url=https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32 |title=Decision-making in Deng's China: Perspectives from Insiders |last2=Zhao |first2=Suisheng |date=1995-01-15 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-3694-2 |access-date=2024-04-08 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161407/https://books.google.com/books?id=MySp8yumuJ4C&q=boluan+fanzheng&pg=PA32#v=snippet&q=boluan%20fanzheng&f=false |url-status=live }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អាជ្ញាធរបានផ្ដោតសំខាន់ទៅលើពាណិជ្ជកម្មបរទេស និងបង្កើត[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចពិសេសឡើង]] ខណៈដែលសហគ្រាសគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋដែលគ្មានប្រសិទ្ធភាពត្រូវបានរៀបចំធ្វើកំណែទម្រង់ឡើងវិញ។ ទាំងនេះគឺជាសញ្ញាសម្គាល់នៃការផ្លាស់ប្តូរសេដ្ឋកិច្ចរបស់ចិនពីប្រទេស[[ផែនការសេដ្ឋកិច្ច]]ទៅជាប្រទេសដែលប្រកាន់សេដ្ឋកិច្ចចម្រុះនិង[[សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារសង្គមនិយម|ទីផ្សារសេរី]]។<ref name="Ref_e">Hart-Landsberg, Martin; and Burkett, Paul. [http://www.monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm "China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |date=2009-01-05 }}. Monthly Review. Retrieved 30 October 2008.</ref> ចិនបានអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ននៅថ្ងៃទី៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨២។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៩ [[បាតុកម្មទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មផ្ដើមឡើងដោយនិស្សិតចិន]]បានផ្ទុះឡើងនៅ[[ទីលានធានអានមិន]] ហើយបានរីករាលដាលទៅទូទាំងផ្ទៃប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|title=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy|last=Harding|first=Harry|date=December 1990|website=National Bureau of Asian Research|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73|archive-date=4 April 2014|access-date=28 November 2013|archivedate=4 មេសា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73}}</ref> នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិននាពេលនោះគឺលោក[[ចាវ ហ្សឺយ៉ាង]]ដែលមានទស្សនៈអាណិតអាសូរនឹងនិស្សិតបាតុករ ត្រូវបានអំណាចថ្នាក់លើឃាត់ខ្លួនឃុំឃាំងក្នុងគេហដ្ឋាន ហើយត្រូវដកតំណែងរួចប្រគល់ទៅឱ្យលោក[[ជាំង ហ្សឺមីន]]។ ជាំងបានបន្តការងារកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់រដ្ឋាភិបាលដោយបានបិទសហគ្រាសរដ្ឋជាច្រើនបន្តបន្ទាប់ និងកាត់បន្ថយ "[[ចានបាយដែក]]" (បុគ្គលកាន់មុខតំណែងពេញមួយជីវិត)។<ref name="APs-2022">{{cite news |date=30 November 2022 |title=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |access-date=April 8, 2024 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403160544/https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=13 September 1997 |title=China Gets Down to Business at Party Congress |website=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |url-status=live |access-date=April 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018190108/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-sep-13-mn-31787-story.html |archive-date=18 October 2022}}</ref><ref>{{cite book |last=Vogel |first=Ezra |title=Deng Xiaoping and the Transformation of China |date=2011 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-72586-7 |page=682 |author-link=Ezra Vogel}}</ref> ក្រោមរដ្ឋបាលជាំង សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងខ្ពស់ជាងមុនប្រាំពីរដង។<ref name="APs-2022" /> ទឹកដី[[ហុងកុង]] (អង់គ្លេស) និង[[ម៉ាកាវ]] (ព័រទុយហ្កាល់) ត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យចិនវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ និងឆ្នាំ១៩៩៩ ដោយរដ្ឋាភិបាលចិនបញ្ចូលទីក្រុងពីរនេះជាតំបន់រដ្ឋបាលពិសេសក្រោមគោលការណ៍[[ប្រទេសមួយ ប្រព័ន្ធពីរ]]។ ចិនបានចូលជាសមាជិក[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។<ref name="APs-2022" /> [[File:One-belt-one-road.svg|thumb|[[កិច្ចផ្តួចផ្ដើមខ្សែក្រវ៉ាត់មួយផ្លូវមួយ]] និងគម្រោងផែនការពាក់ព័ន្ធទាំងឡាយ។]] នៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តលើកទី១៦ ក្នុងឆ្នាំ២០០២ លោក[[ហ៊ូ ជីនតាវ]]បានឡើងស្នងតំណែងជាអគ្គលេខាធិការបក្សបន្តពីជាំង។<ref name="APs-2022" /> នៅក្រោមរដ្ឋបាលហ៊ូ ប្រទេសចិនបានបន្តរក្សាអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់របស់ខ្លួនដដែរ ដោយវ៉ាដាច់បណ្ដាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចធំៗដូចជា៖ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង អាល្លឺម៉ង់ និងជប៉ុន និងក្លាយខ្លួនជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចទីពីរនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=Orlik |first=Tom |date=16 November 2012 |title=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |work=The Wall Street Journal |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |accessdate=08 April 2024 |archive-date=2016-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221121820/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |url-status=live }}</ref> ប៉ុន្តែ កំណើនសេដ្ឋកិច្ចទាំងនេះបានជះឥទ្ធិពលអាក្រក់ជាច្រើនដល់ធនធាន និងបរិស្ថានធម្មជាតិនៅក្នុងប្រទេស<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/interactive/2007/08/26/world/asia/20070826_CHINA_GRAPHIC.html|title=China's Environmental Crisis|last1=Carter|first1=Shan|date=26 August 2007|work=The New York Times|access-date=16 May 2012|last2=Cox|first2=Amanda|last3=Burgess|first3=Joe|last4=Aigner|first4=Erin}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm|title=China worried over pace of growth|last=Griffiths|first=Daniel|date=16 April 2004|work=BBC News|access-date=16 April 2006}}</ref> និងបង្កជាវិបត្តិបម្លាស់ទីលំនៅក្នុងស្រុក។<ref name="Ref_k">[https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 ''China: Migrants, Students, Taiwan'']. Migration News. January 2006.</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html|title=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms|last=Cody|first=Edward|date=28 January 2006|work=The Washington Post|access-date=18 January 2020|issn=0190-8286}}</ref> លោក[[ស៊ី ជីនពីង]]បានឡើងស្នងតំណែងជាមេដឹកនាំកំពូលចិនបន្តពីហ៊ូនៅក្នុងសម័យប្រជុំសមាជជាតិនៃបក្សកុម្មុយនីស្តក្នុងឆ្នាំ២០១២។ ភ្លាមៗក្រោយឡើងកាន់អំណាច លោកស៊ីបានចាត់[[យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយក្រោមស៊ី ជីនពីង|យុទ្ធនាការប្រឆាំងអំពើពុករលួយទ្រង់ទ្រាយធំ]]<ref>{{cite news |date=20 March 2018 |title=China's anti-corruption campaign expands with new agency |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |url-status=live |access-date=08 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924060145/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |archive-date=24 September 2019}}</ref> ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ មន្ត្រីចិនជាងពីរលាននាក់ត្រូវបានជាប់ទោសពីបទអំពើពុករលួយ។<ref name="Marquis-2022b">{{Cite book |last1=Marquis |first1=Christopher |title=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |last2=Qiao |first2=Kunyuan |date=2022-11-15 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-26883-6 |pages= |doi=10.2307/j.ctv3006z6k |jstor=j.ctv3006z6k |s2cid=253067190 |author-link=Christopher Marquis}}</ref> នៅក្រោមរដ្ឋបាលស៊ី លោកបានពង្រឹង​ក្ដោបអំណាចយ៉ាងស្អិតរមួតមិនធ្លាប់ឃើញ​ចាប់​តាំង​ពី​ចិនបាន​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើកំណែទម្រង់​សេដ្ឋកិច្ច និង​នយោបាយមក។<ref>{{Cite news |last=Wingfield-Hayes |first=Rupert |date=23 October 2022 |title=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317004249/https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |archive-date=17 March 2023 |access-date=08 April 2024 |work=BBC News }}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រចិន}} [[File:East Asia topographic map.png|thumb|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន]] ប្រទេសចិនមានវិសាលភាពទឹកដីធំទូលាយ និងសម្បូរបែប ដោយរាប់ចាប់ពី[[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]នៅភាគខាងជើង រហូតដល់តំបន់ព្រៃត្រូពិចនៅភាគខាងត្បូង។ បណ្ដុំ[[ជួរភ្នំហិមាល័យ]] [[ការ៉ាកូរ៉ាំ]] [[ប៉ាមារ៍]] និង[[ធានសាន]]នៅប៉ែកខាងលិចបានបំបែកប្រទេសចិនដាច់ចេញពីតំបន់[[អាស៊ីខាងត្បូង]] និង[[អាស៊ីកណ្ដាល|កណ្តាល]]។ ទន្លេពីរសំខាន់ៗគឺ [[ទន្លេយ៉ាងសេ]] និងទន្លេលឿងបានលាតសន្ធឹងឆ្លងប្រទេសចិនពីលិចទៅកើតចេញពីតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]]ហូរឆ្ពោះទៅកាន់តំបន់សមុទ្រភាគខាងកើត។ ប្រទេសចិនមានឆ្នេរសមុទ្រប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ដោយសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅជាប់នឹងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក និងត្រូវបានបន្តបែងចែកទៅជា [[សមុទ្របូហៃ]] [[សមុទ្រលឿង]] [[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និង[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានព្រំដែនតូចមួយជាប់ប្រទេសកាហ្សាក់ស្ថានផងដែរ ដែលតភ្ជាប់ប្រទេសមួយនេះទៅនឹងតំបន់[[ស្តិបអឺរ៉ាស៊ី|វាលស្មៅអឺរ៉ាស៊ី]]។ ទឹកដីប្រទេសចិនស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹងខាងជើងទី [[ខ្សែស្របខាងជើងទី១៨|១៨°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥៤|៥៤°]] និងរយៈបណ្តោយខាងកើតទី [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៧៣|៧៣°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី១៣៥|១៣៥°]]។ ទឹកដីនៃប្រទេសចិនមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នាច្រើនអាស្រ័យទៅតាមតំបន់នីមួយៗ។ នៅភាគខាងកើត តាមបណ្តោយច្រាំងសមុទ្រលឿង និងសមុទ្រចិនខាងកើត គេឃើញមានវាលទំនាប និងប្រជាជនរស់នៅច្រើនកុះករ រីឯនៅខាងតំបន់ខ្ពង់រាបជាយម៉ុងហ្គោលីនៅភាគខាងជើងវិញគឺច្រើនគ្របដណ្ដប់ដោយវាលស្មៅធំទូលាយ។ នៅខាងត្បូងប្រទេសចិនគឺសម្បូរទៅដោយភ្នំ និងជួរភ្នំទាបៗ ខណៈតំបន់មជ្ឈិម-កើតមានដីសណ្តនៃទន្លេធំៗពីរនៅក្នុងប្រទេសគឺ ទន្លេលឿង និងទន្លេយ៉ាងសេ។ ទន្លេសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ទន្លេស៊ី]] [[ទន្លេមេគង្គ]] [[ទន្លេព្រហ្មបុត្រ]] និង[[ទន្លេអាមួរ]]។ នៅឯភាគខាងលិចវិញគឺសម្បូរទៅដោយជួរភ្នំធំៗ ពិសេសគឺជួរភ្នំហិម៉ាល័យ។ តំបន់ខ្ពង់រាបកម្រិតខ្ពស់នៅភាគខាងជើងគឺមានលក្ខណៈស្ងួតខ្លាំងដោយសារតែវាត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយវាលលំហធំៗពីរគឺ [[វាលលំហហ្កូប៊ី]] និង[[វាលលំហតាក្លាម៉ាកាន|តាក្លាម៉ាកាន]]។ ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកគឺ[[ភ្នំអេវឺរេស]] (៨,៨៤៨ ម៉ែត្រ) គឺស្ថិតនៅតាមព្រំដែនចិន-នេប៉ាល់។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|title=Nepal and China agree on Mount Everest's height|date=8 April 2010|work=BBC News|access-date=25 June 2024|archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712190003/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm|url-status=live}}</ref> ចំណុចទាបបំផុតនៅក្នុងប្រទេស និងជាចំណុចទាបបំផុតទីបីលើពិភពលោកផងដែរគឺ បឹងស្ងួតហៅ[[បឹងអៃឌីង]] (−១៥៤ ម) ស្ថិតនៅក្នុង[[កំហូងធូលូហ្វាន់]]។<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|title=Lowest Places on Earth|date=28 February 2015|publisher=National Park Service|access-date=25 June 2024|archive-date=2015-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm|url-status=live}}</ref> === អាកាសធាតុ === {{Main|អាកាសធាតុនៅចិន}} {{Further|មហាកំផែងបៃតង (ចិន)}} អាកាសធាតុនៅចិនជាចម្បងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយខ្យល់[[មូសុង]]សើម និង[[រដូវប្រាំង]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យសីតុណ្ហភាពរវាងរដូវរងា និងរដូវក្តៅមានអត្រាខុសគ្នាច្រើន។ នៅរដូវរងារ ខ្យល់ភាគខាងជើងដែលបក់មកពីតំបន់រយៈទទឹងខ្ពស់មានលក្ខណៈត្រជាក់ និងស្ងួត។ ចំណែកនៅរដូវក្តៅ ខ្យល់ភាគខាងត្បូងបក់ពីតំបន់ឆ្នេរនៅរយៈទទឹងទាបគឺមានលក្ខណៈក្តៅ និងសំណើម។<ref>{{cite book|title=Regional Climate Studies of China|year=2008|publisher=Springer|page=1|url=https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1|isbn=978-3-540-79242-0|access-date=2024-06-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160123/https://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> បញ្ហាបរិស្ថានដ៏សំខាន់មួយនៅប្រទេសចិនគឺការរីករាលដាលនៃវាលលំហនៅក្នុងប្រទេស ពិសេសគឺ[[វាលលំហហ្កូប៊ី]]។<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|title=Fighting Desertification|last=Waghorn|first=Terry|date=7 March 2011|newspaper=Forbes|access-date=26 June 2024|archive-date=2017-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729115736/https://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm|title=Beijing hit by eighth sandstorm|date=17 April 2006|work=BBC News|access-date=26 June 2024|archive-date=2009-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101023529/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4915690.stm|url-status=live}}</ref> ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការទប់ស្កាត់បាតុភូតនេះ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបញ្ជាឱ្យដាំកូនឈើនៅជាយព្រំប្រទល់នៃវាលលំហនោះ ចាប់ផ្ដើមពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០។ តែទោះជាយ៉ាងណា ភាពរាំងស្ងួត និងការអនុវត្តកសិកម្មមិនល្អបានបណ្តាលឱ្យមាន[[ព្យុះធូលីអាស៊ី|ព្យុះធូលី]]វាយប្រហារភាគខាងជើងប្រទេសចិនរៀងរាល់និទាឃរដូវ និងបន្តរីករាលដាលដល់ផ្នែកផ្សេងទៀតនៃតំបន់អាស៊ីបូព៌ា រួមទាំងប្រទេសជប៉ុន និងកូរ៉េផងដែរ។ ស្ថិតិផ្លូវការរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនអំពីផលិតភាពកសិកម្មក្នុងប្រទេសខ្លួនគឺមិនអាចទុកចិត្តបានឡើយ ដោយសារតែការបំផ្លើសនៃផលិតកម្មដោយរដ្ឋាភិបាលកម្រិតមូលដ្ឋាន។<ref>Chow, Gregory (2006) Are Chinese Official Statistics Reliable? CESifo Economic Studies 52. 396–414. 10.1093/cesifo/ifl003.</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Liu G, Wang X, Baiocchi G, Casazza M, Meng F, Cai Y, Hao Y, Wu F, Yang Z |date=October 2020 |title=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=117|issue=41|pages=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117|pmc=7568317|pmid=32978301 |bibcode=2020PNAS..11725434L |doi-access=free}}</ref> ប្រទេសចិនភាគច្រើនមានអាកាសធាតុសមរម្យសម្រាប់វិស័យកសិកម្ម ដែលនាំឱ្យខ្លួនអាចផលិតដំណាំជាច្រើនក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំដូចជា៖ អង្ករ ស្រូវសាលី ប៉េងប៉ោះ ត្រប់វែង ទំពាំងបាយជូ ឪឡឹក ស្ពៃ និងដំណាំជាច្រើនប្រភេទទៀត។<ref>{{cite web|title=Countries by commodity|website=[[FAOSTAT]]|url=http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|access-date=30 June 2024|archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629173611/http://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ វាលស្មៅ និងតិណភូមិអចិន្រ្តៃយ៍ប្រមាណ ១២ ភាគរយគឺស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសចិន ក៏ដូចជា ៨% នៃផ្ទៃដីដាំដុះសកលផងដែរ។<ref name=":14">{{Cite book |title=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |place=Rome |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |access-date=2024-06-30 |date=2023 |doi=10.4060/cc8166en |isbn=978-92-5-138262-2 |archive-date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215161116/https://www.fao.org/documents/card/en?details=cc8166en |url-status=live }}</ref> === ជីវៈចម្រុះ === {{Main|ជីវិតសត្វព្រៃនៅចិន}} [[File:Giant Panda Eating.jpg|thumb|[[ខ្លាឃ្មុំផេនដា]] ដែលជាប្រភេទសត្វជិតផុតពូជ និងដោយតំបន់ដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតរបស់ចិន]] ប្រទេសចិនគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[ប្រទេសមហាចម្រុះ]]ចំនួន ១៧ ប្រទេស<ref name="Ref_2009a">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|title=Biodiversity Theme Report|last=Williams|first=Jann|date=10 December 2009|website=Environment.gov.au|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811045957/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html|archive-date=11 August 2011|access-date=30 June 2024}}</ref> ដោយមានទីតាំងស្ថិតលើ[[ពិភពជីវភូមិសាស្ត្រ]]សំខាន់ៗពីរនៅលើពិភពលោក ពោលគឺ [[ប៉ាឡេអាកទិក]] និង[[ឥណ្ឌូម៉ាឡៃស៍]]។ យោងតាមការវាស់វែង ប្រទេសចិនមានសត្វ និងរុក្ខជាតិសរសៃនាំសរុបជាង ៣៤,៦៨៧ ប្រភេទ ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសសម្បូរជីវៈចម្រុះច្រើនបំផុតលំដាប់ទីបីនៅលើពិភពលោក បន្ទាប់ពីប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]] និង[[កូឡុំប៊ី]]។<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm Countries with the Highest Biological Diversity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130326060253/http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm|date=26 March 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 24 April 2013.</ref> ចិនជាភាគីមួយនៃ[[អនុសញ្ញាស្តីពីជីវៈចម្រុះ]]<ref>{{cite web|url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn|title=Country Profiles – China|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024|archive-date=2023-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209085157/https://www.cbd.int/countries/?country=cn|url-status=live}}</ref> ដោយ[[ផែនការសកម្មភាពជីវៈចម្រុះ]]របស់ចិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយអនុសញ្ញានេះកាលពីឆ្នាំ២០១០។<ref>{{cite web |url=http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |title=translation: China Biodiversity Conservation Strategy and Action Plan. Years 2011–2030|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cbd.int/doc/world/cn/cn-nbsap-v2-zh.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|website=Convention on Biological Diversity|access-date=30 June 2024}}</ref> ប្រទេសចិនជាជម្រករបស់ថនិកសត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៥៥១ ប្រភេទ (ជាប្រទេសមានចំនួនសត្វច្រើនបំផុតទីបី)<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns IUCN Initiatives – Mammals – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512150801/http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វស្លាបចំនួន ១,២២១ ប្រភេទ (ទីប្រាំបី)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm Countries with the most bird species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152146/http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm|date=16 February 2013 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វល្មូនចំនួន ៤២៤ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm Countries with the most reptile species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130216152129/http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |date=2013-02-16 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងថលជលិកសត្វចំនួន ៣៣៣ ប្រភេទ (ទីប្រាំពីរ)។<ref>[http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns#diversity IUCN Initiatives – Amphibians – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512145131/http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns|date=12 May 2013 }}. IUCN. Retrieved 1 July 2024. Data does not include species in Taiwan.</ref> សត្វយ៉ាងតិចចំនួន ៨៤០ ប្រភេទកំពុងទទួលការគំរាមកំហែង ងាយរងគ្រោះ ឬជិតផុតពូជក្នុងជម្រកមូលដ្ឋាន ដោយសារតែសកម្មភាពរបស់មនុស្ស ដូចជា ការបំផ្លិចបំផ្លាញទីជម្រក ការបំពុល និងការប្រម៉ាញ់ជាអាហារ រោមសត្វ និង[[ឱសថបុរាណចិន]]ជាដើម។<ref>[http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species Top 20 countries with most endangered species IUCN Red List] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424182826/http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species|date=24 April 2013 }}. 5 March 2010. Retrieved 1 July 2024.</ref> សត្វព្រៃជិតផុតពូជត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយច្បាប់ ហើយបើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០០៥ ប្រទេសចិនមានរមណីយដ្ឋានធម្មជាតិជាង ២,៣៤៩ កន្លែងដែលគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីសរុប ១៤៩.៩៥ លានហិកតា ឬស្មើនឹង ១៥ ភាគរយនៃផ្ទៃដីសរុបរបស់ប្រទេសចិន។<ref>{{cite web |url=http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm|title=Nature Reserves|website=China Internet Information Center |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115063105/http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm |archive-date=15 November 2010|access-date=1 July 2024}}</ref> សត្វព្រៃភាគច្រើនមិនមានវត្តមាននៅក្នុងតំបន់កសិកម្មស្នូលនៃភាគខាងកើត និងកណ្តាលនៃប្រទេសចិននោះឡើយ ដោយជម្រកចម្បងច្រើនស្ថិតនៅតំបន់ភ្នំភាគខាងត្បូង និងខាងលិច។<ref>{{cite journal|last1=Turvey|first1=Samuel|year=2013|title=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence|journal=Quaternary Science Reviews|volume=76|pages=156–166|doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030|bibcode=2013QSRv...76..156T }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Lander|first1=Brian|last2=Brunson|first2=Katherine|year=2018 |title=Wild Mammals of Ancient North China|journal=The Journal of Chinese History|publisher=Cambridge University Press |volume=2|issue=2|pages=291–312|doi=10.1017/jch.2017.45|s2cid=90662935 }}</ref> ប្រទេសចិនមានរុក្ខជាតិសរសៃនាំជាង ៣២,០០០ ប្រភេទ<ref>[http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm Countries with the most vascular plant species] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112001508/http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm|date=12 January 2014 }}. Mongabay.com. 2004 data. Retrieved 1 July 2024.</ref> និងក៏ជាជម្រកនៃប្រភេទព្រៃឈើជាច្រើនផងដែរ។ [[ព្រៃសរលកូល]] ត្រជាក់គ្របដណ្ដប់នៅភាគខាងជើងនៃប្រទេស និងជាជម្រកនៃប្រភេទសត្វដូចជា [[ក្ដាន់យក្ស]] និង[[ខ្លាឃ្មុំខ្មៅអាស៊ី]] និងរួមទាំងសត្វស្លាបជាង ១២០ ប្រភេទទៀត។<ref name="rough guide" /> ផ្ទៃ​ខាង​ក្រោម​នៃ​ព្រៃ​សរលកូល​សំណើម​អាច​មាន​[[ឫស្សី]]​ក្រាស់ៗ។ ព្រៃត្រូពិច ដែលគ្របដណ្តប់លើតំបន់កណ្តាល និងប៉ែកខាងត្បូងនៃប្រទេសចិន គឺជាជម្រកនៃប្រភេទរុក្ខជាតិដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ រួមទាំងប្រភេទសត្វកម្រជាច្រើន។ ព្រៃត្រូពិចនៅ[[ខេត្តយូណាន]] និង[[ហៃណាន]]មានវត្តមានសត្វប្រមាណមួយភាគបួននៃប្រភេទសត្វ និងរុក្ខជាតិទាំងអស់នៅប្រទេសចិន។<ref name="rough guide">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213|title=China|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=978-1-84353-019-0|edition=3|page=1213|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានផ្សិតជាង ១០,០០០ ប្រភេទដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុក។<ref>{{cite book|title=Conservation Biology: Voices from the Tropics|year=2013|publisher=John Wiley & Sons|page=208|url=https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|isbn=978-1-118-67981-4|access-date=2024-07-01 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328155933/https://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208|url-status=live}}</ref> === បរិស្ថាន === {{Main|បរិស្ថាននៅចិន|វិបត្តិបរិស្ថាននៅចិន}} [[File:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb|[[ទំនប់ជ្រលងបី]]នៅក្នុងខេត្តហូប៉ី ដែលជាទំនប់វារីអគ្គិសនីធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។]] នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ បរិស្ថាននៃប្រទេសចិនបានទទួលរងនូវការបំពុលយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលបណ្ដាលដោយដំណើរឧស្សាហូបនីយកម្មដ៏លឿនរហ័សរបស់ចិន។<ref name="Ma2002">{{Cite book |last1=Ma |first1=Xiaoying |url=https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1 |title=Environmental Regulation in China |last2=Ortalano |first2=Leonard |publisher=Rowman & Littlefield |year=2000 |isbn=978-0-8476-9399-3 |pages=1 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160050/https://books.google.com/books?id=eQTbZRWgC74C&pg=PA1#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|title=China acknowledges 'cancer villages'|date=22 February 2013|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321002451/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21545868|url-status=live}}</ref> បទប្បញ្ញត្តិដូចជាច្បាប់ស្តីពីការការពារបរិស្ថានឆ្នាំ១៩៧៩ គឺមិនសូវបានប្រតិបត្តិបានល្អនោះឡើយ ហើយជារឿយៗត្រូវបានគេច្រានចោល ជាថ្នូរនឹងការបន្តអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|title=Riot police and protesters clash over China chemical plant|last=Soekov|first=Kimberley|date=28 October 2012|publisher=BBC News|access-date=3 July 2024|archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410202328/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20114306|url-status=live}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេស​ចិន​មាន​ចំនួន​អ្នក​ស្លាប់ដោយខ្យល់​បំពុល​ច្រើន​ជាង​គេ​ទី​ពីរ​​ ដោយមានចំនួន​អ្នក​ស្លាប់​ប្រមាណ​មួយ​លាន​នាក់ ដោយនៅ​ពី​ក្រោយតែប្រទេស​ឥណ្ឌា​ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{cite web |date=15 February 2016 |title=Is air quality in China a social problem? |url=https://chinapower.csis.org/air-quality/ |access-date=3 July 2024 |website=Center for Strategic and International Studies |publisher=ChinaPower Project |archive-date=2020-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326081416/https://chinapower.csis.org/air-quality/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/|url-status=dead|archive-date=28 September 2016|title=Ambient air pollution: A global assessment of exposure and burden of disease|website=[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]|access-date=3 July 2024|archivedate=28 កញ្ញា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928165031/http://www.who.int/phe/publications/air-pollution-global-assessment/en/}}</ref> ទោះជាប្រទេសចិនបានជាប់ឈ្មោះជាប្រទេសដែលបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនិកច្រើនបំផុតក៏ដោយ<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610|title=Global carbon emissions hit record high in 2012 |last=Chestney|first=Nina|date=10 June 2013|work=Reuters|access-date=3 July 2024|archive-date=19 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131119111939/http://www.reuters.com/article/2013/06/10/us-iea-emissions-idUSBRE95908S20130610 |url-status=live}}</ref> ប៉ុន្តែ CO₂ បញ្ចេញដោយមនុស្សម្នាក់ៗនៅចិនមានត្រឹមតែ ៨ តោនប៉ុណ្ណោះ ដែលជាអត្រាទាបខ្លាំងបើប្រៀបនឹងប្រទេសអភិវឌ្ឍមួយចំនួនដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក (១៦.១) អូស្ត្រាលី (១៦.៨) និងកូរ៉េខាងត្បូង (១៣.៦)។<ref name="UCS-2020">{{cite web|date=August 2020|title=Each Country's Share of CO2 Emissions|url=https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|access-date=3 July 2024|website=Union of Concerned Scientists|archive-date=2019-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015184639/https://www.ucsusa.org/resources/each-countrys-share-co2-emissions|url-status=live}}</ref> ការបំភាយឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ដោយប្រទេសចិនគឺមានបរិមាណខ្ពស់បំផុតក្នុងចំណោមប្រទេសដទៃទៀតនៅលើពិភពលោក។<ref name="UCS-2020" /> ប្រទេសនេះមានបញ្ហាទឹកកខ្វក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយបើយោងទៅតាម[[ក្រសួងបរិស្ថានវិទ្យា និងបរិយាកាស]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២២ បានឱ្យដឹងថា ទឹកប្រមាណ ៨៧.៩% នៃផ្ទៃទឹកជាតិប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវបានចាត់ទុកថាមានលក្ខណៈសមស្របសម្រាប់មនុស្សប្រើប្រាស់។<ref>{{Cite web |date=21 July 2023 |title=2022 State of Ecology & Environment Report Review |url=https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |access-date=3 July 2024 |website=China Water Risk |archive-date=2024-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117010324/https://chinawaterrisk.org/resources/analysis-reviews/2022-state-of-ecology-environment-report-review/ |url-status=live }}</ref> ប្រទេសចិនបានផ្ដោតលើយុទ្ធនាការកាត់បន្ថយការបំពុលបរិស្ថានជាធំ ដែលជាហេតុនាំឱ្យអត្រាបំពុលបរិស្ថានបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងលឿននៅអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០។<ref>{{Cite news |last1=Jayaram |first1=Kripa |last2=Kay |first2=Chris |last3=Murtaugh |first3=Dan |date=14 June 2022 |title=China Reduced Air Pollution in 7 Years as Much as US Did in Three Decades |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |access-date=1 August 2024 |work=Bloomberg News |archive-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107054008/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-14/china-s-clean-air-campaign-is-bringing-down-global-pollution |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០២០ រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រកាសដាក់គោលដៅបរិស្ថានថា កម្រិតនៃការបំភាយឧស្ម័នបំពុលក្នុងប្រទេសរបស់ខ្លួននឹងហក់ឡើងដល់ចំណុចខ្ពស់បំផុតនៅមុនឆ្នាំ២០៣០ ហើយការបំភាយឧស្ម័នកាបូននឹងថយចុះដល់ចំណុចអព្យាក្រឹតនៅត្រឹមឆ្នាំ២០៦០ ដោយស្របទៅតាមផែនការចេញដោយ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាកាសធាតុទីក្រុងប៉ារីស]]។<ref name="CAT-2020">{{cite web |date=23 September 2020 |title=China going carbon neutral before 2060 would lower warming projections by around 0.2 to 0.3 degrees C |url=https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |access-date=1 August 2024 |website=Climate Action Tracker |archive-date=2024-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240211205338/https://climateactiontracker.org/press/china-carbon-neutral-before-2060-would-lower-warming-projections-by-around-2-to-3-tenths-of-a-degree/ |url-status=live }}</ref> បើយោងទៅតាមកម្មវិធីតាមដានសកម្មភាពអាកាសធាតុ (Climate Action Tracker) បានឱ្យដឹងថា ប្រសិនបើផែនការរបស់ចិនអាចសម្រេចបានជោគជ័យមែននោះ វានឹងជួយកាត់បន្ថយកំណើនសីតុណ្ហភាពពិភពលោកប្រមាណត្រឹម ០.២ ទៅ ០.៣ អង្សា ដែលជា "ការកាត់បន្ថយដ៏ធំបំផុតមិនធ្លាប់មានក្រោមការវាស់វែងប៉ាន់ស្មានរបស់អង្គការមួយនេះ"។<ref name="CAT-2020" /> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនគឺជាប្រទេសចូលវិនិយោគឈានមុខគេលើ[[ថាមពលកកើតឡើងវិញ]] និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មលើវាជាមួយនឹងទឹកប្រាក់វិនិយោគចំនួន ៥៤៦ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref name="Schonhardt-2023">{{Cite news |last=Schonhardt |first=Sara |date=30 January 2023 |title=China Invests $546 Billion in Clean Energy, Far Surpassing the U.S. |work=Scientific American |url=https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519125528/https://www.scientificamerican.com/article/china-invests-546-billion-in-clean-energy-far-surpassing-the-u-s/#:~:text=The%20country%20spent%20%24546%20billion,billion%20in%20clean%20energy%20investments. |url-status=live }}</ref> ចិនជាអ្នកផលិតបច្ចេកវិទ្យាថាមពលកកើតឡើងវិញដ៏ធំមួយ និងបានវិនិយោគថវិកាយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងគម្រោងថាមពលកកើតឡើងវិញនៅក្នុងស្រុក។<ref>{{cite news |last=Meng |first=Meng |date=5 January 2017 |title=China to plow $361 billion into renewable fuel by 2020 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |access-date=1 August 2024 |archive-date=2023-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727074912/https://www.reuters.com/article/us-china-energy-renewables/china-to-plow-361-billion-into-renewable-fuel-by-2020-idUSKBN14P06P |url-status=live }}</ref><ref name="Schonhardt-2023" /> ក្នុងនាមជាប្រទេសមួយដែលច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រភពថាមពលមិនអាចកកើតឡើងវិញតាំងពីដើមដូចជាថាមពលធ្យូងថ្ម ការអនុវត្តប្រើប្រាស់ថាមពលកកើតឡើងវិញរបស់ប្រទេសចិនបានកើនឡើងជាលំដាប់នៅប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ ដោយបម្រើបម្រាស់វាបានកើនឡើងពី ២៦.៣ ភាគរយក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ដល់ ៣១.៩ ភាគរយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Maguire |first=Gavin |date=23 November 2022 |title=Column: China on track to hit new clean & dirty power records in 2022 |url=https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |access-date=1 August 2024 |work=Reuters |archive-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416175101/https://www.reuters.com/business/energy/china-track-hit-new-clean-dirty-power-records-2022-maguire-2022-11-23/ |url-status=live }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ថាមពលអគ្គីសនីរបស់ចិនប្រមាណ ៦០.៦% បានកើតចេញពីធ្យូងថ្ម (អ្នកផលិតច្រើនជាងគេនៅលើពិភពលោក) ខណៈ ១៣.២% បានមកពីវារីអគ្គិសនី (ច្រើនបំផុតជាងប្រទេសដទៃ) ៩.៤% មកពីខ្យល់ (ច្រើនជាងគេ) ៦.២% មកពីថាមពលពន្លឺព្រះអាទិត្យ (ច្រើនជាងគេ) ៤.៦% ពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ (ច្រើនបំផុតទីពីរ) ៣.៣% ពីឧស្ម័នធម្មជាតិ (ច្រើនបំផុតទីប្រាំ) និង ២.២% ពីជីវថាមពល (ច្រើនបំផុត) ពោលគឺថាមពលប្រទេសចិនសរុប ៣១% គឺបានមកពីប្រភពថាមពលកកើតឡើងវិញ។<ref>{{Cite web |last= |first= |date=8 May 2024 |title=Global Electricity Review 2024: Analysis of key power sector emitters in 2023 |url=https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-review-2024/major-countries-and-regions |url-status= |archive-url= |archive-date= |access-date=1 August 2024 |website=Ember}}</ref> ទោះជាបានសង្កត់ធ្ងន់លើថាមពលកកើតឡើងវិញក្ដី ប្រទេសចិននៅតែមានទំនាក់ទំនងស៊ីជម្រៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ហើយជាមួយប្រទេសឥណ្ឌា ចិនបាននាំចូល[[ប្រេងឆៅ]]ច្រើនបំផុតពីរុស្ស៊ី គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite web |last=Perkins |first=Robert |date=2022-10-07 |title=Russian seaborne crude exports slide to 12-month low as EU ban, price caps loom |url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014053951/https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/market-insights/latest-news/oil/072022-russian-seaborne-crude-exports-retreat-from-three-year-highs-shipping-data |archive-date=2022-10-14 |website=S&P Global }}</ref><ref>{{cite web |last=International Energy Agency |author-link=International Energy Agency |date=24 February 2022 |title=Oil Market and Russian Supply – Russian supplies to global energy markets |url=https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |access-date=1 August 2024 |publisher=IEA |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116162235/https://www.iea.org/reports/russian-supplies-to-global-energy-markets/oil-market-and-russian-supply-2 |url-status=live }}</ref> === ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ === {{Main|ព្រំដែនប្រទេសចិន}} ចិនត្រូវជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំជាងគេបំផុតទីបី]]នៅលើពិភពលោកបន្ទាប់ពីប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] និង[[កាណាដា]]បើគិតតាមក្រឡាផ្ទៃ និងជាប្រទេសធំបំផុតទីបី ឬទីបួនបើគិតតាមផ្ទៃដីសរុប។{{refn|group=ស|បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica'' បានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកគឺមានទំហំ ៩,៥២២,០៥៥ គម^២ ដែលមានទំហំតូចជាងប្រទេសចិនបន្តិច។ ក៏ប៉ុន្តែ បើតាមសៀវភៅ "CIA World Factbook" វិញបានបញ្ជាក់ថា ផ្ទៃដីសរុបប្រទេសចិនធ្លាប់មានទំហំធំជាងសហរដ្ឋអាមេរិក ប៉ុន្តែមកដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសហរដ្ឋអាមេរិកបានកើនឡើងធំជាងប្រទេសចិន បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកនៃតំបន់ឆ្នេរ[[ហ្គ្រែតលេកស៍]] (មហាបឹង) ចូលទៅក្នុងផ្ទៃដីសរុបរបស់ខ្លួន។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៦ ទំហំផ្ទៃដីសរុបនៃសហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេកត់ត្រាថាមាន ៩,៣៧២,៦១០ គម^២ (រាប់តែផ្ទៃដីសរុប​ និងផ្ទៃទឹកក្នុងប្រទេសប៉ុណ្ណោះ)។ តួលេខនៃទំហំផ្ទៃដីសរុបមួយនេះត្រូវបានកែទៅ ៩,៦២៩,០៩១​ គម^២ វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ (ក្រោយបញ្ចូលតំបន់ហ្គ្រេតលេកស៍ និងតំបន់ឆ្នេរ)។ តួលេខត្រូវបានកែសម្រួលបន្តទៀតដូចជា​ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ វាបានកើនដល់ ៩,៦៣១,៤១៨ គម^២ ហើយនៅឆ្នាំ២០០៦ វាបានឡើងបន្តិចដល់ ៩,៦៣១,៤២០ គម^២ ហើយជាចុងក្រោយគឺនៅឆ្នាំ២០០៧​​ ដោយតួលេខបានកើនរហូតដល់ ៩,៨២៦,៦៣០ គម^២ (ក្រោយរាប់បញ្ចូលផ្ទៃទឹកប្រទេសចូល)។}} ផ្ទៃដីសរុបនៃប្រទេសចិនត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានទំហំប្រហែល ៩,៦០០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ។<ref>{{cite journal|last1=Ma|first1=Jin Shuang|last2=Liu|first2=Quan Riu|title=The Present Situation and Prospects of Plant Taxonomy in China|journal=Taxon|volume=47|number=1|date=February 1998|pages=67–74|publisher=Wiley|doi=10.2307/1224020|jstor=1224020}}</ref> តួលេខទំហំផ្ទៃដីជាក់លាក់អាចមានចាប់ពី ៩,៥៧២,៩០០ គម^២ បើយោងតាម ''Encyclopædia Britannica''<ref name="United States" /> រហូតដល់ទៅ ៩,៥៩៦,៩៦១ គម^២ ដោយយោងតាមសៀវភៅប្រជាសាស្រ្ត អសប<ref name="UN Stat" /> និង​ ''CIA World Factbook''​។<ref name="CIA">{{Cite CIA World Factbook|country=China|access-date=23 September 2024}}</ref> [[File:China administrative.png|thumb|ផែនទីបង្ហាញពីជម្លោះទឹកដីរវាងប្រទេសចិន និងប្រទេសជិតខាងមួយចំនួន។]] ប្រទេសចិនមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមប្រវែងព្រំប្រទល់ដីគោក|ព្រំប្រទល់ដីគោកសរុបវែងជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក]] ដោយមានប្រវែង ២២,១១៧ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានឆ្នេរប្រវែង ១៤,៥០០ គីឡូម៉ែត្រដោយរាប់ចាប់ពីមាត់[[ទន្លេយ៉ាលូ]] (ទន្លេអាម្ណុក) រហូតដល់[[ឈូងសមុទ្រតុងកឹង]]។<ref name="CIA" /> ទឹកដីចិនគ្របដណ្តប់លើតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត|អាស៊ីបូព៌ា]]ស្ទើរទាំងមូល និងមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេសផ្សេងទៀតចំនួន ១៤ ប្រទេសដូចជា៖ ប្រទេស[[វៀតណាម]] [[ឡាវ]] និង[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] [[ភូតាន]] [[នេប៉ាល់]] [[ប៉ាគីស្ថាន]] និង[[អាហ្វហ្កានីស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង ប្រទេស[[តាជីគីស្ថាន]] [[កៀគីស្ថាន]] និង[[កាហ្សាក់ស្ថាន]]នៅតំបន់អាស៊ីកណ្តាល ហើយនិងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]] [[ម៉ុងហ្គោលី]] និង[[កូរ៉េខាងជើង]]នៅតំបន់នាយអាស៊ី និងអាស៊ីខាងជើង។ ចិនត្រូវបានបំបែកចេញពីប្រទេសបង់ក្លាដែស និងប្រទេសថៃតែបន្តិចប៉ុណ្ណោះនៅប៉ែកនិរតីនិងត្បូង ហើយមានដែនសមុទ្រជាប់ប្រទេសជាច្រើនទៀតដូចជា ប្រទេស[[ជប៉ុន]] [[ហ្វីលីពីន]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] និង[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]។<ref>{{cite journal|last=Wei|first=Yuwa|title=China and ITS Neighbors |volume=22|number=1|date=2014|pages=105–136|publisher=Willamette University College of Law|journal=Willamette Journal of International Law and Dispute Resolution|jstor=26210500}}</ref> ប្រទេសចិនមានជម្លោះព្រំដែនដីគោកជាមួយប្រទេសចំនួនតែពីរប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងចំណោមប្រទេសជិតខាងទាំងអស់សរុប ១៤ ប្រទេស<ref>{{cite web |title=Groundless to view China as expansionist, says Beijing after PM Modi's Ladakh visit |url=https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |access-date=25 September 2024 |website=India Today |date=3 July 2020 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810133156/https://www.indiatoday.in/world/story/groundless-to-view-china-as-expansionist-says-beijing-after-pm-modi-s-ladakh-visit-1696727-2020-07-03 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fravel |first=M. Taylor |author-link=Taylor Fravel |date=1 October 2005 |title=Regime Insecurity and International Cooperation: Explaining China's Compromises in Territorial Disputes |journal=International Security |volume=30 |issue=2 |pages=46–83 |doi=10.1162/016228805775124534 |s2cid=56347789}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fravel |first=M. Taylor |title=Strong Borders, Secure Nation: Cooperation and Conflict in China's Territorial Disputes |publisher=Princeton University Press |year=2008 |isbn=978-0-691-13609-7 |author-link=Taylor Fravel}}</ref> ពោលគឺប្រទេសឥណ្ឌា<ref>{{Cite news |date=14 December 2022 |title=India-China dispute: The border row explained in 400 words |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420180958/https://www.bbc.com/news/world-asia-53062484 |url-status=live }}</ref> និងភូតាន។<ref>{{Cite news |date=26 April 2023 |title=Bhutan wants a border deal with China: Will India accept? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515174751/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65396384 |url-status=live }}</ref> ក្រៅពីនេះ ប្រទេសចិនក៏កំពុងតែជាប់ក្នុងជម្លោះដែនសមុទ្រជាមួយប្រទេសមួយចំនួនជុំវិញដែនទឹករបស់ខ្លួនផងដែរ ពិសេសជុំវិញ[[ប្រជុំកោះសេនកាគុ]]នៅ[[សមុទ្រចិនខាងកើត]] និងបណ្ដាប្រជុំកោះជាច្រើននៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។<ref>{{Cite news |date=12 May 2012 |title=China denies preparing war over South China Sea shoal |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2020-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200207111212/https://www.bbc.com/news/world-asia-18045383 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |date=27 November 2013 |title=How uninhabited islands soured China-Japan ties |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |access-date=25 September 2024 |publisher=BBC News |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710120934/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139 |url-status=live }}</ref> ==នយោបាយ== {{Main|នយោបាយនៅចិន}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | image1 = Great Hall Of The People At Night.JPG | caption1 = អគារ[[មហាសាលប្រជាជន]]<br /> ជាកន្លែងដែល[[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]ជួបប្រជុំ។ | image2 = Xinhuamen Gate of Zhongnanhai across Changan Street.JPG | caption2 = អគារ[[ជុងណានហៃ]] ជាការិយាល័យកណ្តាលរបស់[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋាភិបាលចិន]] និង[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ }} សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន គឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលគ្រប់គ្រងដោយ[[បក្សកុម្មុយនីស្តចិន]][[លទ្ធិម៉ាក្ស–លេនីន|និយមម៉ាក្ស–លេនីន]]។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញចិន]]បានចែងថា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជា "រដ្ឋសង្គមនិយមក្រោមអំណាចផ្តាច់ការប្រជាជនប្រជាធិបតេយ្យដែលដឹកនាំដោយវណ្ណៈកម្មករ និងផ្អែកលើសម្ព័ន្ធភាពរវាងកម្មករនិងកសិករ" ហើយស្ថាប័នរដ្ឋនានា "ត្រូវអនុវត្តតាមគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យមជ្ឈិមនិយម"។<ref name="Constitution">{{cite web |title=Constitution of the People's Republic of China |url=http://www.npc.gov.cn/englishnpc/constitution2019/201911/1f65146fb6104dd3a2793875d19b5b29.shtml |website=The National People's Congress of the People's Republic of China |access-date=20 មីនា 2021 |date=20 វិច្ឆិកា 2019}}</ref> យោងតាមស្ថាប័នកំពូលរដ្ឋ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនគឺជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ ដោយតែងសម្ដៅលើខ្លួនឯងថាជា "ប្រជាធិបតេយ្យពិគ្រោះសង្គមនិយម"<ref>{{cite web |last=Jia |first=Qinglin |date=1 January 2013 |title=The Development of Socialist Consultative Democracy in China |url=http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309221709/http://english.qstheory.cn/magazine/201301/201302/t20130218_211654.htm |archive-date=9 March 2017 |access-date=9 April 2024 |website=Qiushi}}</ref> និង "[[ដំណើរការលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យប្រជាជនទាំងមូល]]"។<ref name="Decoding China-2021" /> តែទោះជាយ៉ាងណាក្ដី មនុស្សភាគច្រើនមើលឃើញប្រទេសចិនជា រដ្ឋឯកបក្សនិយមផ្ដាច់ការ<ref>{{cite book |last=Ringen |first=Stein |title=The Perfect Dictatorship: China in the 21st Century |publisher=Hong Kong University Press |year=2016 |isbn=978-9-888-20893-7 |page=3 |author-link=Stein Ringen}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|title=Four Takeaways From a Times Investigation Into China's Expanding Surveillance State|work=The New York Times|last1=Qian|first1=Isabelle|last2=Xiao|first2=Muyi|last3=Mozur|first3=Paul|last4=Cardia|first4=Alexander|date=21 June 2022|access-date=9 April 2024|archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116110333/https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html|url-status=live}}</ref> ដោយសារតែការរឹតបន្តឹងរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើសិទ្ធិសេរីភាពមួយចំនួនដូចជា [[សេរីភាពសារព័ត៌មាន]] [[សេរីភាពការជួបប្រជុំ]] [[សិទ្ធិបន្តពូជ|សិទ្ធិបង្កើតកូន]] [[អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល|សិទ្ធិបង្កើតអង្គការសង្គម]] [[សេរីភាពសាសនា]] និងសេរីភាពប្រើប្រាស់អ៊ីនធើណេតជាដើម។<ref name="freedomhouse">{{cite web |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |title=Freedom in the World 2024: China |year=2024|website=Freedom House|access-date=9 មេសា 2024}}</ref> [[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]ដែលធ្វើឡើងដោយ[[អង្គភាពស៊ើបការណ៍សេដ្ឋកិច្ច]]បានចាត់ទុកប្រទេសចិនជា "របបផ្តាច់ការ" ដោយស្ថិតនៅលេខរៀងទី ១៤៨ ក្នុងចំណោមប្រទេស ១៦៧ នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣។<ref>{{Cite news |date=14 February 2024 |title=Where democracy is most at risk |url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |access-date=2024-04-09 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613 |archive-date=2024-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214222019/https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index |url-status=live }}</ref> ===គណបក្សកុម្មុយនីស្ត=== {{Main|គណបក្សកុម្មុយនីស្តចិន}} [[File:18th National Congress of the Communist Party of China.jpg|thumb|[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]គឺជាគណបក្សនយោបាយដឹកនាំនិងកាន់អំណាចផ្តាច់មុខនៅប្រទេសចិន។]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៨ ស្ថាប័នចម្បងនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញចិនបានប្រកាសថា"និយមន័យនៃលក្ខណៈសង្គមនិយមដែលមានលក្ខណៈចិនគឺថ្នាក់ដឹកនាំរបស់[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|បក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]"។<ref name="2018-amendments-translated">{{Cite web|url=https://npcobserver.com/2018/03/11/translation-2018-amendment-to-the-p-r-c-constitution/|title=Annotated Translation: 2018 Amendment to the P.R.C. Constitution (Version 2.0)|last=Wei|first=Changhao|date=11 មីនា 2018|website=NPC Observer|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> វិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ២០១៨ បានធ្វើឱ្យចិនក្លាយជារដ្ឋឯកបក្សយ៉ាងជាក់ស្តែង<ref name="2018-amendments-translated"/>ដែលនៅក្នុងនោះ [[អង្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្ត]] (មេដឹកនាំគណបក្ស) គឺជាអ្នកកាន់កាប់អំណាចទូទៅនិងសិទ្ធិអំណាចខ្ពស់បំផុតលើរដ្ឋនិងរដ្ឋាភិបាល និងក៏ជា[[មេដឹកនាំកំពូល]]ក្រៅផ្លូវការផងដែរ។<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html|title=China's 'Chairman of Everything': Behind Xi Jinping's Many Titles|last=Hernández|first=Javier C.|date=25 តុលា 2017|work=The New York Times|access-date=15 កញ្ញា 2021|issn=0362-4331}}</ref> អង្គលេខាធិការបក្សបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]ដែលបានចូលបម្រើការតាំងពីថ្ងៃទី១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ និងត្រូវបានជាប់ឆ្នោតបន្តទៀតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១៧។ ប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតគឺរូបរាងជាសាជី។ សភាប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយផ្ទាល់ហើយសភាប្រជាជនកំពូលៗរហូតដល់[[សភាជាតិប្រជាជន]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងដោយប្រយោលដោយសភាប្រជាជននៃកម្រិតទាប។ គណបក្សនយោបាយចំនួន ៨ ផ្សេងទៀតមានសមាជិកតំណាងនៅក្នុងសភាជាតិប្រជាជន និង[[សន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន]]។<ref>{{cite web|url=http://english.people.com.cn/data/China_in_brief/Political_Parties/Democratic%20Parties.html|title=Democratic Parties|work=[[People's Daily]]|access-date=15 កញ្ញា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនបានគាំទ្រគោលការណ៍លេនីននិយមនៃ"[[ប្រជាធិបតេយ្យនិយមកណ្តាល]]"។ {{Further|ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន}} {|class="wikitable" |+ជំនាន់នៃថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសចិន<ref name="ReferenceA">The landmark study of military generations and factions is William Whitson's ''The Chinese High Command,'' Praeger, 1973</ref> !ជំនាន់ !មេដឹកនាំកំពូល !ផ្តើម !បញ្ចប់ !ទ្រឹស្តី |- |rowspan=2|[[ចិនម៉ៅនិយម|ទីមួយ]] |[[ម៉ៅសេទុង]] |១៩៤៩ |១៩៧៦ |[[ម៉ៅនិយម|គំនិតម៉ៅសេទុង]] |- |[[ហ៊ួរ គួរហ្វេង]] |១៩៧៦ |១៩៧៨ |[[ពីរក្តី]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៧៦–១៩៨៩|ទីពីរ]] |[[តេង សៀវពីង]] |១៩៧៨ |១៩៨៩ |[[ទ្រឹស្តីតេងសៀវពីង]] |- |[[ប្រវត្តិសាស្ត្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (១៩៨៩–២០០២)|ទីបី]] |[[ជាំង ហ្សឺមីន]] |១៩៨៩ |២០០២ |[[បីតំណាង]] |- |[[រដ្ឋបាលហ៊ូ–វិន|ទីបួន]] |[[ហ៊ូ ជីនតាវ]] |២០០២ |២០១២ |[[ទស្សនៈនិស្ស័យវិទ្យាសាស្ត្រលើការអភិវឌ្ឍន៍]] |- |[[រដ្ឋបាលស៊ីជីនពីង|ទីប្រាំ]] |[[ស៊ី ជីនពីង]] |២០១២ | |[[គំនិតស៊ីជីនពីង]] |} ===រដ្ឋាភិបាល=== {{Main|រដ្ឋាភិបាលនៃចិន}} {{multiple image |align = right |direction = horizontal |caption_align = center |image1 = 习近平 Xi Jinping 20221023 02.jpg |caption1 = [[ស៊ី ជីនពីង]]<br /><small>[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនីស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ប្រធានាធិបតី]]</small> |width1 = 120 |image2 = 李强 Li Qiang 20221023.jpg |caption2 = [[លី ឈាង]]<br /><small>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]</small> |width2 = 120 |image3 = 赵乐际 Zhao Leji 20221023.jpg |caption3 = [[ចាវ លឺជី]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃសភាជាតិប្រជាជន|ប្រធានសភា]]</small> |width3 = 122 |total_width = | image4 = 王沪宁 Wang Huning 20221023.jpg | width4 = 122 | caption4 = [[វ៉ាង ហ៊ូនីង]]<br /><small>[[ប្រធានគណៈកម្មាធិការជាតិនៃសន្និសីទពិគ្រោះយោបល់នយោបាយប្រជាជនចិន|ប្រធានសន្និសីទ]]</small> }} ប្រទេសចិនគឺជា[[រដ្ឋឯកបក្ស]]ដែលមានការដឹកនាំដោយ[[គណបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]]។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ [[សភាជាតិប្រជាជន|សភាជាតិប្រជាជនចិន]]បានធ្វើកំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសដោយបានលុបចេញនូវប្រព័ន្ធកំណត់ពីរអាណត្តិសម្រាប់បុគ្គលដែលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតី។ សកម្មភាពនេះបានអនុញ្ញាតឱ្យមេដឹកនាំបច្ចុប្បន្នគឺលោក[[ស៊ី ជីនពីង]]អាចបន្តបម្រើការជាប្រធានាធិបតីចិនបានដោយសេរីនិងព្រមទាំងទទួលបានការរិះគន់ពីបរទេសផងចំពោះបំណងបង្កើតរដ្ឋបាលផ្តាច់ការដោយថ្នាក់ដឹកនាំចិនសព្វថ្ងៃ។<ref name="BaturoElgie2019">{{cite book|author1=Alexander Baturo|author2=Robert Elgie|title=(អង់គ្លេស) The Politics of Presidential Term Limits|url=https://books.google.com/books?id=ncSbDwAAQBAJ&pg=PA263|year=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-883740-4|page=263}}</ref><ref name="Kroenig2020">{{cite book|author=Matthew Kroenig|title=(អង់គ្លេស) The Return of Great Power Rivalry: Democracy Versus Autocracy from the Ancient World to the U. S. and China|url=https://books.google.com/books?id=dXLKDwAAQBAJ&pg=PA176|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-008024-2|pages=176–177}}</ref> ប្រធានាធិបតីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋ]]ដែលត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងដោយសមាជិកនៃ[[សភាជាតិប្រជាជន]]។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីគឺជា[[ប្រមុខរដ្ឋាភិបាល]]ហើយជាប្រធាន[[ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋ]]ដែលមានឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ៤ រូបទៀត និងក៏ជាប្រមុខនៃក្រសួងនិងគណៈកម្មការផ្សេងៗផង។ ប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្នគឺលោកស៊ី ជីនពីងដែលកំពុងបម្រើការជា[[អគ្គលេខាធិការបក្សកុម្មុយនិស្តចិន]] និងជា[[ប្រធានគណៈកម្មការយោធាកណ្តាល]]ដែលធ្វើឱ្យគាត់ក្លាយជា"[[មេដឹកនាំកំពូលចិន]]"។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីបច្ចុប្បន្នគឺ[[លី ខឹឈាន]]ដែលលោកជាសមាជិកជាន់ខ្ពស់នៃ[[គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយបក្សកុម្មុយនិស្តចិន|គណៈកម្មាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃការិយាល័យនយោបាយ]]ពោលគឺជាស្ថាប័នសម្រេចការវិនិច្ឆ័យកំពូលរបស់ចិន។<ref>{{cite news|first = Susan|last = Shirk|title=(អង់គ្លេស) China's Next Leaders: A Guide to What's at Stake|url=http://www.chinafile.com/chinas-next-leaders-guide-whats-stake|access-date=10 តុលា 2021|newspaper=China File|date=13 November 2012}}</ref><ref name="XiJinpingLiKeqiang">{{cite news|last=Moore|first=Malcolm|date=15 November 2012|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping crowned new leader of China Communist Party|work=The Daily Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9679477/Xi-Jinping-crowned-new-leader-of-China-Communist-Party.html|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ លោកស៊ីបានអំពាវនាវឱ្យបក្សកុម្មុយនិស្តរឹតបន្តឹងការក្តោបក្តាប់លើប្រទេសដើម្បីលើកកម្ពស់សាមគ្គីភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំរបស់បក្សនិងសម្រេចបាននូវ"ក្តីសុបិន្តចិនក្នុងការបង្កើនយុវកម្មជាតិ"។<ref name="CDPD" /><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/confidence-control-paranoia-mark-xi-jinpings-speech-at-china-party-congress/2017/10/18/6e618694-b373-11e7-9b93-b97043e57a22_story.html|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping at China congress calls on party to tighten its grip on the country|date=18 October 2017|work=The Washington Post|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> កង្វល់ផ្នែកនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសចិនរួមមានកំណើននៃគម្លាតរវាងអ្នកមាននិងអ្នកក្រ និងអំពើពុករលួយក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលជាដើម។<ref>{{Cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|title=(អង់គ្លេស) China sounds alarm over fast growing gap between rich and poor|date=11 May 2002|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610060248/http://www.highbeam.com/doc/1P1-52919430.html|archive-date=10 មិថុនា 2014}}</ref> តែទោះជាយ៉ាងណា ការគាំទ្ររបស់សាធារណជនចំពោះរដ្ឋាភិបាលនិងការគ្រប់គ្រងប្រទេសជាតិគឺមានកម្រិតខ្ពស់ដោយប្រជាជនចិនប្រមាណ ៨០–៩៥% បានសម្តែងការពេញចិត្តចំពោះរដ្ឋាភិបាលកណ្តាលខ្លួនបើយោងតាមការស្ទង់មតិនៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-20178655|title=(អង់គ្លេស) A Point of View: Is China more legitimate than the West?|date=2 November 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ===បំណែងចែករដ្ឋបាល=== {{Main|បំណែងចែករដ្ឋបាលនៃចិន}} {{ផ្នែកទទេ}} ===ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ=== {{Main|ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃចិន}} [[File:Diplomatic relations of the People's Republic of China.svg|upright=1.4|thumb|left|ផែនទីបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងការទូតរបស់ចិននៅជុំវិញពិភពលោក]] សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយប្រទេសចំនួន ១៧៥ និងមានស្ថានទូតនៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៦២។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ចិនគឺជាប្រទេសដែលមានបណ្តាញការទូតធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web|title=(អង់គ្លេស) Global Diplomacy Index – Country Rank|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225223052/https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_ranking |archive-date=2024-02-25 |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |url-status=live }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនបានចូលជំនួសសាធារណរដ្ឋចិនជារដ្ឋតំណាងតែមួយគត់នៃប្រជាជាតិចិននៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ និងព្រមទាំងជាសមាជិកអចិន្រ្តៃយ៍មួយក្នុងចំណោមសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ដែរ។<ref name="Ref_r">Chang, Eddy (22 August 2004). [http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 ''Perseverance will pay off at the UN''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806100002/http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768|date=6 August 2007 }}, ''The Taipei Times''.</ref> សព្វថ្ងៃ ប្រទេសចិនគឺជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តររដ្ឋាភិបាលសំខាន់ៗដូចជា៖ [[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ|ជីម្ភៃ]]<ref>{{Cite web |title=About G20 |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |access-date=23 June 2024 |website=G20 |archive-date=2023-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825160730/https://www.g20.org/en/about-g20/ |url-status=live }}</ref> [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការសៀងហៃ]]<ref>{{Cite news |date=2023-03-29 |title=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |access-date=2024-06-23 |archive-date=2023-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011070851/https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |url-status=live }}</ref> [[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ីបូព៌ា]]<ref>{{Cite web |title=EAS Participating Countries |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |access-date=23 June 2024 |website=East Asia Summit |archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923192301/https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |url-status=live }}</ref> និង[[កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ​សេដ្ឋកិច្ច​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក]]។ល។<ref>{{Cite web |date=September 2021 |title=About APEC |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |access-date=23 June 2024 |website=Asia-Pacific Economic Cooperation |archive-date=2024-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |url-status=dead |archivedate=2024-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec }}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ ចិនធ្លាប់ជាអតីតសមាជិក និងរដ្ឋដឹកនាំមួយនៃ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] ហើយបច្ចុប្បន្នក៏នូវតែចាត់ទុកខ្លួនជារដ្ឋតស៊ូគាំទ្រមតិឱ្យបណ្ដា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ]]។<ref name="Ref_2009">{{Cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|title=China says communication with other developing countries at Copenhagen summit transparent|date=21 December 2009|work=People's Daily |access-date=10 តុលា 2021|archive-date=22 ធ្នូ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222225359/http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html|url-status=dead}}</ref> រួមជាមួយប្រទេសប្រេស៊ីល រុស្ស៊ី ឥណ្ឌា និងអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ចិនគឺជាសមាជិកមួយនៃក្រុមប្រទេស[[ប្រ៊ីក្ស]] (BRICS) ដែលជាក្រុមប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចកំពុងរីកចម្រើនធំៗ ហើយធ្លាប់បានថែមទាំងធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះសម្រាប់កិច្ចប្រជុំកំពូលផ្លូវការលើកទីបីនៃអង្គការនេះផងដែរកាលពីអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229|title=(អង់គ្លេស) Bric summit ends in China with plea for more influence|date=14 April 2011|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ប្រទេសចិនប្រតិបត្តិនូវ[[ចិនតែមួយ|គោលការណ៍ចិនតែមួយ]]យ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួន ដោយប្រកាន់ទស្សនៈថា ប្រជាជាតិចិនមានតំណាងរដ្ឋអធិបតេយ្យតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះពោលគឺសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈតៃវ៉ាន់គឺគ្រាន់តែជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសចិនប៉ុណ្ណោះទេ។<ref name="Drun-2017">{{Cite web |last=Drun |first=Jessica |date=28 December 2017 |title=One China, Multiple Interpretations |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |access-date=24 June 2024 |website=Center for Advanced China Research |archive-date=2020-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |url-status=dead |archivedate=9 មីនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations }}</ref> ស្ថានភាពរបស់តៃវ៉ាន់បាននាំឱ្យបណ្ដាប្រទេសទាំងឡាយដែលទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតិចិន ប្រកាន់យក "គោលនយោបាយចិនតែមួយ"។ ការប្រកាន់គោលនយោបាយចិនតែមួយដោយប្រទេសក្រៅមានលក្ខណៈខុសៗគ្នា ដោយប្រទេសមួយចំនួនបានសម្ដែងនូវការគាំទ្រនៃដំណើរទាមទាររបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជុំវិញកោះតៃវ៉ាន់ ខណៈឯប្រទេសខ្លះទៀតដូចជាសហរដ្ឋអាមេរិក និងជប៉ុន បានគ្រាន់តែ''មើលឃើញ''នូវដំណើរទាមទារនោះប៉ុណ្ណោះ។<ref name="Drun-2017" /> មន្រ្តីចិនជាទូទៅតែងប្រតិកម្មខ្លាំងនៅពេលដែលប្រទេសក្រៅចាប់ផ្តើមទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយតៃវ៉ាន់<ref>{{Cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/33834|title=Taiwan's Ma to stopover in US: report|date=12 January 2010|work=[[Agence France-Presse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909170723/http://www.mysinchew.com/node/33834|archive-date=9 កញ្ញា 2015}}</ref> ជាពិសេសគឺទាក់ទងនឹងការលក់គ្រឿងសព្វាវុធយោធា។<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/china-says-us-arms-sales-to-taiwan-could-threaten-wider-relations-pl2j2pdn667|title=(អង់គ្លេស) China says US arms sales to Taiwan could threaten wider relations|last=Macartney|first=Jane|date=1 February 2010|work=The Times|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ចាប់តាំងពីចិនកុម្មុយនីស្តបានចូលជំនួសចិនតៃវ៉ាន់ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១ មក បណ្ដាប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនក៏បានផ្លាស់ប្តូរទស្សនៈលែងឈប់ទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋចិន និងងាកមកទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនវិញ។<ref>{{Cite news |last=Hale |first=Erin |date=25 October 2021 |title=Taiwan taps on United Nations' door, 50 years after departure |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |access-date=24 June 2024 |archive-date=2023-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129190345/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/25/chinas-un-seat-50-years-on |url-status=live }}</ref> [[File:Russia and China sign major gas deal.jpeg|thumb|230px|នៅថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១៤ ចិននិងរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងឧស្ម័នមួយដែលមានតម្លៃស្មើនឹង ៤០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ បច្ចុប្បន្ន រុស្ស៊ីកំពុងផ្គត់ផ្គង់ឧស្ម័នធម្មជាតិដល់ប្រទេសចិន។]] គោលនយោបាយការបរទេសចិនបច្ចុប្បន្នភាគច្រើនគឺផ្អែកលើ[[គោលការណ៍ទាំងប្រាំនៃការរួមរស់ដោយសន្តិវិធី]]របស់អតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ជូ អេងឡាយ]] ហើយក៏ត្រូវបានជំរុញដោយគំនិត"សុខដុមរមនាដោយគ្មានឯកសណ្ឋានភាព" ពោលគឺជំរុញទំនាក់ទំនងការទូតរវាងរដ្ឋនានាទោះបីជាមានមនោគមវិជ្ជាខុសគ្នាក្តី។<ref name="Keith">{{Cite book|last=Keith|first=Ronald C.|title=China from the inside out – fitting the People's republic into the world|publisher=PlutoPress|pages=135–136}}</ref> គោលនយោបាយនេះបាននាំឱ្យប្រទេសចិនគាំទ្រ និងរក្សាចំណងជិតស្និទជាមួយរដ្ឋដែលប្រទេសលោកខាងលិចចាត់ទុកថា "គ្រោះថ្នាក់" មានដូចជា ប្រទេស[[ស៊ូដង់]]<ref>{{Cite web |last=Timothy Webster |date=17 May 2013 |title=China's Human Rights Footprint in Africa |url=https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |website=Case Western Reserve University School of Law |pages=628 and 638 |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229040705/https://scholarlycommons.law.case.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1619&context=faculty_publications |url-status=live }}</ref> [[កូរ៉េខាងជើង]] និង[[អ៊ីរ៉ង់]]ជាដើម។<ref>{{cite news|title=An Authoritarian Axis Rising?|url=https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|newspaper=The Diplomat|date=29 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216045110/https://thediplomat.com/2012/06/an-authoritarian-axis-rising/|archive-date=16 ធ្នូ 2013}}</ref> មួយវិញទៀត ចិនក៏បានរក្សាទំនាក់ទំនងជិតស្និទជាមួយប្រទេស[[មីយ៉ាន់ម៉ា]]ផងដែរតាមរយៈការផ្តល់សំឡេងគាំទ្រដល់រដ្ឋាភិបាលកំពុងកាន់អំណាចបច្ចុប្បន្ន ក៏ដូចជាក្រុមឧទ្ទាមមួយចំនួន។<ref>{{Cite web |last=Maria Siow |date=2021-03-27 |title=Could Myanmar's ethnic armed groups turn the tide against the junta, with a little help from Beijing? |url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127152703/https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3127236/could-myanmars-ethnic-armed-groups-turn-tide-against-junta |archive-date=2023-11-27 |access-date=8 June 2024 |website=South China Morning Post }}</ref> ប្រទេសចិនមាន[[ទំនងទំនងចិន–រុស្ស៊ី|ទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធា]]យ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយរុស្ស៊ី<ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/china-russia-launch-largest-ever-joint-military-exercise/a-16931106|title=(អង់គ្លេស) China, Russia launch largest ever joint military exercise|date=5 July 2013|work=Deutsche Welle|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ហើយរដ្ឋទាំងពីរតែងតែបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆន្ទនៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632|title=(អង់គ្លេស) Energy to dominate Russia President Putin's China visit|date=5 June 2012|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/07/20/world/middleeast/russia-and-china-veto-un-sanctions-against-syria.html|title=Friction at the U.N. as Russia and China Veto Another Resolution on Syria Sanctions|last=Gladstone|first=Rick|date=19 July 2012|work=The New York Times|access-date=10 តុលា 2021|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21911842|title=(អង់គ្លេស) Xi Jinping: Russia-China ties 'guarantee world peace'|date=23 March 2013|work=BBC News|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ផ្ទុយទៅវិញ [[ភូមិសាស្ត្រនយោបាយចិន និងសហរដ្ឋអាមេរិក|ទំនាក់ទំនងរវាងចិននិងសហរដ្ឋអាមេរិក]]គឺមានលក្ខណៈស្មុគស្មាញ ទោះជាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរវាងប្រទេសទាំងពីរមានភាពស៊ីជម្រៅគ្នាមែន ប៉ុន្តែទស្សនៈនយោបាយវិញគឺខុសគ្នាស្រឡះ។<ref>{{Cite news |last1=Martin |first1=Eric |last2=Monteiro |first2=Ana |date=7 February 2023 |title=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |access-date=8 June 2024 |archive-date=2023-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502105302/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |url-status=live }}</ref> ចាប់តាំងពីដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០០០ មក ប្រទេសចិនបានបង្កើតទំនាក់ទំនងជាមួយបណ្តាប្រទេសអាហ្វ្រិកដើម្បីធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការទ្វេភាគី។<ref>{{Cite news|url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|title=A rising China counters US clout in Africa|last=McLaughlin|first=Abraham|date=30 March 2005|work=The Christian Science Monitor|access-date=10 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070816123236/http://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html|archive-date=16 សីហា 2007|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cfr.org/publication/8436/|title=China's Rising Role in Africa|last=Lyman|first=Princeton|date=21 July 2005|website=Council on Foreign Relations|archive-url=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|archive-date=15 កក្កដា 2007|access-date=10 តុលា 2021|archivedate=15 កក្កដា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070715183929/http://www.cfr.org/publication/8436/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration|title=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration|last=Politzer|first=Malia|date=6 August 2008|website=Migration Policy Institute|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> ថ្វីបើទំនាក់ទំនងរបស់ចិននឹងលោកខាងលិចមានសភាពមិនទៀងទាត់ ប្រទេសចិននៅតែបន្តរក្សាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងទូលំទូលាយ និងចម្រុះជាមួយសហភាពអឺរ៉ុប។<ref name="qz_EU_trade">{{cite news |last=Timsit |first=Annabelle |date=15 February 2021 |title=China dethroned the US as Europe's top trade partner in 2020 |work=Quartz |url=https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020/ |access-date=18 មីនា 2021 |archive-date=2023-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002082249/https://qz.com/1973067/china-dethroned-the-us-as-europes-top-trade-partner-in-2020 |url-status=live }}</ref> បច្ចុប្បន្ន ចិនកំពុងតែបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅតំបន់[[អាស៊ីកណ្ដាល]]<ref>{{cite web|date=2023-05-24|author=Stefan Wolff|url=https://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|title=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west|work=The Conversation|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303040833/http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035|url-status=live}}</ref> និងប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង។<ref>{{cite web|author1=Owen Greene|author2=Christoph Bluth|work=The Conversation|title=China's increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response|url=https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|date=2024-02-09|access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303175200/https://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105|url-status=live}}</ref> ក្រៅពីនេះ ចិនក៏មានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មរឹងមាំជាមួយ[[អាស៊ាន]]<ref>{{cite web |date=December 2022 |title=ASEAN Statistical Yearbook 2022 |url=https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |access-date=24 May 2024 |work=ASEAN |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144951/https://www.aseanstats.org/wp-content/uploads/2023/04/ASYB_2022_423.pdf |url-status=live }}</ref> និងបណ្តាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចអាមេរិកខាងត្បូងធំៗផងដែរ<ref>{{Cite news|url=https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|title=(អង់គ្លេស) The U.S. and China Are Battling for Influence in Latin America, and the Pandemic Has Raised the Stakes|date=4 February 2021|work=Time|access-date=10 តុលា 2021|archive-date=23 មីនា 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123844/https://time.com/5936037/us-china-latin-america-influence|url-status=dead}}</ref> ហើយសព្វថ្ងៃវាជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតរបស់ប្រេស៊ីល ឈីលី ប៉េរូ អ៊ូរុយគ្វេ អាហ្សង់ទីន និងប្រទេសមួយចំនួនទៀត។<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R|title=In Latin America, a Biden White House faces a rising China|date=14 December 2020|work=Reuters|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសដំណើរការនូវ[[កិច្ច​ផ្តួចផ្តើម​ខ្សែ​ក្រ​វ៉ា​ត់​ និង​ផ្លូវ]]​ ដែលជាគំនិតផ្តួចផ្តើមកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសកលដ៏ធំមួយ ដែលត្រូវចំណាយថវិកាពី ៥០ ទៅ ១០០ ពាន់លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។<ref>{{cite web |last=Dollar |first=David |date=October 2020 |title=Seven years into China's Belt and Road |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |access-date=24 June 2024 |website=Brookings |archive-date=2023-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530150820/https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/10/01/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |url-status=live }}</ref> កិច្ចផ្ដួចផ្ដើមនេះអាចក្លាយជាគម្រោងផែនការអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យថ្មី។<ref>{{cite web |last=Cai |first=Peter |title=Understanding China's Belt and Road Initiative |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |access-date=24 June 2024 |website=Lowy Institute |archive-date=2022-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative |url-status=dead |archivedate=2022-09-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220901063800/http://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-belt-and-road-initiative }}</ref> នៅក្នុងរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំចុងក្រោយ យុទ្ធនាការមួយនេះបានរីករាលដាលទៅគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃពិភពលោក ហើយបើគិតត្រឹមខែមេសា ឆ្នាំ២០២០ វាបានជ្រាបចូលទៅក្នុងប្រទេសចំនួន ១៣៨ និងអង្គការអន្តរជាតិចំនួន ៣០។ ក្រៅពីបានពង្រឹងទំនាក់ទំនងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់ចិន ផែនការនេះបានផ្ដោតទៅលើការកសាងផ្លូវដឹកជញ្ជូនប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព ជាពិសេស[[ផ្លូវសូត្រសមុទ្រ]]តភ្ជាប់ទៅកាន់តំបន់អាហ្វ្រិកខាងកើត និងទ្វីបអឺរ៉ុប។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណា ប្រាក់កម្ចីជាច្រើនដែលបានធ្វើឡើងនៅក្រោមកម្មវិធីនេះគឺមិនមាននិរន្តរភាព និងមិនសូវចំណេញនោះទេ ដោយប្រទេសម្ចាស់បំណុលជាច្រើនបានទាមទារអំពាវនាវឱ្យចិនជួយបន្ធូរបន្ថយកាត់ចំនួនបំណុល។<ref>{{cite news |last1=Kynge |first1=James |author-link=James Kynge |last2=Sun |first2=Yu |date=30 April 2020 |title=China faces wave of calls for debt relief on 'Belt and Road' projects |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |url-access=subscription |access-date=28 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5a3192be-27c6-4fe7-87e7-78d4158bd39b |archive-date=10 December 2022}}</ref><ref>{{Cite book |author=Harry G. Broadman |url=http://hdl.handle.net/10986/7186 |title=Africa's Silk Road: China and India's New Economic Frontier |date=2007 |publisher=World Bank |isbn=9780821368350 |hdl=10986/7186 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328160049/https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/ba2454cc-7c86-58e3-b0ad-c9b0968b70eb |url-status=live }} *{{Cite book |author1=Wolf D. Hartmann |title=Chinas neue Seidenstraße Kooperation statt Isolation - der Rollentausch im Welthandel |author2=Wolfgang Maennig |author3=Run Wang |publisher=Frankfurter Allgemeine Buch |year=2017 |isbn=9783956012242 |page=59}} *{{Cite book |author=Marcus Hernig |title=Die Renaissance der Seidenstrasse : der Weg des chinesischen Drachens ins Herz Europas |publisher=FinanzBuch Verlag (FBV) |year=2018 |isbn=9783959721387 |page=112}} *{{Cite journal |author=Harry de Wilt |date=17 December 2019 |title=Is 'One Belt, One Road' a China Crisis for North Sea Main Ports? |url=https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |journal=World Cargo News |volume=17 |url-access=registration |access-date=2023-10-16 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024445/https://www.worldcargonews.com/news/news/is-one-belt-one-road-a-china-crisis-for-north-sea-main-ports-63544 |url-status=dead }} *{{Cite journal |author=Guido Santevecchi |date=November 2019 |title=Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste |url=https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |journal=Corriere della Sera |volume=5 |access-date=2024-03-28 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018024550/https://www.informazione.it/a/F44F3D8B-F9F0-4058-B30F-8799E0A22A01/Di-Maio-e-la-Via-della-Seta-Faremo-i-conti-nel-2020-siglato-accordo-su-Trieste |url-status=live }}</ref> ===បញ្ហាសង្គមនយោបាយ និងសិទ្ធិមនុស្ស=== {{See also|សិទ្ធិមនុស្សនៅចិន}} [[File:港人燭光遊行至中聯辦悼念劉曉波 12.jpg|thumb|បាតុកម្មរំលឹកដល់ម្ចាស់[[ពានរង្វាន់ណូបែលសន្តិភាព]]ចិនម្នាក់ឈ្មោះ[[លីវ សីវបូ]] បន្ទាប់ពីលោកបានទទួលមរណភាពដោយសារជំងឺខូចសរីរាង្គខណៈពេលជាប់ឃុំឃាំងដោយរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧។]] បច្ចុប្បន្ន រដ្ឋាភិបាលចិនបានប្រើប្រាស់បណ្តាញចារកម្មដ៏ធំដូចជាមាននៅតាមប្រព័ន្ធកាមេរ៉ាសាធារណៈ កម្មវិធីសម្គាល់ផ្ទៃមុខ ការលាក់ការណ៍ ការឃ្លាំមើលបច្ចេកវិទ្យាផ្ទាល់ខ្លួន និងប្រព័ន្ធឥណទានសង្គមដែលជាមធ្យោបាយនៃការគ្រប់គ្រងសង្គមដែលមនុស្សរស់នៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Anna Mitchell, Larry|date=2018-02-02|title=(អង់គ្លេស) China's Surveillance State Should Scare Everyone|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/china-surveillance/552203/|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|website=[[The Atlantic]]}}</ref> [[ចលនាប្រជាធិបតេយ្យចិន]] សកម្មជនសង្គម និងសមាជិកមួយចំនួននៃបក្សកុម្មុយនិស្តចិនជឿជាក់លើតម្រូវការសម្រាប់កំណែទម្រង់សង្គម និងនយោបាយ។ ខណៈពេលដែលការគ្រប់គ្រងលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គមត្រូវបានបន្ធូរបន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៧០ មកក្តីក៏[[សេរីភាពនយោបាយ]]នូវតែមានលក្ខណៈតឹងរ៉ឹងខ្ពស់។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]]បានចែងថា"សិទ្ធិជាមូលដ្ឋាន"របស់ពលរដ្ឋរួមមាន សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ សេរីភាពសារព័ត៌មាន សិទ្ធិទទួលបានការកាត់ក្តីដោយយុត្តិធម៌ សេរីភាពខាងសាសនា សិទ្ធិបោះឆ្នោតជាសកល និងសិទ្ធិទ្រព្យសម្បត្តិ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយនៅក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង ប្រការខាងលើនេះមិនមានលទ្ធភាពការពារសកម្មជនឬប្រជាជនពីការកាត់ទោសព្រហ្មទណ្ឌដោយរដ្ឋនោះទេ។<ref name="books.google">{{cite book|last=Sorman|first=Guy|url=https://books.google.com/books?id=aRaLevXMZf4C&pg=PA46|title=Empire of Lies: The Truth About China in the Twenty-First Century|publisher=[[Encounter Books]]|year=2008|isbn=978-1-59403-284-4|pages=46, 152}}</ref><ref name="hrw">{{cite web|url=https://www.hrw.org/en/world-report-2009/china|title=(អង់គ្លេស) World Report 2009: China|website=[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> សកម្មភាពត្រួតពិនិត្យសុន្ទរកថា និងព័ត៌មាននយោបាយ ជាពិសេសនៅលើបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនប្រព្រឹត្តិទៅជាប្រចាំ។<ref>[http://apnews.myway.com//article/20121228/DA3EQG1G1.html "China Requires Internet Users to Register Names"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101031700/http://apnews.myway.com/article/20121228/DA3EQG1G1.html |date=2013-01-01 }}. [[Associated Press]] via My Way News. 28 December 2012. ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 10 វិច្ឆិកា 2021.</ref><ref name="AnonymousNoMore">{{cite news|last=Bradsher|first=Keith|date=28 December 2012|title=(អង់គ្លេស) China Toughens Its Restrictions on Use of the Internet|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2012/12/29/world/asia/china-toughens-restrictions-on-internet-use.html|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|issn=0362-4331}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបរទេសរួមជាមួយទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានបរទេសនិងអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនបានរិះគន់កំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសចិនដោយចោទប្រកាន់ថាមានការរំលោភសិទ្ធិពលរដ្ឋយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដូចជា ការចាប់ឃុំខ្លួនមនុស្សដោយគ្មានការជំនុំជម្រះ ការរំលូតកូនដោយបង្ខំ<ref>{{cite news|url=http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|title=Forced abortion highlights abuses in China policy|last=Tang|first=Didi|date=9 January 2014|agency=[[Associated Press]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107035605/http://apnews.myway.com//article/20140109/DAB75AAG2.html|archive-date=7 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ការសារភាពដោយបង្ខំ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរឹតត្បិតសិទ្ធិមូលដ្ឋាន<ref name="freedomhouse"/><ref name="XinBan2012"/> និងការប្រើប្រាស់ទោសប្រហារជីវិតហួសកម្រិត។<ref name="wp">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/23/AR2008122302795.html|title=China's Capital Cases Still Secret, Arbitrary|last1=Fan|first1=Maureen|date=24 December 2008|work=The Washington Post|access-date=16 August 2010|last2=Cha|first2=Ariana Eunjung|issn=0190-8286}}</ref><ref>{{cite news|url=https://ph.news.yahoo.com/amnesty-sees-hope-china-death-penalty-011032864.html|title=Amnesty sees hope in China on death penalty|last=Millard|first=Robin|date=27 March 2012|work=[[Agence France-Presse]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> រដ្ឋាភិបាលនឹងចេញបង្ក្រាបសកម្មភាពតវ៉ានិងបាតុកម្មណាមួយដែលខ្លួនគិតថាមានសក្តានុភាពគំរាមកំហែងចំពោះ"ស្ថិរភាពសង្គម" ដូចករណី[[បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនឆ្នាំ១៩៨៩|បាតុកម្មនៅទីលានធានអានមិនកាលពីឆ្នាំ១៩៨៩]] អញ្ចឹង។<ref>Christian Göbel and Lynette H. Ong, [https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf "Social unrest in China." ''Long Briefing, Europe China Research and Academic Network (ECRAN)'' (2012) p 18]. [[Chatham House]]</ref> [[File:Xinjiang Internment Map, US-Aus Gov Assessment.jpg|thumb|left|រដ្ឋាភិបាលប្រទេសលោកខាងលិចបានចោទប្រកាន់ប្រទេសចិនថាកំពុងប្រព្រឹត្ត[[ការប្រល័យពូជសាសន៍អ៊ុយហ្គឺរ|អំពើប្រល័យពូជសាសន៍លើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរ]] និងការឃុំឃាំងជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរជាងមួយលាននាក់រួមជាមួយជនជាតិភាគតិចផ្សេងៗទៀតនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងនៃតំបន់[[ស៊ីនជាំង]]។<ref>{{cite news|title=(អង់គ្លេស) U.S., UK, Germany clash with China at U.N. over Xinjiang|url=https://www.reuters.com/world/us-vows-keep-speaking-out-until-china-stops-genocide-2021-05-12/|work=Reuters|date=12 May 2021}}</ref>]] រដ្ឋចិនត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ជារឿយៗចំពោះការគាបសង្កត់ទ្រង់ទ្រាយធំ និងការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងតំបន់[[ទីបេ]]<ref>{{Cite journal|last=Anna Morcom|date=June 2018|title=(អង់គ្លេស) The Political Potency of Tibetan Identity in Pop Music and Dunglen|url=https://digitalcommons.macalester.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2348&context=himalaya|journal=Himalaya|publication-place=[[Royal Holloway, University of London]]|volume=38}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-15617026|title=(អង់គ្លេស) Dalai Lama hits out over burnings|date=7 November 2011|via=www.bbc.com}}</ref> និង[[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite web|last=Diamond|first=Rayhan Asat, Yonah|title=The World's Most Technologically Sophisticated Genocide Is Happening in Xinjiang|url=https://foreignpolicy.com/2020/07/15/uighur-genocide-xinjiang-china-surveillance-sterilization/|website=[[Foreign Policy]]}}</ref>រួមទាំងការបង្រ្កាបហិង្សាពីកម្លាំងនគរបាលជាតិ និងការគាបសង្កត់សាសនានៅទូទាំងប្រទេសចិន។<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653|title=(អង់គ្លេស) China 'moves two million Tibetans'|last=Hatton|first=Celia|date=27 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=27 June 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177|title=(អង់គ្លេស) Fresh unrest hits China's Xinjiang|date=29 June 2013|work=[[BBC News]]|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ផ្អែកលើរបាយការណ៍របស់សារព័ត៌មាន ''The Guardian'' បានចុះផ្សាយថា ជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរយ៉ាងហោចណាស់ចំនួនមួយលាននាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចិនចាប់ឃុំខ្លួននៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងដ៏ធំហៅថា "មជ្ឈមណ្ឌលអប់រំ និងបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ" ក្នុងគោលបំណងផ្លាស់ប្តូរគំនិតនយោបាយរបស់អ្នកជាប់ឃុំ អត្តសញ្ញាណ និងជំនឿសាសនារបស់ពួកគេ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/24/china-cables-leak-no-escapes-reality-china-uighur-prison-camp|title=(អង់គ្លេស) 'Allow no escapes': leak exposes reality of China's vast prison camp network|last1=Graham-Harrison|first1=Emma|date=24 November 2019|work=The Guardian|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|last2=Garside|first2=Juliette|issn=0261-3077}}</ref> យោងតាមក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងថា៖ សកម្មភាពដែលបានប្រព្រឹត្តិមកលើអ្នកជាប់ឃុំទាំងនោះរួមមាន ការបញ្ចូលមនោគមវិជ្ជានយោបាយ ការធ្វើទារុណកម្ម ការរំលោភបំពានផ្លូវកាយនិងផ្លូវចិត្ត ការចាប់ក្រៀវដោយបង្ខំ ការរំលោភបំពានផ្លូវភេទ និងការធ្វើពលកម្មធ្ងន់ៗដោយបង្ខំ។ល។<ref>{{Cite web|date=2019|title=(អង់គ្លេស) 2019 Report on International Religious Freedom: China - Xinjiang|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200816035752/https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/china/xinjiang/|archive-date=16 សីហា 2020|website=[[ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក]]}}</ref> យោងតាមរបាយការណ៍ឆ្នាំ២០២០ បានបញ្ជាក់ថា ទង្វើរបស់រដ្ឋាភិបាលចិនលើជនជាតិអ៊ុយហ្គឺរគឺត្រូវនឹងនិយមន័យអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ<ref>{{cite news|date=4 July 2020|title=China Suppression Of Uighur Minorities Meets U.N. Definition Of Genocide, Report Says|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/2020/07/04/887239225/china-suppression-of-uighur-minorities-meets-u-n-definition-of-genocide-report-s|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> ហើយក្រុមជាច្រើនបានអំពាវនាវឱ្យមានការចុះស៊ើបអង្កេតពីអង្គការសហប្រជាជាតិ។<ref>{{cite news|last=Nebehay|first=Stephanie|date=15 September 2020|title=(អង់គ្លេស) Activists decry 'genocide' of China's Uighur minority: letter|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-uighurs/activists-decry-genocide-of-chinas-uighur-minority-letter-idUSKBN26613M|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២១ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក លោក[[ម៉ៃក៍ ប៉ុមប៉េអូ]]បានប្រកាសថា ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំណត់ថា"អំពើប្រល័យពូជសាសន៍ និងឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ"គឺកំពុងតែប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រទេសចិនលើជនជាតិភាគតិចអ៊ុយហ្គឺរ។<ref name="wsj._U.S._says">{{Cite web|title=U.S. Says China Is Committing 'Genocide' Against Uighur Muslims|last=Gordon|first=Michael R.|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=19 January 2021|access-date=10 វិច្ឆិកា 2021|url= https://www.wsj.com/articles/u-s-declares-chinas-treatment-of-uighur-muslims-to-be-genocide-11611081555}}</ref> [[File:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|[[បាតុកម្មទីក្រុងហុងកុងឆ្នាំ២០១៩–២០]]]] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៧ និងឆ្នាំ២០២០ [[មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវព្យូ]] (Pew) បានចុះផ្សាយថា សកម្មភាពរឹតបន្តឹងសាសនារបស់រដ្ឋាភិបាលចិនគឺមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅលើពិភពលោក ថ្វីបើអង្គការដដែរនេះធ្លាប់បានចុះថាអរិភាពសង្គមទាក់ទងនឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនមានអត្រាទាបក្ដី។<ref>{{Cite web |date=2019-07-15 |title=3. Middle East still home to highest levels of restrictions on religion, although levels have declined since 2016 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181144/https://www.pewresearch.org/religion/2019/07/15/middle-east-still-home-to-highest-levels-of-restrictions-on-religion-although-levels-have-declined-since-2016/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-29 |title=3. Small changes in median scores for government restrictions, social hostilities involving religion in 2020 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |access-date=2024-06-20 |website=Pew Research Center |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106181143/https://www.pewresearch.org/religion/2022/11/29/small-changes-in-median-scores-for-government-restrictions-social-hostilities-involving-religion-in-2020/ |url-status=live }}</ref> [[សន្ទស្សន៍ទាសភាពសកល]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៦ ប្រជាជនចិនជាង ៣.៨ លាននាក់ (ស្មើនឹង ០.២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប) បានកំពុងតែរស់នៅក្នុង "ស្ថានភាពជាទាសករនៃសម័យទំនើប" ដោយក្នុងនោះពួកគេបានក្លាយជាជនរងគ្រោះនៃជំនួញជួញដូរមនុស្ស ពលកម្មដោយបង្ខំ អាពាហ៍ពិពាហ៍ដោយបង្ខំ ពលកម្មកុមារ និងការបង្ខិតបង្ខំដោយរដ្ឋជាដើម។ ប្រព័ន្ធអប់រំថ្មីតាមរយៈពលកម្ម (''ឡៅជាវ'') របស់រដ្ឋត្រូវបានលុបបំបាត់ជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ ប៉ុន្តែគេមិនសូវច្បាស់ប៉ុន្មានទេថា កម្រិតនៃការអនុវត្តរបស់វាគឺនៅតែបន្តទៀតឬយ៉ាងណា។<ref>{{cite web|url=https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|title=China|year=2016|website=Global Slavery Index|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/|archive-date=6 July 2016|access-date=2024-06-20|archivedate=2016-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160706152456/https://www.globalslaveryindex.org/country/china/}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ប្រព័ន្ធកែប្រែតាមរយៈពលកម្ម (ឡៅកៃ) នៅតែបន្តវត្តមាននៅក្នុងប្រទេសចិន។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ [[មូលនិធិស្រាវជ្រាវឡៅកៃ]]បានធ្វើការប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រទេសចិនមានទីតាំងឡៅកៃរហូតដល់ទៅ ១,៤២២ កន្លែង តែចំនួនពិតអាចមានច្រើនជាងនេះឆ្ងាយ។<ref>{{Cite web |date=2008 |title=Laogai Handbook: 2007–2008 |url=https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |website=Laogai Research Foundation |access-date=2024-06-20 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225055906/https://laogairesearch.org/wp-content/uploads/2019/01/33-Laogai-Handbook-2007-08.pdf |url-status=live }}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចចិន}} ចិនគឺជាប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក]]​ បើគិតជា[[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម]]<ref>{{Cite news |last=Kollewe |first=Justin McCurry Julia |date=14 February 2011 |title=China overtakes Japan as world's second-largest economy |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |access-date=26 September 2024 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719223048/https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |url-status=live }}</ref> និងធំជាងគេបង្អស់ បើគិតតាម[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]]។<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|title=GDP PPP (World Bank)|year=2018|publisher=World Bank|access-date=26 September 2024|archive-date=2019-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true|url-status=dead|archivedate=2019-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២ សេដ្ឋកិច្ចចិនមានទំហំស្មើនឹង ១៨% នៃ[[សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក]]សរុបជាមធ្យម។<ref name="IMF-2023">{{cite web |author= |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |access-date=26 September 2024 |website=International Monetary Fund |publisher= |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |url-status=live }}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអត្រាកំណើន ផសស ពិត|សេដ្ឋកិច្ចរីកចម្រើនលឿនបំផុត]]<ref>{{cite web|title=Overview|url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|access-date=26 September 2024|publisher=World Bank|archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930014300/https://www.worldbank.org/en/country/china/overview|url-status=live}}</ref> ដោយកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនតែងតែស្ទុះឡើងលើសពី ៦ ភាគរយរៀងរាល់ឆ្នាំចាប់តាំងពីការធ្វើ[[កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចចិន|កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ច]]នៅឆ្នាំ​១៩៧៨ មក។<ref>{{cite web |title=GDP growth (annual %) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173009/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |url-status=live }}</ref> ជាក់ស្ដែង បើយោងតាមធនាគារពិភពលោកបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនៃប្រទេសចិនបានកើនពី ១៥០ ពាន់លានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ ឡើងមកដល់ ១៧.៩៦ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២២​ ថ្មីៗនេះ។<ref>{{cite web |title=GDP (current US$) – China |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906052638/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |url-status=live }}</ref> សព្វថ្ងៃនេះផងដែរ ចិនបានជាប់[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាម ផសស​ (មធ្យម) ក្នុងម្នាក់|ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៦៤ នៃ ផសស មធ្យមក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ]] ពោលជាប្រទេសដែលមានចំណូលមធ្យមកម្រិតខ្ពស់។<ref>{{cite web |year=2018 |title=GDP PPP (World Bank) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |access-date=26 September 2024 |publisher=World Bank |archive-date=2019-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=dead |archivedate=2019-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true }}</ref> លើសពីនេះ នៅក្នុងចំណោមក្រុមហ៊ុនធំៗចំនួន ៥០០​ នៅលើពិភពលោក មាន ១៣៥ ក្រុមហ៊ុនដែលមានទីស្នាក់ការកណ្ដាលនៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref>{{Cite web |title=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |access-date=26 September 2024 |website=Fortune Global 500 |archive-date=2023-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116163740/https://fortune.com/ranking/global500/ |url-status=live }}</ref> មកត្រឹមឆ្នាំ២០២៤ ប្រទេសចិនមានទីផ្សារភាគហ៊ុន និងទីផ្សារអនាគតធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោក និងក៏ដូចជាទីផ្សារមូលបត្របំណុលធំបំផុតទីបីផងដែរ។<ref name=":Curtis&Klaus">{{Cite book |last1=Curtis |first1=Simon |title=The Belt and Road City: Geopolitics, Urbanization, and China's Search for a New International Order |last2=Klaus |first2=Ian |publisher=Yale University Press |isbn=9780300266900 |location=New Haven and London |publication-date=2024 |doi=10.2307/jj.11589102 |jstor=jj.11589102}}</ref>{{Rp|page=153}} ប្រទេសចិនគឺជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចមួយក្នុងចំណោមមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចកំពូលសកល មិនថានៅក្នុងតំបន់អាស៊ីបូព៌ា ឬពិភពលោក។ សរុបជាងពីរសហ្សវត្សរ៍មកនេះ សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនគឺមានទំហំធំសម្បើមបើប្រៀបនឹងរដ្ឋដទៃៗ<ref>{{cite book|last=Maddison|first=Angus|url=https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison|title=Contours of the World Economy 1–2030 AD: Essays in Macro-Economic History|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-164758-1|page=379|author-link=Angus Maddison|access-date=2024-09-26 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161352/https://books.google.com/books?id=a-JGGp2suQUC&q=angus+maddison#v=snippet&q=angus%20maddison&f=false|url-status=live}}</ref> ហើយក៏ធ្លាប់បានធ្លាក់ និងឡើងវិញជាងច្រើនដងក្នុងសម័យកាលផ្សេងៗ។<ref name="Dahlman Aubert 2001"/><ref>{{cite web |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Angus Maddison. Chinese Economic Performance in the Long Run. Development Centre Studies. |page=29 |access-date=26 September 2024}}</ref> ចាប់តាំងពីបានធ្វើកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ១៩៧៨ មក ចិនបានអភិវឌ្ឍទៅជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចចម្រុះ និងជាតួអង្គយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអន្តរជាតិ។ វិស័យសំខាន់ៗដែលជំរុញឱ្យសេដ្ឋកិច្ចចិនមានការប្រកួតប្រជែងខ្ពស់រួមមាន៖ ឧស្សាហផល ជំនួញលក់រាយ អាជីវកម្មរ៉ែ ឧស្សាហកម្មដែកថែប វាយនភណ្ឌ យានយន្ត ផលិតកម្មថាមពល ថាមពលបៃតង ធនាគារ អេឡិចត្រូនិក ទូរគមនាគមន៍ អចលនទ្រព្យ ពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិក និងទេសចរណ៍។ល។ ប្រទេសចិនមានផ្សារហ៊ុនធំៗចំនួនបីក្នុងចំណោមផ្សារហ៊ុនធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite web|date=19 February 2019|title=Top 10 Largest Stock Exchanges in the World By Market Capitalization|url=https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/|url-status=dead|archive-date=15 May 2019|access-date=28 September 2024|website=ValueWalk|archivedate=15 ឧសភា 2019|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20190515114023/https://www.valuewalk.com/2019/02/top-10-largest-stock-exchanges/}}</ref> ពោលគឺនៅ[[ផ្សារហ៊ុនសៀងហៃ|សៀងហៃ]] [[ផ្សារហ៊ុនហុងកុង|ហុងកុង]] និង[[ផ្សារហ៊ុនសិនជិន|សិនជិន]] ដោយបូករួមបញ្ចូលគ្នាស្មើនឹងមូលធនប័ត្រទីផ្សារជាង ១៥.៩ ទ្រីលានដុល្លារ បើគិតត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០២០។<ref>{{Cite news|date=13 October 2020|title=China's Stock Market Tops $10 Trillion First Time Since 2015|publisher=Bloomberg L.P.|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|access-date=28 September 2024|archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042855/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-13/china-s-stock-market-tops-10-trillion-for-first-time-since-2015|url-status=live}}</ref> ប្រទេសចិនមានមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុចំនួន ៤ ([[សៀងហៃ]] [[ហុងកុង]] [[ប៉េកាំង]] និង[[សិនជិន]]) ក្នុងចំណោមមជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុធំៗបំផុតទាំងដប់នៅលើពិភពលោក ដែលជាចំនួនច្រើនជាងប្រទេសដទៃៗ បើយោងតាម[[សន្ទស្សន៍មជ្ឈមណ្ឌលហិរញ្ញវត្ថុសកល]]ឆ្នាំ២០២០។<ref name="GFCI2">{{cite web|date=September 2020|title=The Global Financial Centres Index 28 |url=https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.longfinance.net/media/documents/GFCI_28_Full_Report_2020.09.25_v1.1.pdf |archive-date=2024-09-28 |url-status=live|access-date=26 September 2020|publisher=Long Finance}}</ref> [[File:Graph of Major Developing Economies by Real GDP per capita at PPP 1990-2013.png|thumb|ក្រាហ្វិកបង្ហាញពីប្រទេសចិន និងប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចជឿនលឿនដទៃទៀតតាម ផសស (យអទ) ក្នុងម្នាក់ ដោយរាប់ពីឆ្នាំ១៩៩០ មកឆ្នាំ២០១៣]] សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសចិនបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលទ្ធផលនៃ[[មូលធននិយមរដ្ឋ]] ឬ[[មូលធននិយមបក្ស-រដ្ឋ]]។<ref name="Pearson-2021">{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2021-09-01 |title=Party-State Capitalism in China |journal=Current History |volume=120 |issue=827 |pages=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pearson |first1=Margaret M. |last2=Rithmire |first2=Meg |last3=Tsai |first3=Kellee S. |date=2022-10-01 |title=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |journal=International Security |volume=47 |issue=2 |pages=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447|doi-access=free}}</ref> រដ្ឋជាអ្នកគ្រប់គ្រងលើវិស័យ "សសរស្តម្ភ" យុទ្ធសាស្ត្រ ដូចជា ផលិតកម្មថាមពល និងឧស្សាហកម្មធុនធ្ងន់ជាដើម ប៉ុន្តែសហគ្រាសឯកជននូវតែរីកលូតលាស់បន្ត ដោយនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៨ គេបានកត់សម្គាល់វត្តមានអាជីវកម្មឯកជនប្រមាណ ៣០ លាននៅក្នុងប្រទេសចិន។<ref name="Ref_abf">John Lee. [https://web.archive.org/web/20080726102845/http://www.cis.org.au/issue_analysis/IA95/ia95.html "Putting Democracy in China on Hold"]. The Center for Independent Studies. 26 July 2008. Retrieved 16 July 2013.</ref><ref name="Ref_2005a">{{cite web |date=22 August 2005 |title=China Is a Private-Sector Economy |url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm |archive-date=13 February 2008 |access-date=28 September 2024 |work=Bloomberg Businessweek |archivedate=13 កុម្ភៈ 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213222740/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm }}</ref><ref name="Ref_abg">{{cite web |title=Microsoft Word – China2bandes.doc |url=http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010154017/http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf |archive-date=2008-10-10 |access-date=28 September 2024 |publisher=OECD}}</ref> យោងតាមស្ថិតិផ្លូវការ ក្រុមហ៊ុនឯកជនបានចូលរួមចំណែកក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបចិនប្រមាណ ៦០% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប។<ref>{{Cite news |last=Hancock |first=Tom |date=30 March 2022 |title=China Crackdowns Shrink Private Sector's Slice of Big Business |work=Bloomberg News |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |access-date=28 September 2024 |archive-date=2024-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328161405/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |url-status=live }}</ref> ចិនបានក្លាយជាប្រទេសផលិតកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០ ដោយវ៉ាដាច់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលធ្លាប់ជាផលិតករធំបំផុតក្នុងរយៈពេលមួយរយឆ្នាំមុន។<ref>{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/002fd8f0-4d96-11e0-85e4-00144feab49a |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription|title=China noses ahead as top goods producer|last=Marsh|first=Peter|date=13 March 2011|work=Financial Times|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=dead|title=U.S. Manufacturing in International Perspective|last=Levinson|first=Marc|date=21 February 2018|website=Federation of American Scientists|access-date=30 កញ្ញា 2024|archivedate=9 តុលា 2022|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://fas.org/sgp/crs/misc/R42135.pdf}}</ref> យោងតាម[[មូលនិធិវិទ្យាសាស្ត្រជាតិ]]នៃសហរដ្ឋអាមេរិកបានឱ្យដឹងផងដែរថា ចិនគឺជាប្រទេសផលិតបច្ចេកវិទ្យាដ៏ធំបំផុតទីពីរចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ មក។<ref>{{cite web|url=https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|title=Report – S&E Indicators 2018|website=nsf.gov|access-date=30 September 2024|archive-date=2023-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923083925/https://www.nsf.gov/statistics/2018/nsb20181/report/sections/industry-technology-and-the-global-marketplace/patterns-and-trends-of-knowledge--and-technology-intensive-industries#medium-high-technology-industries-in-china|url-status=live}}</ref> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនគឺជាទីផ្សារលក់រាយធំជាងគេទីពីរបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Shane |first=Daniel |date=23 January 2019 |title=China will overtake the US as the world's biggest retail market this year |work=CNN |publisher= |url=https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |access-date=30 September 2024 |archive-date=2024-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425193226/https://www.cnn.com/2019/01/23/business/china-retail-sales-us/index.html |url-status=live }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រទេសចិនក៏នាំមុខគេផងដែរនៅក្នុងវិស័យពាណិជ្ជកម្មអេឡិចត្រូនិកដែលចូលជាង ៣៧% នៃចំណែកទីផ្សារពិភពលោកក្នុងឆ្នាំ២០២១។<ref>{{Cite news |last=Cameron |first=Isabel |date=9 August 2022 |title=China continues to lead global ecommerce market with over $2 trillion sales in 2022 |work=Charged |url=https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |access-date=30 September 2024 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202091337/https://www.chargedretail.co.uk/2022/08/09/china-continues-to-lead-global-ecommerce-market-with-over-2-trillion-sales-in-2022/ |url-status=live }}</ref> ចិនក៏ជាប្រទេសនាំមុខគេក្នុងការប្រើប្រាស់ និងផលិតរថយន្តអគ្គិសនីផងដែរ ហើយព្រមទាំងការទិញរថយន្តអគ្គិសនីប្រភេទ BEV និង PHEV ជាក់ពាក់កណ្ដាលនៃពិភពលោក បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២២។<ref>{{Cite news |last=Baraniuk |first=Chris |date=11 October 2022 |title=China's electric car market is booming but can it last? |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-62825830 |access-date=30 September 2024}}</ref> ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ ចិន​ក៏​ជា​ប្រទេស​ផលិត​អាគុយ​ឈាន​មុខ​គេ​សម្រាប់​រថយន្ត​អគ្គិសនីផងដែរ និង​ព្រម​ទាំង​វត្ថុ​ធាតុ​ដើម​សំខាន់​មួយ​ចំនួន​សម្រាប់​អាគុយរថយន្តអគ្គិសនី។<ref>{{cite web|url=https://www.instituteforenergyresearch.org/renewable/china-dominates-the-global-lithium-battery-market/|title=China Dominates the Global Lithium Battery Market|date=9 September 2020|website=Institute for Energy Research|access-date=30 September 2024}}</ref> ===ទេសចរណ៍=== {{Main|ទេសចរណ៍នៅចិន}} ប្រទេសចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិចំនួន ៦៤.៧ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៩<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition">{{Cite journal |date=18 December 2020 |title=UNWTO World Tourism Barometer and Statistical Annex, December 2020 {{!}} World Tourism Organization |journal=UNWTO World Tourism Barometer (English Version) |volume=18 |issue=7 |pages=1–36 |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.7 |doi-access=free}}</ref> ហើយនៅឆ្នាំ២០១៨ ចិនបានទទួលភ្ញៀវទេសចរច្រើនជាងគេបំផុតទី ៤ នៅលើពិភពលោក។<ref name="WTO Tourism Highlights 2019 Edition" /> លើសពីនេះ ប្រទេសចិនក៏មានបរិមាណទេសចរណ៍ក្នុងស្រុកដ៏ច្រើនខ្លាំងផងដែរ។ ភ្ញៀវទេសចរចិនបានធ្វើដំណើរក្នុងប្រទេសប្រមាណ ៦ ពាន់លានដងកាលពីឆ្នាំ២០១៩។<ref>{{Cite news |last=Liang |first=Xinlu |date=19 August 2021 |title=How has China's travel industry been hurt by the coronavirus pandemic, and when will tourism recover? |work=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3145468/how-has-chinas-travel-industry-been-hurt-coronavirus-pandemic |access-date=30 September 2024}}</ref> ​ចិន​ជាម្ចាស់[[ទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក|បេតិកភណ្ឌ​ពិភពលោក]]​ច្រើនជាង​គេ​ទី​ពីរ​លើ​ពិភពលោកបន្ទាប់​ពី​ប្រទេស​អ៊ីតាលី ([[បញ្ជីរាយទីតាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនៅចិន|សរុប ៥៦]]) និង​ជា[[ចំណាត់ថ្នាក់ទេសចរណ៍ពិភពលោក|​គោលដៅ​ទេសចរណ៍​ដ៏​ពេញ​និយម​បំផុត​មួយ]] (ទី​មួយ​នៅតំបន់​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក)។ ===ភោគទ្រព្យ=== [[File:20045-Shanghai-Pano (cropped).jpg|thumb|upright=1.3|តំបន់[[លូចាវហ្ស៊ូអេ]]នៃទីក្រុងសៀងហៃ]] ប្រទេសចិនត្រូវជាម្ចាស់នៃភោគទ្រព្យពិភពលោកប្រមាណ ១៧.៩% បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១ ដោយនៅពីក្រោយតែសហរដ្ឋអាមេរិកមួយប៉ុណ្ណោះ។<ref name="databook20222">{{Cite book |last1=Shorrocks |first1=Anthony |url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2022.pdf |title=Global Wealth Databook 2022 |last2=Davies |first2=James |last3=Lluberas |first3=Rodrigo |publisher=Credit Suisse Research Institute |year=2022 |author-link=Anthony Shorrocks}}</ref> គួរដឹងផងដែរថាប្រទេសចិនបានជួយប្រជាជនខ្លួនឱ្យរួចផុតពីភាពក្រីក្របានច្រើនបំផុតជាងប្រទេសផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក<ref>{{cite news |date=13 October 2017 |title=China lifting 800 million people out of poverty is historic: World Bank |work=Business Standard India |agency=Press Trust of India |url=https://www.business-standard.com/article/international/china-lifting-800-million-people-out-of-poverty-is-historic-world-bank-117101300027_1.html |access-date=30 September 2024}}</ref><ref>{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url= |title=Four Decades of Poverty Reduction in China: Drivers, Insights for the World, and the Way Ahead |date=2022 |publisher=World Bank Publications |isbn=9781464818783 |location= |page=ix |quote=By any measure, the speed and scale of China's poverty reduction is historically unprecedented.}}</ref> ដោយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ ប្រជាជនចិនប្រមាណ​ ៨៨០ លាននាក់បានរួចផុតពីភាពក្រីក្រ។<ref name=":0" />{{Rp|page=23}} ពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨ នេះផងដែរ ស្តង់ដារជីវិតរស់នៅជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនចិនបានកើនស្មើនឹងផលគុណកត្តានឹងម្ភៃប្រាំមួយ។<ref name="Bergsten 2022">{{Cite book |last=Bergsten |first=C. Fred |date=2022 |title=The United States vs. China: The Quest for Global Economic Leadership |publisher=Polity Press |isbn=978-1-5095-4735-7 }}</ref> ម្យ៉ាងវិញទៀត ប្រាក់ឈ្នួលសម្រាប់ប្រជាជនចិននីមួយៗក៏បានកើនឡើងជាលំដាប់ផងដែរក្នុងរយៈពេល ៤០ ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ដោយតម្លៃប្រាក់ឈ្នួលពិត (អតិផរណាកែតម្រូវ) បានកើនចំនួន ៧​ ដងពីឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{cite web |title=Rising Wages: Has China Lost Its Global Labor Advantage? |url=https://www.iza.org/publications/dp/5008/rising-wages-has-china-lost-its-global-labor-advantage |access-date=30 September 2024 |website=iza.org}}</ref> ក្រៅពីនេះ កម្រិតអភិវឌ្ឍន៍នៅប្រទេសចិនគឺមិនស្មើគ្នានោះឡើយ ដោយគេសង្កេតឃើញថាទីក្រុងធំៗ និងតំបន់ឆ្នេរមានការអភិវឌ្ឍន៍ច្រើនជាងបើធៀបនឹងតំបន់ជនបទ និងតំបន់ជ្រៅៗក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite news |last=King |first=Stephen |date=2 February 2016 |title=China's path to tackling regional inequality |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9c6203d8-e1d9-3ca3-818a-e55b409ece94}}</ref> លើសពីនេះ​ ចិនក៏មានកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ផងដែរ<ref>{{cite news |last=Duggan |first=Jennifer |date=12 January 2013 |title=Income inequality on the rise in China |publisher=Al Jazeera |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |url-status=dead |access-date=30 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722192442/http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html |archive-date=22 July 2013}}</ref> ពិសេសវាបានកើនឡើងយ៉ាងលឿនក្រោយពីកំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០<ref>{{cite news |last=Tobin |first=Damian |date=29 June 2011 |title=Inequality in China: Rural poverty persists as urban wealth balloons |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-13945072 |access-date=30 September 2024}}</ref> តែមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ ថ្មីៗនេះ គេឃើញថាកម្រិតវិសមភាពសេដ្ឋកិច្ចបានថយចុះប្រសើរជាងមុនឆ្ងាយ។<ref>{{Cite news |date=2 October 2021 |title=Just how Dickensian is China? |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2021/10/02/just-how-dickensian-is-china |access-date=30 September 2024}}</ref> យោងតាមធនាគារពិភពលោក ពិន្ទុមេគុណជីនីរបស់ចិនមាន ០.៣៧១ ពិន្ទុនៅក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref name="GINI" /> ===ចិននៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចសកល=== ប្រទេសចិនបានចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]] (WTO) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០១ មក និងសព្វថ្ងៃត្រូវជាមហាអំណាចពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite news |last=He |first=Laura |date=13 January 2023 |title=China's exports plunge as global demand weakens, but trade with Russia hits record high |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/2023/01/13/economy/china-exports-struggle-reopening-2022-intl-hnk/index.html |access-date=30 September 2024}}</ref> គិតមកត្រឹមឆ្នាំ២០១៦ ចិនបានក្លាយជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មធំបំផុតជាមួយប្រទេសចំនួន ១២៤។<ref>{{Cite web|url=https://www.visualcapitalist.com/four-maps-showing-chinas-rising-dominance-trade/|title=Four Maps Showing China's Rising Dominance in Trade|last=Desjardins|first=Jeff|date=27 April 2016|website=Visual Capitalist|access-date=10 តុលា 2021}}</ref> លើសពីនេះ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសពាណិជ្ជកម្មដ៏ធំបំផុតលើលោកនៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ បើគិតតាមផលបូកនៃការនាំចូលនិងការនាំចេញ និងត្រូវជាប្រទេសនាំចូលធំបំផុតនៅលើពិភពលោកផងដែរដោយស្មើនឹង ៤៥% នៃទីផ្សារដំណឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រ។<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/business/2014/jan/10/china-surpasses-us-world-largest-trading-nation|title=(អង់គ្លេស) China surpasses US as world's largest trading nation|last=Monaghan|first=Angela|date=10 January 2014|work=The Guardian|access-date=10 ធ្នូ 2021|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|last=Paris|first=Costas|date=2021-04-27|title=(អង់គ្លេស) China's Imports of Commodities Drive a Boom in Dry-Bulk Shipping|work=The Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/chinas-imports-of-commodities-drive-a-boom-in-dry-bulk-shipping-11619541574|access-date=10 តុលា 2021|issn=0099-9660}}</ref> ===វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា=== ====សម័យដើម==== [[File:Chinese Gunpowder Formula.JPG|thumb|រូបមន្តម្សៅរំសេវដ៏ចំណាស់បំផុត (武經總要) ដែលបានកត់ត្រាទុកនៅក្នុងឆ្នាំ១០៤៤]] នៅបុរាណកាល ចិនត្រូវជារដ្ឋនាំមុខគេខាងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យារហូតដល់សម័យ[[រាជវង្សមិង]]។<ref>Tom (1989), 99; Day & McNeil (1996), 122; Needham (1986e), 1–2, 40–41, 122–123, 228.</ref> របកគំហើញ និងប្រឌិតកម្មចិនបុរាណរួមមាន ក្រដាស​ ពុម្ពអក្សរ ត្រីវិស័យ និងម្សៅរំសេវ (ដែលគេនិយមហៅថា [[មហាប្រឌិតកម្មទាំងបួន]]) បានរាលដាលទៅពាសពេញតំបន់អាស៊ីបូព៌ា មជ្ឈិមបូព៌ា និងព្រមទាំងទ្វីបអឺរ៉ុបផងដែរ។ គណិតវិទូចិនបុរាណត្រូវបានគេចាត់ទុកថាក្រុមគណិតវិទូដំបូងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលចេះប្រើប្រាស់[[ចំនួនអវិជ្ជមាន]]។<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p003hyd9|title=In Our Time: Negative Numbers|date=9 March 2006|website=BBC News|access-date=30 September 2024}}</ref><ref>Struik, Dirk J. (1987). ''A Concise History of Mathematics''. New York: Dover Publications. pp. 32–33. "''In these matrices we find negative numbers, which appear here for the first time in history.''"</ref> មកដល់ត្រឹមសតវត្សរ៍ទី១៧ លោកខាងលិចបានវ៉ាដាច់ប្រទេសចិនក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា<ref>{{cite book|title=Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology|volume=179|year=1996|publisher=Kluwer Academic Publishers|pages=137–138|url=https://books.google.com/books?id=jaQH6_8Ju-MC&pg=PA137|isbn=978-0-7923-3463-7}}</ref> ដោយព្រឹត្តិការណ៍មួយនេះនូវតែបន្តជាប្រធានបទពិភាក្សាដ៏ក្ដៅគគុករបស់វិជ្ជាករបច្ចុប្បន្ន។<ref>{{cite journal|last=Frank|first=Andre|author-link=Andre Gunder Frank|title=Review of ''The Great Divergence''|journal=Journal of Asian Studies|volume=60|issue=1|year=2001|pages=180–182|doi=10.2307/2659525|url=http://www.rrojasdatabank.info/agfrank/pomeranz.html|jstor=2659525 }}</ref> បន្ទាប់ពីត្រូវទទួល[[សតវត្សនៃភាពអាម៉ាស់|បរាជ័យផ្នែកយោធា]]ម្តងហើយម្តងទៀតទៅក្នុងដៃ[[សម្ព័ន្ធមិត្តប្រជាជាតិទាំងប្រាំបី|មហាអំណាចលោកខាងលិច]] និង[[សង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីមួយ|ជប៉ុន]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ក្រុមអ្នកនិយមកំណែទម្រង់ចិនក៏ចាប់ផ្ដួចផ្ដើមលើកកម្ពស់ និងអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាទំនើបក្នុងគោលបំណង[[ចលនាពង្រឹងខ្លួន|ពង្រឹងប្រទេសជាតិ]]ខ្លួនឡើងវិញ។​ ក្រោយពីចលនាកុម្មុយនីស្តចិនបានយកជ័យជម្នះចូលកាន់កាប់់អំណាចនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ រាល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងខាងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាទាំងប៉ុន្មានសុទ្ធតែផ្អែកលើគំរូ[[សហភាពសូវៀត]] ដែលក្នុងនោះ ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រត្រូវជាផ្នែកមួយនៃផែនការកណ្ដាលរបស់រដ្ឋ។<ref>{{cite book|last=Yu|first=Q. Y.|title=The Implementation of China's Science and Technology Policy|year=1999|publisher=Greenwood Publishing Group|page=2|url=https://books.google.com/books?id=IluWYKmTCN0C&pg=PA2|isbn=978-1-56720-332-5}}</ref> បន្ទាប់ពីលោកម៉ៅ សេទុងបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦ វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាត្រូវបានគេលើកជាចំណុចអភិវឌ្ឍន៍ដ៏ចាំបាច់មួយក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រ[[ទំនើបកម្មទាំងបួន]]<ref>{{cite book|last=Vogel|first=Ezra F.|title=Deng Xiaoping and the Transformation of China|year=2011|publisher=Harvard University Press|page=[https://books.google.com/books?id=3IaR-FxlA6AC&pg=PA129 129]|isbn=978-0-674-05544-5}}</ref> ហើយប្រព័ន្ធរដ្ឋបណ្ឌិតលក្ខណៈសូវឿតក៏ត្រូវបានគេកែទម្រង់បន្តិចម្តងៗផងដែរ។<ref>{{cite book|last=DeGlopper|first=Donald D.|chapter=Soviet Influence in the 1950s|chapter-url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cntoc.html|publisher=Library of Congress|title=China: a country study|year=1987}}</ref> ====សម័យទំនើប==== បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍វប្បធម៌]]បានបញ្ចប់មក ប្រទេសចិនបានចំណាយទុនវិនិយោគយ៉ាងច្រើនទៅក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ<ref name="CWRD">{{cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|title=R&D share for basic research in China dwindles|last=Jia|first=Hepeng|date=9 September 2014|website=Chemistry World|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles|archive-date=19 February 2015|access-date=1 October 2024|archivedate=19 កុម្ភៈ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219044130/http://www.rsc.org/chemistryworld/2014/09/research-development-rd-share-basic-research-china-dwindles}}</ref> ហើយបច្ចុប្បន្នកំពុងរត់តាមសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងការចំណាយស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍។<ref>{{Cite news|url=https://www.science.org/content/article/surging-rd-spending-china-narrows-gap-united-states|title=Surging R&D spending in China narrows gap with United States|last=Normile|first=Dennis|date=10 October 2018|website=Science|access-date=1 October 2024}}</ref><ref>{{cite web|title=China Has Surpassed the U.S. in R&D Spending, According to New National Academy of Arts and Sciences Report – ASME|url=https://www.asme.org/government-relations/capitol-update/china-has-surpassed-the-u-s-in-r-d-spending,-according-to-new-national-academy-of-arts-and-sciences-report|access-date=1 October 2024|website=asme.org}}</ref> ប្រទេសចិនបានចំណាយថវិកាប្រមាណ ២.៦% នៃ ផសស របស់ខ្លួនលើការស្រាវជ្រាវ និងអភិវឌ្ឍន៍នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ដែលសរុបជាទឹកប្រាក់ប្រហែល ៤៥៨.៥ ពាន់លានដុល្លារ។<ref>{{Cite web |date=5 March 2024 |title=China's R&D expenditure exceeds 3.3 trln yuan in 2023: minister |url=https://english.www.gov.cn/news/202403/05/content_WS65e6ff4dc6d0868f4e8e4b66.html |access-date=1 October 2024 |website=State Council of the People's Republic of China}}</ref> ចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១២ នៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍ប្រឌិតកម្មសកល]]សម្រាប់ឆ្នាំ២០២៣ ដែលជាចំណាត់ថ្នាក់ដ៏ប្រសើរខ្លាំងជាងមុនបើប្រៀបនឹងឆ្នាំ២០១៣ ដែលកាលនុះចិនបានជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ៣៥។<ref>{{Cite book |title=Global Innovation Index 2023, 15th Edition |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html |access-date=2024-10-01 |publisher=WIPO |doi=10.34667/tind.46596 |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |date=9 December 2023 |isbn=9789280534320 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |last2=Lanvin |first2=Bruno |last3=Wunsch-Vincent |first3=Sacha |last4=León |first4=Lorena Rivera |last5=World Intellectual Property Organization |year=2022 |title=Global Innovation Index 2022: What Is the Future of Innovation Driven Growth? |edition=15th |url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2022/index.html |series=Global Innovation Index |publisher=World Intellectual Property Organization |doi=10.34667/tind.46596 |isbn=9789280534320 |access-date=2024-10-01}}</ref><ref>{{cite web|date=28 October 2013|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=1 Ocober 2024|website=INSEAD Knowledge|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|url-status=dead|archivedate=2 កញ្ញា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}</ref> ប្រទេសចិនកំពុងអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធអប់រំរបស់ខ្លួនដោយផ្តោតទៅលើ[[វិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា វិស្វកម្ម និងគណិតវិទ្យា]] (STEM)។<ref>{{Cite news |last=Colvin |first=Geoff |date=29 July 2010 |title=Desperately seeking math and science majors |work=CNN Business |publisher= |url=https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |url-status=dead |access-date=1 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101017232727/https://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm |archive-date=17 October 2010}}</ref> [[File:Launch of Shenzhou 13.jpg|thumb|upright|ការបាញ់បង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 13]] ដោយប្រើរ៉ុក្កែត[[ឆឹងជឹង 2F]]។]] កម្មវិធីអវកាសចិនបានចាប់ផ្តើមដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយទទួលជំនួយបច្ចេកវិទ្យាមួយចំនួនពីសហភាពសូវៀត។ ប៉ុន្តែភ្លាមៗនោះ ចិនមិនបានបញ្ចេញសកម្មភាពអវកាសអ្វីនោះទេ តែផ្ទុយទៅវិញបានផ្តោតការសិក្សាលើបច្ចេកវិទ្យារបស់សូវៀតទាំងនោះ។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧០ ទើបចិនបានចាប់ផ្ដើមសកម្មភាពអវកាសដំបូងជាមួយនឹងការបាញ់បង្ហោះផ្កាយរណបដំបូងបង្អស់របស់ខ្លួន ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជាប្រទេសទីប្រាំប៉ុណ្ណោះដែលអាចធ្វើវាបានដោយឯករាជ្យ។<ref>{{cite web|last=Long|first=Wei|url=http://www.spacedaily.com/news/china-00u.html|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html|url-status=dead|archive-date=15 May 2016|title=China Celebrates 30th Anniversary of First Satellite Launch|publisher=Space daily|date=25 April 2000|access-date=1 តុលា 2024|archivedate=15 ឧសភា 2016|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160515110247/http%3A//www.spacedaily.com/news/china%2D00u.html}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ចិនបានក្លាយជាប្រទេសទីបីនៅលើពិភពលោកប៉ុណ្ណោះដែលបានបញ្ជូនមនុស្សទៅកាន់ទីអវកាសដោយឯករាជ្យបន្ទាប់ពីបង្ហោះយានអវកាស[[សេនជូ 5]] ដឹកអវកាសយានិកលោក[[យ៉ាង លីវ័យ]]។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០២៣ ជនជាតិចិនចំនួន ១៨ នាក់បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីអវកាសដោយក្នុងនោះមាននារីចំនួនពីរនាក់។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសចិនបានប្រកាសពីផែនការបញ្ជូនមនុស្សទៅលើព្រះច័ន្ទនៅក្នុងឆ្នាំ២០៣០។<ref>{{cite news |title=China Announces Plan to Land Astronauts on Moon by 2030|url= https://www.nytimes.com/2023/05/29/world/asia/china-space-moon-2030.html|work=The New York Times|date= 29 May 2023|last1= Wang|first1= Vivian}}</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[File:China Population Density, 2000 (6171905307).jpg|thumb|right|ផែនទីដង់ស៊ីតេប្រជាជននៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន (២០០០)]] [[ជំរឿនប្រជាជនចិនឆ្នាំ២០២០]] បង្ហាញឱ្យឃើញថាប្រទេសចិនមានចំនួនប្រជាជនប្រហែល ១,៤១១,៧៧៨,៧២៤ នាក់។ ក្នុងនោះប្រមាណ ១៧.៩៥% ជាអ្នកមានអាយុ ១៤ ឆ្នាំ ឬចុះក្រោម ប្រមាណ ៦៣.៣៥% មានអាយុចន្លោះពី ១៥ ទៅ ៥៩ ឆ្នាំ និង ១៨.៧% ជាអ្នកមានអាយុលើសពី ៦០ ឆ្នាំ។<ref name="2020_census2">{{cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |archive-date=11 May 2021 |access-date=1 October 2024 |url-status=live |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ពីចន្លោះឆ្នាំ២០១០ និងឆ្នាំ២០២០ អត្រាកំណើនប្រជាជនជាមធ្យមគឺ ០.៥៣%។<ref name="2020_census2"/> ដោយមានការព្រួយបារម្ភអំពីកំណើនប្រជាជន ប្រទេសចិនបានអនុវត្តគោលនយោបាយកូនពីរក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានរឹតបន្តឹងគោលនយោបាយនោះមកកូនម្នាក់ក្នុងមួយគ្រួសារវិញ។ ដោយគោលនយោបាយកំណត់ចំនួនកូនមិនមានភាពពេញនិយម រដ្ឋាភិបាលចិនក៏បានចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាតឱ្យមានការលើកលែងចំពោះករណីមួយចំនួន ជាពិសេសនៅតាមតំបន់ជនបទ ដែលនាំឱ្យកើតគោលនយោបាយកូន "១.៥" ពីពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ដល់ឆ្នាំ២០១៥។ ជនជាតិភាគតិចក៏ត្រូវបានលើកលែងពីគោលនយោបាយកំណត់កូនមួយនោះដែរ។<ref name=":13">{{Cite web |last=Kızlak |first=Kamuran |date=2021-06-21 |title=(ជាភាសាតួកគី) Çin'de üç çocuk: Siz yapın, biz bakalım |url=https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120012/https://www.birgun.net/haber/cin-de-uc-cocuk-siz-yapin-biz-bakalim-349097 |archive-date=2022-08-16 |website=BirGün }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលចិនបានបន្ធូរបន្ថយគោលនយោបាយនោះបន្ថែមដោយអនុញ្ញាតឱ្យគ្រួសារមានកូនពីរនាក់ប្រសិនបើឪពុកម្តាយម្នាក់ជាកូនតែមួយ។<ref>{{cite news |date=28 December 2013 |title=China formalizes easing of one-child policy |newspaper=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ |access-date=1 October 2024}}</ref> មកដល់ឆ្នាំ២០១៦ គោលនយោបាយកូនមួយត្រូវបានជំនួសវិញដោយគោលនយោបាយកូនពីរ។<ref name="Birtles-2021">{{Cite news |last=Birtles |first=Bill |author-link=Bill Birtles |date=31 May 2021 |title=China introduces three-child policy to alleviate problem of ageing population |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |access-date=1 October 2024}}</ref> គោលនយោបាយកូនបីត្រូវបានប្រកាសនៅថ្ងៃទី៣១ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ ដោយតែកំណើននៃមនុស្សចាស់ជរានៅក្នុងប្រទេស<ref name="Birtles-2021" /> ហើយនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២១ ការកំណត់ទំហំគ្រួសារទាំងអស់ ក៏ដូចជាការពិន័យចំពោះការបង្កើតកូនលើសចំនួនកំណត់ត្រូវបានលុបចោលទាំងស្រុង។<ref>{{Cite news |last=Cheng |first=Evelyn |date=21 July 2021 |title=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |access-date=1 October 2024}}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ [[អត្រាលទ្ធភាពបង្កើតកូនសរុប]]នៃប្រទេសចិនមាន ១.០៩ នាក់ដែលស្ថិតក្នុងចំណោមអត្រាទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក។<ref>{{Cite web |last=Qi |first=Liyan |date=August 19, 2023 |title=China's Fertility Rate Dropped Sharply, Study Shows |url=https://www.wsj.com/world/china/chinas-fertility-rate-dropped-sharply-study-shows-e97e647f |url-access=subscription |access-date=1 October 2024 |website=The Wall Street Journal }}</ref> នៅឆ្នាំ២០២៣ ដដែរនោះ [[ការិយាល័យស្ថិតិជាតិចិន]]បានប៉ាន់ប្រមាណថាចំនួនប្រជាជនបានធ្លាក់ចុះចំនួន ៨៥០,០០០ នាក់ពីឆ្នាំ២០២១ ដល់ឆ្នាំ ២០២២ ដែលជាតំហយចុះលើកដំបូងចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦១ មក។<ref>{{cite news |last1=Ng |first1=Kelly |date=17 January 2023 |title=China's population falls for first time since 1961 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |access-date=1 October 2024}}</ref> ===ក្រុមជនជាតិ=== {{Main|បញ្ជីរាយក្រុមជនជាតិនៅចិន|ក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅចិន}} [[File:China ethnolinguistic 1967.jpg|thumb|ផែនទីជាតិភាសាសាស្ត្រនៃប្រទេសចិនក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។​]] ជាផ្លូវការ ប្រទេសចិនទទួលស្គាល់ក្រុមជនជាតិចំនួន ៥៦ ក្រុមដោយក្នុងនោះ [[ជនជាតិចិនហាន់|ជនជាតិហាន]]គឺជាជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ ដែលត្រូវស្មើនឹងជាង ៩១% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។<ref name="2020_census2" /> ជនជាតិហាន ដែលត្រូវជាក្រុមជនជាតិដ៏ធំបំផុតនៅលើពិភពលោក<ref>{{Cite news |last=Lilly |first=Amanda |date=7 July 2009 |title=A Guide to China's Ethnic Groups |url=https://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209112957/http://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province |archive-date=9 December 2013 |access-date=3 October 2024 |work=The Washington Post }}</ref> មានចំនួនច្រើនជាងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗទាំងអស់ស្ទើរតែទូទាំងប្រទេសចិនលើកលែងតែនៅក្នុង[[តំបន់ស្វយ័តទីបេ|តំបន់ទីបេ]] [[ស៊ីនជាំង]]<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |title=China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change |date=2011 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-0-7425-6784-9 |page=[https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse/page/102 102] |url-access=registration}}</ref> ទីក្រុង[[លីងស៊ា]]<ref>{{Cite journal |last=Zhang |first=Bo |last2=Druijven |first2=Peter |last3=Strijker |first3=Dirk |date=17 September 2017 |title=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |journal=Journal of Cultural Geography |language=en |publication-place=University of Groningen |volume=35 |issue=1 |pages=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> និង[[ខេត្តស្វយ័ត]]មួយចំនួនដូចជា [[ខេត្តស្វយ័តស៊ីហ្សួងបាណ្ណាដៃ|ខេត្តស៊ីហ្សួងបាណ្ណា]]ជាដើម។​<ref>{{Cite web |title=Ecosystem services and management of Long Forest created by Dai Indigenous People in Xishuangbanna, China |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china |access-date=3 October 2024 |website=Open Case Studies |publication-place=University of British Columbia }}</ref> ជនជាតិភាគតិចនៅចិនគឺមានចំនួនតិចជាង ១០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅក្នុងប្រទេសបើយោងទៅតាមជំរឿនឆ្នាំ២០២០។<ref name="2020_census2" /> បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១០ ចំនួនជនជាតិហានបានកើនចំនួន ៦០,៣៧៨,៦៩៣ នាក់ ឬស្មើនឹង ៤.៩៣% ខណៈដែលចំនួនជនជាតិភាគតិចចំនួន ៥៥ ក្រុមផ្សេងទៀតរួមគ្នាកើនបានចំនួន ១១,៦៧៥,១៧៩ នាក់ ឬ ១០.២៦%។<ref name="2020_census2" /> ជំរឿនឆ្នាំ២០២០ បានបង្ហាញឱ្យឃើញមានជនជាតិបរទេសសរុបចំនួន ៨៤៥,៦៩៧ នាក់រស់នៅលើចិនដីគោក។<ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |access-date=3 October 2024 |website=National Bureau of Statistics of China }}</ref> ===ភាសា=== {{Main|ភាសានៃចិន}} [[File:Lihaozhai High School - P1360829.JPG|thumb|left|ផ្លាកសញ្ញានៅក្នុងវិទ្យាល័យមួយកន្លែងនៅស្រុក[[ជានស៊ួយ|ជានស៊ួយ]] [[ខេត្តយូណាន]]។ ក្នុងផ្លាកមានសរសេរជា[[ភាសាហានី]] (អក្សរឡាតាំង) [[ភាសានីស៊ូ|នីស៊ូ]] (អក្សរយី) និងអក្សរចិន។]] ប្រទេសចិនសព្វថ្ងៃមាន[[ភាសាសម័យ]]រហូតដល់ទៅ ២៩២ ភាសា។<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN Languages of China] – from Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.</ref> [[ភាសាចិនកុកងឺ|ចិនកុកងឺ]]ដែលមានប្រភពមកពីមែក[[ភាសាស៊ីនីទិក|ស៊ីនីទិក]]នៃអំបូរ[[ភាសាចិន-ទីបេ]] គឺជាភាសាដែលប្រជាជនចិននិយាយទូទៅច្រើនបំផុត (និយាយដោយប្រជាជនប្រមាណ ៨០%)<ref>{{Cite web |title=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |access-date=5 October 2024 |website=People's Daily Online}}</ref><ref>{{Cite book |last=Kaplan |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687 |title=Language Planning and Policy in Asia: Japan, Nepal, Taiwan and Chinese characters |last2=Baldauf |first2=Richard B. |date=2008 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-8476-9095-1 |page=[https://archive.org/details/languageplanning00kapl_687/page/n48 42] |url-access=limited}}</ref> ហើយនានាភាពនៃ[[ភាសាចិន]]ផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[ភាសាចិនជីន|ជីន]] [[ភាសាចិនអ៊ូ|អ៊ូ]] [[ភាសាចិនមីន|មីន]] [[ភាសាហាក់កា|ហាក់កា]] [[ភាសាចិនយូអេ|យូអេ]] [[ភាសាចិនហ្ស៊ែង|ហ្ស៊ែង]] [[ភាសាចិនកាន|កាន]] [[ភាសាចិនហ៊ុយចូវ|ហ៊ុយចូវ]] និង[[ភីងហ័រ]]ជាដើម។<ref>{{Citation |last=Chinese Academy of Social Sciences |title=(ជាភាសាចិន) 中国语言地图集(第2版):汉语方言卷 |pages=8 |year=2012 |place=Beijing |publisher=The Commercial Press |isbn=978-7-100-07054-6}}</ref> ក្រុមភាសានៃមែក[[ភាសាទីបេ-ភូមា|ទីបេ-ភូមា]]ដូចជា [[ភាសាទីបេ]] [[ភាសាឈាំង|ឈាំង]] [[ភាសាណាឈី|ណាឈី]] និង[[ភាសាយី|យី]]ជាដើម ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅតាមតំបន់[[ខ្ពង់រាបទីបេ]] និង[[ខ្ពង់រាបយូណាន-គុយចូវ|យូណាន-គុយចូវ]]។ ចំពោះប្រជាជនរស់នៅភាគឦសាន និងភាគពាយព្យវិញ ពួកគេច្រើននិយមនិយាយក្រុម[[ភាសាអាល់តាអ៊ីក]]ដែលមាន [[ភាសាម៉ាន់ជូ]] [[ភាសាម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] និងពពួកភាសាទួកស៊ីគមួយចំនួនដូច៖ [[ភាសាអ៊ុយហ្គឺរ]] [[ភាសាកាហ្សាក់|កាហ្សាក់]] [[ភាសាកៀគីស|កៀគីស]] [[ភាសាសាឡារ|សាឡារ]] និង[[ភាសាយូហ្គ័រខាងលិច|យូហ្គ័រខាងលិច]]។ល។<ref>{{Cite web |last=Li Yang |date=17 November 2015 |title=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |access-date=6 October 2024 |website=China Daily}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yugur, Saragh in China |url=https://joshuaproject.net/people_groups/18736/CH |access-date=6 October 2024 |website=Joshua Project }}</ref> [[ភាសាកូរ៉េ]]ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជារឿយៗនៅតាមព្រំដែន[[កូរ៉េខាងជើង]]។ [[ជនជាតិដើមតៃវ៉ាន់]]ដែលរស់នៅលើចិនដីគោកច្រើននិយាយ[[អំបូរភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី|ពពួកភាសាអូស្ត្រូណេស៊ី]]។ ===សាសនា=== {{Main|សាសនានៅចិន}} [[File:Distribution of religions in China.png|thumb|upright=1.35|ផែនទីបង្ហាញពីជំនឿសាសនានៅតាមតំបន់នីមូយៗនៃប្រទេសចិន៖<br/><ref name="map1">{{Cite map |last=Dumortier |first=Brigitte |title=(ជាភាសាបារាំង) Atlas des religions. Croyances, pratiques et territoires |map=Religions en Chine |date=2002 |publisher=Autrement |series=Atlas/Monde |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135523/http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg |archive-date=27 April 2017 |isbn=2-7467-0264-9 |map-url=http://img.webme.com/pic/g/geographie-ville-en-guerre/religions-chine.jpg}} p. 34.</ref><ref name="map2">{{Cite map |title=Narody Vostochnoi Asii |trans-title=Ethnic Groups of East Asia |map=Religions in China |date=1965 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135600/http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://cybergeo.revues.org/docannexe/image/23808/img-3.jpg}} ''Zhongguo Minsu Dili'' [Folklore Geography of China], 1999; ''Zhongguo Dili'' [Geography of China], 2002.</ref><ref name="map3">{{Cite map |editor-last=Gao 高 |editor-first=Wende 文德 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族史大辞典 |map=Religions in China |date=1995 |publisher=Jilin Education Press (吉林教育出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135641/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200608092/r200608092.006.76507a.jpg}}</ref><ref name="map4">{{Cite map |editor-last=Yin 殷 |editor-last2=Li 李 |editor-last3=Guo 郭 |editor-first=Haishan 海山 |editor-first2=Yaozong 耀宗 |editor-first3=Jie 洁 |title=(ជាភាសាចិន) 中国少数民族艺术词典 |map=Religions in China |date=1991 |publisher=National Publishing House (民族出版社) |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427135713/http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg |archive-date=27 April 2017 |map-url=http://refbook.img.cnki.net/CRFDPIC/r200606014/r200606014.0652.288333.jpg}}</ref><br/>ពណ៌ក្រហម៖ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]] (មាន៖ [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និងក្រុម[[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]])<br/>ពណ៌លឿង៖ [[ព្រះពុទ្ធសាសនា|ព្រះពុទ្ធសាសនាដើម]] (ទីបេ)<br/>ពណ៌ត្នោត៖ [[ឥស្លាមសាសនានៅចិន|ឥស្លាមសាសនា]]<br/>ពណ៌ស្វាយ៖ [[សាសនានៅចិន#សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច|សាសនារបស់ក្រុមជនជាតិភាគតិច]]<br/>ពណ៌ខៀវ៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយម៉ុងហ្គោល]]<br/>ពណ៌លឿងខ្ចី៖ [[សាសនាប្រជាប្រិយចិនឦសាន]]]] សេរីភាពសាសនាត្រូវបានធានាដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រទេសចិន (ជំពូក ២ មាត្រា ៣៦) ប៉ុន្តែអង្គការសាសនាណាដែលខ្វះការទទួលស្គាល់ផ្លូវការអាចត្រូវរងនឹងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពីរដ្ឋ។<ref name="Constitution"/> រដ្ឋាភិបាលនៃ​ប្រទេស​ចិនគឺមិនជឿនឹងសាសនាណាមួយឡើយពោលគឺត្រូវជារដ្ឋាភិបាលអទេវនិយម។ រាល់កិច្ចការ និងបញ្ហាសាសនាទាំងអស់នៅក្នុងប្រទេសគឺស្ថិតនៅក្រោមទំនួលខុសត្រូវរបស់រដ្ឋបាលកិច្ចការសាសនាជាតិ ក្រោម[[នាយកដ្ឋានកិច្ចការរណសិរ្សរួបរួម]]។<ref>{{Cite web |title=(ជាភាសាចិន) 国家宗教事务局 |url=https://www.sara.gov.cn/ |publisher=Chinese Government }}</ref> ជាងមួយសហស្សវត្សរ៍មកនេះ អរិយធម៌ចិនបានទទួលរងឥទ្ធិពលពីចលនាសាសនាជាច្រើន។ "[[គោលលទ្ធិទាំងបី]]" របស់ចិនរួមមាន [[លទ្ធិខុងជឺ]] [[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]] និង[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] ([[ព្រះពុទ្ធសាសនាចិន]]) ហើយសាសនាធំៗទាំងបីនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការវិវត្តន៍នៃវប្បធម៌ចិន<ref name="Yao2011">{{Cite book |last=Yao |first=Xinzhong |title=Chinese Religion: A Contextual Approach |date=2010 |publisher=A&C Black |isbn=978-1-8470-6475-2 |location=London |authorlink1=Yao Xinzhong}} pp. 9–11.</ref><ref>{{Cite book |last=Miller |first=James |title=Chinese Religions in Contemporary Societies |date=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9626-8}} p. 57.</ref> ពង្រឹងក្របខណ្ឌទ្រឹស្ដី និងប្រលឹងនៃសាសនាប្រពៃណី។ [[សាសនាអ្នកស្រុកចិន|សាសនាប្រជាប្រិយចិន]]ក៏បានទទួលឥទ្ធិពលពីគោលលទ្ធិទាំងបី និងតាមទំនៀមទំលាប់ផ្សេងៗទៀតផងដែរ<ref>Tam Wai Lun, "Local Religion in Contemporary China", in {{Cite book |last=Xie |first=Zhibin |title=Religious Diversity and Public Religion in China |date=2006 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-5648-7}} p. 73.</ref> ហើយក្នុងនោះមានជំនឿដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយហៅថា [[ស៊្យែន]] (神) ដែលជាតួតំណាងឱ្យ "[[រាយព្រះនាមទេវតាចិន|ថាមពលនៃជំនាន់]]" ដែលអាចចាត់ទុកជាព្រះអាទិទេពនៃធម្មជាតិជុំវិញ ឬដូនតារបស់មនុស្ស គោលគំនិតប្រណិប័តន៍ វីរបុរសវប្បធម៌ មាននៅក្នុង[[ទេវកថាចិន|ទេវកថា]] និងប្រវត្តិសាស្ត្រចិនជាដើម។<ref>{{Citation |last=Teiser |first=Stephen F. |title=Religions of China in Practice |date=1996 |editor-last=Donald S. Lopez Jr. |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |chapter=The Spirits of Chinese Religion |chapter-url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press}}. Extracts in ''[http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/bgov/cosmos.htm The Chinese Cosmos: Basic Concepts]''.</ref> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី២១ រដ្ឋាភិបាលចិនបានចូលរួមស្តារជំនឿប្រជាប្រិយឡើងវិញ ដោយទទួលស្គាល់នូវជំនឿទាំងនោះ។<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Secular in South, East, and Southeast Asia. Global Diversities |publisher=Palgrave Macmillan Cham |last=Wang |first=Xiaoxuan |date=2019 |editor-last=Dean |editor-first=Kenneth |pages=137–164 |doi=10.1007/978-3-319-89369-3_7 |isbn=978-3-0300-7751-8 |contribution='Folk Belief', Cultural Turn of Secular Governance and Shifting Religious Landscape in Contemporary China |editor-last2=Van der Veer |editor-first2=Peter |s2cid=158975292 |contribution-url=https://www.researchgate.net/publication/325765161}}</ref> ចិនជាប្រទេសមួយដែលមានរូបសំណាកសាសនាខ្ពស់ៗជាងទីកន្លែងផ្សេងៗទាំងអស់នៅលើពិភពលោក ដែលសុទ្ធសឹងតែជារូបតំណាងឱ្យព្រះអាទិទេពនៃសាសនាប្រជាប្រិយចិន ឬបុគ្គលត្រាស់ដឹងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា។ [[File:中国道教 拜章昇疏 01.jpg|thumb|[[សាសនាតាវ|លទ្ធិតាវ]]ត្រូវបានចាត់តាំងជាសាសនារបស់រដ្ឋជាច្រើនដងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃប្រទេសចិន។<ref>{{Cite journal |title=Daoism – World Religions |url=https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |journal=Florida State College at Jacksonville |accessdate=2024-10-15 |archive-date=2024-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102081214/https://fscj.pressbooks.pub/worldreligions/chapter/daoism/ |dead-url=yes }}</ref>]] ស្ថិតិទាក់ទិននឹងសាសនានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺពិបាកប្រមូលណាស់ដោយសារតែនិយមន័យដ៏ស្មុគស្មាញ និងភាពស្រដៀងគ្នានៃប្រពៃណីសាសនានីមួយៗ។ ទន្ទឹមនឹងគ្នានេះ វិជ្ជាករបានកត់សម្គាល់ថានៅក្នុងប្រទេសចិនគឺមិនមានបន្ទាត់បែងចែកច្បាស់លាស់រវាងគោលលទ្ធិទាំងបី និងការប្រតិបត្តិសាសនាប្រជាប្រិយនោះឡើយ។<ref name="Yao2011" /> យោងតាមការសិក្សាដែលបានចេញផ្សាយនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ បានចងក្រងនូវការវិភាគប្រជាសាស្រ្តដែលបានធ្វើឡើងពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ២០១០ និងដើមឆ្នាំ២០២០ ដោយក្នុងនោះបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រជាជនចិនប្រមាណ ៧០% មានជំនឿ ឬអនុវត្តសាសនាប្រជាប្រិយចិន។ លទ្ធផលលម្អិតបន្ថែមបានបង្ហាញទៀតថា ក្នុងចំណោមប្រជាជន ៧០% នោះមាន ៣៣.៤% បានចាត់ទុកខ្លួនជាពុទ្ធសាសនិក ១៩.៦% ជាអ្នកគោរពប្រតិបត្តិលទ្ធិតាវ និង ១៧.៧% ទៀតប្រកាន់ខ្ជាប់នូវប្រភេទសាសនាប្រជាប្រិយផ្សេងៗ។<ref name=religion2023/> ចំពោះប្រជាជនចិនដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានទៀតមាន ២៥.២% ជាអ្នកមិនជឿ ឬប្រកាន់សាសានាណាមួយ ២.៥% ជា[[គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្តសាសនិក]] និង ១.៦% ជា[[ឥស្លាមសាសនា|ឥស្លាមសាសនិក]]។<ref name=religion2023/> ==វប្បធម៌== {{ផ្នែកទទេ}} == សូមមើលផងដែរ == {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{ប្រទេសកាន់លទ្ធិកុម្មុយនីស្ត}} {{BRIC}} {{G8+5}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Notelist}} {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ចិន| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អទេវនិយមរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋកុម្មុយនិស្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិប៊្រីកស៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋឯកបក្ស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] clvmh2zpf2u595kg0voxd9cqz17psji 0 5078 336756 335792 2026-06-18T09:36:13Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336756 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musician | Name = ស៊ីន សុីសាមុត | Img = Sinn Sisamouth (cropped).jpg | Img_size = 350 | Landscape = yes | Background = solo_singer | Birth_name = ស៊ីន សុីសាមុត | រហ័សនាម = អធិរាជសម្លេងមាស | Blood = | School_background = | Birth_day = ២៣ សីហា ១៩៣៣ (ឆ្នាំរកា) | Birth_place = ខេត្តស្ទឹងត្រែង | Died = ១៨ មិថុនា ១៩៧៦ ពោធ៍ទន្លេ ស្រុកកោះធំ [[ខេត្តកណ្ដាល]] | birth_date = ២៣ សីហា ១៩៣៣ ឆ្នាំរកា | birth_place = ខេត្តស្ទឹងត្រែង | Origin = {{KHM}} | death_date = ១៨ មិថុនា ១៩៧៦ | Instrument = (កូដទ្រ) (ផ្លុំបុី) (គោះឈឹង) (កូដវីយូឡុង) និង (Mandolin) ប្រភេទកូនហ្គីតា | death_place = ពោធ៍ទន្លេ ស្រុកកោះធំ [[ខេត្តកណ្ដាល]] | Genre = | Occupation = អ្នកចម្រៀង និង ជាអ្នកនិពន្ធទំនុកច្រៀង អ្នកនិពន្ធទំនុកភ្លេង និង ជាអ្នកសម្រួលតន្ត្រី ជាតន្ត្រីករ និង ផលិតករខ្សែភាពយន្ត | Years_active = ១៩៥៣-១៩៧៦ | Label = ថាសចម្រៀង រាជសីហ៍ (១៩៥៣-១៩៥៥) ថាសចម្រៀង វត្តភ្នំ (១៩៥៦-១៩៦៥) | Production = ថាសចម្រៀង រាជសីហ៍ (១៩៥៣-១៩៥៥) ថាសចម្រៀង វត្តភ្នំ (១៩៥៦-១៩៦៥) | Associated_acts = | Influences = | URL = | Current_members = | Past_members = | Notable_instruments = }} '''ស៊ីន ស៊ីសាមុត''' ([[អង់គ្លេស]]: Sinn Sisamouth) កេីតនៅថ្ងៃទី២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៣៣ លោកគឺជា អ្នកនិពន្ធបទចម្រៀង និងជាអ្នកចម្រៀងខ្មែរដ៏ល្បីល្បាញ នាអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៥០ ដល់ ៧០ ។ លោកមានរហស្សនាមថា '''អធិរាជសំឡេងមាស''' (Emperor of the Golden Voice) ដែលត្រូវបានបំពាក់មេដាយមាសកិត្តិយស ពីព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទសម្ដេច នរោត្តម សីហនុ]]។ លោក "ស៊ីន ស៊ីសាមុត" ទទួលមរណៈភាពក្នុងរបបប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរក្រហម នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៦ ។ ភាពល្បីល្បាញរបស់លោក ស៊ីន ស៊ីសាមុត បានពីទឹកដមសំឡេងដ៏ក្រអួនក្រអៅ ពីរោះរណ្ដំចិត្ត គួបផ្សំនឹងបទចម្រៀងមនោសញ្ចេតនាគ្រប់រស់ជាតិ អន្លង់អន្លោច សប្បាយ កម្សត់ខ្លោចផ្សារផ្សេងៗ ដែលជាស្នាដៃនិពន្ធផ្ទាល់របស់លោក និងជាមួយដៃគូអ្នកនិពន្ធដ៏ទៃទៀតក្នុងជំនាន់នោះ ដែលលោក "សុីន សុីសាមុត" មានបទចម្រៀងសរុប ១,២០០ បទ ក្នុងចំណោមបទចម្រៀងទាំងនោះ លោកក៏មានបទចម្រៀងផ្ទាល់ខ្លួនផងដែរ ចំនួនជាង ៥០០ បទ ដោយស្មើនិង ៥០ អាលប៊ុម អាលប៊ុមដែលលោកបានច្រៀងនៅ '''ផលិតកម្មឆ្លងដែន''' មានចំនួន ២៥០ អាលប៊ុម '''ផលិតកម្មវត្តភ្នំ''' (Original) មានចំនួន ១៥៨ អាលប៊ុម '''ផលិតកម្ម Sayonara''' Cover ពីអ្នកចម្រៀងបរទេស មានចំនួន ៩០ អាលប៊ុម និង '''ផលិតកម្ម រស្មីពានមាស''' មានចំនួន ៥០ អាលប៊ុម ដែលជា Original Master Albums ។<ref>Margaret J. Goldstein (2004).[https://books.google.com.kh/books?id=zgI8kM-YevYC&dq=Sinn+Sisamuth.&source=gbs_navlinks_s Cambodia in Pictures Visual geography series].Twenty-First Century Books.p.80 [[ISBN]]: 0822519941</ref> ==ជីវប្រវត្តិ== === ជីវិត​ចាប់ផ្ដើម === លោក '''ស៊ីន ស៊ីសាមុត''' កើត​នៅ​ថ្ងៃ ២៣ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៣៣ នៅ​[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] ។ លោក​ជា​កូន​ប្រុស​ពៅ​និងមានបង​ប្អូនចំនួន ៤នាក់​ (ប្រុស ២ ស្រី ២) ឪពុករបស់​លោកឈ្មោះ '''ស៊ីន លាង''' ជានាយទាហ៊ានប្រចាំ [[ខេត្តបាត់ដំបង]] នៃ​ទាហានបដិវដ្តន៍ ប្រឆាំង ​អាណានិគមន៍​បារាំង ហើយ ​ឪពុក​របស់​លោក បាន​លា​ចាក​លោក​ ដោយ​ជំងឺប្រចាំកាយ ចំណែកឯម្ដាយលោក ឈ្មោះ '''ស៊ីន ប៊ុនលឿ''' ដែល​ជា​កូន​កាត់​​[[ឡាវ]]-[[ចិន]] ។ ក្រោយពេលឪពុករបស់លោកសាមុត មរណៈភាពមិនយូរប៉ុន្មាន ​ម្តាយ​របស់​លោក ក៏​​រៀប​[[អាពាហ៍ពិពាហ៍]] ម្ដងទៀត ​និងបានបន្សល់​ទុក​នូវ​កូន ២ នាក់​​ទៀត ។ លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត បាន​ចូល​រៀន​នៅ​សាលាបឋមសិក្សានៃទីរួមខេត្ត នា[[ខេត្តស្ទឹងត្រែង]] ពេលលោក​អាយុ ៧ ឆ្នាំ ។ លោកបានរៀនឧបករណ៍តន្ត្រី (កូដទ្រ) (ផ្លុំបុី) និង (គោះឈឹង) ពីជីតារបស់លោក ដោយមាននិស្ស័យជាអ្នកសិល្បៈ លោកក៏បានហាត់រៀនបទចម្រៀង មហោរី ចម្រៀងអាយ៉ៃ ចម្រៀងយីកេ ចម្រៀងចាបុី ចម្រៀងល្ខោនបាសាក់ ផងដែរ ។ ក្រោយពេលបញ្ចប់ការសិក្សានៅ អនុវិទ្យាល័យនា ខេត្តស្ទឹងត្រែង លោកបានទៅរៀនបន្តនាក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ផ្នែកវេជ្ជសាស្ត្រ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥១ ជាមួយម្ដាយមីងរបស់លោក ។ ដោយសារតែលោក មាននិស្ស័យផ្នែកសិល្បៈលោកបានសុំគ្រូឡើងច្រៀងចម្រៀង ជាញឹកញាប់នៅក្នុងថ្នាក់រៀន ទេពកោសល្យ របស់លោកបានឈានទៅបង្កើតក្រុមចម្រៀងផ្ទាល់ខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ ដែលមានសមាជិកនៃក្រុមចម្រៀង ៦នាក់ ដែលសុទ្ធតែជាមិត្តរួមថ្នាក់របស់លោក ដែលក្រុមរបស់លោកមានឈ្មោះថា "រស្មីព្រះច័ន្ទ" ។ ក្រុមចម្រៀងរបស់លោក ចាប់ផ្ដើមល្បីទូទាំងសាលា នាក្រុងភ្នំពេញរហូតដល់ខាងផលិតកម្ម "រាជសីហ៍" ប្រចាំវិទ្យុជាតិកម្ពុជា អញ្ជើញក្រុមរបស់លោកទៅចូលច្រៀងក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ពេលនោះហើយដែលលោក សុីន សុីសាមុត បោះជំហានទៅក្នុងវិថីសិល្បៈនាពេលនោះរហូតដល់រូបលោកអស់ជីវិតក្នុងរបបវាលពិឃាតប៉ុល ពត ក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៦ ។<ref>{{cite web |url= https://nexusmanager.com/site/article.php?tag=6a5dde-sinn-sisamouth-documentary |title= Sinn Sisamouth Documentary |last= |first= |date= 2004 |website= nexusmanger.com |publisher= The Sinn Sisamouth Documentary Project We Love Long Beach, CA Documentary |access-date= 2 May 2015 |quote= Rock on Film and tagged Cambodia, Cambodia pop culture, Don't Think I've Forgotten: Cambodia's Lost Rock and Roll, John Pirozzi |archivedate= 4 តុលា 2021 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20211004062220/https://nexusmanager.com/site/article.php?tag=6a5dde-sinn-sisamouth-documentary |url-status= dead }}</ref> '''ភាពជោគជ័យ និង សមិទ្ធិផល''' {| class="wikitable" style="text-align:center;" | width="1%" height="5" | <span style="color:#000080;">'''ឆ្នាំ'''</span> | width="10%" height="15" | <span style="color:#000080;">'''ប្រភេទពាន'''</span> | width="8%" height="10" | <span style="color:#000080;">'''កំណត់ត្រា'''</span> | width="5%" height="5" | <span style="color:#000080;">'''លទ្ធផល'''</span> | width="10%" height="15" | <span style="color:#000080;">'''ស្ថាប័នផ្សព្វផ្សាយ'''</span> |- | 1953 | Top 1 Singer of​ Cambodia | Top of​ Cambodia National Radio | {{color box|Green|Won|White}} | Radio National of Kampuchea <ref>{{cite web |url= https://pdfroom.com/books/sounding-the-spirit-of-cambodia-the-living-tradition-of-khmer-music-and/Zavd99DAdKD/amp |title= ABSTRACT Sounding The Spirit of Cambodia: The Living Tradtion of Khmer Music And Dance Drama in A Washington, DC Community |last= |first= |date= 2004 |website= drum.lib.umb.edu |publisher= Professor Carol E.Robertson School of Music |format= PDF |access-date= |quote= Joaana Theresa Pecore Doctor of Philosophy |archivedate= 2021-10-04 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20211004063720/https://pdfroom.com/books/sounding-the-spirit-of-cambodia-the-living-tradition-of-khmer-music-and/Zavd99DAdKD/amp |url-status= dead }}</ref> |- | 1955 | National Choir Awards | Cambodia National Band | {{color box|Green|Won|White}} <br> [[File:KHM Royal Order of Sahametrei - Knight.png|60px]] | Royal Palace Orchestra By Queen <BR> Sisowath Kosamak <ref> {{cite book |last= |first= |author= Suppya Hélène Nut |date= 2015 |title= "Lokhon Luang", the Cambodian Court Theatre: Toward a Decline of Women's Supremacy? |url=https://www.jstor.org/stable/24737039 |location= |publisher= Asian Theatre Journal Vol. 32, No. 2 University of Hawai'i Press |page= 416-439 |isbn=}}</ref> |- | 1962 | Artist of The Year | Asian Academy Music Award | {{color box|Pink|Nominated|Black}} | Beijing, China <br> (30 Countries Joined) |- | 1963 | Best Male Singer <br> (Champa Battambang) | Cambodia Artist National Song | {{color box|Green|Won|White}} | [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Chaktomuk_Conference_Hall#:~ Chaktomok Theatre] <ref> {{cite web |url=https://argotpictures.com/|title= "Don’t Think I’ve Forgotten: Cambodia’s Lost Rock and Roll" |last= |first= |date= 2014 |website= argotpictures.com |publisher= ARGOT PICTURES PRESENTS |format=PDF |access-date= |quote=}} </ref> |- | 1966 | Emperor of the Golden Voice | Got Gold Medal | {{colorbox|Gold|Nominated}} <br> [[File:KHM Medal of Norodom Sihanouk - gold.png|60px]] | By King Norodom Sihanouk <ref> {{cite web |url= https://www.theguardian.com/music/2007/may/20/worldmusic.features|title= A voice from the killing fields |last= |first= |date= |website= theguardian.com |publisher= Journalist and writer Nik Cohn's feature on Elvis Presley ('The Greatest Gigs of All Time') appeared in OMM41 |access-date= 19 May 2007|quote= Nik Cohn, The Guardian News }} </ref> |- | 1969 | Best Male Artist | Cambodia National Academy Awards | {{color box|Green|Won|White}} | Preah Suramrit Theatre <br> Phnom Penh <ref> {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2015/04/12/movies/dont-think-ive-forgotten-a-documentary-revives-cambodias-silenced-sounds.html |title=‘Don’t Think I’ve Forgotten,’ a Documentary, Revives Cambodia’s Silenced Sounds |last= |first= |date= |website= nytime.com |publisher= The New York Times |access-date= 9 April 2015 |quote= By Ben Sarario}} </ref> |- | 2015 | [https://m.imdb.com/title/tt2634200/awards?ref_=m_tt_awd Video Source Award] (imdb) | Don't Think I've Forgotten: Cambodia's Lost Rock & Roll | {{color box|Pink|Nominated|Black}} | Houston Cinema Arts Festival <ref> {{cite web |url=https://asiasociety.org/texas/events/screen-asia-don%E2%80%99t-think-i%E2%80%99ve-forgotten-cambodia%E2%80%99s-lost-rock-and-roll |title= Screen Asia: "Don’t Think I’ve Forgotten: Cambodia’s Lost Rock and Roll" |last= |first= |date= 2015 |website= Asia Society.org |publisher= Houston Cinema Arts Festival |access-date= |quote=}} </ref> |- | 2018 | CROSSCUT ASIA #05 Lineup | Don't Think I've Forgotten: Cambodia's Lost Rock & Roll | {{color box|Pink|Nominated|Black}} | [https://2018.tiff-jp.net/en/ Tokyo International Film Festival] <ref>{{cite web |url= https://jfac.jp/en/culture/events/e-crosscut-asia-05/ |title= 31th Tokyo International Film Festival (TIFF) |last= |first= |date= 2018 |website= Asia center JAPANFOUNDATION |publisher= |access-date= |quote= |archivedate= 2021-04-22 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20210422142133/https://jfac.jp/en/culture/events/e-crosscut-asia-05/ |url-status= dead }}</ref> |} ==អាជីពតន្ត្រី (ទសវត្សរ៍ ១៩៥០)== នៅអំឡុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ក្រោយពេលលោក សុីន សុីសាមុត មានឱកាសចូលច្រៀងក្នុង ស្ថានីយ៍វិទ្យុជាតិកម្ពុជា ([[អង់គ្លេស]]: [https://www.rnk.gov.kh/ Radio National Kampuchea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226034436/https://rnk.gov.kh/ |date=2021-02-26 }}) ហៅកាត់ថា '''(R)''' លោកបង្ហើរសំនៀង ជាប្រភេទបទភ្លេងមហោរី នៃ [[របាំត្រុដិ]] ដើម្បីច្រៀងអបអរក្នុង [[ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរ]] បទចម្រៀងដើមដំបូងគេមានចំណងជើងថា (បងច្រៀងហៅអូន) ក្នុងអាលប៊ុម ទី១ នៃផលិតកម្ម "រាជសីហ៍" បន្ទាប់មកលោក សុីន សុីសាមុត បានច្រៀងនូវបទចម្រៀងដើមដំបូង នៃចង្វាក់រាំវង់ដំបូងគេបង្អស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា គឺបទ '''រាំវង់ឯករាជ''' បន្ទាប់ពីប្រទេសកម្ពុជាបានទទួលឯករាជពីប្រទេស[[បារាំង]] នៅថ្ងៃទី ៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣ ។ លោក សុីន សុីសាមុត បានបន្តច្រៀងក្នុងវិទ្យុជាតិ និងបានចេញនៅបទចម្រៀងជាបន្តបន្ទាប់ ដែលជាប្រភេទបទចម្រៀងដូចជា៖ បទចម្រៀង មហោរី ចម្រៀងអាយ៉ៃ ចម្រៀងយីកេ ចម្រៀងចាបុី និងចម្រៀងល្ខោនបាសាក់ ភាពបុិនប្រសពរបស់លោកត្រូបាន ក្រសួងឃោសនាការ អញ្ញើញលោកឱ្យចូលច្រៀង ក្នុងវង្សភ្លេងព្រះបរមរាជវាំង ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៥ ហើយលោកក៏ទទួលបានពានរង្វាន់ក្រុមចម្រៀងជាតិ ([[អង់គ្លេស]] National Choir Awards) បំពាក់ថ្នាក់ជាកិច្ច កិត្តិយស សហមេត្រីភាព ដែលជារាជព្រះទាន របស់ព្រះមហាក្សត្រីយានី [[ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ]] នារីរ័ត្នសេរីវឌ្ឍនា ក្នុងពេលនោះផងដែរ ។<ref> {{cite book |last= |first= |author= Jeffery Dyer |date= 2001 |title= Popular Song, Melodies from the Dead: Moving beyond Historicism with the Buddhist Ethics and Aestheties of Pin Peat and Cambodian Hip Hop |url=https://www.mdpi.com/2077-1444/11/11/625 |location= |publisher= Department of Musicology and Ethnomusicology, Boston University, Boston, MA 02215, USA |quote= mdpi.com 7 November 2020|page= |isbn=}} </ref> ==អាជីពតន្ត្រី (ទសវត្សរ៍ ១៩៦០)== នៅឆ្នាំ ១៩៦៣ លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត ចាប់ផ្តើមថតចម្រៀងអោយ[[ផលិតកម្មវត្តភ្នំ]]។ បទចំប៉ាបាត់ដំបង បានឆក់យកបេះដូងអ្នកស្តាប់នៅទូទាំងប្រទេស។ នៅក្នុងបទសម្ភាសន៍មួយរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៧១ ដោយ[[ទូរទស្សន៍សាធារណរដ្ឋ]] អ្នកសម្ភាសន៍លោកបានរំលឹកឡើងថា បទចំប៉ាបាត់ដំបង នេះជាបទដំបូងគេបង្អស់ដែលចាក់ផ្សាយតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍នេះ ដើម្បីអបអរសាទរពិធីសម្ភោធ​ស្ថានីយ៍របស់ខ្លួន​នៅឆ្នាំ១៩៦៥។ កិត្តិសព្ទរបស់លោកឡើងដល់កំពូលនៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍៦០។ លោកបានចូលរួមថត​បទចម្រៀងថ្វាយ[[នរោត្តម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ]] ដូចជា បទរាត្រីដែលបានជួបភ័ក្រ និង បទភ្នំពេញ។ នៅចុងទសវត្សរ៍៦០ និងដើមទសវត្សរ៍៧០ លោកចាប់ផ្តើមថតបទចម្រៀងដាក់ក្នុងភាពយន្តពេញ​និយមមួយចំនួននាសម័យនោះ មាន រឿងអនអើយស្រីអន រឿងទិព្វសូដាច័ន្ទ និង រឿងថាវរីមាសបង។ ក្នុងរឿងពៅឈូកស ដឹកនាំថត​ដោយលោក [[ទា លឹមកាំង|ទា-លឹមកាំង]] សំដែងដោយ លោក [[ជា យុទ្ធថន|ជា-យុទ្ធថន]] និង អ្នកស្រី [[ឌី សាវ៉េត|ឌី-សាវ៉េត]], បទនាវាជីវិត របស់លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត កាន់តែធ្វើអោយផ្ទៃរឿងកាន់​តែកម្សត់។ បទនាវាជីវិត បន្ទរឡើងនៅក្នុងឈុតសង្វាត (សំដែងដោយ លោក [[ជា យុទ្ធថន|ជា-យុទ្ធថន]]) ចេញទូកចាកចោលនាងពៅឈូកស ​(សំដែងដោយអ្នកស្រី [[ឌី សាវ៉េត|ឌី-សាវ៉េត]])​អោយនៅកណ្តោចកណ្តែង។ នៅក្នុងជីវិតសិល្បៈរបស់លោក លោកធ្លាប់ថតបទចម្រៀងឆ្លងឆ្លើយជាមួយអ្នកចម្រៀងស្រីជាច្រើនមាន​ដូចជា អ្នកស្រី [[ម៉ៅ សារ៉េត|ម៉ៅ-សារ៉េត]] អ្នកស្រី [[កែវ សិដ្ឋា|កែវ-សិដ្ឋា]] អ្នកស្រី [[ឈុន វណ្ណា|ឈុន-វណ្ណា]] អ្នកស្រី [[ហួយ មាស|ហួយ-មាស]] អ្នកស្រី [[រស់ សេរីសុទ្ឋា|រស់-សេរីសុទ្ធា]] និង អ្នកស្រី [[ប៉ែន រ៉ន|ប៉ែន-រ៉ន]]។ អ្នកស្រី [[ម៉ៅ សារ៉េត|ម៉ៅ-សារ៉េត]] ជាអ្នកចម្រៀងស្រីដែលមានឈ្មោះល្បីទូទាំង​ប្រទេសដំបូងគេចាប់ពី[[កម្ពុជា]]បានឯករាជ្យ។ បទចម្រៀងល្បីរបស់អ្នកស្រីគឺ បទសំបុត្រក្រោមខ្នើយ និងបទអោយអូនអស់ចិត្ត។ អ្នកស្រី [[ប៉ែន រ៉ន|ប៉ែន-រ៉ន]] ចាប់ផ្តើមថតចម្រៀងជាមួយលោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត នៅឆ្នាំ ១៩៦៦។ អ្នកស្រី [[រស់ សេរីសុទ្ឋា|រស់-សេរីសុទ្ធា]] ចាប់អាជីពសិល្បៈករនៅឆ្នាំ ១៩៦៧ ជាមួយនឹងបទស្ទឹងខៀវ។ សំឡេងស្រួយស្រេះរបស់អ្នកស្រីសក្តិសមឥតខ្ចោះជាមួយសំឡេងធ្ងន់ក្រអួនរបស់លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត។ ==អាជីពតន្ត្រី (ទសវត្សរ៍ ១៩៧០)== ប្រជាប្រិយភាពរបស់លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត បានធ្វើអោយលោកមិនអាចនិពន្ឋបទភ្លេងអោយទាន់​តម្រូវការអ្នកគាំទ្រលោក។ ហេតុនេះលោកក៏ចាប់ផ្តើមយកបទរបស់កវីផ្សេងទៀតមកច្រៀង។ ដំបូងលោកច្រៀងបទនិពន្ធរបស់ លោក [[ពៅ ស៊ីផូ|ពៅ-ស៊ីផូ]] លោក [[ស្វាយ សំអឿ|ស្វាយ-សំអឿ]] លោក [[ម៉ា ឡៅពី|ម៉ា-ឡៅពី]] លោក [[មែរ ប៊ុន|មែរ-ប៊ុន]] (មិត្តស្និទស្នាលរបស់លោក) និងលោក [[ហាស់ សាឡន|ហាស់-សាឡន]]។ ពីឆ្នាំ ១៩៧០ដល់ឆ្នាំ ១៩៧៥ ភាគច្រើនលោក​ច្រៀង​បទនិពន្ធដោយលោក[[វ៉ោយ ហូរ|វ៉ោយ-ហូរ]]។ ទោះជាលោកច្រៀងបទដែលនិពន្ធដោយ​អ្នកដទៃ បទចម្រៀងរបស់លោកនៅតែមានប្រជាប្រិយភាព។ ព្រមជាមួយបទចម្រៀងផ្ទាល់ខ្លួន លោកក៏បានយកទំនុកភ្លេង​បរទេសមកច្រៀង​ជាខ្មែរដែរ។ ដូចជា [https://www.youtube.com/watch?v=2603avtBUrc បទបងនៅតែចាំ] តាមលំនាំបទ [https://www.youtube.com/watch?v=hRXb7K7k7bQ The House of the Rising Sun], បទ[https://www.youtube.com/watch?v=3RteZDU1fns ខ្ញុំស្រលាញ់ស្រីតូច] លំនាំបទ [https://www.youtube.com/watch?v=thkPgKpozH8 Black Magic Woman]។ ក្រៅពីនោះលោកតែងបទដោយខ្លួនឯង ដែលមានរឿងខ្លះជារឿងផ្ទាល់របស់លោក មានបទខ្លះជារបស់មិត្តភក្តិ មកដំណាលប្រាប់លោកឱ្យលោកតែងឱ្យគេ ។ ហេតុនេះហើយទើបរៀងរាល់ថៃ្ងតាំងពីព្រឹកព្រលឹមគឺ មានមនុស្សអង្គុយចាំលោកនៅមុខផ្ទះរួចជាស្រេច ដើម្បីសុំឱ្យជួយលោកតែងបទពីជីវិតឬពីការឈឺចាប់ណាមួយរបស់គេ ។ ចំពោះសំណូមពរនេះ លោកតែងដោះស្រាយឱ្យជាហូរហែដែរ ទើបបទរបស់លោកភាគច្រើនវាខ្លីមួយបទមែន តែវាបានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញពីវិបត្តិមួយយ៉ាងធំ ពីព្រឹត្តិការណ៍ធំណាមួយឬពីដំណើរជីវិតរបស់មនុស្សម្នាក់តាំងពីដើមរហូតដល់ចប់ ហើយពោរពេញដោយមនោសញ្ចោតនា​យ៉ាងជ្រាលជ្រៅទៀតផង។ នៅក្រោយមកទៀត លោកស៊ីន ស៊ីសាមុត​ថតអាល់ប៊ុមអោយ[[ផលិតកម្មច័ន្ទឆាយា]] និង[[ផលិតកម្មហេងសេង]]។ លោកក៏សរសេរចម្រៀងអោយផលិតកម្មភាពយន្តផ្សេងៗផងដែរ។ រហូតមកទល់ឆ្នាំ១៩៧២ លោកបានលក់ចម្រៀងជាង១ពាន់បទ​អោយផលិតកម្មនានា។ រហូតដល់ការដួលរលំនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅឆ្នាំ១៩៧៥ លោកបានថតចម្រៀងប្រហែល១ពាន់បទទៀត។ បន្ទាប់ពី[[រដ្ឋប្រហារលន់នល់|រដ្ឋប្រហារ]]ថ្ងៃទី១៨ មីនា ១៩៧០ លោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត​បានចាកចោលវង់ភ្លេងព្រះរាជទ្រព្យ ទៅការិយាល័យទី៥នៃក្រសួងអគ្គសេនាធិការកងទ័ពជាតិសាធាណរដ្ឋខ្មែរ។ លោកបានធ្វើការនៅការិយាល័យទី៥រយៈពេល១ឆ្នាំ រួចក៏ចូលក្នុងក្រុមតន្ត្រីក្រសួង​ក្នុងឋានៈជាអនុសេនីយ៍ទោ។ នៅមុនពេលខ្មែរក្រហមកាន់កាប់ លោកបានឡើងឋានៈដល់អនុសេនីយ៍ឯក។ នៅសម័យលន់នល់ លោកចាប់ផ្តើមច្រៀងចម្រៀងឃោសនាអោយសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។ នៅក្នុងកម្មវិធីទូរទស្សន៍នៅឆ្នាំ១៩៧១ លោកច្រៀងបទគាំទ្ររបបសាធារណរដ្ឋ ក្នុងសម្លៀកបំពាក់​យោធាដោយ​ពាក់​មួកកន្តិបបិតបាំងថ្ងាសឆកបន្តិចរបស់លោក។ លោកបានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍​ជាថ្មីម្តងទៀតជាមួយអ្នករាំរបាំព្រះរាជទ្រព្យម្នាក់។ នៅពេល[[ខ្មែរក្រហម]]វាយបានភ្នំពេញនៅខែមេសា ១៩៧៥ លោកត្រូវ​បានគេជម្លៀសចេញពីក្រុងជាមួយប្រជាពលរដ្ឋរាប់លានអ្នកទៀត។ លោកត្រូវពួក​[[ខ្មែរក្រហម]]សម្លាប់បន្ទាប់ពីលោកថតបទចម្រៀងអោយពួកវារួចហើយ។ ==កេរ្តិ៍ឈ្មោះ== ==ជីវិត​ឯកជន== លោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត មិនដែលមានទំនាក់ទំនងស្នេហាអោយបានច្បាស់លាស់ជាមួយអ្នកណាទេ។ ដោយសារតែលោកមានមហិច្ឆតាខ្ពស់​និងបូជាខ្លួនសម្រាប់ចម្រៀង ហេតុនេះលោកមិនមានពេលសម្រាប់មានស្នេហាផ្អែមល្អែមទេ។ ទំនាក់ទំនងរបស់លោកជាមួយស្រីៗ ទំនងជាគ្រាន់តែត្រឹមជាមិត្តជាជាងស្នេហា។ លោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត​រៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍២ដង។ បន្ទាប់ពីបញ្ចប់ការសិក្សាពីសាលាវេជ្ជសាស្ត្រ លោករៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយអ្នកស្រី ខាវ-ថងញ៉ុត ដែលជាបងប្អូនជីជូនមួយជាមួយលោក តាមការចាត់ចែងរបស់មេបា។ ពួកលោកមានបុត្រាបុត្រី​​៤​នាក់មានដូចជា សុិន យុទ្ធនា សុិន ច័ន្ទឆ័យា សុិន វ៉ាន់ថា សុិន ប្រាសាទសង្វា។ ទោះបីជាលោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត​មានទេពកោសល្យ​និងធ្វើការខ្លាំងផ្នែកចម្រៀងនិងតន្ត្រីក៏ដោយ ប្រាក់ចំណូលរបស់លោកមានកម្រិតមធ្យម បើប្រៀបធៀបនឹងអ្នកល្បីៗផ្សេងទៀត។ ទោះជាលោកជាអ្នកចម្រៀងមានប្រជាប្រិយបំផុតនៅសម័យនោះក៏ដោយ ក៏លោកមិនអាចក្លាយជាអ្នកមានមហាសាលម្នាក់ដែរ។ លោកមានជីវភាពមធ្យម ដោយសារប្រាក់ចំណូលបានមកតែពីទេពកោសល្យនិងការងារចម្រៀងនិងតន្ត្រីរបស់លោកសុទ្ធសាធ គ្មានចំណូលអ្វីមកពីក្រៅទៀតទេ។ លុយកាក់របស់លោកត្រូវបានស្វះស្វែងរកដោយសេចក្តីព្យាយាម និងសន្សំសំចៃរហូតដល់លោកសង់បានវីឡាធុនមធ្យមមួយនៅទួលទំពូងដែលមានឈ្មោះថា វីឡាសូក្រាត។ ប៉ុន្តែប្រាក់ចំណូលរបស់លោក៏អាចអោយលោកដូររថយន្តវ៉ុលវ៉ាហ្គិន (Volkswagen)ពណ៌ខៀវផ្ទៃមេឃ យករថយន្តមែរសឺដែស (Mercedes 220D)ពណ៌ខៀវបាន។ ជាទូទៅ ជីវិតរបស់លោកគឺសាមញ្ញណាស់ ដោយចំណាយពេលភាគច្រើនសម្រាប់ធ្វើការងារ។ ដោយសារតែប្រាក់ចំណូលបានពីសិល្បៈរបស់លោក​មានកម្រិតមធ្យម លោកបានហាមប្រាមកូនៗរបស់លោកមិនអោយចាប់អាជីពជាសិល្បករចម្រៀងតន្ត្រីទេ។ លោកបានពន្យល់ដល់លោក ស៊ីន-ច័ន្ទឆាយ៉ា ដែលជាកូនប្រុសរបស់លោកថា អាជីពជាអ្នកចម្រៀងគ្មានតម្លៃទេ។ ទោះជាកូនៗរបស់លោកបង្ហាញទេពកោសល្យផ្នែកចម្រៀងក៏ដោយ ក៏ស៊ីន-ស៊ីសាមុតមិនដែលជួយលើកទឹកចិត្ត​ឬជួយបង្ហាត់បង្រៀនកូនៗ​ពីសិល្បៈតន្ត្រីនិងចម្រៀងដែរ។ បន្ទាប់ពីសម័យខ្មែរក្រហម មានតែកូនស្រីម្នាក់និងកូនប្រុសម្នាក់ទេដែលរស់រានមានជីវិត។ ជីវិតគ្រួសាររបស់លោកចាប់មានភាពរកាំរកូសដោយសារ​សម្ពាធពីអាជីពនិងកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់លោក។ ភរិយារបស់លោកបានចាកចោលលោកទៅបួសជាដូនជី ពេលលោកស្រីមានអាយុ៣០ឆ្នាំ។ ==កាតាឡុកតន្ត្រី អាលប៊ុមដៃគូ (Partner Albums )== '''បទឆ្លងឆ្លើយជាមួយ [[រស់ សេរីសុទ្ឋា]]''' <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * កែវបញ្ចពណ៌ * កូឡាបស្នេហា * កុំឃាត់បងអី * កំលោះភ្នំពេញក្រមុំបាត់ដំបង * ក្រមុំខ្មែរលើ * ក្លិនផ្កាព្រៃភ្នំ * ខូចម្តុំណា * ខ្លាចតែខុស * គូព្រេងនិស្ស័យស្នេហ៍ * គំនួចវាយោរ * គ្មានអ្វីធំជាងស្នេហាយើង * ចង់តែខាំហែក * ចង់បានផ្កាអ្វី? *​ ចំរៀងគូស្នេហ៍ * ច័ន្ទរះកណ្តាលថ្ងៃត្រង់ * ច័ន្ទរះក្នុងរាត្រី * ចិត្តបងរឹងដូចថ្ម * ចិត្តមួយថ្លើមមួយ * ចិត្តឥតល្អៀង * ចោរលួចចិត្ត * ជំនោរត្រជាក់ * ជំរកភក្តី * ជំរកស្នេហ៍ * ឈូករ័ត្នមាសបង * ថ្មគោលស្រមោលស្នេហ៍ [https://www.youtube.com/watch?v=YvpXkhkcApg// ស្តាប់][https://www.youtube.com/watch?v=u-prvdQFhTk// ច្រៀង] * ដួងព្រះចន្ទ្រា * ឋានសុបិន្តស្នេហ៍ * ឋានសួគ៌នៃយើង * ឋានៈ​ផ្សេងចិត្ត​ផ្សេង * ទារុណកម្មនាងនាគ * ទូកបងអ៊ុំស្កាត់ * ទេសភាពព្រលឹម * នួនល្អងព្រមទៅ * បឋមវ័យស្នេហា * បងស្មោះលុះក្ស័យ * បុប្ផាឋានសួគា * បំពេរទិព្វសូដាច័ន្ទ * បោះឈូង * ប្រស្នារបួនខ * ផ្កាអង្គារបុស្ស * ផ្កាអើយផ្កាពុទ្រា * ផ្គរលាន់ឯត្បូង * ព្រះជិនវង្សកុសលបុប្ផា * ព្រះជិនវង្សបុទុមសូរិយា * ភក្តីស្នេហា * មួយកំផ្លៀងអនុស្សាវរីយ៍ * យប់យន់ទន់ត្រជាក់ * យើងកុំភ្លេចគ្នា * យើងទៅបោះឆ្នោត[https://m.youtube.com/watch?v=PyCEB2B0noA&feature=youtu.be// ស្ដាប់]<ref> ក្រុមព្រះសុរិយា </ref> * យើងព្រាត់គ្នាហើយ * រសស្នេហ៍ឧត្តម * រួមស្នេហ៍លោកីយ៍ * លាហើយកូឡាបបាត់ដំបង * សុបិន្តឋានស្នេហ៍ * សុបិន្តសួគា៏​ * សុភាមាសបង * ស្ដេចដំរីស * ស្ទឹងពោធិ៍សាត់ * ស្នេហ៍បងនិងអូន * ស្នេហាចំប៉ាមាស * ស្នេហាព្រះថោងនាងនាគ * ស្នេហាព្រះលក្សិនវង្ស * ស្រណោះអូរជ្រៅ * ស្វាយមួយមែក * អូនកើតឆ្នាំអី * អក្ខរាលោហិត * អនិច្ចាកាយងងឹត * អាទិត្យសុវណ្ណច័ន្ទកេសរ * អាប៊ុលកាសេម * អាយុមិនអស់មិនស្លាប់ * ឯណាព្រហ្មចារី * ឱ! ស្នេហ៍អើយ! * ឱអ្នកគ្រូពេទ្យអើយ </div> '''បទឆ្លងឆ្លើយជាមួយ [[ប៉ែន រ៉ន]]''' *​ កម្សាន្តគង្គារ *​ កុំឆ្លើយថាទេ *​ កេតសង្វាមាសបង * ​កូនកាត់បីសាសន៍ *​ ចិញ្ជៀនត្បូងប្រាំ *​ ចិត្តត្រជាក់ * ​ចិត្តស្មោះដូចគ្នា *​ ជម្រកស្នេហ៍ *​ ជីវិតកវីតន្រ្តីស្នេហ៍ * ​ជួយរុញឡានបន្តិច *​ ជើងមេឃពណ៏ស *​ ញញឹមទាំងចុកឈាម [https://www.youtube.com/watch?v=c-dLtiXnyBo// ស្ដាប់] *​ តន្ត្រីធម្មជាតិ *​ ទឹកជ្រោះអនុស្សាវរីយ៍ * បណ្ដែតក្បូនលេង[https://www.youtube.com/watch?v=_o9O6SqLmNk// ស្ដាប់] * ​មន្ថាមាសបង * មិនបានចុះអត្តាស៊ីវិល *​ រូបពីរជីវិតមួយ *​ លាហើយកុលាបលង្វែក *​ សម្ផស្សច័ន្ទគ្រឿហ្វា * ​សុំស្នេហ៍ព្រះពាយផាត់ * ស្រីឆ្នាស់ប្រុសឆ្នើម * ​ស្អប់ស្រីញ៉ាំស្រា * ស្នេហ៍ដូចជើងមេឃ * អារុណរះ * អាកាសសមុទ្រខ្មែរ[https://m.youtube.com/watch?v=0DpbftHrXas// ស្ដាប់] *​ អ្នកបើកត្រាក់ទ័រខ្វះស្នេហ៍ ==កេរ្តិ៍ដំណែល== ការកត់ត្រាជាស្នាដៃនិពន្ធរបស់ លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត ភាគច្រើនត្រូវបានបំផ្លាញដោយរបបខ្មែរក្រហមក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងរបស់ខ្លួនដើម្បីលុបបំបាត់ឥទ្ធិពលបរទេសចេញពីសង្គមកម្ពុជាឬត្រូវបានបាត់បង់ដោយសារការពុកផុយ។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏អ្នកប្រមូលនិងសហគ្រិនបានរកឃើញនិងថតចម្លងឯកសារថតចម្លងខ្លះរបស់គាត់បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរបបខ្មែរក្រហមក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៩។ ដោយសារតែឥទ្ធិពលរបស់លោកលើតន្ត្រីខ្មែរពិតជាអស្ចារ្យ នោះគឺស៊ីន ស៊ីសាមុតនៅតែជាឈ្មោះគ្រួសារមួយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាហើយនៅតែមានប្រជាប្រិយភាពរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ គាត់មានភាពល្បីល្បាញយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងខ្សែភាពយន្តឯកសារឆ្នាំ ២០១៥ ស្តីពីប្រវត្តិសាស្ត្រតន្ត្រីប្រជាប្រិយរបស់ខ្មែរ [[កុំស្មានបងភ្លេច ខ្មែរបាត់បង់តន្ត្រីរ៉ក់]]ដែលក្នុងនោះបទសម្ភាសន៍ជាច្រើនពណ៌នាថា លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត ជាតន្ត្រីករខ្មែរសំខាន់បំផុតគ្រប់ពេល។ ខ្សែភាពយន្តនេះយកចំណងជើង ចេញពីបទចម្រៀងលោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត [[កុំស្មានបងភ្លេច]]។ ខណៈដែលស៊ីសាមុតត្រូវបានគេជឿជាក់ថាបាននិពន្ធបទចំរៀងបានច្រើនជាងមួយពាន់បទចម្រៀងជាច្រើនត្រូវបានបាត់បង់ខណៈដែលបទខ្លះទៀតត្រូវបានគេថតចម្លងនិងលក់ដោយមិនមានផលប្រយោជន៍អ្វីដល់គ្រួសាររបស់គាត់។ ប្រទេសកម្ពុជាបានអនុម័តច្បាប់រក្សាសិទ្ធិលើកដំបូងរបស់ខ្លួនក្នុងឆ្នាំ ២០០៣ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យគ្រួសារទាមទារសិទ្ធិបញ្ញារបស់សិល្បករជាលើកដំបូង។ នៅឆ្នាំ ២០១៤ ក្រុមគ្រួសាររបស់លោកស៊ីសាមុតបានផ្តល់ភស្តុតាងនៃការតែងនិពន្ធហើយត្រូវបានប្រគល់សិទ្ធិជាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិលើបទចម្រៀងចំនួន ១៨០ បទ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះតទទួលបានមានការអបអរសាទរនិងការប្រគំតន្ត្រីកិត្តិយស។ ទោះយ៉ាងណាប្រជាជាតិកម្ពុជាក៏បានអះអាងបទចម្រៀងរបស់ លោក ស៊ីន ស៊ីសាមុត ជាទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋផងដែរនៅក្នុងការបង្ហាញមួយទៀតនៃប្រជាប្រិយភាពនិងឥទ្ធិពលរបស់គាត់។ ==ស្ថានភាពសិល្បៈតន្ត្រីនាសម័យនោះ== [[ប្រជាប្រិយភាព]]​របស់​លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត មិន​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ចុះ​ទន់​ខ្សោយ​[[កិត្តិនាម]]​របស់​អ្នក​ចម្រៀង​​ដទៃ​ទៀត ដូច​ជា លោក [[អ៊ឹម សុងសឺម|អ៊ឹម-សុងសឺម]] និង អ្នក​ស្រី[[ហួយ មាស|ហួយ-មាស]] ដែល​ច្រៀង​ឱ្យ​វិទ្យុ​ជាតិ​នា​សម័យ​​នោះ​ទេ ។ លោក [[មាស ហុកសេង]] អ្នក​សិល្បៈ​ចម្រៀង​នៅ​​​​​​[[មហាវិទ្យាល័យវិចិត្រសិល្បៈ]] ភ្នំពេញ ​([[សាលា​រចនា]]) មាន​កិត្តិនាម​ល្បី​តាម​រយៈ​បទ​ លលក​ញី​ឈ្មោល នៅ​ឆ្នាំ ១៩៦៦ ។ កិត្តិសព្ទ​របស់​តារា​ចម្រៀង​ល្បី ៗ ទាំង​នេះ បាន​ដោយ​សារ​​ទឹក​ដៃ​​និពន្ឋ​របស់​កវី [[ម៉ា ឡៅពី|ម៉ា-ឡៅពី]] ដែល​បាន​និពន្ធ​បទ​ល្បី ៗ​ដូច​ជា​បទ [[ដៃសមុទ្រត្រពាំងរូង]] និង បទ លលកញីឈ្មោល ជា​ដើម ។ លោក [[ម៉ា ឡៅពី|ម៉ា-ឡៅពី]] បាន​លា​ចាក​​លោក​នៅ​[[រដ្ឋកាលីហ្វរញ៉ា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ។ លោក [[អ៊ឹម សុងសឺម|អ៊ឹម-សុងសឺម]] ច្រើន​តែ​ច្រៀង​និង​មិន​សូវ​និពន្ធ​​បទ​ភ្លេង​ទេ ។ បទ​ចម្រៀង​ល្បី​របស់​លោក ​គឺ បទ​[[កោះត្រល់]] ដែល​បាន​ថត​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៦៣ នៅ​តែ​ដក់​ជាប់​ក្នុង​ដួង​ចិត្ត​ខ្មែរ​គ្រប់​រូប ដែល​សោក​ស្តាយ​នូវ​ការ​​បាត់​បង់[[កោះត្រល់]]​ទៅ​[[វៀតណាម]] ។ លោក [[អ៊ឹម សុងសឺម|អ៊ឹម-សុងសឺម]] និង​អ្នក​ស្រី [[ហួយ មាស|ហួយ-មាស]] តែង​តែ​ទៅ​តាម​សម្តេច​ [[នរោត្ដម សីហនុ|ព្រះបាទនរោត្តម-សីហនុ]] ពេល​ទ្រង់​ចុះ​ទៅ​​ទស្សនកិច្ច​តាម​ខេត្ត ដើម្បី​ច្រៀង​បទ​ចម្រៀង​ប្រជាប្រិយ មាន​រាំ​វង់​ជា​ដើម សម្រាប់​កំដរ​បង​ប្អូន[[ប្រជាពលរដ្ឋ​]] ដែល​ទៅ​ទទួល​ស្វាគមន៍​ព្រះ​[[ប្រមុខរដ្ឋ]] ។ លោក [[សុះ ម៉ាត់|សុះ-ម៉ាត់]] ក៏​ជា​អ្នក​ចម្រៀង​ល្បី​​នា​សម័យ​នោះ​ដែរ តាម​រយៈ​បទ[[អាកាសយាន]] ។ អ្នក​គាំ​ទ្រ​លោក [[សុះ ម៉ាត់|សុះម៉ាត់]] ភាគ​ច្រើន​ជា​អ្នក​ដែល​មិន​និយម​បទ​ថ្មី ៗ របស់​​លោក ស៊ីន-ស៊ីសាមុត ដែល​ចេញ​ក្រោយ​ទេ ។ ==មិត្តភក្តិ និង ចំណង់ចំណូលចិត្ត== លោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត ជាមនុស្សម៉ឺងម៉ាត់ក្នុងការងារ។ ក្នុងមុខ[[ជំនួញ]]លោកជាមនុស្សម៉ាត់ណាម៉ាត់ហ្នឹង គឺគោរពពាក្យសំដីនិងតែងផ្តល់នូវអ្វីដែលលោកបាន​សន្យា។ ពេលវេលា ឬតម្លៃដែលបាងគ្នាប៉ុនណា ប៉ុន្មានគឺប៉ុណ្ណោះ ហើយមិនឱ្យលើសមិនឱ្យយឺតឱ្យច្រើនជាងក៏មិនយកឱ្យតិចជាងក៏មិនព្រម។ លោកមិនសូវនិយាយស្តីនិងកំប្លែងលេងឥតប្រយោជន៍ទេ មិនថាចំពោះភរិយា មិត្តភក្តិឬអ្នកមិនដែលស្គាល់គ្នាក៏ដោយ។ គេនិយាយថាមានថ្ងៃខ្លះលោកនិយាយមិនដល់១០​ម៉ាត់ផងក្នុង១ថ្ងៃ។ ពេលដែលលោកគ្មានកម្មវិធីសម្ដែង លោកតែងចាក់សោរខ្លួនឯងក្នុងបន្ទប់សំងំសសេរបទភ្លេង រហូតដល់មានញាតិញោមខ្លះប្រកាន់ថាលោកជាមនុស្សឆ្មើងឆ្មៃ ឬមិនសូវរាប់ញាតិ។ តាមការពិតពេលវេលារបស់លោកជាមាសប្រាក់ពិតៗ ថ្វីបើមាសប្រាក់នោះចំពោះអ្នកដទៃវាមិនអាចធ្វើដូចលោកក៏ដោយ។ ក្នុងការត្រិះរិះឬក្នុងការសរសេរ លោកដាក់អារម្មណ៍រហូតដល់មិត្តភក្តិទៅឈរក្រោយខ្នងលោកយ៉ាងយូរ ទើបលោកផ្តាច់អារម្មណ៍ចេញមកពីការងារមកសួរនាំបាន ។ រៀងរាល់យប់ស្នូរម៉ុងដូលីនរាវរកបទរបស់លោក អូសបន្លាយរហូតដល់ម៉ោង២ឬ៣ទៀបភ្លឺក៏មាន ។ មិត្តភក្តិនៅដើមអាជីពរបស់លោកមានអ្នកស្រី [[ម៉ៅ សារ៉េត|ម៉ៅ-សារ៉េត]] (ម្ចាស់បទមេឃខ្មៅងងឹត) អ្នកម្នាង [[សៀង ឌី|សៀង-ឌី]] និងលោក [[សុះ ម៉ាត់|សុះ-ម៉ាត់]] ។ មិត្តជិតដិតបំផុតរបស់លោកមាន លោក [[មែរ ប៊ុន|មែរ-ប៊ុន]] (អ្នកដែលលោកទុកចិត្តបំផុត) និងលោក [[ស៊ីវ ស៊ុន|ស៊ីវ-ស៊ុន]]។ គេនិយាយថា​លោក[[ស៊ីវ ស៊ុន|ស៊ីវ-ស៊ុន]] ជាលេខារបស់លោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត។ លោក [[ស៊ីវ សុន|ស៊ីវ-ស៊ុន]] មិនមែនជាអ្នកសិល្បៈទេ ប៉ុន្តែជាជំនួយការក្នុងការចាត់ចែងការងារផ្សេងៗជូនលោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត។ លោកស៊ីន-ស៊ីសាមុត ចូលចិត្តល្បែងជល់[[មាន់]]។ លោកថែមទាំងបានចិញ្ចឹម[[មាន់ជល់]]ដោយខ្លួនលោក​ផង។ លោកតែងភ្នាល់មាន់លេងជាមួយមិត្តភក្តិរបស់លោក។ លោកតែងហាត់លើកទម្ងន់រាល់ព្រឹក។ ចំណូលចិត្តផ្សេងទៀតរបស់លោកមាន អានសៀវភៅនៅបណ្ណាល័យ និងមើលកុន[[បារាំង]]នៅ​[[រោងភាពយន្តលុច្ស]]និង[[រោងភាពយន្តព្រហ្មបាយ័ន]]។ ពេលយប់ បន្ទាប់ពីការសម្ដែង លោកតែងទៅហូបបបរជាមួយ​មិត្តភក្តិ។ លោកមានកិច្ចសន្យាជាមួយភោជនីយដ្ឋាន៣នៅ[[ភ្នំពេញ]] ដោយច្រៀង២ទៅ៣បទក្នុងកម្រៃ ១៥០០រៀល។ គួរបញ្ជាក់ដែរ ថាតម្លៃ[[គុយទាវ]]នៅសម័យនោះមាន​តម្លៃតែ ៥រៀលប៉ុណ្ណោះក្នុង​១ចាន។ លោកតែងទៅច្រៀងនៅ[[រង្គសាលក្បាលថ្ម]] [[រង្គសាលនាគបាញ់ទឹក]] និងរង្គសាល១ទៀតនៅក្បែរក្រសួងមហាផ្ទៃ។ លោកមិនមែនជាមនុស្សរើសម្ហូបទេ។ លោកចូលចិត្តហូប[[ម្ហូបឡាវ]] ដែលជាម្ហូបម្ដាយលោកធ្វើអោយហូបតាំងពីក្មេង។ ចំពោះម្ហូបខ្មែរ លោកចូលចិត្ត[[ប្រហុក]] និង[[ផ្អកត្រី]] តែលោកមិនញ៉ាំផ្ទាល់ទេ។ លោកមិនដែលទទួលទាន[[ស្រា]]ឬ[[ភេសជ្ជៈ]] [[ម្ទេស]] [[ម្រេច]] និង[[បារី]]ទេ ព្រោះរបស់ទាំងនេះ​ប៉ះពាល់ដល់ទឹកដមសំឡេងលោក។ ==ការសម្តែងលើឆាកតន្ត្រី - Performances== == អនុស្សាវរីយ៍ខ្លះនៃបទចម្រៀងរបស់លោកស៊ីន ស៊ីសាមុត == បទចម្រៀងរបស់លោកមួយចំនួនមានទាក់ទិននឹងរឿងរ៉ាវជីវិតរបស់លោកផ្ទាល់ដែលលោកបានចងក្រងសម្រាប់រូបលោក ហើយបទមួយចំនួនក៏ជាសាច់រឿងរបស់មិតភក្តិរបស់លោក ដែលបានស្នើសុំឱ្យលោកជួយធ្វើបទសម្រាប់ជាអនុស្សាវរីយ៍របស់ជីវិតដែរ ។ * '''បទឧត្តមដួងចិត្ត''' [https://www.youtube.com/watch?v=f6sSl1QBeks ស្តាប់] លោកឆាយាជាកូនបានអះអាងថាជាបទអនុស្សាវរីយ៍យ៉ាងជ្រាលជ្រៅរបស់ឪពុកលោកនិងម្តាយរបស់លោក ក្នុងរយៈពេលដែល​លោកទាំងពីរមានទំនាស់នឹងគ្នា ហើយម្តាយលោកបានចុះចោលលោកក្នុងរយៈពេលយ៉ាងយូរធ្វើឱ្យលោកតែងបទចម្រៀងនេះឡើង ក្នុងបំណងបង្ហាញពីចិត្ត​ដែលពោរពេញដោយវិប្បដិសារីរបស់លោក ។ * '''បទអូនជាទេវីដួងចិត្ត''' ជាបទដែលរៀបរាប់ពីការស្រឡាញ់របស់លោកចំពោះនារីម្នាក់ដែលមានឋានៈខ្ពស់ឆា្ងយពីលោក ហើយលោកបានរក្សាយ៉ាងសមា្ងត់ក្នុងដួងចិត្ត។ * '''បើនឹងព្រាត់ហើយ'''[https://m.youtube.com/watch?v=3KNgdUiYl5k// ស្តាប់] ជាបទចម្លងក្លាយពីបទអន្តរជាតិ តែលោកក៏ចង់សំដៅដល់នារីម្នាក់ដែលបានរួមរស់ជាមួយលោកមួយរយៈពេល ហើយបានបែក​ទៅដោយសារខ្វះភក្តីភាពនឹងលោក ។ * '''បទស្លឹកឈើចាកមែក'''[https://www.youtube.com/watch?v=oyBnE1C5jqs] ជាបទរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍ [[សាក់ ស៊ុតសាខន|សាក់-ស៊ុតសាខន]] តែជាបទដែលលោក ស៊ិន-ស៊ីសាមុត បានល្បីឈ្មោះស្មើនឹងបទសំរោងចុងកាល់របស់លោក ហាស់-សាឡន ដែរ ។ * '''បទចាំជួបរាល់ថៃ្ងលិច'''[https://www.youtube.com/watch?v=06F05hn4rsI&t=29s] ជាបទដែលតែងដោយលោក [[វ៉ោយ ហូរ|វ៉ោយ-ហូរ]] កំពុងតែតាមស្រឡាញ់នាង[[តារា ចោមច័ន្ទ|តារា-ចោមច័ន្ទ]] ។ តែបទនេះសំឡេងម៉ុងដូលីនក្បាលបទ គឺជាស្នាដៃរបស់លោក ស៊ិន-ស៊ីសាមុត ដេញដោយខ្លួនលោកផ្ទាល់ មុននឹងចាប់ផ្តើមវគ្គទីមួយ ។ * '''បទចម្រៀងឥតព្រាងទុក''' គឺជាអនុស្សាវរីយ៍របស់លោក [[ពៅ ស៊ីផូ|ពៅ-ស៊ីផូ]] ជាមិត្តរបស់លោកពេលជួបស្រី ម្នាក់នៅក្នុងរង្គសាលដោយចៃដន្យ។បទនេះត្រូវបានលោកយកទៅកសាងជាខ្សែភាពយន្តមានឈ្មោះថា ចម្រៀងឥតព្រាងទុក ដែលសម្តែងដោយលោក [[ជា យុទ្ធថន|ជា-យុទ្ធថន]] អ្នកស្រី [[វីជ្ជរ៉ា ដានី|វីជ្ជរ៉ា-ដានី]] អ្នកស្រី [[រស់ សេរីសុទ្ធា|រស់-សេរីសុទ្ធា]] ផលិតដោយខ្លួនលោក ស៊ិន-ស៊ីសាមុត ផ្ទាល់ និងបានបញ្ចាំងនៅ[[រោងភាពយន្តហេមជាតិ]] ។ * '''បទពេលរាត្រី''' ដែលជាស្នាព្រះហស្ថសម្តេចព្រះបិតាឯករាជ្យជាតិ គឺលោក ស៊ិន-ស៊ីសាមុត បានច្រៀងរួមជាមួយអ្នកចម្រៀង [[កែវ សេដ្ឋា|កែវ-សេដ្ឋា]] ។ * ពេលដែលលោកចេញទៅទស្សនកិច្ចនៅប្រទេស[[បារាំង]] និង [[ហុងកុង]] លោកបាននាំត្រឡប់មកវិញនូវបទចម្រៀងអនុស្សាវរីយ៍ចំនួន២៥បទ ដូចជាបទស្តាប់ស្នូរទឹកភ្លៀង, បទលាហើយប៉ារីស, បទអង់តូនីញ៉ែតា, បទម៉ារីណា, បទម៉ាន់ដេ, បទវីយ៉ូឡែត្តា, បទរាត្រីនៅហុងកុង ជាដើម ៘ មានន័យថា ទោះលោកទៅដល់ទីណា នៅក្នុងប្រទេសណាក្តី គឺតែងមានអនុស្សារវីយ៍នាំមកជាមួយជានិច្ច ។ ==អាលប៊ុមចម្រៀងអន្តរជាតិ កំណែប្រែជាភាសាខ្មែរ (International Cover Albums Version Khmer)== '''ចម្រៀងអន្តរជាតិ កំណែប្រែជាភាសាខ្មែរ''' *ទោះយ៉ាងណា[https://m.youtube.com/watch?v=eWWQkT_0H58// ស្ដាប់] '''បទដើម et pourtant[https://m.youtube.com/watch?v=MT_f8p-ZuqU// ស្ដាប់]''' *ចិត្ដជិតក្បត់[https://m.youtube.com/watch?v=BH3F5B2K-Ek&feature=youtu.be// ស្ដាប់] '''បទដើម 女のためいき[https://m.youtube.com/watch?v=5puJZmVCyTo&feature=youtu.be// ស្ដាប់]''' *បើនឹងព្រាត់ហើយ[https://m.youtube.com/watch?v=3KNgdUiYl5k// ស្តាប់] '''បទដើម Sealed with a Kiss [https://m.youtube.com/watch?v=y-Qf2c1xr2I// ស្ដាប់]''' *រៀមស្នេហ៍តែស្រីមួយ[https://m.youtube.com/watch?v=gTYlweddRCw// ស្តាប់] '''បទដើមMore Than I Can Say[https://m.youtube.com/watch?v=oLIWxpvTjLY// ស្ដាប់]''' == កាតាឡុកតន្ត្រី អាលប៊ុមទោល (Solo Albums) == '''ច្រៀងទោល់''' '''ក''' * កណ្តាលដួងចិត្ត [https://www.youtube.com/watch?v=87hsTibeLxg ស្តាប់] * កណ្ដាលរាត្រី [https://www.youtube.com/watch?v=K6aLfTxi6xA ស្តាប់] * កណ្ដុរសរ៍ [https://www.youtube.com/watch?v=9RihdWGPH0E ស្តាប់] * កន្សែងស​ប៉ាក់​ [https://www.youtube.com/watch?v=6wontm-QL3k ស្តាប់] * កន្សែងស្រីប៉ាក់ [https://www.youtube.com/watch?v=ieLVs5IWjYE ស្តាប់] * កប្បាសលាស់ខ្ចី [https://www.youtube.com/watch?v=b5WgattSYtw ស្តាប់] * កន្លង់ផ្ញើប្រាណ [https://www.youtube.com/watch?v=W8HXZmsbn-8 ស្តាប់] * កម្រងភួងថ្កុល [https://www.youtube.com/watch?v=okdi_nlTSbs ស្តាប់] *កម្មកាយមិនទៀង[https://www.youtube.com/watch?v=KuMyCqosV54// ស្ដាប់] *[https://www.youtube.com/watch?v=q__QGdP7J4k កាចអីកាចម្ល៉េះ] *[https://www.youtube.com/watch?v=ESXEspTTDe0 កាត់ចិត្តទាំងអាល័យ] *[https://www.youtube.com/watch?v=p7yubyNvcaA កាត់ទោសមួយជីវិត] *[https://www.youtube.com/watch?v=7NmK02XgadM កាលអូនរាំMonkeys] *[https://www.youtube.com/watch?v=gmZ60mA-nS8 កុលាបខ្មែរអាកាសចរណ៍] *[https://www.youtube.com/watch?v=PeJvwQ4xqNw កុលាបដូនទាវ] * កុលាបជ្រោយតាព្រហ្ម *[https://www.youtube.com/watch?v=3zxp3DI8AbQ កុលាបបាត់ដំបង] *[https://www.youtube.com/watch?v=9VsWPfwbcCg កុលាបប៉ៃលិន] *[https://www.youtube.com/watch?v=quvY-sAm6xg កុលាបមួយទង] *[https://www.youtube.com/watch?v=-Jfmpu4mJU0 កុលាបព្រែកលាប] * កូនចៅលោកអ្នកណា * កំពង់ចាមកំពង់ចិត្ត [https://www.youtube.com/watch?v=GhgLXftALS4 ស្ដាប់] * កំពង់ឆ្នាំងដែលខ្ញុំស្រមៃ * កំពង់ធំជំរុំចិត្ត [https://www.youtube.com/watch?v=gr9f3GedaCw ស្តាប់] *[https://www.youtube.com/watch?v=d-ySdcHX7xA កំពតកំពូលដួងចិត្ត] * កំហែងឈើទាល * កំសាន្តតាមកោះ * កុំតាមបងអី * កុំថាលាហើយ * កុំធ្វើមុខក្រញ៉ូវ * កុំនឹកគេអី * កុំភ្លេចបណ្ដាំ * កុំយំណាអូន * កុំលួចសើច * កុំស្មានបងភ្លេច * ក្ងោកក្រមុំ * ក្ដិចឈឺណាស់អូន * ក្បត់​នៅ​តែ​ក្បត់ (ចម្រៀងស្នេហ៍) [https://www.youtube.com/watch?v=Q_ofQrPAchk ស្ដាប់] * ក្រឡេកញញឹម * ក្រៅពីរូបពៅ * ក្រោយលាយនកម្ម * ក្រោយមេឃស្រឡះ * ក្រោមសម្លេងទឹកភ្លៀង * កោះកុងអន្លង់ស្នេហ៏ [https://www.youtube.com/watch?v=3bY-L8MygOI ស្តាប់] * កោះប្រាក់អន្ទាក់ស្នេហ៍ * កោះចាស់កោះថ្មីស្រីបែកចិត្ត * ក្លិន​ខ្លួននួនស្រី * ក្លិនខ្លួនស្រីខ្មៅ * ក្លិន​ផាហ៊ុម * ក្លិន​អើយក្លិនខ្លួន * ក្លិនអើយក្រអូប * ក្លិនអ្វីក្រអូប * ក្លែបក្លិនចន្ធូ * ក្លិនផ្កាម្លិះ * ក្លិនខ្លួនចិន្ដា * ខ្លឹមចន្ទស្រណោះ * ក្អួតឈាម បទភ្លេង និង ទំនុកច្រៀង ស៊ីន ស៊ីសាមុត * ក្អួតឈាមនៅប៉ៃលិន (ចុកឈាមនៅប៉ៃលិន) '''ខ''' * ខឹងព្រោះស្រលាញ់ * ខំតែជឿ * ខុសព្រោះខ្ញុំ * ខ្យល់សមុទ្រ * ខ្មៅស្រស់ * ខ្យល់ទន្លេ * ខ្យងក្តក់ទឹកជន់ [https://www.youtube.com/watch?v=4txkO2N0kec ស្តាប់] '''គ''' * គេងទៅៗ(ក្នុងខ្សែភាពយន្ត [[រឿង ពៅឈូកស]]) '''ច''' * ចង់កើតជាទឹក * ចង់ត្រឹមតែឃើញ​ [https://www.youtube.com/watch?v=229DklNM6pA ស្តាប់] * ចង់បំភ្លេចដែរ [https://www.youtube.com/watch?v=SEHuEynEgms ស្ដាប់] *​ ចុកឈាមនៅប៉ៃលិន * ចន្ទ្រារះហើយ * ចិត្តជិតក្បត់ * ចិត្តឥតសង្ឃឹម * ចុងស្រល់ * ចំណោទស្នេហា * ចន្ទគ្រឹហ្វា​ (ចន្ទគ្រឿហ្វា) * ចំប៉ាបន្ទាយដែក * ចំប៉ាបាត់ដំបង * ចំប៉ាផ្សារលើ [https://www.youtube.com/watch?v=qyzF7cNjtK8 ស្តាប់] * ចំប៉ីសួគ៌ា * ចំប៉ីសៀមរាប [https://www.youtube.com/watch?v=F_128HGz9Mo ស្តាប់] * ចម្រៀងមរណៈ * ចម្រៀងហៅអូន * ចម្រៀងមួយបទតែងមិនចប់ [https://www.youtube.com/watch?v=-W8hnpOkT6Y ស្តាប់] * ចម្រៀងស្នេហ៍(ក្បត់នៅតែក្បត់) បទភ្លេង និង ទំនុកច្រៀង ពៅ ស៊ីផូ [https://www.youtube.com/watch?v=Q_ofQrPAchk ស្ដាប់] * ចម្រៀងស្នេហ៍(ភក្ត្រាស្រទន់) * ចម្រៀងឥតព្រាងទុក បទភ្លេង, ទំនុកច្រៀង និង ច្រៀងដោយលោក ស៊ីន ស៊ីសាមុត ចម្រៀងភាពយន្តរឿង [[ចម្រៀងឥតព្រាងទុក]] * ចំអកចំអន់ [https://www.youtube.com/watch?v=ioBEH5Pa-tw ស្តាប់] *[https://www.youtube.com/watch?v=tMTyIBlXSmU ចាំជួបរាល់ថ្ងៃលិច] * ចាំអូនពេញមួយយប់ [https://www.youtube.com/watch?v=zq31-iO9BTI ស្តាប់] * ចាំចម្លើយតាមខ្យល់ '''ឆ''' * ឆ្ងាយស្នេហា [https://www.youtube.com/watch?v=mq6uz0gQB1c ស្តាប់] * ឆ្លើយ​ចាស​មក​អូន [http://www.imeem.com/people/P6DQCnw/music/cgjb4FY0// ស្តាប់] * ឆ្អែតចិត្ត [https://www.youtube.com/watch?v=xewgcQmjVDs ស្ដាប់] '''ជ''' *[https://www.youtube.com/watch?v=-k9MHEhSQFQ ជញ្ជីងស្នេហា] *[https://www.youtube.com/watch?v=JAe06r41DkY ជីវិតកម្មករត្បូង] * ជីវិតខ្ញុំសម្រាប់អ្នក * ជីវិតសត្វលោក * ជឹះទូកលេងនឹងបង * ជូតទឹកភ្នែកទៅអូន * ជួបដោយចៃដន្យ * ជើងមេឃពណ៌ស្វាយ * ជឿជាក់ថាមុំវិលវិញ '''ឈ''' * ឈាមប្រឡាក់ដៃខ្ញុំ * ឈូកក្នុងបឹង '''ញ''' *[https://www.youtube.com/watch?v=nxLzJdWZ2ao ញញឹមទៀតមក] '''ដ''' * ដងស្ទឹងពោធិ៍សាត់ * ដងស្ទឹងសង្កែ​ [https://www.youtube.com/watch?v=Q-yfchct16c ស្តាប់] * ដឹងដែរ * ដួងខែរនោច * ដួងនេត្រា * ដើម​ដូង​ព្រលឹង​ស្នេហ៍ * ដំបៅដួងចិត្ត '''ត''' * តើបងខុសអីបានជាស្រីសុំលែង [https://www.youtube.com/watch?v=BexdkWnJwZU ស្តាប់] * តើមាននរណាខ្លះដូចខ្ញុំ? '''ថ''' * ថាវរីមាសបង * ថ្ងៃនេះមិនចូលផ្ទះទេ * ថ្ងៃណាមានសង្ឃឹម * ថ្ងៃណាមេឃស្រឡះ? '''ទ''' * ទឹកភ្នែកដើមឆ្នាំ * ទឹកភ្នែកលើទ្រូង [https://www.youtube.com/watch?v=ISlCzWvX450// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=hJTNLjNDCjg// ច្រៀង] * ទឹកភ្នែកមួយតក់[https://m.youtube.com/watch?v=6xI6NUgEtCc// ស្តាប់] * ទឹកភ្នែករំចង់ * ទឹកភ្នែកឪពុក * ទឹកហូរក្រោមស្ពាន * ទុក្ខស្នេហ៍ទុក្ខកម្ម * ទូកត្នោត បទភ្លេង ស៊ីន ស៊ីសាមុត ទំនុកចម្រៀង ម៉ៅ ឡៅពី ដឹកនាំប្រគំភ្លេងដោយ នូ ញ៉ុង * ទួលគោកទួលកម្ម (និពន្ធដោយ គឹម សំអែល) * ទេពធីតាក្នុងសុបិន * ទំនួញកំហែងឈើទាល * ទំនួញ​ចាប​មាស [https://www.youtube.com/watch?v=HoRnEcOvmBo ស្តាប់] * ទំនួញនាងបទុមា * ទំនួញហ្គីតាមាស [https://www.youtube.com/watch?v=15yCJ9cRyRo// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=CfW1vciOhJ0// ច្រៀង] * ទំនួញអក្ខរា * ទំនួញទោចភ្នំ * ទំនួញស្ដេចនាគ (ក្នុងខ្សែភាពយន្តខ្មែរ រឿង [[ស័ង្ខសិល្ប៍ជ័យ]]) ច្រៀងដោយ ស៊ីន ស៊ីសាមុត * ទោះយ៉ាងណា * ទ្រព្យគាប់ចិន្តា * ទំនិញស្នេហា * ទន្សាយស្តាយចន្ទ '''ធ''' * ធីតាវិមានមាស * ធូបបីសរសៃ '''ន''' * និស្ស័យកម្មព្រះមោគ្គល្លាន * និស្ស័យស្នេហ៍ស្រីគ្រប់លក្ខណ៍ * នឹកសែននឹក * នឹកអូនជានិច្ច * នៅតែប្រាថ្នា '''ប''' * បក្សាស្លាបដែក * បងខុសហើយ * បង​ចាំយូរហើយ * បងច្រៀងនាងយំ * បង​នៅ​រង់​ចាំ * បង​នាំខ្មៅរត់ * បងលាសិនហើយ(ក្នុងខ្សែភាពយន្ត [[រឿង ពៅឈូកស]]) * បងសែនពេញចិត្តនឹងស្រី * បងស្រណោះសំដី * បងស្រលាញ់អូនជាងគេ * បង្គងទឹកភ្នែក * បង​រស់​ព្រោះ​អូន[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/%E1%9E%94%E1%9E%84%E1%9E%9A%E1%9E%9F%E1%9F%8B%E1%9E%96%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%84%E1%9F%87%E1%9E%A2%E1%9E%BC%E1%9E%93.ogg ស្ដាប់] * បណ្ដាំស្នេហ៍ * បាត់​ដំបង​ចង​ចិត្ត​ខ្ញុំ​ហើយ * បាត់​ដំបង​កុំចងពៀរនឹងខ្ញុំ * បាត់ដំបងបណ្តូលចិត្ត * បានជួបគ្នាហើយ * បិតាអភ័ព្វ * បិសាចក្រមុំ * បុប្ផាតែមួយ [https://www.youtube.com/watch?v=g7XaaF9cyYQ// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=bhnn0u9w_PU// ច្រៀង] * បុប្ផាមាសស្នេហ៍ * បុប្ផាវៀងចន្ទ * បុប្ផាឆៀងម៉ៃ * បុប្ផាដីក្រុង * បុប្ផាពង្រ * បុប្ផាលាក់ខ្លួន * បំភ្លេចមិនបាន * បើជាវាសនា * បើនឹងព្រាត់ហើយ * បើស្រលាញ់ត្រូវហ៊ាន * បើអូនបានបង * ប៉ៃលិនសុបិនស្នេហ៍ * ប៉ៃលិនព្រលឹងស្នេហ៍ * ប្ដីមួយជីវិត * ប្រវាស់ស្រែប្រាំង * បណ្ដាំស្នេហ៍​(បណ្ដាំស្នេហ៍ស្នង) [https://www.youtube.com/watch?v=jM9p7Nc1Seg ស្ដាប់] '''ផ''' * ផាត់ជាយបណ្ដូលចិត្ត * ផ្ការីកក្នុងចិត្ត​ [https://www.youtube.com/watch?v=Ua-rJ1Tbvh8// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=GYW6bwM1PbY// ច្រៀង] * ផ្កាយព្រឹក * ផ្កាយ​ព្រះ​អង្គារ [http://www.imeem.com/people/P6DQCnw/music/9OXCpXtE// ស្តាប់] * ផ្កាយព្រះអង្គារ ចង្វាក់សារ៉ាវ៉ាន់ និពន្ធបទភ្លេង និង ទំនុកច្រៀង ស៊ីន ស៊ីសាមុត * ផ្សងព្រេងតាមកម្ម * ផ្សងកម្រងផ្កា '''ព''' * ពេលដែលត្រូវយំ[https://m.youtube.com/watch?v=EMWAw-GoR3k// ស្តាប់](ក្នុងខ្សែភាពយន្ត [[រឿង ពេលដែលត្រូវយំ]] * ពេលភ្លៀងនាងទៅណា? * ពោធិ៍បាក់ខែង * ព្រះជិនវង្ស * ព្រោះតែស្រី * ពេលអូនឡើងយន្តហោះ * ព្រាត់ទាំងស្រលាញ់ [https://www.youtube.com/watch?v=h3wqjBw-uxI ស្តាប់] *[https://www.youtube.com/watch?v=immqxnymi7A ព្រាត់ភ្នំសំពៅ] * ព្រួយរបស់បង * ព្រួយចិត្ដ * ព្រែកឯងអស់សង្ឃឹម [https://www.youtube.com/watch?v=pznPH_O1L9I// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=_Ks7QRDXpQU&t=32s// ច្រៀង] * ព្រោះតែអូន '''ភ''' * ភូមគគីធំ * ភ័ព្វព្រេងវាសនា * ភ័ព្វសំណាង (ផ្ញើប្រាណលើផ្កាឈូកស) * ភ្នំសំពៅជម្រៅដួងចិត្ត * ភ្លៀងស្រក់នៅមាត់បង្អួច * ភ្លេងមច្ចុរាជ [https://www.youtube.com/watch?v=Lxh7Uf-D10g ស្តាប់] '''ម''' * មករាំលេងនឹងខ្ញុំ * មន្តស្នេហ៍ស្រីខ្មៅ [https://www.youtube.com/watch?v=LllaG69xIe0// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=U8X7rl9QMcE// ច្រៀង] * មាននរណាខ្លះ * មាសទឹកប្រាំបី * មាសទឹកដប់ * ម៉ារីណា * មិនលែងប្រពន្ធ * មួយម៉ឺនសារភាព * មួយម៉ឺនអាល័យ * មេឃ និងដី * ម៉ោង៣យប់មិញ * ម៉ែឱ្យអាវយ័ន * ម្ចាស់ក្លិននៅទីណា * ម្លប់​ដូង​ទី​ដប់ * ម្លប់ដងស្ទឹងពោធិ៍បាក់ខែង * ម្សិលមិញ * មន្តស្នេហ៍ស្រីខ្មៅ '''យ''' * យីហ៊ុបប៉ៃលិន អាល់ប៊ុម ទៅលេងបុណ្យភ្ជំ * យួរឆ្នាំដែលចាំអូន [https://www.youtube.com/watch?v=NsPo9Yz9Wkk&spfreload=10 ស្តាប់] * យំបីរាត្រី​ [https://www.youtube.com/watch?v=XmIrtgLr7Ro&t=3s​// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=VQzJnMqThT4// ច្រៀង] * យំដើម្បីឈប់យំ * យើងរាំល្អមែន * យប់១២កើត [https://www.youtube.com/watch?v=GAGSGoiwMDY// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=4gpC7ajFfzo// ច្រៀង] * យប់ថ្ងៃអង្គារ *​ យប់មិញអូនញញឹម [https://www.youtube.com/watch?v=3aiw3nB_yzk ស្តាប់] '''រ''' * រង់ចាំថ្ងៃស្អែក[https://www.youtube.com/watch?v=I6O0wKfSzMc ស្តាប់] * រយពាន់សារភាព * រសាត់តាមខ្យល់ * រាហុចាប់ចន្ទ្រ * រូបស្រីជាដួងចិត្តបង * រូបមួយជីវិតពីរ * រូបអូនហ្នឹងហើយ * រសៀលគងភ្នំ (បុប្ផាមាសស្នេហ៍) * រៀមខំស្រម៉ៃ * រៀម​ចង់​ជួប​ចរចា (យូរឆ្នាំដែលចាំអូន) * ដួងខែរនោច * រំដួលក្រពុំ * រំដួលកោះកុង * រំដួលស្ទឹងសង្កែ [https://www.youtube.com/watch?v=dMHTr7xrn5Y ស្តាប់] * រំដួលពោធិ៍សាត់ * រំដួលសុរិន្ទ * រឿងពិតរបស់បង * រសើបណាស់[[មេឌា:]] '''ល''' * លាបាត់ដំបង * លាហើយសកុលាបស្រី * លាភូមិសេកសក * លាហើយប៉ារីស * ល្វាចេកព្រាត់គូ * លាហើយពោធិ៍សាត់ * ល្មមហើយណាស្រី [https://www.youtube.com/watch?v=gJ-ivGKqTPI&t=68s// ស្តាប់][https://www.youtube.com/watch?v=b6lq958FxV0// ច្រៀង] * លុះលង់ក្រោមធរណី * លួចស្នេហ៍លួចទុក្ខ * លួចស្រលាញ់ * ស្ទឹងពោធិ៍សាត់ '''វ''' * វណ្ណៈស្នេហ៍ * វស្សាដល់ហើយ * វាសនាបិតាអភ័ព្វ * វិលវិញតាមសន្យា * វិលវិញមកអូន '''ស''' * សាយណ្ហទោចយំ * សូមជួបត្រឹមជាតិហ្នឹង * សង្ឃឹមជានិច្ច * សង្ឃឹមឬឥតសង្ឃឹម * សង្ឃឹមចុងក្រោយ * សង្សារកម្សត់ * សញ្ញាប័ត្រស្នេហា * សំបុត្របងមួយ * សំបុត្រចុងក្រោយ * សំណើចចំអកព្រម្មលិខិត * សម្បថមុខព្រះ * សម្លេងស្រែកហៅ និពន្ធបទភ្លេង និង ទំនុកច្រៀង ស៊ីន ស៊ីសាមុត [https://www.youtube.com/watch?v=Cr6NLMIBA_o ស្ដាប់] * សន្ទូចអត់នុយ [https://www.youtube.com/watch?v=I64X9DkUvbY ស្តាប់] * សមុទ្រទឹកភ្នែក * សមុត្ររីងស្ងួត [https://www.youtube.com/watch?v=5AzHz5tSGUM ស្តាប់] * សម្ដីមិនទៀង *[https://www.youtube.com/watch?v=bNg7mk2ScGA សម្រស់កោះកុង] * សុភាពបុរសចេះដាល់[https://www.youtube.com/watch?v=tPUvhBtDw7s ស្ដាប់] *[https://www.youtube.com/watch?v=GodAa5KJXtE សុវណ្ណមច្ឆា] * សូរសំលេងភ្លៀងធ្លាក់ * សូរិយារៀបលិច[https://www.youtube.com/watch?v=AqSiHnKuT1E ស្តាប់] * សូរិយាផ្សងស្នេហ៍ * ស៊ូទ្រាំតាមកម្ម *[https://www.youtube.com/watch?v=aSil4EIy4cg សែនរន្ធត់] * សែន​ស្ដាយ​ថ្ពាល់​ស្ដាំ * សំឡេង​ទឹក​ភ្លៀង * ស្ដាយដួងតារា [https://www.youtube.com/watch?v=nunUk10bsRQ ស្ដាប់] * ស្តាយក្លិនកុលាបរោយ * ស្តាយក្លិនដែលឃ្លាត * ស្តាយចិត្តដែលស្មោះ *[https://www.youtube.com/watch?v=R0FX0t129vE ស្នេហ៍បរាជ័យ] * ស្នេហាមួយ [https://www.youtube.com/watch?v=SaVYsBODLvQ ស្ដាប់] *[[ស្ពានអូតាគី|ស្ពានអូរតាគី]] *[https://www.youtube.com/watch?v=-R-Sjanpfqg សោភីនីមាសស្នេហ៍] * ស្រណោះខ្លួនណាស់ * ស្រណោះគ្រាដែលកន្លង បទភ្លេង, ទំនុក និងច្រៀងដោយលោក ស៊ីន ស៊ីសាមុត ដឹកនាំភ្លេងដោយលោក ហាស់ សាឡន *​​​ ស្រណោះផ្កាក្ទម្ភ[https://www.youtube.com/watch?v=WWLIJ6gqvgI// ស្តាប់] [https://www.youtube.com/watch?v=8Wu7bAd-uM8//​ ច្រៀង] * ស្រណោះភូមិដើមល្វា * ស្រណោះស្រុកស្រែ[https://www.youtube.com/watch?v=WzWXLIxU5fs ស្តាប់] * ស្រឡាញ់ហើយម្ដេចស្អប់ * ស្រអែមដងស្ទឹងសង្កែ *[https://www.youtube.com/watch?v=NxLwnf9TWZE ស្រអែមលាក់ខ្លួន] * ស្តាប់បងច្រៀងបំពេ * ស្ទឹងកែវ [https://www.youtube.com/watch?v=iIf2A3h_aUE ស្តាប់] *[https://www.youtube.com/watch?v=d8mCEuYEhCM ស្ទឹងពោធិ៍សាត់] *[https://www.youtube.com/watch?v=oyBnE1C5jqs ស្លឹកឈើចាកមែក] * សំណោករាហុល * សំណព្វចិត្ត * សុំស្នេហ៍សុំលុយ និពន្ធបទភ្លេង និង ទំនុកច្រៀង វ៉ោយ ហូ ដឹកនាំប្រគំភ្លេង ហាស់ សាឡន * ស្នេហ៍នៃយើង * ស្នេហ៍បាត់សំរស់ * ស្នេហ៍លើអាកាស * ស្នូរតំណក់ទឹកភ្លៀង *[https://www.youtube.com/watch?v=VN8Gy47djYs ស្ពាន​ឈើ​​អភ័ព្វ] * ស្មានចិត្តមិនត្រូវ * ស្រីចិត្តរយពាន់ * ស្រលាញ់អូន៣៦៥ថ្ងៃ * សម្រស់គ្មានផ្ទឹម * សម្រែកឈាមខ្មែរ ច្រៀងដោយលោក ស៊ី ស៊ីសាមុត ទំនុកច្រៀង ម៉ា ឡៅពី បទភ្លេង ស៊ីន ស៊ីសាមុត​ * សត្វស្ទាំងហើរស្ទុយ '''អ''' * អកបឹងកន្សែង [https://www.youtube.com/watch?v=CijlA19EBpY ស្ដាប់] * អក្ខរាទឹកភ្នែក * អក្ខរាផ្ញើទៅស្រី [https://www.youtube.com/watch?v=UsC-P1zg9HM ស្ដាប់] * អក្ខរាតាមព្រះពាយ[https://www.youtube.com/watch?v=aw1YyWXX61Y ស្តាប់] * អនិច្ចា * អនិច្ចា​ក្រឡា​ហោមគង់ * អនិច្ចាផ្គរលាន់ * អនុស្សាចារដើមស្រឡៅ * អនុស្សាវរីយ៍ភ្នំសំពៅ * អនុស្សាវរីយ៍សេកសក * អស់ហើយក្តីរំពឹង * អាថ៌កំបាំងបុរសក្នុងលោក * អានី [https://www.youtube.com/watch?v=XLqcP8eZ9Dk ស្តាប់] * អារសាច់ជូនម្ដាយ * អាសូររំចង់ (ទឹកភ្នែករំចង់) * អូ!អូ!យ៉េៗ (ស្នេហ៍តែស្រីមួយ) * អូនគង់ដឹងខ្លួន * អូនគ្មានស្រណោះ * អូនជាដួងចិត្តបង * អូនទើសទាស់រឿងអ្វី * អូនភស្ដា * អូនមកពីណា * អម្រែកស្នេហ៍អវិចី '''ឯ''' * ឯណាទៅឋានសូគ៌ '''ឱ''' * ឱ! ស្នេហ៍អើយ * ឱ!ផ្សែងបារី [https://m.youtube.com/watch?v=OIrOPYtIvfA// ស្ដាប់] == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == * [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Sinn_Sisamouth Sinn Sisamuth] English Wikipedia *[https://fr.wikipedia.org/wiki/Sinn_Sisamouth Sinn Sisamuth] Français Wikipedia * [https://en.m.wikipedia.org/wiki/List_of_songs_recorded_by_Sinn_Sisamouth List of songs recorded by Sinn Sisamouth] * [[អ្នកចម្រៀងកម្ពុជា]] == ឯកសារយោង == {{អត្ថបទពិសេស}} [[Category:អ្នកចម្រៀងខ្មែរ]] [[Category:បុគ្កលមកពីខេត្តស្ទឹងត្រែង]] 60svbmw91lhazovyee798pz5ywtbncw 0 10099 336755 285117 2026-06-18T09:28:56Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336755 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musician | Name = ស៊ាន ឃីងស្តន | Img = Sean Kingston 17- cropped.jpg | Img_capt = ស៊ាន ឃីងស្តនសំដែងក្នុង​ឆ្នាំ​២០០៧។ | Img_size = | Landscape = | Background = អ្នក​ចំរៀងទោល | Birth_name = ឃីស៊ាន អែនឌឺសាន់ | Born = {{birth date and age|mf=yes|1990|02|3}} <br />[[ម៉ៃអាមី, ផ្លូរីដា|ម៉ៃអាមី]], [[Florida]], USA | Origin = [[ឃីងស្តន, ចាម៉ៃកា|ឃីងស្តន]], [[ចាម៉ៃកា]]<br />[[ម៉ៃអាមី, ផ្លូរីដា|ម៉ៃអាមី]], [[Florida]], USA | Genre = [[Pop music|pop]], [[reggae]], [[pop rap]], [[hip hop]] | Occupation = [[អ្នកចំរៀង]], [[អ្នកចំរៀងរេប]] | Years_active = 2006–present | Label = [[Beluga Heights]], [[Epic Records|Epic]], [[Koch Records|Koch]] | Notable_instruments = | URL = [http://www.seankingston.com seankingston.com] }} '''ឃីស៊ាន-អែនឌឺសាន់''' (កើតនៅ ថ្ងៃទី៣ ខែកុម្ភៈ ១៩៩០)<ref>http://www.mahalo.com/Sean_Kingston</ref> ត្រូវ​បាន​គេស្គាល់​តាម​រយៈ​ឈ្មោះ​ថ្មី​របស់លោកថា​ '''ស៊ាន-ឃីងស្ទន''' ដែល​លោក​គឺ​ជា​អ្នក​ចម្រៀង​កូន​កាត់​[[ចាម៉ៃកា]]-[[អាមេរិក]]។ == វិជ្ជាជីវៈផ្នែកតន្ត្រី == ឃីស៊ាន អែនឌឺសាន់ កើត​នៅ​[[ម៉ៃអាមី, ផ្លូរីដា]]<ref name=seank>[https://web.archive.org/web/20090205071614/http://www.billboard.com/bbcom/bio/index.jsp?pid=852865 Biography - Sean Kingston] ''Billboard''. Accessed September 28, 2007.</ref> ហើយ​គាត់​មាន​ឈ្មោះ​ល្បី​យ៉ាង​រន្ទឺ នៅ​[[ឃីងស្តន, ចាម៉ៃកា]] បន្ទាប់​ពី​គាត់​បាន​ផ្លាស់​ទៅ​រស់​នៅ​ទីនោះ នៅ​អាយុ​ប្រាំមួយ​ឆ្នាំ​<ref name=seank/>។ ឃីងស្តន បាន​ឆ្លង​នូវ​ការ​ប្រថុយ​ប្រថាន​ពីរ​យ៉ាង នៅ​ក្នុង​បទ​ចំរៀង​ទោល​របស់​គាត់ "Beautiful Girls" ក្នុង​រដូវ​ក្ដៅ​នា​ឆ្នាំ​២០០៧។<ref>Garrity, Briran (12 Aug 07)[https://web.archive.org/web/20090706000049/http://www.nypost.com/seven/08122007/business/no_rap_turf_war_here_business_.htm No Rap Turf War Here]. ''New York Post''. Accessed September 24, 2007.</ref> == តារាង​បទចំរៀង == === ចំរៀងទោល === {| class="wikitable" !rowspan="2"|ឆ្នាំ !rowspan="2"|បទ !colspan="9"|តំណែងចំណាត់ថ្នាក់<ref>[http://acharts.us/performer/sean_kingston World Chart Positions]. aCharts.us. Accessed January 7, 2008.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081220104054/http://www.billboard.com/bbcom/retrieve_chart_history.do?JSESSIONID=ZTRJHC5X0Hp9KFl4NNrWFR5yPjhXDbMHClbQgTkFTx1ST5NCqRQK!1868312905&model.vnuArtistId=852865&model.vnuAlbumId=959641 Artist Chart History]. ''Billboard''. Accessed ៧ មករា ២០០៨។</ref> !rowspan="2"|អាល់ប៊ុម |- !width="25"|U.S.</small> !width="25"|CAN</small> !width="25"|UK</small> !width="25"|GER</small> !width="25"|NL</sup></small> !width="25"|ITA</sup></small> !width="25"|FRA</sup></small> !width="25"|AUS</small> !width="25"|SUI</small> |- |align="center" rowspan="3"|២០០៧ |align="left"|"Beautiful Girls" |align="center"|១ |align="center"|១ |align="center"|១ |align="center"|១០ |align="center"|៨ |align="center"|៥ |align="center"|២ |align="center"|១ |align="center"|១១ |align="left" rowspan="4"|''Sean Kingston'' |- |align="left" valign="top"|"Me Love" |align="center"|១៤ |align="center"|១៨ |align="center"|៣២ |align="center"|៤៨ |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|១១ |align="center"|៨១ |- |align="left" valign="top"|"Take You There" |align="center"|៧ |align="center"|៧ |align="center"|៤៧ |align="center"|៥៣ |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|៣០ |align="center"|៣៤ |align="center"|៧៦ |- |align="center"|២០០៨ |align="left"|"There's Nothin' (Remix)"<br /><small>(ច្រៀងជាមួយ The D.E.Y. និង [[ចៀល សាន់តាណា]])</small> |align="center"|៦០ |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |- |align="center"|២០០៩ |align="left"|"I'm At War"<br /><small>(ច្រៀងជាមួយ Lil Wayne)</small> |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="left" rowspan="4"|''Tomorrow'' |- |} === ចំរៀងដៃគូ === {| class="wikitable" !rowspan="2"|ឆ្នាំ !rowspan="2"|បទ !colspan="12"|តំណែងចំណាត់ថ្នាក់ !rowspan="2"|អាល់ប៊ុម |- !width="25"|<small>U.S.</small> !width="25"|<small>U.S. R&B</small> !width="25"|<small>U.S. Pop</small> !width="25"|<small>UK</small> !width="25"|<small>NZ</small> !width="25"|<small>AUS</small> !width="25"|<small>GER</small> !width="25"|<small>NL</sup></small> !width="25"|<small>ITA</sup></small> !width="25"|<small>FRA</sup></small> !width="25"|<small>CAN</small> !width="25"|<small>SUI</small> |- |align="center" rowspan="2"|២០០៧ |align="left"|"Love Like This" <small>([[ណាតាសា បីដីងហ្វៀល]] ច្រៀងជាមួយ ស៊ានឃីងស្តន)</small> |align="center"|១១ |align="center"|— |align="center"|១០ |align="center"|២០ |align="center"|៥ |align="center"|៧៧ |align="center"|៣៣ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|៩ |align="center"|— |align="left"|''Pocketful of Sunshine'' |- |align="left"|"What Is It" <small>([[បេប៊ី បាស់]] ច្រៀងជាមួយ ស៊ាន ឃីងស្តន)</small> |align="center"|៥៧ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="left"|''Cyclone'' |- |align="center"|២០០៨ |align="left"|"That's Gangsta" <small>([[ប៊ុន ប៊ី]] ច្រៀងជាមួយ ស៊ាន ឃីងស្តន)</small> |align="center"|១២២ |align="center"|៤៥ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="left"|''II Trill'' |- |align="center"|២០០៨ |align="left"|"Yamaha Mama" <small>([[សូលចា ប៊យ ថេល អ៊ីម]] ច្រៀងជាមួយ ស៊ាន ឃីងស្តន)</small> |align="center"|៥២ |align="center"|៩ |align="center"|២០ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="left"|''iSouljaBoyTellEm'' |- |} == ពានរង្វាន់ និង ការតែងតាំង == * [[ពានរង្វាន់ រូបភាព]] ** ២០០៨ សិល្បករថ្មី ដ៏​វ័យឆ្លាត (តែងតាំង) * [[ពានរង្វាន់ ម៉ូបូ]] ** ២០០៧: Best Reggae Acts * [[ពានរង្វាន់ ជំរើសយុវជន]] ** ២០០៧: ជំរើស​បទR&B "Beautiful Girls" ** ២០០៧: ជំរើសបទសម្រាប់រដូវក្ដៅ "Beautiful Girls" (តែងតាំង) == ឯកសារយោង == {{reflist}} == តំណភ្ជាប់ == * [http://www.seankingston.com Official website] * [http://www.seankingstonuk.com Official UK website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180805154854/http://www.seankingstonuk.com/ |date=2018-08-05 }} * [http://youtube.com/user/seankingston Sean Kingston] at [[YouTube]] {{DEFAULTSORT:Kingston, Sean}} [[ចំនាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាចំរៀងអាមេរិក]] 44sgagzu86i4f4ceod465bgf7kq89yp 0 10714 336748 276859 2026-06-18T08:20:00Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្តិ]] 336748 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្តិ]] 74bbo5u2p74vtz7zso6zh3tdhj3xbdo 0 11365 336716 335590 2026-06-17T18:25:47Z CommonsDelinker 142 Removing [[:c:File:Hino_Nacional_da_Republica_Portuguesa.ogg|Hino_Nacional_da_Republica_Portuguesa.ogg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Hino Nacional da Republica 336716 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋព័រទុយកាល់ | native_name = {{nobold|''República Portuguesa'' ([[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]])}} | image_flag = Flag of Portugal.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិព័រទុយកាល់|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Portugal.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករព័រទុយកាល់|វរលញ្ឆករ]] | symbol_width = 100px | motto = "Esta é a ditosa Pátria minha amada"<br />{{small|("នេះ​ជា​ស្រុក​កំណើត​ជាទី​ស្រឡាញ់​ដ៏​សុភមង្គល​របស់​ខ្ញុំ")}} | national_anthem = ''[[អាព័រទូហ្គីសា|A Portuguesa]]''<br /><small>("ភ្លេងជាតិព័រទុយកាល់")</small><br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = Portugal in the European Union on the globe (Europe centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសព័រទុយកាល់ (ក្រហម) ក្នុងសហភាពអឺរ៉ុប | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[លីស្បោន]] | coordinates = {{Coord|38|46|N|9|9|W|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br />{{nobold|និងភាសាជាតិ}} | languages = [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]] | languages2_type = {{nobold|ភាសាទទួលស្គាល់}} | languages2 = [[ភាសាមីរ៉ង់ដេស]]{{refn|group=ស|[[ភាសាមីរ៉ង់ដេស]]ដែលគេច្រើននិយាយនៅក្នុង[[ដែនដីមីរ៉ង់ដា]]ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ (''Lei n.° 7/99 de 29 de Janeiro''),<ref name="auto">{{cite web | url = https://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20020318130143/http://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | url-status = dead | archive-date = 18 មីនា 2002 | title = Reconhecimento oficial de direitos linguísticos da comunidade mirandesa (Official recognition of linguistic rights of the Mirandese community) | website = Centro de Linguística da Universidade de Lisboa (UdL) | access-date = 22 កុម្ភៈ 2022 | archivedate = 2002-03-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20020318130143/http://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html }}</ref> ពោលគឺផ្ដល់សិទ្ធិប្រើប្រាស់ផ្លូវការ។{{big|<ref name="auto1">[http://bookshop.europa.eu/en/euromosaic-pbC29295845/downloads/C2-92-95-845-EN-C/C29295845ENC_001.pdf?FileName=C29295845ENC_001.pdf&SKU=C29295845ENC_PDF&CatalogueNumber=C2-92-95-845-EN-C The Euromosaic study, Mirandese in Portugal], europa.eu&nbsp;– European Commission website. Retrieved January 2007. Link updated December 2015</ref>}} [[ភាសាសញ្ញាព័រទុយកាល់]]ក៏ត្រូវបានទទួលស្គាល់ដែរ។}} | ethnic_groups = {{Unbulleted list |៩៤.៦%&nbsp;[[ជនជាតិព័រទុយកាល់]] |៥.៤%&nbsp;ជនជាតិផ្សេងៗ }} | ethnic_groups_ref = {{refn|group=ស|តាមសញ្ជាតិនៃប្រទេស}}<ref name="auto2"/> | ethnic_groups_year = ២០២១ | religion = {{unbulleted list |item_style=white-space:nowrap; |៨៤.៣% [[គ្រិស្តសាសនា]]<br/>—៨១.០% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅព័រទុយកាល់|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]<br/>—៣.៣% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗ |៦.៨% គ្មានជំនឿសាសនា |០.៦% សាសនាដទៃ |៨.៣% មិនបញ្ជាក់}} | government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[សាធារណរដ្ឋ]][[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី|ពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]]<ref>[http://www.constituteproject.org/constitution/Portugal_2005.pdf Constitution of Portugal, Preamble]:</ref> | religion_year = ២០១១ | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីព័រទុយកាល់|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = {{nowrap|[[ម៉ារសេឡូ រ៉េបេឡូ ដឺ ស៊ូសា]]}} | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីព័រទុយកាល់|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[អង់តូនីអូ កូស្តា]] | legislature = [[សភាសាធារណរដ្ឋ (ព័រទុយកាល់)|សភាសាធារណរដ្ឋ]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រព័រទុយកាល់|និម្មិតកម្ម]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[ស្រុកព័រទុយកាល់|និម្មិតឡើង]] | established_date2 = ៨៦៨ | established_event3 = [[ព្រះរាជាណាចក្រព័រទុយកាល់|ព្រះរាជាណាចក្រ]] | established_date3 = ២៥ កក្កដា ១១៣៩ | established_event4 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព័រទុយកាល់ឆ្នាំ១៨២២|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] | established_date4 = ២៣ កញ្ញា ១៨២២ | established_event5 = [[បដិវត្តន៍ថ្ងៃទី៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣០|សាធារណរដ្ឋ]] | established_date5 = ៥ តុលា ១៩១០ | established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព័រទុយកាល់|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date6 = ២៥ មេសា ១៩៧៦ | established_event7 = ចូលជាសមាជិកនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] | established_date7 = ១ មករា ១៨៨៦ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៩២,២១២ | area_footnote = <ref>{{cite web |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Superfície Que municípios têm maior e menor área? |url=https://www.pordata.pt/Municipios/Superf%C3%ADcie-57 |publisher=Pordata |access-date=22 កុម្ភៈ 2022 |archivedate=2022-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220402143742/https://www.pordata.pt/Municipios/Superf%C3%ADcie-57 |url-status=dead }}</ref> | area_rank = ទី១០៩ | percent_water = ១.២ (គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=OECD|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate_rank = ទី៨៩ | population_estimate = | population_census = {{DecreaseNeutral}} ១០,៣៤៤,៨០២<ref name="auto2">{{cite web | website=Statistics Portugal - Web Portal | date=16 December 2021 | url=https://ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=526271534&DESTAQUESmodo=2 | access-date=22 កុម្ភៈ 2022 | title=Censos 2021 - Divulgação dos Resultados Provisórios | archivedate=16 ធ្នូ 2021 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216162034/https://ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=526271534&DESTAQUESmodo=2 | url-status=dead }}</ref> | population_census_year = ២០២១ | population_density_km2 = ១១២.២<ref>{{Cite web | url=https://www.pordata.pt/en/Portugal/Population+density++according+to+Census-412 | title=PORDATA - Population density, according to Census | access-date=2022-02-23 | archivedate=2020-11-30 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20201130050138/https://www.pordata.pt/en/Portugal/Population+density++according+to+Census-412 | url-status=dead }}</ref> | GDP_PPP = {{increase}} ៤០៦.២&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects – Portugal|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=182,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ|access-date=23 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP_rank = ទី៥២ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៣៩,៥៤៤ ដុល្លារ<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៥៨ | GDP_nominal = {{increase}} ២៧១.២&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_rank = ទី៤៧ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ២៦,៤០៤ ដុល្លារ<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៥២ | Gini = ៣១.៩ <!-- number only --> | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = decrease <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini coefficient|url=https://www.pordata.pt/MicroPage.aspx?DatabaseName=Portugal&MicroName=%C3%8Dndice+de+Gini+%28percentagem%29&MicroURL=2166&|publisher=PORDATA|access-date=23 កុម្ភៈ 2022|location=Portugal|archivedate=2020-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200524073542/https://www.pordata.pt/MicroPage.aspx?DatabaseName=Portugal&MicroName=%C3%8Dndice+de+Gini+(percentagem)&MicroURL=2166&|url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៨៦៤ <!-- number only --> | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|date=15 December 2020|access-date=23 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី៣៨ | currency = [[អឺរ៉ូ]] ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) | currency_code = EUR | utc_offset = {{sp}} | time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងលិច|WET]])<br /> UTC−១ ([[ម៉ោងនៅព័រទុយកាល់|អាត្លង់ទិក/អាហ្សូស]] | utc_offset_DST = +១ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងលិច|WEST]])<br /> UTC (អាត្លង់ទិក/អាហ្សូស | DST_note = សម្គាល់៖ [[ព័រទុយកាល់ដីគោក]] និង[[ម៉ាឌីរ៉ា]]ប្រើ WET/WEST, រីឯកោះ[[អាហ្សូស]]គឺស្ថិតនៅពីក្រោយ ១ ម៉ោង។ | date_format = [[date format|dd/mm/yyyy]] | electricity = 230V - 50Hz | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅព័រទុយកាល់|+៣៥១]] | iso3166code = PT | cctld = [[.pt]] }} '''ប្រទេសព័រទុយកាល់''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋព័រទុយកាល់''' ([[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]]៖ ''República Portuguesa'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅលើ[[ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]]នៃប៉ែក[[អឺរ៉ុបនិរតី]]។ វាជាប្រទេសភាគខាងលិចបំផុតនៅ[[អឺរ៉ុបដីគោក]] ហើយមានព្រំដែនខាងលិច និងខាងត្បូងជាប់[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] និងខាងជើងហើយកើតព័ទ្ធដោយប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]]។ ប្រទេសនេះមានប្រជុំកោះចំនួនពីរគឺកោះ[[ម៉ាឌីរ៉ា]] និង[[អាហ្សូស]] ហើយប្រជុំកោះទាំងពីរនេះត្រូវជាតំបន់ស្វយ័តដោយមានរដ្ឋាភិបាលតាមតំបន់រៀងៗខ្លួន។ ភាសាផ្លូវការ និងភាសាជាតិគឺ [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]]។ [[លីស្បោន]]គឺជារដ្ឋធានី និងជាទីក្រុងធំជាងគេនៃប្រទេសព័រទុយកាល់។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== {{ផ្នែកទទេ}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រព័រទុយកាល់}} {{ផ្នែកទទេ}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == * [http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html Travel and Tourism office website] * [http://tempo.growiktionary.org ការទស្សទាយអាកាសធាតុ]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព័រទុយកាល់| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហគមន៍បណ្តាប្រទេសនិយាយភាសាព័រទុយហ្កាល់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ានេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបនិរតី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] 66pws0ciwpmj3tba6wpkqvjeq9lue71 0 12433 336752 285093 2026-06-18T08:45:26Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336752 wikitext text/x-wiki '''ប្រព័ន្ធសាលារដ្ឋស្រុកម៉ូបាល''' រឺ អ៊ែមស៊ីភីអ៊ែសអ៊ែស(Mobile County Public School System, MCPSS)គឺជាសាលាថ្នាក់ស្រុកមួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅបរិវេនការិយាល័យកណ្ដាលសាលារដ្ឋស្រុកម៉ូបាលជា[[តំបន់ដែលមិនភ្ជាប់គ្នា]]មួយនៅឯ[[ស្រុកម៉ូបាល, អាល់ឡាបាម៉ា|ស្រុកម៉ូបាល]] [[អាល់បាម៉ា]] [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ។ <ref>"[http://www.mcpss.com/?PN=Contact Contact]." Mobile County Public School System. Retrieved on June 26, 2010.</ref><ref>"[http://www.mcpss.com/Common/PopUp/Image.asp?Load=/Uploads/MCPSS/MobileCounty/AboutUs/____Cop_%20MAP%20landscape%20(2).jpg Mobile County Public Schools Central Office Campus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227110501/http://www.mcpss.com/Common/PopUp/Image.asp?Load=%2FUploads%2FMCPSS%2FMobileCounty%2FAboutUs%2F____Cop_%20MAP%20landscape%20%282%29.jpg |date=2012-02-27 }}." ([https://web.archive.org/web/20121022032137/http://images.schoolinsites.com/cache/Site_353/6af4e60c71a1bfedb86879559892567f.jpg direct image link]) Mobile County Public School System. Retrieved on June 26, 2010.</ref> អ៊ែមស៊ីភីអ៊ែសអ៊ែស(MCPSS) ថ្មីៗនេះបំរើការគ្រប់តំបន់ទាំងអស់នៃ[[ស្រុកម៉ូបាល, អាល់ឡាបាម៉ា|ស្រុកម៉ូបាល]] រួមមាន [[ម៉ូបាល, អាល់ឡាបាម៉ា|ម៉ូបាល]]លើកលែងតែទីក្រុង សារ៉ាលេនទេដែលត្រូវបានបោះឆ្នោតបំបែកចេញពីស្រុកម៉ូបាលក្នុងខែ មិថុនា ឆ្នាំ២០០៦ ។ អ៊ែមស៊ីភីអ៊ែសអ៊ែស(MCPSS) បំរើសេវានៅតាមទីក្រុង ជាយក្រុង និងជនបទ ។ សាលាអ៊ែមស៊ីភីអ៊ែសអ៊ែស(MCPSS)ទាំងអស់បានស្នើសុំអនុម័តយកគោលការណ៍[[ឯកសណ្ឋានសាលា]] ។ វាគឺជាប្រព័ន្ធសាលាដ៏ធំបំផុតនៅអាល់បាម៉ាហើយនិងជាប្រព័ន្ធសាលាធំៗទី ៥៦នៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិក ។[http://nces.ed.gov/programs/digest/d06/tables/dt06_089.asp] [http://www.proximityone.com/lgsd.htm], [http://nces.ed.gov/pubs2002/100_largest/table_app_a_1.asp] == ឯកសារយោង == {{reflist|1}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== {{Commonscat|Mobile County Public School System|ប្រព័ន្ធសាលារដ្ឋស្រុកម៉ូបាល}} * [http://www.mcpss.com/?PN=Pages&SubP=Level1Page&DivisionID=2182&PageID=3520 ប្រព័ន្ធសាលារដ្ឋស្រុកម៉ូបាល] * [http://www.mcpss.com/ ប្រព័ន្ធសាលារដ្ឋស្រុកម៉ូបាល] {{en icon}} prl5srj7l4a8gb2gmd51s3oxrdkdj36 0 16173 336741 326249 2026-06-18T03:11:29Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336741 wikitext text/x-wiki {{Expand language |langcode=en |otherarticle={{{1|Mars}}} |date={{{date|}}} |fa={{{fa|}}} |topic= |nodoc={{{nodoc|}}} |no interwiki={{{no interwiki|}}} }} {{Infobox Planet | bgcolour = #E8AB79 | name = ភពអង្គារ<br /> ព្រះអង្គារ | symbol = [[ឯកសារ:Mars symbol (bold).svg|24px|♂]] | image = [[ឯកសារ:Mars Hubble.jpg|frameless|center|The planet Mars]] | caption = ទិដ្ឋភាពនៃព្រះអង្គារពី កែវពង្រីកអវកាស Hubble ([[Hubble Space Telescope]]) | orbit_ref = <ref name=horizons>{{cite web | last = Yeomans | first = Donald K. | date = 2006-07-13 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons | title = HORIZONS System | publisher = NASA JPL | accessdate = 2007-08-08 }}—At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Mars" and "Center: Sun".</ref> | epoch = [[J2000]] | aphelion = 249,209,300 km<br /> 1.665&nbsp;861 [[Astronomical unit|AU]] | perihelion = 206,669,000 km<br /> 1.381&nbsp;497 AU | semimajor = 227,939,100 km<br /> 1.523&nbsp;679 AU | eccentricity = 0.093&nbsp;315 | period = 686.971 day<br /> 1.8808 [[julian year (astronomy)|Julian years]]<br /> 668.5991 [[Timekeeping on Mars|sols]] | synodic_period = 779.96 day<br /> 2.135 Julian years | avg_speed = 24.077 km/s | inclination = 1.850° to [[ecliptic]]<br />5.65° to [[Sun]]'s [[equator]]<br />1.67° to [[invariable plane]]<ref name=meanplane>{{cite web |date=2009-04-03 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |accessdate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420194536/http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |archivedate=2009-04-20 |url-status=live }} (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} written by Aldo Vitagliano; see also [[invariable plane]])</ref> | asc_node = 49.562° | arg_peri = 286.537° | satellites = ២ | physical_characteristics = yes | equatorial_radius = 3,396.2 ± 0.1&nbsp;km{{Ref label|A|a|none}}<ref name=Seidelmann2007>{{cite journal | last= Seidelmann| first= P. Kenneth | coauthors= Archinal, B. A.; A'hearn, M. F.; et al. | title= Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | journal= Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=98 | issue=3 | pages=155–180 | year=2007 | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y | accessdate=2007-08-28 }}</ref><br /> 0.533 Earths | polar_radius = 3,376.2 ± 0.1&nbsp;km{{Ref label|A|a|none}}<ref name=Seidelmann2007/><br /> 0.531 Earths | flattening = 0.005&nbsp;89 ± 0.000&nbsp;15 <!-- calculated from data in ref name=Seidelmann2007 --> | surface_area = 144,798,500&nbsp;km²<br /> 0.284 Earths | volume = 1.6318{{e|11}} km³<br /> 0.151 Earths | mass = 6.4185{{e|23}} kg<br /> 0.107 Earths | density = 3.934 g/cm³ | surface_grav = 3.69 [[Acceleration|m/s²]]<br /> 0.376 ''[[g-force|g]]'' | escape_velocity = 5.027 km/s | sidereal_day = 1.025&nbsp;957 day<br /> 24.622&nbsp;96 h<ref name=nasa/> | rot_velocity = {{convert|868.22|km/h|m/s|abbr=on}} | axial_tilt = 25.19° | right_asc_north_pole = 21 h 10 min 44 s<br /> 317.681&nbsp;43° | declination = 52.886&nbsp;50° | albedo = 0.15 ([[Geometric albedo|geometric]]) or 0.25 ([[Bond albedo|bond]]) | magnitude = +1.8 to −2.91 | angular_size = 3.5—25.1" | temperatures = yes | temp_name1 = [[Kelvin]] | min_temp_1 = 186&nbsp;K | mean_temp_1 = 227&nbsp;K | max_temp_1 = 268&nbsp;K<ref name=nasa>{{cite web | title = Mars: Facts & Figures | publisher = NASA | url = http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric | accessdate = 2007-03-06 }}</ref> | temp_name2 = [[Celsius]] | min_temp_2 = −87&nbsp;°C | mean_temp_2 = −46&nbsp;°C | max_temp_2 = −5&nbsp;°C | atmosphere = yes | surface_pressure = 0.6–1.0 [[Pascal (unit)|kPa]] | atmosphere_density = | atmosphere_composition = 95.72% [[Carbon dioxide]]<br /> 2.7% [[Nitrogen]]<br /> 1.6% [[Argon]]<br /> 0.2% [[Oxygen]]<br /> 0.07% [[Carbon monoxide]]<br /> 0.03% [[Water]] vapor<br /> 0.01% [[Nitric oxide]]<br /> 2.5 [[Parts per million|ppm]] [[Neon]]<br /> ៣០០ [[Parts per billion|ppb]] [[Krypton]]<br /> ១៣០ ppb [[Formaldehyde]]<br /> ៨០ ppb [[Xenon]]<br /> ៣០ ppb [[Ozone]]<br /> ១០ ppb [[Methane]] }} '''ភពអង្គារ''' ({{lang-en|Mars}} ម៉ាស្ស) ជា[[ភព]]ទីបួន ពី[[ព្រះអាទិត្យ]] និង ភពដែលតូចជាងគេបំផុតទីពីរ ក្នុង [[ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ]] បន្ទាប់ពី[[ភពព្រះពុធ]]។ ជនខ្លះហៅព្រះអង្គារថា "ភព​ក្រហម​" <ref>Zubrin, Robert; Wagner, Richard (1997). [[iarchive:caseformarsplant00zubr|The Case for Mars: The Plan to Settle the Red Planet and Why We Must.]]. New York: Touchstone. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[ពិសេស:BookSources/978-0-684-83550-1|<bdi>978-0-684-83550-1</bdi>]]. [[OCLC (identifier)|OCLC]] 489144963.</ref> <ref>Rees, Martin J., ed. (October 2012). ''Universe: The Definitive Visual Guide''. New York: Dorling Kindersley. pp. 160–161. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[ពិសេស:BookSources/978-0-7566-9841-6|<bdi>978-0-7566-9841-6</bdi>]].</ref>ពីព្រោះ​អុក​ស៊ី​ដ​ជាតិ​ដែក​ដ៏ទូទៅ​ផ្ទៃកំពូលរបស់ភពនេះ ធ្វើឱ្យ​វាមានរូបរាង​ពណ៌ក្រហម​​។ ភពអង្គារ​មានបរិយាកាស​ស្ដេីង។ ផ្ទៃ​របស់​ភព​នេះ​មានដី​ក្រហូង​ស្រដៀង​ទៅ​នឹង​[[ព្រះច័ន្ទ]]​ ព្រមទាំង​ [[វាលខ្សាច់​|វាលខ្សាច់]]​ និង​ [[ប៉ូល​ទឹកកក]]​ ស្រដៀង​ទៅនឹង​ [[ភពផែនដី|ភព​ផែនដី]]​។ ថ្ងៃនិងរដូវកាលរបស់ភព​នេះ​ គឺអាចប្រៀបធៀបទៅនឹងផែនដីបានពីព្រោះរយៈពេលវិលជុំ​ ក៏ដូចជាភាពទ្រេត​ នៃអ័ក្សរង្វិល​​របស់​ភព​​ទាំងពីរ​ គឺ​ស្រដៀង​គ្នា​។ នៅលេីភពអង្គារ មាន Olympus Mons​ ដែល​ជា​[[​ភ្នំ​ភ្លើង​|ភ្នំ​ភ្លើង]]​ ធំ​ជាង​គេ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ​ និង Valles Marineris ដែល​ជា​អន្លង់​ធំ​ជាង​គេ​មួយ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ។​ អាង​ Borelis ដែល​នៅ​អឌ្ឍគោល​ខាងជើងគ្របដណ្តប់ ៤០% នៃភពនេះ​ ហើយ​ប្រហែល​ជា​កេីត​ឡើង​ពី​ ការ​ប៉ះទង្គិច​គ្នា​ កាល​ពីរាប់លាន​ឆ្នាំ​មុន។ <ref>Sample, Ian (26 June 2008). [https://www.theguardian.com/science/2008/jun/26/mars.asteroid?gusrc=rss&feed=science "Cataclysmic impact created north-south divide on Mars"].​ London: Science @ guardian.co.uk. Retrieved 12 August 2008.</ref>​<ref>Yeager, Ashley (19 July 2008). [https://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ "Impact May Have Transformed Mars"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110822025633/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ |date=2011-08-22 }}. ScienceNews.org. Retrieved 12 August 2008.</ref> ភពព្រះអង្គារមានព្រះចន្ទចំនួនពីរគឺ [[ផូបូស]] និង [[ឌីម៉ូស]]​ ដែលមានរាងតូចនិងមិនទៀងទាត់។<ref>Millis, John P. [https://www.thoughtco.com/mars-moon-mystery-3073184 "Mars Moon Mystery"]. About.com. Space.</ref>​<ref>Adler, M.; Owen, W.; Riedel, J. (June 2012). [https://www.lpi.usra.edu/meetings/marsconcepts2012/pdf/4337.pdf Use of MRO Optical Navigation Camera to Prepare for Mars Sample Return] (PDF). Concepts and Approaches for Mars Exploration. 12–14 June 2012. Houston, Texas. 4337. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Bibcode Bibcode]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2012LPICo1679.4337A 2012LPICo1679.4337A].</ref> ភពអង្គារត្រូវបានរុករកដោយយានអវកាសគ្មានមនុស្សបើកជាច្រើន។ យាន​ [[ម៉ារីនេី​ទី៤]]​ (Mariner 4) ជាយានអវកាសដំបូងគេដែលធ្វើដំណើរទៅកាន់ភពព្រះអង្គារ។ វាត្រូវបានបង្ហោះ​ឡេីង​ដោយ​អង្គការ[[ណាស​ា]] (NASA) នៅថ្ងៃទី​២៨ ខែវិច្ឆិកាឆ្នាំ ១៩៦៤​។ វាបានខិតទៅជិតភព​អង្គារ​បំផុត​នៅ​ ថ្ងៃទី​១៥ ខែកក្កដាឆ្នាំ ១៩៦៥។ ម៉ារីនេី​ទី​៤​ បាន​ចាប់​យក​បាន​ ខ្សែក្រវាត់​វិទ្យុសកម្ម​ខ្សោយ​របស់​ភព​អង្គារ​ ដែល​ស្មេី​នឹង​ ០.១% របស់​ភពផែន​ដី​ ព្រម​ទាំង​ចាប់​យក​បាន​រូបភាព​របស់​ភព​មួយ​ផ្សេង​ទៀត​ក្នុង​ទី​អវកាស​ជ្រៅ។ <ref>[https://solarsystem.nasa.gov/missions/mariner-04/in-depth/ "In Depth | Mariner 04"]. NASA Solar System Exploration. Retrieved 9 February 2020. "The Mariner 4 mission, the second of two Mars flyby attempts launched in 1964 by NASA, was one of the great early successes of the agency, and indeed the Space Age, returning the very first photos of another planet from deep space."​ ''This article incorporates text from this source, which is in the [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Public_domain public domain].''; [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1964-077A "NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180904174225/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1964-077A |date=2018-09-04 }}. ''nssdc.gsfc.nasa.gov''. Retrieved 9 February 2020. "Mariner 4...represented the first successful flyby of the planet Mars, returning the first pictures of the martian surface. These represented the first images of another planet ever returned from deep space."  ''This article incorporates text from this source, which is in the [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Public_domain public domain].''</ref>បេសកកម្ម​[[ភពអង្គារទី៣]]របស់[[សូវៀត]]បានទៅដល់ភពអង្គារនៅ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៧១ ប៉ុន្តែវាបានបាត់បង់ទំនាក់ទំនងជាមួយភពផែនដីបន្ទាប់ពីវាបានចុះចតលេីភពនេះ។<ref>Shea, Garrett (20 September 2018). [https://www.nasa.gov/connect/ebooks/beyond_earth_detail.html “Beyond Earth: A Chronicle of Deep Space Exploration”]. ''NASA. pp. 101-102. Retrieved 9 February 2020.'' “Mars 3…Immediately after landing, at 13:50:35 UT, the lander probe began transmitting a TV image of the Martian surface although transmissions abruptly ceased after 14.5 seconds (or 20 seconds according to some sources).” ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> នៅថ្ងៃទី២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៧ យាន វ៉ៃឃីងទី១ (Viking 1) បានចុះចតលើផ្ទៃនៃភពអង្គារ។<ref>[https://solarsystem.nasa.gov/missions/viking-1/in-depth “In Depth | Viking 1”]. ''NASA Solar System Exploration.'' Retrieved 9 February 2020. “NASA’s Viking 1 made the first truly successful landing on Mars. The Soviet Mars 3 lander claimed a technical first with a survivable landing in 1971, but contact was lost seconds after it touched down.” ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> នៅថ្ងៃទី ៤ ខែកក្កដាឆ្នាំ ១៩៩៧ យានអវកាស Mars Pathfinder បានចុះចតនៅលើភពព្រះអង្គារ ហើយនៅថ្ងៃទី៥ ខែកក្កដា វាបានបញ្ចេញ យានរ៉ូបូតរបស់ខ្លួនឈ្មោះ សូជូន័រ (Sojourner) ដែល ជាយានរ៉ូបូតដំបូងគេដែលដំណើរការនៅលើភពព្រះអង្គារ។<ref>[https://solarsystem.nasa.gov/missions/mars-pathfinder/in-depth “In Depth | Mars Pathfinder”]. ''NASA Solar System Exploration.'' Retrieved 9 February 2020. “Landing time for Pathfinder was 16:56:55 UT July 4, 1997, at 19 degrees 7 minutes 48 seconds north latitude and 33 degrees 13 minutes 12 seconds west longitude in Ares Vallis, about 12 miles (19 kilometers) southwest of the original target. The next day, Pathfinder deployed the Sojourner rover on the Martian surface via landing ramps. Sojourner was the first wheeled vehicle to be used on any planet.” ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> យានអវកាស Mars Express ជាយានអវកាសរបស់ [[ទីភ្នាក់ងារអវកាសអឺរ៉ុប]] (ESA) ដំបូងគេដែលបានទៅដល់ភពអង្គារ។ វាបានចូលក្នុងគន្លងភពនេះនៅថ្ងៃទី២៥ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៣។<ref>[https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Frequently_asked_questions2 “Frequently asked questions”]. ''www.esa.int.'' Retrieved 10 February 2020. “Mars Express reached Mars at the end of December 2003. Six days before entering into orbit around Mars, Mars Express ejected the Beagle 2 lander. The orbiter was inserted into orbit around Mars on 25 December 2003.”</ref> នៅខែមករាឆ្នាំ ២០០៤ យានរុករកភពព្រះអង្គាររបស់អង្គការណាសាដែលមានឈ្មោះថា ''Spirit'' និង ''Opportunity'' បានចុះចតនៅលើភពព្រះអង្គារ។ ''Spirit'' បានដំណើរការរហូតដល់ថ្ងៃទី ២២ ខែមីនាឆ្នាំ ២០១០ ហើយ ''Opportunity'' បានបន្តរហូតដល់ថ្ងៃទី ១០ ខែមិថុនាឆ្នាំ ២០១៨ ។<ref>mars.nasa.gov. [https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover-status/spirit/2010/all/ "Rover Update: 2010: All"]. ''mars.nasa.gov''. Retrieved 14 February 2019. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].;'' Northon, Karen (12 February 2019). [https://www.nasa.gov/press-release/nasa-to-share-results-of-effort-to-recover-mars-opportunity-rover "NASA to Share Results of Effort to Recover Mars Opportunity Rover"]. ''NASA''. Retrieved 9 February 2020. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> ណាសាបានចុះចតយាន ''Curiosity'' របស់ខ្លួនកាលពីថ្ងៃទី ៦ ខែសីហាឆ្នាំ ២០១២ ដែលជាផ្នែកមួយនៃបេសកកម្មមន្ទីរពិសោធន៍វិទ្យាសាស្ត្រភពអង្គារ (MSL) ដើម្បីស៊ើបអង្កេតអាកាសធាតុ និងភូគព្ភសាស្ដ្រ របស់ភពអង្គារ។<ref>mars.nasa.gov. [https://mars.nasa.gov/resources/20060/curiosity-has-landed "Curiosity Has Landed"]. ''NASA’s Mars Exploration Program''. Retrieved 21 February 2021.</ref> នៅថ្ងៃទី ២៤ ខែកញ្ញាឆ្នាំ ២០១៤ អង្គការស្រាវជ្រាវអវកាសឥណ្ឌា (ISRO) បានក្លាយជាទីភ្នាក់ងារអវកាសទី ៤ ដែលបានបញ្ជូនយានអវកាសទៅកាន់ភពអង្គារនៅពេល យានដែលបញ្ជូនទៅដោយបេសកកម្ម ''Mars Orbiter Mission'' របស់ខ្លួនបានចូលក្នុងគន្លងរបស់ភពនេះ។<ref>[https://www.isro.gov.in/mars-orbiter-mission-completes-1000-days-orbit "Mars Orbiter Mission Completes 1000 Days in Orbit - ISRO"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723141822/https://www.isro.gov.in/mars-orbiter-mission-completes-1000-days-orbit |date=2021-07-23 }}. ''isro.gov.in''. Retrieved 10 February 2020. “Mars Orbiter Mission (MOM), the maiden interplanetary mission of ISRO, launched on November 5, 2013 by PSLV-C25 got inserted into Martian orbit on September 24, 2014 in its first attempt.”; [https://www.bbc.com/news/science-environment-24729073 “India launches spacecraft to Mars”]. ''BBC News''. 5 November 2013. Retrieved 10 February 2020. <q>India's space agency will become the fourth in the world after those of the United States, Russia and Europe to undertake a successful Mars mission.</q></ref> នៅថ្ងៃទី ៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ យានអវកាសរបស់ប្រទេស''អារ៉ាប់រួម'' បានចូលក្នុងគន្លងរបស់ភពព្រះអង្គារដោយជោគជ័យ។<ref>[https://www.bbc.com/news/science-environment-55998848 “UAE successfully inserts orbiter to Mars orbit”]. ''BBC News.'' 9 February 2021.</ref> យានអវកាស [[ធៀនវេន-១]] របស់រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិន (CNSA) បានចូលក្នុងគន្លងរបស់ភពអង្គារនៅថ្ងៃទី១០ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១។<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-56013041 "Tianwen-1 arrives in Mars orbit"]. ''BBC News''. 10 February 2021.</ref> រ៉ូបូត ''Perseverance'' និងឧទ្ធម្ភាគចក្រ ''Ingenuity'' របស់អង្គការណាសានៃសហរដ្ឋអាមេរិក បានចុះចតដោយជោគជ័យនៅលើភពព្រះអង្គារនៅថ្ងៃទី ១៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០២១។<ref>[https://mars.nasa.gov/mars2020/ "Nasa Website"]. ''Nasa Mars''. [https://archive.today/20210222071522/https://mars.nasa.gov/mars2020/ Archived] from the original on 22 February 2021. Retrieved 23 March2019.</ref> ''Ingenuity'' បានក្លាយជាយានយន្តដំបូងគេ ដែលហោះហើរនៅភពក្រៅពីភពផែនដីនៅថ្ងៃទី១៩ ខែមេសា ឆ្នាំ២០២១។<ref>Palca, Joe (19 April 2021). [https://www.npr.org/2021/04/19/985588253/success-nasas-ingenuity-makes-first-powered-flight-on-mars "Success! NASA's Ingenuity Makes First Powered Flight On Mars"]. [[National Public Radio]]. Retrieved 19 April 2021.</ref><ref>Hotz, Robert Lee (19 April 2021). [https://www.wsj.com/articles/nasas-ingenuity-helicopter-successfully-makes-historic-first-flight-on-mars-11618830461 "NASA's Mars Helicopter Ingenuity Successfully Makes Historic First Flight"]. ''Wall Street Journal''. [[ISSN (identifier)|ISSN]] [[issn:0099-9660|0099-9660]]. Retrieved 19 April 2021.</ref> នៅថ្ងៃទី ១៤ ខែឧសភាឆ្នាំ ២០២១ រ៉ូបូត ''ស៊ូរ៉ុង (Zhurong)'' របស់រដ្ឋបាលអវកាសជាតិចិនបានចុះចតដោយជោគជ័យលើភពព្រះអង្គារ។<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-57122914 "China's Zhurong rover lands on Mars"]. ''BBC News''. 15 May 2021.</ref> ''ស៊ូរ៉ុង'' ចាប់ផ្ដើមដំណើរការ ថ្ងៃទី ២២ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២១ ដែលធ្វើឱ្យប្រទេសចិនក្លាយជាប្រទេសទី ២ ដែលដាក់ រ៉ូបូត ដោយជោគជ័យនៅលើភពព្រះអង្គារបន្ទាប់ពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-57211001 "China's Zhurong rover starts driving on Mars"]. ''BBC News''. 22 May 2021.</ref> មានការស៊ើបអង្កេតមួយចំនួនបានធ្វើឡើង ព្រោះគេចង់ដឹងថាភពអង្គារមានលទ្ធភាពទ្រទ្រង់ជីវិតបានឬទេ កាលពីអតីតកាល។ បេសកកម្មមួយចំនួនទៀតកំពុងត្រូវគ្រោងទុក ដូចជា យានរុករក ''រ៉ូសាលីន'' ''ហ្វ្រេងឃ្លីន (Rosalind Franklin rover)'' របស់ទីភ្នាក់ងារអវកាសអឺរ៉ុប។<ref>Jarell, Elizabeth M (26 February 2015). [http://www.marsdaily.com/reports/Using_Curiosity_to_Search_for_Life_999.html "Using Curiosity to Search for Life"]. ''Mars Daily''. Retrieved 9 August 2015.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20151010130653/http://mars.nasa.gov/mer/home/resources/MERLithograph.pdf “The Mars Exploration Rover Mission”] (PDF). NASA. November 2013. p. 20. Archived from [http://mars.nasa.gov/mer/home/resources/MERLithograph.pdf the original] (PDF) on 10 October 2015. Retrieved 9 August 2015.''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>Wilks, Jeremy (21 May 2015). [http://www.euronews.com/2015/05/21/mars-mystery-exomars-mission-to-finally-resolve-question-of-life-on-red-planet/ "Mars mystery: ExoMars mission to finally resolve question of life on red planet"]. EuroNews. Retrieved 9 August 2015.</ref><ref>Howell, Elizabeth (5 January 2015). [http://www.csmonitor.com/Science/2015/0105/Life-on-Mars-NASA-s-next-rover-aims-to-find-out "Life on Mars? NASA's next rover aims to find out"]. ''The Christian Science Monitor''. Retrieved 9 August 2015.</ref> ទឹកដែលជាសារធាតុរាវ មិនអាចមាននៅលើភពអង្គារបានទេ ព្រោះសម្ពាធបរិយាកាសនៃភពនេះខ្សោយ តូចជាង ១% នៃសម្ពាធបរិយាកាសរបស់ភពផែនដី។ <ref name="nasa.gov">[http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html “NASA — NASA Rover Finds Clues to Changes in Mars’s Atmosphere”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226060801/https://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html%20 |date=2018-12-26 }}. NASA.''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20040123051850/http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts "NASA, Mars: Facts & Figures".] Archived from [http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts the original] on 23 January 2004. Retrieved 28 January 2010. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref name=":1">Heldmann, Jennifer L.; et al. (7 May 2005). "Formation of Martian gullies by the action of liquid water flowing under current Martian environmental conditions" (PDF). ''[[Journal of Geophysical Research]]''. '''110''' (E5): Eo5004.  [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE..11005004H 2005JGRE..11005004H] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905224813/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE..11005004H |date=2019-09-05 }}. [[CiteSeerX (identifier)|CiteSeerX]] [https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.596.4087 10.1.1.596.4087]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2004JE002261|10.1029/2004JE002261]]. Retrieved 17 September 2008. 'conditions such as now occur on Mars, outside of the temperature-pressure stability regime of liquid water'… 'Liquid water is typically stable at the lowest elevations and at low latitudes on the planet because the atmospheric pressure is greater than the [[vapor pressure]]<nowiki/>of water and surface temperatures in equatorial regions can reach 273 K for parts of the day [Haberle ''et al''., 2001]'</ref> តាមការគណនា ប្រសិនបើកាតឹបទឹកកកនៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គាររលាយនោះ វានឹងមានមាឌគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់គ្របដណ្ដប់ផ្ទៃនៃភពទាំងមូលជម្រៅ ១១ ម៉ែត្រ។<ref name=":2">[https://web.archive.org/web/20090420204127/http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030 “Mars’ South Pole Ice Deep and Wide”]. NASA. 15 March 2007. Archived from [http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030 the original] on 20 April 2009. Retrieved 16 March 2007. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៦ ''NASA'' បានប្រកាសពីការរកឃើញកំណប់ទឹកកកដ៏ធំមួយនៅក្រោមដីនៃភពអង្គារ។<ref>[https://www.theregister.co.uk/2016/11/22/nasa_finds_ice_under_martian_surface/ "Lake of frozen water the size of New Mexico found on Mars – NASA"]. ''The Register''. 22 November 2016. Retrieved 23 November 2016.</ref><ref>[http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2016-299 "Mars Ice Deposit Holds as Much Water as Lake Superior"]. NASA. 22 November 2016. Retrieved 23 November 2016. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>Staff (22 November 2016). [http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA21136 "Scalloped Terrain Led to Finding of Buried Ice on Mars"]. NASA. Retrieved 23 November 2016. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> គេអាចមើលឃើញភពពណ៍ក្រហមនេះយ៉ាងងាយពីភពផែនដី។ វាមាន [[:en:Apparent_magnitude|apparent magnitude]] ដល់ −២.៩៤ តូចជាង [[ភពសុក្រ]] [[ព្រះចន្ទ]] និង[[ព្រះអាទិត្យ]]។<ref>Mallama, Anthony; Hilton, James L. (October 2018). "Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac". ''Astronomy and Computing''. '''25''': 10–24. [[ArXiv (identifier)|arXiv]]:[[arxiv:1808.01973|1808.01973]]. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018A&C....25...10M 2018A&C....25...10M]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.ascom.2018.08.002|10.1016/j.ascom.2018.08.002]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:69912809 69912809].</ref> == រូបរាង == ភពអង្គារមានអង្កត់ផ្ចិតស្មើនឹង ប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃភពផែនដី។<ref>Williams, David R. (1 September 2004). [https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html "Mars Fact Sheet"]. ''National Space Science Data Center''. NASA. Archived from [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html the original] on 12 June 2010. Retrieved 24 June 2006. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> ភពនេះមានមាឌស្មើនឹង ប្រហែល ១៥% នៃមាឌរបស់ភពផែនដី និងម៉ាសស្មើនឹង ប្រហែល ១១% នៃម៉ាសរបស់ភពផែនដី ធ្វើឱ្យភពនេះមានទំនាញស្មើនឹងប្រហែល ៣៨% នៃទំនាញរបស់ភពផែនដី។ ផ្ទៃនៃភពអង្គារមានផ្ទៃពណ៍ក្រហម ព្រោះតែ [[ដែកIIIអុកស៊ីត]] ឬ [[ច្រែះ]]។<ref>Peplow, Mark (6 May 2004). [http://www.nature.com/news/2004/040503/full/news040503-6.html "How Mars got its rust"]. ''Nature'': news040503–6. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/news040503-6|10.1038/news040503-6]]. Retrieved 10 March 2007.</ref> {{Multiple image|direction=horizontal|align=center|image1=Mars, Earth size comparison.jpg|width1=174|caption1=ការប្រៀបធៀប: [[ភពផែនដី]] និងភពអង្គារ|image2=Mars.ogv|width2=200|caption2=[[:File:Mars.ogv|Animation (00:40)]] រូបជីវចលបង្ហាញពីផ្នែកផ្សេងៗនៃភពអង្គារ|image3=GMM-3 Mars Gravity.webm|width3=200|caption3=[[:File:GMM-3 Mars Gravity.webm|Video (01:28)]] វីដេអូបង្ហាញពីដែនទំនាញរបស់ភពអង្គារ}} === ផ្នែកខាងក្នុង === ផ្នែកខាងក្នុងនៃភពអង្គារមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងផ្នែកខាងក្នុងនៃភពផែនដីដែរ។<ref>Nimmo, Francis; Tanaka, Ken (2005). [https://semanticscholar.org/paper/b213a6234bb52448addb3f155b8663c1e63924a4 "Early Crustal Evolution of Mars"]. ''Annual Review of Earth and Planetary Sciences''. '''33''' (1): 133–161. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2005AREPS..33..133N 2005AREPS..33..133N]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1146/annurev.earth.33.092203.122637|10.1146/annurev.earth.33.092203.122637]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:45843366 45843366].</ref> គេប៉ាន់ប្រមាណថា ស្នូលនៃភពនេះសម្បូរទៅដោយ [[ដែក]] និង [[នីកែល]] ព្រមជាមួយនឹង [[ស៊ុលផួរ]] ១៦–១៧%។<ref>Rivoldini, A.; Van Hoolst, T.; Verhoeven, O.; Mocquet, A.; Dehant, V. (June 2011). [https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00756913/document "Geodesy constraints on the interior structure and composition of Mars"]. ''Icarus''. '''213''' (2): 451–472. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2011Icar..213..451R 2011Icar..213..451R]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.icarus.2011.03.024|10.1016/j.icarus.2011.03.024]].</ref> ស្នូលរបស់ភពនេះត្រូវព័ទ្ធដោយ [[ម៉ង់តូ]] ស៊ីលីកាត ដែលបង្កើតបានជា [[ផ្លាកតិចតូនិច]] និង [[ភ្នំភ្លើង]]ផ្សេងៗ ដែលសព្វថ្ងៃនេះគ្មានសកម្មភាពឡើយ។ ក្រៅពីស៊ីលីកូន និងអុកស៊ីសែន ធាតុដែលសម្បូរជាងគេក្នុងភពព្រះអង្គារ គឺ [[ដែក]] [[ម៉ាញេស្យូម]] [[អាលុយមីញ៉ូម]] [[កាល់ស្យូម]] និង[[ប៉ូតាស្យូម]]។ កម្រាស់មធ្យមរបស់សម្បកភពព្រះអង្គារគឺ ៥០ គ.ម; កម្រាស់ក្រាស់បំផុត ១២៥ គ.ម។<ref>Jacqué, Dave (26 September 2003). [https://web.archive.org/web/20090221180506/http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars%27%20core.htm "APS X-rays reveal secrets of Mars' core"]. Argonne National Laboratory. Archived from [http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars%27%20core.htm the original] on 21 February 2009. Retrieved 1 July 2006.</ref> ភពអង្គារមានសកម្មភាពរញ្ជួយដីច្រើន ដែលនៅឆ្នាំ២០១៩ យានចុះចត ''អ៊ីនសៃ (InSight)'' បានកត់ត្រាសកម្មភាពរញ្ជួយផ្សេងៗ ជាង៤៥០ដង។<ref>Golombek, M.; Warner, N. H.; Grant, J. A.; Hauber, E.; Ansan, V.; Weitz, C. M.; Williams, N.; Charalambous, C.; Wilson, S. A.; DeMott, A.; Kopp, M.; Lethcoe-Wilson, H.; Berger, L.; Hausmann, R.; Marteau, E.; Vrettos, C.; Trussell, A.; Folkner, W.; Le Maistre, S.; Mueller, N.; Grott, M.; Spohn, T.; Piqueux, S.; Millour, E.; Forget, F.; Daubar, I.; Murdoch, N.; Lognonné, P.; Perrin, C.; Rodriguez, S.; Pike, W. T.; Parker, T.; Maki, J.; Abarca, H.; Deen, R.; Hall, J.; Andres, P.; Ruoff, N.; Calef, F.; Smrekar, S.; Baker, M. M.; Banks, M.; Spiga, A.; Banfield, D.; Garvin, J.; Newman, C. E.; Banderdt, W. B. (24 February 2020). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7039939 "Geology of the InSight landing site on Mars"]. ''[[Nature Geoscience]]''. '''11''' (1014): 1014. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020NatCo..11.1014G 2020NatCo..11.1014G]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/s41467-020-14679-1|10.1038/s41467-020-14679-1]]. [[PMC (identifier)|PMC]] [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7039939 7039939]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32094337 32094337].</ref><ref>Banerdt, W. Bruce; Smrekar, Suzanne E.; Banfield, Don; Giardini, Domenico; Golombek, Matthew; Johnson, Catherine L.; Lognonné, Philippe; Spiga, Aymeric; Spohn, Tilman; Perrin, Clément; Stähler, Simon C.; Antonangeli, Daniele; Asmar, Sami; Beghein, Caroline; Bowles, Neil; Bozdag, Ebru; Chi, Peter; Christensen, Ulrich; Clinton, John; Collins, Gareth S.; Daubar, Ingrid; Dehant, Véronique; Drilleau, Mélanie; Fillingim, Matthew; Folkner, William; Garcia, Raphaël F.; Garvin, Jim; Grant, John; Grott, Matthias; et al. (2020). [[doi:10.1038/s41561-020-0544-y|"Initial results from the in ''Sight'' mission on Mars"]]. ''Nature Geoscience''. '''13''' (3): 183–189. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2020NatGe..13..183B 2020NatGe..13..183B]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1038/s41561-020-0544-y|10.1038/s41561-020-0544-y]].</ref> នៅឆ្នាំ២០២១ ដោយយោងទៅតាមការរញ្ជួយដីដែលមានប្រេកង់ទាប១១លើក ដែលចាប់យកបាន ដោយយានចុះចត ''អ៊ីនសៃ (InSight)'' គេប៉ាន់ស្មានថាស្នូលនៃភពអង្គារជា សារធាតុរាវ ដែលមានកាំប្រហែល ១៨៣០ ±៤០ km (គ.ម) និងមានសីតុណ្ហភាពប្រហែល ១៩០០–២០០០ K (កែលវិន)។ កាំនៃស្នូលរបស់ភពអង្គារ ស្មើនឹងប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃកាំរបស់ភពនេះទាំងមូល ឬស្មើនឹងប្រហែលពាក់កណ្ដាលនៃស្នូលរបស់ភពផែនដី។ ស្នូលនៃភពអង្គារត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយ ម៉ង់តូ។ ប៉ុន្តែម៉ង់តូរបស់ភពនេះ មិនមានស្រទាប់ម៉ង់តូមួយផ្សេងទៀតនៅខាងក្រោម ដូចរបស់ភពផែនដីឡើយ។ ម៉ង់តូរបស់ភពអង្គារមានសភាពតាន់រហូតដល់ជម្រៅ ៥០០ km(គ.ម)។<ref>Khan, Amir; Ceylan, Savas; van Driel, Martin; Giardini, Domenico; Lognonné, Philippe; Samuel, Henri; Schmerr, Nicholas C.; Stähler, Simon C.; Duran, Andrea C.; Huang, Quancheng; Kim, Doyeon; Broquet, Adrien; Charalambous, Constantinos; Clinton, John F.; Davis, Paul M.; Drilleau, Mélanie; Karakostas, Foivos; Lekic, Vedran; McLennan, Scott M.; Maguire, Ross R.; Michaut, Chloé; Panning, Mark P.; Pike, William T.; Pinot, Baptiste; Plasman, Matthieu; Scholz, John-Robert; Widmer-Schnidrig, Rudolf; Spohn, Tilman; Smrekar, Suzanne E.; Banerdt, William B. (23 July 2021). "Upper mantle structure of Mars from InSight seismic data". ''Science''. '''373''' (6553): 434–438. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.abf2966|10.1126/science.abf2966]].</ref> សម្បកទ្វីបនៃភពអង្គារមានកម្រាស់ជាមធ្យមប្រហែល ២៤–៧២&nbp;km។<ref>Knapmeyer-Endrun, Brigitte; Panning, Mark P.; Bissig, Felix; Joshi, Rakshit; Khan, Amir; Kim, Doyeon; Lekić, Vedran; Tauzin, Benoit; Tharimena, Saikiran; Plasman, Matthieu; Compaire, Nicolas; Garcia, Raphael F.; Margerin, Ludovic; Schimmel, Martin; Stutzmann, Éléonore; Schmerr, Nicholas; Bozdağ, Ebru; Plesa, Ana-Catalina; Wieczorek, Mark A.; Broquet, Adrien; Antonangeli, Daniele; McLennan, Scott M.; Samuel, Henri; Michaut, Chloé; Pan, Lu; Smrekar, Suzanne E.; Johnson, Catherine L.; Brinkman, Nienke; Mittelholz, Anna; Rivoldini, Attilio; Davis, Paul M.; Lognonné, Philippe; Pinot, Baptiste; Scholz, John-Robert; Stähler, Simon; Knapmeyer, Martin; van Driel, Martin; Giardini, Domenico; Banerdt, W. Bruce (23 July 2021). "Thickness and structure of the martian crust from InSight seismic data". ''Science''. '''373''' (6553): 438–443. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.abf8966|10.1126/science.abf8966]].</ref> === ភូគព្ភសាស្ត្រនៃផ្ទៃភពអង្គារ === [[ឯកសារ:USGS-MarsMap-sim3292-20140714-crop.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ផែនទីភូគព្ភវិទ្យានៃភពអង្គារ ([[USGS]], 2014)<ref name="USGS-20140714">{{cite web|last1=Tanaka|last7=Platz|url=http://pubs.usgs.gov/sim/3292/|publisher=[[USGS]]|title=Geologic Map of Mars – 2014|date=14 July 2014|first9=Trent M.|last9=Hare|first8=Gregory G.|last8=Michael|first7=Thomas|first6=Corey M.|first1=Kenneth L.|last6=Fortezzo|first5=Eric J.|last5=Kolb|first4=Rossman P. III|last4=Irwin|first3=James M.|last3=Dohm|first2=James A. Jr.|last2=Skinner|access-date=22 July 2014}} {{PD-notice}}</ref>]] ផ្ទៃនៃភពអង្គារសម្បូរទៅដោយសារធាតុរ៉ែដែលផ្ទុក ស៊ីលីកូន អុកស៊ីសែន លោហធាតុ និងធាតុផ្សេងៗដែលបង្កើតជាថ្ម។ ផ្ទៃនៃភពនេះភាគច្រើនបង្កើតឡើងដោយ បាសាល់តូលៃអ៊ីទីក (tholeiitic basalt)។<ref>McSween, Harry Y.; Taylor, G. Jeffrey; Wyatt, Michael B. (May 2009). "Elemental Composition of the Martian Crust". ''Science''. '''324''' (5928): 736–739. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci...324..736M 2009Sci...324..736M]. [[CiteSeerX (identifier)|CiteSeerX]] [https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.654.4713 10.1.1.654.4713]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.1165871|10.1126/science.1165871]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19423810 19423810]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:12443584 12443584].</ref> ផ្នែកភាគច្រើននៃភពនេះ ត្រូវគ្របដណ្ដប់ដោយកម្ទេច ដែកIIIអុកស៊ីត។<ref>Christensen, Philip R.; et al. (27 June 2003). [https://authors.library.caltech.edu/51864/7/Christensen.pdf "Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS Results"] (PDF). ''Science''. '''300''' (5628): 2056–2061. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003Sci...300.2056C 2003Sci...300.2056C]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1126/science.1080885|10.1126/science.1080885]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12791998 12791998]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:25091239 25091239].</ref><ref>Golombek, Matthew P. (27 June 2003). "The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks". ''Science''. '''300''' (5628): 2043–2044. [[Doi (identifier)|doi]]: [[doi:10.1126/science.1082927|10.1126/science.1082927]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12829771 12829771]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:8843743 8843743].</ref> ថ្វីត្បិតតែភពអង្គារគ្មានភស្តុតាងនៃដែនម៉ាញ៉េទិចសកល<ref>Valentine, Theresa; Amde, Lishan (9 November 2006). [http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html "Magnetic Fields and Mars"]. Mars Global Surveyor @ NASA. Retrieved 17 July 2009.  ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> ការសង្កេតបង្ហាញថាផ្នែកខ្លះនៃសំបករបស់ភពអង្គារមានលក្ខណៈម៉ាញេទិច មានន័យថាការបញ្ច្រាសរវាងប៉ូលផ្ទុយគ្នានៃវាលឌីប៉ូលរបស់វាបានកើតឡើងកាលពីអតីតកាល។ ការសិក្សាផ្នែកប៉ាលេអូម៉ាញេទិចសាស្ត្រ នៃធាតុរ៉ែដែលងាយនឹងទទួលលក្ខណៈម៉ាញេទិចក្នុងសំបកនៃភពអង្គារ បង្ហាញថាវាមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងការឆ្លាស់លក្ខណៈម៉ាញេទិចក្នុងបាតសមុទ្រនៃភពផែនដីដែរ។ តាមទ្រឹស្ដីមួយដែលត្រូវលើកឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៩៩ និងពិនិត្យឡើងវិញនៅ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៥ (ដោយមានជំនួយពីផ្កាយរណប ''Mars Global Surveyor'') ការផ្លាស់ប្ដូរលក្ខណៈម៉ាញេទិចនេះ បង្ហាញថា ភពអង្គារមានសកម្មភាពផ្លាកតិចតូនិចកាលពីពេល ៤ ពាន់លានឆ្នាំមុន មុនពេលឌីណាម៉ូនៃភពជាប់គាំងលែងដំណើរការ ហើយដែនម៉ាញេទិចនៃភពត្រូវបានបាត់បង់។<ref>Neal-Jones, Nancy; O'Carroll, Cynthia. [http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html "New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210822190621/https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html |date=2021-08-22 }}. NASA/Goddard Space Flight Center. Retrieved 4 December 2011. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref> គេគិតថា នៅពេលប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យកំពុងកកើតឡើង ភពព្រះអង្គារត្រូវបង្កើតឡើងដោយដំណើរការស្តូកាស្ទីក នៃវត្ថុនានាដែលស្ថិតក្នុងគន្លងព្រះអាទិត្យនៅពេលនោះ។ ភពអង្គារមានលក្ខណៈធាតុគីមីប្លែកពីភពផែនដីដោយសារទីតាំងរបស់វានៅក្នុងប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ។ ធាតុដែលមានចំណុចរំពុះទាប ដូចជា [[ក្លរ]] [[ផូស្វរ]] និង[[ស៊ុលផួរ]] មាននៅភពអង្គារច្រើនជាងនៅភពផែនដី។ ធាតុទាំងនេះប្រហែលជាត្រូវរុញច្រានទៅខាងក្រៅដោយ[[ខ្យល់ព្រះអាទិត្យ]] ដែលមានថាមពលខ្លាំងកាលពីព្រះអាទិត្យនៅក្មេង។<ref>Halliday, A. N.; Wänke, H.; Birck, J.-L.; Clayton, R. N. (2001). "The Accretion, Composition and Early Differentiation of Mars". ''Space Science Reviews''. '''96''' (1/4): 197–230. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2001SSRv...96..197H 2001SSRv...96..197H]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1023/A:1011997206080|10.1023/A:1011997206080]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:55559040 55559040].</ref> បន្ទាប់ពីភពនីមួយៗត្រូវបង្កើតឡើង វាត្រូវប៉ះទង្គិចជាមួយ[[អាចម៍ផ្កាយ]]ជាច្រើន។ ដោយហេតុនេះហើយ ទើបគេរកឃើញថា ប្រហែល៦០% នៃភពអង្គារមានស្នាមបង្ហាញពីការប៉ះទង្គិច។<ref>Zharkov, V. N. (1993). "The role of Jupiter in the formation of planets". ''Evolution of the Earth and Planets''. Washington DC American Geophysical Union Geophysical Monograph Series. '''74'''. pp. 7–17. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1993GMS....74....7Z 1993GMS....74....7Z]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/GM074p0007|10.1029/GM074p0007]]. [[ISBN (identifier)|ISBN]] [[ពិសេស:BookSources/978-1-118-66669-2|<bdi>978-1-118-66669-2</bdi>]].</ref><ref>[[Jonathan Lunine|Lunine, Jonathan I.]]; Chambers, John; [[Alessandro Morbidelli (astronomer)|Morbidelli, Alessandro]]; [[Laurie Leshin|Leshin, Laurie A.]] (2003). "The origin of water on Mars". ''Icarus''. '''165''' (1): 1–8. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003Icar..165....1L 2003Icar..165....1L]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/S0019-1035(03)00172-6|10.1016/S0019-1035(03)00172-6]].</ref><ref>[[Nadine G. Barlow|Barlow, Nadine G.]] (5–7 October 1988). H. Frey (ed.). ''Conditions on Early Mars: Constraints from the Cratering Record''. ''MEVTV Workshop on Early Tectonic and Volcanic Evolution of Mars. LPI Technical Report 89-04''. Easton, Maryland: Lunar and Planetary Institute. p. 15. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1989eamd.work...15B 1989eamd.work...15B] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609162253/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1989eamd.work...15B |date=2019-06-09 }}.</ref> ចំណែកឯផ្ទៃដែលនៅសល់ ស្ថិតនៅក្រោមអាងដ៏ធំផ្សេងៗដែលកើតឡើងពីការប៉ះទង្គិចដែរ។ គេមានភស្តុតាងបង្ហាញពីអាងដ៏ធំមួយដែលកើតពីការប៉ះទង្គិច នៅអឌ្ឍគោលខាងជើងនៃភពអង្គារ លាតសន្ធឹង ១០,៦០០ ​​គុណនឹង ៨,៥០០ គីឡូម៉ែត្រ ស្មើនឹងបួនដងនៃទំហំ ប៉ូលខាងត្បូង-អាងអែទគេន (South Pole — Aitken basin) នៃព្រះចន្ទរបស់ភពផែនដី ហើយវាជាអាងធំជាងគេដែលគេធ្លាប់រកឃើញ។<ref>Yeager, Ashley (19 July 2008). [http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ "Impact May Have Transformed Mars"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017082521/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ |date=2012-10-17 }}. ScienceNews.org. Retrieved 12 August 2008.</ref><ref>Sample, Ian (26 June 2008). [https://www.theguardian.com/science/2008/jun/26/mars.asteroid?gusrc=rss&feed=science "Cataclysmic impact created north-south divide on Mars"]. London: Science @ guardian.co.uk. Retrieved 12 August2008.</ref> ទ្រឹស្ដីមួយបានលើកឡើងថា ភពអង្គារបានប៉ះទង្គិចនឹងវត្ថុមួយដែលមានទំហំប្រហែលនឹងភព[[ព្លុយតុង]] កាលពីប្រមាណបួនពាន់លានឆ្នាំមុន។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបង្កើតនូវភាពខុសគ្នារវាងអឌ្ឍគោលទាំងពីរនៃភពអង្គារ និងបង្កើតអាងបូរ៉េអាល់ (Borealis basin) ដែលគ្របដណ្ដប់ផ្ទៃ ៤០%នៃភព។<ref>[http://www.sciam.com/article.cfm?id=giant-asteroid-flattened "Giant Asteroid Flattened Half of Mars, Studies Suggest"]. ''Scientific American''. Retrieved 27 June 2008.</ref><ref>Chang, Kenneth (26 June 2008). [https://www.nytimes.com/2008/06/26/science/space/26mars.html?em&ex=1214712000&en=bd0be05a87523855&ei=5087%0A "Huge Meteor Strike Explains Mars's Shape, Reports Say"]. ''The New York Times''. Retrieved 27 June 2008.</ref> [[ឯកសារ:Eso1509a_-_Mars_planet.jpg|រូបភាពតូច|ភពអង្គារប្រហែលជាមានទិដ្ឋភាពដូចក្នុងរូបគំនូរនេះ កាលពីប្រមាណបួនពាន់លានឆ្នាំមុន<ref>{{cite press release|title=Mars: The planet that lost an ocean's-worth of water|publisher=[[ESO]]|url=http://www.eso.org/public/news/eso1509/|access-date=19 June 2015}}</ref>]]ប្រវត្តិសាស្ត្រភូគព្ភវិទ្យានៃភពអង្គារអាចចែកចេញជាច្រើនសម័យកាល ប៉ុន្តែសម័យកាលបឋមទាំងបីគឺ:<ref>Tanaka, K. L. (1986). [https://zenodo.org/record/1231412 "The Stratigraphy of Mars"]. ''[[Journal of Geophysical Research]]''. '''91'''(B13): E139–E158. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1986JGR....91..139T 1986JGR....91..139T]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/JB091iB13p0E139|10.1029/JB091iB13p0E139]].</ref><ref>Hartmann, William K.; Neukum, Gerhard (2001). "Cratering Chronology and the Evolution of Mars". ''Space Science Reviews''. '''96''' (1/4): 165–194. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2001SSRv...96..165H 2001SSRv...96..165H]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1023/A:1011945222010|10.1023/A:1011945222010]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:7216371 7216371].</ref> * '''សម័យកាលនូអាឆៀង''' (Noachian period): ការបង្កើតផ្ទៃខាងក្រៅចាស់បំផុតនៃភពព្រះអង្គារ កាលពីប្រហែល ៤.៥ ទៅ ៣.៥ ពាន់លានឆ្នាំមុន។ ផ្ទៃនៃភពក្នុងសម័យកាលនេះ ពោរពេញទៅដោយស្លាកស្នាមដែលបង្កើតដោយរណ្ដៅផ្សេងៗ ដែលកើតចេញពីការប៉ះទង្គិច។ ទួល ''តាសុីស (Tharsis bulge)'' ដែលជាតំបន់ខ្ពង់រាបភ្នំភ្លើងត្រូវបានគេគិតថាបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងអំឡុងសម័យកាលនេះ។ គេគិតថាភពអង្គារត្រូវជន់លិចដោយទឹកក្នុងពេលនោះ។ * '''សម័យកាលអ៊ីសពៀរៀង''' (Hesperian period): ពី ៣.៥ ទៅចន្លោះ ៣.៣ និង ២.៩ ពាន់លានឆ្នាំមុន។ សម័យកាលនេះ មានការបង្កើតទំនាប ដែលសម្បូរទៅដោយកម្អែរភ្នំភ្លើង។ * '''សម័យកាលអាម៉ាហ្សូនៀង''' (Amazonian period): ពី ចន្លោះ ៣.៣ និង ២.៩ ពាន់លានឆ្នាំមុន មកដល់បច្ចុប្បន្ន។ សម័យកាលនេះ ភពអង្គារមានការប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងអាចម៍ផ្កាយតិចតួច។ ភ្នំ ''អូឡាំ (Olympus Mons)'' ត្រូវបានកកើតឡើងក្នុងសម័យកាលនេះ។ ភពអង្គារនៅតែមានភាពសកម្ម ផ្នែកសកម្មភាពភូគព្ភសាស្ត្រផ្សេងៗ។ ជ្រលងភ្នំ ''អាតាបាស្កា (Athabasca Valles)'' មានការហូរកម្អែរភ្នំភ្លើង មានរាងដូចជា សន្លឹក បង្កើតឡើង ២០០ លានឆ្នាំមុន។ លំហូរទឹកក្នុងក្រាបែន (grabens) ដែលគេហៅថា ''ស៊ែរប៊ែរ ហ្វូស៊ីស (Cerberus Fossae)'' ប្រហែល ២០ លានឆ្នាំមុន បញ្ជាក់ពីការជ្រៀតចូលនៃភ្នំភ្លើងក្នុងអំឡុងពេលនោះ។<ref>Mitchell, Karl L.; Wilson, Lionel (2003). [[doi:10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x|"Mars: recent geological activity : Mars: a geologically active planet"]]. ''[[Astronomy & Geophysics]]''. '''44''' (4): 4.16–4.20. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003A&G....44d..16M 2003A&G....44d..16M]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x|10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x]].</ref> នៅថ្ងៃទី ១៩ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ២០០៨ រូបភាពពី ''យានស៊ើបការណ៍ភពអង្គារ (Mars Reconnaissance Orbiter)'' បានបង្ហាញភស្តុតាងនៃការធ្លាក់ផ្ទាំងដុំថ្ម ពីច្រាំងថ្មចោទកម្ពស់ ៧០០ ម៉ែត្រ។<ref>[https://www.space.com/5043-avalanche-photographed-mars.html "Mars avalanche caught on camera"]. ''Space.com''. 3 March 2008. Retrieved 16 August2018.</ref> === ដី === [[ឯកសារ:Spirit_Mars_Silica_April_20_2007.jpg|រូបភាពតូច|ដីដែលសម្បូរទៅដោយជាតិ ស៊ីលីកាត ត្រូវបានរកឃើញដោយ យានរុករក ''ស្ពីរីត (Spirit rover)។'']]យានចុះចត ''ហ្វ៊ីនីកស៍ (Phoenix lander)'' បានបង្ហាញទិន្នន័យថា ដីនៃភពអង្គារមានជាតិ អាល់កាឡាំង បន្តិចបន្តួច ហើយមានផ្ទុកធាតុដូចជា ម៉ាញ៉េស្យូម សូដ្យូម ប៉ូតាស្យូម និងក្លរ។ សារធាតុចិញ្ចឹមទាំងនេះមាន នៅក្នុងដីនៃភពផែនដី ហើយវាចាំបាច់សម្រាប់ការលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិ។<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm "Martian soil 'could support life'"]. BBC News. 27 June 2008. Retrieved 7 August 2008.</ref> ការពិសោធន៍ដែលអនុវត្តដោយយានចុះចតខាងលើ បានបង្ហាញថាដីនៃភពអង្គារ មានកម្រិត pH បាស ៧.៧ និងមានផ្ទុក ០.៦% នៃ អំបិលពែក្លរ៉ាត<ref>Chang, Alicia (5 August 2008). [https://www.usatoday.com/tech/science/space/2008-08-04-mars-soil_N.htm "Scientists: Salt in Mars soil not bad for life".] ''USA Today''. Associated Press. Retrieved 7 August 2008.</ref><ref>[http://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816 "NASA Spacecraft Analyzing Martian Soil Data"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522063940/https://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816 |date=2017-05-22 }}. JPL. Retrieved 5 August 2008. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>Kounaves, S. P.; et al. (2010). [https://semanticscholar.org/paper/a02ba3a032ec172bb56bc962ead0624a606952e5 "Wet Chemistry Experiments on the 2007 Phoenix Mars Scout Lander: Data Analysis and Results"]. ''J. Geophys. Res''. '''115''' (E3): E00–E10. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2009JGRE..114.0A19K 2009JGRE..114.0A19K]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2008JE003084|10.1029/2008JE003084]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:39418301 39418301].</ref><ref>Kounaves, S. P.; et al. (2010). [https://semanticscholar.org/paper/37dd9dcf70077223cedce03c4066570ba112301e "Soluble Sulfate in the Martian Soil at the Phoenix Landing Site"]. ''Icarus''. '''37''' (9): L09201. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2010GeoRL..37.9201K 2010GeoRL..37.9201K]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2010GL042613|10.1029/2010GL042613]]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:12914422 12914422].</ref> ជាកំហាប់ដែលមានជាតិពុលដល់មនុស្ស។<ref>David, Leonard (13 June 2013). [https://www.space.com/21554-mars-toxic-perchlorate-chemicals.html "Toxic Mars: Astronauts Must Deal with Perchlorate on the Red Planet"]. ''Space.com''. Retrieved 26 November 2018.</ref><ref>Sample, Ian (6 July 2017). [https://www.theguardian.com/science/2017/jul/06/mars-covered-in-toxic-chemicals-that-can-wipe-out-living-organisms-tests-reveal "Mars covered in toxic chemicals that can wipe out living organisms, tests reveal"]. ''The Guardian''. Retrieved 26 November2018.</ref> មាន ស្ទ្រីអាក់ ([[:en:Dark_slope_streak|Dark slope streak]]) ជាច្រើននៅភពព្រះអង្គារ ហើយ ស្ទ្រីអាក់ថ្មីៗ កើតឡើងជាញឹកញាប់ នៅលើជម្រាលភ្នំ រណ្ដៅរូងភ្នំ និងជ្រលងភ្នំ។ ស្ទ្រីអាក់ទាំងនោះ កាលពីដំបូងមានពណ៍ខ្មៅ ប៉ុន្តែវាប្រែពណ៍ទៅជា សទៅៗ តាមអាយុរបស់វា។ ស្ទ្រីអាក់អាចកើតនៅតំបន់តូចមួយ ហើយរីកធំទៅៗ រហូតដល់រាប់រយគីឡូម៉ែត្រ។ ទ្រឹស្ដីមួយចំនួនដែលគេទទួលស្គាល់ បានលើកឡើងថា ពួកវាជាដីនៅស្រទាប់ក្រោម ដែលត្រូវបានលេចឡើង ក្រោយពីការធ្លាក់នៃដីមានពណ៍ស ឬខ្យល់កួចដី។<ref>[http://hirise.lpl.arizona.edu/ESP_013751_1115 "Dust Devil Etch-A-Sketch (ESP_013751_1115)"]. NASA/JPL/University of Arizona. 2 July 2009. Retrieved 1 January 2010.</ref> ការពន្យល់មួយចំនួនទៀតត្រូវបានគេលើកឡើង ដូចជា ពួកវាអាចកើតឡើងដោយសារទឹក ឬការលូតលាស់របស់សារពាង្គកាយផ្សេងៗ។<ref>Schorghofer, Norbert; Aharonson, Oded; Khatiwala, Samar (2002). [https://authors.library.caltech.edu/37133/1/schorghofer2002_grl.pdf "Slope streaks on Mars: Correlations with surface properties and the potential role of water"] (PDF). ''Geophysical Research Letters''. '''29''' (23): 41–1. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2002GeoRL..29.2126S 2002GeoRL..29.2126S]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1029/2002GL015889|10.1029/2002GL015889]].</ref><ref>Gánti, Tibor; et al. (2003). "Dark Dune Spots: Possible Biomarkers on Mars?". ''Origins of Life and Evolution of the Biosphere''. '''33''' (4): 515–557. [[Bibcode (identifier)|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003OLEB...33..515G 2003OLEB...33..515G]. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1023/A:1025705828948|10.1023/A:1025705828948]]. [[PMID (identifier)|PMID]] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14604189 14604189]. [[S2CID (identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:23727267 23727267].</ref> === ធារាសាស្ត្រ === ទឹកដែលជាសារធាតុរាវ មិនអាចមាននៅលើភពអង្គារបានទេ ព្រោះសម្ពាធបរិយាកាសភពអង្គារទាប ដែលស្មើនឹង ១% នៃសម្ពាធបរិយាកាសផែនដី<ref name="nasa.gov" /> លើកលែងតែនៅរយៈកំពស់ទាបបំផុតក្នុងរយៈពេលខ្លី។<ref name=":0" /><ref name=":1" /> កាតឹបទឹកកក នៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គារ ត្រូវបានគេជឿថា បង្កើតឡើងដោយទឹក។<ref name="kostama"/><ref name=sci299/> តាមការគណនា ប្រសិនបើកាតឹបទឹកកកនៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គាររលាយនោះ វានឹងមានមាឌគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់គ្របដណ្ដប់ផ្ទៃនៃភពទាំងមូលជម្រៅ ១១ ម៉ែត្រ។<ref name=":2" /> ភពអង្គារ មាន ម៉ង់តូពែរម៉ាហ្វ្រសថ៍ (permafrost mantle) ដែលលាតសន្ធឹងពី តំបន់ប៉ូល ទៅជុំវិញរយៈទទឹង ៦០°។<ref name="kostama"/> ទឹកកកដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ត្រូវបានគេគិតថាជាប់នៅក្នុង គ្រីយ៉ូស្វ៊ែរ (cryosphere) នៃភពអង្គារ។ ទិន្នន័យរ៉ាដាពីផ្កាយរណប Mars Express និង Mars Reconnaissance Orbiter (MRO) បង្ហាញពីបរិមាណទឹកកកដ៏ច្រើននៅប៉ូលទាំងពីរ (កក្កដា ២០០៥)<ref name="specials1"/><ref name=bbc040124/> និងនៅរយៈទទឹងកណ្តាល (ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០០៨) ។<ref name="jsg.utexas.edu"/> យានចុះចត ''ហ្វ៊ីនីកស៍ (Phoenix lander)'' បានយកគំរូទឹកនៃទឹកកកដោយផ្ទាល់នៅលើដី ភពអង្គារ រាក់នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០០៨ ។<ref name="spacecraft1"/> [[ឯកសារ:Nasa_mars_opportunity_rock_water_150_eng_02mar04.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|រូបភាពមីក្រូក្រាប ដោយយានរុករក ''អបផរធូនីធី (Opportunity rover) បង្ហាញពីកំពក (concretion)'' [[អេម៉ាទីត]] ពណ៌ប្រផេះជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីវត្តមាននៃទឹកកាលពីអតីតកាល។ ]] ទម្រង់ដីដែលអាចមើលឃើញនៅលើភពអង្គារ បង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា ទឹករាវធ្លាប់មានវត្តមាននៅលើផ្ទៃនៃភពនេះ។ វាលដីដ៏ធំ ដែលត្រូវបានទឹកហូរច្រោះ ត្រូវបានគេរកឃើញប្រហែល ២៥ កន្លែង។ ទាំងនេះត្រូវបានគេគិតថាជាកំណត់ត្រា នៃសំណឹកដែលបណ្តាលមកពីការបញ្ចេញទឹកដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ពីផ្ទៃទឹកក្រោមដី ហើយ ខ្លះទៀតត្រូវបានគេសន្មតថាបណ្តាលមកពីសកម្មភាពនៃផ្ទាំងទឹកកកឬកម្អែរភ្នំភ្លើង។<ref name=Kerr2005/><ref name=Jaeger2007/> ជាក់ស្ដែង ''ម៉ាអាឌីមវ៉ាលលីស (Ma'adim Vallis)'' មានប្រវែង ៧០០ គីឡូម៉ែត្រ មានទទឹង ២០ គីឡូម៉ែត្រ និងជម្រៅ ២ គីឡូម៉ែត្រ នៅកន្លែងខ្លះ។ វាត្រូវបានគេគិតថាត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយទឹកដែលហូរ នៅលើភពអង្គារ កាលពីយូរលង់មកហើយ។<ref name=lucchita_rosanova/> ព្រែកដែលក្មេងជាងគេបំផុត ក្នុងចំណោមព្រែកទាំងនោះ ត្រូវគេគិតថាបង្កើតឡើងប្រហែល ពីរឬបីលានឆ្នាំមុន។<ref name=nature434/> នៅកន្លែងផ្សេងទៀត ជាពិសេសនៅលើតំបន់ចាស់បំផុតនៃផ្ទៃភពអង្គារ បណ្តាញជ្រលងភ្នំដែលមានលក្ខណៈល្អិតល្អន់ ត្រូវបានរកឃើញជាច្រើនកន្លែង។ លក្ខណៈពិសេសនៃជ្រលងភ្នំទាំងនេះនិងការបែងចែករបស់វាបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា ពួកវាត្រូវបានឆ្លាក់ដោយការហូរចេញ ដែលបណ្តាលមកពីទឹកភ្លៀងនៅដើមប្រវត្តិសាស្ត្រភពអង្គារ។ លំហូរទឹកក្រោមដី អាចដើរតួយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងបណ្តាញមួយចំនួន ប៉ុន្តែការធ្លាក់ទឹកភ្លៀងប្រហែលជាមូលហេតុដើមនៃឆ្លាក់ឡើងជាជ្រលងភ្នំ ស្ទើរតែគ្រប់ករណីទាំងអស់។<ref name=CraddockHoward2002/> គេបានរកឃើញជ្រលងធំៗជាច្រើន ដែលគេហៅថា ''ហ្គូលី (gullies)''។ ហ្គូលីភាគច្រើន ស្ថិតនៅតំបន់ដែលមានដីខ្ពស់ក្នុងអឌ្ឍគោលខាងត្បូង និងបែរមុខទៅអេក្វាទ័រ។ វាភាគច្រើនស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃ រយៈទទឹង ៣០°។ អ្នកនិពន្ធមួយចំនួនបានលើកឡើងថា ពួកវាប្រហែល ជាកើតឡើងមកពីទឹកកករលាយ<ref name=sci288/><ref name=nasa061206/> ហើយខ្លះទៀតគិតថា វាកើតឡើងពី កាបូនឌីអុកស៊ីតកក ឬការធ្វើចលនានៃធូលីស្ងួត។<ref name=bbc061206/><ref name=nasa061206b/> គេមិនទាន់រកឃើញហ្គូលី ដែលមានភាពរេចរឹលដោយសារអាកាសធាតុទេ ហើយក៏មិនទាន់រកឃើញរណ្ដៅដែលកើតឡើងពីការប៉ះទង្គិចជាមួយអាចម៍ផ្កាយ កើតឡើងនៅលើហ្គូលីដែលមានស្រាប់ដែរ មានន័យថាហ្គូលីទាំងអស់ទើបកើតឡើងថ្មីៗ ហើយប្រហែលជាមានហ្គូលីថ្មីៗទៀតកំពុងកើតឡើង។<ref name=nasa061206/> លក្ខណៈភូគព្ភសាស្ត្រផ្សេងទៀតដូចជា [[ដែលតា]] និង កោណដេហ្សេចស្យុង (alluvial fans) ដែលត្រូវរក្សាទុកក្នុងរណ្ដៅដែលកើតឡើងពីការប៉ះទង្គិចពីអាចម៍ផ្កាយ ជាភស្តុតាងបន្ថែមទៀតបញ្ជាក់ពី អាកាសធាតុដែលមានលក្ខណៈក្ដៅហើយសើម ក្នុងចន្លោះពេលមួយឬច្រើន ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដើមនៃភពអង្គារ។<ref name=Lewis2006/> លក្ខខណ្ឌបែបនេះតម្រូវឱ្យមានវត្តមានរីករាលដាលនៃបឹងក្រាទែរ(បឹងដែលកើតឡើងពីសកម្មភាពភ្នំភ្លើង)លើភាគរយដ៏ធំមួយនៃផ្ទៃភពទាំងមូល ហើយភស្តុតាងពីការសិក្សាតាមបែប មីនេរ៉ាឡូហ្ស៊ី(ការសិក្សាអំពីរ៉ែ) សេឌីម៉ង់តូឡូហ្ស៊ី(ការសិក្សាអំពីថ្ម) និងហ្សេអូម៉ហ្វូឡូហ្ស៊ី(ការសិក្សាពីការកកើតឡើងនៃទម្រង់ដី) បានបញ្ជាក់ពីការអះអាងនេះ។<ref name=Matsubara2011/> [[File:Mars exposed subsurface ice.jpg|thumb|រូបភាពបន្ថែមពណ៌ដែលថតបានដោយផ្កាយរណប MRO បង្ហាញពីទឹកកកក្រោមដី ដែលលេចឡើងលើចំណោតចោតមួយ មានពណ៌ខៀវខ្ចី។<ref>[https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7038 Steep Slopes on Mars Reveal Structure of Buried Ice]. NASA Press Release. January 11, 2018. {{PD-notice}}</ref> ទិដ្ឋភាពនេះមានទទឹងប្រហែល ៥០០ ម៉ែត្រ។ ចំណោតនេះមានភាពចោតប្រហែល ១២៨ ម៉ែត្រពីដីរាបស្មើ។ ផ្ទាំងទឹកកកលាតសន្ធឹងពីក្រោមផ្ទៃដី ទៅជម្រៅប្រហែល ១០០ ម៉ែត្រ ឬច្រើនជាងនេះ ពីផ្ទៃដី។<ref>{{cite journal|doi=10.1126/science.aao1619 |pmid=29326269|bibcode=2018Sci...359..199D|title=Exposed subsurface ice sheets in the Martian mid-latitudes|journal=Science|volume=359|issue=6372|pages=199–201|year=2018|last1=Dundas|first1=Colin M. |last2=Bramson|first2=Ali M.|last3=Ojha|first3=Lujendra|last4=Wray|first4=James J.|last5=Mellon|first5=Michael T.|last6=Byrne|first6=Shane|last7=McEwen|first7=Alfred S.|last8=Putzig|first8=Nathaniel E. |last9=Viola|first9=Donna|last10=Sutton|first10=Sarah|last11=Clark|first11=Erin|last12=Holt|first12=John W.|doi-access=free}}</ref>]] មានភស្តុតាងផ្សេងៗទៀត បញ្ជាក់ពីវត្តមានទឹកនៅអតីតកាលលើភពអង្គារ ដូចជាការរកឃើញរ៉ែជាក់លាក់មួយចំនួន ដែលក្នុងនោះមាន [[អេម៉ាទីត]] និង[[ហ្គូទីត]] ដែលភាគច្រើនកកើតឡើងក្រោមវត្តមាននៃទឹក។<ref name=nasa040303 /> នៅឆ្នាំ២០០៤ យានរុករក ''Opportunity'' បានរកឃើញរ៉ែ[[ហ្សារ៉ូស៊ីត]]។ រ៉ែនេះកកើតឡើងតែក្រោមវត្តមានទឹកមានជាតិអាស៊ីតប៉ុណ្ណោះ ដែលជាភស្តុតាងមួយទៀតបញ្ជាក់ពីវត្តមានទឹកនៅលើភពអង្គារ កាលពីអតីតកាល។<ref name=nasa101001/> ភស្តុតាងថ្មីៗបន្ថែមទៀតបញ្ជាក់ពីវត្តមានទឹករាវ គឺបានមកពីការរកឃើញសារធាតុរ៉ែ[[ហ្ស៊ីបស៍]] នៅលើផ្ទៃភពអង្គារដោយយានរុករក ''Opportunity'' របស់អង្គការណាសាកាលពីខែធ្នូឆ្នាំ ២០១១ ។<ref name="nasanewtext"/><ref name="nationalgeographic"/> គេប៉ាន់ប្រមាណថាបរិមាណទឹកនៅក្នុងម៉ង់តូខាងលើនៃភពអង្គារ ដែលតំណាងដោយ[[អ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រុកស៊ីល]]មានក្នុងសារធាតុរ៉ែក្នុងភពអង្គារ មានប្រហែល ៥០-៣០០ ppm (mg/L) គ្រប់គ្រាន់ក្នុងការគ្របដណ្តប់លើភពអង្គារទាំងមូលដល់ជម្រៅ ២០០-១០០០ ម៉ែត្រ។<ref name="nationalgeographic1"/> នៅឆ្នាំ២០០៥ ទិន្នន័យរ៉ាដាបានបង្ហាញពីបរិមាណទឹកកកដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ នៅតំបន់ប៉ូលទាំងពីរនៃភពអង្គារ<ref name="specials1"/> និងនៅរយៈទទឹងកណ្ដាល។<ref name="jsg.utexas.edu"/><ref name="esa050221"/> នៅខែមីនា ឆ្នាំ២០០៧ យានរុករកភពអង្គារ ''Spirit'' បានយកគំរូគីមីដែលមានផ្ទុកម៉ូលេគុលទឹក។ ====កាតឹបទឹកកកនៅតំបន់ប៉ូល==== {{ផ្នែកទទេ}} == ឯកសារយោង == {{reflist|refs= <ref name="kostama">{{cite journal|journal=Geophysical Research Letters|volume=33|issue=11|page=L11201|date=3 June 2006|author1=Kostama, V.-P.|author2=Kreslavsky, M. A.|author3=Head, J. W.|title=Recent high-latitude icy mantle in the northern plains of Mars: Characteristics and ages of emplacement|url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml|doi=10.1029/2006GL025946|access-date=12 August 2007|bibcode=2006GeoRL..3311201K|citeseerx=10.1.1.553.1127|accessdate=5 សីហា 2021|archive-date=18 មីនា 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090318010946/http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml|dead-url=yes}} 'Martian high-latitude zones are covered with a smooth, layered ice-rich mantle'.</ref> <ref name="sci299">{{cite journal|author1=Byrne, Shane|author2=Ingersoll, Andrew P.|title=A Sublimation Model for Martian South Polar Ice Features|journal=Science|volume=299|issue=5609|pages=1051–1053 |year=2003|pmid=12586939|doi=10.1126/science.1080148|bibcode=2003Sci...299.1051B}}</ref> <ref name="specials1">{{cite web|title=Water ice in crater at Martian north pole|date=28 July 2005|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMGKA808BE_0.html|access-date=19 March 2010}}</ref> <ref name="bbc040124">{{cite news|first=David|last=Whitehouse|date=24 January 2004|title=Long history of water and Mars|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3426539.stm|access-date=20 March 2010}}</ref> <ref name="jsg.utexas.edu">{{cite web|title=Scientists Discover Concealed Glaciers on Mars at Mid-Latitudes|date=20 November 2008|publisher=University of Texas at Austin|url=http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|archive-date=25 July 2011|access-date=19 March 2010|archivedate=25 កក្កដា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="spacecraft1">{{cite web|date=31 July 2008|title=NASA Spacecraft Confirms Martian Water, Mission Extended|publisher=Science @ NASA|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html|access-date=1 August 2008|archivedate=18 មេសា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418005710/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="Kerr2005">{{cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|title=Ice or Lava Sea on Mars? A Transatlantic Debate Erupts|journal=Science|volume=307|issue=5714|pages=1390–1391|date=4 March 2005 |doi=10.1126/science.307.5714.1390a|pmid=15746395}}</ref> <ref name="Jaeger2007">{{cite journal|last=Jaeger|first=W. L.|title=Athabasca Valles, Mars: A Lava-Draped Channel System|journal=Science|volume=317|pages=1709–1711|date=21 September 2007 |doi=10.1126/science.1143315|pmid=17885126|issue=5845|bibcode=2007Sci...317.1709J|display-authors=etal}}</ref> <ref name="lucchita_rosanova">{{cite web|author1=Lucchitta, B. K.|author2=Rosanova, C. E.|date=26 August 2003|url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611053821/http://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/|archive-date=11 June 2011|title=Valles Marineris; The Grand Canyon of Mars|publisher=USGS|access-date=11 March 2007}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nature434">{{cite journal|last=Murray|first=John B.|title=Evidence from the Mars Express High Resolution Stereo Camera for a frozen sea close to Mars' equator|journal=Nature|volume=434|pages=352–356 |date=17 March 2005|doi=10.1038/nature03379|pmid=15772653|issue=703|bibcode=2005Natur.434..352M}}</ref> <ref name="CraddockHoward2002">{{cite journal |author1=Craddock, R.A. |author2=Howard, A.D. |title=The case for rainfall on a warm, wet early Mars |journal=Journal of Geophysical Research |volume=107 |issue=E11 |pages=21–1 |year=2002 |doi=10.1029/2001JE001505 |bibcode=2002JGRE..107.5111C|citeseerx=10.1.1.485.7566 }}</ref> <ref name="sci288">{{cite journal|last1=Malin|first1=Michael C.|last2=Edgett|first2=KS|title=Evidence for Recent Groundwater Seepage and Surface Runoff on Mars|journal=Science|volume=288|issue=5475|pages=2330–2335|date=30 June 2000|pmid=10875910|doi=10.1126/science.288.5475.2330|bibcode=2000Sci...288.2330M}}</ref> <ref name="nasa061206">{{cite web|title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars|publisher=NASA|date=6 December 2006|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|access-date=6 December 2006|archivedate=7 សីហា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="bbc061206">{{cite news|title=Water flowed recently on Mars|publisher=BBC|date=6 December 2006|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6214834.stm|access-date=6 December 2006}}</ref> <ref name="nasa061206b">{{cite news|publisher=NASA|date=6 December 2006|title=Water May Still Flow on Mars, NASA Photo Suggests|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6587226|access-date=30 April 2006}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="Lewis2006">{{cite journal |author1=Lewis, K.W. |author2=Aharonson, O. |title=Stratigraphic analysis of the distributary fan in Eberswalde crater using stereo imagery |journal=Journal of Geophysical Research |volume=111 |issue=E06001 |pages=E06001 |year=2006 |doi=10.1029/2005JE002558 |bibcode=2006JGRE..111.6001L|url=https://authors.library.caltech.edu/15921/1/LEWjgre06.pdf |doi-access=free }}</ref> <ref name="Matsubara2011">{{cite journal |author1=Matsubara, Y. |author2=Howard, A.D. |author3=Drummond, S.A. |title=Hydrology of early Mars: Lake basins |journal=Journal of Geophysical Research |volume=116 |issue=E04001 |pages=E04001 |year=2011 |doi=10.1029/2010JE003739 |bibcode=2011JGRE..116.4001M|doi-access=free }}</ref> <ref name="nasa040303">{{cite press release|publisher=NASA|date=3 March 2004|title=Mineral in Mars 'Berries' Adds to Water Story|url=http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071109185031/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm|archive-date=9 November 2007|access-date=13 June 2006|archivedate=9 វិច្ឆិកា 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071109185031/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nasa101001">{{cite web|title=Mars Exploration Rover Mission: Science|publisher=NASA|date=12 July 2007|url=http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|access-date=10 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528175553/http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|archive-date=28 May 2010|archivedate=28 ឧសភា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528175553/http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nasanewtext">{{cite news|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20111207.html|title=NASA – NASA Mars Rover Finds Mineral Vein Deposited by Water|publisher=NASA|date=7 December 2011|access-date=14 August 2012|archive-date=15 មិថុនា 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615235154/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20111207.html|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="nationalgeographic">{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/12/111208-mars-water-nasa-rover-opportunity-gypsum-life-space-science/|title=Rover Finds "Bulletproof" Evidence of Water on Early Mars|work=National Geographic|date=8 December 2011|access-date=14 August 2012}}</ref> <ref name="nationalgeographic1">{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2012/06/120626-mars-water-mantle-oceans-meteorites-space-science/|title=Mars Has "Oceans" of Water Inside?|work=National Geographic|date=26 June 2012|access-date=14 August 2012}}</ref> <ref name="esa050221">{{cite news|title=Mars pictures reveal frozen sea|publisher=ESA|author=Staff|date=21 February 2005|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4285119.stm|access-date=19 March 2010}}</ref> }} == មើលផងដែរ == * [[ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ]] {{ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ}} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{commonscat|Mars}} {{sisterlinks|Mars}} * [http://space.wikia.com/wiki/Mars Mars] at Space Wiki * [http://www.spacetelescope.org/images/archive/freesearch/MARS/viewall/1 Mars at ESA/Hubble]{{Dead link|date=សីហា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars Mars Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014235225/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars |date=2009-10-14 }} by [http://solarsystem.nasa.gov/ NASA's Solar System Exploration] * [http://space.about.com/cs/solarsystem/p/marsinfo.htm Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810063140/http://space.about.com/cs/solarsystem/p/marsinfo.htm |date=2009-08-10 }} - About Space * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html NASA's Mars fact sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html%7C |date=2010-06-12 }} * [http://www.sciencedaily.com/news/space_time/mars/ Mars Research News] * [http://www.projectshum.org/Planets/mars.html Planets - Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829083322/http://www.projectshum.org/Planets/mars.html |date=2011-08-29 }} A kid's guide to Mars. * [http://stevechallis.net/Mars.php Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520071043/http://stevechallis.net/Mars.php |date=2011-05-20 }} * [http://stevechallis.net/Martian-Canals.php Canals of Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520064739/http://stevechallis.net/Martian-Canals.php |date=2011-05-20 }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភព]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ]] 7wi54qq9xwe353gcieqek98vu9jrv5i 0 18271 336742 336436 2026-06-18T04:37:28Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336742 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = ម៉ុងហ្គោលី |native_name = {{nobold|[[File:Monggol ulus.svg|50px]] {{small|([[ភាសាម៉ុងហ្គោល]])}}<br/>Монгол Улс {{small|([[ភាសាម៉ុងហ្គោល]])}}}} |common_name = ម៉ុងហ្គោលី |national_anthem = [[ចម្រៀងជាតិម៉ុងហ្គោលី|Монгол улсын төрийн дуулал]]<br />("ចម្រៀងជាតិម៉ុងហ្គោលី")<br />{{center| }} |image_flag = Flag of Mongolia.svg |image_coat = State emblem of Mongolia.svg |image_map = Mongolia on the globe (Mongolia centered).svg |map_caption = ផែនទីប្រទេសម៉ុងហ្គោលី (ក្រហម) នៅលើភូគោល |map_width = |capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]] |coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសា​ម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] |languages_type = [[អក្សរផ្លូវការ]] |languages = [[អក្សរម៉ុងហ្គោ]] • [[អក្សរគីរីឡុសម៉ុងហ្គោល]]<ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=(អង់គ្លេស) Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=5 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=1 វិច្ឆិកា 2011}}</ref> |ethnic_groups = {{unbulleted list | ៩៥% [[ជនជាតិម៉ុងហ្គោល|ម៉ុងហ្គោល]] | ៤% [[ជនជាតិកាហ្សាក់|កាហ្សាក់]] | ១% [[ប្រជាសាស្ត្រម៉ុងហ្គោលី|ជនជាតិផ្សេងៗទៀត]]<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=(ម៉ុងហ្គោល) Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 វិច្ឆិកា 2020 |access-date=5 វិច្ឆិកា 2021 |archivedate=2020-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf }}</ref> }} |ethnic_groups_year = ២០២០ |religion = {{unbulleted list | ៥១.៧% [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅម៉ុងហ្គោលី|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] | ៤០.៦% គ្មានជំនឿសាសនា | ៣.២% [[ឥស្លាមសាសនានៅម៉ុងហ្គោលី|ឥស្លាមសាសនា]] | ២.៥% [[ឆាម៉ានីសសាសនា]] | ១.៣% [[គ្រិស្តសាសនានៅម៉ុងហ្គោលី|គ្រិស្តសាសនា]] | ០.៧% [[សាសនានៅម៉ុងហ្គោលី|សាសនាផ្សេងៗទៀត]]<ref name="web-old.archive.org"/> }} |religion_year = ២០២០ |government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[សាធារណរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] |leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតី​ម៉ុងហ្គោលី|ប្រធានាធិបតី]] |leader_name1 = [[អ៊ូក្នារហ្គីន ឃូរែលស៊ូគ]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រី​រុស្ស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[លូវសានណាមស្រាញ អូយុនអឺដែន]] |leader_title3 = [[មហាសភារដ្ឋ|ប្រធានមហាសភារដ្ឋ]] |leader_name3 = [[ហ្កំបូចាវីន ហ្សង់ដង់សាតារ]] |legislature = [[មហាសភារដ្ឋ]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ុងហ្គោលី|និម្មិតកម្ម]] |established_event1 = [[ឆុងនូ|អាណាចក្រឆុងនូ]] |established_date1 =២០៩ ម​.គ.ស. |established_event2 =[[ចក្រភពម៉ុងហ្គោល]] |established_date2 = ១២០៦ |established_event3 = [[បដិវត្តន៍ម៉ុងហ្គោលីឆ្នាំ១៩១១|ប្រកាសឯករាជ្យ]]ចេញពី[[រាជវង្សឈីង|រាជវង្សឆេង]] |established_date3 = ២៩ ធ្នូ ១៩១១ |established_event4 = ប្រកាសបង្កើត[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតម៉ុងហ្គោលី]] |established_date4 = ២៦ វិច្ឆិកា ១៩២៤ |established_event5 = អនុម័ត[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញម៉ុងហ្គោលី|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date5 = ១៣ កុម្ភៈ ១៩៩២ |area_km2 = ១,៥៦៤,១១៥ |area_size = 1 E7 |area_rank = ទី​១៨ |percent_water = ០.៦៧<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=5 វិច្ឆិកា 2021 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archivedate=2023-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }}</ref> |population_estimate = ៣,៣៥៣,៤៧០<ref name="population projection">{{Cite web |date=1 January 2017 |title=Renewed 2015–2045 population projection |url=http://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Renewed_2015-2045_Population_projection_english.pdf&ln=En |access-date=5 វិច្ឆិកា 2021 |website=www.1212.mn |publisher=[[សេវាព័ត៌មានស្ថិតិម៉ុងហ្គោលី]] |archivedate=12 មិថុនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200612103548/http://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Renewed_2015-2045_Population_projection_english.pdf&ln=En |url-status=dead }}</ref> |population_estimate_year = ២០២០ |population_estimate_rank = ទី១៣៤ |population_census = ៣,០៥៧,៧៧៨<ref name="2015 census">{{Cite web |date=1 January 2016 |title=2015 population and housing by census of mongolia |url=http://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=2015_Population_and_housing_by-census_of_Mongolia_en.pdf&ln=En |access-date=5 វិច្ឆិកា 2021 |website=www.1212.mn |publisher=[[សេវាព័ត៌មានស្ថិតិម៉ុងហ្គោលី]] |archivedate=12 មិថុនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200612103546/http://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=2015_Population_and_housing_by-census_of_Mongolia_en.pdf&ln=En |url-status=dead }}</ref> |population_census_year = ២០១៥ |population_density_km2 = ២.០៧ |population_density_rank = ទី១៩៤ |GDP_PPP_year = ២០១៩ |GDP_PPP = $៤៧ ពាន់លាន<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=5 វិច្ឆិកា 2021 |website=IMF.org |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]}}</ref> |GDP_PPP_rank = ទី១១៥ |GDP_PPP_per_capita = $១៤,២៧០<ref name="IMFWEOMN" /> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៩៣ |GDP_nominal = $១៣.៧ ពាន់លាន<ref name="IMFWEOMN" /> |GDP_nominal_rank = ទី១៣៤ |GDP_nominal_year = ២០១៩ |GDP_nominal_per_capita = $៤,១៥១<ref name="IMFWEOMN" /> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី១១៦ |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> |HDI = 0.737<!--អនុញ្ញាតតែលេខឡាតាំងប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_rank = ទី​៩៩ |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=(អង់គ្លេស) Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=5 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> |Gini = 32.7<!--អនុញ្ញាតតែលេខឡាតាំងប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> |Gini_year = ២០១៨ |Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=(អង់គ្លេស) GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=5 វិច្ឆិកា 2021 |website=data.worldbank.org |publisher=[[ធនាគារពិភពលោក]]}}</ref> |currency = [[ថូគ្រីក]] |currency_code = MNT |time_zone = <!-- [[អាស៊ី/ហូវដ៏|HOVD]] (ម៉ោងស្តង់ដាហូវដ៏) / [[អាស៊ី/អ៊ូឡង់បាទ័រ||ULAT]] (ម៉ោងស្តង់ដាអ៊ូឡង់បាទ័រ) --> |utc_offset = +៧/៨<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=13 តុលា 2007 |access-date=5 វិច្ឆិកា 2021 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all |archivedate=2007-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml }}</ref> |time_zone_DST = |utc_offset_DST = +៨/+៩<ref>{{Cite web |title=Clock changes in Ulaanbaatar, Mongolia |url=http://www.timeanddate.com/time/change/mongolia/ulaanbaatar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150325223717/http://www.timeanddate.com/time/change/mongolia/ulaanbaatar |archive-date=25 មីនា 2015 |access-date=5 វិច្ឆិកា 2021 |publisher=timeanddate.com |df=mdy-all}}</ref> |date_format = yyyy.mm.dd ([[សករាជ|ស.រ.]]) |drives_on =ស្ដាំ |cctld =[[.mn]] |iso3166code = MN |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅម៉ុងហ្គោលី|+៩៧៦]] }} '''ប្រទេសម៉ុងហ្គោលី''' ([[ភាសាម៉ុងហ្គោល]]៖ Монгол улс) គឺជា[[ប្រទេស]]មួយដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយដីគោកតែមួយគត់នៅតំបន់[[អាស៊ីខាងកើត]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]]នៅភាគខាងជើង និងប្រទេស[[ចិន]]នៅភាគខាងត្បូង។ វាមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ១,៥៦៤,១១៦ គីឡូម៉ែត្រការ៉េជាមួយនឹងប្រជាជនចំនួន ៣.៣ លាននាក់ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាប្រទេសអធិបតេយ្យដែលមានប្រជាជនរបោះតិចបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ប្រទេសម៉ុងហ្គោលីគឺជាប្រទេសគ្មានព្រំដែនជាប់សមុទ្រធំបំផុតនៅលើពិភពលោកហើយទឹកដីភាគច្រើនត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយតំបន់វាលស្មៅដែលមានបណ្តុំភ្នំនៅភាគខាងជើងនិងខាងលិច និង[[វាលខ្សាច់ហ្កូប៊ី]]នៅភាគខាងត្បូង។ [[អ៊ូឡង់បាទ័រ]]គឺជារដ្ឋធានីនិងជាទីក្រុងធំបង្អស់ក្នុងប្រទេសដែលមានប្រជាជនជិតពាក់កណ្តាលនៃប្រជាជនសរុបរស់នៅទីនេះ។ ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{Stub}} {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} <!--Interwiki--> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ម៉ុងហ្គោលី| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសគ្មានព្រំដែនជាប់សមុទ្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] jh2f4smuo06q4gvf9fe6jvtnf0ltql9 0 20000 336719 329647 2026-06-17T20:28:36Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336719 wikitext text/x-wiki [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាលាដុនបូស្កូ]]{{About|the religious order|schools bearing the name|Salesian School (disambiguation)}} [[Image:Statue of Don Bosco at St. John Bosco Parish Church, Taipei 20110314a.jpg|thumb|250px|សាឡេស៊ាន្ត ដុនបូស្កូ នៅ [[តៃវ៉ាន]]]] ទាំងនេះគឺជាការៀបចំរបស់ អ្នកកាន់[[សាសនា]] ដើម្បីអោយ សាលាមានឈ្មោះល្បីទៅបាន។ មើល សាលា[[ដុនបូស្កូ សាឡេស៊ាន្ត ]]សាលាដុនបូស្កូនៅតៃវ៉ាន Taiwan សាឡេស៊ាន្ត ដុនបូស្កូ ( ដែលមានលក្ខណៈ ផ្លែក នៅក្នុងសង្គម ហើយបានផ្សព្ធផ្សាយអោយសង្គមបាន ដោយ បងស្រី ហ្វានសីស ដ៊ី សាលីស (St. Francis de Sales)) ដែលជា ជនជាតិ រូមម៊ាំង ហើយកានសាសនា កាតូលិច ដែលបានបង្កើតឡើងតាំងពីយ៉ូមកហើយ គឺប្រហែល មួយ សតវត្យរ៍ មុន សន្តបុគ្គល ដុនបូស្កូ បានប្រថ្នាបង្កើតវាឡើង។ ដើម្បីធ្វើការងារ សព្ធរស់ របស់គាត់ ដើម្បីថែរក្សា និងជួយ ដលយុវជនក្រីក្រ ជាពិសែលគឺក្មេងៗ ដែលធ្វើការងារ ជាកម្មករ ដែលគ្មានអនាគតល្អ ដោយសារមិនបានសិក្សា។ ដូច្នេះហើយបានជា គ្រួសារសាឡេស៊ាន្ត បានធ្វើ ការផ្សព្ធផ្សាយ ទៅសង្គម នៅមេសកកម្ម ដំណឹងល្អ របស់ សាសនា គ្រីស្ត ដែលព្រះជាម្ចាស់ អាចជួយសង្គ្រោះ ដល់ មនុស្សដែលមានទុក្ខលំបាក ខាងផ្លូវចិត្ត និង រាងកាយ ដែលគ្មានលទ្ធិភាពធ្វើការ កំពង់ជួបផលលំបាក សំរាប់ ធ្វើល្អដើម្បីជួយសង្គ្រោះក្មេងៗទាំងនោះ។ក្មេងក្រីក្រទាំងនោះ ត្រូវបានអប់រំយ៉ាងយកចិត្តទុក្ខដាក់ ជាពិសែសគឺ ក្មេងប្រុស ។ដោយបានថែរក្សាដោយផ្ទាល់ពីបងស្រី ហ្វានសីស ដ៊ី សាលីស (St. Francis de Sales) យ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់ គ្រប់ពេលវេលា ទាំងនេះ ធ្វើ អោយសម្តេចប៉ាប មានការពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំង។ ==ប្រវត្តសាស្រ្ត== ក្នុងឆ្នាំ១៨៤៥ លោកឪពុក ចន បូស្កូ (ដុន គឺជា ពាក្រស្មើនឹង លោកឪពុក របស់ ភាសារ អ៊ីតាលី សំរាប់ ហៅអ្នកបួស ដែលមានគិតយស របស់សាសនា) ដែលមើលឃើញច្បាស់ នៅក្នុងពេលរាត្រី នៅក្នុងសាលារៀន សំរាប់ផ្តល់អោយ ក្មេងប្រុស។និងមួយ ចំនែកទៀតត្រូវបានផ្គត់ផ្គង ដោយ រដ្ឋ នៅទីក្រុង តូរិន នៅប្រទេស អ៊ីតាលី អស់រយៈពេល ជាច្រើនឆ្នាំ។គាត់បានបើកសាលារៀននេះនៅឆ្នាំ ១៨៥៧ ដោយមានការគ្រប់គ្រង់ដោយគាត់ផ្ទាស់ ហើយមានជំនួយឧបត្ថម្ភ ពីរដ្ឋ។ដោយមើលកាខុសត្រូវ និង អនុវត្តច្បាប់ សង្គមពី សន្ត ហ្វានសីស ដ៊ី សាលីស (St. Francis de Sales) ផ្ទាល់ ។ជាពិសែស មានការ យលព្រមពី សម្តេចប៉ាប ផីស ទី៩ ជាស្ថាពរ កាលពីឆ្នាំ១៨៧៣។ ហើយបានបង្កើតវាឡើងយ៉ាងលឿន ជាមួយផ្ទះ របស់គាត់ផ្ទាស់។ នៅហ្វាន់ស៊ី និង អាហ្គេនតីនា (France និង Argentina អស់រយៈពេលមួយឆ្នាំដែល សង្គមទទួលស្គាល់ជាក់លាក់ ជាផ្លូវការ ជាគ្រួសារ សាឡេស៊ាន្ត នៅក្នុងព្រឹត្តិប័ត្រ បោះពុម្ភផ្សាយ ជាលើកទីមួយនៅឆ្នាំ ១៨៧៧។ហើយនៅទសវត្យរ៍ បន្តបន្ទាប់ មានច្រើនឡើងៗ នៅក្រុម គ្រួសារ សាឡេស៊ាន្ត ដោយធ្វើការពង្រីក ទៅ អាស៊ី ប្រីទីន អេស្ពាញ និង ច្រើនកន្លែងទៀត មិនអាច រៀបរាប់បាន ដូច ជានៅអាមេរិចកាំជាដើម។ក្រោយពីលោកឪពុកបូស្កូ ស្លាប់ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៨៨ មក ការពង្រីកខ្លួនរបស់ ក្រុមគ្រួសារសាឡេស៊ាន្ត មានលក្ខណៈ យ៉ឺតជាងមុន។ រហូតដលឆ្នាំ១៩១១ សាឡេស៊ាន្ត ចាប់ផ្តើម ពង្រីកខ្លួនជាបន្តបន្ទាប់ ទូរទាំងពិភពលោក ដូចជានៅ កូឡុំប៊ី ចិន ឥណ្ឌា អាមេរិចខាងត្បូង ទុយនឹស៊ី វីនេសីឡា និង នៅរដ្ឋជាច្រើនទៀត ។ហើយបានធ្វើអោយ សង្គម ទាំងមូលនៅក្នុងសកល លោកទទួលស្គាល់ ដែលមានជាង២០០០កន្លែង និងមាន សមាជិកជាង២០០០០ នាក់ ហើយរស់នៅក្នុង ផ្ទះ ចំនួយ២៧១១ កន្លែង ។វាមាន ចំនួយមួយភាគ៣ នៃសន្តៈទូត ដែលបានចាត់ចែង ទៅធ្វើការនៅទូទាំអពីភពលោកទាំងមួល។ ==ស្លាកសញ្ញាដែលប្រើនៅក្នុង សង្គម== [[Image:Don.png ‎|thumb|250px|ស្លាកសញ្ញាថ្មីរបស់គ្រួសារសាឡេស៊ាន្ត បូស្កូ ហើយមានប្រភពមក ពីអាឡីម៉ង់​និង រដ្ឋប្រេស៊ីលលេន ]] ការជ្រើសរើសស្លាក់សញ្ញាដោយយករូបលោកឪពុកបូស្កូដាក់នៅកណ្តាលនោះនៅក្នុងក្រុមគ្រួសារសាឡេស៊ាន្ត សំរាប់អោយ ក្មេងៗនៅក្នុងពិភពលោក យកតំរាប់តាម ដំនើជីវិតរបស់គាត់។ ស្លាកសញ្ញារប់គ្រួសារសាឡេស៊ាន្ត បូស្កូ មានពីរ សំរាប់ ជាដំណាង ដើម្បីស្គាល់ ហើយនៅផ្ទៃខាងក្រោយមាន ស្តាយ អក្ស “S” មកពីពាក្រ (Salesians) សំរាប់ បកស្រាយអត្ថន័យខាងក្នុង ជាគោលនៅខាងស្តាំនិង ខាងស្វេង ទាំងសងខាង សំរាប់ ញាចចេញពីចំនុចកណ្តាល នៅក្នុងស្លាសញ្ញាទាំងពីរ ដែលមាន ចំនុចកណ្តាលជាគោល ដែលមានលក្ខណៈ ជាអក្ស “s”ដែលជាផ្លូវ។ ដែលមានព្រួញសំរាប់ ស្ពោះទៅមុខដូចសញ្ញាខាងលើ ដែលកាត់កែងទាំងបី ជាជើងទំរនៅកំពូលណាមួយរបស់ កំពលដែលនៅក្នុងរង្វង់ ក្នុងការធ្វើជាស្លាកសញ្ញាមាន លក្ខណៈបីជ្រុងសំរាប់ សំគាល់មនុស្ស។ចំនុចមួយនៅកណ្តាល មានលក្ខណៈជាបន្ទាត់ ជាសញ្ញាព្រួញ បាញទៅទិសខាងដ៏ទៃទៀត នៅក្នុងស្លាកសញ្ញាទាងពីរ។ហើយ នៅ គាមសង្ខាងលេចឡើង ផ្ជាប់គ្នា។នៅចំចំនុចសំខាន់របស់រូបរាងខាងក្រៅ ហើយសញ្ញាទាំងបីនៅខាងមុខជាព្រួញ សំរាប់ កំណត់ទិស ទាំងអស់ខាងលើ ដែរហើយមើលឃើញធម្មតាក្នុងការទាក់ទងគ្នារាងទេរ ជាដំបូល រាងដូចបាតដៃជាគោល ដែលដាក់ផ្ទាប់គ្នា ហើយដូចសរីរាង្គ មនុស្ស បីនាក់។ ===ស្លាកសញ្ញាថ្មីងាយៗ និងខុសៗគ្នា=== *'''ដុនបូស្កូសាឡេសាន្ត និងក្មេងៗ''':ពាក្រស្លោក បីដែលខុសៗគ្នារបស់ សន្ត យ៉ូហាន បូស្កួ សំរាប់ក្មេងៗទាំងអស់ ។ សំរាប់គាត់និយាយ នៅក្នុង គ្រួសារ សាឡេស៊ាន្ត នៅពេលគាត់ធ្វើការ។ *'''សាឡេស៊ាន្ត សច្ចាថា និងរៀបចាំការពា ប្រពន្ធ័ ទៅតាមស្លាកសញ្ញាដំណាង''': នៃការអប់រំ នៃដំនើរជីវិត របស់ក្មេងៗនិងដំនាងផ្ទះបូស្កូ ដែលជាអ្នកសំរប់សំរួល របស់ វិចារណញ្ញាណ តាមរបៀបសាសនា និងសេត្តីមេត្តាករុណា(ទាំងនេះជាសសរទាំងបី របស់ ផ្ទះសាឡេស៊ាន្ត)។ *'''គ្រួសារសាឡេស៊ាន្ត សច្ចាថា និងធ្វើទំនាក់ទំនង គ្នា ទូទាំងពិភពលោក ''': ហើយនៅផ្នែកខាងក្រោយ មានសញ្ញាជាបេះដូង ដ៏បរិសុទ្ធ សំរាប់ ជាគោល ដ៏បរិសុទ្ធិ។ ===ទំនាក់ទំនងប្រពៃណីដំបួងដៃ=== {| class="wikitable" |- ! ! តាមប្រពៃណីដំបូងដៃ ! ស្លាកសញ្ញាថ្មី |- | | [[Image:OldSDB.png|center|100px]] | [[Image:Don.png|center|100px]] |- | គុណធម៌ទាំងបី (ជំនឿ, សេត្តីសង្ខឹម, សេត្តីមេត្តាករុណា) | ផ្កាយ, យុផ្កា, ភ្នួកភ្លើងជាបេះដូង | រង្វង់ទាំងបី |- | ប្រធាន សាឡេស៊ាន្ត | រូបភាពរបស់ [[សន្ត.ហ្វាងសីសដីសាល]] | មានស្តាយជាអក្ស'S' |- | ការលំបាករបស់ សាឡេស៊ាន្ត | ព្រៃឈើ (បូស្កូ) | មនុស្សទាំងបីឈរនៅចំនុចកណ្តាល |- | ភាពល្អឥតខ្ចោះនិងសេត្តីប្រាថ្នា | ភ្នំ (ភាពខ្ពួស់) | ផ្លូវ(សំរាប់ដើរ) |- | គុណធម័ និង ពលីកម្ម | ព្រួតដែគ្នា និង ទទួលកិត្តិយស | សញ្ញាបេះដូងជារង្វង់មូល / សញ្ញាបើកដៃត្រង់កណ្តាល |- |​ បាវចនា សាឡេស៊ាន្ត | ការទប់ស្កាត់ ''ពង្រឹង នៅជំនឿរបស់ខ្លួន' | សន្ត យ៉ូហានបូស្កូ ជាអ្នកផ្តើមគំនិតដំបូង |} ===ការធ្វើស្លាកសញ្ញា សាឡេស៊ាន្ត === ស្លាកសញ្ញារបស់ សាឡេស៊ាន្តមានពីរ ហើយបានបង្កើតឡើងជាច្រើនឆ្នាំមកហើយដោយធ្វើរួមគ្នារបស់ ក្រុមអ្នកសាសនា ពីរក្នុងការទូលមានដំណឹងល្អ អំពីស្លាកសញ្ញាថ្មីដែលដឹកនាំដោយ ក្រុមសាសនា បានវិភាគទានរបស់ សភាទូទៅ។ការរៀបចំប្រាក់ចំនោលទៅវិញទៅមកទៅតាមប្រាក់ចំនោលជាកស្តែង នៅថ្ងៃអនាគត និងបានផ្លាសផ្តូគំនិតគ្នាទៅវិញទៅមកដោយធ្វើបទវិភាគ។ហើយក្នុងសិល្បធ្វើការ និងដាក់បញ្ចូលគ្នានិងធ្វើការរួមគ្នានៅក្រុមទាំងពីរ ដោយមានការចូលរូមពី Fabrizio Emigli និងមកពីរបស់ក្រុមហ៊ុន Litos នៅ Rome។ ==អង្គការ== [[Image:Salesian organization.png|right|thumb|420px|ផែនទីបង្ហាញនៃអង្គការ សាឡេស៊ាន្ត បូស្កូ ដែលរកឃើញនៅគ្រូសារ សាឡេស៊ាន្ត នៅតាមរដ្ឋ និង ប្រទេស ផ្សេងៗ]] សាឡេស៊ាន្តបូស្កូបានរើកលូតសាស់និងបង្កើតសាកលវិទ្យាធិការ ច្រើនឡើងៗនៅក្នុងសង្គមទូទៅ នៅក្នុងសន្តិបាទ ៩៤កន្លែង ដែលមាននៅប្រទេស ផ្សេងៗ គ្នាទាំងនេះបានធ្វើឡើងរយៈពេល៦ឆ្នាំម្តង។ នាយកសាកលវិទ្យាល័យដ៏ច្រើននិងសមាជិក ទូទៅនៅក្នុងសន្តិបាតដែលបានបោះឆ្នោតអោយ និងបានប្រជុំ រយៈពេល៦ឆ្នាំម្តង។ ហើយសាលាសាឡេស៊ាន្តនីមួយៗដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងសង្គម កំពង់រីកលូតលាស់យ៉ាងខ្លាំងនិងក្លាយ ជាសកលវិទ្យាធិការ(មានសកលវិទ្យាធិការជាច្រើនកំពងក្លាយ ជានាយកសាធារណៈ)ដែលបានតែងតាំងរយៈពេល៣ឆ្នាំនិងអាចកាន ដំនែងបានពីអាណាត់តែប៉ុន្នោះ។ {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ ប្រទេសនិងរដ្ឋ ដែលមានអង្គការសាឡេស៊ាន្ត |- ! style="background:#00ff00;" | ចន្លោះ អាមេរិចកាង ! style="background:#f88017;" | អាមេរិ ចឡាទិន - ជ្រុងខាងត្បូង ! style="background:#aF7817;" | អ៊ឺរ៉ុបខាងជើង ! style="background:#6c2dc7;" | អ៊ឺរ៉ុបខាងលិច ! style="background:#347c17;" | អីតាលី-កណ្តា ខាងកើត ! style="background:#eac117;" | អាហ្វ្រិក - ម៉ាដាកាស៊ី ! style="background:#7e3517;" | អាស៊ីខាងត្បូង ! style="background:#f660ab;" | អាស៊ីខាង កើត - មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វ្រិក |- | [http://www.donboscoantillas.org/ Antilles (ANT)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607203955/http://www.donboscoantillas.org/ |date=2007-06-07 }} || [http://www.donbosco.org.ar/ Buenos Aires, Argentina (ABA)] || [http://www.donbosco.at/ Austria (AUS)] || South Belgium (BES) || Adriatic, Italy (IAD) || Central Africa (AFC) || [http://www.dbbangalore.org/ Bangalore, India (INK)] || [http://www.donbosco.asn.au/ Australia-Fiji-Samoa (AUL)] |- | [http://www.sdb-bolivia.org/ Bolivia (BOL)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410030914/http://www.sdb-bolivia.org/ |date=2008-04-10 }} || [http://www.dbp.org.ar/ Bahía Blanca, Argentina (ABB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222120432/http://www.dbp.org.ar/ |date=2005-12-22 }} || [http://www.donbosco.be/ North Belgium (BEN)] || [http://www.salesien.com/ France (FRA)] || [http://www.salesiani-icp.net/ Piedmont & Valle d' Aosta, Italy (ICP)] || East Africa (AFE) || [http://www.donboscochennai.org/ Chennai, India (INM)] || [http://www.sdb.org.hk/ China-Hong Kong-Macau-Taiwan (CIN)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721093852/http://www.sdb.org.hk/ |date=2011-07-21 }} |- | [http://www.salesianos-cam.org/ Central America (CAM)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102113146/http://salesianos-cam.org/ |date=2014-01-02 }} || [http://www.salesianos.org.ar/ Cordoba, Argentina (ACO)] || [http://www.sdb.cz/ Czech Republic (CEP)] || [http://www.salesianos.pt/ Portugal (POR)] || Lombardy-Emilia Romagna, Italy (ILE) || _SUB-PROVINCE <br> Ethiopia Eritrea (AET) || [http://www.sdbdimapur.org/ Dimapur, India (IND)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020001923/http://www.sdbdimapur.org/ |date=2007-10-20 }} || Indonesia-Timor Leste (ITM) |- | [http://www.donboscocanada.org/ Canada (CAN)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723061528/http://donboscocanada.org/ |date=2012-07-23 }} || La Plata, Argentina (ALP) || [http://www.donbosco.hr/ Croatia (CRO)] || [http://www.salesians.info/ Barcelona, Spain (SBA)] || Liguria-Tuscany, Italy (ILT) || _SUB-PROVINCE <br> [http://ate.homily-service.net/ Tropical Equatorial (ATE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040604095228/http://ate.homily-service.net/ |date=2004-06-04 }} || [http://www.sdbguwahati.org/ Guwahati, India (ING)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927024838/http://www.sdbguwahati.org/ |date=2007-09-27 }} || [http://www.ibosco.net/ South Korea (KOR)] |- | [http://www.sdbcob.org/ Bogota, Colombia (COB)] || [http://www.salesianoslitoral.org.ar/ Rosario, Argentina (ARO)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070519170848/http://www.salesianoslitoral.org.ar/ |date=2007-05-19 }} || [http://www.donbosko.ru/ East Europe (EST)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831000337/http://donbosko.ru/ |date=2018-08-31 }} || [http://www.salesianosbilbao.com/ Bilbao, Spain (SBI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012235052/http://www.salesianosbilbao.com/ |date=2007-10-12 }} || [http://www.salesiani.it/ South Italy (ILE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911004547/http://www.salesiani.it/ |date=2008-09-11 }} || _SUB-PROVINCE <br> French West Africa (AFO) || [http://www.donboscohyderabad.org/ Hyderabad, India (INH)] || [http://www.salesio.jp/ Japan (GIA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216200712/http://www.salesio.jp/ |date=2012-02-16 }} |- | [http://www.inspectoriasdbmedellin.org.co/ Medellin, Colombia (COM)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927044949/http://www.inspectoriasdbmedellin.org.co/ |date=2007-09-27 }} || [http://www.salesiano.br/ Belo Horizonte, Brazil (BBH)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120731020936/http://www.salesiano.br/ |date=2012-07-31 }} || [http://www.salesians.org.uk/ Great Britain (GBR)] || [http://www.salesianos-leon.com/ Leon, Spain (SLE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621113732/http://www.salesianos-leon.com/ |date=2012-06-21 }} || [http://www.salesianinordest.it/ Northeast Italy (INE)] || _SUB-PROVINCE <br> English West Africa (AFW) || [http://www.donboscokolkata.org/ Kolkata, India (INC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913002944/http://www.donboscokolkata.org/ |date=2008-09-13 }} || [http://www.sdb.ph/ Papua New Guinea-Solomon Islands (FIN)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908025124/http://www.sdb.ph/ |date=2008-09-08 }} |- | [http://www.salesianos.org.ec/ Ecuador (ECU)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216200714/http://www.salesianos.org.ec/ |date=2012-02-16 }} || Salvador, Brazil (BSD) || [http://www.donbosco.de/ Germany (GER)] || [http://www.salesianos-madrid.com/ Madrid, Spain (SMA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030331055844/http://www.salesianos-madrid.com/ |date=2003-03-31 }} || [http://www.cagliari-donbosco.it/ Sardinia, Italy (ISA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320125601/http://www.cagliari-donbosco.it/ |date=2012-03-20 }} || _SUB-PROVINCE <br> Angola (ANG) || [http://www.donboscomumbai.org/ Mumbai, India (INB)] || [http://www.sdb.ph/ Philippines North (FIN)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908025124/http://www.sdb.ph/ |date=2008-09-08 }}<br />[http://www.donbosco-fis.org/ Philippines South (FIS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209082106/http://www.donbosco-fis.org/ |date=2012-02-09 }} |- | Haiti (HAI) || [http://www.msmt.org.br/ Campo Grande, Brazil (BCG)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080901010404/http://www.msmt.org.br/ |date=2008-09-01 }} || [http://www.salesiansmalta.org/ Malta (MLT)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627011857/http://www.salesiansmalta.org/ |date=2012-06-27 }} || Hungary (UNG) || Sevilla, Spain (SSE) || Sicily, Italy (ISI) || _SUB-PROVINCE <br> Madagascar (AFO) || New Delhi, India (INN) |- | Guadalajara, Mexico (MEG) || [http://www.isma.org.br/ Manaus, Brazil (BMA)] || [http://www.salesians.ie/index.html/ Ireland (IRL)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509013124/http://www.salesians.ie/index.html |date=2008-05-09 }} || [http://www.salesianos.edu/ Valencia, Spain (SVA)] || Middle East (MOR) || _SUB-PROVINCE <br> Zambia-Malawi-Zimbabwe-Namibia (ZMB) || [http://www.donboscotiruchy.com/ Tiruchy, India (INT)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807222229/http://donboscotiruchy.com/ |date=2013-08-07 }} || [http://www.boscoviet.org/ Vietnam-Mongolia (VIE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914040640/http://www.boscoviet.org/ |date=2008-09-14 }} |- | Mexico City, Mexico (MEM) || [http://www.dombosco.net/ Porto Alegre, Brazil (BPA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915160109/http://www.dombosco.net/ |date=2008-09-15 }} || Warsaw, Poland (PLE) || rowspan=7 style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | &nbsp; || rowspan=7 style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | &nbsp; || _SUB-PROVINCE <br> [http://www.salesianos.org.mz/ Maputo (MOZ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726031054/http://www.salesianos.org.mz/ |date=2012-07-26 }} || [http://www.sdbpanjim.com/ Panjim, India (INP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512050645/http://www.sdbpanjim.com/ |date=2008-05-12 }} || [http://www.thaisdb.org/ Thailand-Cambodia-Laos (THA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919125058/http://www.thaisdb.org/ |date=2008-09-19 }} |- | [http://www.salesianosperu.org/ Peru (PER)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070519134738/http://www.salesianosperu.org/ |date=2007-05-19 }} || Porto Velho, Brazil (BPV) || [http://www.pila.salezjanie.pl/ Pila, Poland (PLN)] || _DELEGATION <br> Rwanda-Burundi-Goma (RBG) || _SUB-PROVINCE <br> Yangon, Myanmar (MYM) || rowspan=6 style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | &nbsp; |- | [http://www.salesians.org/ East United States (SUE)] || [http://www.inspetoriasalesiana.com.br/ Recife, Brazil (BRE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915003023/http://www.inspetoriasalesiana.com.br/ |date=2008-09-15 }} || Wroclaw, Poland (PLO) || rowspan=5 style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | &nbsp; || _SUB-PROVINCE <br> Colombo, Sri Lanka (LKC) |- | [http://www.donboscowest.org/ West United States (SUO)] || [http://www.salesianos.com.br/ Sao Paolo, Brazil (BSP)] || [http://www.sdb.krakow.pl/ Krakow, Poland (PLS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504085138/http://sdb.krakow.pl/ |date=2008-05-04 }} || rowspan=4 style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | &nbsp; |- | [http://www.donbosco.org.ve/ Venezuela (VEN)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080909235517/http://www.donbosco.org.ve/ |date=2008-09-09 }} || [http://www.salesianos-chile.cl/ Chile (CHL)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707012032/http://www.salesianos-chile.cl/ |date=2011-07-07 }} || [http://www.sdb.sk/ Slovakia (SLK)] |- | rowspan=2 style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | &nbsp; || [http://www.salesianito.edu.py/ Paraguay (PAR)] || [http://www.donbosko.si/ Slovenia (SLO)] |- | [http://www.salesianosuruguay.org/ Uruguay (URU)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919032405/http://www.salesianosuruguay.org/ |date=2012-09-19 }} || [http://www.sdbua.net/ Ukraine (UKR)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724055841/http://www.sdbua.net/ |date=2011-07-24 }} |- ! style="background:#00ff00;" | ចន្លោះ អាមេរិចកាង ! style="background:#f88017;" | អាមេរិ ចឡាទិន - ជ្រុងខាងត្បូង ! style="background:#aF7817;" | អ៊ឺរ៉ុបខាងជើង ! style="background:#6c2dc7;" | អ៊ឺរ៉ុបខាងលិច ! style="background:#347c17;" | អីតាលី-កណ្តា ខាងកើត ! style="background:#eac117;" | អាហ្វ្រិក - ម៉ាដាកាស៊ី ! style="background:#7e3517;" | អាស៊ីខាងត្បូង ! style="background:#f660ab;" | អាស៊ីខាង កើត - មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វ្រិក |} 8qauv6qthpzrdfy3e0cresn0vc9nf99 0 20299 336715 275715 2026-06-17T18:15:47Z ប៉ាវ កាន 51636 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 336715 wikitext text/x-wiki បិណ្ឌមានន័យថា ជាការប្រមូល ឬពូតឱ្យទៅជាដុំ ដូចជាបិណ្ឌបាត្រ គឺអាហារដែលប្រមូលផ្ដុំដាក់ក្នុង បាត្រ។ ឯពាក្យភ្ជុំ គឺធ្វើឱ្យប្រជុំគ្នា ឬធ្វើឱ្យជួបជុំគ្នា ។ ប្រជារាស្ដ្រខ្មែរបានឱ្យតំលៃ និងសារៈសំខាន់ទៅលើបុណ្យ ធំៗពីរ គឺបុណ្យកាន់បិណ្ឌភ្ជុំបិណ្ឌនេះ និងពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី។ គេតែងតែនាំគ្នាទៅធ្វើបុណ្យកាន់បិណ្ឌ-ភ្ជុំបិណ្ឌក្នុង ទីវត្ដអារាម ដែលត្រូវប្រព្រឹត្ដទៅ ចាប់ពីថ្ងៃ1 រោចរហូតដល់ថ្ងៃ15 រោច ខែភទ្របទ។ ក្នុងអំឡុង១៥ថ្ងៃនេះគេ តាំងចិត្ដដាច់ខាតត្រូវតែ ទៅវត្ដឱ្យបានម្ដងយ៉ាងតិចក្នុងថ្ងៃណាមួយមិនអាចខកខានបានឡើយ ទោះជាមានការ មមាញឹក ឬក្រីក្រលំបាកយ៉ាងណាក៏ដោយ។ ពិសេសថ្ងៃ១៥ រោច ជាថ្ងៃបង្ហើយគេហៅថា “ភ្ជុំបិណ្ឌ”។ រឿងហេតុ ទាំងអស់ នោះក៏ដោយសារគេមានជំនឿយ៉ាងមុតមាំតាមសណ្ដាប់ចាស់ៗដែលពោលណែនាំ និងអនុវត្ដជារៀងរាល់ ឆ្នាំតៗគ្នាមក។ ផ្នត់ជំនឿនោះ គឺគេមានមនោសញ្ចេតនានឹកគិតនិងអាណិតចំពោះ ញាតិមិត្ដដែលបានចែក ឋានទៅហើយ មានមាតាបិតា ជីដូន ជីតា បងប្អូនកូនចៅ ដែលដល់រដូវអាចបានមកទទួលយកភោគផល។ ព្រោះអ្នកដែលចែកឋានទៅនោះ ខ្លះមានបាបកម្មត្រូវទៅសោយទុក្ខទោសនៅឋាននរក ប្រេត កើតក្នុងអបាយ ភូមិវេទនាណាស់។ ឋាននោះស្ថិតនៅជ្រៅឆ្ងាយពីឋានមនុស្ស មិនអាចងើបមកបានឃើញពន្លឺព្រះអាទិត្យទេ គ្មានសំលៀកបំពាក់ គ្មានអាហារបរិភោគឡើយ ។ លុះដល់រដូវបុណ្យនេះ គេបានដោះលែងឱ្យមកទទួលយក ផល្លានិសង្សដែលញាតិសាច់សាលោហិតធ្វើបុណ្យឧទ្ទិសឱ្យ ។ ម្យ៉ាងទៀតគេខ្លាច អ្នកទាំងអស់នោះដាក់ប្រទេច បណ្ដាសាឱ្យគេហិនហោច ប្រសិនបើដើរស្វែងរកគ្រប់៧វត្ដហើយមិនឃើញ សាច់ញាតិធ្វើបុណ្យបញ្ជូនឱ្យទេ ។ ជាមួយគ្នានេះដែរ ដែលគេមានក្ដីសង្ឃឹមមួយទៀតថា អំពើកុសល ដែលគេមានសទ្ធាបានបរិច្ចាគឧទ្ទិសនោះ នឹងងាកបែរមកឱ្យសព្វសាធុការពរ ហើយគេនឹងត្រូវបានទទួល វិញដែរនូវសេចក្ដីសុខ និងសេចក្ដីចំរើន ។ <h2>ប្រវត្ដិបុណ្យកាន់បិណ្ឌ-ភ្ជុំបិណ្ឌ</h2> ដើមកំណើតបុណ្យនេះមិនមានឯកសារណាមួយបានបរិយាយថា ចាប់ធ្វើពីសម័យណាទេ ។ ប៉ុន្ដែក្នុងគម្ពីរ តិរោកុឌ្ឌសូត្របានបរិយាយថា ព្រះបាទពិម្ពិសារមានពួកញាតិមួយក្រុមបានបំពេញទានមិនបរិសុទ្ធ គឺស៊ីបាយមុន លោក លុះចាកលោកទៅកាន់លោកខាងមុខ ក៏កើតទៅជាប្រេត ។ លុះដល់ព្រះសម្ពុទ្ធព្រះនាម កុក្កសន្ធោបាន ត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក ពួកប្រេតទាំងនោះទៅសួរព្រះអង្គថា “ចុះយើងខ្ញុំកាលណា បានអាហារបរិភោគ ?” ព្រះពុទ្ធត្រាស់ថា “ចាំសួរព្រះពុទ្ធជាន់ក្រោយចុះ ក្នុងសាសនាតថាគតអ្នកទាំង ឡាយមិនត្រូវបានអាហារបរិភោគ ទេ”។ លុះដល់ព្រះពុទ្ធព្រះនាមនាគមនោបានត្រាស់ដឹង ពួកប្រេតទាំង នោះនាំគ្នាទៅសួរទៀត ។ ព្រះពុទ្ធព្រះនាម នាគមនោក៏ត្រាស់ប្រាប់ដូចព្រះពុទ្ធមុនទៀត ។ ពេលព្រះពុទ្ធ ព្រះនាមកស្សបោបានត្រាស់ដឹងក៏មានហេតុដូចគ្នា។ ទើបមកដល់ព្រះសម្ពុទ្ធព្រះនាមសមណគោត្ដម យើងនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា “ចាំមើលព្រះបាទពិម្ពិសារជា ញាតិ របស់អ្នកទាំងឡាយទ្រង់ឱ្យទានដល់តថាគត នោះនឹងញាំងអាហារឱ្យសំរេចដល់អ្នកទាំងឡាយ”។ លុះព្រះ បាទពិម្ពិសារបានថ្វាយទានជាដំបូង ហើយមិនផ្សាយទៅឱ្យពួកញាតិក៏ស្រាប់តែពួកប្រេតជាញាតិទាំងឡាយនោះ យំស្រែកទ្រហឹងក្នុងពេលរាត្រីនោះ។ ព្រះបាទពិម្ពិសារស្ដេចយាងទៅកាន់វត្ដវេឡុវ័ន ហើយទូលសួរព្រះពុទ្ធ ព្រះអង្គត្រាស់ថា “ពួកប្រេតជាញាតិ របស់ព្រះអង្គនាំគ្នាយំទារអាហារ ព្រោះពួកប្រេតទាំងនោះត្រូវបានអាហារ បរិភោគក្នុងសាសនាតថាគត”។ ប៉ុន្ដែព្រះអង្គបានធ្វើបុណ្យហើយមិនបានផ្សាយផលទៅឱ្យ។ ពេលព្រះអង្គបាន ជ្រាបហើយ ក៏ចាត់ចែងធ្វើបុណ្យបញ្ជូនទៅឱ្យ ។ ពួកប្រេតទាំងនោះក៏បានទទួលផលក្នុងពេលនោះហើយ ។ <h2>កម្មវិធីបុណ្យ</h2> ពេលរសៀលថ្ងៃ១៥ កើត ខែភទ្របទ ពុទ្ធបរិស័ទបានមកជួបជុំគ្នានៅសាលាឆាន់ ។ អ្នកដែលបានព្រម ទទួលបន្ទុកចំណាយប្រាក់កាសក្នុងការទិញម្ហូបអាហារ ភេសជ្ជៈ ឬរណ្ដាប់រៀបចំពិធីសំរាប់ថ្ងៃទី១ គឺថ្ងៃ១ រោច ខែភទ្របទ ដែលគេនិយមហៅថា កាន់បិណ្ឌ ហើយថាបិណ្ឌ១គេត្រូវមកកាន់ទីវត្ដ ដើម្បីដំណើរការពិធីដូចគេទៅៈ ១-អ្នកកាន់វេន និងពុទ្ធបរិស័ទទាំងអស់ នាំគ្នារៀបចំបាយបិណ្ឌ ។ បាយបិណ្ឌគឺជាបាយដែលគេដាំពីអង្ករដំណើប ហើយពួតលាយជាមួយគ្នានេះដែរ គេត្រូវរៀបចំពានបិណ្ឌ ឬ ហៅជើងបិណ្ឌនោះជាពីរចំណែក ទុកប្រគេនព្រះ សង្ឃមួយចំណែក សំរាប់ឧទ្ធិសដល់អ្នកដែលចែកឋានទៅ និងជូនអាចារ្យមួយចំណែកនៅថ្ងៃកាន់បិណ្ឌរបស់គេ ដើម្បីជាការដឹងគុណដែលលោកហត់នឿយជួយចាត់ចែងពិធី ។ ការរៀបជើងបិណ្ឌ មានដាក់ផ្លែឈើគ្រប់មុខ នំ [[ស្រូវ|អង្ករ]] ប្រាក់កាសខ្លះតាមសទ្ធា និង ចំណូលចិត្ដរបស់អ្នកកាន់បិណ្ឌ ឬអ្នកដទៃ ផ្សេងទៀតដែលគេបានយកមកដាក់ ចូលរួមជាមួយដែរ ។ គេពួតបាយធ្វើជាផ្កាបិណ្ឌទៀត កំណត់រាប់តាម ចំនួនវេនបិណ្ឌ ។ ឧបមា ថ្ងៃបិណ្ឌ៥ គេធ្វើ៥ ថ្ងៃបិណ្ឌ១០ គេធ្វើ១០ដែរ ។ ផ្កាបិណ្ឌនេះគេធ្វើដោយ សន្លឹកចេកកេវជាកន្ទោងរួចកាត់ចេកទុំមួយចំណិតញាត់ ត្រង់កំពូលស្រួច ហើយញាត់បាយដំណើបរហូត ដល់ពេញរួចបានផ្កាប់បញ្ឈរចេញជារាងសាជី គេដោតទង់តូចៗ និងផ្កាចំរុះគ្រប់ពណ៌ពីលើជាលំអ សំរាប់ ឧទ្ធិសថ្វាយដល់ព្រះចូឡាមណីចេតិយ ។ ២-នៅពេលព្រលប់លោក [[អាចារ្យ]] អ្នកកាន់វេន និងពុទ្ធបរិស័ទទាំងអស់ប្រារឰធ្វើពិធីថ្វាយបង្គំព្រះ និង ឧទ្ទិសហៅដួងព្រលឹង អ្នកដែលចែក ឋានទៅអញ្ជើញមកទទួលកុសល និងសូត្រប្រតិស្ថានបាយបិណ្ឌ ។ ៣-ព្រះសង្ឃនិមន្ដចូលក្នុងសាលាឆាន់ ដើម្បី សូត្រធម៌ចំរើនព្រះបរិត្ដ និងឧទ្ទិស កុសលបាចទឹកមន្ដ គឺពិធីក្រុងពាលីបាយបិណ្ឌ ។ ៤-ព្រះសង្ឃទេសនា ច្រើនទេសពីអានិសង្សនៃកុសល ដែលបានឧទ្ទិសដល់អ្នកចែកឋាន ឬពីកុសលផ្សេងៗ ដែលពាក់ព័ន្ធដល់ពិធីកាន់ បិណ្ឌ-ភ្ជុំបិណ្ឌ ។ ៥-ព្រះសង្ឃ (ប្រធានសង្ឃ) ប្រទានឱវាទខ្លះៗសំរាប់កម្មវិធីបុណ្យនាវេលាទៀបភ្លឺ ។ ថ្ងៃស្អែកពេលជិតភ្លឺវេលាប្រហែលម៉ោង៤ព្រះសង្ឃទូងស្គរជាសញ្ញាដាស់ឱ្យភ្ញាក់ពីដំណេក ដើម្បីដំណើរការ ពិធីបន្ដដូចតទៅ ៖ -ព្រះសង្ឃចូលក្នុងព្រះវិហារសូត្រធម៌ថ្វាយបង្គំព្រះ ។ រីឯពុទ្ធបរិស័ទនិងអ្នកកាន់វេនបិណ្ឌ នាំគ្នាចូលទៅសាលាឆាន់ អុជទៀន ធូបរៀបចំបាយបិណ្ឌ និងថ្វាយបង្គំព្រះ ។ -ព្រះសង្ឃនិមន្ដពីព្រះវិហារចូល មកកាន់សាលាឆាន់ដើម្បីសូត្របរាភវសូត្រ ដែលគេនិយមហៅកាត់ថា “សូត្របរា” ។ បរាភវសូត្រនេះ គឺជាធម៌ ដែលចែងពីរឿងវិនាស១២ប្រការ មានអំពើផិតក្បត់ ការលេង ល្បែង៣ប្រការ ស្រី ស្រា ល្បែង ការមិនត្រេក អរក្នុងធម៌ អ្នកមានទ្រព្យសម្បត្ដិមិនចិញ្ចឹមមាតា បិតា ការសេពគប់បុគ្គលពាល ។ល។ -សូត្របរាចប់ព្រះសង្ឃ បង្សុកូល និងឧទ្ទិសបាយបិណ្ឌដល់ប្រេតនរក ។ ក្រោយពេលព្រះសង្ឃសូត្រចប់ អាចារ្យវាយគង ហើយភ្លេង ពិណពាទ្យចាប់កំដរពិធី ។ -ភ្លេងប្រគុំកំដរជាហូរហែ ព្រមគ្នាជាមួយព្រះសង្ឃសូត្រធម៌ឧទ្ធិសជាបន្ដបន្ទាប់នោះ ពួកពុទ្ធបរិស័ទ ទាំងអស់កាន់ចានបាយបិណ្ឌរៀងៗខ្លួនដើរដំរង់ទៅព្រះវិហារដើម្បីប្រទក្សិណ៣ជុំព្រះវិហារ ដែល គេហៅថា “បោះបាយបិណ្ឌ” ។ ពេលដើរជុំវិញព្រះវិហារនោះគេត្រូវដុតធូបប្រាំសរសៃនៅលើចានបាយបិណ្ឌ ។ ឱកាសដើរព័ទ្ធបានមួយជុំអាចារ្យប្រកាសថា អនុមោទនាលោកអើយ! ទាំងអស់គ្នាស្រែកទទួលថា សាធុ ! រួចគេចាប់យកបាយមួយដុំដាក់ទៅលើដី ឬបោះគ្រវែងទៅកាន់ទីឆ្ងាយហើយដោតធូបមួយសរសៃ ដោត ផ្កាឈូក ឬផ្កាផ្សេងៗមួយទងនៅលើដីដែរ ។ គេធ្វើបែបនេះគំរប់៣ដង។ រីឯបាយបិណ្ឌ និងធូបនៅសល់ គេនាំយកតាម អាចារ្យដែលអញ្ជើញចេញទៅក្រៅវត្ដទៅកាន់ទីដែលនៅជិតខ្ទមអ្នកតា ឬក្រោមដើមឈើធំៗ ហើយអុជធូប និងចាក់បាយបិណ្ឌទាំងអស់នោះទៅលើដីដើម្បីឱ្យខ្មោចដែលគ្មានបងប្អូន ធ្វើបុណ្យបញ្ជូនឱ្យ។ អាចារ្យបានហាម មិនឱ្យលាងចាន និងលាងដៃនៅទីនោះឡើយ ព្រោះហាក់ដូចជាអសីលធម៌ដល់ខ្មោចដែលកំពុងទទួល។ បន្ទាប់ពី ចាក់បាយបិណ្ឌទៅលើដីអស់គ្រប់គ្នាហើយ អាចារ្យធ្វើពិធីបង្សុកូល ច្រូចទឹកលើនំចំណី និងបាយបិណ្ឌឱ្យប្រេតទាំង នោះ ដែលមកចាំទទួលដែរ តែគ្មានញាតិសន្ដានឧទ្ទិសឱ្យ ។ -បន្ទាប់ពីចប់កិច្ចក្រៅវត្ដ ពុទ្ធបរិស័ទទាំងអស់បានចូល មកកាន់សាលាឆាន់វិញ ដើម្បីរៀបចំប្រគេនព្រះសង្ឃឆាន់ពេលព្រឹក។ -ព្រះសង្ឃបានរៀបចំពិធីបង្សុកូល ដើម្បីឱ្យពុទ្ធបរិស័ទរាប់បាត្រ ។ -ចាប់ពីម៉ោង៨ព្រឹកទៅគេសង្កេតឃើញថា មានអ្នកស្រុក អ្នកភូមិបានយកបាយ ម្ហូប នំចំណី ផ្លែឈើ គ្រប់មុខជាបន្ដបន្ទាប់ដើម្បីប្រគេនព្រះសង្ឃឆាន់ត្រង់ និងរាប់បាត្រជាបណ្ដើរៗរហូត ដល់ម៉ោង១១ ។ -ម៉ោង១១អាចារ្យទូងស្គរម្ដងទៀត ដើម្បីប្រជុំព្រះសង្ឃឆាន់ថ្ងៃត្រង់ ។ -ពុទ្ធបរិស័ទប្រជុំគ្នា ថ្វាយបង្គំព្រះ និងសមាទានសីលចប់ព្រះសង្ឃធ្វើពិធីដារឆ្លង ដើម្បីជាកិច្ចបញ្ចប់បុណ្យនៃវេននីមួយៗ ។ កម្មវិធីដែលដំណើរការបានកន្លងមកហើយនោះ បានអនុវត្ដជាបន្ដបន្ទាប់ពីមួយថ្ងៃ ទៅមួយថ្ងៃ គឺវេនទី១ ឬបិណ្ឌ១ រហូតដល់វេនទី១៤ ឬបិណ្ឌ១៤ ។ ចំណែកថ្ងៃទី១៥ រោច ខែភទ្របទ គឺជាថ្ងៃបង្ហើយគេហៅថា “ភ្ជុំបិណ្ឌ” ព្រោះគឺជាការប្រជុំអ្នកកាន់វេន ព្រមទាំងពុទ្ធបរិស័ទដើម្បីឆ្លងបញ្ចប់បុណ្យ ។ ឯកិច្ចឆ្លងកុសលនេះគេ រៀបចំដូចវេននីមួយៗដែរ គ្រាន់តែថ្ងៃទី១៥ អ្នកកាន់វេនមកចូលរួមគ្រប់គ្នា ចំណែកពុទ្ធបរិស័ទ ក៏បានមក ចូលរួមច្រើនកុះករលើសថ្ងៃមុនៗ ។ ចំណែកតាមគេហដ្ឋាន នៅពេលក្របីចូលក្រោល ប្រជារាស្ដ្រខ្មែរបានរៀបចំ សែនដូនតា ដោយមានរៀបកំរាលស ពីលើខ្នើយប្រវែងប្រហែលពីរម៉ែត្រ ដាក់សំលៀកបំពាក់ឆ្វេងស្ដាំ ។ រណ្ដាប់ហូបចុកមាន ម្លូស្លាបារី បង្អែម ចំអាប ផ្លែឈើ ភេសជ្ជៈ និងទឹកមួយផ្ដិលបង់ផ្កាម្លិះផង ។ នៅលើចានម្ហូបអាហារ ផ្លែឈើសុទ្ធតែបានអុជធូបមួយសរសៃ ដើម្បីឱ្យបានជ្រោប ហើយអុជទៀនបំភ្លឺព្រោង ព្រាតផង។ នៅពេលល្ងាចនោះដែរ គេបានយកស្រទបចេក ឬដើមចេកមករចនាធ្វើជាទូក ឬ សំពៅទុកសំរាប់ ព្រឹកស្អែក ពេលព្រះអាទិត្យជិតរះច្បាស់ ដើម្បីជូនដូនតាជិះត្រឡប់វិលទៅទីស្នាក់អាស្រ័យវិញ ។ នៅលើទូក ឬ សំពៅនោះដែរ គេដាក់ថង់តូចៗដែលមានដាក់ស្រូវ អង្ករ អំបិល ពោត សណ្ដែក ល្ងឆៅ...សំរាប់ទុកជូនដូនតាហូប ចុកបន្ដទៀត ។ <p><b>ដកស្រង់ចេញពីសៀវភៅប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ</b></p> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម : ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ]] aoikwr2a9aokhoamuwb73x4ixcg1ilv 0 20356 336720 315825 2026-06-17T20:41:37Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336720 wikitext text/x-wiki ''អត្ថបទនិយាយអំពី ឌីវីឌីដែលជាវត្ថុសម្រាប់ផ្ទុកទិន្នន័យ , វីដេអូ , សម្លេង និង​ [[ព័ត៌មាន]] ផ្សេងៗ ។'' '''ឌីវីឌី''' គឺជាថាសសម្រាប់ផ្ទុកទិន្នន័យ , ដែលបានរកឃើញ និង បង្កើតដោយក្រុមហ៊ុន [http://en.wikipedia.org/wiki/Philips Philips] , [http://en.wikipedia.org/wiki/Sony Sony] , [http://en.wikipedia.org/wiki/Toshiba Toshiba] និង [http://en.wikipedia.org/wiki/Panasonic Panasonic] នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៥ ។ ឌីវីឌី ផ្តល់អោយសមត្ថភាពផ្ទុកទុកខ្ពស់ជាង ថាសឌីសតូច([http://en.wikipedia.org/wiki/Compact_Disc Compact Discs])នៅក្នុងខណៈពេលដែលមានទំហំដូចគ្នា ។ [[ឯកសារ:ឌីវីឌី.jpeg|250px|ស៊ុម|ស្តាំ|ឌីវីឌី ជាថាសឌីសសម្រាប់ផ្ទុកព័ត៌មាន]] ឌីវីឌី ត្រូវបានប្រើនៅក្នុង ឌីវីឌី-វីដេអូ[http://en.wikipedia.org/wiki/DVD-VideoDVD-Video]របស់ឌីសវីដេអូអ្នកប្រើប្រាស់ និង នៅក្នុង ឌីវីឌី-សម្លេង[http://en.wikipedia.org/wiki/DVD-Audio DVD-Audio] របស់ឌីសសម្លេងអ្នកប្រើប្រាស់ , ដែលប្រើជា ការសរសេរសម្រាប់ អេវីស៊ីអេចហ៍ឌី ឌីស ([http://en.wikipedia.org/wiki/AVCHD#AVCHD_as_distribution_format AVCHD discs])។ ឌីវីឌី អាចផ្ទុកនៅទិន្នន័យ និង​ ព័ត៌មានផ្សេងៗទៀត ដែលអាចសំដៅទៅលើ ឌីវីឌីសម្រាប់ផ្ទុកទិន្នន័យ ។ ==ប្រវត្តិសាស្រ្ត== មុនពេលមកដល់នៃ ឌីវីឌី នៅឆ្នាំ ១៩៩៥ , [[វីស៊ីឌី]] បានក្លាយជាឌីសផ្ទុកព័ត៌មានលើកដំបូង សម្រាប់ចែកចាយ វីដេអូឌីជីថល ស្ថិតនៅលើកម្រិតស្តង់ដារ ១២០ មីលីម៉ែត អ៊ុបទិចឌីស ។ ( បុព្វបុរសរបស់វាគឺ , [[វីស៊ីឌី]] , ដែលប្រើ ស្រដៀងនឹង ការថតទុកវីដេអូ។) '''វីស៊ីឌី''' ត្រូវបានដាក់លក់នៅលើទីផ្សារ នៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ។<ref>យោងតាមឯកសារជាភាសាអង់គ្លេស [http://www.ip.philips.com/view_attachment/2450/sl00812.pdf (PDF) Super Video Compact Disc, A Technical Explanation (PDF)] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20080528131354/http://www.ip.philips.com/view_attachment/2450/sl00812.pdf |date=2008-05-28 }}. Philips System Standards and Licensing. 1998. pp.</ref> នៅឆ្នាំដដែល , ឌីសអ៊ុបទិចសម្រាប់ផ្ទុកព័ត៌មានថ្មី២ ត្រូវបានចាប់ផ្តើមបង្កើតឡើង ។ ទីមួយគឺ ឌីសព័ត៌មានចម្រុះ «Multimedia [http://en.wikipedia.org/wiki/Compact_Disc Compact Disc] (MMCD)» ដែលបង្កើតឡើងដោយ ក្រុមហ៊ុន [http://en.wikipedia.org/wiki/Philips Philips] និង [http://en.wikipedia.org/wiki/Sony Sony] និង មួយទៀតគឺ ឌីសដែលបានដង់ស៊ីតេខ្លាំង «Super Density (SD) disc» ដែលគាំទ្រដោយ [http://en.wikipedia.org/wiki/Toshiba Toshiba], [http://en.wikipedia.org/wiki/Time_Warner Time Warner], [http://en.wikipedia.org/wiki/Matsushita_Electric Matsushita Electric], [http://en.wikipedia.org/wiki/Hitachi,_Ltd. Hitachi], [http://en.wikipedia.org/wiki/Mitsubishi_Electric Mitsubishi Electric], [http://en.wikipedia.org/wiki/Pioneer_Corporation Pioneer], [http://en.wikipedia.org/wiki/Thomson_SA Thomson], និង [http://en.wikipedia.org/wiki/JVC JVC]។ [[ឯកសារ:ប្រភេទនៃ​ ឌីវីឌី.png|10px|ស៊ុម|ធ្វេង|ប្រភេទនៃ ឌីវីឌី និង ទំហំស្តូកទុក ]] ==កម្រិតទំហំ== កម្រិតទំហំនៃ ឌីវីឌី ត្រូវបានបង្កើត និង ធ្វើអោយល្អជាងមុន (Updated) ដោយ [http://en.wikipedia.org/wiki/DVD_Forum កិច្ចប្រជុំឌីវីឌី] ដែលបានផ្សព្វផ្សាយជាសាធារណៈ និង ត្រូវបានគេហៅថា សៀវភៅឌីវីឌី ( ឧទាហរណ៍៖ សៀវភៅឌីវីឌីរ៉ូម «DVD-ROM Book» , សៀវភៅសម្លេងឌីវីឌី «DVD-Audio Book», សៀវភៅវីដេអូឌីវីឌី «DVD-Video Book», សៀវភៅឌីវីឌីអ «DVD-R Book», សៀវភៅឌីវីឌី​ អ ដាប់បលយូរ «DVD-RW Book»​ , សៀវភៅឌីវីឌី វីអ«[http://en.wikipedia.org/wiki/DVD-VR DVD-VR] Book» ជាដើម)។<ref>សៀវភៅកំណត់ត្រានៃឌីវីឌី ជាភាសាអង់គ្លេស «^ a b DVD FLLC (2009-02) [http://www.dvdfllc.co.jp/format/f_bconst.html DVD Book Construction – list of all available DVD Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100425061731/http://www.dvdfllc.co.jp/format/f_bconst.html |date=2010-04-25 }}, Retrieved on 2009-07-24»</ref> <ref>យោងតាមប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ សៀវភៅគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ ឌីវីឌី ជាភាសាអង់គ្លេស «[http://www.dvdfllc.co.jp/format/f_histry.html DVD FLLC DVD Format Book – History of Supplements for DVD Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202031353/http://www.dvdfllc.co.jp/format/f_histry.html |date=2010-02-02 }}, Retrieved on 2009-07-24 »</ref> ==ឯកសារយោង== {{reflist|1}} {{commonscat|ឌីវីឌី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កុំព្យូទ័រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិទ្យាសាស្រ្ត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបវិទ្យា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បច្ចេកវិជ្ជា]] 2cpd0otpanpq2x455ibjeue30mh0xl8 0 21450 336727 321933 2026-06-17T23:00:08Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 11 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336727 wikitext text/x-wiki [[File:NFC touch interactions 2.jpg|ទូរស័ព្ទដែលមានភ្ជាប់NFCកំពុងភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយផ្ទាំងព័ត៌មានឆ្លាត|275px|thumb]] [[Image:NFC-Fahrscheinentwerter.jpg|thumb|right|275px|A ticket stamping machine of the Austrian Federal Railways that can be used to purchase mobile tickets ("Handy-Ticket").]] '''Near field communication''' ('''NFC''') គឺជាសំណុំនៃស្ដង់ដារបស់ទូរស័ព្ទឆ្លាតវៃ និង ឧបករណ៍ដទៃទៀតដែលធ្វើការទំនាក់ទំនងដោយរលកវិទ្យុ ដោយគ្រាន់តែដាក់ឧបករណ៍នោះជិតគ្នា ឬ ប៉ះគ្នា ដែលចម្ងាយជាមធ្យមគឺប៉ុន្មានសង់ទីម៉ែត្រ (៣សង់ទីម៉ែត្រ)។ កម្មវិធីដែលបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ប្រើប្រាស់ជាមួយនឹង NFC រួមមានការផ្ទេរទិន្នន័យ ការតំឡើងទំនាក់ទំនង Wi-Fi <ref name=WhatIsNFC>{{cite web|title=What is NFC?|url=http://www.nfc-forum.org/aboutnfc/|publisher=NFC Forum|accessdate=14 June 2011|archivedate=13 មិថុនា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110613055934/http://www.nfc-forum.org/aboutnfc|url-status=dead}}</ref> ការភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងអាចធ្វើឡើងបានដោយឧបករណ៍ដែលមានNFC និង unpowered NFC chip ដែលហៅថា "tag".<ref name=Gadgetronica>{{cite web |url=http://www.gadgetronica.com/blog/near-field-communication.html |title=NFC&nbsp;— future of wireless communication |author=Nikhila |date=26 October 2011 |publisher=Gadgetronica |access-date=10 កុម្ភៈ 2013 |archive-date=19 តុលា 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019085125/http://www.gadgetronica.com/blog/near-field-communication.html |url-status=dead |archivedate=19 តុលា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121019085125/http://www.gadgetronica.com/blog/near-field-communication.html }}</ref> ស្តង់ដារសប់ NFC រួមមាន protocols ទំនាក់ទំនង និងទំរង់នៃការផ្លាស់ប្ដូរព័ត៌មានដែលយោងតាមរលកវិទ្យុស្ដង់ដាដែលមានហើយ radio-frequency identification (RFID) ដូចជាISO/IEC 14443 និង FeliCa.<ref name=NFCForumSpecList>{{cite web |url=http://www.nfc-forum.org/specs/spec_list/ |title=Technical Specifications |publisher=NFC Forum |accessdate=11 December 2011 |archivedate=4 សីហា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120804071028/http://www.nfc-forum.org/specs/spec_list |url-status=dead }}</ref> ស្ដង់ដារួមមាន ISO/IEC 18092<ref name=ISO18092>{{ cite web |url=http://www.iso.org/iso/catalogue_detail.htm?csnumber=38578 |title=ISO/IEC 18092:2004 Information technology -- Telecommunications and information exchange between systems -- Near Field Communication -- Interface and Protocol (NFCIP-1) |publisher=[[International Organization for Standardization|ISO]] |accessdate=11 December 2011 }}</ref> និងស្ដង់ដាដទៃទៀតដែលមានក្នុងវេទិកាពិភាក្សាអំពី NFC ដែលបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ២០០៤ដោយ Nokia Philips​ និង​ Sony ហើយបច្ចុប្បន្នមានសមាជិកជាង១៦០។ វេទិកាពិភាក្សានោះក៏បានផ្សព្វផ្សាយពីបច្ចេកវិទ្យា NFC និង អាជ្ញាបណ្ណលើឧបករណ៍ដែលប្រើប្រាស់បច្ចេកទេសនេះ<ref name=AboutNFCForum>{{cite web |title=About the Forum |url=http://www.nfc-forum.org/aboutus/ |publisher=NFC Forum |accessdate=7 May 2012 |archivedate=11 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511225606/http://www.nfc-forum.org/aboutus/ |url-status=dead }}</ref> '[[]]'''== Uses == [[File:NFC-N-Mark-Logo.png|thumb|upright|N-Mark Logo for certified devices]] NFC builds upon [[RFID]] systems by allowing two-way communication between endpoints, where earlier systems such as [[contactless smart card]]s were one-way only.<ref name=PopSciNFC>{{ cite web|last=Nosowitz|first=Dan|title=Everything You Need to Know About Near Field Communication |url= http://www.popsci.com/gadgets/article/2011-02/near-field-communication-helping-your-smartphone-replace-your-wallet-2010/ | work= Popular Science Magazine| publisher= Popular Science|accessdate= 14 June 2011 | date= 1 March 2011 }}</ref> Since unpowered NFC "tags" can also be read by NFC devices,<ref name=Gadgetronica /> it is also capable of replacing earlier one-way applications. === Commerce === NFC devices can be used in [[contactless payment]] systems, similar to those currently used in [[credit card]]s and [[electronic ticket]] smartcards, and allow [[mobile payment]] to replace or supplement these systems. For example, [[Google Wallet]] allows consumers to store credit card and store loyalty card information in a virtual wallet and then use an NFC-enabled device at terminals that also accept [[MasterCard#PayPass|MasterCard PayPass]] transactions.<ref name=GoogleWalletNFC>{{ cite web |url=http://www.google.com/wallet/where-it-works.html |title=Google Wallet&nbsp;— where it works |publisher=Google |accessdate=11 December 2011 }}</ref> [[Germany]],<ref name="GermanyNFCTrial">{{cite web |title=Germany: Transit Officials Enable Users to Tap or Scan in New Trial |work=NFC Times |date=February 11, 2011 |url=http://www.nfctimes.com/project/germany-transit-officials-enable-users-tap-and-scan-new-trial |access-date=កុម្ភៈ 10, 2013 |archivedate=វិច្ឆិកា 6, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131106214727/http://nfctimes.com/project/germany-transit-officials-enable-users-tap-and-scan-new-trial |url-status=dead }}</ref> [[Austria]],<ref name="AustriaNFCTrial">{{cite web |title=Austria: 'Rollout' Uses NFC Reader Mode To Sell Tickets and Snacks |work=NFC Times |date=March 1, 2011 |url=http://www.nfctimes.com/project/austria-rollout-uses-nfc-reader-mode-sell-tickets-and-snacks |access-date=កុម្ភៈ 10, 2013 |archivedate=ធ្នូ 22, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131222011426/http://nfctimes.com/project/austria-rollout-uses-nfc-reader-mode-sell-tickets-and-snacks |url-status=dead }}</ref> [[Finland]],<ref name="FinlandNFCTrial">{{cite book |title=The Mobile Wave: How Mobile Intelligence Will Change Everything |last=Saylor |first=Michael |year=2012 |publisher=Perseus Books/Vanguard Press |isbn=978-1593157203 |page=63 |pages=304}}</ref> [[New Zealand]],<ref name="NewZealandNFCTrial">{{ cite web |title= Telecom New Zealand and Westpac test NFC with Auckland Transport |work=NFC World | date = April 30, 2012 |url = http://www.nfcworld.com/2012/04/30/315380/telecom-new-zealand-and-westpac-test-nfc-with-auckland-transport/ }}</ref> and [[Italy]]<ref name=ItalyNFCTrial>{{ cite web |title=Italy: Telecom Italia and ATM to launch NFC ticketing service in Milan |work=NFC World | date = April 24, 2009 |url = http://www.nfcworld.com/2009/04/24/3972/telecom-italia-and-atm-to-launch-nfc-ticketing-service-in-milan/ }}</ref> have trialed NFC ticketing systems for public transport. [[India]] is implementing NFC based transactions in box offices for ticketing purposes.<ref name="IndiaNFCTicketing">{{ cite web |title=India: NFC used for ticketing |work=Financialexpress | date = June, 2012 |url = http://www.financialexpress.com/news/telcos-tap-new-tech-to-drive-mcommerce/951886/0 }}</ref> === Bluetooth and Wi-Fi connections === NFC offers a low-speed connection with extremely simple setup, and can be used to [[bootstrap]] more capable wireless connections.<ref name=TechEnabler>{{cite web |title=NFC as Technology Enabler |url=http://www.nfc-forum.org/aboutnfc/tech_enabler/ |publisher=NFC Forum |accessdate=15 June 2011 |archivedate=5 មិថុនា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605092830/http://www.nfc-forum.org/aboutnfc/tech_enabler/ |url-status=dead }}</ref> For example, the [[Android Beam]] software uses NFC to complete the steps of enabling, pairing and establishing a [[Bluetooth]] connection when doing a file transfer.<ref name=AndroidBeam>{{ cite web|title=Android 4.1 APIs |url=http://developer.android.com/about/versions/android-4.1.html#Connectivity |publisher=Android Developer Network |accessdate=19 September 2012 }}</ref> Nokia has used NFC technology to pair Bluetooth headsets and speakers with one tap in its NFC-enabled devices.{{Citation needed|date=October 2012}} The same principle can be applied to the configuration of Wi-Fi networks. === Social networking === NFC can be used in [[Social networking service|social networking]] situations, such as sharing contacts, photos, videos or files,<ref name=GoogleIO2011>{{ cite web |last1=Pelly |first1=Nick |last2=Hamilton |first2=Jeff |title=How to NFC |work=Google I/O 2011 |url=http://www.google.com/events/io/2011/sessions/how-to-nfc.html |accessdate=14 June 2011 |date=10 May 2011 }}</ref> and entering multiplayer [[mobile game]]s.<ref>{{ cite web |title=NFC will catch on 'like wildfire' says Sundance festival game creator |work=Near Field Communications World |date= 20 March 2011 |url=http://www.nearfieldcommunicationsworld.com/2011/03/20/36516/nfc-will-catch-on-like-wildfire-says-sundance-festival-game-creator/ }}</ref> === Identity and access tokens === The NFC Forum promotes the potential for NFC-enabled devices to act as electronic [[identity document]]s and [[keycard lock|keycard]]s.<ref name=TechEnabler /> As NFC has a short range and supports encryption, it may be more suitable than earlier, less private RFID systems. === Smartphone automation and NFC tags === Smartphones equipped with NFC can be paired with NFC tags or stickers which can be programmed by NFC apps to automate tasks. These programs can allow for a change of phone settings, a text to be created and sent, an app to be launched, or any number of commands to be executed, limited only by the NFC app and other apps on the smartphone. These applications are perhaps the most practical current uses for NFC since it does not rely on a company or manufacturer but can be utilized immediately by anyone anywhere with an NFC equipped smartphone and an NFC tag.<ref name=AndyTagsNFC>{{cite web |last1=Wrye |first1=Eric |title=NFC Tags Demos and Uses |url=http://www.andytags.com/nfc-tags-demos.html |access-date=2013-02-10 |archivedate=2013-02-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130208041855/http://www.andytags.com/nfc-tags-demos.html |url-status=dead }}</ref> == History == NFC traces its roots back to [[radio-frequency identification]], or RFID. RFID allows a reader to send radio waves to a passive electronic tag for identification, authentication and tracking. * 1983 The first patent to be associated with the abbreviation [[RFID]] was granted to Charles Walton.<ref>Charles A. Walton "Portable radio frequency emitting identifier" {{US Patent|4,384,288}} issue date May 17, 1983</ref> *1995 wallet paying and receiving electronic, described in the report and annexes describing the invention of Gaston Schwabacher in 0017 patented protocol 24/01/1995 at INPI Brazil with the IP number 9500345 * 2004 Nokia, Philips and Sony established the Near Field Communication (NFC) Forum<ref name=NFCFounded>{{cite web|title=kia, Philips and Sony established the Near Field Communication (NFC) Forum|url=http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=d8968a33b4812e2509e5b74247d1366dc8ef91d8|publisher=NFC Forum|accessdate=14 June 2011|date=18 Mar 2004|archivedate=28 មិថុនា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628203003/http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=d8968a33b4812e2509e5b74247d1366dc8ef91d8|url-status=dead}}</ref> * 2006 Initial specifications for NFC Tags<ref name=TagSpecs>{{cite news|title=NFC Forum Unveils Technology Architecture And Announces Initial Specifications And Mandatory Tag Format Support|url=http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=0b210bbd23e9c1a07cb3d975e6317d1d650ed51f|accessdate=14 June 2011|date=05 Jun 2006|archive-date=27 កញ្ញា 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927172012/http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=0b210bbd23e9c1a07cb3d975e6317d1d650ed51f|url-status=dead}}</ref> * 2006 Specification for "SmartPoster" records<ref name=SmartPosterSpecs>{{cite web|title=NFC Forum Publishes Specification For "SmartPoster" Records|url=http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=d58874aa69a4e57f7ce2314af283a41b372833e7|accessdate=14 June 2011|date=5 October 2006|archivedate=27 កញ្ញា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927172019/http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=d58874aa69a4e57f7ce2314af283a41b372833e7|url-status=dead}}</ref> * 2006 [[Nokia 6131]] was the first NFC phone<ref name=Nokia6131NFC>{{ cite news|title=Nokia 6131 NFC|url=http://www.phonearena.com/phones/Nokia-6131-NFC_id1884|accessdate=14 June 2011|date=7 Jan 2007 }}</ref> * 2009 In January, NFC Forum released Peer-to-Peer standards to transfer contact, URL, initiate Bluetooth, etc.<ref name=Peer-to-peer>{{cite news|title=NFC Forum Announces Two New Specifications to Foster Device Interoperability and Peer-to-Peer Device Communication|url=http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=088d874025e1049cd9c772ea508f4630ebf079b8|accessdate=14 June 2011|date=19 May 2009|archive-date=27 កញ្ញា 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927172100/http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=088d874025e1049cd9c772ea508f4630ebf079b8|url-status=dead}}</ref> * 2010 Samsung Nexus S: First Android NFC phone shown<ref name=NexusS>{{cite news|title=Video: Google CEO talks Android, Gingerbread, and Chrome OS|url=http://blogs.computerworld.com/17368/google_android_gingerbread_chrome_os|accessdate=14 June 2011|newspaper=Computerworld|date=16 November 2010|archive-date=4 តុលា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004220546/http://blogs.computerworld.com/17368/google_android_gingerbread_chrome_os|url-status=dead}}</ref><ref>{{ cite news|title=Gingerbread feature: Near Field Communication|url=http://www.androidcentral.com/gingerbread-feature-near-field-communication|accessdate=15 June 2011|newspaper=Android Central|date=21 Dec 2010 }}</ref> * 2011 Google I/O "How to NFC" demonstrates NFC to initiate a game and to share a contact, URL, app, video, etc.<ref name=GoogleIO2011/> * 2011 NFC support becomes part of the [[Symbian]] [[mobile operating system]] with the release of Symbian Anna version.<ref name=NFCworldNokiaC7Anna>{{ cite news|last=Clark|first=Sarah|title=Nokia releases Symbian Anna NFC update|url=http://www.nfcworld.com/2011/08/18/39164/nokia-releases-symbian-anna-nfc-update/|accessdate=31 August 2011|date=18 August 2011 }}</ref> * 2011 Research In Motion is the first company for its devices to be certified by MasterCard Worldwide, the functionality of PayPass<ref>{{Cite web |url=http://mobilemarketingmagazine.com/content/rim-scores-mastercard-nfc-certification |title=RIM Scores MasterCard NFC Certification |access-date=2013-02-10 |archive-date=2014-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020193816/http://mobilemarketingmagazine.com/rim-scores-mastercard-nfc-certification/ |url-status=dead |archivedate=2014-10-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141020193816/http://mobilemarketingmagazine.com/rim-scores-mastercard-nfc-certification/ }}</ref> * 2012 March. EAT, a well known UK restaurant chain and Everything Everywhere (Orange Mobile Network Operator) partner on the UK's first nationwide NFC enabled smartposter campaign. (lead by Rene' Batsford, Head of ICT for EAT, also known for deploying the UK's first nationwide contactless payment solution in 2008) A specially created mobile phone app is triggered when the NFC enabled mobile phone comes into contact with the smartposter.<ref>[http://www.orange.co.uk/treats]{{Dead link|date=សីហា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 2012 Sony introduces the "Smart Tags", which use NFC technology to change modes and profiles on a Sony smartphone at close range, included in the package of (and "perfectly paired" with) the Sony Xperia P Smartphone released the same year.<ref>[http://news.cnet.com/8301-17938_105-57359901-1/sonys-smarttags-could-change-phone-habits/]</ref> * 2012 [[Samsung]] introduces TecTile;<ref>http://www.samsung.com/us/news/20301</ref> a set of [[MIFARE]] NFC stickers and a companion application for [[Android (operating system)|Android]] to read and write the TecTile stickers, and design [[Macro (computer science)|macros]] that can be triggered by them. == Essential specifications == NFC is a set of short-range wireless technologies, typically requiring a distance of 10 cm or less. NFC operates at 13.56&nbsp;[[MHz]] on ISO/IEC 18000-3 air interface and at rates ranging from 106 kbit/s to 424 kbit/s. NFC always involves an initiator and a target; the initiator actively generates an [[Radio frequency|RF]] field that can power a passive target. This enables NFC targets to take very simple form factors such as tags, stickers, key fobs, or cards that do not require batteries. NFC peer-to-peer communication is possible, provided both devices are powered.<ref name=PopSciNFC /> A patent licensing program for NFC is currently under development by Via Licensing Corporation, an independent subsidiary of [[Dolby Laboratories]]. A public, platform-independent NFC library is released under the free [[GNU Lesser General Public License]] by the name [[libnfc]].<ref name=libnfc>{{cite web |title=Public platform independent Near Field Communication (NFC) library |url=http://www.libnfc.org/ |date=4 September 2012 |access-date=10 កុម្ភៈ 2013 |archivedate=29 កញ្ញា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090929172640/http://www.libnfc.org/ |url-status=dead }}</ref> NFC tags contain data and are typically read-only, but may be rewriteable. They can be custom-encoded by their manufacturers or use the specifications provided by the NFC Forum, an industry association charged with promoting the technology and setting key standards. The tags can securely store personal data such as debit and credit card information, loyalty program data, PINs and networking contacts, among other information. The NFC Forum defines four types of tags that provide different communication speeds and capabilities in terms of configurability, memory, security, data retention and write endurance. Tags currently offer between 96 and 4,096 bytes of memory. * As with [[proximity card]] technology, near-field communication uses [[magnetic field|magnetic]] [[Electromagnetic induction|induction]] between two [[loop antenna]]s located within each other's [[Near and far field|near field]], effectively forming an air-core [[transformer]]. It operates within the globally available and unlicensed [[radio frequency]] [[ISM band]] of 13.56&nbsp;MHz. Most of the RF energy is concentrated in the allowed {{unicode|±}}7&nbsp;kHz bandwidth range, but the full spectral envelope may be as wide as 1.8&nbsp;MHz when using [[Amplitude-shift keying|ASK]] modulation.<ref>{{ cite web | first = C | last = Patauner | author-display = 1 | url = http://www.eurasip.org/Proceedings/Ext/RFID2007/pdf/s1p4.pdf | format = [[PDF]] | contribution = High Speed RFID/NFC at the Frequency of 13.56&nbsp;MHz | title = EuraSIP}}.</ref> * Theoretical working distance with compact standard antennas: up to 20&nbsp;cm (practical working distance of about 4 cm) * Supported data rates: 106, 212 or 424 [[kbit/s]] (the bit rate 848 kbit/s is not compliant with the standard ISO/IEC 18092) * There are two modes: ** Passive communication mode: The initiator device provides a carrier field and the target device answers by modulating the existing field. In this mode, the target device may draw its operating power from the initiator-provided electromagnetic field, thus making the target device a [[transponder]]. ** Active communication mode: Both initiator and target device communicate by alternately generating their own fields. A device deactivates its RF field while it is waiting for data. In this mode, both devices typically have power supplies. {| class="wikitable" |- ! scope="col" | Speed ! scope="col" | Active device ! scope="col" | passive device |- ! scope="row" | 424 kbit/s | Manchester, 10% [[Amplitude-shift keying|ASK]] | Manchester, 10% ASK |- ! scope="row" | 212 kbit/s | Manchester, 10% ASK | Manchester, 10% ASK |- ! scope="row" | 106 kbit/s | Modified Miller, 100% ASK | Manchester, 10% ASK |} * NFC employs two different [[coding theory|coding]]s to transfer data. If an active device transfers data at 106 kbit/s, a modified [[Miller coding]] with 100% [[modulation]] is used. In all other cases [[Manchester coding]] is used with a modulation ratio of 10%. * NFC devices are able to receive and transmit data at the same time. Thus, they can check for potential collisions, if the received signal frequency does not match with the transmitted signal's frequency. == Comparison with Bluetooth == {| class="wikitable" |- ! scope="col" | Aspect ! scope="col" | NFC ! scope="col" | Bluetooth ! scope="col" | Bluetooth Low Energy |- ! scope="col" | [[RFID]] compatible | ISO 18000-3 | active | active |- ! scope="row" | Standardisation body | ISO/IEC | Bluetooth SIG | Bluetooth SIG |- ! scope="row" | Network [[Technical standard|Standard]] | ISO 13157 etc. | IEEE 802.15.1 | IEEE 802.15.1 |- ! scope="row" | Network Type | Point-to-point | WPAN | WPAN |- ! scope="row" | Cryptography | not with RFID | available | available |- ! scope="row" | Range | &lt; 0.2 m | ~100 m (class 1) | ~50 m |- ! scope="row" | Frequency | 13.56&nbsp;MHz | 2.4–2.5&nbsp;GHz | 2.4–2.5&nbsp;GHz |- ! scope="row" | Bit rate | 424 kbit/s | 2.1 Mbit/s | ~1.0 Mbit/s |- ! scope="row" | Set-up time | &lt; 0.1 s | &lt; 6 s | &lt; 0.006 s |- ! scope="row" | Power consumption | &lt; 15mA (read) | varies with class | &lt; 15 mA (transmit or receive) |} NFC and Bluetooth are both short-range communication technologies that are integrated into mobile phones. As described in technical detail above, NFC operates at slower speeds than Bluetooth, but consumes far less power and doesn't require pairing.<ref name="NFCORG">{{cite web|title=Near Field Communication Versus Bluetooth|url=http://www.nearfieldcommunication.org/bluetooth.html|accessdate=28 November 2012|archivedate=20 វិច្ឆិកា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121120055952/http://www.nearfieldcommunication.org/bluetooth.html|url-status=dead}}</ref> NFC sets up more quickly than standard Bluetooth, but has a lower transfer rate than [[Bluetooth low energy]]. With NFC, instead of performing manual configurations to identify devices, the connection between two NFC devices is automatically established quickly: in less than a tenth of a second. The maximum data transfer rate of NFC (424 kbit/s) is slower than that of Bluetooth V2.1 (2.1 Mbit/s). With a maximum working distance of less than 20&nbsp;cm, NFC has a shorter range, which reduces the likelihood of unwanted interception. That makes NFC particularly suitable for crowded areas where correlating a signal with its transmitting physical device (and by extension, its user) becomes difficult.{{Citation needed|date=June 2012}} In contrast to Bluetooth, NFC is compatible with existing passive RFID (13.56&nbsp;MHz ISO/IEC 18000-3) infrastructures. NFC requires comparatively low power, similar to the Bluetooth V4.0 low energy protocol. When NFC works with an unpowered device (e.g., on a phone that may be turned off, a contactless smart credit card, a smart poster), however, the NFC power consumption is greater than that of Bluetooth V4.0 Low Energy, since illuminating the passive tag needs extra power.<ref name="NFCORG" /> == Standardization bodies and industry projects == === Standards === NFC was approved as an [[International Organization for Standardization|ISO]]/[[International Electrotechnical Commission|IEC]] standard on December 8, 2003 and later as an [[European Computer Manufacturers Association|ECMA]] standard. NFC is an open platform technology standardized in ECMA-340 and ISO/IEC 18092. These standards specify the modulation schemes, coding, transfer speeds and frame format of the RF interface of NFC devices, as well as initialization schemes and conditions required for data collision-control during initialization for both passive and active NFC modes. Furthermore, they also define the [[transport protocol]], including protocol activation and data-exchange methods. The air interface for NFC is standardized in: ;ISO/IEC 18092 / ECMA-340: ''Near Field Communication Interface and Protocol-1'' (NFCIP-1)<ref>[http://www.ecma-international.org/publications/standards/Ecma-340.htm Ecma International: Standard ECMA-340, Near Field Communication Interface and Protocol (NFCIP-1)], December 2004</ref> ;ISO/IEC 21481 / ECMA-352: ''Near Field Communication Interface and Protocol-2'' (NFCIP-2)<ref>[http://www.ecma-international.org/publications/standards/Ecma-352.htm Ecma International: Standard ECMA-352, Near Field Communication Interface and Protocol–2 (NFCIP-2)], December 2003</ref> NFC incorporates a variety of existing standards including [[ISO/IEC 14443]] both Type A and Type B, and [[FeliCa]]. NFC enabled phones work basically, at least, with existing readers. Especially in "card emulation mode" a NFC device should transmit, at a minimum, a unique ID number to an existing reader. In addition, the [[NFC Forum]] has defined a common data format called NFC Data Exchange Format ([http://www.nfc-forum.org/specs/ NDEF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120123222433/http://www.nfc-forum.org/specs/ |date=2012-01-23 }}), which can store and transport various kinds of items, ranging from any [[MIME]]-typed object to ultra-short RTD-documents,<ref>{{Cite web |url=http://www.nfc-forum.org/specs/ |title=NFC-forum.org |access-date=2013-02-10 |archivedate=2012-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120123222433/http://www.nfc-forum.org/specs/ |url-status=dead }}</ref> such as [[Uniform Resource Locator|URLs]]. The [[NFC Forum]] added the Simple NDEF Exchange Protocol to the spec that allows sending and receiving messages between two NFC-enabled devices.<ref>[http://www.electronista.com/articles/11/09/29/nfc.revision.allows.peer.to.peer.message.sending/#ixzz1Zuj6DGxH Electronista Article: New NFC spec lets two phones swap messages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512004443/http://www.electronista.com/articles/11/09/29/nfc.revision.allows.peer.to.peer.message.sending/#ixzz1Zuj6DGxH |date=2012-05-12 }}, October 2011</ref> === GSMA === The [[Global System for Mobile Communications|GSM Association (GSMA)]] is the global trade association representing nearly 800 mobile phone operators and more than 200 product and service companies across 219 countries. Many of its members have led NFC trials around the World and are now preparing services for commercial launch.<ref name="GSMA press release">World's leading mobile operators announce commitment to NFC technology, GSMA press release, corporate website, February 21, 2011.[http://gsmworld.com/newsroom/press-releases/2011/6057.htm]</ref> GSM is involved with several initiatives: * Standard setting: GSMA is developing certification and testing standards to ensure the global interoperability of NFC services.<ref name="GSMA press release"/> * The '''Pay-Buy-Mobile initiative''' seeks to define a common global approach to using Near Field Communications (NFC) technology to link mobile devices with payment and contactless systems.<ref>[http://gsmworld.com/newsroom/press-releases/1990.htm#nav-6 GSM Association Aims For Global Point Of Sale Purchases by Mobile Phone], ''GSM Association'', 13 February 2007</ref><ref>[http://www.gsmworld.com/news/press_2007/press07_33.shtml Momentum Builds Around GSMA's Pay-Buy Mobile Project], ''GSM Association'', 25 April 2007</ref> * On November 17, 2010, after two years of discussions, AT&T, Verizon and T-Mobile launched a joint venture intended to develop a single platform on which technology based on the Near Field Communication (NFC) specifications can be used by their customers to make mobile payments. The new venture, known as [http://www.paywithisis.com/ ISIS], is designed to usher in the broad deployment of NFC technology, allowing NFC-enabled cell phones to function similarly to credit cards for the 200 million customers using cell phone service provided by any of the three carriers throughout the United States. === StoLPaN === StoLPaN ('Store Logistics and Payment with NFC') is a pan-European consortium supported by the [[European Commission]]'s [[Information Society Technologies]] program. StoLPaN will examine the as yet untapped potential for the new kind of local wireless interface, NFC and mobile communication. === NFC Forum === The NFC Forum is a non-profit industry association formed on March 18, 2004, by [[NXP Semiconductors]], [[Sony]] and [[Nokia]] to advance the use of NFC short-range wireless interaction in consumer electronics, mobile devices and PCs. The NFC Forum promotes implementation and standardization of NFC technology to ensure interoperability between devices and services. As of March 2011, the NFC Forum had 135 member companies.<ref>{{Cite web |url=http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=56897139ae16c4bc8240498410069bdb8044c098 |title=Near Field Communication Forum Announces 32 New Members, NFC Forum Press Release, March 31, 2011. |access-date=កុម្ភៈ 10, 2013 |archivedate=កុម្ភៈ 9, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130209023118/http://www.nfc-forum.org/news/pr/view?item_key=56897139ae16c4bc8240498410069bdb8044c098 |url-status=dead }}</ref> === Alternative form factors === To realize the benefits of NFC in cellphones not yet equipped with built in NFC chips a new line of complementary devices were created. MicroSD and UICC SIM cards were developed to incorporate industry standard contactless smartcard chips with ISO14443 interface, with or without built-in antenna. The microSD and SIM form factors with built-in antenna have the great potential as bridge devices to shorten the time to market of contactless payment and couponing applications, while the built in NFC controllers gain enough market share. === Other standardization bodies === Other standardization bodies that are involved in NFC include: * [[ETSI]] / SCP (Smart Card Platform) to specify the interface between the SIM card and the NFC chipset. * [[GlobalPlatform]] to specify a multi-application architecture of the secure element. * [[EMV]]Co for the impacts on the EMV payment applications == Security aspects == Although the communication range of NFC is limited to a few centimeters, NFC alone does not ensure secure communications. In 2006, Ernst Haselsteiner and Klemens Breitfuß described different possible types of attacks, and detail how to leverage NFC's resistance to [[man-in-the-middle attack]]s to establish a specific key.,<ref name = "Security in NFC">Ernst Haselsteiner, Klemens Breitfuß: {{PDFlink|[http://events.iaik.tugraz.at/RFIDSec06/Program/papers/002%20-%20Security%20in%20NFC.pdf Security in near field communication (NFC)]|158&nbsp;kB}}, ''[[Philips Semiconductors]]'', Printed handout of Workshop on RFID Security RFIDSec 06, July 2006</ref> Unfortunately, as this technique is not part of the ISO standard, NFC offers no protection against eavesdropping and can be vulnerable to data modifications. Applications may use higher-layer [[cryptographic protocol]]s (e.g., [[Secure Sockets Layer|SSL]]) to establish a secure channel. === Eavesdropping === The RF signal for the wireless data transfer can be picked up with antennas. The distance from which an attacker is able to eavesdrop the RF signal depends on numerous parameters, but is typically a small number of metres.<ref>{{cite web | first = Gerhard P | last = Hancke | url = http://www.rfidblog.org.uk/research.html#eavesdrop2008 | contribution = Eavesdropping Attacks on High-Frequency RFID Tokens | title = 4th Workshop on RFID Security (RFIDsec'08) | pages = 100–13 | date = July 2008 | access-date = 2013-02-10 | archive-date = 2012-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120818124157/http://www.rfidblog.org.uk/research.html#eavesdrop2008 | url-status = dead | archivedate = 2012-08-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120818124157/http://www.rfidblog.org.uk/research.html#eavesdrop2008 }}.</ref> Also, eavesdropping is highly affected by the communication mode. A passive device that doesn't generate its own RF field is much harder to eavesdrop on than an active device. An attacker can typically eavesdrop within 10m and 1m for active devices and passive devices, respectively.<ref name = "Security in NFC"/> === Data modification === It is easy to destroy data by using an [[RFID jammer]]. There is no way currently to prevent such an attack. However, if NFC devices check the RF field while they are sending, it is possible to detect attacks. It is much more difficult to modify data in such a way that it appears to be valid to users. To modify transmitted data, an intruder has to deal with the single bits of the RF signal. The feasibility of this attack, (i.e., if it is possible to change the value of a bit from 0 to 1 or the other way around), is amongst others subject to the strength of the [[amplitude modulation]]. If data is transferred with the modified [[Miller coding]] and a modulation of 100%, only certain bits can be modified. A modulation ratio of 100% makes it possible to eliminate a pause of the RF signal, but not to generate a pause where no pause has been. Thus, only a <code>1</code> that is followed by another <code>1</code> might be changed. Transmitting Manchester-encoded data with a modulation ratio of 10% permits a modification attack on all bits. === Relay attack === Because NFC devices usually include ISO/IEC 14443 protocols, the relay attacks described are also feasible on NFC.<ref>Gerhard P. Hancke:[http://www.rfidblog.org.uk/research.html#relay A practical relay attack on ISO/IEC 14443 proximity cards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818124157/http://www.rfidblog.org.uk/research.html#relay |date=2012-08-18 }}, February 2005.</ref><ref name="Timo Kasper et al.">Timo Kasper et al. 2007</ref> For this attack the adversary has to forward the request of the reader to the victim and relay back its answer to the reader in real time, in order to carry out a task pretending to be the owner of the victim's smart card. This is similar to a [[man-in-the-middle attack]]. For more information see a survey of practical relay attack concepts.<ref>Gerhard P. Hancke, et al.:[http://www.rfidblog.org.uk/research.html#relay2009 Confidence in Smart Token Proximity: Relay Attacks Revisited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818124157/http://www.rfidblog.org.uk/research.html#relay2009 |date=2012-08-18 }}</ref> One of [http://www.libnfc.org/ libnfc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090929172640/http://www.libnfc.org/ |date=2009-09-29 }} code examples demonstrates a [http://www.libnfc.org/documentation/examples/nfc-relay/ relay attack] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125070259/http://www.libnfc.org/documentation/examples/nfc-relay |date=2013-01-25 }} using only two stock commercial NFC devices. It has also been shown that this attack can be practically implemented using only two NFC-enabled mobile phones.<ref>Lishoy Francis, et al.:[http://eprint.iacr.org/2011/618 Practical Relay Attack on Contactless Transactions by Using NFC Mobile Phones]</ref> === Lost property === Losing the NFC RFID card or the mobile phone will open access to any finder and act as a single-factor authenticating entity. Mobile phones protected by a PIN code acts as a single authenticating factor. A way to defeat the lost-property threat requires an extended security concept that includes more than one physically independent authentication factor. === Walk-off === Lawfully opened access to a secure NFC function or data is protected by time-out closing after a period of inactivity.{{Citation needed|date=July 2011}}{{Or|date=July 2011}} Attacks may happen despite provisions to shut down access to NFC after the bearer has become inactive. The known concepts described primarily do not address the geometric distance of a fraudulent attacker using a lost communication entity against lawful access from the actual location of the registered bearer. Additional features to cover such an attack scenario dynamically shall make use of a second wireless authentication factor that remains with the bearer in case of the lost NFC communicator. Relevant approaches are described as an [[electronic leash]] or its equivalent, a ''wireless key.'' == NFC-enabled handsets == {{Main|List of NFC-enabled mobile devices}} In 2011, handset vendors released more than 40 NFC-enabled handsets.{{Citation needed|date=July 2012}} Notably absent among them was [[Apple Inc.|Apple]] with its [[iPhone]]; version 6 of its [[iOS]] mobile operating system does not support NFC. According to a ''[[Wall Street Journal]]'' article, today's Apple prefers not to be in a [[first mover]] position.<ref>{{Cite news|last=Vascellaro|first=Jessica E.|title=Inside Apple's Go-Slow Approach to Mobile Payments|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304830704577493261395358658.html|accessdate=22 July 2012|newspaper=The Wall Street Journal|date=6 July 2012|archive-date=21 កក្កដា 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120721195740/http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304830704577493261395358658.html|url-status=dead}}</ref> [[Google]], on the other hand, includes NFC functionality in their [[Android (operating system)|Android]] mobile operating system and provides a NFC payment service, [[Google Wallet]]. [[BlackBerry]] devices have also supported NFC using BlackBerry Tag on a number of devices running BlackBerry OS 7.0 and greater.<ref>http://ca.blackberry.com/software/smartphones/blackberry-7-os.html#tab-2</ref> [[Mastercard]] has added further NFC support for PayPass for the Android and BlackBerry platforms, enabling PayPass users to make payments using their Android or BlackBerry smartphones.<ref>http://techcrunch.com/2012/09/17/mastercard-bets-on-nfc-releases-paypass-developer-toolkit-for-android-blackberry-platforms/</ref> [[Microsoft]] added native NFC functionality in their [[mobile OS]] with [[Windows Phone 8]], as well as the [[Windows 8]] operating system. Microsoft provides the "Wallet hub" in Windows Phone 8 for NFC payment, and can integrate multiple NFC payment services within a single application.<ref>http://www.engadget.com/2012/06/20/windows-phone-8-to-support-multi-core-cpus-hd-resolutions/</ref> == Deployment == {{Main|List of applications of near field communication}} {{As of|April 2011}}, several hundred NFC trials have been conducted. Some firms have moved to full-scale service deployments, spanning either a single country or multiple countries. Multi-country deployments include [[Orange (company)|Orange]]'s rollout of NFC technology to banks, retailers, transport, and service providers in multiple European countries,<ref>{{ cite web | contribution = Orange to roll out NFC services across Europe in 2011 | title = NFC World | date = December 10, 2010 | url = http://www.nearfieldcommunicationsworld.com/2010/12/16/35498/orange-to-roll-out-nfc-services-across-europe-in-2011/}}.</ref> and [[Airtel Africa]] and [[Oberthur Technologies]] deploying to 15 countries throughout Africa.<ref>{{ cite web | contribution = Airtel Africa to launch NFC services in 15 African countries | title = NFC World | date = February 14, 2011 | url = http://www.nearfieldcommunicationsworld.com/2011/02/14/35993/airtel-africa-to-launch-nfc-services-in-fifteen-african-countries/}}.</ref> == មើលផងដែរ == * [[CIPURSE]] * [[FeliCa]] * [[MIFARE]] * [[M-Pesa]] * [[Near and far field]] * [[Object hyperlinking]] * [[Poken]] * [[RFID]] * [[RuBee]] * [[Single Wire Protocol]] * [[TransferJet]] * [[UICC configuration]] * [[Wii U GamePad]] == កំណត់ចំណាំ== {{Reflist|30em}} == ឯកសារយោង== {{Refbegin}} * {{cite web | last = Ortiz | first = C. Enrique | title = An Introduction to Near-Field Communication and the Contactless Communication API | date = 2006-06 | url = http://java.sun.com/developer/technicalArticles/javame/nfc/ | accessdate = 2008-10-24 }} * {{cite journal | last = Kasper | first = Timo | authorlink = | coauthors = Dario Carluccio, Christof Paar | title = An embedded system for practical security analysis of contactless smartcards | journal = Springer LNCS | volume = 4462 | issue = | pages = 150–60 | publisher = | location = Workshop in Information Security Theory and Practices 2007, [[Heraklion]], [[Crete]], [[Greece]] | date = May 2007 | url = http://www.crypto.rub.de/imperia/md/content/texte/publications/conferences/embedded_system.pdf | format = PDF | issn = | accessdate = | archive-date = 2007-07-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070721213723/http://www.crypto.rub.de/imperia/md/content/texte/publications/conferences/embedded_system.pdf | dead-url = yes }} {{Refend}} == អានបន្ថែម== * [http://www.rohde-schwarz.com/appnote/1MA182.pdf Near Field Communication (NFC) Technology and Measurements] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20140804134759/http://www.rohde-schwarz.com/en/applications/near-field-communication-nfc-technology-and-measurements-application-note_56280-15836.html |date=2014-08-04 }} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [http://vimeo.com/2028724/ A day at MIT with Near-Field Communication] * [http://www.antenna-theory.com/definitions/nfc-antenna.php About NFC Antennas] * [https://web.archive.org/web/20080603004241/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20070911.wgtnearfielf0911/BNStory/PersonalTech Future of Near Field] * [http://www.iso.org/iso/en/CatalogueDetailPage.CatalogueDetail?CSNUMBER=38578&ICS1=35&ICS2=100&ICS3=10 ISO/IEC 18092:2004] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/6168222.stm Mobile phones hope to be 'smart wallet'] * [http://www.sourcesecurity.com/news/articles/co-3108-ga.5735.html Near Field Communications in the security industry&nbsp;— Access Control with mobile phones] * [http://www.nfcmagazine.com NFC technology] * [http://www.futuretravelexperience.com/2011/07/preparing-for-the-nfc-revolution/ Preparing for the NFC revolution] * [http://code.google.com/p/nfc-eclipse-plugin/ Open source NFC plugin for Eclipse] {{Ecma International Standards}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> mf9xnr1h2pb27ml7tlot6hzqijqx9uq 0 22326 336769 332445 2026-06-18T11:54:20Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336769 wikitext text/x-wiki {{របៀបរៀបរយ}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋអាមេនី |native_name = {{nobold|Հայաստանի Հանրապետություն {{small|([[ភាសាអាមេនី]])}}}} |common_name = អាមេនី<br /> Armenia |image_flag = Flag of Armenia.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិអាមេនី|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Coat of arms of Armenia.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករអាមេនី|វរលញ្ឆករ]] |image_map = Armenia on the globe (Afro-Eurasia centered) (zoomed).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសអាមេនី (ក្រហម) នៅលើភូគោល |national_anthem = [[មាតុភូមិយើង|Մեր Հայրենիք]]<br/>("មាតុភូមិយើង")<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Mer Hayrenik instrumental.ogg|center]]</div> |official_languages = [[ភាសាអាមេនី]]<ref>{{cite web|title=រដ្ឋធម្មនុញ្ញអាមេនី, មាត្រា ២០|url=http://www.president.am/en/constitution-2015/|publisher=president.am|access-date=13 វិច្ឆិកា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223102232/http://www.president.am/en/constitution-2015/|archive-date=23 ធ្នូ 2017|url-status=dead|archivedate=2017-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171223102232/http://www.president.am/en/constitution-2015/}}</ref> |ethnic_groups = {{unbulleted list | ៩៨.១% [[ជនជាតិអាមេនី|អាមេនី]] | ១.២% [[ជនជាតិយេស៊ីឌីស|យេស៊ីឌីស]] | ០.៤% [[ជនជាតិរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] | ០.៣% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត<ref>Asatryan, Garnik; Arakelova, Victoria (Yerevan 2002). [https://web.archive.org/web/20110511044234/http://www.hra.am/file/minorities_en.pdf The Ethnic Minorities in Armenia]. Part of the OSCE. [https://web.archive.org/web/20110511044234/http://www.hra.am/file/minorities_en.pdf Archived copy] at [[WebCite]] (16 April 2010).</ref><ref>Ministry of Culture of Armenia [http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc "The ethnic minorities in Armenia. Brief information"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010143439/http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc |date=10 October 2017 }}. As per the most recent census in 2011. [http://mincult.am/national_minority.html "National minority"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216082403/http://mincult.am/national_minority.html |date=16 February 2017 }}.</ref> }} |ethnic_groups_year = ២០១១ | religion = [[គ្រិស្តសាសនា]] ([[ព្រះសហគមន៍អាប៉ូស្តូលិចអាមេនី]])<ref name="Article 18">{{Cite web|url=https://www.president.am/en/constitution-2015/|title=រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋអាមេនី - បណ្ណាល័យ - ប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋអាមេនី|website=www.president.am|access-date=13 វិច្ឆិកា 2021|archive-date=4 មេសា 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404152021/https://www.president.am/en/constitution-2015/|url-status=live}}</ref> |capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[យេរេវ៉ា]] |coordinates = {{Coord|40|11|N|44|31|E|type:city|display=inline,title}} |largest_city = capital |government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]]អាស្រ័យ[[ប្រព័ន្ធសភា|សភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] |leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីអាមេនី|ប្រធានាធិបតី]] |leader_name1 = [[វ៉ាហាន កាឆាធូរ៉ៃយ៉ាន]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអាមេនី|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[នីកុល​ ប៉ាស្ហ៊ីនយ៉ាន]] |leader_title3 = [[ប្រធានរដ្ឋសភា (អាមេនី|ប្រធានរដ្ឋសភា]] |leader_name3 = [[អាឡិន ស៊ីម៉ុងយ៉ាន]] |legislature = [[រដ្ឋសភា (អាមេនី)|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអាមេនី|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[រាជវង្សអូរុនទីដ]] |established_date2 = សតវត្សទី ៦ ម.គ.ស. |established_event3 = [[រាជវង្សអារសាស៊ីដ]] |established_date3 = ៥២–៤២៨ |established_event4 = [[អាមេនីបាក្រាទីដ]] |established_date4 = ៨៨៥–១០៤៥ |established_event5 = [[ព្រះរាជាណាចក្រអាមេនីនៃស៊ីលីស៊ី|ព្រះរាជាណាចក្រស៊ីលីស៊ី]] |established_date5 = ១១៩៨–១៣៧៥ |established_event6 = [[សាធារណរដ្ឋអាមេនីទីមួយ|សាធារណរដ្ឋអាមេនី]] |established_date6 = ២៨ ឧសភា ១៩១៨ |established_event7 = [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតអាមេនី|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀត]] |established_date7 = ២ ធ្នូ ១៩២០ |established_event8 = [[ប្រជាមតិឯករាជ្យអាមេនីឆ្នាំ១៩៩១|ទទួលឯករាជ្យ]] |established_date8 = ២៣ កញ្ញា ១៩៩១ |established_event9 = [[កិច្ចព្រមព្រៀងអាល់ម៉ាអាតា|ទទួលជាសមាជិកនៃសហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] |established_date9 = ២១ ធ្នូ ១៩៩១ |established_event10 = ចូលជាសមាជិក[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] |established_date10 = ២ មីនា ១៩៩២ |established_event11 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date11 = ៥ កក្កដា ១៩៩៥ |area_size = 1 E7 |area_km2 = ២៩,៧៤៣ |area_rank = ទី១៣៨ |percent_water = ៤.៧១<ref name=cia-fact>{{cite web |title=The World Fact Book – Armenia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/ |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=13 វិច្ឆិកា 2021 |archivedate=2021-01-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210104184358/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = {{decreaseNeutral}} ២,៩៦៣,៩០០<ref>{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=12&id=19001&submit=Search |title=Statistics |access-date=14 វិច្ឆិកា 2021 }}</ref> | population_census = {{nowrap|{{decreaseNeutral}} ៣,០១៨,៨៥៤<ref name="Armenia information">{{cite web |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |title=Statistical Service of Armenia |publisher=Armstat |access-date=14 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010144321/http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |archive-date=10 តុលា 2017 |url-status=live }}</ref><ref name="News.am">{{cite news |title=Armenia Population |url=http://countrymeters.info/en/Armenia |agency=countrymeters.info |access-date=14 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626115837/http://countrymeters.info/en/Armenia |archive-date=26 មិថុនា 2015 |url-status=live }}</ref><!--end nowrap:-->}} | population_estimate_year = ២០២១ | population_estimate_rank = ទី១៣៧ | population_census_year = ២០១១ | population_census_rank = | population_density_km2 = ១០១.៥ |population_density_rank = ទី៩៩ |GDP_PPP_year = ២០២១ |GDP_PPP = {{nowrap|៤៣.៥៥០ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMF GDP">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=911,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2021|publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=IMF.org |access-date=19 មេសា 2022}}</ref><!--end nowrap:-->}} |GDP_PPP_per_capita = ១៤,៧០១ ដុល្លារ<ref name="IMF GDP"/> |GDP_nominal = {{nowrap|១៣.៦១២ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMF GDP"/>}} |GDP_nominal_year = ២០២១ |GDP_nominal_per_capita = ៤,៥៩៥ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |Gini_year = ២០១៩ |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini = ២៩.៩ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_ref = <ref name=WB1>{{cite web |url= https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AM |title= GINI index (World Bank estimate) - Armenia |publisher= [[ធនាគារពិភពលោក]] |access-date=14 វិច្ឆិកា 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181121041937/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AM |archive-date= 21 វិច្ឆិកា 2018 |url-status=live |df= dmy-all }}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = ០.៧៧៦ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=23 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> |HDI_rank = ទី៨១ |currency = [[ដ្រាំអាមេនី|ដ្រាំ]] (֏) |currency_code = AMD |time_zone = [[ម៉ោងអាមេនី|AMT]] |utc_offset = +៤ |drives_on = ស្តាំ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអាមេនី|+៣៧៤]] |iso3066code = AM |cctld = [[.am]]<br/>[[.հայ]] }} '''ប្រទេសអាមេនី''' ([[ភាសាអាមេនី]]៖ Հայաստան) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋអាមេនី''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនខាងលិចជាប់ប្រទេស[[តួកគី]] [[ចចជី]]នៅភាគខាងជើង [[អាស៊ែបៃសង់]]និង[[ខ្សែបន្ទាត់ឡាឈីន]] (ក្រោម[[កិច្ចព្រមព្រៀងណាករណូ–ការ៉ាបាក់ឆ្នាំ២០២០|កងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាពរុស្ស៊ី]]) នៅភាគខាងកើត និងប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]]នៅភាគខាងត្បូង។ [[យេរេវ៉ា]]គឺជារដ្ឋធានី និងជាទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេសមួយនេះ។ ==ប្រវត្តិសាស្រ្ត== [[ឯកសារ:Herodotus World Map.jpg|thumb|ការកសាងឡើងវិញនៃ Herodotus "ផែនទីពិភពលោកគ។ 450 មុនគ, ជាមួយនឹង Armenia បានបង្ហាញនៅក្នុងមជ្ឈមណ្ឌលនេះ]] Armenia ស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបជុំវិញភ្នំគម្ពីរប៊ីបអារ៉ារ៉ាត, ដែលទូករបស់លោកណូអេត្រូវបានគេនិយាយថាបានមក ដល់នៅសល់ក្រោយពីទឹកជំនន់។ (ព្រះគម្ពីរលោ 8: 4) ។ មានភស្តុតាងនៃអរិយធម៌របស់អាមេនីក្នុងសម័យសំរិទ្ធ និងមុននេះមានទំនាក់ទំនងទៅនឹងប្រហែល 4000 ឆ្នាំមុនគ។ ការស្ទង់មតិបុរាណវិទ្យានៅក្នុងឆ្នាំ 2010 និង 2011 នៅឯគុហា Areni-1 បានលទ្ធផលនៅក្នុងការរកឃើញស្បែកជើងរបស់ពិភព លោកដំបូងបំផុតដែលបានស្គាល់ស្បែកសំពត់និងកន្លែងផលិត ស្រានេះ។ប្រតិទិន Haik បានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃ Navasardi 1 (គណនាទៅជាស្មើនឹង 11 សីហា) 2492 មុនគ, ពេលដែលស្ដេច Haik កម្ចាត់បាប៊ីឡូនស្ដេច BEL (Nemruth) ។ ដោយប្រពៃណីអាមេនីរំលឹកគ្រឹះរបស់ខ្លួនដើម្បីកាលបរិច្ឆេទនេះ។ រដ្ឋជាសម័យសំរិទ្ធមួយចំនួនរីកចំរើននៅក្នុងតំបន់នៃមហា Armenia រួមទាំងជនជាតិចក្រភព (នៅកម្ពស់នៃអំណាចរបស់ខ្លួន), Mitanni (ប្រវត្តិសាស្រ្តខាងត្បូងលោក ខាងលិច Armenia) និង Hayasa-Azzi (1500-1200 មុនគ) ។ មនុស្ស Nairi (សតវត្សទី 9 ដល់ទៅ 12 មុនគស) និងព្រះរាជាណាចក្រ Urartu (1000-600 មុនគេបានបង្កើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់អធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួននៅលើអាមេនីឯស្រុក។ ប្រទេសនេះបានបញ្ជាក់និងកុលសម្ព័ន្ធបាន ចូលរួមក្នុង ethnogenesis របស់ប្រជាជនអាមេនី។ សិលាចារឹក lapidary អក្សរសម័យបូរាណដ៏ធំមួយបានរកឃើញប្រព្រឹត្តទៅនៅទីក្រុងយេរេវ៉ា បានបង្កើតឡើងដែលថារដ្ឋធានីសម័យទំនើបនៃអាមេនីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅរដូវក្តៅនៃឆ្នាំ 782 ដោយព្រះបាទ Argishti I។ ក្រុងយេរេវ៉ាគឺជាទីក្រុងចំណាស់ជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកបានចងក្រងជាឯកសារកាលបរិច្ឆេទពិតប្រាកដនៃមូលនិធិរបស់ខ្លួន។ មនុស្សប្រហែល 600 មុនគ.ស រាជាណាចក្រអាមេនីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្រោមរាជវង្ស Orontid ។ នគរនេះបានក្លាយជារដ្ឋពេញលេញពីដែននៃឥទ្ធិពលនៃ Seleucid ចក្រភពក្នុង 190 មុនគ.ស នៅក្រោមព្រះបាទ Artaxias ខ្ញុំនិងចាប់ផ្តើមការគ្រប់គ្រងរបស់រាជវង្ស Artaxiad នេះ។ Armenia បានឈានដល់កម្ពស់របស់ខ្លួនរវាង 95 និង 66 មុនគ.ស នៅក្រោម Tigranes ដ៏អស្ចារ្យដែលបានក្លាយជានគរដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៃពេលវេលាភាគខាងកើតរបស់ខ្លួននៃសាធារណរដ្ឋរ៉ូម៉ាំង។ នៅសតវត្សបន្ទាប់ Armenia មាននៅក្នុងវិស័យនេះអាណាចក្រនៃឥទ្ធិពលកំឡុងរជ្ជកាល Tiridates ជាស្ថាបនិកនៃរាជវង្ស Arsacid របស់ Armenia នេះ។ នៅទូទាំងប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ខ្លួនក្នុងព្រះរាជ្យនៃ Armenia រីករាយពេលឯករាជ្យភាពទាំងពីរ និងអំឡុងពេលនៃប្រធានបទស្វ័យភាពទៅចក្រភពសហសម័យ។ ទីតាំងជាយុទ្ធសាស្រ្តរបស់ខ្លួនក្នុងរវាងពីរទ្វីបនេះបានទទួលរងវាទៅឈ្លានពានដោយប្រជាជនជាច្រើនរួមទាំងជនជាតិអាសស៊ើរ (ក្រោម Ashurbanipal នៅជុំវិញ 669-627 មុនគ.ស ព្រំដែននៃចក្រភពអាសស៊ើរបានឈានដល់ដូចជានៅឆ្ងាយដូចជា Armenia & ភ្នំ Caucasus ដែល) ក្រិករ៉ូម, សភាព, ពួកអារ៉ាប់, ម៉ុងហ្គោល, ពែក, អូតូម៉ង់ទួនិងរុស្ស៊ី។ ដែលជាអ្នកមិនជឿអាមេនីប្រាសាទ Garni ប្រហែលជាបានសាងសង់ឡើងនៅសតវត្សទី 1 នៃគ, គឺជា "ការកសាងឡើងត្រង់បាំងសាច Greco-រ៉ូម៉ាំង" តែនៅក្នុង Armenia និងទាំងមូលអតីតសហភាពសូវៀត។ សាសនានៅ Armenia បុរាណត្រូវបានទាក់ទងទៅនឹងប្រវត្តិសាស្រ្តសំណុំនៃជំនឿដែលនៅពែរ្ស, នាំឱ្យមានការកើតមាននៃការ Zoroastrianism នេះ។ វាជាពិសេសផ្តោតទៅលើការគោរពបូជានៃ Mihr (Avestan Mithras) និងក៏មានរួមបញ្ចូលទាំងការ pantheon នៃព្រះ Aryan ដើមកំណើតដូចជា Aramazd, Vahagn, Anahit, និង Astghik មួយ។ ប្រទេសនេះបានប្រើប្រតិទិន Hayk។ អាមេនីពន្លឺព្រះអាទិត្យដែលមានរយៈពេល 12 ខែ។គ្រីស្ទសាសនាបានរីករាលដាលចូលទៅក្នុងប្រទេសនេះនៅដើមគ 40 ព្រះបាទ Tiridates ទី III (គ 238-314) បានធ្វើឱ្យសាសនាគ្រីស្ទសាសនារបស់រដ្ឋក្នុង 301 ក្លាយជារដ្ឋដែលជាគ្រិស្ដសាសនិកជាផ្លូវការលើកដំបូងនោះគ្រីស្ទសាសនាដប់ឆ្នាំមកហើយមុនពេលដែលចក្រភពរ៉ូមបានផ្តល់ ជាត្រាប្រណីផ្លូវការនៅក្រោម Galerius, និង 36 ឆ្នាំមុនពេលនេះត្រូវបានគេស្ទែដ៏អស្ចារ្យបានទទួលបុណ្យច្រមុជទឹក។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរាជាណាចក្រអាមេនីក្នុង 428 គ.ស ភាគច្រើននៃ Armenia ត្រូវបានដាក់បញ្ចូលជាការ marzpanate ក្នុង Sassanid ចក្រភពមួយ។ បន្ទាប់ពីការបះបោរអាមេនីក្នុង 451 គគ្រីស្ទានអាមេនីរក្សាសេរីភាពសាសនារបស់ពួកគេខណៈដែល Armenia ទទួលបានស្វ័យភាព។ ===អាយុកាល អាមេនី=== ក្រោយឆ្នាំ(៤២៨-៦៣៦),Armenia បានក្លាយជាអេមីរ៉ាតដែលជាវត្ថុដ៏សក្ដិសិទ្ធិនៃចក្រភពអារ៉ាប់,វត្ថុសក្ដិសិទ្ធិនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយព្រះអង្គម្ចាស់នៃ '''Armenia''', និងទទួលស្គាល់ដោយ caliph និងសភាពអធិរាជ។រដ្ឋបាលរបស់ប្រទេសអាមីនេវាគឺជាផ្នែកមួយដែលបង្កើតឡើងដោយពួកអារ៉ាប់ ហើយក្នុងនោះពួកអារ៉ាប់ក៏បានបញ្ចូល[[Georgia and Caucasian Albania]]។ នាយកសាលានៃប្រទេស អាមីនេបាននិយាយថារហូតមកដល់ ៨៨៤ បន្ទាប់ពីទទួលបានឯករាជ្យវិញ អារ៉ាប់បានចុះខ្សោយក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទ '''Ashot I Bagratuni'''។ រដ្ឋអាមេនីបានក្រោកឡើងវិញដោយលេចរូបរាងដ៏ល្អក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយរាជវង្ស Bagratuni និងបន្តរហូតដល់ 1045។នៅពេលដែលតំបន់ជាច្រើននៃ [[Bagratid Armenia]] បានបំបែកនគរឯករាជ្យនិងជាក្សត្រដូចជាព្រះរាជាណាចក្រ Vaspurakan គ្រប់គ្រងដោយសភា Artsruni នៅភាគខាងត្បូងនៃព្រះរាជាណាចក្រ Syunik នៅភាគខាងកើត, ឬព្រះរាជាណាចក្រ Artsakh នៅលើទឹកដីសម័យទំនើប Nagorno Karabakh សម័យនោះក៏ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះរាជា Bagratid ដែរ។មិនយូរប៉ុន្មាអាមេនីក៏បានធ្លាក់ក្នុងស្ថានការណ៍ដូចដើម (១០៤៥)។ដើម្បីគេចផុតពីសេចក្តីស្លាប់និងការធ្វើជាខ្ញុំបំរើរបស់ពួកគេ Gagik II, ''ស្តេច នី''(Ani) នៃរដ្ឋអាមេនីរួមជាមួយនិងលោក Roupenបានរត់ចូលទៅក្នុងជ្រោះនៃភ្នំ Taurus ហើយបន្ទាប់មកចូលទៅក្នុងក្រុងតើសុសស្រុកគីលីគា។អភិបាលបានផ្ដល់ជំរកឱ្យពួកគេ ដែលជាកន្លែងដែលព្រះរាជាណាចក្រអាមេនី ស្រុកគីលីគា ហើយត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី៦ ខែមករាឆ្នាំ ១១៩៨ នៅក្រោមព្រះបាទលោក Leo ដែលជាកូនចៅរបស់ព្រះអង្គម្ចាស់ Roupen មួយ។ ដោយបានឃើញខ្លួនឯងបានឃើញភាពជោគជ័យថ្ងៃនេះនៃគ្រិស្ដសាសនានៅភាគខាងកើតអ្នកស្រុកគីលីគាមានសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏រឹងមាំជាមួយនិងក្លិប [[Crusaders]] អឺរ៉ុប ។ សារៈសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ស្រុកគីលីគានិងរដ្ឋអាមេនីត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយការផ្ទេរអាសនៈនៃ Catholicos របស់អាមេនីភូមិភាគសាសនាចក្រដែលជាមេដឹកនាំសាសនារបស់ប្រជាជនអាមេនីនៅក្នុងតំបន់នោះ។ ចក្រភព Seljuk ចាប់ផ្តើមដួលរលំ។ នៅដើមសតវត្សទី '''១២''',មេដឹកនាំអាមេនីនៃក្រុមគ្រួសារដ៏ថ្លៃថ្នូ Zakarid បើកឡានចេញពី Seljuk និងបានបង្កើតឡើងនូវវត្ថុសក្ដិសិទ្ធិអាមេនីពាក់កណ្តាលឯករាជ្យនៅភាគខាងជើងនិងភាគខាងកើត Armenia គេស្គាល់ថាជា Zakarid Armenia, ដែលមានរយៈពេលស្ថិតក្រោមការគាំទ្ររបស់ហ្សកហ្ស៊ីកម្ពុជា។ ក្រុមគ្រួសារដ៏ថ្លៃថ្នូនៃ Orbelians ចែករំលែកត្រួតពិនិត្យ Zakarids ក្នុងផ្នែកផ្សេងគ្នានៃប្រទេសនេះជាពិសេសនៅក្នុង [[Syunik]] និង [[Vayots Dzor]] ខណៈពេលដែលក្រុមគ្រួសាររបស់លោក Hasan អាមេនីJalalians បានគ្រប់គ្រងខេត្ត Artsakh និង Utik ដែលជាព្រះរាជាណាចក្រ Artsakh ។ === អាមេនីនៅដើមសម័យទំនើប === ក្នុងអំឡុង 1230 នេះចក្រភពម៉ុងហ្គោលសញ្ជ័យ Zakaryan នាយកសាលាក៏ដូចជានៅសល់របស់ Armenia បាន។ ការលុកលុយរបស់ម៉ុងហ្គោលីត្រូវបានគេតាមដានយ៉ាងឆាប់ដោយ អ្នកយកការនៃកុលសម្ព័ន្ធដទៃទៀតនៅអាស៊ីដូចជា (ក្រុម Kara Koyunlu, Timurid និង AK Koyunlu) ដែលបានបន្តពីសតវត្សទី 13 រហូតដល់សតវត្សទី 15 ។នៅសតវត្សទី 16 ចក្រភព Ottoman និង Safavid Persiaបានចែកក៏បាន Armenia ។ [[ឯកសារ:Siege of Erivan Fortress on 1 October 1827.jpg|រូបភាពតូច|Seizure of Yerevan fortress by Russian troops in 1827 by Franz Roubaud.]] === សង្គ្រាមលោកលើកទី១ និងសង្គ្រាមប្រល័យពូជសាសន៍អាមេនី === {{ផ្នែកទទេ}} ===សាធារណរដ្ឋអាមេនីទីមួយ === បើទោះបីជា កងទ័ពរុស្ស៊ី (ខាវខេស៊ូស) Caucasus ដែលជាកងកម្លាំងអធិរាជបានបញ្ជាដោយ នីកូលៀ យូឌីនីក(Nikolai Yudenich) និងអារមេនីក្នុងអង្គភាពស្ម័គ្រចិត្តនិងជីវពលអាមេនីដែលដឹកនាំដោយ អានដ្រានិក អូសានាន(Andranik Ozanian )និង ធូម៉ាស ណាសាប៊ីហ្គាន(Tovmas Nazarbekian )ទទួលជោគជ័យក្នុងភាគច្រើនបំផុតនៃអូតូម៉ង់ អាមេនី ក្នុងកំឡុងពេលសង្គ្រាមលោកលើកទី១, ការកើនឡើងរបស់ពួកគេបានបាត់បង់ការជាមួយបុលសេវិកបដិវត្តន៍ឆ្នាំ 1917 ។ [[ឯកសារ:Government building of the first Rep. of Armenia (1918-1920), Yerevan.jpg|thumb|right|The Government house of the First Republic of Armenia (1918–1920)]] នៅពេលនោះប្រទេសរុស្ស៊ីដែលគ្រប់គ្រងភាគខាងកើត អាមេនី, ហ្សកហ្ស៊ី, និងអាហ្សែបែហ្សព្យាយាមភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយគ្នានៅក្នុង ប្រជាធិបតេយ្យសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធ។ទោះជារយៈពេលចុងក្រោយសហព័ន្ធនេះ មាន ចាប់ពីខែកុម្ភៈដល់ខែឧសភាតែឆ្នាំ 1918 ក៏ដោយ នៅពេលដែលភាគីទាំងបីបានសម្រេចចិត្តដើម្បីរំលាយវាបាន។ ជាលទ្ធផលរដ្ឋាភិបាល ហ្ដាសនាកស្តូថយូន(Dashnaktsutyun) នៃ អាមេនី ខាងកើតប្រកាសឯករាជ្យរបស់ខ្លួននៅថ្ងៃទី 28 ខែឧសភាដែលជាសាធារណរដ្ឋដំបូងនៃអាមេនី ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្រុកស៊ីរី ម៉ានួកាន(Manukian) នេះ។សាធារណរដ្ឋតំបូងមានឯករាជ្យភាពរយៈពេលខ្លីរស់នៅ ដោយសារសង្រ្គាមរ ជាមួយនឹង ជម្លោះ ទឹកដីនិងការហូរចូលដ៏ធំនៃជនភៀសខ្លួនពីអូតូម៉ង់ អាមេនី,ការនាំយកជាមួយពួកគេជំងឺនិងអត់ឃ្លាន។ អំណាច អ៊ីនធែន(Entente), បំភ័យដោយសកម្មភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលអូតូម៉ង់ដែលបានស្វះស្វែងដើម្បីជួយឱ្យរដ្ឋអាមេនី ដែលបានបង្កើតឡើងសារជាថ្មីតាមរយៈមូលនិធិជំនួយសង្គ្រោះនិងទម្រង់ផ្សេងទៀតនៃការគាំទ្រ។ នៅចុងបញ្ចប់នៃសង្រ្គាមនេះបានទទួលជ័យជំនះមានអំណាចដើម្បីចែកឡើងចក្រភព អូតូមាន(Ottoman)ចុះហត្ថលេខា រវាងសម្ព័ន្ធមិត្តនិងសមាគមអំណាចនិងចក្រភពអូតូម៉ង់នៅថ្ងៃទី 10 ខែសីហាឆ្នាំ 1920 សន្ធិសញ្ញា សេវ៉ើ(Sèvres) បានចុះកិច្ចសន្យាដើម្បីរក្សាបាននូវអត្ថិភាពនៃសាធារណរដ្ឋអាមេនីហើយដើម្បីភ្ជាប់អតីតទឹកដីរបស់អូតូម៉ង់ អាមេនី។ដោយសារ តែព្រំដែនថ្មីនៃArmeniaត្រូវបានគូរដោយលោកប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិ វូដរ៉ូវ វីលសុន(Woodrow Wilson) អូតូម៉ង់ អាមេនីក៏ត្រូវបានយោងទៅតាមឈ្មោះរបស់គាត់រួចដាក់ថា ”វីលសុន អាមេនី” (Wilsonian Armenia )។ លើសពីនេះទៀតគ្រាន់តែប៉ុន្មានថ្ងៃមុនថ្ងៃទី 5 ខែសីហាឆ្នាំ 1920 មីរេន ដាម៉ាឌៀន(Mihran Damadian ) របស់អាមេនីសហភាពជាតិដឺរដ្ឋបាលអាមេនីជាក់ស្ដែងនៅស្រុកគីលីគាបានប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ ស្រុកគីលីគាជាសាធារណរដ្ឋស្វយ័តអាមេនីស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង។ ទោះបីជាមានការពិចារណានៃការអាចធ្វើទៅបានធ្វើឱ្យ អាមេនីអាណត្តិស្ថិតក្រោមការការពាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនេះ។ ទោះជាយ៉ាងណាសន្ធិសញ្ញានេះ ត្រូវបានច្រានចោលដោយចលនាជាតិប្រទេសតួកគីហើយមិនដែលបានចូលជាធរមាន។ ចលនានេះត្រូវបានគេប្រើសន្ធិសញ្ញានេះថាជាឱកាសនេះដើម្បីប្រកាសខ្លួនវាផ្ទាល់របស់រដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់របស់ប្រទេសទួកគី ជំនួសរបបរាជានិយមដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុលដោយមានមូលដ្ឋាននៅក្នុងទីក្រុងអង់ការ៉ាសាធារណរដ្ឋមួយ។ ក្នុងឆ្នាំ 1920 កងកម្លាំងជាតិនិយមតួកគីបានលុកលុយសាធារណរដ្ឋអាមេនីក្មេងខ្ចីពីទិសខាងកើត។កងកម្លាំងទួរគីនៅក្រោមការ បញ្ជារបស់ កាស៊ីម ការ៉ាប៊ីគី(Kazim Karabekir) បានចាប់យកទឹកដីអាមេនីដែលរុស្ស៊ីបានបញ្ចូលបន្ទាប់ពី សង្គ្រាមទួរគីឆ្នាំ 1877-1878ហើយបានកាន់កាប់ទីក្រុងចាស់របស់ អាលិចសាន់ដ្រូពូល(Alexandropol) សម័យបច្ចុប្បន្នជីយូមរី (Gyumri) ។ ការប៉ះទង្គិចដោយហិង្សានៅទីបំផុតបានបញ្ចប់ដោយសន្ធិសញ្ញាអាលិចសាន់ដ្រូពូល (Alexandropol )នៅលើទី 2 ខែធ្នូឆ្នាំ 1920 ។ សន្ធិសញ្ញានេះបានបង្ខំឱ្យ អាមេនី ដកហូតអាវុធភាគច្រើននៃកងកម្លាំងយោធារបស់ខ្លួនប្រគល់អតីតទឹកដីអូតូម៉ង់ទាំងអស់ ដែលបានផ្តល់ទៅឱ្យវាដោយសន្ធិសញ្ញាសើវីស(Sèvres)និងដើម្បីផ្តល់ឱ្យឡើងទាំងអស់នេះ "(Wilsonian Armenia)" បានផ្ដល់ទៅវានៅក្នុងសន្ធិសញ្ញាសើវីស(Sèvres)។ក្នុងពេលដំណាលគ្នានេះកងទ័ពសូវៀតទីដប់មួយក្រោមការបញ្ជារបស់ ហ្គ្រីហ្គូរីយ អរចនីកីដស៍(Grigoriy Ordzhonikidze) នោះបានឈ្លានពាន អាមេនីនៅ ការាវាន់សារៀ(Karavansarai) (សម័យបច្ចុប្បន្ន អ៊ីជីវាន់(Ijevan) នៅថ្ងៃទី 29 ខែវិច្ឆិកា។ នៅថ្ងៃទី4 ខែធ្នូកងកម្លាំង អរចនីកីដស៍ (Ordzhonikidze) បានយាងចូលទីក្រុង យិរីវាន់(YEREVAN )និងសាធារណរដ្ឋអាមេនីដែលជារយៈពេលខ្លីបានដួលរលំ។ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃសាធារណរដ្ឋនេះជាខែកុម្ភៈបះបោរឆាប់បានកើតឡើងនៅឆ្នាំ 1921 និងបាននាំឱ្យមានការបង្កើតនៃ សាធារណរដ្ឋភ្នំ អាមេនី ដោយកងកម្លាំងអាមេនីស្ថិតនៅក្រោមការបញ្ជារបស់ ហ្គារីជីន (Garegin Nzhdeh) លើខែមេសា 26 ដែលវាយប្រយុទ្ធបិទទាំងពីររំលោភបំពានសូវៀតនិងប្រទេសតួកគីនៅ ហ្សាងហ្គីហ្សូ(Zangezur) នេះ តំបន់ភាគខាងត្បូង អាមេនី។បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងសូវៀតដើម្បីរួមបញ្ចូលនៅក្នុងខេត្ត ស៊ីយូនិក(Syunik) ស្នាក់ អាមេនីរបស់ការបះបោរនេះបានបញ្ចប់ហើយកងទ័ពក្រហមបានគ្រប់គ្រងតំបន់នោះនៅថ្ងៃទី 13 ខែកក្កដា។ ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្រអាមេនី}} === អាកាសធាតុ === អាកាសធាតុនៅ Armenia នេះគឺជាទ្វីបគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ រដូវក្តៅស្ងួតនិងពន្លឺថ្ងៃ, យូរអង្វែងពីខែមិថុនាដល់ពាក់កណ្តាលខែកញ្ញា។ សីតុណ្ហាភាព fluctuates ចន្លោះពី 22 និង 36 ° C នេះ (72 និង 97 ° F) ។ ទោះជាយ៉ាងណា, កម្រិតសំណើមទាបជួយកាត់បន្ថយឥទ្ធិពលនៃសីតុណ្ហភាពខ្ពស់។ ខ្យល់ល្ងាចបក់ចុះពីលើភ្នំផ្ដល់នូវឥទ្ធិពលស្រស់និងត្រជាក់ស្វាគមន៍។ និទាឃរដូវគឺមានរយៈពេលខ្លីខណៈពេលដែលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះគឺមានរយៈពេលយូរ។ រដូវស្លឹកឈើជ្រុះស្លឹកត្រូវបានគេស្គាល់ថាជារស់រវើកនិងមានពណ៌ធម្មជាតិរបស់ពួកគេ។ រដូវរងាមានជំងឺផ្តាសាយណាស់ជាមួយនឹងបានើននៃព្រិលជាមួយនឹងសីតុណ្ហភាពចាប់ពីរវាង -10 និង -5 ° C នេះ (14 និង 23 ° F) ។ កីឡារដូវរងារីករាយ យ៉ាងអន្ទះអន្ទែងនឹងជិះស្គីចុះភ្នំនៃ Tsakhkadzor មានទីតាំងនៅខាងក្រៅទីក្រុង YEREVAN និងមានរយះពេលសាមសិបនាទី។ បឹង Sevan, nestled ឡើងនៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបអាមេនីនេះគឺជាបឹងធំបំផុតទីពីរនៅលើពិភពលោកទាក់ទង ទៅនឹងកម្ពស់របស់ខ្លួននៅ 1.900 ម៉ែត្រ (6,234 ហ្វីត) លើកម្រិតទឹកសមុទ្រ។ ==រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ == {{Main|នយោបាយនៅអាមេនី}} នយោបាយរបស់ Armeniaកើតឡើងនៅក្នុងក្របខ័ណ្ឌនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យ ប្រធានាធិបតីតំណាង។ នេះបើយោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃ Armeniaលោកប្រធានាធិបតីនេះគឺជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលនិងប្រព័ន្ធពហុបក្សនេះ។ អំណាចប្រតិបត្តិគឺត្រូវបានអនុវត្តដោយរដ្ឋាភិបាល។អំណាចនីតិបញ្ញត្តិត្រូវបានផ្តល់ទាំងនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលនិងរដ្ឋសភា។ សភា unicameral (ហៅ Azgayin Zhoghov ឬរដ្ឋសភាជាតិ) ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមចម្រុះរបស់គណបក្សនយោបាយចំនួនបួន: គណបក្សអភិរក្សគណបក្សសាធារណរដ្ឋដែលជាគណបក្ស Armenia រុងរឿងក្បួនរបស់គណបក្សច្បាប់និងសហព័ន្ធបដិវត្តន៍អាមេនី។ គណបក្សប្រឆាំងដ៏សំខាន់គឺគណបក្ស Raffi Hovannisianរបស់បេតិកភ័ណ្ឌដែលបានជួយឱ្យសមាជិកអាមេនីយថាហេតុនៅក្នុងសហភាពអឺរ៉ុប និងអង្គការណាតូ។គោលដៅរបស់រដ្ឋាភិបាលអាមេនីបានថ្លែងថាគឺដើម្បីកសាងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ សភាបែបលោកខាងលិចដែលជាមូលដ្ឋាននៃសំណុំបែបបទរបស់រដ្ឋាភិបាល។ វាមាននៅខាងលើមានអាយុដប់ប្រាំបីដែលបានការបោះឆ្នោតជាសកល។អ្នកសង្កេតការណ៍អន្ដរជាតិនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុបនិងក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិកបានចោទសួរភាពយុត្តិធម៌នៃការបោះឆ្នោតសភានិង ប្រធានាធិបតី Armenia និងការធ្វើប្រជាមតិរដ្ឋធម្មនុញ្ញចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1995 ដោយលើកឡើងពីកង្វះបោះឆ្នោតកង្វះនៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការដោយគណៈកម្មការបោះឆ្នោតនិងការថែទាំជនក្រីក្រនៃបញ្ជីបោះឆ្នោត និងកន្លែងបោះឆ្នោត។អង្គការ Freedom House ប្រភេទ Armenia នៅក្នុងរបាយការណ៍ឆ្នាំ 2008 របស់ខ្លួនថាជា "របបផ្តាច់ការពាក់កណ្តាល បានរួមបញ្ចូលគ្នា" (រួមជាមួយ Moldova,កូសូវ៉ូ, កៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថាននិងរុស្ស៊ី) និងលំដាប់ទី 20 ក្នុងចំណោម 29 Armenia ប្រទេសនៅក្នុងការផ្លាស់ ប្តូរដោយមានពិន្ទុប្រជាធិបតេយ្យនៃ 5,21 ចេញពី 7 (7 តំណាងឱ្យការរីកចំរើនតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យទាបបំផុត) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1999 ពិន្ទុ ប្រជាធិបតេយ្យអង្គការ Freedom House សម្រាប់ Armenia បានក្លាយជា លំដាប់នៅលើការធ្លាក់ចុះ (ពី 4,79 ទៅ 5,21) ។] លើសពីនេះទៀតអង្គការ Freedom House ចំណាត់ Armenia ជា "ដោយឥតគិតថ្លៃមួយផ្នែក" នៅក្នុងរបាយការណ៍របស់ខ្លួនពីឆ្នាំ 2007 បើទោះបីជាវាមិនបានប្រភេទ Armenia ជា "ធិបតេយ្យការបោះឆ្នោត"ដោយបង្ហាញការអវត្ដមាននៃ ការបោះឆ្នោតដោយសេរីនិងប្រកួតប្រជែងដោយទំនាក់ទំនងមួយ។ទោះបីយ៉ាងណាការរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងហាក់ដូចជាត្រូវបានធ្វើនិងការ បោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីអាមេនីឆ្នាំ 2008 ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រជាធិបតេយ្យភាគច្រើនដោយ OSCE និងម៉ូនីទ័រលោកខាងលិច។ === យោធា === នេះគឺជាកងទ័ពអាកាសរបស់ប្រទេសអាមេនី,យោធាអាមេនីត្រូវបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃសហភាពសូវៀតនៅឆ្នាំ 1991 ហើយជាមួយនឹងការបង្កើតឡើងនៃក្រសួងការពារជាតិក្នុងឆ្នាំ 1992 នេះមេបញ្ជាការនៅក្នុងប្រធានយោធាជាប្រធាន អាមេនី, Serzh Sargsyan ។ ក្រសួងការពារជាតិស្ថិតនៅក្នុងបន្ទុកនៃការដឹកនាំនយោបាយបច្ចុប្បន្ននេះដែលដឹកនាំដោយលោកវរសេនីយ៍ឯក Seyran Ohanyan ខណៈពេលដែលការបញ្ជាយោធានៅតែមាននៅក្នុងដៃរបស់អគ្គសេនាធិការដែលដឹកនាំដោយប្រធានបុគ្គលិកបច្ចុប្បន្នដែលជាវរសេនីយ៍ឯកលោក Yuri Khatchaturov ។ កងកម្លាំងសកម្មបច្ចុប្បន្ននេះមានចំនួនប្រមាណជា 81.000 នាក់ ដោយមានទុកបម្រុងបន្ថែមនៃកងទ័ពចំនួន 32,000 ។ ឆ្មាំព្រំដែនអាមេនីគឺនៅក្នុងបន្ទុកនៃការយាមល្បាតព្រំដែនរបស់ប្រទេសជាមួយ Georgia និងអាហ្សែបែហ្សខណៈដែលកងទ័ពរុស្ស៊ីបន្តការឃ្លាំមើលព្រំដែនរបស់ខ្លួនជាមួយប្រទេសអ៊ីរ៉ង់និងតួកគី។ នៅក្នុងករណីនៃការវាយប្រហារមួយ, អាមេនី គឺអាចប្រមូលផ្តុំបុរសដែលមានរាងកាយមាំមួនហើយមានអាយុពី 15 និង 59 សម្រាប់ការត្រៀមខ្លួនជាយោធាយោធា។ សន្ធិសញ្ញាសាមញ្ញមួយស្តីពីកងទ័ពនៅអឺរ៉ុបដែលបានបង្កើតដែនកំណត់ដ៏ទូលំទូលាយស្តីពីប្រភេទដ៏សំខាន់នៃគ្រឿងបរិក្ខាយោធាដែលត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័នដោយសភាអាមេនីក្នុងខែកក្កដាឆ្នាំ 1992។ក្នុងខែមីនាឆ្នាំ 1993 អាមេនី បានចុះហត្ថលេខាលើពហុភាគីអាវុធគីមីអនុសញ្ញានេះបានអំពាវនាវឱ្យមានការលុបបំបាត់នៃការផលិតអាវុធគីមី។ អាមេនី ចូលជាសមាជិកនៃសន្ធិសញ្ញាមិនសាយភាយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ (NPT) ដែលបានចុះក្នុងសន្ធិសញ្ញានៅក្នុង ខែកក្កដាឆ្នាំ 1993 ។ អាមេនី ជាសមាជិកនៃអង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខសមូហភាព (CSTO) រួមជាមួយនឹងប្រទេសបេឡារុសកាហ្សាក់ស្ថានកៀហ្ស៊ីស៊ីស្ថានរុស្ស៊ីតាជីគីស្ថាននិងអ៊ូបេគីស្ថាន។ បានចូលរួមក្នុងភាពជាដៃគូរបស់អង្គការណាតូសម្រាប់កម្មវិធីសន្តិភាព (PIP) និងជាសមាជិកនៅក្នុងអង្គការណាតូហើយបានហៅថាក្រុមប្រឹក្សាភាពដៃគូ-អឺរ៉ូអាត្លង់ទិ (EAPC) ។អាមេនី បានចូលរួមក្នុងបេសកកម្មរក្សាសន្តិភាពនៅកូសូវ៉ូដែលជាផ្នែកមួយនៃកងទ័ព KFOR ដែលមិនមែនជារបស់អង្គការណាតូតែវាស្ថិតនៅក្រោមការបញ្ជារបស់ក្រិច។ អាមេនី ក៏មានសមាជិកនៃកងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាព យោធារបស់ខ្លួនដែលជាផ្នែកមួយនៃកងកម្លាំងចម្រុះ ក្នុងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់រហូតដល់ខែតុលាឆ្នាំ 2008។ === បំណែងចែករដ្ឋបាល === អាមេនី ត្រូវបានបែងចែកជាខេត្តចំនួនដប់ ដោយមានទីក្រុងឈ្មោះថា YEREVAN (Երեւան)ជារដ្ឋធានីរបស់ប្រទេសនេះ។ នាយកប្រតិបត្តិនៅក្នុងប្រទេសនេះមានជំនួនដប់ នៃបណ្តាខេត្តទាំងដប់ (អភិបាល) បានតែងតាំងដោយរដ្ឋាភិបាលនៃ អាមេនី។ ប្រព្រឹត្តទៅនៅទីក្រុង YEREVAN នាយកប្រតិបត្តិគឺជាអភិបាលក្រុងនេះបានតែងតាំងដោយលោកប្រធានាធិបតី។ ក្នុងខេត្តនីមួយបែងចែកជាសហគមន៍។ សហគមន៍នីមួយៗគឺគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯងនិងមានការតាំងទីលំនៅ មួយឬច្រើន។ ក្នុងឆ្នាំ 2007 អាមេនី មានរួមបញ្ចូលទាំង 915 សហគមន៍ដែលត្រូវបានចាត់ទុក 49 ទីក្រុងនិង 866 ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជនបទ។ រដ្ឋធានីទីក្រុង YEREVAN, ក៏មានស្ថានភាពដូចជាសហគមន៍មួយដែរ។ បន្ថែមលើនេះទៀតទីក្រុង YEREVAN ត្រូវបានបែងចែកជា ១២ ស្រុកថែមទៀត។ ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== បច្ចុប្បន្នអាមេនី'''(Armenia)'''រក្សាការទំនាក់ទំនងល្អជាមួយប្រទេសនៅលើពិភពលោកដោយមានករណីលើកលែងធំចំនួនពីរត្រូវបានប្រទេសជិតខាងរបស់ខ្លួនជាបន្ទាន់ តួកគីនិងអាហ្សែបែហ្ស។ភាពតានតឹងត្រូវបានគេកំពុងរត់ការខ្ពស់រវាង'''អាមេនី (Armenia)''' និង អាសើបាចានី ក្នុងអំឡុងពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនៃសហភាពសូវៀត។ នេះ ''Nagorno-Karabakh'' សង្គ្រាមត្រួតត្រានយោបាយរបស់តំបន់នេះនៅទូទាំងព្រំដែនឆ្នាំ '''១៩៩០''' រវាងប្រទេសទាំងពីរនៅតែជាគូប្រជែងហើយបានបិទរហូតដល់ថ្ងៃនេះ ហើយជាដំណោះស្រាយអចិន្ត្រៃយ៍សម្រាប់ជម្លោះនេះមិនត្រូវបានឈានទៅដល់បើទោះបីស្រមុះស្រមួលបានផ្តល់ដោយអង្គការដូចជា '''OSCE'''។ប្រទេសអាមេនី(Armenia) ជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិជាង '''៤០''' រួមទាំងអង្គការសហប្រជាជាតិមួយក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប ធនាគារអភិវឌ្ឍន៍អាស៊ី សមាគមរដ្ឋឯករាជ្យ អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក! អង្គការគយពិភពលោក!អង្គការនៃកិច្ចសហប្រតិបត្តិការសេដ្ឋកិច្ចសមុទ្រខ្មៅ និង ប្រទេសឡានិយាយភាសាបារាំង។វាគឺជាសមាជិកនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធា '''CSTO''' មួយហើយ ក៏បានចូលរួមក្នុងភាពជាដៃគូរបស់អង្គការណាតូសម្រាប់កម្មវិធីសន្តិភាព។ប្រទេសទួកគីក៏មានប្រវត្តិសាស្រ្តដ៏យូរហើយក្រីក្រនៃការទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសអាមេនី'''(Armenia)''' ហើយការបដិសេធរបស់ខ្លួនដើម្បីទទួលស្គាល់អំពើប្រល័យពូជសាសន៍អាមេនី(Armenia)នេះ។ ប្រទេសតួកគីគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដំបូងដែលទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋ Armenia '''(សាធារណរដ្ឋទី 3)''' បន្ទាប់ពីឯករាជ្យភាពរបស់ខ្លួនពីសហភាពសូវៀតក្នុងឆ្នាំ '''១៩៩១'''។បើទោះបីជាសតវត្សទី '''20''' និងដើមសតវត្សរ៍ទី '''21''' ទំនាក់ទំនងនៅតែតានតឹងហើយ មិនមានទំនាក់ទំនងការទូតជាផ្លូវការរវាងប្រទេសទាំងពីរដោយសារតែការបដិសេធរបស់តួកគីក្នុងការបង្កើតពួកគេសម្រាប់ហេតុផលជាច្រើន។ ក្នុងអំឡុងសង្រ្គាម Nagorno-Karabakh និង លើកឡើងពីវាជាហេតុផលនេះប្រទេសទួកគីបានបិទដីរបស់ខ្លួនដោយខុសច្បាប់ព្រំដែនជាមួយអាមេនី(Armenia)'''អត្ថបទជាអក្សរដិត'''ក្នុងឆ្នាំ '''១៩៩៣''' វាមិនបានលើកការបិទផ្លូវរបស់ខ្លួនដោយមានការ សម្ពាធពីអ្នកបញ្ចុះបញ្ចូលអាជីវកម្មទួរគីដ៏មានឥទ្ធិពលហើយមានចំណាប់អារម្មណ៍នៅក្នុងទីផ្សារអាមេនី'''(Armenia)'''។ នៅថ្ងៃទី '''១០''' ខែតុលាឆ្នាំ ២០០៩ប្រទេសអាមេនី '''(Armenia)''' និង ប្រទេសតួកគីបានចុះហត្ថលេខាលើពិធីសារស្តីពីដែលស្តីពីប្រក្រតីនៃការទំនាក់ទំនងដែលបានកំណត់លើ កាលវិភាគសម្រាប់ការស្ដារឡើងវិញនូវទំនាក់ទំនងការទូតនិងការបើកព្រំដែនរួមគ្នារបស់ពួកគេ។ការផ្តល់សច្ចាប័ននៃអ្នកដែលបានត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងសភាជាតិ នៅក្នុងប្រទេសអាមេនី'''(Armenia)'''វាបានឆ្លងកាត់ការទាមទារដោយច្បាប់អនុម័តនៃតុលាការធម្មនុញ្ញនិងត្រូវបានបញ្ជូនទៅកាន់រដ្ឋសភាសម្រាប់ការផ្តល់សច្ចាប័នចុងក្រោយ។លោកប្រធានាធិបតីបានប្រកាស ជាសាធារណៈថាជាមេដឹកនាំនៃនយោបាយរបស់ '''Armenia''' ភាគច្រើនដែលគាត់បានធានាផ្តល់សច្ចាប័នពិធីការបានទាំងនៅក្នុងប្រទេស និង ក្រៅប្រទេស '''Armenia''' ប្រសិនបើប្រទេស ទួកគីបានផ្តល់សច្ចាប័នពួកគេ។ បើទោះបីដំណើរការនេះឈប់បន្តទៀតថាជាប្រទេសតួកគីដែលជាបុរេលក្ខខណ្ឌបន្ថែមទៀតដើម្បីផ្តល់សច្ចាប័នរបស់ខ្លួននិងការ«ពន្យាពេលវាហួសពីការណាមួយរយៈពេលសមហេតុសមផល»។ដោយសារតែជំហររបស់ខ្លួនរវាងប្រទេសជិតខាងទាំងពីរមិនរាក់ទាក់ '''Armenia''' ហើយមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយនឹងសន្តិសុខរុស្ស៊ី។ តាមសំណើរបស់រដ្ឋាភិបាលអាមេនីរុស្ស៊ីរក្សាមូលដ្ឋានយោធាមួយនៅភាគពាយ័ព្យនៃទីក្រុងអាមេនី(Armenia)ហើយមិនហ៊ានប្រឆាំងនឹងប្រទេសតួកគី '''Gyumrias''' មួយ។បើទោះបី'''Armenia''' ក៏ត្រូវបានគេកំពុងសម្លឹងមើលទៅរករចនាសម្ព័ន្ធ-អឺរ៉ូអាត្លង់ទិចនៅប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ។ វាបានរក្សាទំនាក់ទំនងល្អជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកពិសេសតាមរយៈក្រុម diaspora អាមេនី របស់ខ្លួន។ នេះបើយោងតាមការិយាល័យជំរឿនរបស់អាមេរិកនៅមាន ៤២៧.៨២២ អាមេនីដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសនេះ។ដោយសារតែការរាំងស្ទះដោយអាហ្សែបែហ្សនិងប្រទេសតួកគី បាន Armeniaនៅតែបន្តការទំនាក់ទំនងដ៏រឹងមាំជាមួយនឹងប្រទេសជិតខាងនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ជាពិសេសនៅក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច។ គម្រោងបំពង់បង្ហូរឧស្ម័នមួយដែលសេដ្ឋកិច្ច នឹងមកពីប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ទៅឱ្យ '''Armenia''' បែបនេះគឺនៅក្នុងពេលដែលកំពុងត្រូវបានបង្កើតឡើង។ប្រទេសអាមេនី(Armenia)ជាមានសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុបផងដែរហើយការរក្សាទំនាក់ ទំនងជាមិត្តជាមួយសហភាពអឺរ៉ុបជាពិសេសប្រទេសដែលជាសមាជិករបស់ខ្លួនដូចជាប្រទេសបារាំងនិងក្រិក។ការអង្កេតឆ្នាំ '''២០០៥''' បានរាយការណ៍ថា '''៦៤%''' នៃចំនួនប្រជាជន អាមេនី នឹង មាននៅក្នុងការពេញចិត្តនៃការចូលរួមរបស់សហភាពអឺរ៉ុបនេះ។លោកមន្ត្រីអាមេនីមួយចំនួនបានសម្តែងនូវបំណងប្រាថ្នាផងដែរសម្រាប់ប្រទេសរបស់ពួកគេទៅទីបំផុតបានក្លាយទៅ ជារដ្ឋជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុបមួយចំនួនបានទស្សទាយនឹងធ្វើការដេញថ្លៃជាផ្លូវការជាសមាជិកនៅក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំមកនេះ។ នៅឆ្នាំ ២០០៤ កងកម្លាំងរបស់ខ្លួនបានចូលរួម KFOR ដែលជា កម្លាំងអន្ដរជាតិដែលដឹកនាំដោយណាតូនៅកូសូវ៉ូ។ វាក៏ជាសមាជិកអ្នកសង្កេតការណ៍នៃសហគមន៍សេដ្ឋកិច្ច Eurasian និងចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ។អតីតសាធារណរដ្ឋនៃសហភាព សូវៀតអាមេនីជាធិបតេយ្យដែលកំពុងរីកចម្រើនក្នុងឆ្នាំ '''២០១១''' ត្រូវបានគេចរចាជាមួយសហភាពអឺរ៉ុបដើម្បីក្លាយជាដៃគូរងដែលនិយាយដោយស្របច្បាប់នេះវាបានសិទ្ធិក្នុងការចាត់ទុក ជាសមាជិករបស់សហភាពអឺរ៉ុបបានផ្តល់បានជួបវានាពេលអនាគតស្ដង់ដារនិងលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យបែបផែនការចាំបាច់ទោះបីជាផ្លូវការមិនមាននៅក្នុងទីក្រុងព្រុចសែលរដ្ឋាភិបាល '''Armenia''' ទោះជាមានបំណងចូលរួមជាមួយសហភាពគយបេឡារុស កាហ្សាក់ស្ថាននិងរុស្ស៊ីហើយក្លាយជាសមាជិកចុងក្រោយរបស់សហភាព Eurasian'''អត្ថបទជាអក្សរដិត''' ដែលបានស្នើឡើង។ ប្រទេសអាមេនី'''(Armenia)'''ត្រូវបានរួមបញ្ចូលក្នុងគោលនយោបាយរបស់សហភាពអឺរ៉ុបនៅអឺរ៉ុបជាតំបន់ជិតខាង '''(ENP)''' ដែលមានគោលបំណងនៅក្នុងការនាំយកសហភាពអឺរ៉ុបនិងប្រទេស ជិតខាងរបស់ខ្លួនកាន់តែជិត។ === សិទ្ធិមនុស្ស === {{Main|សិទិ្ធមនុស្សនៅប្រទេសអាមេនី}} សិទ្ធិមនុស្សនៅប្រទេសអាមេនី(Armenia)គឺល្អប្រសើរជាងអ្នកដែលនៅក្នុងអតីតសាធារណរដ្ឋសូវៀតនិងបានគូរកាន់តែខិតជិតទៅតាមស្តង់ដាដែលអាចទទួលយកជាពិសេសសេដ្ឋកិច្ចនៅតែមានបញ្ហាជាច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ សរុបមកកំណត់ត្រាសិទ្ធិមនុស្សរបស់ប្រទេសអាមេនី( Armenia)គឺស្រដៀងគ្នាទៅនឹងរដ្ឋហ្សកហ្ស៊ី(Georgia)។ អាមេនី(Armenia)ត្រូវបានដាក់ស្លាកថាជា "ដោយឥតគិតថ្លៃមួយផ្នែក" ដោយអង្គការ Freedom House ។ == សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចអាមេនី}} សេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានពឹងផ្អែកទំាងស្រុកទៅលើការវិនយោគ និងជំនួយពីក្រៅប្រទេសអាមេនី។ ពីមុនជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចឯករាជ្យ ពឹងផ្អែកទៅឧស្សាហកម្មផ្ទាល់ខ្លួន ដូចជា ឧស្សាហកម្មគីមី អេឡិចត្រូនិច ម៉ាស៊ីន ផលិតអាហារ កៅស៊ូសំយោគ វាយនភណ្ឌ និង ពឹងផ្នែក យ៉ាងខ្លំាងពីធនធានពីក្រៅ។ ផ្គត់ផ្គង់ឧបករណ៍ម៉ាស៊ីនវាយនភ័ណ្ឌ, និងទំនិញផលិតផ្សេងទៀតដើម្បីពង្រឹងសាធារណរដ្ឋក្នុងការផ្លាស់ប្តូរសម្រាប់វត្ថុធាតុដើម និងថាមពល។ ថ្មីៗនេះសហប្រតិបត្តិការអ៊ិនថែលព្រមព្រៀង បើកមជ្ឍមណ្ឌលស្រាវជ្រាវនៅសាធារណៈរដ្ឋអាមេនី ម្យ៉ាងទៀតដើម្បីផ្តល់ជាសញ្ញាដល់ក្រុមហ៊ុន បច្ចេកវិទ្យាផ្សេងទៀតឲ្យបានដឹពីការរីកលូតលាស់របស់ឧស្សាហកម្មបច្ចេកវិទ្យានៃសាធារណៈរដ្ឋអាមេនី។ វិស័យកសិកម្មទទួលផលសរុបតិចជាង ២០%ទំាងពីរ នៃចំនួនផលិតផលសរុបនិង ចំនួនកាងារសរុប មុនការរំលាយ សហភាពសូវៀតនៅឆ្នាំ១៩៩១។ បន្ទាប់ពីឯករាជ្យ ផលរបស់កសិកម្ម ជួយដល់សដ្ឋកិច្ចឲ្យរីកចំរើនគួរឲ្យកត់សម្គាល់ ភាគហ៊ុនរបស់ខ្លួនដែលមាននៅចុងឆ្នាំ១៩៩០ឡើងដល់ ៣០%នៃចំនួនផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប និង៤០ភាគរយនៃចំនួនការងារសរុប។ ការកើនឡើងពីសារៈសំខាន់នៃកសិកម្មនេះគឺមកពីតម្រូវការសន្តិសុខស្បៀងនៃចំនួនប្រជាជនក្នុងការប្រឈមមុខនឹងភាពមិនប្រាកដប្រជានៅក្នុងដំណាក់កាលដំបូងនៃការផ្លាស់ប្តូរនិងការដួលរលំនៃវិស័យមិនមែនកសិកម្មនៃសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ ។ ខណៈពេលដែលស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចមានស្ថិរភាពនិងកំណើនបន្តចំណែកនៃវិស័យកសិកម្មក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបបានធ្លាក់ចុះដល់ទៅបន្តិចជាង ២០% (ទិន្នន័យឆ្នាំ ២០០៦), បើទោះបីជាចំណែកនៃវិស័យកសិកម្មក្នុងការងារនៅតែមានជាង ៤០% ។ ធនធានរ៉ែរបស់អាមេនី ផលិតបានដូចជា ស័ង្កសី សំណ មាស់ និងទង់ដែង។ ថាមពលដែលសំខាន់ជាងគេផលិតអំពី ប្រេងដែលនំាចូលពីប្រទេសរុស្សី រួមជាមួយ ឧស្មន័ធម្មជាតិ និង ឥន្ធះនុយគ្លេអ៊ែ(សំរាប់រោងចក្រនុយគ្លេអ៊ែមួយរបស់ខ្លួន)។ ប្រភពថាមពលនៅក្នុងស្រុក គឺវារីអគ្គសនី។ មានស្រទាប់រ៉ែតូចៗដូចជា៖ ធ្យូងថ្ម ឧស្មន័ធម្មជាតិ ប្រេងកាត ប៉ុន្តែមិនទាន់បានធ្វើការអភវឌ្ឍន៍នៅឡើយទេ។ ដូចជារដ្ឋឯករាជ្យថ្មីផ្សេងទៀតនៃអតីតសហភាពសូវៀតសេដ្ឋកិច្ចអាមេនី បានទទួលរងពីកេរដំណែលនៃសេដ្ឋកិច្ចដែលបានគ្រោងទុកកណ្តាលនិងជាការវិភាគគំរូពាណិជ្ជកម្មរបស់អតីត សូវៀត។ ការវិនិយោគនិងការគាំទ្រសូវៀតក្នុងឧស្សាហកម្មអាមេនីបានបាត់ស្ទើរតែដូច្នេះសហគ្រាសធំពីរបីគឺនៅតែអាចដំណើរការបាន។ លើសពីនេះទៅទៀតឥទ្ធិពលនៃការរញ្ជួយដី ស្ពីតាក់ឆ្នាំ ១៩៩៨ ដែលបានសម្លាប់មនុស្សជាង ២៥,០០០ នាក់និងបានធ្វើឱ្យគ្មានផ្ទះសម្បែង ៥០០,០០០ នេះនៅតែត្រូវបានមានអារម្មណ៍។ ជម្លោះរវាងជាមួយអាហ្សែបែហ្សជនជាតិនឹង (Azerbaijan) ទៅលើជនជាតិណាហ្កូរណូ ការ៉ាបាក់(Nagorno-Karabakh )មិនត្រូវបានដោះស្រាយ។ ការបិទព្រំដែនប្រទេសអាហ្សែបែហ្សនីនិងតួកគីបានបំផ្លិចបំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ចដោយសារតែ អាមេនី អាស្រ័យលើការផ្គត់ផ្គង់ថាមពលនិងខាងក្រៅនៃវត្ថុធាតុដើមច្រើនបំផុត។ ផ្លូវដីតាម តំបន់ហ្កេអូហ្គា(Georgia) និងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់មានមិនគ្រប់គ្រាន់ឬមិនគួរទុកចិត្ត។ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបបានធ្លាក់ចុះជិត៦០% នៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៨៩ និងឆ្នាំ ១៩៩៣ ប៉ុន្តែបន្ទាប់មកបានបន្តកំណើនដ៏រឹងមាំ។ រូបិយប័ណ្ណជាតិ ត្រាម នេះបានរងនូវអតិផរណាសម្រាប់ឆ្នាំដំបូងបន្ទាប់ពីសេចក្តីណែនាំរបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣។ [[ឯកសារ:Mount Ararat and the Yerevan skyline.jpg|thumb|តំបន់យ៉េវេរ៉ាន់ មជ្ឍមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចនឹងវប្បធម៌នៅអាមេនី]] យ៉ាងណាក៏ដោយរដ្ឋាភិបាលអាចធ្វើ កំណែទម្រង់សេដ្ឋកិច្ចឱ្យទូលំទូលាយដែលបានបង់ថ្លៃនៅក្នុងអតិផរណាទាបជាងយ៉ាងខ្លាំងនិងកំណើនជាលំដាប់។ បទឈប់បាញ់ឆ្នាំ១៩៩៤ ក្នុងជម្លោះណាហ្គូរណូ ការ៉ាបាក់( Nagorno-Karabakh )ក៏បានជួយឱ្យសេដ្ឋកិច្ច។ អាមេនី មានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចដ៏ខ្លាំងចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៥ មកការកសាងនៅលើការស្ទុះងើបវិញដែលបានចាប់ផ្តើមកាលពីឆ្នាំមុន, និងអតិផរណាបានជាសេចក្តីធ្វេសប្រហែសសម្រាប់ពេលប៉ុន្មានឆ្នាំកន្លងនេះ។ វិស័យថ្មី, ដូចជាដំណើរការ ថ្មមានតម្លៃ និងការធ្វើគ្រឿងអលង្ការ, ពត៌មាននិង បច្ចេកវិទ្យាទំនាក់ទំនងនិងសូម្បីតែវិស័យទេសចរណ៍កំពុងចាប់ផ្តើមបន្ថែមវិស័យជាប្រពៃណីជាច្រើនទៀតនៃសេដ្ឋកិច្ចដូចជាវិស័យកសិកម្ម។ ការរីកចំរើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចមានស្ថិរភាពនេះបានទទួលការគាំទ្រការបង្កើន អាមេនី មកពីស្ថាប័នអន្តរជាតិ។ មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ អាយអិម អេហ្វ(IMF), ធនាគារពិភពលោក, ធនាគារអឺរ៉ុបសម្រាប់ការកសាងឡើងវិញនិងអភិវឌ្ឍន៍ (EBRD) និងស្ថាប័នហិរញ្ញវត្ថុអន្តរជាតិ (អាយអេហ្វអាយ) និងបណ្តាប្រទេសបរទេសកំពុងពង្រីកជំនួយនិងប្រាក់កម្ចីសន្ធឹកសន្ធាប់។ ផ្តល់ឥណទានជូន អាមេនី ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩៣ លើសពី ១,១ពាន់លានដុល្លារ។ ការផ្តល់ប្រាក់កម្ចីទាំងនេះត្រូវបានកំណត់គោលដៅកាត់បន្ថយឱនភាពថវិកានិងការរក្សារូបិយប័ណ្ណ ការអភិវឌ្ឍអាជីវកម្មឯកជន ថាមពល កសិកម្ម ការកែច្នៃម្ហូបអាហារ ការដឹកជញ្ជូន វិស័យសុខាភិបាលនិងអប់រំ និងការស្តារនីតិសម្បទាដែលកំពុងបន្តនៅក្នុងតំបន់គ្រោះរញ្ជួយដីនេះ។ រដ្ឋាភិបាលបានចូលរួមក្នុងអង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោកនៅថ្ងៃទី៥ ខែកុម្ភៈឆ្នាំ២០០៣ ប៉ុន្ដែផ្នែកមួយនៃប្រភពដ៏សំខាន់នៃការវិនិយោគផ្ទាល់ពីបរទេសនៅតែជាមនុស្សនៅក្រៅប្រទេសអាមេនីដែលថវិកាផ្នែកដ៏សំខាន់មួយនៃការកសាងឡើងវិញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនិងគម្រោងសាធារណៈផ្សេងទៀត។ ក្នុងនាមជារដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យមួយដែលរីកលូតលាស់, អាមេនី ក៏សង្ឃឹមថានឹងទទួលបានជំនួយហិរញ្ញវត្ថុបន្ថែមទៀតពី ពិភពលោកខាងលិច។ ច្បាប់វិនិយោគបរទេសមួយសេរីត្រូវបានអនុម័តនៅខែមិថុនាឆ្នាំ ១៩៩៤ និងច្បាប់ស្តីពីឯកជនមួយត្រូវបានអនុម័តក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៧ ក៏ដូចជាកម្មវិធីនៃការឯកជនភាវូបនីយកម្មទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋ។ ការរីកចំរើនបន្តទៀតនឹងអាស្រ័យលើសមត្ថភាពរបស់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការពង្រឹងការគ្រប់គ្រងម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនរួមទាំងការបង្កើនការប្រមូលចំណូលការកែលម្អបរិយាកាសវិនិយោគនិងការធ្វើឱ្យបោះជំហានប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយ។ ទោះជាយ៉ាងណា, ភាពអត់ការងារធ្វើដែលបច្ចុប្បន្នឈរនៅជុំវិញ ១៥% នៅតែនៅតែជាបញ្ហាដ៏ធំមួយដោយសារការហូរចូលនៃជនភៀសខ្លួនរាប់ពាន់នាក់មកពីជម្លោះ ការ៉ាបាក់ ។ អាមេនី លំដាប់ទី 78 នៅលើសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្សឆ្នាំ ២០១០ របស់ UNDP ដែលជាកម្រិតទាបបំផុតក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋត្យានស្កូវកាស្យ៉ា (Transcaucasia) នេះ។ នៅឆ្នាំ ២០០៧ អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិចំណាត់ថ្នាក់សន្ទស្សន៍អំពើពុករលួយ (CPI) បាន, អាមេនី ចំណាត់ថ្នាក់ 99 នៃបណ្តាប្រទេស ១៧៩ ។ នៅឆ្នាំ ២០០៨ សន្ទស្សន៍សេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច , អាមេនី ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៨ដោយនាំមុខនៃបណ្តាប្រទេសដូចជាប្រទេសអូទ្រីស, ប្រទេសបារាំង, ព័រទុយហ្គាល់និងអ៊ីតាលី។ == ​ប្រជាសាស្រ្ត == អាមេនី មានប្រជាជន 3.238.000 មួយ (ឆ្នាំ 2008 ប៉ាន់ស្មាន។ ) និងជាប្រទេសទីពីរដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតនៃអតីតសាធារណរដ្ឋសូវៀត។ មានបញ្ហានៃប្រជាជនថយដល់កម្រិតខ្ពស់នៃការធេវីអន្ដោរបវេសន៍បន្ទាប់ពីការបំបែកឡើងនៃសហភាពសូវៀត។ ​ទោះយ៉ាងណានៅក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំកន្លងមកនេះកម្រិតការធេវីអន្ដោរបវេសន៍បានតាមស្មើនិងមានកំណើនប្រជាជនមានស្ថិរភាព។ ===ទីក្រុង === ទីក្រុងធំជាងគេនៅអាមេនី {| class="wikitable" |- |- | || និទ្ទេស || ឈ្មោះ || ខេត្ត ||ចំនួនប្រជាជន ||និទ្ទេស||ឈ្មោះ ||ខេត្ត ||ចំនួនប្រជាជន |- |​ || ១ || Yerevan || Yerevan ​​ || 1,060,138 || ១១ || Charentsavan ||Kotayk ||25,100 នាក់ |- |​ || ២ || Gyumri ​​ || Shirak || 146,100 ​ || ១២ ||Goris|| Gegharkunik ||21,900 នាក់ |- |​ || ៣ || Vanadzor​​ || Lori || 105,000 ​ || ១៣ ||Masis|| Syunik ||23,100​ នាក់ |- |​ || ៤ || Vagharshapat || Armavir || 57,600 ​||១៤ ||Sevan|| Ararat ||22,500នាក់ |- |​ || ៥ || Hrazdan || Kotayk || 53,400 ​ || ១៥ ||Ararat || Aragatsotn ||20,800នាក់ |- |​ || ៦ || Abovyan ​​ || Kotayk|| 46,800 ​​ || ១៦ ||Ashtarak|| Ararat ||20,900នាក់ |- |​ || ៧ || Kapan || Syunik || 45,500 || ១៧ ||Ijevan|| Tavush ||20,700 នាក់ |- |​ || ៨ || Armavir || Armavir|| 33,900 ||១៨ ||Artik|| Shirak||17,400 នាក់ |- |​ || ៩ || Gavar || Gegharkunik|| 25,800 ||១៩ ||Sisian|| Syunik ||16,800 នាក់ |- |​ || ១០ || Artashat || Ararat || 25,600 || ២០ ||Alaverdi || Lori ||15,800 នាក់ |- |} ===ក្រុមឌាស្ពូរា(Diaspora) === ទំនាក់ទំនងអាមេនីមានសហគមន៍ជនភៀសខ្លួនដ៍ធំមួយ(ប្រាំបីលាននាក់)ដោយរួមមានទាំងមិត្តឆ្ងាយច្រើនជាង(បីលាននាក់)របស់ខ្លួនពួកគេផ្ទាល់។ពួកគេមានទំនាក់ទំនងជាមួយនិងសហគមន៍ដែលមានស្រាប់នៅលើពិភពលោក។សហគមន៍អាមេនីដ៍ធំបំផុតនៅក្រៅអាមេនីត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងប្រទេស រុស្សុី បារាំង អុីរ៉ង សហរដ្ធអាមេរិក រដ្ធហ្សកហ្ស៊ី សុីរី លីបង់ អាហ្សង់ទីន អូស្រ្តាលី កាណាដា ប្រទេសក្រិចស៊ី អ៊ីស្រាអែល ប៉ូឡូញនិងអ៊ុយក្រែន។៤០០០០ ទៅ​ ៧០០០០ អាមេនីនៅតែរស់នៅក្នុងប្រទេសតួកគី (ភាគច្រើននៅក្នុង និង ជុំវិញទីក្រុងអ៊ីស្តង់ប៊ុល)។ដូចគ្នានេះផងដែរប្រជាជនអាមេនី ១០០០​ នាក់នៅតែរស់នៅក្នុងត្រីមាសក្នុងទីក្រុងចាស់របស់ក្រុងយេរូសាឡឹមសំណល់នៃសហគមន៍ដ៍ធំមួយ។ប្រទេសអុីតាលីគឺជាផ្ទះ San Lazzaro degli Armeni របសើកោះ Venetian ដែលស្តិតនៅក្នុងទឹកស្អុយមួយទាំងស្រុងដែលត្រូវបានកាន់កាប់ដោយវត្តមួយដែលដំណើរការដោយ Mechitarists ដែលជាក្រុមជំនុំកាតូលិកអាមេនី។លើសពីនេះជនជាតិអាមេនីប្រមាណ ១៣៩០០០ រស់នៅជាក់ស្ដែងនៅក្នុងប្រទេស​ Nagorno-Karabakh ដែលជាកន្លែងដែលពួកគេភាគច្រើនបានបង្កើត។ ===កាអប់រំ === {{Main|វិស័យអប់រំនៅអាមេនី}} នៅក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃឯករាជ្យភាពរបស់ខ្លួនអាមេនី បានធ្វើឱ្យមានការរីកចំរើនមិនស្មើគ្នាក្នុងការបង្កើតប្រព័ន្ធមួយដើម្បីបំពេញតាមតម្រូវការថ្នាក់ជាតិរបស់ខ្លួននៅក្នុងការផ្តល់សេវាសង្គម។ អប់រំប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងការជឿជាក់លើពិសេសក្នុងវប្បធម៌អាមេនី, ផ្លាស់ប្តូរលឿនបំផុតនៃការផ្តល់សេវាសង្គមក្នុងខណៈពេលដែលសេវាសុខភាពនិងសុខុមាលភាពព្យាយាមដើម្បីរក្សារចនាសម្ព័ន្ធដែលបានគ្រោងទុករបស់រដ្ឋជាមូលដ្ឋាននៃសម័យសូវៀត។ អត្រាអក្ខរកម្ម100% ត្រូវបានគេរាយការណ៍នៅដើមឆ្នាំ 1960 ។ នៅក្នុងយុគសម័យកុម្មុយនិស្តអប់រំអាមេនីតាមបែបសូវៀតស្តង់ដានៃការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋពេញលេញ (ពីទីក្រុងម៉ូស្គូ) នៃវិធីសាស្រ្តកម្មវិធីសិក្សានិងការបង្រៀននិងការធ្វើសមាហរណកម្មយ៉ាងជិតស្និទ្ធនៃសកម្មភាពអប់រំដោយមានទិដ្ឋភាពផ្សេងទៀតនៃសង្គមដូចជាវិស័យនយោបាយវប្បធម៌និងសេដ្ឋកិច្ច។ ដូចជានៅក្នុងរយៈពេលសូវៀតការអប់រំបឋមសិក្សានិងមធ្យមសិក្សានៅប្រទេស អាមេនី ដោយឥតគិតថ្លៃនិងការបញ្ចប់នៃសាលាអនុវិទ្យាល័យគឺកំហិត។ [126]នៅក្នុងឆ្នាំសិក្សា 1988-89, និស្សិត ចំនួន301និង ប្រជាជន 10,000 នាក់នៅក្នុងវិស័យអប់រំមធ្យមសិក្សាឬខ្ពស់ជាងឯកទេសតួលេខទាបជាងមធ្យមសូវៀតបន្តិច។ [126] នៅឆ្នាំ 1989 មានចំនួន 58% នៃប្រទេសអាមេនីមានអាយុដប់ប្រាំជាងបានបញ្ចប់មធ្យមសិក្សារបស់ខ្លួននិង 14% មានការអប់រំខ្ពស់។ [126]នៅក្នុងឆ្នាំសិក្សា 1990-បានប៉ាន់ប្រមាណថាសាលាបឋមសិក្សានិងអនុវិទ្យាល័យ 1307 ត្រូវបានចូលរួមដោយនិស្សិត 608.800 នាក់។ [126]ស្ថាប័នមធ្យមសិក្សាឯកទេសចំនួន70មានសិស្សនិស្សិត 45.900នាក់ និង 68.400 នាក់ត្រូវបានចុះឈ្មោះចូលរៀនសិស្សនិស្សិតសរុបនៃស្ថាប័នក្រោយមធ្យមសិក្សាចំនួន10ដែលរួមមាននៅសាកលវិទ្យាល័យមួយ។ [126] លើសពីនេះទៅទៀតដល់ 35% នៃកុមារមានសិទ្ធិចូលរៀននៅ ក្នុងសាលាមត្តេយ្យ។ ក្នុងឆ្នាំ 1992 ស្ថាប័នដ៏ធំបំផុត លោកអាមេនីបានរៀនខ្ពស់ជាងគេនៅសាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋទីក្រុង YEREVAN មាននាយកដ្ឋានដប់ប្រាំបីដែលរួមទាំងពួកអ្នកដែលសម្រាប់សង្គមវិទ្យាសាស្រ្ត, វិទ្យាសាស្រ្ត, ច្បាប់និង។ [126]មហាវិទ្យាល័យរបស់ខ្លួនដែលមានចំនួនប្រមាណជា 1.300 នាក់គ្រូនិងសិស្សរបស់ខ្លួនដែលមានប្រជាជនប្រហែល 10,000 នាក់។ [126] នេះទីក្រុង YEREVAN ស្ថាបត្យកម្មនិងវិទ្យាស្ថានវិស្វកម្មសំណង់ស៊ីវិលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 1989 [126]នៅក្នុងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 បានធ្វើការផ្លាស់ប្តូរច្រើន របស់អាមេនីទៅប្រព័ន្ធសូវៀតកណ្តាលនិងកងវរសេនាធំ។ [126] ដោយសារតែមាន សិស្សនិស្សិតនៅឧត្តមសិក្សា98% ត្រូវបានអារមេនី, បានចាប់ផ្តើមដើម្បីបញ្ជាក់ពីប្រវត្តិសាស្រ្តនិងវប្បធម៌របស់អាមេនី។ [126]អារមេនីបានក្លាយជាភាសាដែលលេចធ្លោនៃការបង្រៀននិងសាលារៀនជាច្រើនដែលបានបង្រៀននៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីបានបិទទ្វារនៅចុងឆ្នាំ 1991 [126]ប្រទេសរុស្ស៊ីនៅតែត្រូវបានបង្រៀនយ៉ាងទូលំទូលាយទោះជាយ៉ាងណាជាភាសាទីពីរ។ នៅលើមូលដ្ឋាននៃការពង្រីកនិងការអភិវឌ្ឍនៃសាកលវិទ្យាល័យទីក្រុង YEREVAN រដ្ឋមួយចំនួននៃស្ថាប័នឯករាជ្យមានការអប់រំខ្ពស់ជាងមុនត្រូវបានបង្កើតឡើងរួមទាំងវិទ្យាស្ថានវេជ្ជសាស្ត្របានបំបែកនៅឆ្នាំ 1930 ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើមូលដ្ឋាននៃមហាវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្រ្ត។ក្នុងឆ្នាំ 1980 សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្រ្តទីក្រុង YEREVAN រដ្ឋបានទទួលរង្វាន់មួយក្នុងចំណោមរង្វាន់សំខាន់នៃអតីតសហភាពសូវៀត - លំដាប់នៃការការងារសម្រាប់បដាពណ៌ក្រហមបណ្តុះបណ្តាអ្នកជំនាញដែលមានសមត្ថភាពក្នុងការថែទាំសុខភាពនិងសេវាដ៏មានតម្លៃក្នុងការអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្រ្តវេជ្ជសាស្រ្តនេះ។នៅក្នុងឆ្នាំ 1995 YSMI ត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះទៅជា YSMU ហើយចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1989 វាត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះតាម Mkhitar Heratsi ដែលជាគ្រូពេទ្យដ៏ល្បីល្បាញមជ្ឈិមសម័យ។Mkhitar Heratsi ជាស្ថាបនិកនៃសាលាវេជ្ជសាស្រ្តអាមេនីក្នុង Cilician អាមីនី។ [[ឯកសារ:Student of armenia.jpg|thumb|សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្រ្តទីក្រុង YEREVAN រដ្ឋដែលមានឈ្មោះថា afteGraduates នៃកម្មវិធីម៉ាប់របស់វិស័យកសិអាជីវកម្មបង្រៀន Centerr Mkhitar Heratsi។]] វេជ្ជបណ្ឌិតដ៏អស្ចារ្យបានដើរតួនាទីដូចគ្នានៅក្នុងវិទ្យាសាស្រ្តវេជ្ជសាស្រ្តអាមេនីដែលជា Hippocrates បានក្នុងលោកខាងលិច, Galen នៅរ៉ូម៉ាំង Ibn ស៊ីណាក្នុងការថាំពទ្យភាសាអារ៉ាប់។ នាយកដ្ឋាននិស្សិតបរទេសសម្រាប់ក្រុម diaspora អាមេនីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ 1957 ក្រោយមកត្រូវបានពង្រីកនិងការចុះឈ្មោះចូលរៀនរបស់សិស្សបរទេសបានចាប់ផ្តើម។ សព្វថ្ងៃ YSMU គឺជាស្ថាប័នវេជ្ជសាស្ត្រដែលត្រូវគ្នានឹងតម្រូវការអន្ដរជាតិបណ្តុះបណ្តាលបុគ្គលិកពេទ្យមិនមែនសម្រាប់តែ Armenia និងបណ្តាប្រទេសជិតខាងពោលគឺប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ស៊ីរី, លីបង់, រដ្ឋ Georgia, ប៉ុន្តែក៏មានបណ្តាប្រទេសនាំមុខគេជាច្រើនផ្សេងទៀតនៅទូទាំងពិភពលោក។ចំនួនដ៏ធំនៃនិស្សិតបរទេសមកពីប្រទេសឥណ្ឌានេប៉ាល់ស្រីលង្កាសហរដ្ឋអាមេរិកនិងសហព័ន្ធរុស្ស៊ីការសិក្សារួមគ្នាជាមួយសិស្សអាមេនី។សព្វថ្ងៃនេះសាកលវិទ្យាល័យនេះត្រូវបានចំណាត់ថ្នាក់ក្នុងចំណោមស្ថាប័នវេជ្ជសាស្ត្រដ៏ល្បីល្បាញខ្ពស់និងកើតឡើងកិត្តិយសរបស់ខ្លួននៅក្នុងការថតពិភពលោកនៃសាលាវេជ្ជសាស្ត្រដែលចេញផ្សាយដោយអង្គការសុខភាពពិភពលោកបាន។ ស្ថាប័នអប់រំផ្សេងទៀតនៅក្នុង Armenia រួមមានសាកលវិទ្យាល័យអាមេរិក Armenia និងសាលា QSI អន្តរជាតិទីក្រុង YEREVAN ។ សាកលវិទ្យាល័យអាមេរិក Armenia មានកម្មវិធីបញ្ចប់ការសិក្សាក្នុងមុខជំនួញនិងច្បាប់, ក្នុងចំណោមអ្នកដទៃទៀត។ស្ថាប័ននេះបានជំពាក់អត្ថិភាពរបស់ខ្លួនទៅនឹងការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់រដ្ឋាភិបាលរួមបញ្ចូលគ្នានៃការ Armenia នេះអាមេនីទូទៅសហភាពសប្បុរសធម៌ទីភ្នាក់ងារសហរដ្ឋអាមេរិកសំរាប់ការអភិវឌ្ឍន៍អន្តរជាតិនិងសាកលវិទ្យាល័យកាលីហ្វញ៉ា។ កម្មវិធីផ្នែកបន្ថែមនិងបណ្ណាល័យនៅអេយូអេបង្កើតបានជាចំណុចប្រសព្វថ្មីសម្រាប់ភាសាអង់គ្លេសជីវិតរបស់បញ្ញានៅក្នុងទីក្រុង។ អាមេនី រៀបចំការដាក់ពង្រាយរបស់ OLPC - Laptopschool មួយក្នុងមួយកុមារអ៊ិចអូសាលារៀនកុំព្យូទ័រយួរដៃ-កុំព្យូទ័របន្ទះ [127] បន្ថែមទៀត។ OLPC នៅសាធារណរដ្ឋ Nagorno ===ក្រុមជនជាតិ=== https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Armenian_childrens.jpg ក្រុមកុមារអាមេនីនៅឯអង្គការសហប្រជាជាតិអុកការនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ជនជាតិភាគតិចអាមេនីកើនឡើងរហូតដល់ ៩៧,៩% នៃចំនួនប្រជាជន។Yazidis​​ កើនឡើនរហូតដល់ ១.៣% និង រូស្សុី ០.៥% ជនជាតិផ្សេងទៀតរួមមានស្រុកអាស្ស៊ីរី អ៊ុយក្រែន​ ផុនតិច ក្រិក(នៅទីនេះជាធម្មតាយើងហៅ Caucasus ក្រិក), ជនជាតិឃឺដ, ហ្សកហ្ស៊ី, និងបេឡារុស។ដូចគ្នានេះផងដែរក៏មានសហគមន៍តូច Vlachs, Mordvins, Ossetians, Udis និង Tats ។ជនជាតិភាគតិចនៃបង្គោលភ្លើងនិង Caucasus អាល្លឺម៉ង់មានផងដែរបើទោះបីជាពួកគេមាន Russified យ៉ាងខ្លាំង ក្នុងអំឡុងពេលសម័យសូវៀតដែលជាជនជាតិអ្នកវិទ្យាសាស្រ្តបាននិយាយថានេះជាលើកទីពីរហើយដែលមានប្រជាជនច្រើននៅក្នុងប្រទេស(អំពីការកើនឡើង ២.៥% ក្នុងឆ្នាំ​ ១៩៨៩)។ទោះជាយ៉ាងណាដោយសារតែមានជម្លោះនៅលើ Nagorno-Karabakh នោះស្ទើរតែទាំងអស់នៃពួកគេបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍មកពី អាមេនី ទៅឱ្យអាហ្សែបែហ្ស។ផ្ទុយទៅវិញអាមេនី ទទួលការហូរចូលដ៏ធំនៃជនភៀសខ្លួនអាមេនីពីអាហ្សែបែហ្សគ្រាន់តែដូច្នេះការផ្តល់ អាមេនី តួអក្សរដូចគ្នាច្រើន។ === ភាសា === ប្រទេសអាមេនី មានភាសាជាផ្លូវការមួយ។ តែដោយកន្លងមកនេះ ភាសសារបស់សូវៀត និង រុស្ស៊ីនៅតែប្រើយ៉ាងទូលំទូលាយនៅ ប្រទេសអាមេនី ដូច្នេះអាចចាត់ទុកជាភាសាទីពីរបាន។ បើយោងតាមការស្ទង់មតិឆ្នាំ 2013, 95% នៃប្រជាជនអាមេនីបាននិយាយថា ពួកគេបានស្គាល់ពីចំណេះដឹងមួយចំនួនរបស់ប្រទេសរុស្ស៊ី (24% កំរិតខ្ពស់, 59% កំរិតមធ្យម) ធៀបទៅនឹង40% ទៀតដែលនិយាយថាពួកគេបានស្គាល់ពីប្រទេសអង់គ្លេស (4% កំរិតខ្ពស់, 16% កំរិតមធ្យម, 20% កំរិតទាប)។ ទោះជាយ៉ាងណា មនុស្សពេញវ័យជាច្រើន(50%) គិតថាភាសាអង់គ្លេសគួរតែត្រូវបានបង្រៀនជាសាធារណះនៅតាមសាលាមធ្យមសិក្សា ជាងភាសារុស្ស៊ី (44%)។ === សុខភាព === នៅក្នុងឆ្នាំ 2006 អាយុកាលជាមធ្យមសម្រាប់បុរស 70 ឆ្នាំ និង សម្រាប់ស្រ្តី 76 ឆ្នាំ។ ការចំណាយទៅលើសុខភាពប្រហែល 5.6% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបនៅឆ្នាំ 2004។ ភាគច្រើននៃរឿងនេះគឺនៅក្រៅវិស័យឯកជន។ ការចំណាយរបស់រដ្ឋាភិបាលទៅលើសុខភាព គឺ 112$ ក្នុងមនុស្សម្នាក់ក្នុងឆ្នាំ 2006។ ===​​ តន្ត្រីនិងរបាំ === តន្ត្រីអាមេនីជាល្បាយនៃតន្ត្រីប្រជាប្រិយជនជាតិដើមភាគតិចមួយប្រហែលជាល្អបំផុតដែលបានតំណាងដោយតន្ត្រី Djivan Gasparyan របស់ល្បី duduk ក៏ដូចជាពន្លឺប៉ុប, និងទូលំទូលាយ តន្ត្រីគ្រីស្ទាន។ឧបករណ៍ដូច dudukdholនេះzurna,និងkanunត្រូវបានរកឃើញជាទូទៅនៅក្នុងតន្ត្រីស្រុកស្រែអាមេនីសិល្បះករសិល្បះការិនីដូចជា Sayat Nova មានដ៏ល្បីល្បាញដោយសារតែឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅក្នុងការអភិវឌ្ឍនៃតន្ត្រីប្រជាប្រិយអាមេនីនេះ។មួយនៃប្រភេទចាស់បំផុតនៃតន្រ្តីអាមេនីគឺសូត្រធម៌អារមេនីដែលជាប្រភេទទូទៅបំផុតនៃតន្រ្តីសាសនានៅក្នុង Armenia។ មនុស្សជាច្រើននៃដទៃទៀតទាំងនេះគឺជាបុរាណនៅក្នុងប្រភពដើមលាតសន្ធឹងដងមុនគ្រីស្ទានខណៈពេលដែលអ្នកផ្សេងទៀតគឺទំនាក់ទំនងសម័យទំនើបរួមទាំងការជាច្រើនតែងដោយលោក Saint Mesrop Mashtots, បង្កើតអក្ខរក្រមអាមេនីនេះ។ ខណៈដែលនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សូវៀតតែងតន្ត្រីអាមេនីបុរាណស្រុកស៊ីរី Khatchaturian បានក្លាយជាអន្តរជាតិដែលគេស្គាល់យ៉ាងល្អសម្រាប់តន្ត្រីរបស់លោកសម្រាប់ការរាំរបាំបាឡេនានានិង Sabre របាំពីការតែងនិពន្ធរបស់លោកសម្រាប់ការរាំរបាំបាឡេ Gayane នេះ។នេះជាអំពើប្រល័យពូជសាសន៍អាមេនីបណ្តាលមកពីការធេវីអន្ដោរបវេសន៍រីករាលដាលដែលនាំឱ្យមានការទូទាត់នៃការអាមេនីនៅក្នុងប្រទេសនានានៅលើពិភពលោក។ អារមេនីបានរក្សាប្រពៃណីរបស់ខ្លួននិង diasporans មួយចំនួនបានកើនឡើងដល់កិត្តិនាមជាមួយតន្ត្រីរបស់ពួកគេ។នៅក្នុងសហគមន៍អាមេនីក្រោយអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិច, "Kef" រចនាប័ទ្មតន្រ្តីអាមេនីរាំដែលគេហៅថាការប្រើអាមេនីនិងមជ្ឈឹមបូព៌ាឧបករណ៍ប្រជាប្រិយ(electrified ជាញឹកញាប់ / ពង្រីកឱ្យធំ) និងឧបករណ៍មួយចំនួនភាគខាងលិចជាការពេញនិយម។ រចនាប័ទ្មនេះបានបម្រុងទុកដែលបទចម្រៀងស្រុកស្រែនិងការរាំរបស់លោក [[ឯកសារ:Armeniapedia dance2.jpg|រូបភាពតូច|ធ្វេង|Armeniapedia_dance]] ខាងលិច Armenia,និងសិល្បករជាច្រើនក៏លេងបទចម្រៀងពេញនិយមបច្ចុប្បន្ននៃប្រទេសតួកគីនិងប្រទេសផ្សេងទៀតមកពីមជ្ឈិមបូព៌ាដែលបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ដែលអាមេនី។លោក Richard Hagopian គឺប្រហែលជាសិល្បករដ៏ល្បីល្បាញបំផុតនៃ "Kef" រចនាប័ទ្មបែបបុរាណនិង Vosbikian ក្រុមតន្រ្តីត្រូវបានគេគួរឱ្យកត់សម្គាល់ក្នុងឆ្នាំ 1940 និង 1950 សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍរបស់ពួកគេផ្ទាល់ [[ឯកសារ:Rock en Seine soad 4.JPG|រូបភាពតូច|Rock_en_Seine_soad]] [[ឯកសារ:Cher February 2009 Crop.jpg|រូបភាពតូច|Cher_February_2009]] [[ឯកសារ:Charles Aznavour Cannes.jpg|រូបភាពតូច|Charles_Aznavour_Cannes]] [[ឯកសារ:Rock en Seine soad 4.JPG Cher February 2009 Crop.jpg Charles Aznavour Cannes.jpg|រូបភាពតូច|ស្តាំ|System of a Down (left), Cher (middle) and Charles Aznavour (right) are among most popular musicians of Armenian ancestry.]] tyle នៃ "តន្ត្រី Kef" ឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយក្រុមតន្រ្តីហ្សាសពេញនិយមធំរបស់អាមេរិកនៃពេលវេលា។ ក្រោយមកទៀត, ផ្តើមពីក្រុម diaspora អាមេនីមជ្ឈិមបូព៌ានិងទ្វីបអឺរ៉ុបបានជះឥទ្ធិពលដោយតន្ត្រីប៉ុប (ជាពិសេសភាសាបារាំង), ប្រភេនិង Harout Pamboukjian សម្តែងទៅកាន់ក្រុម diaspora អាមេនីនិង Armenia; ជាមួយសិល្បករសិល្បការិនីដូចជា Sirusho, ការសម្តែងតន្ត្រីចម្រៀងរួមបញ្ចូលគ្នាជាមួយតន្ត្រីប្រជាប្រិយអាមេនីក្នុងវិស័យសិល្បៈនាពេលបច្ចុប្បន្ន។ diasporans អាមេនីដទៃទៀតដែលបានកើនឡើងដល់កិត្តិនាមនៅក្នុងរង្វង់បុរាណឬអន្ដរជាតិតន្ត្រីគឺជាតារាចម្រៀងល្បីល្បាញក្នុងពិភពលោកបារាំងអាមេនីនិងកម្មវិធីតែងឆា Aznavour, លេងព្យ៉ាណូ Sahan Arzruni, soprano ល្ខោនអូប៉េរ៉ាដ៏លេចធ្លោដូចជា Hasmik Papian និងច្រើនបច្ចុប្បន្ននេះ Isabel Bayrakdarian និងទតន្ត្រីប៉ុបដែលបានកើនឡើងដល់កិត្តិនាមអាមេនីក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 និងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 ជាមួយអ្នកសិល្បៈដូចជា Adiss Harmandianអាណា Kasyan ។ អារមេនីមួយចំនួនបានដោះស្រាយច្រៀងបទដែលមិនមែនជាអាមេនីដូចជាប្រព័ន្ធក្រុមភ្លេងលោហៈធ្ងន់នៃចុះក្រោមមួយ (ដែលផ្ទុយជាញឹកញាប់រួមបញ្ចូលភ្លេងអាមេនីប្រពៃណីនិងរចនាប័ទ្មចូលទៅក្នុងបទចម្រៀងរបស់ពួកគេ) ឬតារាចម្រៀងចោល។ ក្នុងក្រុម diaspora អារមេនីដែលជាបទចម្រៀងបដិវត្តន៍អាមេនីគឺមានការពេញនិយមជាមួយយុវជន។ បទចម្រៀងទាំងនេះលើកទឹកចិត្តស្នេហាជាតិអាមេនីនិងជាទូទៅអំពីប្រវត្តិសាស្រ្តអាមេនីនិងវីរបុរសជាតិ។ === សិល្បៈ === ទីក្រុង [https://en.wikipedia.org/wiki/Yerevan_Vernissage YEREVAN Vernissage] គឺជាកន្លែងប្រមូលផ្តុំនៃទីផ្សារ ស្ថិតនៅក្បែរសាធារណរដ្ឋ​ Square ដែលមានមនុស្សរាប់រយនាក់បានលក់ និង ផលិតប្រភេទនៃគ្រឿងសង្ហារិមដែលជាសិប្បកម្មមួយ។ ទីផ្សារនេះផលិតនូវវត្ថុបុរាណ និង ចរាចរណ៍ព្រំរោមចៀម ដែលអ្នកជំនាញបានផលិតឡើងសម្រាប់លក់។ === កីឡា === ការរៀបចំកីឡាដ៏ធំទូលាយមួយនៃកីឡានៅក្នុងប្រទេសអាមេនី(Armenia) ដោយមានការពេញនិយមបំផុតរបស់កីឡាដែលមានដូចជា៖ កីឡាចំបាប់ ទម្ងន់ យូដូ បាល់ទាត់ អុកនិងការប្រដាល់ ហើយចំពោះដីភ្នំនៅអាមេនី (Armenia)បានផ្ដល់ឱកាសដ៏អស្ចារ្យមួយសម្រាប់ការអនុវត្តន៍នៃកីឡាដូចជាការជិះស្គីនិងការឡើងកន្លែងនោះ។ក្នុងនាមជាប្រទេសមួយដែលមិនជាប់សមុទ្រ​ កីឡាក្នុងទឹកអាចត្រូវបានអនុវត្ដន៍តែនៅលើបឹងតែប៉ណ្ណោះជាពិសេសបឹងសិវាន (Sevan) ។ ចំពោះការប្រកួតប្រជែងអាមេនី(Armenia)បានទទួលជោគជ័យក្នុងការអុកទម្ងន់និងកីឡាចំបាប់នៅថ្នាក់អន្តរជាតិទៀតផង។អាមេនី(Armenia)ក៏ជាសមាជិកសកម្មនៃសហគមន៍កីឡាអន្ដរជាតិដោយមានភាពជាសមាជិកពេញលេញនៅក្នុងសហភាពសមាគមន៍កីឡាបាល់ទាត់អឺរ៉ុប (UEFA) និងសហព័ន្ធកីឡាហុកឃីទឹកកក(Ice Hockey)អន្តរជាតិ (IIHF) ។ វាក៏ម្ចាស់ផ្ទះនៃហ្គេម(Pan-Armenia)។មុនពេលឆ្នាំ ១៩៩២​ អាមេនី(Armenia)នឹងចូលរួមនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិកតំណាងឱ្យសហភាពសូវៀតនេះ។ ជាផ្នែកមួយនៃសហភាពសូវៀតអាមេនី(Armenia) ទទួឡបានជោគជ័យយ៉ាងខ្លាំងដោយឈ្នះមេដាយឱ្យបានច្រើននិងជួយសហភាពសូវៀតឈ្នះលើតារាងមេដាយនៅអូឡាំពិកជាច្រើនដង។នេះជាមេដាយដំបូងដែលបានឈ្នះដោយអាមេនីមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តកីឡាអូឡាំពិកទំនើបគឺដោយ Hrant Shahinyan (ជួនកាលសរសេរថាជាជំនួយ Shaginyan) ដែលបានឈ្នះមេដាយមាសចំនួនពីរដងនិងប្រាក់ចំនួនពីរដែលធ្វើអំពីប្រាក់នៅកាយសម្ព័ន្ធនៅក្នុងការប្រកួតកីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅឆ្នាំ ១៩៥២ នៅទីក្រុងហីលស៊ីនគី (Helsinki)។ដើម្បីបញ្ជាក់ពីកម្រិតនៃភាពជោគជ័យរបស់ប្រជាជនអាមេនីក្នុងព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិកនេះបាន Shahinyan ត្រូវបានគេដកស្រង់សម្តីដែលនិយាយថា: "កីឡាករអាមេនីធ្វើបានល្អជាងគូប្រកួតរបស់ពួកគេដោយស្នាមរន្ធច្រើនសម្រាប់បាញ់នៅកំពុងត្រូវបានទទួលយកចូលទៅក្នុងក្រុមរបស់សូវៀតណាមួយ។ ប៉ុន្តែការលំបាកទាំងនោះទោះជា៩០ភាគរយនៃក្រុមអត្តពលិកអូឡាំពិកនៅលើអាមេនី(Armenia)សូវៀតបានត្រឡប់មកវិញជាមួយនឹងមេដាយ។អាមេនី(Armenia) បានចូលរួមជាលើកដំបូងនៅកីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅនៅឆ្នាំ ១៩៩២ នៅទីក្រុង Barcelona នៅក្រោមក្រុមឯករាជ្យភាពដែលជាកន្លែងដែលវាជាការទទួលបានជោគជ័យយ៉ាងខ្លាំងដោយឈ្នះមេដាយទាំងបីនិងប្រាក់មួយនៅក្នុងកីឡាអុកទម្ងន់និងចំបាប់និងការបាញ់ប្រហារយ៉ាងខ្លាំងបើទោះបីជាមានតែមានអត្តពលិក 5 ។ ចាប់តាំងពីការប្រកួតកីឡាអូឡាំពិករដូវរងានៅឆ្នាំ ១៩៩៤ នៅ Lillehammerនៃប្រទេសអាមេនី (Armenia) បានចូលរួមជាប្រទេសឯករាជ្យមួយ។អាមេនី(Armenia)បានចូលរួមក្នុងព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិករដូវក្តៅនៅក្នុងការប្រដាល់, ចំបាប់, ទម្ងន់, យូដូ, កាយសម្ព័ន្ធបទនិងវាលមុជទឹក ហែលទឹកនិងការបាញ់ប្រហារយ៉ាងខ្លាំង។ វាក៏បានចូលរួមនៅក្នុងការប្រកួតកីឡាអូឡាំពិករដូវរងាក្នុងដើមឈើជិះស្គី ជិះស្គីឆ្លងប្រទេសនិងកីឡាករប៉ាតំាតួលេខ។ === ម្ហូបអាហារ === [[ឯកសារ:Armenian cuisine.jpg|thumb|right|Armenian cuisine]] {{ផ្នែកទទេ}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist|30em}} {{ទំព័រគំរូ:ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាមេនី| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាស៊ីខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសគ្មានព្រំដែនជាប់សមុទ្រ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអាស៊ី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] 9ljm4dr4dn7frk6dlyozarb8y98q0q2 0 23158 336761 285213 2026-06-18T10:43:41Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336761 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Crab-eating macaque<ref name=msw3>{{MSW3 Groves|pages=161–162|id=12100534}}</ref> | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{IUCN2008|assessors=Ong, P. & Richardson, M.|year=2008|id=12551|title=Macaca fuscicularis|downloaded=4 January 2009}}</ref> | trend = unknown | image = Crab-eating Macaque tree.jpg | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | ordo = [[Primate]]s | familia = [[Cercopithecidae]] | genus = ''[[Macaque|Macaca]]'' | species = '''''M. fascicularis''''' | binomial = ''Macaca fascicularis'' | binomial_authority = [[Thomas Stamford Raffles|Raffles]], 1821 | synonyms = ''Macaca irus'' F. <small>Cuvier, 1818</small> ''Simia aygula'' <small>[[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758</small><ref>{{cite journal|coauthors=P H Napier, C P Groves|title=Simia fascicularis Raffles, 1821 (Mammalia, Primates): request for the suppression under the plenary powers of Simia aygula Linnaeus, 1758, a senior synonym. Z.N.(S.) 2399|journal=Bulletin of Zoological Nomenclature|date=July 1983|volume=40|issue=2|pages=117–118|url=http://biostor.org/reference/76280|accessdate=19 November 2012|issn=0007-5167|quote=''Simia aygula'' is quite clearly the Crab-eating or Long-tailed Macaque, as Buffon opined as early as 1766.}}</ref><ref>{{cite web|title=Supplement 1986-2000|url=http://iczn.org/sites/iczn.org/files/names_works_supplement.pdf|work=Official List and Indexes of Names and Works in Zoology|publisher=International Trust for Zoological Nomenclature|accessdate=19 November 2012|author=J. D. D. Smith|page=8|year=2001|quote=Suppressed under the plenary power for the purposes of the Principle of Priority, but not for those of the Principle of Homonymy}}</ref><ref>{{MSW3|id=12100535|heading= Macaca fascicularis fascicularis}}</ref><ref>{{cite book|last=Linnaeus|first=Carl|title=Systema naturæ. Regnum animale.|year=1758|page=27|url=http://www.biodiversitylibrary.org/item/80764#page/37/mode/1up|edition=10|accessdate=19 November 2012}}</ref> | range_map = Crab-eating Macaque area.png | range_map_caption = Crab-eating macaque range }} The '''crab-eating macaque''' (''Macaca fascicularis'') is a cercopithecine primate native to [[Southeast Asia]]. It is also called the long-tailed macaque, and is referred to as the '''cynomolgus monkey''' in laboratories.<ref name=iucn/> ==See also== *[[Prostitution among animals]] *[[Nafovanny]] *[[Maggie the Macaque]] *[[Kiki the Hyperactive Monkey of Sentosa]] ==References== {{reflist}} ==External links== {{Wikispecies|Macaca fascicularis|Crab-eating Macaque}} {{Commons category|Macaca fascicularis}} * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Macaca_fascicularis.html Bonadio, C. 2000. "Macaca fascicularis" (On-line), Animal Diversity Web. Accessed March 10, 2006.] * [http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/long-tailed_macaque Primate Info Net ''Macaca fascicularis'' Factsheet] * [http://www.invasivespecies.net/database/species/ecology.asp?si=139&fr=1&sts=sss ISSG Database: Ecology of ''Macaca fascicularis''] * [http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/long-tailed_macaque/cons Primate Info Net: ''Macaca fascicularis''] * [https://web.archive.org/web/20121107022427/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/210.shtml BBC Factfile on M. fascicularis] * [http://www.buav.org/campaigns/primates/monkeybusiness/conditions.htm "Conditions at Nafovanny"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070218140812/http://www.buav.org/campaigns/primates/monkeybusiness/conditions.htm |date=2007-02-18 }}, video produced by the [[British Union for the Abolition of Vivisection]] following an undercover investigation at a captive-breeding facility for long-tailed macaques in [[Vietnam]]. {{C.Cercopithecinae nav}} lnb753i2vkn7p1jiefy04c7q7lhk7z6 0 23868 336729 336421 2026-06-17T23:31:45Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336729 wikitext text/x-wiki [[File:World Population.svg|thumb|right|300px|ផែនទីប្រជាជនពិភពលោក។ សញ្ញាសំគាល់ទំហំពណ៌ប្រផេះ: ០ទៅ៥០&nbsp;ល. ទៅដល់ 400&nbsp;លទៅ១'៣៣៦&nbsp;ល (លាន)]] នេះគឺជាបញ្ជី[[បញ្ជីរដ្ឋអធិបតេយ្យ|ប្រទេសឯករាជ្យ]] និង បណ្ដា[[ទឹកដីអនិស្សរភាព]]ដែលមានរស់នៅ—ផ្អែកលើ[[អ.ម.អ.៣១៦៦-១]]មាត្រដ្ឋានអ.ម.អ. (ISO)—តាម [[ប្រជាជន]]។ ក៏បានផ្ដល់ក្នុងភាគរយគឺអត្រាប្រជាជននៃប្រទេសនីមួយៗប្រៀបធៀបទៅនឹង[[ប្រជាជនពិភពលោក]] ដែលអនុលោមតាមការកត់សំគាល់ប្រជាជនរបស់[[ការិយាល័យជំរឿនសហរដ្ឋ]]ត្រូវបានប៉ាន់ស្មាន{{Formatnum:{{#expr: {{worldpop}} / 10^9 round 3}}}}&nbsp;ពាន់លាននាក់។<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/main/www/popclock.html | title=U.S. & World Population Clocks | publisher=Census.gov | date=2012-04-06 | accessdate=2012-04-17}}</ref> According to a separate estimate by the [[United Nations]], world population exceeded 7&nbsp;billion in October 2011.<ref name=UN7bn> {{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-15459643 | title=Population seven billion: UN sets out challenges | date=2011-10-26 | publisher=BBC | accessdate=2011-10-27}} </ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/31/seven-billionth-baby-born-philippines?intcmp=122 | title=World's 'seven billionth baby' is born | date=2011-10-31 | publisher=The Guardian |accessdate=2011-10-31}}</ref><ref>[http://www.upi.com/Top_News/US/2011/10/31/7-billion-people-is-a-serious-challenge/UPI-73301320046200 "7 billion people is a 'serious challenge'"]. UPI, 31 October 2011. Retrieved 2011-11-09.</ref> Areas that form integral parts of sovereign states, such as the [[countries of the United Kingdom]], are counted as part of the sovereign states concerned. Not included are other entities, such as the [[European Union]],<ref>The European Union is a ''[[sui generis]]'' [[supranational union]] whose sovereign members delegate to it by treaty certain powers that are often exercised by sovereign states. Its combined population has been estimated at 503,491,975 on January 1, 2012, it would be ranked 3rd if it were included in the list, and it has {{#expr: 503491975 / {{worldpop}} * 100 round 2}}% of the world's population&nbsp;— see {{cite web | title=Total population | publisher=[[Eurostat]] | url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001 | accessdate=2010-06-18}}</ref> that are not sovereign states, and dependent territories that do not have permanent populations, such as [[Territorial claims of Antarctica|various countries' claims]] to [[Antarctica]].{{ref|n1|n1}} Figures used in this chart are based on the most up to date estimate or projections<ref>[http://www.economist.com/node/18651512 China's Population: The Most Surprising Demographic Crisis], The Economist, 2013.</ref> by the national [[census]] authority where available, and are usually rounded off. Where updated national data are not available, figures are based on the 2013 estimates by the Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]].<ref name=unpop>{{cite journal |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/panel_population.htm | title=World Population Prospects| version=2012 revision | publisher=United Nations | author=Department of Economic and Social Affairs Population Division | year=2013 | accessdate= 2013-06-15}}</ref> Because the compiled figures are not collected at the same time in every country, or at the same level of [[statistics|accuracy]], the resulting numerical comparisons may create misleading conclusions. Furthermore, the addition of figures from all countries may not equal the world total. For a graphical version of this list, see [[list of countries by population (graphical)]]. See also [[List of sovereign states and dependent territories by population density]] and the [[list of regional organizations by population]]. ==Countries== <!-- PLEASE READ BEFORE EDITING! WHEN YOU UPDATE A COUNTRY'S POPULATION - PLEASE ALSO UPDATE THE EXPRESSION NEXT TO IT (column "% of world population") WITH THE SAME NUMBER EXCLUDING COMMAS (the #expr: equation). --> '''Note:''' All dependent territories are shown in ''italics''. {| style="text-align:right" |- !Rank!!Country (or dependent territory)!!Population!!Date!!% of world<br />population!!Source |- | - |align=left|[[World]] |{{formatnum: {{#expr: {{worldpop}} round -5}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |100.00% |align=left|[http://www.census.gov/popclock USCB's world population clock] |- |1 |align=left|{{CHN}}<ref>Census figure refers to mainland [[China]], excluding its Special Administrative Regions (SARs) of [[Hong Kong]] and [[Macau]]. The first one returned to Chinese sovereignty in mid-1997 and the second one did so on December 20, 1999.</ref> |{{data China|poptoday 1}} |align=left|[http://www.cpirc.org.cn/index.asp Chinese Official Population Clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031204051308/http://www.cpirc.org.cn/index.asp |date=2003-12-04 }} |- |2 |align=left|{{IND}} |{{data India|poptoday 1}} |align=left|[http://www.indiastat.com/ Indian Official Population Clock] |- |3 |align=left|{{USA}} |{{data United States|poptoday 1}} |align=left|[http://www.census.gov/popclock Official population clock] |- |4 |align=left|{{IDN}} |237,641,326 |May 1, 2010 |{{#expr: 237641326/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.bps.go.id/eng/tab_sub/view.php?kat=1&tabel=1&daftar=1&id_subyek=12&notab=1 2010 census result] |- |5 |align=left|{{BRA}} |193,946,886 |July 1, 2012 |{{#expr: 193946886/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=2204&id_pagina=1 Official estimate] |- |6 |align=left|{{PAK}} |{{data Pakistan|poptoday 1}} |align=left|[http://www.census.gov.pk Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/%20 |date=2018-12-25 }} |- |7 |align=left|{{NGA}} |173,615,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 173615000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |8 |align=left|{{BGD}} |152,518,015 |July 16, 2012 |{{#expr: 152518015/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121009045253/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/Census2011/Bangladesh_glance.pdf Official estimate] |- |9 |align=left|{{RUS}} |143,400,000 |April 1, 2013 |{{#expr: 143400000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk04/8-0.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326010717/http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk04/8-0.htm |date=2014-03-26 }} |- |10 |align=left|{{JPN}} |127,350,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 127350000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly official estimate] |- |11 |align=left|{{MEX}} |117,409,830 |January 1, 2013 |{{#expr: 117409830/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.coespomor.gob.mx/investigacion_poblacion/proyeccion_20013/proyeciones%20a%202013_datos%20numericos.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002113407/http://www.coespomor.gob.mx/investigacion_poblacion/proyeccion_20013/proyeciones%20a%202013_datos%20numericos.pdf |date=2013-10-02 }} |- |12 |align=left|{{PHL}} |{{formatnum: {{#expr: (92337.852+4.881*{{Age in days|2010|5|1}}) round 0}}000}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (92337852+4881*{{Age in days|2010|5|1}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.popcom.gov.ph Official population clock] |- |13 |align=left|{{VNM}} |88,780,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 88780000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=508&ItemID=13500 Official estimate] |- |14 |align=left|{{ETH}} |86,613,986 |July 1, 2013 |{{#expr: 86613986/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211418/http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20POPULATION.pdf |date=2015-09-23 }} |- |15 |align=left|{{EGY}} |83,661,000 |January 1, 2013 |{{#expr: 83661000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.capmas.gov.eg/pdf/EgyptInFigure/EgyptinFigures/Tables/English/pop/population/index.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525221856/http://www.capmas.gov.eg/pdf/EgyptInFigure/EgyptinFigures/Tables/English/pop/population/index.html |date=2013-05-25 }} |- |16 |align=left|{{DEU}} |80,493,000 |September 30, 2012 |{{#expr: 80493000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/Zensus_Geschlecht_Staatsangehoerigkeit.html Quarterly official estimate] |- |17 |align=left|{{IRN}} |{{formatnum: {{#expr: (75149.669+2.531*{{Age in days|2011|10|24}}) round 0}}000}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (75149669+2531*{{Age in days|2011|10|24}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=133 Official population clock] |- |18 |align=left|{{TUR}} |75,627,384 |December 31, 2012 |{{#expr: 75627384/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13425 Official estimate] |- |19 |align=left|{{COD}} |67,514,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 67514000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |20 |align=left|{{THA}} |65,926,261 |September 1, 2010 |{{#expr: 65926261/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://web.nso.go.th/index.htm 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925201333/http://web.nso.go.th/index.htm |date=2015-09-25 }} |- |21 |align=left|{{FRA}}<ref>Estimate not only refers to [[metropolitan France]], but also includes its separatedly listed [[overseas departments]] ''(Départements d'outre-mer'', DOM) of [[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]] (from March 31, 2011) and [[Réunion]] and its [[overseas collectivities]] ''(Collectivités d'outre-mer,'' COM) of [[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Saint Martin (France)|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]] and [[Wallis and Futuna]]. The population of [[metropolitan France]] alone stood at 63,749,000 in 1 April 2013, according to a monthly official estimate [www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=000436387].</ref> |65,684,000 |June 1, 2013 |{{#expr: 65684000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 Monthly official estimate] |- |22 |align=left|{{GBR}} |63,181,775 |March 27, 2011 |{{#expr: 63181775/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |date=2016-01-31 }} |- |23 |align=left|{{ITA}} |59,704,082 |January 31, 2013 |{{#expr: 59704082/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://demo.istat.it/bilmens2013gen/index_e.html Monthly official estimate] |- |24 |align=left|{{MMR}} |53,259,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 53259000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |25 |align=left|{{ZAF}} |52,981,991 |July 1, 2013 |{{#expr: 52981991/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022013.pdf Official estimate] |- |26 |align=left|{{KOR}} |50,219,669 |July 1, 2013 |{{#expr: 50219669/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://kosis.kr/gen_etl/check_miplatform.jsp?orgId=101&tblId=DT_1B35001&vw_cd=MT_ETITLE&list_id=&empId=&scrId=&seqNo=&dbkind=ETLDB&lang_mode=ko_en&dsu=nsi&conn_path=A6 Official estimate] |- |27 |align=left|{{COL}} |{{formatnum: {{#expr: (42888.592+1.449*{{Age in days|2005|6|30}}) round 0}}000}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (42888592+1449*{{Age in days|2005|6|30}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114091321/http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php |date=2012-01-14 }} |- |28 |align=left|{{ESP}} |47,059,533 |January 1, 2013 |{{#expr: 47059533/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.es/prensa/np776.pdf Annual official estimate] |- |29 |align=left|{{UKR}} |45,480,315 |June 1, 2013 |{{#expr: 45480315/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/ds/kn/kn_e/kn0613_e.html Monthly official estimate] |- |30 |align=left|{{TZA}} |44,928,923 |August 26, 2012 |{{#expr: 44928923/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230453/http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf 2012 census result] |- |31 |align=left|{{KEN}} |44,354,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 44354000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |32 |align=left|{{ARG}} |40,117,096 |October 27, 2010 |{{#expr: 40117096/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034527/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf |date=2015-09-24 }} |- |33 |align=left|{{POL}} |38,533,299 |December 31, 2012 |{{#expr: 38533299/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LU_ludnosc_stan_struktura_31_12_2012.pdf Official estimate] |- |34 |align=left|{{SDN}} |37,964,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 37964000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |35 |align=left|{{DZA}} |37,900,000 |January 1, 2013 |{{#expr: 37900000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ons.dz/-Demographie-.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306220607/http://www.ons.dz/-Demographie-.html |date=2012-03-06 }} |- |36 |align=left|{{IRQ}} |35,404,000 |August 1, 2013 |{{#expr: 33330000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029160543/http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm |date=2012-10-29 }} |- |37 |align=left|{{CAN}} |35,141,542 |April 1, 2013 |{{#expr: 35141542/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Official estimate] |- |38 |align=left|{{UGA}} |34,131,400 |July 1, 2012 |{{#expr: 34131400/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/pdf%20documents/Popn_T3_2011.pdf Annual official estimate] |- |39 |align=left|{{MAR}} |{{formatnum: {{#expr: (329500+9.7*{{Age in days|2013|7|1}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (32950000+970*{{Age in days|2013|7|1}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.hcp.ma Official population clock] |- |40 |align=left|{{PER}} |30,475,144 |June 30, 2013 |{{#expr: 30475144/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601002017/http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm |date=2012-06-01 }} |- |41 |align=left|{{MYS}} |{{formatnum: {{#expr: (297466.33+0.8750411*{{Age in days|2012|6|1}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (2974663+87.50411*{{Age in days|2012|6|1}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205145703/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en |date=2013-12-05 }} <!-- source code at http://www.statistics.gov.my/portal/populationclockNEW/BI.php --> |- |42 |align=left|{{UZB}} |29,559,100 |January 1, 2012 |{{#expr: 29559100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.uz/press/1/3399/ Official estimate] |- |43 |align=left|{{SAU}} |29,195,895 |July 1, 2012 |{{#expr: 29195895/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.cdsi.gov.sa/english Official estimate] |- |44 |align=left|{{VEN}} |28,946,101 |October 30, 2011 |{{#expr: 28946101/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&catid=121:censo-2011 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002094142/http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&catid=121:censo-2011 |date=2013-10-02 }} |- |45 |align=left|{{NPL}} |26,494,504 |June 22, 2011 |{{#expr: 26494504/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226114004/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf |date=2018-12-26 }} |- |46 |align=left|{{AFG}} |25,500,100 |January 1, 2013 |{{#expr: 25500100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003706/http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf |date=2012-09-18 }} |- |47 |align=left|{{PRK}} |24,895,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 24895000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |48 |align=left|{{GHA}} |24,658,823 |September 26, 2010 |{{#expr: 24658823/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924105945/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf |date=2015-09-24 }} |- |49 |align=left|{{YEM}} |24,527,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 24527000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 |date=2015-09-23 }} |- |50 |align=left|{{MOZ}} |23,700,715 |July 1, 2012 |{{#expr: 23700715/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gov.mz/Dashboards.aspx Official estimate] |- |51 |align=left|{{TWN}}<ref>[[Political status of Taiwan|Partially recognized state]], claimed by the [[People's Republic of China]] as one of its provinces. [[Taiwan]] also includes the minor islands of [[Kinmen]], [[Matsu]], [[Pescadores]], etc.</ref> |23,344,213 |June 30, 2013 |{{#expr: 23344213/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |date=2014-07-04 }} |- |52 |align=left|{{CIV}} |23,202,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 23202000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ins.ci/n Official estimate] |- |53 |align=left|{{AUS}} <!--Please do not change the following formula. It automatically calculates the estimated population each day at 00:00 UTC based on the official population clock. Changing to a different formula makes it difficult to update on the three or four occasions each year when the rate of change varies. These formulae are used in multiple articles and provide consistency.--> |{{formatnum:{{#expr: 23000527 + (86400 / 83) * {{Age in days|2013|4|24}} round 0}}}} <!--AUTOUPDATES DAILY at 00:00 UTC, Australia pop clock adds 1 person every 83 seconds.--> |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (23000527 + (86400 / 83) * {{Age in days|2013|4|24}}) / {{worldpop}} * 100 round 2}}% |align=left|[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Official population clock] |- |54 |align=left|{{SYR}} |21,377,000 |December 31, 2011 |{{#expr: 21377000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Syria.html Official estimate] |- |55 |align=left|{{MDG}} |20,696,070 |July 1, 2011 |{{#expr: 20696070/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520005948/http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 |date=2011-05-20 }} |- |56 |align=left|{{AGO}} |20,609,294 |July 1, 2012 |{{#expr: 20609294/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gov.ao Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126193220/http://www.ine.gov.ao/ |date=2015-11-26 }} |- |57 |align=left|{{CMR}} |20,386,799 |July 1, 2012 |{{#expr: 20386799/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517031000/http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf |date=2018-05-17 }} |- |58 |align=left|{{LKA}} |20,277,597 |March 21, 2012 |{{#expr: 20277597/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206021926/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |date=2013-12-06 }} |- |59 |align=left|{{ROU}} |20,121,641 |October 20, 2011 |{{#expr: 20121641/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717125951/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf |date=2013-07-17 }} |- |60 |align=left|{{BFA}} |17,322,796 |July 1, 2013 |{{#expr: 17322796/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.insd.bf/fr Official estimate] |- |61 |align=left|{{NER}} |17,129,076 |December 10, 2012 |{{#expr: 17129076/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat-niger.org/statistique/file/rgph2012.pdf Preliminary 2012 census result] |- |62 |align=left|{{KAZ}} |17,028,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 17010000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2014-01-17 }} |- |63 |align=left|{{NLD}} |{{formatnum: {{#expr: (167432.82+1.19*{{Age in days|2012|5|31}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (16743282+119*{{Age in days|2012|5|31}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090617194723/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm |date=2009-06-17 }} |- |64 |align=left|{{CHL}} |16,634,603 |April 9, 2012 |{{#expr: 16634603/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.censo.cl/contenido/sintesis_resultados_censo_2012.pdf Final 2012 census result] |- |65 |align=left|{{ECU}} |{{formatnum: {{#expr: (150000+6.95*{{Age in days|2011|6|15}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (15000000+695*{{Age in days|2011|6|15}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121131641/http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf |date=2013-01-21 }} |- |66 |align=left|{{GTM}} |15,438,384 |June 30, 2013 |{{#expr: 15438384/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007193855/http://www.ine.gob.gt/np/poblacion/index.htm |date=2011-10-07 }} |- |67 |align=left|{{MLI}} |15,302,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 15302000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |68 |align=left|{{KHM}} |15,135,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 15135000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |69 |align=left|{{MWI}} |14,388,600 |July 1, 2011 |{{#expr: 14388600/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Malawi.html Official estimate] |- |70 |align=left|{{SEN}} |13,567,338 |July 1, 2013 |{{#expr: 13567338/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117060113/http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html |date=2012-01-17 }} |- |71 |align=left|{{ZMB}} |13,092,666 |October 16, 2010 |{{#expr: 13092666/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Zambia.html Final 2010 census result] |- |72 |align=left|{{ZWE}} |12,973,808 |August 17, 2012 |{{#expr: 12973808/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903060905/http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf |date=2013-09-03 }} |- |73 |align=left|{{TCD}} |12,825,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 12825000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |74 |align=left|{{SSD}} |11,296,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 11296000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |75 |align=left|{{CUB}} |11,163,934 |September 15, 2012 |{{#expr: 11163934/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20121212cifraspreliminares/resultados%20preliminares.pdf Preliminary 2012 census result] |- |76 |align=left|{{BEL}} |11,156,136 |June 1, 2013 |{{#expr: 11156136/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20090419074752/http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/Registre/fr/statistiques_population/stat_1_f.pdf Monthly official estimate] |- |77 |align=left|{{GIN}} |10,824,200 |July 1, 2010 |{{#expr: 10824200/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat-guinee.org Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/ |date=2012-07-12 }} |- |78 |align=left|{{GRC}} |10,815,197 |May 24, 2011 |{{#expr: 10815197/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817195146/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_02_F_GR.pdf |date=2014-08-17 }} |- |79 |align=left|{{TUN}} |10,777,500 |July 1, 2012 |{{#expr: 10777500/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ins.nat.tn/indexen.php Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904023615/http://www.ins.nat.tn/indexen.php |date=2015-09-04 }} |- |80 |align=left|{{PRT}} |10,562,178 |March 21, 2011 |{{#expr: 10562178/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.pt/scripts/flex_definitivos/Main.html Final 2011 census result] |- |81 |align=left|{{RWA}} |10,537,222 |August 15, 2012 |{{#expr: 10537222/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistics.gov.rw/system/files/user_uploads/files/books/provisional%20results%20-%20eng.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019174254/http://www.statistics.gov.rw/system/files/user_uploads/files/books/provisional%20results%20-%20eng.pdf |date=2013-10-19 }} |- |82 |align=left|{{CZE}} |10,512,800 |March 31, 2013 |{{#expr: 10512800/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby061213.doc Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903205850/http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby061213.doc |date=2013-09-03 }} |- |83 |align=left|{{SOM}}<ref>Includes [[Puntland]] (with a population of about 3,900,000 inhabitants) and [[Somaliland]] (some 3,500,000 inhabitants).</ref> |10,496,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 10496000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |84 |align=left|{{HTI}} |10,413,211 |July 1, 2012 |{{#expr: 10413211/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ihsi.ht/produit_demo_soc.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721103153/http://www.ihsi.ht/produit_demo_soc.htm |date=2011-07-21 }} |- |85 |align=left|{{BOL}} |10,389,913 |November 21, 2012 |{{#expr: 10389913/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.bo/pdf/boletin/NP_2013_2.pdf Preliminary 2012 census result] |- |86 |align=left|{{BEN}} |10,323,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 10323000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |87 |align=left|{{BDI}} |10,163,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 10163000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|UN estimate |- |88 |align=left|{{HUN}} |9,906,000 |January 1, 2013 |{{#expr: 9906000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html Annual official estimate] |- |89 |align=left|{{SWE}} |9,588,569 |May 31, 2013 |{{#expr: 9588569/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____25897.aspx Monthly official estimate] |- |90 |align=left|{{BLR}} |9,459,800 |July 1, 2013 |{{#expr: 9459800/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20121022184751/http://belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php Monthly official estimate] |- |91 |align=left|{{DOM}} |9,445,281 |December 1, 2010 |{{#expr: 9445281/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.one.gov.do/index.php?module=articles&func=display&aid=2387 Final 2010 census result] |- |92 |align=left|{{AZE}} |9,235,100 |January 1, 2012 |{{#expr: 9235100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml Official estimate] |- |93 |align=left|{{AUT}} |8,464,554 |April 1, 2013 |{{#expr: 8464554/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.statistik.at/web_de/presse/071726 Official estimate] |- |94 |align=left|{{HND}} |8,385,072 |July 1, 2012 |{{#expr: 8385072/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017031001/http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 |date=2010-10-17 }} |- |95 |align=left|{{ARE}} |8,264,070 |July 1, 2010 |{{#expr: 8264070/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008044353/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf |date=2013-10-08 }} |- |96 |align=left|{{CHE}} |8,058,100 |March 31, 2013 |{{#expr: 8058100/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html Quarterly official estimate] |- |97 |align=left|{{ISR}} |8,051,200 |June 30, 2013 |{{#expr: 8034900/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www1.cbs.gov.il/publications13/yarhon0713/pdf/b1.pdf Monthly official estimate] |- |98 |align=left|{{TJK}} |8,000,000 |April 1, 2013 |{{#expr: 8000000/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.stat.tj/en Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306125630/http://www.stat.tj/en/ |date=2012-03-06 }} |- |99 |align=left|{{BGR}} |7,282,041 |December 31, 2012 |{{#expr: 7282041/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19&a1=376&a2=377&a3=378#cont Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411180456/http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19&a1=376&a2=377&a3=378#cont |date=2011-04-11 }} |- |100 |align=left|{{SRB}}<ref>Excludes the [[Kosovo]] (1,733,872, [https://web.archive.org/web/20111112084432/http://esk.rks-gov.net/rekos2011/repository/docs/REKOS%20LEAFLET%20ALB%20FINAL.pdf 2011]).</ref> |7,241,295 |January 1, 2012 |{{#expr: 7241295/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225081855/http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 |date=2015-12-25 }} |- |101 |align=left|{{HKG}}<ref>Special Administrative Region (SAR) of the [[People's Republic of China]] from July 1, 1997.</ref> |7,173,900 |December 31, 2012 |{{#expr: 7173900/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T |date=2007-06-09 }} |- |102 |align=left|{{PNG}} |7,059,653 |July 10, 2011 |{{#expr: 7059653/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/PapuaNewGuinea.html 2011 census result] |- |103 |align=left|{{PRY}} |6,672,631 |July 1, 2012 |{{#expr: 6672631/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.dgeec.gov.py/sub_index/Pobreza/Paraguay%20Evolucion%20de%20la%20Poblacion%20Total%20Periodo%201950-2002%20Proyeccion%202012.pdf Official estimate] |- |104 |align=left|{{LAO}} |6,580,800 |July 1, 2013 |{{#expr: 6580800/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517150036/http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm |date=2012-05-17 }} |- |105 |align=left|{{JOR}} |{{formatnum: {{#expr: (62490+3.82*{{Age in days|2011|12|31}}) round 0}}00}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (6249000+382*{{Age in days|2011|12|31}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm |date=2012-01-17 }} |- |106 |align=left|{{ERI}} |6,333,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 6333000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |107 |align=left|{{LBY}} |6,202,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 6202000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |108 |align=left|{{TGO}} |6,191,155 |November 6, 2010 |{{#expr: 6191155/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat-togo.org/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=14&&Itemid=56 Final 2010 census result] |- |109 |align=left|{{SLE}} |6,190,280 |2013 |{{#expr: 6190280/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.statistics.sl/2004_pop._&_hou._census_analytical_reports/2004_population_and_housing_census_report_on_projection_for_sierra_leone.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730173852/http://www.statistics.sl/2004_pop._%26_hou._census_analytical_reports/2004_population_and_housing_census_report_on_projection_for_sierra_leone.pdf |date=2013-07-30 }} |- |110 |align=left|{{SLV}} |6,183,000 |June 30, 2010 |{{#expr: 6183000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/ElSalvador.html Official estimate] |- |111 |align=left|{{NIC}} |6,071,045 |June 30, 2012 |{{#expr: 6071045/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20año%202012%20INIDE.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230512/http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20a%C3%B1o%202012%20INIDE.pdf |date=2013-05-02 }} |- |112 |align=left|{{DNK}} |5,605,836 |April 1, 2013 |{{#expr: 5605836/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning.aspx Quarterly official estimate] |- |113 |align=left|{{KGZ}} |5,551,900 |July 1, 2012 |{{#expr: 5551900/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://stat.kg/images/stories/docs/KZ/Demo/demo2.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909195539/http://stat.kg/images/stories/docs/KZ/Demo/demo2.pdf |date=2015-09-09 }} |- |114 |align=left|{{FIN}} |5,434,357 |May 31, 2013 |{{#expr: 5434357/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.fi/til/vrm_en.html Monthly official estimate] |- |115 |align=left|{{SVK}} |5,410,728 |March 31, 2013 |{{#expr: 5410728/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=68588 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031417/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=68588 |date=2017-02-02 }} |- |116 |align=left|{{SGP}} |5,310,000 |July 1, 2012 |{{#expr: 5310000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.singstat.gov.sg Official estimate] |- |117 |align=left|{{TKM}} |5,240,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 5240000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |118 |align=left|{{NOR}} |5,063,709 |March 31, 2013 |{{#expr: 5063709/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkendrkv/kvartal Quarterly official estimate] |- |119 |align=left|{{LBN}} |4,822,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4822000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |120 |align=left|{{CRI}} |4,667,096 |July 1, 2013 |{{#expr: 4667096/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |date=2012-03-27 }} |- |121 |align=left|{{CAF}} |4,616,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4616000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |122 |align=left|{{IRL}} |4,585,400 |April 1, 2012 |{{#expr: 4585400/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.cso.ie/en/media/csoie/releasespublications/documents/population/2012/popmig_2012.pdf Annual official estimate] |- |123 |align=left|{{GEO}}<ref>Excludes ([http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140722065134/http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls |date=2014-07-22 }}) the [[Republic of Abkhazia]] (242,862, census 2011) and [[South Ossetia]] (70,000, 2006).</ref> |4,483,800 |January 1, 2013 |{{#expr: 4483800/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng Annual official estimate] |- |124 |align=left|{{NZL}} |{{formatnum: {{#expr: (440000+6.3*{{Age in days|2010|6|18}}) round 0}}0}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (4400000+63*{{Age in days|2010|6|18}})/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604223109/http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |date=2010-06-04 }} |- |125 |align=left|{{COG}} |4,448,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4448000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |126 |align=left|{{PSE}}<ref>It comprises the [[Gaza Strip]] and the [[West Bank]].</ref> |4,420,549 |July 1, 2013 |{{#expr: 4420549/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population |date=2015-06-10 }} |- |127 |align=left|{{LBR}} |4,294,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 4294000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |128 |align=left|{{HRV}} |4,290,612 |March 31, 2011 |{{#expr: 4290612/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.dzs.hr/default_e.htm 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123094014/http://www.dzs.hr/default_e.htm |date=2015-11-23 }} |- |129 |align=left|{{BIH}} |3,839,737 |June 30, 2011 |{{#expr: 3839737/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.bhas.ba/index.php?option=com_publikacija&id=1&lang=en&Itemid= Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923184402/http://www.bhas.ba/index.php?option=com_publikacija&id=1&lang=en&Itemid= |date=2015-09-23 }} |- |130 |align=left|{{OMN}} |3,831,553 |February 28, 2013 |{{#expr: 3831553/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ncsi.gov.om/book/mb/Mar2013/T2.pdf Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230516/http://www.ncsi.gov.om/book/mb/Mar2013/T2.pdf |date=2013-05-02 }} |- |131 |align=left|{{PRI}}<ref>Commonwealth ({{lang-es|Estado Libre Asociado}}) belonging to the [[United States]].</ref> |3,667,084 |July 1, 2012 |{{#expr: 3667084/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/PuertoRico-Towns.html Official estimate] |- |132 |align=left|{{KWT}} |3,582,054 |December 31, 2010 |{{#expr: 3582054/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Kuwait.html Official estimate] |- |133 |align=left|{{MDA}}<ref>Excludes ([http://www.statistica.md/public/files/publicatii_electronice/populatia/Populatia_Republicii_Moldova_2010.pdf statistica.md.2010.pdf]) [[Transnistria]] (555,347, census 2005).</ref> |3,559,500 |January 1, 2012 |{{#expr: 3559500/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&idc=103& Official estimate] |- |134 |align=left|{{MRT}} |3,461,041 |July 1, 2013 |{{#expr: 3461041/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf Annual official estimate] |- |135 |align=left|{{PAN}} |3,405,813 |May 16, 2010 |{{#expr: 3405813/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.censos2010.gob.pa/Resultados/cuadros.aspx Final 2010 census result] |- |136 |align=left|{{URY}} |3,286,314 |September 30, 2011 |{{#expr: 3286314/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112153208/http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html |date=2012-01-12 }} |- |137 |align=left|{{ARM}} |3,024,100 |July 1, 2012 |{{#expr: 3024100/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=11001 Annual official estimate] |- |138 |align=left|{{LTU}} |2,955,986 |July 1, 2013 |{{#expr: 2955986/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |date=2010-08-19 }} |- |139 |align=left|{{ALB}} |2,821,977 |October 1, 2011 |{{#expr: 2821977/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630084756/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |date=2017-06-30 }} |- |140 |align=left|{{MNG}} |2,754,685 |November 11, 2010 |{{#expr: 2754685/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&id=722 2010 census result]{{Dead link|date=សីហា 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |141 |align=left|{{JAM}} |2,711,476 |December 31, 2012 |{{#expr: 2711476/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx Annual official estimate] |- |142 |align=left|{{NAM}} |2,113,077 |August 28, 2011 |{{#expr: 2113077/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Namibia.html Final 2011 census result] |- |143 |align=left|{{LSO}} |2,074,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 2074000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |144 |align=left|{{SVN}} |{{formatnum: {{#expr: (2058821+8*{{Age in days|2013|1|1}}) round 0}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (2058821+8*{{Age in days|2013|1|1}})/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618041010/http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp |date=2009-06-18 }} |- |145 |align=left|{{MKD}} |2,059,794 |December 31, 2011 |{{#expr: 2059794/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Official estimate] |- |146 |align=left|{{BWA}} |2,024,904 |August 22, 2011 |{{#expr: 2024904/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525113252/http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf |date=2013-05-25 }} |- |147 |align=left|{{LVA}} |2,013,400 |June 1, 2013 |{{#expr: 2013400/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html Monthly official estimate] |- |148 |align=left|{{QAT}} |1,916,426 |June 30, 2013 |{{#expr: 1916426/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130220032/http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm |date=2012-11-30 }} |- |149 |align=left|{{GMB}} |1,849,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1849000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |150 |align=left|{{GNB}} |1,704,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1704000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |151 |align=left|{{GAB}} |1,672,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1672000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |152 |align=left|{{GNQ}} |1,622,000 |July 1, 2010 |{{#expr: 1622000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806160229/http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php |date=2010-08-06 }} |- |153 |align=left|{{TTO}} |1,328,019 |January 9, 2011 |{{#expr: 1328019/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230527/http://www.cso.gov.tt/sites/default/files/content/images/census/TRINIDAD%20AND%20TOBAGO%202011%20Demographic%20Report.pdf 2011 census result] |- |154 |align=left|{{EST}} |1,286,540 |January 1, 2013 |{{#expr: 1286540/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.stat.ee/main-indicators Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators |date=2012-11-23 }} |- |155 |align=left|{{MUS}} |1,257,900 |July 3, 2011 |{{#expr: 1257900/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.gov.mu/portal/goc/cso/ei915/esi2011.pdf 2011 census result] |- |156 |align=left|{{SWZ}} |1,250,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 1250000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|UN estimate |- |157 |align=left|{{BHR}} |1,234,571 |April 27, 2010 |{{#expr: 1234571/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230515/http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf |date=2013-05-02 }} |- |158 |align=left|{{TLS}} |1,066,409 |July 11, 2010 |{{#expr: 1066409/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://dne.mof.gov.tl Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816060817/http://dne.mof.gov.tl/ |date=2012-08-16 }} |- |159 |align=left|{{DJI}} |864,618 |July 1, 2011 |{{#expr: 864618/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.ministere-finances.dj/Annuaire2012Ver02102012-Correct3.pdf Annual official estimate] |- |160 |align=left|{{CYP}}<ref>Excludes [[Northern Cyprus]] (294,906, 04 Dec 2011 Census under the auspieces of the UN observers, ([http://www.worldbulletin.net/?aType=haber&ArticleID=82777 North Cyprus State Planning Organization]).</ref> |862,000 |December 31, 2011 |{{#expr: 862000/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/C6ECE5795EAC1ED8C2257AB70038FCD4?OpenDocument&sub=1&sel=1&e=&print Official estimate] |- |161 |align=left|{{FJI}} |858,038 |July 1, 2012 |{{#expr: 858038/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20111113144319/http://www.statsfiji.gov.fj/Key%20Stats/Population/1.2%20pop%20by%20ethnicity.pdf Annual official estimate] |- |162 |align=left|''{{REU}}'' ([[France]]) |821,136 |January 1, 2010 |{{#expr: 821136/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |163 |align=left|{{GUY}} |784,894 |July 1, 2010 |{{#expr: 784894/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.statisticsguyana.gov.gy/pubs/Guyana_Population_Projections_2005-2025.pdf Annual official estimate] |- |164 |align=left|{{BTN}} |{{formatnum: {{#expr: (72000+3.6*{{Age in days|2012|4|16}}) round 0}}0}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (720000+36*{{Age in days|2012|4|16}})/{{worldpop}}*100 round 2}}% |align=left|[http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&slider1=1 Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319084148/http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&slider1=1 |date=2016-03-19 }} |- |165 |align=left|{{COM}} |724,300 |July 1, 2012 |{{#expr: 724300/{{worldpop}}*100 round 3}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Comores.html Official estimate] |- |166 |align=left|{{MNE}} |620,029 |April 1, 2011 |{{#expr: 620029/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje%281%29.pdf Final 2011 census result] |- |167 |align=left|{{MAC}}<ref>Special Administrative Region (SAR) of the [[People's Republic of China]] from December 20, 1999.</ref> |582,000 |December 31, 2012 |{{#expr: 582000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.dsec.gov.mo/default.aspx Official estimate] |- |168 |align=left|{{ESH}}<ref>Administration is split between [[Morocco]] and the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]], both of which claim the entire territory.</ref> |567,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 567000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|UN estimate |- |169 |align=left|{{SLB}} |561,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 561000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|UN estimate |- |170 |align=left|{{LUX}} |537,000 |December 31, 2012 |{{#expr: 537000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 Annual official estimate]{{Dead link|date=កក្កដា 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |171 |align=left|{{SUR}} |534,189 |August 13, 2012 |{{#expr: 534189/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Suriname.html Preliminary 2012 census result] |- |172 |align=left|{{CPV}} |491,875 |June 16, 2010 |{{#expr: 491875/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.ine.cv/actualise/dadostat/files/7ba5fbd5-bf0a-4faf-a734-0495ba9f80f0evolução%20da%20população%20residente%20em%20cabo%20verde,%201900%20-2010.pdf Final 2010 census result] |- |173 |align=left|{{MLT}} |416,055 |November 20, 2011 |{{#expr: 416055/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113194522/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 |date=2013-11-13 }} |- |174 |align=left|''{{GLP}}'' ([[France]]) |403,355 |January 1, 2010 |{{#expr: 403355/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |175 |align=left|''{{MTQ}}'' ([[France]]) |394,173 |January 1, 2010 |{{#expr: 394173/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |176 |align=left|{{BRN}} |393,162 |June 20, 2011 |{{#expr: 393162/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.depd.gov.bn/projects/BPP/Preliminary%20Report%20of%20BPP%202011_updated_20Feb2012.pdf Preliminary 2011 census result] |- |177 |align=left|{{BHS}} |351,461 |May 3, 2010 |{{#expr: 351461/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://statistics.bahamas.gov.bs/download/056411800.pdf Final 2010 census result]{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |178 |align=left|{{ISL}} |323,810 |July 1, 2013 |{{#expr: 323810/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.statice.is Official estimate] |- |179 |align=left|{{MDV}} |317,280 |July 1, 2010 |{{#expr: 317280/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224031/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf |date=2016-03-03 }} |- |180 |align=left|{{BLZ}} |312,971 |May 12, 2010 |{{#expr: 312971/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20110813051640/http://www.statisticsbelize.org.bz/dms20uc/dynamicdata/docs/20110511165337_2.pdf Preliminary 2010 census result] |- |181 |align=left|{{BRB}} |274,200 |July 1, 2010 |{{#expr: 274200/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Barbados.html Official estimate] |- |182 |align=left|''{{PYF}}'' ([[France]]) |268,270 |August 22, 2012 |{{#expr: 268270/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.ispf.pf/Libraries/RP2012/Premiers_résultats_population_légale.sflb.ashx Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221193409/http://www.ispf.pf/Libraries/RP2012/Premiers_r%C3%A9sultats_population_l%C3%A9gale.sflb.ashx |date=2014-02-21 }} |- |183 |align=left|{{VUT}} |264,652 |July 1, 2013 |{{#expr: 264652/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |184 |align=left|''{{NCL}}'' ([[France]]) |258,958 |July 1, 2013 |{{#expr: 258958/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |185 |align=left|''{{GUF}}'' ([[France]]) |229,040 |January 1, 2010 |{{#expr: 229040/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |186 |align=left|''{{MYT}}'' ([[France]]) |212,600 |August 21, 2012 |{{#expr: 212600/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=19214&reg_id=27 2012 census result] |- |187 |align=left|{{WSM}} |187,820 |November 7, 2011 |{{#expr: 187820/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.sbs.gov.ws Final 2011 census result] |- |188 |align=left|{{STP}} |187,356 |May 13, 2012 |{{#expr: 187356/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/SaoTome.html 2012 census result] |- |189 |align=left|{{LCA}} |166,526 |May 10, 2010 |{{#expr: 166526/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[https://web.archive.org/web/20110830112605/http://www.stats.gov.lc/StLuciaPreliminaryCensusReport2010.pdf Preliminary 2010 census result] |- |190 |align=left|''{{GUM}}'' ([[United States|USA]]) |159,358 |April 1, 2010 |{{#expr: 159358/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn179.html Final 2010 census result] |- |191 |align=left|''{{CUW}}'' ([[Netherlands]]) |150,563 |March 26, 2011 |{{#expr: 150563/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Curacao.html 2011 census result] |- |192 |align=left|{{VCT}} |109,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 109000/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|UN estimate |- |193 |align=left|{{KIR}} |106,461 |July 1, 2013 |{{#expr: 106461/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |194 |align=left|''{{VIR}}'' ([[United States|USA]]) |106,405 |April 1, 2010 |{{#expr: 106405/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn180.html Final 2010 census result] |- |195 |align=left|{{GRD}} |103,328 |May 12, 2011 |{{#expr: 103328/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx 2011 census result] |- |196 |align=left|{{TON}} |103,036 |November 30, 2011 |{{#expr: 103036/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tonga/release.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230502/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tonga/release.pdf |date=2013-05-02 }} |- |197 |align=left|''{{ABW}}'' ([[Netherlands]]) |101,484 |September 29, 2010 |{{#expr: 101484/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.cbs.aw/cbs/readBlob.do?id=4199 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113151207/http://www.cbs.aw/cbs/readBlob.do?id=4199 |date=2012-11-13 }} |- |198 |align=left|{{FSM}} |101,351 |July 1, 2013 |{{#expr: 101351/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |199 |align=left|''{{JEY}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |97,857 |March 27, 2011 |{{#expr: 97857/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003705/http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf |date=2012-09-18 }} |- |200 |align=left|{{SYC}} |90,945 |August 26, 2010 |{{#expr: 90945/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.nbs.gov.sc/archives/82 Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221021324/http://www.nbs.gov.sc/archives/82 |date=2012-02-21 }} |- |201 |align=left|{{ATG}} |86,295 |May 27, 2011 |{{#expr: 86295/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Antigua.html Preliminary 2011 census result] |- |202 |align=left|''{{IMN}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |84,497 |March 27, 2011 |{{#expr: 84497/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/IsleOfMan.html 2011 census result] |- |203 |align=left|{{AND}} |76,246 |July 1, 2012 |{{#expr: 76246/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&bGrafic=&formules=inici&any1=01/01/2000&any2=01/01/2012&codi_divisio=8&lang=1&codi_subtemes=8&codi_tema=2&chkseries= Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113143444/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic= |date=2017-11-13 }} |- |204 |align=left|{{DMA}} |71,293 |May 14, 2011 |{{#expr: 71293/{{worldpop}}*100 round 4}}% |align=left|[http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608104411/http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf |date=2019-06-08 }} |- |205 |align=left|''{{BMU}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |64,237 |May 20, 2010 |{{#expr: 64237/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_1014_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/2012_facts___figures_0.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520190010/http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_1014_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/2012_facts___figures_0.pdf |date=2013-05-20 }} |- |206 |align=left|''{{GGY}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |62,431 |March 31, 2010 |{{#expr: 62431/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=5506&p=0 Annual official estimate] |- |207 |align=left|''{{GRL}}'' ([[Denmark]]) |56,370 |January 1, 2013 |{{#expr: 56370/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&theme=Population&link=BE Annual official estimate] |- |208 |align=left|{{MHL}} |56,086 |July 1, 2013 |{{#expr: 56086/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |209 |align=left|''{{ASM}}'' ([[United States|USA]]) |55,519 |April 1, 2010 |{{#expr: 55519/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn177.html Final 2010 census result] |- |210 |align=left|''{{CYM}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |55,456 |October 10, 2010 |{{#expr: 55456/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135615/http://eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport |date=2013-09-21 }} |- |211 |align=left|{{KNA}} |54,000 |July 1, 2013 |{{#expr: 54000/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|UN estimate |- |212 |align=left|''{{MNP}}'' ([[United States|USA]]) |53,883 |April 1, 2010 |{{#expr: 53883/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn178.html Final 2010 census result] |- |213 |align=left|''{{FRO}}'' ([[Denmark]]) |48,244 |April 1, 2013 |{{#expr: 48244/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090929/http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands |date=2011-05-11 }} |- |214 |align=left|''{{SXM}}'' ([[Netherlands]]) |37,429 |January 1, 2010 |{{#expr: 37429/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/SintMaarten.html Official estimate] |- |215 |align=left|''{{MAF}}'' ([[France]]) |36,979 |January 1, 2010 |{{#expr: 36979/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |216 |align=left|{{LIE}} |36,842 |December 31, 2012 |{{#expr: 36842/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm |date=2014-03-31 }} |- |217 |align=left|{{MCO}} |36,136 |December 31, 2012 |{{#expr: 36136/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.monacostatistics.mc/News/Official-population-on-December-31-2012 Annual official estimate] |- |218 |align=left|{{SMR}} |32,382 |May 31, 2013 |{{#expr: 32382/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html# Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228151338/http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html |date=2012-12-28 }} |- |219 |align=left|''{{TCA}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |31,458 |January 25, 2012 |{{#expr: 31458/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/TurksCaicos.html 2012 census result] |- |220 |align=left|''{{GIB}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |29,752 |July 1, 2011 |{{#expr: 29752/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928123433/http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf |date=2018-09-28 }} |- |221 |align=left|''{{VGB}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |29,537 |July 1, 2010 |{{#expr: 29537/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.dpu.gov.vg Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020525210259/http://www.dpu.gov.vg/ |date=2002-05-25 }} |- |222 |align=left|''{{ALA}}'' ([[Finland]]) |28,502 |December 31, 2012 |{{#expr: 28502/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115211225/http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 |date=2016-11-15 }} |- |223 |align=left|''{{BES}}'' ([[Netherlands]]) |21,133 |January 1, 2011 |{{#expr: 21133/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- |224 |align=left|{{PLW}} |20,901 |July 1, 2013 |{{#expr: 20901/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |225 |align=left|''{{COK}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |14,974 |December 1, 2011 |{{#expr: 14974/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230514/http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf |date=2013-05-02 }} |- |226 |align=left|''{{AIA}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |13,452 |May 11, 2011 |{{#expr: 13452/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Anguilla.html Preliminary 2011 census result] |- |227 |align=left|''{{WLF}}'' ([[France]]) |13,135 |July 1, 2013 |{{#expr: 13135/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |228 |align=left|{{TUV}} |11,323 |July 1, 2013 |{{#expr: 11323/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Annual official estimate] |- |229 |align=left|{{NRU}} |9,945 |October 30, 2011 |{{#expr: 9945/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Nauru.html 2011 census result] |- |230 |align=left|''{{BLM}}'' ([[France]]) |8,938 |January 1, 2010 |{{#expr: 8938/{{worldpop}}*100 round 5}}% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |231 |align=left|''{{SPM}}'' ([[France]]) |6,081 |January 1, 2010 |0.00006% |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |232 |align=left|''{{MSR}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |4,922 |May 12, 2011 |0.00005% |align=left|[http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071254/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf |date=2019-04-03 }} |- |233 |align=left|''{{SHN}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |4,000 |July 1, 2013 |0.00004% |align=left|UN estimate |- |234 |align=left|''{{SJM}}'' ([[Norway]]) |2,655 |September 1, 2012 |0.00003% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Svalbard.html Official estimate] |- |235 |align=left|''{{FLK}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |2,563 |April 15, 2012 |0.00003% |align=left|[http://www.falklands.gov.fk/our-people 2012 census result] |- |236 |align=left|''{{NFK}}'' ([[Australia]]) |2,302 |August 9, 2011 |0.00002% |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200110/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf |date=2016-03-03 }} |- |237 |align=left|''{{CXR}}'' ([[Australia]]) |2,072 |August 9, 2011 |0.00002% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- |238 |align=left|''{{NIU}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |1,613 |September 10, 2011 |0.00002% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Niue.html Final 2011 census result] |- |239 |align=left|''{{TKL}}'' ([[New Zealand|NZ]]) |1,411 |October 18, 2011 |0.00001% |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815034343/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf |date=2012-08-15 }} |- |240 |align=left|{{VAT}} |800 |July 1, 2012 |0.00001% |align=left|[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html Official estimate] |- |241 |align=left|''{{CCK}}'' ([[Australia]]) |550 |August 9, 2011 |0.000001% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- |242 |align=left|''{{PCN}}'' ([[United Kingdom|UK]]) |66 |July 1, 2008 |0.0000000% |align=left|[http://www.citypopulation.de/Pitcairn.html 2008 census result] |} ==See also== {{Multicol}} *[[List of countries by population (United Nations)]] *[[List of sovereign states and dependent territories by population density]] *[[List of continents by population]] *[[List of countries by refugee population]] *[[List of countries by urban population]] *[[List of regional organizations by population]] *[[List of religious populations]] *[[Lists of organisms by population]] *[[World population]] '''Historical''' *[[List of countries by population in 1900]] *[[List of countries by population in 1907]] *[[List of countries by population in 2000]] *[[List of countries by population in 2005]] *[[List of countries by population in 2010]] *[[List of countries by past and future population]] (1950–2050) '''Cities:''' *[[World's largest cities]] *[[List of national capitals by population]] {{Multicol-break}} {{portal|Geography}} *'''Lists of countries by population''' **'''Continental''' ***[[List of African countries by population|Africa]] ***[[List of Asian countries by population|Asia]] ***[[List of European countries by population|Europe]] ***[[List of North American countries by population|North America]] ***[[List of Oceanian countries by population|Oceania]] ***[[List of South American countries by population|South America]] **'''Intercontinental''' ***[[List of Eurasian countries by population|Eurasia]] ***[[List of countries in the Americas by population|Americas]] ***[[List of Arab countries by population|Arab states]] ***[[List of members of the Commonwealth of Nations by population|Commonwealth of Nations]] ***[[List of Latin American countries by population|Latin America]] ***[[List of Middle East countries by population|Middle East]] **'''Subcontinental''' ***[[List of Caribbean island countries by population|Caribbean islands]] ***[[List of European Union member states by population|European Union member states]] {{Multicol-end}} ==References and notes== {{reflist|30em}} ==External links== *[http://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm United Nations Analytical Report for the 2004 revision of World Population Prospects] (the analytical report for the 2006 revision is not available online)&nbsp;— includes details of methodology and sources used for the population estimates above. {{Population country lists}} ox6ziyzcfvh09s27h36ipopbezbvhrj 0 24133 336746 287379 2026-06-18T07:33:02Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336746 wikitext text/x-wiki {{Politics}} The contemporary meaning of the term '''civil society''' is contested. It is sometimes considered to include the family and the private sphere, and referred to as the "third sector" of [[society]], distinct from government and business.<ref name=CSI>[http://www.civilsoc.org/whatisCS.htm ''What is Civil Society''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502111725/http://www.civilsoc.org/whatisCS.htm |date=2009-05-02 }} civilsoc.org</ref> Dictionary.com's 21st Century Lexicon defines civil society as 1) the aggregate of non-governmental organizations and institutions that manifest interests and will of citizens or 2) individuals and organizations in a society which are independent of the government.<ref name=diccom>http://dictionary.reference.com/browse/civil+society?r=66</ref> Sometimes the term is used in the more general sense of "the elements such as freedom of speech, an independent judiciary, etc, that make up a democratic society" (Collins English Dictionary).<ref>Civil society Collins English Dictionary - Complete & Unabridged 11th Edition. Retrieved 2nd August 2012 from CollinsDictionary.com website: http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/civil-society</ref> ==សត្រូវនៃសង្គមស៊ីវិល== [[John A. Hall]] lists 5 distinct enemies of civil society: *Despotism: this is this idea of fear which discourages any type of group that's formed between society and government. *Revival of the tradition of republican civic virtues: these are qualities that hold a moral value or moral principle and amount to dispositions to obey. *Specific forms of nationalism: this would be where the rule of majority wins, and assimilation is used in order to form an ideal society. *Totalizing ideologies *Essentialist cultural ideals: these would be social cages of individuals that determine the function and value of that person in society.<ref>Hall, J. (1995). Civil society: Theory, history, comparison . Polity</ref> ==អង្គភាព== {{div col|3}} * [[academia]] * ក្រុមសកម្មជន * [[charitable organization|charities]] * [[Citizenship|citizen]]s' [[militia]] * civic groups * clubs (sports, social, etc.) * [[community foundation]]s * អង្គការសហគមន៍ * consumers/consumer organizations * [[cooperative]]s * [[church (building)|church]]es * ក្រុមវប្បធម៌ * [[environmentalism|ក្រុមបរិស្ថាន]] * [[Foundation (non-profit)|មូលនិធិ]] * intermediary organizations for the voluntary and non-profit sector * men's groups * [[អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល]] (NGOs) * [[non-profit organization]]s (NPOs) * policy institutions * [[គណបក្សនយោបាយ]] * private voluntary organizations (PVOs) * សមាគមវិជ្ជាជីវៈ * អង្គការសាសនា * [[សហគ្រាសសង្គម]] * support groups * [[trade union]]s * [[voluntary association]]s * women's groups {{div col end}} ==មើលផងដែរ== {{div col|3}} * [[Portal:Politics]] * [[Associationalism]] * [[Civic association]] * [[Civics]] * [[Civic virtue]] * [[Civil affairs]] * [[Civil liberties]] * [[Anarchism]] * [[Civil religion]] * [[Civil societarianism]] * [[Civil and political rights]] * [[Communitarianism]] * [[Constitutional economics]] * [[Cultural hegemony]] * [[Democracy]] * [[Foucault–Habermas debate]] * [[Global civics]] * [[Global governance]] * [[សិទ្ធិមនុស្ស]] * [[អង្គតុលាការ]] * [[Liberal nationalism]] * [[Mass society]] * [[Non-state actor]] * [[Open society]] * [[Political science]] * [[Public interest litigation]] * [[Rule of law]] * [[Rule According to Higher Law]] * [[Social capital]] * [[Social economy]] * [[Social entrepreneurship]] * [[Social innovation]] * [[Sociology]] * [[Power (philosophy)|Power]] * [[Voluntary sector]] * [[Yearbook of International Organizations]] {{div col end}} ===Civil-society scholars=== {{div col|4}} * [[Jeffrey C. Alexander]] * [[Helmut Anheier]] * [[Andrew Arato]] * [[Phillip Blond]] * [[Benjamin Barber]] * [[Daniel Bell]] * [[Robert Neelly Bellah|Robert N. Bellah]] * [[Walden Bello]] * [[Jean L. Cohen]] * [[Michael Edwards (academic)|Michael Edwards]] * [[Jean Bethke Elshtain]] * [[Amitai Etzioni]] * [[Francis Fukuyama]] * [[Ernest Gellner]] * [[Susan George (political scientist)]] * [[Jürgen Habermas]] * [[Peter Dobkin Hall]] * [[Mary Kaldor]] * [[Barry Dean Karl]] * [[John Keane (political theorist)|John Keane]] * [[David Korten]] * [[John W. Meyer]] * [[Frank Moulaert]] * [[Michael Oakeshott]] * [[Michael O'Neill (educator)|Michael O'Neill]] * [[Elinor Ostrom]] * [[Robert D. Putnam]] * [[Michael Sandel]] * [[Charles Taylor (philosopher)|Charles Taylor]] * [[Global Trade Watch|Lori Wallach]] {{div col end}} == កំណត់ចំណាំ == {{reflist|2}} == ឯកសារយោង == {{Ibid|date=December 2011}} * Alagappa, Muthiah. ''Civil Society and Political Change in Asia''. Stanford: Standford University Press, 2004. ISBN 0-8047-5097-1 * [[Michael Edwards (academic)|Edwards, Michael]]. ''Civil Society''. Cambridge, England: Polity Press, 2004. ISBN 0-7456-3133-9. * [[Hal Draper|Draper, Hal]] ''Karl Marx's Theory of Revolution'' (Volume 1: State and Bureaucracy, Volume 2: The Politics of Social Classes). New York: Monthly Review Press, 1977 & 1986. * Gosewinkel, Dieter: [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-20101025280 Civil Society], [[European History Online]], Mainz: [[Institute of European History]], 2011, retrieved: August 24, 2011. * Hemmati, Minu. Dodds, Felix. Enayati, Jasmin. and McHarry,Jan [http://www.earthsummit2002.org/msp/book.html downloadable copy of ''Multistakeholder Processes for Governance and Sustainability:Beyond Deadlock and Conflict''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209072852/http://www.earthsummit2002.org/msp/book.html |date=2017-12-09 }} * O'Connell,Brian.''Civil Society: The Underpinnings of American Democracy''.Medford, Mass:Tufts University Press, 1999. ISBN 0-87451-924-1. * Perlas, Nicolas, ''Shaping Globalization – Civil Society, Cultural Power and Threefolding''. ISBN 0-9583885-8-X . * Pollock, Graham.[http://www.sussex.ac.uk/cspt/documents/issue4-3.pdf ''Civil Society Theory and Euro-Nationalism''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928072145/http://www.sussex.ac.uk/cspt/documents/issue4-3.pdf |date=2012-09-28 }}, Studies In Social & Political Thought, Issue 4, March 2001, pp.&nbsp;31–56 * Tvedt, Terje. ''Angels of Mercy or Development Diplomats. NGOs & Foreign Aid''. Oxford: James Currey, 1998. * Whaites, Alan, ''Let's get civil society straight: NGOs and Political Theory,'' Development in Practice, 1996, [http://publications.oxfam.org.uk/oxfam/results.asp?sf_20=oxfam_archive_flag&st_20=NOT+Y&sf_01=CAUTHOR&TAG=&CID=&st_01=whaites&SORT=SORT_DATE%2FD&x=0&y=0]{{Dead link|date=January 2012}} * Whaites, Alan, ''NGOs, Civil Society and the State: Avoiding theoretical extremes in real world issues,' Development in Practice'' 1998 [http://publications.oxfam.org.uk/oxfam/display.asp?K=002J0270&sf_20=oxfam_archive_flag&st_20=NOT+Y&sf_01=CTITLE&st_01=NGOs%2C+civil+society+and+state&sort=SORT_DATE%2FD&x=0&y=0&m=3&dc=3]{{Dead link|date=January 2012}} * Zaleski, Pawel Stefan, ''Tocqueville on Civilian Society: A Romantic Vision of the Dichotomic Structure of Social Reality'', Archiv für Begriffsgeschichte Bd. 50/2008 ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== * [http://www.lse.ac.uk/collections/CCS/ LSE Centre for Civil Society] * [http://www.un.org/en/civilsociety/index.shtml UN and Civil Society] * [http://www.unep.org/civil_society/gcsf/ UNEP Global Civil Society Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063943/http://www.unep.org/civil_society/gcsf/ |date=2016-03-04 }}. * [http://ec.europa.eu/civil_society/index.htm EU relations with Civil Society] * [https://web.archive.org/web/20090416025518/http://www.dfid.gov.uk/aboutdfid/DFIDwork/civilsociety.asp UK DFID relations with Civil Society] * [http://www.civicus.org Civicus – Worldwide Alliance for Citizen Participation] * [http://www.pcdf.org/civilsociety/default.htm Global civil society (PCDF)]. * [http://www.oneworldtrust.org/csoproject One World Trust Database of Civil Society Self-regulatory Initiatives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160107135935/http://www.oneworldtrust.org/csoproject/ |date=2016-01-07 }} * [http://www.wiser.org/ Wiser.org – World Index for Social and Environmental Responsibility] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140411035152/http://wiser.org/ |date=2014-04-11 }} – formerly www.civilsociety.org. * [http://www.stakeholderforum.org/1index.php Stakeholder Forum for a Sustainable Future engagement in UN stakeholder relations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410001018/http://www.stakeholderforum.org/1index.php |date=2013-04-10 }} * [http://www.istr.org International Society for Third-Sector Research] * [http://www.csf-desertification.eu/dossier/item/science-and-civil-society-in-the-fight-against-desertification Requier-Desjardins Mélanie & Bied-Charreton Marc, 2007. Science and civil society in the fight against desertification. Les dossiers thématiques du CSFD. Issue 6. 40 pp.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429052052/http://www.csf-desertification.eu/dossier/item/science-and-civil-society-in-the-fight-against-desertification |date=2014-04-29 }} * [http://www.uia.be/node/164111 100 years of trends in international civil society by the Union of International Associations] * Interface journal [http://interfacejournal.nuim.ie/?p=1127 special issue] on civil society and social movements {{DEFAULTSORT:សង្គមស៊ីវិល}} [[Category:ការកសាងសហគមន៍]] [[Category:សង្គម]] [[Category:សង្គមស៊ីវិល| ]] [[Category:សេដ្ឋកិច្ចសង្គម]] [[Category:លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ]] qtr72mbq0bubuhawu7cv75dom6xjvii 0 25690 336753 332306 2026-06-18T09:05:20Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336753 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Economic policy}} {{Economics sidebar}} {{Politics}} '''សេដ្ឋកិច្ច ​នយោបាយ​គឺ​ជា​ពាក្យ​ដើម​ដែល​បាន​ប្រើ​សម្រាប់​ការ​សិក្សា​​ពីផលិតកម្ម ​និង​ពាណិជ្ជកម្ម ​និង​​ទំនាក់​ទំនង​របស់​ពួក​គេ​ជាមួយ​នឹង​ច្បាប់​ ​និង​រដ្ឋា​ភិ​បាល​ ក៏​ដូច​ជា​ជាមួយ​នឹង​ការ​ចែកចាយ​នៃ​ប្រាក់​ចំណូល​ជាតិ​និង​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​ ។''' ''សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​មាន​ប្រភព​ដើម​ពីរ​​សីលធម៌ទស្សនវិជ្ជា​។'' វា​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុង​សតវត្ស​ទី ១៨ ដូចជា​ការ​សិក្សា​ពី​សេដ្ឋកិច្ច​នៃ​រដ្ឋ​ឬ ទម្រង់រដ្ឋ ដូចនេះ​បានចេញជាពាក្យ សេដ្ឋកិច្ចនយោបាយ។ នៅ​ចុង​សតវត្ស​ទី 19​, ''ពាក្យសេដ្ឋកិច្ច​​នេះ​បាន​មក​ដើម្បី​ជំនួស​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ'' រួមគ្នាជាមួយ​នឹង​ការ​បោះ​ពុ​ម្ភ​ផ្សាយ​នៃ​សៀវភៅ​ដែល​មាន​ឥទ្ធិពល​ដោយ Alfred Marshall បាន​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ ១៨៩០ ។ មុន​នេះ​លោក William Stanley បាន Jevons​, ''អ្នក ​គាំទ្រ​នៃ​វិធី​សា​ស្រ្ត​គណិត​វិទ្យា​បាន​អនុវត្ត​ទៅ​ប្រធានបទ​មួយ​ដែល​ គាំទ្រ​សេដ្ឋកិច្ច​និង​ការ​និយាយ​ឱ្យ​ខ្លី​ប្រកបទៅដោយ​ដោយ​ក្ដី​សង្ឃឹម​នៃ​ ពាក្យនេះ​ក្លាយ'' "​ទទួល​បានការទទួលស្គាល់​នៃ​វិទ្យា​សា​ស្រ្ត​មួយ​។ " <ref>Jevons, W. Stanley. ''The Theory of Political Economy'', 1879, 2nd ed. [http://books.google.com/books?id=aYcBAAAAQAAJ&printsec=find&pg=PR14=onepage&q&f=false#v=onepage&q&f=false p. xiv.]</ref><ref name="Groenwegen">Groenwegen, Peter. (1987 [[The New Palgrave Dictionary of Economics|[2008]]]). "'political economy' and 'economics'", ''[[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]]'', v. 3, pp. 905-06. [Pp.&nbsp;904–07.]</ref> ''នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​,'' ​ដែល​វា​មិន​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ជា​សទិស​ន័យ​សម្រាប់​សេដ្ឋកិច្ច​វិទ្យា​អាច​សំដៅទៅលើរឿង​ខុស​គ្នា​ខ្លាំង​ណាស់​រួម​ទាំង​ការ​វិភាគ Marxian​, បាន​អនុវត្ត​សាធារណៈ​ជម្រើស​-ជិត​បាន​មកពី​សាលា​ក្រុង​ឈី​កា​ហ្គោ​និង​សាលា​រដ្ឋ Virginia ឬ​គ្រាន់​តែ​ដំបូន្មាន​ដែល​បាន​ផ្ដល់​ឱ្យ​ដោយ​អ្នក​សេដ្ឋ​កិច្ច​ទៅ រដ្ឋាភិបាល​ឬ​សាធារណៈ​លើ​គោល​នយោបាយ​សេដ្ឋកិច្ច​ទូទៅ​ឬ​នៅ​លើ​សំណើ​ជាក់លាក់​។ អក្សរសិល្ប៍​អានុភាព​មួយ​រីក​លូតលាស់​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​ពី​ឆ្នាំ ១៩៧០ បាន ​ពង្រីក​ហួស​ពី​គំរូ​នៃ​គោល​នយោបាយ​សេដ្ឋកិច្ច​ដែល​ អ្នករៀបគម្រោងចង់ធ្វើឱ្យឧបករណ៍​ប្រើប្រាស់​របស់​​តំណាង​បុគ្គលឆ្ពោះ​ជា​ អតិបរមា​ទៅ​រក​ការ​ពិនិត្យ​មើល​ពី​របៀប​ដែល​កម្លាំង​នយោបាយ​ប៉ះពាល់​ដល់​ ជម្រើស​នៃ​គោលនយោបាយ​សេដ្ឋកិច្ច​ជា​ពិសេស​ជា​ជម្លោះ​ចែកចាយ​និង​ស្ថាប័ន​ នយោបាយ​។ វា​គឺ​ជា​ការ​អាច​ប្រើ​បាន​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​ការ​សិក្សា​នៅ​ក្នុង​មហាវិទ្យាល័យ​និង​សាកលវិទ្យាល័យ​មួយ​ចំនួន​។ == សទ្ទ​ន័យ == ដើមឡើយ​, ''សេដ្ឋកិច្ច ​នយោបាយ​មាន​ន័យ​ថា​ជាការ​សិក្សា​ក្រោម​លក្ខខណ្ឌដែល​​ក្រោម​ផលិត​កម្មឬ​ បំរើបំរាស់ជាមួយ​ប៉ារ៉ាម៉ែត្រ​មានកំណត់​ត្រូវ​បាន​រៀបចំ​ឡើង​នៅ​ក្នុង​រដ្ឋ- ​ប្រទេស​នានា។'' ក្នុង​របៀប​មួយ​ដែល​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​ពង្រីក​ការ​សង្កត់​ធ្ងន់​នៃ​សេដ្ឋកិច្ចវិទ្យា​ដែល​មក​ពី ''oikos'' ក្រិក (មានន័យថា "ផ្ទះ​"​) និង ''nomos'' (មាន​ន័យ​ថា "ច្បាប់​" ឬ "លំដាប់​"​) & ‧​; ដូច្នេះសេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​​មានន័យថា​ដើម្បី​បង្ហាញ​ពី​ច្បាប់​នៃ​ផលិតផល​នៃ​ ទ្រព្យ​សម្បត្តិ នៅ​ថ្នាក់​រដ្ឋ​នោះ​គឺ​គ្រាន់​តែ​ជា​ការ​សេដ្ឋកិច្ច​គឺ​ជា​លំដាប់​នៃ​ផ្ទះ​ នោះ​។ ''​ឃ្លា​ économie politique (បកប្រែ​ជា​ភាសា​អង់គ្លេស​ថា​ជា​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​)'' បាន​បង្ហាញ​ខ្លួន​ជា​លើក​ដំបូង​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​បារាំង​នៅ​ក្នុង ១៦១៥ ដោយ​សៀវភៅ​ដ៏ល្បី​ដោយ Antoine de Montchrétien​, ''ដែលមានចំណងជើងថាTraité de l’economie politique។'' មហាទស្សនៈវិទូបារាំង ​លោក អាដាម ស្មីត (Adam Smith)Adam លោកដេវីត រីកាដូ (David Ricardo) និង ​ទស្សនវិទូ​និង​អ្នក​ទ្រឹ​ស្តី​សង្គមអាល្លឺម៉ង់​​លោក កាល់ ម៉ាក (Karl Marx) ​គាត់ទាំងអស់គ្នាគឺជាអ្នកអធិប្បាយពី​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​។ តំណែងសាស្ត្រា​ចា​រ្យ​លើក​ដំបូង​របស់​ពិភព​លោក​លើ​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅឆ្នាំ ១៧៥៤ នៅ​សាកលវិទ្យាល័យ Naples Federico II ប្រទេស​អ៊ីតាលី (បន្ទាប់​មក​រាជ​ធានី​ព្រះរាជាណាចក្រនេប៉ាល់ (Naples)​) ទស្សនវិទូ​លោក ​​Antonio Genovesi នៃទីក្រុងNeapolitan ជា​សា​ស្រ្តា​ចា​រ្យ​មាន​សិទ្ធិ​មួយ​ជា​លើក​ដំបូង។ នៅ​ក្នុងឆ្នាំ១៧៦៣ លោក Joseph von Sonnenfels ត្រូវ​បាន​តែងតាំង ជា​ប្រធាន​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​នៅ​សាកលវិទ្យាល័យ​ក្រុង​វី​យែ​ន​ប្រទេស​អូទ្រីស​។ នៅក្នុង​ឆ្នាំ 1805​, លោក Thomas Malthus បាន​ក្លាយ​ជា​សា​ស្រ្តា​ចា​រ្យ​អង់​គ្លេ​ស​ជា​លើក​ដំបូង​នៃ​សេដ្ឋកិច្ចនយោបាយ​នៅ​មហាវិទ្យាល័យ​ក្រុមហ៊ុន​​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ខាងកើត, Haileybury​, Hertfordshire ។ សាកលវិទ្យាល័យ Glasgow​, ដែល​ជា​កន្លែង​ដែល​ស៊្មី​ធ ​ជា​សា​ស្រ្តា​ចា​រ្យ​នៃ​តក្កវិទ្យា​និង​សីលធម៌​ទស្សន​វិជ្ជា​បាន​ផ្លាស់​ ប្តូ​រ​ឈ្មោះពីដេប៉ាតឺម៉ង់នៃ​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​​ទៅជា​ដេប៉ាតឺម៉ង់​ សេដ្ឋកិច្ច (ដែល​ទំនង​ជា​ដើម្បី​ជៀសវាង​ការ​យល់​ច្រឡំ​ចំពោះថ្នាក់ឧត្តមសិក្សា) នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​សិក្សា ១៩៩៧-១៩៩៨ ទុកជា​ថ្នាក់ក្រោយឧត្តមសិក្សា​នៅឆ្នាំ ១៩៩៨ សម្រាប់ការ​សិក្សាថ្នាក់​អនុបណ្ឌិត​សិល្បៈ (Master of Arts) (ស្កុ​ត​ឡេ​ន​) នៅ​ក្នុង​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​។ នៅ​ក្នុង​សហរដ្ឋ​អាមេរិក​, សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​ជា​លើក​ដំបូង​ត្រូវ​បាន​គេ​បង្រៀន​នៅ​មហាវិទ្យាល័យ​របស់​លោក William និង​ម៉ា​រី​ដែល​នៅឆ្នាំ ១៧៨៤ ''សៀវភៅរបស់ស្មីតដែលមានចំណងជើងថា​ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់​ប្រជាជាតិ​ (The Wealth of Nations) គឺ​ជា​សៀវភៅ​ដែល​ត្រូវការ​។'' ==វិធី​សា​ស្រ្ត​បច្ចុប្បន្ន== [[File:Keohane small.jpg|thumb|170px|[[Robert Keohane]], international relations theorist]] ''នៅ ​ក្នុង​អត្ថន័យ​សហ​សម័យ​របស់​ខ្លួន​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​សំដៅ​ទៅលើអ្វីដែល​ខុស ​គ្នា​ប៉ុន្តែ​ទាក់ទង​ វិធី​សា​ស្ដ្រ​ដើម្បី​សិក្សា​ឥរិយាបថ​សេដ្ឋកិច្ច​និង​ទាក់ទង​ចាប់​ពី​ការ​ រួម​បញ្ចូល​គ្នា​នៃ​សេដ្ឋកិច្ច​ជាមួយ​ផ្នែក​ផ្សេង​ទៀត​ដើម្បី​ការ​ប្រើ​ ប្រាស់​ផ្សេង​គ្នា ការ​សន្និដ្ឋាន​ជា​មូលដ្ឋាន​ប្រកួតប្រជែង​ការ​ប៉ាន់ប្រមាណ​សេដ្ឋកិច្ច​មុន​ នេះ​:'' * ''សេដ្ឋកិច្ច ​នយោបាយ​ភាគ​ច្រើន​ជា​ទូទៅ​សំដៅ​ទៅ​លើ​ការ​សិក្សា​រំពឹង​ទុក​លើ​ការ​គូរ​លើ​ ការ​សេដ្ឋកិច្ច​ច្បាប់​និង​វិទ្យា​សា​ស្រ្ត​នយោបាយ​នៅ​ក្នុង​របៀប​ពន្យល់​ អំពី​ស្ថាប័ន​នយោបាយ​បរិស្ថាន​នយោបាយ​និង​ប្រព័ន្ធ​សេដ្ឋកិច្ច'' - ។ មូលធននិយម​, សង្គមនិយម​ឬ​ចំរុះ​ឥទ្ធិពល​គ្នា ''ទិនានុប្បវត្តិ​កូដ​ចំណាត់​ថ្នាក់​អក្សរ​សា​ស្រ្ត​សេដ្ឋកិច្ច​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​ទាក់ទង​ជាមួយ​នឹង​បី'' subareas​: តួនាទី​របស់​រដ្ឋាភិបាល​និង / ឬ​អំណាច​ទំនាក់​ទំនង​នៅ​ក្នុង​ការ​បែងចែក​ធនធាន​សម្រាប់​ប្រភេទ​នៃ​ប្រព័ន្ធ​សេដ្ឋកិច្ច​នីមួយ សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​អ​ន្ដ​រ​ជាតិ​ដែល​សិក្សា​ផល​ប៉ះពាល់​សេដ្ឋកិច្ច​នៃ​ទំនាក់ទំនង​អ​ន្ដ​រ​ជាតិ និង​គំរូ​សេដ្ឋកិច្ច​នៃ​ដំណើរការ​នយោបាយ​។ តំបន់​ចុង​ក្រោយ​នេះ​បាន​មក​ពី​ទ្រឹ​ស្តី​ជម្រើស​សាធារណៈ​និង​កាលបរិច្ឆេទ​ពី​ទសវត្ស​ឆ្នាំ 1960 នេះ​អ្នក​បោះ​ឆ្នោត​ម៉ូដែល​, អ្នក ​នយោបាយ​និង​អ្នក​រដ្ឋ​ការ​ជា​ការ​ប្រព្រឹត្តទៅ​នៅ​ក្នុង​ជា​ចម្បង​វិធី​ ខ្លួន​ឯង​ចាប់​អារម្មណ៍​នៅ​ក្នុង​ការ​ផ្ទុយ​ទៅ​នឹង​ទិដ្ឋភាព​មួយ​ជាប់​ព្រះ​ នាម​ព្រះ​សេដ្ឋ​កិច្ច​មុន​ម​ន្រ្តី​រដ្ឋាភិបាល​កំពុង​ព្យាយាម​ពង្រីក​ អតិបរមា​ឧបករណ៍​ប្រើប្រាស់​បុគ្គល ពី​ប្រភេទ​នៃ​មុខងារ​សុខុមាលភាព​សង្គម​មួយ​ចំនួន​។ ការ ​ផ្តោ​ត​អារម្មណ៍​ដំបូង​និង​បន្ត​ការ​ស្រាវ​ជ្រាវ​របស់​កម្មវិធី​ដែល​បាន​មក ​គឺ​ជា​អ្វី​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​។ : : អ្នក​សេដ្ឋកិច្ច​និង​អ្នក​វិទ្យា​សា​ស្រ្ត​នយោបាយ​ជា​ញឹកញាប់​ទាក់ទង​សេដ្ឋកិច្ច ​នយោបាយ​ជាមួយ​នឹង​វិធី​សា​ស្រ្ត​ដែល​ប្រើ​ការ​ប៉ាន់ប្រមាណ​សម​ហេតុផល​ -ជម្រើស ជា​ពិសេស​នៅ​ក្នុង​ទ្រឹ​ស្តី​ការ​លេង​ហ្គេម​, ហើយ​នៅ​ក្នុង​ការ​ពិនិត្យ​មើល​បាតុភូត​ហួស​ពី​ការ​លើក​លេង​តោ​ស​ស្តង់​ដា​សេដ្ឋកិច្ច 'ដូច​ជា​ការ​បរាជ័យ​របស់​រដ្ឋាភិបាល​និង​ការ​សម្រេច​ចិត្ត​ធ្វើ​ឱ្យ​ស្មុ​គ្រ​ស្មាញ​នៅ​ក្នុង​បរិបទ​ដែល​មាន​ពាក្យ "សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​វិជ្ជមាន​" ជា​រឿង​ធម្មតា​។ ប្រធាន​បទ "តាម​ប្រពៃណី​" ផ្សេង​ទៀត​រួម​បញ្ចូល​ទាំង​ការវិភាគ​ពី​បញ្ហា​គោលនយោបាយ​សាធារណៈ​ដូច​ជា​បទ​បញ្ជា​សេដ្ឋកិច្ច ផ្តាច់​មុខ​, ជួល​ស្វែង​រក​, ការ​ការពារ​ទីផ្សារ អំពើ​ពុក​រលួយ​ស្ថាប័ន និង​នយោបាយ​ចែក​ចាយ​។ ការវិភាគ ​ជាក់ស្ដែង​រួម​បញ្ចូល​ទាំង​ឥទ្ធិពល​នៃ​ការ​បោះ​ឆ្នោត​នៅ​លើ​ជម្រើស​នៃ​គោល​ នយោបាយ​សេដ្ឋកិច្ច​ការ​ប្ដេជ្ញា​ចិត្ត​និង​គំរូ​ព្យាករ​លទ្ធផល​បោះ​ឆ្នោត​ ដែល​ជា​របស់​វ​ដ្ត​អាជីវកម្ម​នយោបាយ​ដែល ឯករាជ្យ​ធនាគារ​ក​ណ្តា​ល​និង​នយោបាយ​នៃ​ឱនភាព​លើស​នេះ​។ : : ការផ្តោ​ត​អារម្មណ៍​ចុង​ក្រោយ​នេះ​បាន​បង្ហាញ​ម៉ូត​ជាច្រើន​និង​គោល​នយោបាយ​ សេដ្ឋកិច្ច​ស្ថាប័ន​នយោបាយ​ជា​អន្តរកម្ម​រវាង​ភ្នាក់ងារ​និង​ស្ថាប័ន​ សេដ្ឋកិច្ច​និង​នយោបាយ​របស់ រួម​ទាំង​ស្របគ្នា​ហាក់​បី​ដូច​ជា​គោល​នយោបាយ​សេដ្ឋកិច្ច​និង​អនុសាសន៍​របស់​សេដ្ឋវិទូ​តាមរយៈ​ពន្លឺ​នៃ s បាន​ចំណាយ​ប្រតិបត្តិការ​នេះ​។ ចាប់​ពី​ពាក់​ក​ណ្តា​ល​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ 1990 វាល ​នេះ​ត្រូវ​បាន​ពង្រីក​នៅ​ក្នុង​ផ្នែក​មួយ​ជួយ​ដោយ​ការ​សំណុំ​ទិន្នន័យ​ ឆ្លងកាត់​ជាតិ​ថ្មី​មួយ​ដែល​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​មាន​ការ​ធ្វើ​តេ​ស្ត​នៃ​ការ​ សម្មតិកម្ម​លើ​ប្រព័ន្ធ​សេដ្ឋកិច្ច​និង​ស្ថាប័ន​ប្រៀបធៀប​។ ប្រធាន​បទ​រួម​មាន​ប្រកាស​ពី​ការ​បែកបាក់​នៃ​ប្រទេស​នេះ ប្រភព​និង​អត្រា​នៃ​ការ​ផ្លាស់​ប្តូ​រ​នៃ​ស្ថាប័ន​នយោបាយ​នៅ​ក្នុង​ទំនាក់​ទំនង​ធ្វើ​ឱ្យ​មាន​កំណើន​សេដ្ឋកិច្ច ការ​អភិវឌ្ឍ ក្រោយ កំណែទម្រង់ និង​សេដ្ឋកិច្ច​ការ​ផ្លាស់​ប្តូ​រ​, តួនាទី​របស់​វប្បធម៌​ជាតិ​សាសន៍​និង​យេនឌ័រ​នៅ​ក្នុង​ការ​ពន្យល់​អំពី​លទ្ធផល​សេដ្ឋកិច្ច គោលនយោបាយ​ម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ច បរិស្ថាន ភាព​ត្រឹមត្រូវ​ភាព ទំនាក់​ទំនង​នៃ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​គោល​នយោបាយ​សេដ្ឋកិច្ច​ទ្រឹ​ស្តី និង​ជាក់ស្ដែង​។ * សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​ថ្មី​អាច​ព្យាបាល​មនោគមវិជ្ជា​សេដ្ឋកិច្ច​ដែល​ជា​បាតុភូត​នេះ​ដើម្បី​ពន្យល់​ក្នុង​ប្រពៃណី​នៃ​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ Marxian នេះ​។ ដូច្នេះ ​លោក Charles អេ​ស Maier បាន​បង្ហាញ​ថា​វិធី​សា​ស្រ្ត​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ "interrogates គោល​លទ្ធិ​សេដ្ឋកិច្ច​ដើម្បី​បង្ហាញ​បរិវេណ​ខាង​សង្គមវិទ្យា​និង​នយោបាយ​ របស់​ពួក​គេ​នៅ​ក្នុង​ការ​បូក .... [វា​] ចាត់ទុក​គំនិត​និង​ឥរិយាបថ​សេដ្ឋកិច្ច​មិន​មែន​ជា​ក្រប​ខ័ណ្ឌ​ការងារ​ សម្រាប់​ការ​វិភាគ​នោះ​ទេ​ប៉ុន្តែ​ជា​ជំនឿ​និង​សកម្មភាព​ដែល ត្រូវ​តែ​ខ្លួន​ឯង​ត្រូវ​បាន​ពន្យល់ "។ វិធី​សា​ស្រ្ត​នេះ​ប្រាប់​លោក Andrew Gamble ''នៅ​របស់​សេរី​សេដ្ឋ​កិច្ច​និង​រដ្ឋ​ខ្លាំង (ដែល'' Palgrave Macmillan​, 1988​) និង​លោក Colin ''ហៃ​របស់​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​នៃ​ការងារ​ថ្មី'' (ក្រុម Manchester សាកលវិទ្យាល័យ​ចុច​ឆ្នាំ 1999​) ។ ''វា ​ក៏​ប្រាប់​ការ​ងារ​ជា​ច្រើន​បាន​បោះ​ពុម្ព​ផ្សាយ​នៅ​ក្នុង​សេដ្ឋកិច្ច​ នយោបាយ​ថ្មី​ដែល​ជា​កាសែត​អ​ន្ដ​រ​ជាតិ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​អ្នកប្រាជ្ញ​ សាកលវិទ្យាល័យ​ទីក្រុង'' Sheffield ក្នុង​ឆ្នាំ 1996 ។ * សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​អន្តរជាតិ (IPE របស់​) គឺ​ជា​វាល​រំពឹង​ទុក​មាន​វិធី​សា​ស្រ្ត​ក្នុង​ការ​សកម្មភាព​របស់​តារា​ជាច្រើន​។ នៅ​ក្នុង​សហរដ្ឋ​អាមេរិក​, ''វិធី​សា​ស្រ្ត​ទាំង​នេះ​ត្រូវ​បាន​ភ្ជាប់​ជាមួយ​ទិនានុប្បវត្តិ​អង្គការ​អន្តរជាតិ​ដែល​ក្នុង​ឆ្នាំ'' 1970 បាន​ក្លាយ​ជា​ទស្សនា​វ​ដ្តី​ឈាន​មុខ​គេ​នៃ​ការ IPE របស់​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការ editorship របស់​លោក Robert Keohane លោក Peter J. Katzenstein និង​លោក Stephen Krasner នេះ​។ ''ពួក​គេ​ក៏​ត្រូវ​បាន​ផ្សារភ្ជាប់​ជាមួយ​នឹង​កាសែត​ការពិនិត្យ​ឡើងវិញ​នៃ​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​អន្តរជាតិ​។'' ក៏​មាន​ការ​សាលា​ដ៏​សំខាន់​បន្ថែម​ទៀត​របស់ IPE របស់​, បាន​បំផុស​គំនិត​ដោយ​លោក Karl ការងារ Polanyi របស់​។ តួ​លេខ​ដ៏​សំខាន់​ចំនួន​ពីរ​គឺ​លោក Matthew វ៉​ត​សុ​ន​និង​លោក Robert ដ​បុល​យូ​លោក​ស្រី Cox * Anthropologists​, ''សង្គមវិទូ ​និង​ភូមិ​សា​ស្រ្ត​ប្រើ​ប្រាស់​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​នៅ​ក្នុង​សំដៅ​ទៅ​លើ​របប ​នៃ​ការ​នយោបាយ​ឬ​តម្លៃ​សេដ្ឋកិច្ច​ដែល​ផុស​ឡើង​ជា​ចម្បង​នៅ​កម្រិត​នៃ​រដ្ឋ ​ឬ​រដ្ឋាភិបាល​ក្នុង​តំបន់​នោះ​ទេ​ប៉ុន្តែ​ក៏​មាន​នៅ​ក្នុង​ក្រុម​សង្គម​តូច ​ជាង​មុន​និង​ប​ណ្តា​ញ​សង្គម​។'' ដោយ ​សារ​តែ​ឥទ្ធិពល​ទាំង​នេះ​និង​ត្រូវ​បាន​របប​មាន​ឥទ្ធិពល​ដោយ​អង្គការ​ទាំង​ ដើម​ទុន​សង្គម​និង​សេដ្ឋកិច្ច​វិភាគ​នៃ​វិមាត្រ​ខ្វះ​ខាត​តម្លៃ​សេដ្ឋកិច្ច​ ស្តង់ដារ (ឧ. សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​នៃ​ភាសា​, នៃ​ភេទ​ឬ​សាសនា​) ជា​ញឹកញាប់​គូរ​អំពី​គោល​គំនិត​ដែល​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​នៅ​ក្នុង​ការ critiques Marxian រដ្ឋធានី​។ វិធី​សា​ស្រ្ត​បែប​នេះ​ពង្រីក​នៅ​លើ​អាហារូបករណ៍ neo​-Marxian ដែល​ទាក់ទង​ទៅ​នឹង​ការ​អភិវឌ្ឍ​និង​មិនទាន់​មានការ​អភិវឌ្ឍ​ស្នើ​ឡើង​ដោយ​លោក​André Gunder របស់ Frank និង Immanuel Wallerstein ។ * s ''បាន ​ប្រវត្តិវិទូ​បាន​ជួល​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​ដើម្បី​ស្វែង​រក​វិធី​ក្នុង​ អតីតកាល​ថា​អ្នក​និង​ក្រុម​ជាមួយ​នឹង​ផល​ប្រយោជន៍​សេដ្ឋកិច្ច​ជា​រឿង​ធម្មតា ​បាន​ប្រើ​នយោបាយ​ការ​ផ្លាស់​ប្តូ​រ​មាន​អត្ថប្រយោជន៍​ដល់​ផល​ប្រយោជន៍​របស់ ​ពួក​គេ​ឱ្យ​មាន​ប្រសិទ្ធភាព​។'' ==វិញ្ញាសា​ដែល​ទាក់ទង== ដោយ ​សារ​តែ​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​គឺ​មិន​មែន​ជា​វិន័យ​រួម​មាន​ការ​សិក្សា​ការ​ ប្រើ​ពាក្យ​មួយ​ដែល​ត្រួត​លើ​គ្នា​នៅ​ក្នុង​បញ្ហា​ប្រធានបទ​នេះ​ប៉ុន្តែ​មាន ​ទស្សន​វិស័យ​ខុស​គ្នា​ខ្លាំង​: * សង្គម​វិទ្យា​សិក្សា​ពី​ផល​ប៉ះពាល់​នៃ​ការ​ចូលរួម​របស់​ជន "នៅ​ក្នុង​សង្គម​ដែល​ជា​សមាជិក​នៃ​ក្រុម​និង​របៀប​ដែល​ការ​ផ្លាស់​ប្តូ​រ​នូវ​សមត្ថភាព​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​ការ​បំពេញ​មុខងារ​បាន​។ សង្គមវិទូ​ជា​ច្រើន​ចាប់​ផ្តើ​ម​ពី​ទស្សនៈ​នៃ​ទំនាក់ទំនង​ផលិតកម្ម​-កំណត់​ពី​លោក Karl ម៉ា​មួយ​។ ទ្រឹ​ស្តី​របស់​ម៉ា​លើ​ប្រធានបទ​នៃ​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​ត្រូវ​បាន​ផ្ទុក​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​របស់​គាត់ ''Das Kapital'' ។ * Anthropology សិក្សា​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​ដោយ​ការ​ស៊ើប​អង្កេត​របប​នៃ​តម្លៃ​ស្ថានភាព​ នយោបាយ​និង​សេដ្ឋកិច្ច​ដែល​មាន​ទិដ្ឋភាព​នៃ​ការ​អនុវត្ត tacit sociocultural (ឧទាហរណ៍​ការ​ប្រើ​ប្រាស់ pejorative នៃ​កន្សោម pseudo ដែល​អេស្ប៉ាញ​នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ផ្សព្វផ្សាយ​កម្សាន្ត​អាមេរិក​) ដោយ​មធ្យោបាយ​នៃ​ដំណើរការ​ប្រវត្តិ​សា​ស្រ្ត​នយោបាយ​និង​សង្គមវិទ្យា​ទូលំទូលាយ​។ វិភាគ ​នៃ​លក្ខណៈ​ពិសេស​រចនា​សម្ព័ន្ធ​នៃ​ដំណើរការ​ឆ្លងដែន​ផ្តោ​ត​ទៅ​លើ​ អន្តរកម្ម​រវាង​ប្រព័ន្ធ​មូលធន​ពិភពលោក​និង​វប្បធម៌​ក្នុង​ស្រុក​។ * Archaeology ព្យាយាម​ឡើងវិញ​ប្រទេស​មាន​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​កន្លង​មក​ដោយ​ការ​ពិនិត្យ​មើល ​ភស្តុតាង​សម្ភារៈ​សម្រាប់​យុទ្ធ​សា​ស្រ្ត​រដ្ឋបាល​ដើម្បី​ត្រួត​ពិនិត្យ​ និង​ការ​គៀង​គរ​ធនធាន​។ ភស្តុតាង ​នេះ​អាច​រួម​បញ្ចូល​ទាំង​ស្ថាបត្យកម្ម​, នៅសល់​សត្វ​ភស្តុតាង​សម្រាប់​សិក្ខាសាលា​សិប្បកម្ម​ភស្តុតាង​សម្រាប់​ការ​ ជប់លៀង​និង​ពិធី​បុណ្យ​ភស្តុតាង​សម្រាប់​នាំ​ចូល​ឬ​នាំ​ចេញ​ទំនិញ​ កិត្យានុភាព​ឬ​ភស្តុតាង​សម្រាប់​ការ​ផ្ទុក​ម្ហូប​អាហារ​។ * ចិត្តវិទ្យា​គឺ​ជា fulcrum ដែល​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ exerts កម្លាំង​របស់​ខ្លួន​នៅ​ក្នុង​ការ​សិក្សា​ការ​ធ្វើ​ការ​សម្រេច​ចិត្ត (មិន​មែន​តែ​នៅ​ក្នុង​តម្លៃ​) នោះ​ទេ​តែ​ដូចជា​ស្រែ​នៃ​ការសិក្សា​ដែល​ស្មាន​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​គំរូ​។ * ឯកសារ​ប្រវត្តិ​សា​ស្រ្ត​ផ្លាស់​ប្តូ​រ​ជា​ញឹកញាប់​ដោយ​ប្រើ​វា​ដើម្បី​ជជែក​តវ៉ា​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​; ការងារ​ជា​ប្រវត្តិ​សា​ស្រ្ត​មួយ​ចំនួន​យក​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​ថា​ជា​ស៊ុម​ពិពណ៌នា​នេះ​។ * ភូមិ​សា​ស្ដ្រ​របស់​មនុស្ស​នៅ​តាម​ដង​គូរ​នៅ​លើ​ទ្រឹ​ស្តី​នៃ​ដំណើរការ politico សេដ្ឋកិច្ច​។ ជា ​ធម្មតា​នៅ​ក្រោម moniker នៃ​ការ​បរិ​ស្សា​ន​វិទ្យា​នយោបាយ​, បរិ​ស្សា​ន​វិទ្យា​នយោបាយ​ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើ​ដោយ​ប្រព័ន្ធ​ភូមិ​សា​ស្រ្ត​ ក្នុង​ការ​យល់​របស់​មនុស្ស​និង​ទំនាក់​ទំនង​របស់​ពួក​គេ​ជាមួយ​នឹង​បរិស្ថាន ​បាន​កំណត់​យ៉ាង​ទូលាយ​។ [45] * បរិ​ស្សា​ន​វិទ្យា​ទាក់ទង​នឹង​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​ដោយ​សារ​តែ​សកម្មភាព​របស់​មនុស្ស​មាន​ឥទ្ធិពល​ដ៏​ខ្លាំង​បំផុត​មក​លើ​បរិស្ថាន​, ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​របស់​ខ្លួន​ក​ណ្តា​ល​ភាព​សមស្រប​បរិស្ថាន​សម្រាប់​សកម្មភាព​មនុស្ស​។ ផល ​ប៉ះពាល់​បរិស្ថាន​នៃ​ការ​ស្រាវជ្រាវ​កម្លាំង​ជំរុញ​សកម្មភាព​សេដ្ឋកិច្ច​នៅ ​លើ​ការ​ផ្លាស់​ប្តូ​រ​លើក​ទឹក​ចិត្ត​សេដ្ឋកិច្ច​ទីផ្សារ​។ * ការ​សិក្សា​វប្បធម៌​ពិនិត្យ​ថ្នាក់​សង្គម​ផលិតកម្ម​, ការងារ​, ការ​ប្រណាំង​យេនឌ័រ​និង​ការ​រួម​ភេទ​។ * ទំនាក់ទំនង​ពិនិត្យ​ទិដ្ឋភាព​ស្ថាប័ន​ប្រព័ន្ធ​ផ្សព្វផ្សាយ​និង​ប្រព័ន្ធ telecommuncation ។ ក្នុង ​នាម​ជា​តំបន់​នៃ​ការ​សិក្សា​ផ្តោ​ត​ទៅ​លើ​ទិដ្ឋភាព​នៃ​ការ​ប្រាស្រ័យ​ ទាក់ទង​របស់​មនុស្ស​វា​យក​ចិត្ត​ទុកដាក់​ជា​ពិសេស​ក្នុង​ការ​ទំនាក់​ទំនង​ រវាង​ម្ចាស់​ពលកម្ម​អ្នកប្រើប្រាស់​ផ្សព្វផ្សាយ​ពាណិជ្ជកម្ម​រចនាសម្ព័ន្ធ​ នៃ​ការ​ផលិត​, និង​រដ្ឋ​និង​ទំនាក់ទំនង​ថាមពល​បាន​បង្កប់​នៅ​ក្នុង​ទំនាក់​ទំនង​ទាំង​នេះ​។ ==មើលផងដែរ== ** សង្គមវិទ្យា​សេដ្ឋកិច្ច ** ការ​សិក្សា​ផ្នែក​សេដ្ឋកិច្ច​នៃ​សកម្មភាព​រួម ** សេដ្ឋកិច្ច​រដ្ឋ​ធម្មនុញ្ញ ** សមាគម​អឺរ៉ុប​សម្រាប់​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ​វិវត្តន៍ (EAEPE​) ** មនោគមវិជ្ជា​សេដ្ឋកិច្ច ** សេដ្ឋកិច្ច​ស្ថាប័ន ** ការ​បោះ​ពុ​ម្ភ​ដ៏​សំខាន់​នៅ​ក្នុង​សេដ្ឋកិច្ច​នយោបាយ ** ទស្សនៈ​ទៅ​លើ​ដើម​ទុន ** គំរូ​សង្គម ** ដើម​ទុន​សង្គម ** ពន្ធ​លើ​តម្លៃ​ដី ==កំណត់សំគាល់== {{Reflist|33em}} ==ឯកសារយោង== * [[Paul A. Baran|Baran, Paul A.]] (1957). ''The Political Economy of Growth''. Monthly Review Press, New York. Review [http://heinonline.org/HOL/LandingPage?collection=journals&handle=hein.journals/guild19&div=12&id=&page= extrract.] * [[John R. Commons|Commons, John R.]] (1934 [1986]). ''Institutional Economics: Its Place in Political Economy'', Macmillan. [http://www.transactionpub.com/title/Institutional-Economics-978-0-88738-797-5.html Description] and [http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=1wFHlGU70ZAC&oi=fnd&pg=PR11&ots=5eJMq_gGXF&sig=CJpmLDgk8uq32rloiJcBIMFPjQU#v=onepage&q&f=false preview.] * Leroux, Robert (2011), ''Political Economy and Liberalism in France : The Contributions of Frédéric Bastiat'', London, Routledge. * Maggi, Giovanni, and Andrés Rodríguez-Clare (2007). "A Political-Economy Theory of Trade Agreements," ''American Economic Review'', 97(4), pp. [http://www.jstor.org/pss/30034097 1374]-1406. * O'Hara, Phillip Anthony, ed. (1999). ''Encyclopedia of Political Economy'', 2 v. Routledge. 2003 review [http://findarticles.com/p/articles/mi_qa5437/is_4_37/ai_n29053295/ links.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513195120/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa5437/is_4_37/ai_n29053295/ |date=2011-05-13 }} * [[Steven Pressman|Pressman, Steven]], ''Interactions in Political Economy: Malvern After Ten Years'' Routledge, 1996 * [[Gordon Rausser|Rausser, Gordon]], Swinnen, Johan, and Zusman, Pinhas (2011). ''Political Power and Economic Policy.'' Cambridge: Cambridge U.P. * Winch, Donald (1996). ''Riches and Poverty : An Intellectual History of Political Economy in Britain, 1750–1834'' Cambridge: Cambridge U.P. * Winch, Donald (1973). "The Emergence of Economics as a Science, 1750–1870." In: ''The Fontana Economic History of Europe, Vol. 3''. London: Collins/Fontana. ==ទស្សនាវដ្ដី== {{MultiCol}} * ''[[Constitutional Political Economy]]'' * [http://www.wiley.com/bw/journal.asp?ref=0954-1985 ''Economics & Politics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118004946/http://www.wiley.com/bw/journal.asp?ref=0954-1985 |date=2012-01-18 }} * [http://www.elsevier.com/wps/find/journaldescription.cws_home/505544/description#description ''European Journal of Political Economy''] {{ColBreak}} * [http://www.springer.com/economics/public+finance/journal/11127 ''Public Choice''] * [[New Political Economy (journal)|''New Political Economy]] — [http://www.tandfonline.com/action/aboutThisJournal?journalCode=cnpe20 Description,] [http://www.tandfonline.com/action/aboutThisJournal?show=aimsScope&journalCode=cnpe aims & scope.] * [http://spe.library.utoronto.ca/index.php/spe ''Studies in Political Economy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003123031/http://spe.library.utoronto.ca/index.php/spe |date=2013-10-03 }} {{EndMultiCol}} ==តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ== {{Wikibooks|Political Economy}} {{NIE Poster|year=1905|Political Economy}} * [[NBER]] (U.S.) "Political Economy" [[working paper|working-paper]] abstract [http://www.nber.org/papersbyprog/POL.html links.] * [[Centre for Economic Policy Research#VoxEU.org|VoxEU.org]] (Europe) [http://www.voxeu.org/index.php?q=node/315 "Politics and economics"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614153036/http://www.voxeu.org/index.php?q=node%2F315 |date=2012-06-14 }} article links. * [[Friedrich List|List, Friedrich]]. [http://socserv2.socsci.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/list/national.html National System of Political Economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831025208/http://socserv2.socsci.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/list/national.html |date=2009-08-31 }} * Carey, Henry C. [http://www.hti.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=moa;cc=moa;q1=American%20System;rgn=full%20text;idno=AJB8869.0001.001;didno=AJB8869.0001.001;view=image;seq=00000019 Harmony of Interests]{{Dead link|date=មករា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - compares American and British systems{{Clarify| date= January 2012}} of political economy * [http://www.jacobs-university.de/ipe/ International Political Economy at Jacobs University Bremen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219174434/http://www.jacobs-university.de/ipe/ |date=2008-12-19 }} *[http://www.city.ac.uk/study/courses/social/global-political-eco.html Global Political Economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220065017/http://www.city.ac.uk/study/courses/social/global-political-eco.html |date=2011-02-20 }} at City University London *[http://www.sussex.ac.uk/cgpe Centre for Global Political Economy] at the University of Sussex, UK *[http://www.cox.smu.edu/web/oneil-center/o-neil-center-for-global-markets-and-freedom O'Neil Center for Global Markets and Freedom at the SMU Cox School of Business Dallas, TX USA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209021642/http://www.cox.smu.edu/web/oneil-center/o-neil-center-for-global-markets-and-freedom |date=2010-02-09 }} *[http://www.iuctorino.it/content/institute-study-political-economy-and-law-ipel Institute for the study of Political Economy and Law (IPEL) at the International University College of Turin (IUC), Italy]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140425224233/http://www.iuctorino.it/content/institute-study-political-economy-and-law-ipel |date=2014-04-25 }} * [http://www.ecipe.org/ European Centre for International Political Economy] {{Social sciences}} {{DEFAULTSORT:Political Economy}} [[Category:Political economy| ]] [[Category:History of economic thought, methodology, and heterodox approaches]] [[Category:Economic systems]] fbw2xm2ofgtou9ymrwaya53n0tmyawc 0 26148 336712 288586 2026-06-17T13:59:38Z Jen0011 51633 336712 wikitext text/x-wiki [[File:Yeay mao cambodia.JPG|right|thumb|300px|ទីសក្ការៈយាយម៉ៅ នៅវត្តរាម [[ក្រុងព្រះសីហនុ]]]] '''យាយម៉ៅ''' ឬ '''លោកយាយម៉ៅ''' ជា​[[វីរៈនារី​]]ក្នុង​ទេវកថា​ពី​បុរាណ​ដ៏ពេញនិយមរបស់ប្រជាជនខ្មែរ <ref>[http://khmerkromngo.org/heroes/Listofheroes.htm Khmer Heroes], Kampuchea Krom Community: ''Yeay [or Grandma] Mao, visitors travel to seacoast Sihanoukville and Kampong Som province must stop to pay respect.''. Link retrieved on 2nd Feb 2009.</ref> និងគេមានជំនឿថាជាទេវតាស័ក្តិសិទ្ធ តាមបែប​ព្រហ្មញ្ញសាសនាក្នុងប្រទេស[[កម្ពុជា]]។ **យាយម៉ៅ ត្រូវបានគេគោរពបូជា ធ្វើសក្ការៈនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រ ឬច្រាំងសមុទ្រ ក៏ដូចជានៅចន្លោះផ្លូវពីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ទៅកំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ កំពត និងក្រុងកែប។ នៅភ្នំបូគោក្នុងខេត្តកំពត គេឃើញមានរូបសំណាកយាយម៉ៅ ដែលមានកំពស់ដល់ទៅ២៩ម៉ែត្រ ដែលត្រូវបានសំភោធឡើងក្នុងឆ្នាំ២០១២ ទន្ទឹមនឹងនោះ ក៏មានឃើញរូបសំណាករបស់លោកយាយនៅឆ្នេរសមុទ្រកែប ដែលត្រូវបានហៅថា "ស្រីស្អាត" ឬ"សិលាចាំប្តី" ទាំងនោះ គឺជារឿងព្រេងនិទានរបស់ស្រី្តម្នាក់ ដែលទន្ទឹងចាំស្វាមីរបស់ខ្លួន ហើយសំឡឹងមើលទៅទិសខាងលិច។ យាយម៉ៅ ត្រូវបានគេជឿថា គាត់គឺជាអ្នកការពារ ថែរក្សាអ្នកដំណើរ និងព្រានព្រៃឲ្យបានសេចក្តីសុខសប្បាយ។ អ្នកដំណើរដែល​ធ្វើ​ដំណើរឆ្លងកាត់ផ្លូវជាតិលេខ៤ តែងតែឈប់នៅមុខអាស្រមលោកយាយម៉ៅ នៅតាមបណ្តោយផ្លូវនោះ ដើម្បីធ្វើសក្ការៈ បូជា ដើម្បីសុំឲ្យការធ្វើដំណើរបានសុខសប្បាយតាមផ្លូវ។ == ដំណើររឿង == [[File:Yeay Mao at Bokor Maunt.jpg|thumbnail|right|រូបសំណាកយាយម៉ៅនៅភ្នំបូកគោ]] ដំណើររឿងរបស់យាយម៉ៅ គេពុំទាន់មានឯកសារណាមួយជាក់លាក់ ដែលជាប្រវត្តិសាស្ត្រទេ។ រឿងនេះត្រូវបានគេនិយាយតៗគ្នា ពីមាត់មួយទៅមាត់មួយ។ គេឃើញមានរឿងនិទានមួយចំនួនទាក់ទងនឹងប្រវត្តិយាយម៉ៅ។ បានឮថា រឿងនេះបានកើត​ឡើង​នៅមុន​សម័យ​​[[អាណានិគមបារាំង]] នាងគឺ​ជា​ស្រ្តីដ៏ស្អាត ផូរផង់ បានរៀបអាពាពិពាហ៍​ជាមួយនឹង​មេទ័ពម្នាក់។ ក្រោយពេល​ដែលស្វាមី​របស់គាត់ធ្វើ​មរណកាល​ក្នុងសង្គ្រាម រវាងកម្ពុជា]]និង[[ថៃ]] នាងក៏បាន​ដឹកនាំទ័ព​ឡើងប្រឆាំង​តបវិញ។ នៅពេលនោះ នាងក៏បានក្លាយ​ជាវីរៈនារី​ដ៏ល្បីល្បាញ​​របស់[[ជនជាតិខ្មែរ]]។ រឿងដំណាលខ្លះថា ស្វាមីរបស់ដូនម៉ៅ ដែលជាមេទ័ព បានចេញទៅធ្វើសង្គ្រាមតាមផ្លូវសមុទ្រ ដោយសារតែនឹកស្វាមីខ្លាំងពេក នាងក៏ទៅតាមរក ហើយក៏បានមកដួលស្លាប់នៅខេត្តកោះកុង ក្លាយជាអ្នកដូន (ឆ្មាំរក្សាសមុទ្រ)។ កាលពីសម័យមុន មានមេកន្ទ្រាញ ម្នាក់ ឈ្មោះជុច ត្រួតត្រា​កុល​សម្ព័ន្ធ​ជនជាតិព័រ នៅស្រុកភ្នំក្រវាញ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ដែលពី​មុនហៅថា ​ព្រៃខ្លាដំរី។ តា​ជុច មានប្ញទ្ធិអំណាចខ្លាំងពូកែណាស់ ជាមនុស្សឆ្អឹងដែក ស្បែកស្ពាន់។ កាលនោះ មាន​យុវតី​ [[ជនជាតិព័រ]]ម្នាក់ ឈ្មោះនាងម៉ៅ មានរូបឆោមល្អល្អះ ត្រូវបានមេកន្ទ្រាញយកធ្វើជាភរិយា។ ក្រោយពេលពួកគាត់ធ្វើមរណកាលទៅ បានបន្សល់ទុកទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើន ដោយហេតុថា ពួកគាត់គ្មានកូនបន្តពូជពង្ស ចិត្តរបស់ពួកគាត់​ ក៏នៅ​មិនដាច់​អាល័យ ក៏ចាប់ជាតិជាអ្នកតា អ្នកដូន​ នៅចាំយាម ថែរក្សាទឹកដីនោះ។ មេកន្ទ្រាញដែលឡើងកាន់ដំណែងក្រោយៗ ក៏នៅតែគោរពកោតខ្លាចតាជុច យាយម៉ៅ ដូចកាលនៅរស់ បានទាំងយកដុំថ្ម២ដុំធំៗ ដាក់​ទន្ទឹម​គ្នា ធ្វើរោង​ប្រក់​ស្បូវ​ត្រង់ផ្ទះ​តាយាយ​នេះ ដោយឧបកិច្ច​សុំឱ្យពួកគាត់តាមថែរក្សាជនជាតិព័រ កុំឱ្យមានជំងឺតម្កាត់អ្វីឡើយ។ គ្រានោះ ដូនម៉ៅ បានចូលសណ្ឋិត ក្នុងរូបស្នងម្នាក់ ហើយប្រាប់អ្នកស្រុកថា គាត់មានភារកិច្ចតាម​ថែរក្សា​មនុស្សលោក មិនត្រឹមតែ​​តំបន់​​ភ្នំក្រវាញ​នេះទេ សូម្បី​ខេត្តផ្សេងៗ មានដូចជា [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] [[ខេត្តកោះកុង]] [[ក្រុងព្រះសីហនុ|ក្រុងកំពង់សោម]] ជាដើម ជាពិសេស កូនចៅដែល​ធ្វើដំណើរ​តាមសមុទ្រ។ == ការបូជា == [[File:Kep Sela Cham P'dey.JPG|thumbnail|right|''Sela waits for her husband'' (សិលាចាំប្តី), a monument in [[Kep Province]] inspired in a version of Yeay Mao, whose husband went to the wars with Thailand and never returns, so she decided to go to the west in his search.]] ការសែនព្រេនចម្បងគឺនៅខែមិថុនា។ អ្នកដែលមានជំនឿតែងនាំគ្នាទៅវត្ត ឬក៏ទីសក្ការៈនានា ដើម្បីធ្វើនូវការបូជា។ ក្នុងការសែនព្រេននេះ គេតែងនាំយកអាហារដ៏ប្រណិត ជាពិសេស មានដូចជា ក្បាលជ្រូក មាន់ស្ងោរ និងគ្រឿង​សក្ការៈ ដែល​ជាបរិក្ខារ​របស់យញ្ញ មានដូចជា ស្លាធម៌ ដូងទុំ ផ្កាភ្ញី និងបាយសី (ធ្វើឡើងដោយកំណាត់ផ្នែកមួយនៃដើមចេក ដែលមានដោតជើងទ្រ មានស្លឹកចេកដែលគេរុំប៉ុនៗម្រាមដៃ ៣ ទៅ៩ស្រទាប់។ បាយសីនេះ គឺជាបរិក្ខារមួយដែលពេញ​និយម របស់ប្រជាជនខ្មែរ ក៏ដូចជាជនជាតិ​ថៃ ក្នុងការធ្វើពិធីសែនព្រេន ឬបូជាផ្សេងៗ។ .<ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), pp.80-81.</ref> រូបស្នងទាំងបីដែលយាយម៉ៅធ្លាប់ចូល # '''យាយសៅរ៍''' : គឺជាភរិយារបស់តាអ៊ុង ដែលជាកាប៉ូរ៉ាល់ថ្នល់ (អ្នកត្រួតត្រាខាងផ្លូវ)។ # '''តាស្នងឡុង''' : ជាកូនរបស់យាយសៅរ៍ និងតាអ៊ុង។ # '''តាឡុងម៉ៅ ''' : ជាកូនតាស្នងឡុង។ == ជំនឿ == តាមរយៈស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកសេក សុផាត និងលោកស្តើង ធូរ <ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.78.</ref> កាលពីរវាងឆ្នាំ ១៨៦៦ អ្នកដូនម៉ៅនេះ កាចណាស់ គឺបើអ្នកណាធ្វើដំណើរកាត់តាមផ្លូវជ្រោះភ្នំពេជ្រនិល ហើយមិនបានបង្អង់ឈប់ ដើម្បីសុំសេចក្ដីសុខសប្បាយទេ ឬប្រព្រឹត្តចោរកម្មផ្សេងៗ អ្នកដូននឹងធ្វើជាហេតុផ្សេងៗ មានជម្ងឺដម្កាត់ ឬមើលផ្លូវដែលត្រូវ​ធ្វើដំណើរ​មិនឃើញ ដែលអាច​បណ្តាល​ឲ្យ​បើកខុសផ្លូវ មានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត។ មួយវិញទៀត បើអ្នកណា មានគំនុំ ហើយមានប្រាថ្នានឹងព្យាបាទអ្នកដទៃ ហើយទៅធ្វើការបន់ សុំឲ្យអ្នកដូនជួយទៅបង្ក្រាបគូសត្រូវរបស់ខ្លួន ដោយសន្យាថា បើបានសម្រេចដូចការបន់ នឹងថ្វាយវត្ថុណានីមួយ។ អ្នកដូន ក៏ទៅកាច់ ធ្វើតាមបំណងអ្នកដែលបន់នោះក៏មាន។<ref name="Sadang Tuo p.80">Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.80.</ref> ដោយហេតុតែកាចសាហាវយ៉ាងនេះហើយ ទើបបារាំងសែស (ក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំងរវាងឆ្នាំ ១៩០០) បានទៅបាញ់ទីសក្ការៈអ្នកដូននោះម្ដង។ តាំងពីពេលនោះមក អ្នកដូននេះ ក៏ថយអានុភាពបន្តិច។ ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១៩៤០ ជំនាន់ជប៉ុនចូលស្រុក បានកេណ្ឌប្រជាពលរដ្ឋចំណុះខែត្រកំពត ឲ្យទៅជីកលេណដ្ឋាន នៅត្រង់ថ្នល់បត់ភ្នំទ្វារកំពតនោះ។ ពលករទាំងនោះ បានទៅធ្វើបរិវេណទីសក្ការៈនោះឲ្យស្មោកគ្រោក មានបន្ទោរបង់មូត្រ លាមកជាដើម ដោយ​ការខឹងនឹងអំពើរបស់អ្នកទាំងនោះ អ្នកដូនក៏ធ្វើឲ្យមានជម្ងឺ ស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់។ អ្នកខ្លះមានជំងឺឈឺតាំងពីកន្លែងកាប់ដីនោះមក ស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់។ អ្នកខ្លះបានមកដល់ផ្ទះ ទើបចាប់មានជំងឺក៏មាន ស្លាប់រង្គាលចោលប្រពន្ធ ឲ្យនៅមេម៉ាយគគោក រហូតទាល់តែបាននាមថា "មេម៉ាយជំនាន់ជប៉ុនកេណ្ឌ" ។ ដោយឃើញហេតុការស្ដែងយ៉ាងនេះ បានធ្វើឲ្យអ្នកស្រុក ទាំងខ្មែរ ចិន យួន ចាម ជ្វា បាក់បបខ្លបខ្លាចឥតឧបមា។ ម្នាក់ៗប្រសិនបើមានការត្រូវធ្វើដំណើរទៅចំកន្លែងនោះ ដោយខានមិនបាន ក៏ត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នឲ្យមានវត្ថុកំដរដៃ សម្រាប់ថ្វាយអ្នកដូនពុំដែលខានឡើយ។<ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.79.</ref> ដើម្បីធ្វើឲ្យការវឹកវរស្ងប់ស្ងាត់ មនុស្សទាំងឡាយ ក៏ចាប់ផ្តើមនាំយកវត្ថុផ្សេងៗ ដើម្បីធ្វើសក្ការៈបូជាយាយម៉ៅ និងកសាង​ទីសក្ការៈឡើងវិញ។ ក្រៅពីការបន់ស្រន់សុំសេចក្តីសុខ របស់អ្នកស្រុក​នៅផ្តុំភ្នំពេជ្យនិល ពេលដែលមានភាពវឹកវរកើតឡើង មានការលួច កាប់សម្លាប់ជាដើម អ្នកទាំងនោះ តែងទៅបញ្ជាន់អ្នកដូន ដើម្បីឲ្យអ្នកដូនប្រាប់ហេតុការ ឬប្រាប់ពិធីដើម្បីដោះស្រាយផ្សេងៗ។<ref name="Sadang Tuo p.80" /> == ទីតាំងអាស្រមឬរូបសំណាក់ == លោកយាយម៉ៅពេជ្រពិល លោកយាយម៉ៅបូកគោ ប្រាសាទវិមានបារមីជំទាវម៉ៅ ខេត្តកំពត លោកយាយម៉ៅភូមិព្រែកខ្សាច់​ ខេត្តកោះកុង លោកយាយម៉ៅ ភូមិអណ្តូង១ សង្កាត់ព្រែកប្រា លោកយាយម៉ៅ ភូមិ៤៦ ឃុំជប់​​ ស្រុកត្បូងឃ្មុំ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ លោកយាយម៉ៅ​ ព្រះអង្គគោកធ្លក ស្រុកមណ្ឌលសីមា ខេត្តកោះកុង លោកយាយម៉ៅ ភូមិក្តីកណ្តាល សង្កាត់សារិកាកែវ ក្រុងអរិយក្សត្រ ខេត្តកណ្តាល == ឯកសារយោង == '''Notes''' {{reflist|30em}} == អានបន្ថែម == * Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), Phnom Penh, 2001, Ministry of Education, Kingdom of Cambodia, pp 78–81. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [http://gmcmissions.blogspot.com/2009/01/brief-history.html The World of Spirits, gmc missions], 7 January 2009. * [http://akt-media.com/readnews.php?id=21010#.U4nvEChFbfc ព័ត៌មានអង្គរធំ]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.camnews.org/2013/04/10/%E1%9E%99%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%98%E1%9F%89%E1%9F%85%E1%9E%9B%E1%9E%BE%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%80%E1%9E%82%E1%9F%84/ ព័ត៌មានខ្មែរ] * [https://archive.is/20140713213750/ftp3.ie.freebsd.org/pub/download.sourceforge.net/pub/sourceforge/k/kh/khmertext/Khmer_Folktales/Volume_08/Story_20_Volume_8.odt កម្ពុជសុរិយា] [[Category:វប្បធម៌ខ្មែរ]] [[Category:ជំនឿ និងសាសនានៅកម្ពុជា]] 9t7zhk10xq13suj05x4ylbk4yyo6mz1 0 26454 336730 316450 2026-06-17T23:34:43Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336730 wikitext text/x-wiki This is a list of [[nickname]]s of national [[association football]] teams. == [[Asian Football Confederation|AFC]] (Asian Football Confederation) == {| class="wikitable sortable" !Team !! Nickname !! Translation |- |{{fb|Australia}} |Socceroos<ref name=nytimes /> | |- |{{fb|Australia}} (ផ្នែកនារី) |Matildas | |- |{{fb|Bahrain}} |آل الأحمر (al Ahmar) |The Red |- | {{fb|Brunei Darussalam}} | Tebuan | The Wasp |- |{{fb|Cambodia}} | |The Royal Khmers, The Angkor Warriors |- |{{fb|China}} |万里长城 (Wànli Chángchéng) |The Great Wall |- | {{fb|China}} | | The Dragons |- | {{fbw|China}} (ផ្នែកនារី) |铿锵玫瑰 |The Steel Roses |- |{{fb|India}} |Yoddha-E-Hind |Warriors of Hind |- |{{fb|India}} | |Blue Tigers<ref>{{cite news |url=http://www.the-afc.com/en/afc-asian-cup-news/29936-chhetri-boost-for-bhangra-boys |title=CHettri boost for Bhangra Boys |work=The-AFC.com |publisher=Asian Football Confederation |date=2010-08-01 |accessdate=2011-01-15 }}</ref> |- |rowspan=2|{{fb|Indonesia}} |Merah Putih |The Reds and Whites |- |[[Garuda]] | |- |rowspan=2|{{fbw|Indonesia}} (ផ្នែកនារី) |Putri Merah Putih |The Reds and Whites Ladies |- |Putri [[Garuda]] |Garuda Ladies |- |rowspan=2|{{fb|Iran}} |تیم ملی Team Melli<ref name=nytimes /> |The National Team |- | |Princes of Persia<ref>{{cite news |url=http://persianleague.com/index.php/the-news/1-latest-news/5916-princes-of-persia-to-begin-2011-event |title='Princes of Persia' to begin 2011 event |work=PersianLeague.com |date=2010-12-30 |accessdate=2011-01-14 }}</ref> |- |{{fb|Iraq}} |اسود الرافدين |Lions of Mesopotamia<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/jul/30/football.iraq |title=Iraqis savour rare taste of unity as Lions of Mesopotamia triumph |author=Howard, Michael |location=London |work=Guardian.co.uk |publisher=Guardian Media Group |date=2007-07-30 |accessdate=2011-01-15 }}</ref> |- |{{fb|Japan}} |サムライ・ブルー |Blue [[Samurai]]<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames"/><ref name=Nadeshiko>{{cite news |url=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=1339347.html |title=Blue Samurai inspired by Nadeshiko victory |author=AFP |work=[[FIFA|FIFA.com]] |date=23 November 2010 |accessdate=9 May 2011 |authorlink=Agence France-Presse |archive-date=5 មេសា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110405085013/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=1339347.html |url-status=dead }}</ref> |- | {{fbw|Japan}} (ផ្នែកនារី) | ナデシコ (Nadeshiko) | [[Dianthus superbus|Large Pink]]<ref name=Nadeshiko/> |- |{{fb|Jordan}} |النشامى (An-Nashama) |The Brave Gentlemen |- |{{fb|Kuwait}} |Al-Azreg |The Blue |- |{{fb|Lebanon}} |Les cèdres du Liban <ref name="not confirmed">not confirmed</ref> |Cedars of Lebanon |- |{{fb|Malaysia}} |Harimau Malaya |[[Malayan Tiger]]s |- |{{fb|Maldives}} | |Red Snappers<ref>{{cite news |url=http://voices.washingtonpost.com/soccerinsider/2010/10/liverpool_blackpool_river_plat.html |title=Soccer brainstorming: raindrops, dropping names |author=Goff, Steven |work=WashingtonPost.com |publisher=The Washington Post Company |date=2010-10-01 |accessdate=2011-01-15 |archive-date=2012-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121009173810/http://voices.washingtonpost.com/soccerinsider/2010/10/liverpool_blackpool_river_plat.html |url-status=dead }}</ref> |- |{{fb|Mongolia}} |Хөх чононууд |Blue Wolves |- |rowspan=2|{{fb|Myanmar}} | |Golden Tiger |- | |White Angels |- |{{fb|Nepal}} | The Gorkhali |[[Gurkha]] (Bravery Nepalese warriors) |- |{{fb|North Korea}} |[[Chollima]]<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames"/> |Thousand-mile Horse |- |{{fb|Oman}} | |Red Warriors |- |{{fb|Palestine}} |فرسان |The Knights |- | {{fb|Pakistan}} | | Greenshirts |- | {{fb|Philippines}} |Grafts and Corruptions.<ref name=MST26>{{cite news|url=http://azkals.wikispaces.com/|title=Azkals The Philippine National Football Team Wiki|accessdate=2013-07-29|archive-date=2014-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140514203748/http://azkals.wikispaces.com/|url-status=dead}}</ref> |The Street Dogs.<ref name=MST26/> |- | {{fbw|Philippines}} (ផ្នែកនារី) |Malditas.<ref name=MST26/> |Feisty Ladies.<ref name=MST26/> |- |{{fb|Qatar}} |المارون |The Maroon |- |rowspan=2|{{fb|Saudi Arabia}} |Al Akhdar<ref name=nytimes /> |The Green |- | |The Green Falcons<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en/news/89/africa/2010/05/25/1942121/nigeria-0-0-saudi-arabia-lack-lustre-super-eagles-held-by |title=Nigeria 0-0 Saudi Arabia: Lack Lustre Super Eagles Held By Green Falcons |work=Goal.com |author=Adewuyi, Lolade |date=2010-05-25 |accessdate=2011-01-15 }}</ref> |- |{{fb|Singapore}} | |The Lions |- |rowspan=2|{{fb|South Korea}} | |Reds<ref name=nytimes /> |- |태극전사 |Taegeuk Warriors<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames"/> |- |{{fb|Syria}} |نسور قاسيون |Qasioun Eagles |- |{{fb|Tajikistan}} |Тоҷ |The Crown |- |{{fb|Thailand}} |ช้างศึก (Changsuk)<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=767720/index.html |title=Thailand's last stand |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2008-05-15 |accessdate=2011-01-15 |archive-date=2012-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111025910/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=767720/index.html |url-status=dead }}</ref> |[[War Elephant]]s |- | {{fb|Timor-Leste}} |O Sol Nascente |The Rising Sun |- |{{fb|Turkmenistan}} |Green Man | |- |{{fb|United Arab Emirates}} |الصقور |The Falcons<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en/news/1863/world-cup-2010/2010/06/05/1960308/algeria-10-uae-fennecs-best-falcons-but-only-slightly |title=Algeria 1–0 UAE: Fennecs Best Falcons But Only Slightly |author=Ayari, Rami |work=Goal.com |date=2010-06-05 |accessdate=2011-01-015 }}</ref> |- |{{fb|Uzbekistan}} |Оқ Бўрилар |White Wolves<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en-india/news/3428/asian-cup-2011/2010/11/03/2195751/2011-asian-cup-know-your-rivals-how-did-uzbekistan-qualify |title=2011 Asian Cup: Know your rivals - How did Uzbekistan qualify? |work=Goal.com |author=Ghoshal, Amoy |date=2010-11-03 |accessdate=2011-01-15 }}</ref> |- |{{fb|Vietnam}} |Áo Đỏ/Tuyển |The Red Jersey/ The Selection |- |{{fbw|Vietnam}} (ផ្នែកនារី) |Những cô gái vàng |The Golden Girls |} ==[[Confederation of African Football|CAF]] (Confederation of African Football)== {| class="wikitable sortable" !Team !! Nickname !! Translation |- |rowspan=2|{{fb|Algeria}} |Les Fennecs<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames"/> |Desert Foxes |- |Les Guerriers du Désert <ref name="afrik.com">"Le Maroc en demi-finales del la Can," 8 February 2004, www.afrik.com/article7035.html</ref><ref>"Desert Warriors date with destiny,"http://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1115874.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914120913/http://www.fifa.com/worldcup/news/newsid=1115874.html |date=2014-09-14 }}</ref> |The Desert Warriors |- |{{fb|Angola}} |Palancas Negras<ref name=nytimes/> |[[Sable antelope]]s |- |{{fb|Benin}} |Les Écureuils<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/africa/7659802.stm |title=From Squirrels to Panthers? |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2008-10-08 |accessdate=2008-11-03 }}{{Dead link|date=តុលា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |The Squirrels |- |{{fb|Botswana}} |Zebras<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1327296.html |title=Zebras spurred into fantastic turnaround |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2010-11-02 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2015-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520205949/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1327296.html |url-status=dead }}</ref> | |- |{{fb|Burkina Faso}} |Les Étalons<ref>{{cite web |url=http://www.goal.com/en/news/815/african-nations-cup/2010/01/02/1691701/african-cup-of-nations-team-profile-burkina-faso |title=African Cup of Nations team profile: Burkina Faso |work=Goal.com |date=2010-06-02 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |The Stallions |- |{{fb|Burundi}} |Les Hirondelles <ref>"Le Burkina Faso bat le Burundi," 12 October 2008, www.afrriquenligne.fr</ref> |Swallows |- |{{fb|Cameroon}} |Lions Indomptables<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames"/> | Indomitable Lions |- |{{fb|Cape Verde}} |Tubarões Azuis<ref>{{Cite web |url=http://www.tubaroesazuis.com/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2014-06-26 |archivedate=2014-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218072300/http://tubaroesazuis.com/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://pt-br.facebook.com/tubaroesazuispontocom</ref><ref>http://pt-br.facebook.com/tubaroes.azuis</ref> |Blue Sharks |- |{{fb|Central African Republic}} |Les Fauves |The Wild Beasts |- |{{fb|Chad}} |Les Sao |After the [[Sao civilisation]] |- |{{fb|Comoros}} |Les Coelecantes<ref>{{Cite web |url=http://www.mtnfootball.com/africa/associations/comoros.html |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=2013-01-29 |archivedate=2012-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121230212238/http://www.mtnfootball.com/africa/associations/comoros.html |url-status=dead }}</ref> |The [[Coelacanth]]s (A type of fish) |- |{{fb|Congo}} |Diables Rouges<ref name="Congo climb to new heights">{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/news/newsid=922931.html |title=Congo climb to new heights |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2008-10-23 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2014-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140914120626/http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/news/newsid=922931.html |url-status=dead }}</ref> |Red Devils |- |{{fb|Democratic Republic of Congo}} |Les Léopards<ref>{{cite news |url=http://www.congofootcitoyen.com/equipe-national-congo.php |title=Eliminatoire CAN 2012 : Les Léopards de Constant Omari coulent à pic à Lubumbashi |language=French |publisher=Congo Foot Cityoen |date=2008-06-09 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2011-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111012031616/http://www.congofootcitoyen.com/equipe-national-congo.php |url-status=dead }}</ref> |The Leopards |- |{{fb|Côte d'Ivoire}} |Les Éléphants<ref name=nytimes /> |The Elephants |- |{{fb|Djibouti}} |Riverains de la Mer Rouge |Shoremen of the Red Sea |- |{{fb|Egypt}} |الفراعنة |[[Pharaoh|The Pharaohs]] |- |{{fb|Equatorial Guinea}} |Nzalang Nacional |The Nation's Light |- |{{fb|Eritrea}} | |The Red Sea Boys |- |{{fb|Ethiopia}} |Walyas | |- |{{fb|Gabon}} |Les Panthères |The Panthers |- |{{fb|Gambia}} |Scorpions<ref name="bbc4527806">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/4527806.stm |title=What's in a name? |author=Mungazi, Farayi |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2005-12-14 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> | |- |{{fb|Ghana}} |Black Stars<ref name=nytimes /> | |- |{{fb|Guinea}} |Syli National<ref>{{cite web |url=http://www.angelfire.com/ak/SaaBrian/syli.html |title=Le Syli National |publisher=International Football page |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |Elephant National Team |- |{{fb|Guinea-Bissau}} |Djurtus |The ''Djurtus'' (a [[Lycaon pictus|species of fox]]) |- |{{fb|Kenya}} | |Harambee Stars<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/9009347.stm |title=Mulee re-appointed coach of Kenya's Harambee Stars |author=Okochwe, Peter |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2010-09-17 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |- |{{fb|Lesotho}} |Likuena<ref>{{cite news |url=http://www.modernghana.com/news/168211/1/stars-in-crocodiles-waters.html |title=Stars in Crocodiles waters |author=Adounum, Kofi Owusu |publisher=Ghanaian Chronicle (via ModernGhana.com) |date=2008-06-03 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |Crocodiles |- |{{fb|Liberia}} |Lone Stars<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/1314076.stm |title=Liberia's Lone Star surprises |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2001-05-05 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> | |- |{{fb|Libya}} | |The Mediterranean Knights |- |{{fb|Madagascar}} |Barea<ref>{{cite web |url=http://africanfootball.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=23377 |title=African Football - Madagascar Team Profile |publisher=MTN Football |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2012-07-10 |archive-url=https://archive.is/20120710233703/http://africanfootball.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=23377 |url-status=dead |archivedate=2012-07-10 |archiveurl=https://archive.is/20120710233703/http://africanfootball.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=23377 }}</ref> |A species of [[zebu]] |- |{{fb|Malawi}} |Flames<ref>{{cite news |url=http://www.nyasatimes.com/sports/malawi-beat-kenya-in-cecafa-to-top-group-c.html |title=Malawi beat Kenya in Cecafa to top Group C |work=Nyasa Times |date=2010-11-29 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002829/http://www.nyasatimes.com/sports/malawi-beat-kenya-in-cecafa-to-top-group-c.html |url-status=dead }}</ref> | |- |{{fb|Mali}} |Les Aigles<ref>{{cite web |url=http://www.goal.com/fr/news/2770/can-2010/2010/01/03/1723658/can-2010-le-profil-du-mali |title=CAN 2010: Le profil du Mali |trans_title=CAN 2010: The profile of Mali |work=Goal.com |date=2010-01-02 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |Eagles |- |{{fb|Mauritius}} |Club M | |- |{{fb|Morocco}} |Les Lions de l'Atlas (Al Esoud Al-Atlasiyah)<ref name="afrik.com"/> |Lions of the Atlas (mountains) |- |{{fb|Mozambique}} |Os Mambas |The [[Mamba]]s |- |{{fb|Namibia}} |Brave Warriors<ref name=bbc4527806/> | |- |{{fb|Niger}} |Mena<ref>{{cite news |url=http://nationscup.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=32972 |title='The win is crucial!' - Mosimane |publisher=MTN Football |date=2010-09-03 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2012-07-12 |archive-url=https://archive.is/20120712081738/http://nationscup.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=32972 |url-status=dead }}</ref> |A species of [[antelope]]. |- |{{fb|Nigeria}} |Super Eagles<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames"/> | |- |{{fbw|Nigeria}} (ផ្នែកនារី) |Super Falcons | |--- |{{fb|Rwanda}} |Amavubi<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en/news/89/africa/2010/09/29/2142211/rwanda-football-boss-rallies-the-wasps-ahead-of-benin-clash |title=Rwanda Football Boss Rallies The Wasps Ahead Of Benin Clash |author=Somoni, M.J. |work=Goal.com |date=2010-09-29 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |The Wasps |- |{{fb|São Tomé and Príncipe}} |Seleção dos Falcões e Papagaios |The Falcons and Parrots Team |- |{{fb|Senegal}} |Les Lions de la Téranga<ref>"Insults Awaiting Senegal's Lions," 1 February 2008, www.africanews.com</ref> |The Lions of Teranga |- |{{fb|Seychelles}} |The Pirates | |- |{{fb|Sierra Leone}} |The Leone Stars | |- |{{fb|Somalia}} | |Ocean Stars<ref>{{cite news |url=http://newsblaze.com/story/20100323193642shaf.nb/topstory.html |title=Somalia's Ocean Stars Off to Tanzania for Chan qualifying match |author=Shafi'i Mohyaddin, Abokar |publisher=News Blaze |date=2010-03-25 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528225224/http://newsblaze.com/story/20100323193642shaf.nb/topstory.html |url-status=dead }}</ref> |- |{{fb|South Africa}} |Bafana Bafana<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames"/> |Boys Boys |- |{{fbw|South Africa}} (ផ្នែកនារី) |Banyana Banyana<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/8154170.stm |title=Banyan end with victory |author=Adeogun, Kehinde |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2009-07-16 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |Girls Girls |- |{{fb|South Sudan}} | |Bright Star |- |rowspan=2|{{fb|Sudan}} |صقور الجديان (Sokoor Al-Jediane)<ref name="Congo climb to new heights"/> |Falcons of Jediane |- | |Nile Crocodiles<ref>{{cite news |url=http://www.goal.com/en/news/89/africa/2010/10/10/2156907/ghana-0-0-sudan-nile-crocodiles-hold-black-stars-at-their-kumasi- |title=Ghana 0-0 Sudan: Nile Crocodiles Hold Black Stars At Their Kumasi Fortress |author=Mensah, K.N.S |work=Goal.com |date=2010-10-10 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |- |{{fb|Swaziland}} |Sihalngu Semnikati<ref>{{cite web |url=http://worldcup.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=25308 |title=2010 FIFA World Cup Qualifiers - Africa - Swaziland team profile |publisher=MTN Football |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2011-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809111221/http://worldcup.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=25308 |url-status=dead |archivedate=2011-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809111221/http://worldcup.mtnfootball.com/live/content.php?Item_ID=25308 }}</ref> |King's Shield |- |rowspan=2|{{fb|Tanzania}} | |Kilimanjaro Stars<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/9280230.stm |title=Tanzania crowned Cecafa champions |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2010-12-12 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |- | |Taifa Stars<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/2140972.stm |title=Taifa stars in crisis |author=Muga, Emmanuel |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=2002-07-20 |accessdate=2011-01-06 }}</ref> |- |{{fb|Togo}} |Les Éperviers<ref name=nytimes /> |The Sparrowhawks |- |{{fb|Tunisia}} |Les Aigles de Carthage<ref name=nytimes /> |Eagles of Carthage |--- |{{fb|Uganda}} |Cranes<ref>{{cite web |url=http://www.90soccer.com/first-touch/90soccer-interview-with-uganda-cranes-national-football-team-manager-bobby-williamson/ |title=90Soccer Interview With Uganda Cranes National Football Team Manager, Bobby Williamson |publisher=90 Soccer |author=Deyzel, Rob |date=2010-09-13 |accessdate=2011-01-06 |archivedate=2018-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002617/https://90soccer.com/90soccer-interview-with-uganda-cranes-national-football-team-manager-bobby-williamson/ |url-status=dead }}</ref> | |- |{{fb|Zimbabwe}} |The Warriors<ref name=bbc4527806/> | |- |{{fb|Zambia}} |Chipolopolo<ref>{{cite news |url=http://www.kenyanstar.co.ke/news/5-news/256-zambias-chipolopolo-crush-somali |title=Zambia's Chipolopolo crush Somali |author=Okinyo, Collins |work=Kenyan Star |date=2010-12-03 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722131837/http://www.kenyanstar.co.ke/news/5-news/256-zambias-chipolopolo-crush-somali |url-status=dead }}</ref> |The Copper Bullets |} ==[[CONCACAF]] (Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football)== {| class="wikitable sortable" !Team !! Nickname !! Translation |- |{{fb|Bahamas}} |Rake & Scrape Boys<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=671958/index.html |title=Bahamas gets samba lessons |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2008-01-15 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2012-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111013702/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=671958/index.html |url-status=dead }}</ref> | |- |{{fb|Barbados}} |Bajan Pride | |- |rowspan=2|{{fb|Belize}} |Beliceños |Belizeans |- |Jaguars | |- |{{fb|Bermuda}} |[[Gombey]] Warriors<ref>{{cite news |url=http://www.bermuda.com/articles/share/2008/august/smith-gombey-warriors-are-ready.aspx |title=Smith: Gombey Warriors are ready |author=Whittaker, James |work=Bermuda.com |date=2008-08-22 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002733/https://www.bermuda.com/articles/share/2008/august/smith-gombey-warriors-are-ready.aspx |url-status=dead }}</ref> | |- |{{fb|British Virgin Islands}} |Nature Boyz<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=720646/index.html |title=Homeless Nature Boyz soldier on |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2008-03-25 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2021-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629180024/https://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/news/newsid=720646/index.html |url-status=dead }}</ref> | |- |rowspan=2|{{fb|CAN}} |Canucks | |- |Les Rouges |The Reds |- |{{fb|CRC}} |Los Ticos |The Costa Ricans | |- |{{fb|Cuba}} |Los Leones del Caribe |The Caribbean Lions |- |{{fb|DOM}} |Los Quisqueyanos |The Dominicans |- |rowspan=2|{{fb|El Salvador}} |La Selecta |The Selected |- |Los Cuscatlecos <ref name="soccernet.espn.go.com">"Gold Cup lacks the intrigue of the 2007 edition" 1 July 2009, http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=658458&sec=us&root=us&cc=5901 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019040734/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=658458&sec=us&root=us&cc=5901 |date=2012-10-19 }}</ref> | |- | {{fb|Grenada}} |Spice Boyz <ref>"Spice Boyz Hold Martinique to 2-All Draw," Grenada Broadcasting Network, 13 October 2008, http://www.klassicgrenada.com/index.pl/article?id=8091366 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917133229/http://www.klassicgrenada.com/index.pl/article?id=8091366 |date=2009-09-17 }}</ref> | |- |rowspan=3|{{fb|Guadeloupe}} |Les Gars de Guadeloupe<ref name=lemaroc.org>{{cite news |url=http://www.lemaroc.org/sport/article_7259_Football |title=Football: la Guadeloupe éliminée en demi-finale de la Gold Cup |author=Khalid, M. |publisher=Le Maroc |language=French |date=2007-06-22 |accessdate=2008-10-31 }}</ref> |Guys of Guadeloupe |- |Gwada Boys<ref name=lemaroc.org/> | |- |Les Boug'Wada<ref name=lemaroc.org/> |Creole version of "Gwada Boys"<ref name=lemaroc.org/> |- |rowspan=2|{{fb|Guatemala}} |Los Chapines |The Guatemalans |- |La Azul y Blanco |The Blue & White |- |rowspan=2|{{fb|Haiti}} |Les Grenadiers |The Soldiers |- |Le Rouge et Bleu <ref name="soccernet.espn.go.com"/> |The Red & Blue |--- |rowspan=3|{{fb|Honduras}} |Los Catrachos |The Hondurans |- |La Bicolor |The Bi-color |- |La H |The Letter H (The initial for Honduras) |- |{{fb|Jamaica}} |Reggae Boyz | |- |{{fbw|Jamaica}} (ផ្នែកនារី) |Reggae Girlz<ref>{{cite news |url=http://www.fifa.com/womensolympic/news/newsid=653723.html |title=Reggae Girlz aim for Beijeing |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=2007-12-06 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2012-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111014001/http://www.fifa.com/womensolympic/news/newsid=653723.html |url-status=dead }}</ref> | |- |rowspan=2|{{fb|MEX}} |Los Manitos |The Little Brothers |- |El Tri |from "[[Flag of Mexico|Tricolor]]" |--- |rowspan=3|{{fb|NIC}} |Los Albiazules |The Whites & Blues |- |Los Pinoleros |[[Pinole]] makers |- |La Azul y Blanco |The Blue & White |- |{{fb|Panama}} |La Marea Roja |The Red Tide |- |{{fb|Puerto Rico}} |El Huracán Azul |The Blue Hurricane |- |{{fb|KNA}} |Sugar Boys<ref>{{cite news |url=http://www.sknvibes.com/Sports/NewsDetails.cfm/1547 |title=Sugar Boys draw with Guyana in DCC Round 2 |author=Haas, Ryan |publisher=SKN Vibes |date=2008-11-06 |accessdate=2008-11-09 }}</ref> | |- |{{fb|VCT}} |Vincy Heat<ref>{{cite news |url=http://www.caribbeannewsnow.com/sport-Vincy-Heat-rout-Montserrat-7-0-in-Caribbean-Cup-Group-B-opener-2425.html |title=Vincy Heat rout Montserrat 7-0 in Caribbean Cup Group B opener |publisher=Caribbean News Now |date=2010-10-08 |accessdate=2011-01-06 |archive-date=2010-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101012014559/http://www.caribbeannewsnow.com/sport-Vincy-Heat-rout-Montserrat-7-0-in-Caribbean-Cup-Group-B-opener-2425.html |url-status=dead }}</ref> | |- |{{fb|TTO}} |Soca Warriors<ref name=nytimes /> | |- |rowspan=3|{{fb|USA}} |The Von Trapps<ref>http://meninblazers.com</ref> |(because of the recruiting of players from Germany even though the Von Trapps are from Austria) <ref>http://www.archives.gov/publications/prologue/2005/winter/von-trapps.html</ref> |- |Stars & Stripes<ref>{{cite news| url=http://www.guardian.co.uk/football/2010/jun/26/usa-ghana-world-cup-2010 | location=London |work=The Guardian | first=Paul | last=Wilson | title=USA 1–2 Ghana | date=June 26, 2010}}</ref> | |- |The Yanks<ref>[http://www.ussoccer.com/media-library/videos/us-men/2009/the-yanks-are-coming-commercial.aspx The Yanks Are Coming USA-HON Commercial]. U.S. Soccer. Retrieved on August 12, 2013.</ref> | |- |} ==[[CONMEBOL]] (Confederación Sudamericana de Fútbol)== {| class="wikitable sortable" !Team !! Nickname !!Translation |- |rowspan=2|{{fb|ARG}} |La Albiceleste <ref>"La trama secreta de la designacion de Maradona," La Gaceta, 29 October 2008, http://www.lagaceta.com.ar</ref> |The White and Sky-Blue |- |Los [[Gauchos]] |The Cowboys |- |{{fb|BOL}} |La Verde |The Green |- |rowspan=3|{{fb|Brazil}} |Auriverde |Gold and Green |- |Canarinha |Female Canarie (reference to yellow shirt) |- |Seleção |Selection |- |{{fbw|Brazil}} (ផ្នែកនារី) |Canarinhas |Little Female Canaries |- | {{fb|CHL}} |La Roja <ref>"Fecha Redonda Para La Roja," 16 October 2008, http://noticias.123.cl</ref> |The Red |- |{{fb|COL}} |Los Cafeteros |The Coffee Growers |- |{{fbw|COL}} (ផ្នែកនារី) |Las Chicas Superpoderosas<ref>{{Cite web |url=http://www.elcolombiano.com/bancoconocimiento/j/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina.asp |title=Colombia debuta este miércoles en los Olímpicos con las Chicas Superpoderosas |access-date=2014-06-26 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://archive.is/20130122083702/http://www.elcolombiano.com/bancoconocimiento/j/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina.asp |url-status=dead |archivedate=2013-01-22 |archiveurl=https://archive.is/20130122083702/http://www.elcolombiano.com/bancoconocimiento/j/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina/juegosolimpicos_seleccion-colombia-femenina.asp }}</ref> |Powerpuff Girls |- |rowspan=2|{{fb|Ecuador}} |Amarillos |Yellows |--- |La Tri <ref name=nytimes /> |The [[Flag of Ecuador|Tricolour]] |- |{{fb|PRY}} |La Albirroja<ref name=nytimes /> |The White-Red |- |rowspan=1| {{fb|PER}} |La Blanquirroja |The White-Red |- |rowspan=3|{{fb|URY}} |La Celeste <ref>"Futbol, habilidad, goles," 22 October 2008, http://www.elpais.com.uy</ref> |The Sky Blue |- |Los Charrúas | |- |La Garra Celeste |Celeste Claw |- | {{fb|VEN}} |La Vinotinto <ref>"La Vinotinto buscara oxigeno ante su similar de Ecuador," ''El Nacional'', 14 October 2008, http://www.el-nacional.com/www/site/detalle_noticia.php?q=nodo/49309</ref> |The Burgundy |} ==[[Oceania Football Confederation|OFC]] (Oceania Football Confederation) == {| class="wikitable sortable" !Team !! Nickname !!Translation |- | {{fb|New Caledonia}} | Les Cagous | The Kagus |- | {{fb|New Zealand}} |All Whites, the Kiwis <ref>{{Cite web|url=http://nzsoccer.com/page/all_whites1.html|title=History of the All Whites|author=|publisher=NZ Football|date=|accessdate=2008-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080731211729/http://www.nzsoccer.com/page/all_whites1.html|archivedate=2008-07-31|url-status=live}}</ref> | |- | {{fbw|New Zealand}} (ផ្នែកនារី) | Football Ferns<ref>Formerly known as the SWANZ.</ref> | |- |{{fb|Papua New Guinea}} |Kapuls<ref>{{Cite web|url=http://www.brisbanestrikers.com.au/uncategorized/strikers-to-play-papua-new-guinea/|title=Strikers To Play Papua New Guinea|author=Steve Pitman|publisher=Brisbane Strikers|date=2011-08-05|accessdate=2011-08-08 |archiveurl=|archivedate=}}</ref> |[[Tok Pisin]] for [[Cuscus]] |} ==[[UEFA]] (Union européenne de football association)== {| class="wikitable sortable" !Team !! Nickname !! Translation |- |{{fb|Albania}} |Kuqezinjtë,<ref>"Albania Share The Points In Slovenia," 13 October 2007,Shqiponjat http://www.goal.com/en/Articolo.aspx?ContenutoId=445653|Red and Blacks</ref> Shqiponjat (Shqipet) |The Red and Blacks, The Eagles |- |{{fb|Andorra}} |Tricolors | |- |{{fb|Austria}} |Wunderteam<ref>disputed; nickname for teams of 1934 and 1938</ref> | |- |{{fb|Azerbaijan}} |Milli |The National Team |- |{{fb|Belgium}} |Les Diables Rouges, Rode Duivels |The Red Devils (French and Dutch) |- ||{{fb|Bosnia}} |Zmajevi, Ljljani, Zlatni Ljiljani |The Dragons, (Golden)Lilies |- |{{fb|Bulgaria}} | Лъвовете (''Lvovete'') |The Lions |- |{{fb|Croatia}} |Vatreni,<ref name=nytimes /> Kockasti |The Fiery Ones; The Chequered Ones |- |{{fb|Czech Republic}} |Nároďák<ref name=nytimes /> |The National Team |- |{{fb|Denmark}} |The Danish Dynamite | |- |{{fb|England}} |The Three Lions<ref name=nytimes /> | |- |{{fb|Estonia}} |Sinisärgid<ref>http://www.ohtuleht.ee/index.aspx?id=369808</ref> |The Blueshirts |- |{{fb|Finland}} |Huuhkajat |The Eagle Owls |- |{{fb|France}} |Les Bleus<ref name=nytimes /> |The Blues |- | {{fb|Georgia}} |ჯვაროსნები (Jvarosnebi) |The Crusaders |- |{{fb|Germany}} |DFB or DFB-Elf; Nationalelf; die Mannschaft |The Team; |- |{{fb|GBR}} |Team GB | |- |{{fb|Greece}} |Το Πειρατικό (To Piratiko) |The Pirate Ship |- |{{fb|Hungary}} |Nemzeti Tizenegy, Aranycsapat |The National Twenty, The Golden Team |- |{{fb|Israel}} |Ha Nivheret, Ha Khoolim Levanim<ref>fans club http://eng.football.org.il/NationalTeam/Pages/FanClubRegistration.aspx</ref> |The National Team, The Blues-And-Whites |- |{{fb|Italy}} |Azzurri |The Blues |- |{{fb|Latvia}} |Izlase |The National Team (In Latvian) <ref>http://www.topendsports.com/sport/soccer/team-nicknames.htm</ref> |- |{{fb|Malta}} |Il-Kavallieri |The Knights (of Malta) |- |{{fb|Montenegro}} |Hrabri Sokoli |The Brave Falcons |- |{{fb|Netherlands}} |Oranje<ref name=nytimes /> |The Orange, Clockwork Orange, The Flying Dutchmen |- |{{fb|Northern Ireland}} |Norn Iron <ref>"News in Brief", 13 October 2008, www.guardian.co.uk</ref> | |- |{{fb|Norway}} |Drillos |Used during the leadership of [[Egil Olsen|Egil "Drillo" Olsen]] |- |{{fb|Poland}} |Biało-czerwoni<ref name=nytimes /> |The White and Reds |- |{{fb|Portugal}} |Selecção das Quinas<ref name=nytimes>{{cite news |url=http://worldcup.blogs.nytimes.com/2006/06/08/team-nickname-guide/ |title=World Cup '06: Team Nickname Guide |work=NYTimes.com |publisher=The New York Times Company |date=2006-06-08 |accessdate=2009-10-10 }}</ref> |National Team of the ''“Quinas”'' |- |{{fb|Republic of Ireland}} |The Bai's in Green | |- |{{fb|Romania}} |Tricolorii <ref>"Tricolorii- echipa nationala a Romaniei", www.tricolori.ro</ref><ref>"Tricolorii squad named," romania.worldcupblog.org, 6 October 2008</ref> |The Tricolours |- |{{fb|Russia}} |Sbornaya<ref name=nytimes /> |The National team |- |{{fb|San Marino}} |La Serenissima |The Most Serene |- |{{fb|Scotland}} |The Tartan Terriers | |- |{{fb|Serbia}} |Beli Orlovi |The White Eagles |- |{{fb|Slovakia}} |Repre / Naši |Short for ''Národná reprezentácia'' (The National Team) / The Ours |- |{{fb|Slovenia}} |Fantje |The Boys |- |{{fb|Spain}} |La Furia Roja, La Roja, La Furia<ref name="An explanation: 2010 World Cup team nicknames">{{cite web |url=http://sports.yahoo.com/soccer/blog/dirty-tackle/post/An-explanation-2010-World-Cup-team-nicknames?urn=sow-249286 |title=An explanation: 2010 World Cup team nicknames |author=Grove, Daryl |work=Yahoo! Sports |publisher=Yahoo! Inc. |date=2010-06-19 |accessdate=2011-01-06 |archivedate=2018-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226002726/https://sports.yahoo.com/blogs/soccer-fc-yahoo/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.furiaroja.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517150613/http://www.furiaroja.org/ |date=2014-05-17 }}; also known simply as "La Roja"</ref> |The Red Fury, The Red, The Fury |- |{{fb|Sweden}} |Blågult |The Blue-Yellow |- |{{fb|Switzerland}} |Nati |Short for ''Nationalmannschaft'' (The National Team) |- |{{fb|Turkey}} |Ay Yıldızlılar |The Crescent-Stars, The Comeback Kings |- |{{fb|Ukraine}} |Синьо-жовті <ref name=nytimes /> |The Blue and Yellows |- |{{fb|Wales}} |Y Dreigiau |The Dragons |- |} ==See also== * [[Glossary of association football terms]] * [[Lists of nicknames in association football]] * [[List of men's national association football teams]] * [[List of Women's national association football teams]] ==References== {{Reflist|40em}} {{Association football terminology}} {{DEFAULTSORT:List Of National Association Football Teams By Nickname}} [[Category:Lists of association football national teams|Nickname]] sl5sbcfnl91bkicfsdfbb3auvc87yx0 0 34786 336728 284803 2026-06-17T23:05:21Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336728 wikitext text/x-wiki '''បញ្ជាប្រតិបត្តិទី ១៣៧៦៩''' មានចំណងជើងថា '''ការពារជាតិពីការចូលប្រទេសរបស់ភេរវករបរទេសនៃសហរដ្ឋអាមេរិក''' ({{lang-en|Protecting the Nation from Foreign Terrorist Entry into the United States}}) គឺជា[[បញ្ជាប្រតិបត្តិ (សហរដ្ឋអាមេរិក)|បគ្ជាប្រតិបត្តិ]] ដែលបានចេញដោយ [[ដូណាល់ ត្រាំ]] ប្រធានាធិបតីនៃ[[សហរដ្ឋអាមេរិក]] ដោយមានសុពលភាពពីថ្ងៃទី ២៧ មករា ឆ្នាំ ២០១៧ រហូតដល់ថ្ងៃទី ១៦ មីនា ឆ្នាំ ២០១៧ ដែលគឺជាថ្ងៃដែល[[បញ្ជាប្រតិបត្តិទី ១៣៧៨០]] មានសុពលភាព។ បញ្ជាប្រតិបត្តិទី ១៣៧៦៩ នេះ បានកាត់បន្ថយចំនួនជនភៀសខ្លួនដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាចូលទៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៧ ទៅ ៥០.០០០ នាក់ និងបានផ្អាក[[កម្មវិធីការទទួលយកជនភៀសខ្លួនរបស់សហវដ្ឋអាមេរិក]] ជារយៈពេល ១២០ ថ្ងៃ និងបានផ្អាកការចូលរបស់[[ជនភៀសខ្លូននៃសង្រ្គាមស៊ីវិលស៊ីរី|ជនភៀសខ្លួនស៊ីរី]]ដោយគ្មានកំណត់ និងបានដឹកនាំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីមួយចំនួនដើម្បីផ្អាកការអនុញាតឱ្យជនភៀសខ្លូនដែលមកពីបណ្តាប្រទេសដែលមិនបានបំពេញតាមស្តង់ដារកាត់ក្ដីស្ថិតក្រោមច្បាប់អន្តោប្រវេសន៍សហរដ្ឋអាមេរិកចូលទៅក្នុងប្រទេសបាន និងរួមបញ្ចូលទាំងករណីលើកលែងនៅលើមូលដ្ឋានករណីដោយករណី។ [[ក្រសួងសន្តិសុខមាតុភូមិនៃសហរដ្ឋអាមេរិក|ក្រសួងសន្តិសុខមាតុភូមិ]]បានធ្វើបញ្ជីរាយឈ្មោះប្រទេសទាំងនេះមាន[[អ៊ីរ៉ង់]] [[អ៊ីរ៉ាក់]] [[លីប៊ី]] [[សូម៉ាលី]] [[ស៊ូដង់]] [[ស៊ីរី]] និង[[យេម៉ែន]]។<ref name="auto">Executive Order 13769 of January 27, 2017: Protecting the Nation From Foreign Terrorist Entry Into the United States. Executive Office of the President. {{Federal Register|82|8977}}–8982. Published: February 1, 2017.</ref> == ឯកសារយោង == <references /> == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == {{Sister project links |c=Protecting the Nation from Foreign Terrorist Entry into the United States |commonscat=yes |wikt=no |n=no |q=no |b=no |v=no}} * [https://www.federalregister.gov/documents/2017/02/01/2017-02281/protecting-the-nation-from-foreign-terrorist-entry-into-the-united-states Full text of the executive order] via the ''[[Federal Register]]'' * [https://www.dhs.gov/news/2017/01/29/protecting-nation-foreign-terrorist-entry-united-states Fact Sheet] by the [[United States Department of Homeland Security]] * [https://www.cbp.gov/border-security/protecting-nation-foreign-terrorist-entry-united-states Questions and Answers about the Executive Order] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205013724/https://www.cbp.gov/border-security/protecting-nation-foreign-terrorist-entry-united-states |date=2017-02-05 }}. [[U.S. Customs and Border Protection]] * [https://www.nytimes.com/interactive/2017/02/02/us/politics/document-EO-Foreign-Terrorist-Entry.html Office of Legal Counsel memorandum on the order's legality] obtained due to a [[Freedom of Information Act (United States)|FOIA]] request via the ''[[New York Times]]'' * [https://www.uscis.gov/ilink/docView/SLB/HTML/SLB/act.html Full Text of the Immigration and Nationality Act (Updated through February 2013)] via [[United States Citizenship and Immigration Services|U.S. Citizenship and Immigration Services]] * Court Challenges: :* [https://www.plainsite.org/tags/trump-muslim-immigration-ban-executive-order/ Relevant court filings and orders] :* [https://www.ca9.uscourts.gov/content/view.php?pk_id=0000000860 Site Created for the Appeal of ''State of Washington et al. v. Trump''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205221335/https://www.ca9.uscourts.gov/content/view.php?pk_id=0000000860 |date=2017-02-05 }} in the [[United States Court of Appeals for the Ninth Circuit|9th Circuit Court of Appeals]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ច្បាប់អន្តោប្រវេសន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិក]] jiwjwgrzb5d0q5osnddzjfeeo8ysk7a 0 34867 336731 336230 2026-06-18T00:09:32Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336731 wikitext text/x-wiki {{មិនមែនភាសាខ្មែរ}} {{about|ប្រទេស}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋបារាំង |native_name = {{nobold|''République française'' ([[ភាសាបារាំង]])}} |common_name = បារាំង |image_flag = Flag of France.svg |image_coat = Armoiries république française.svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករបារាំង|វរលញ្ឆករ]] |symbol_width = 75px |national_motto = "''[[សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព|Liberté, égalité, fraternité]]''"<br/>"សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព" |other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Great Seal of France.svg|100px|Obverse]] [[File:Great Seal of France (reverse).svg|100px|Reverse]]</div> |other_symbol_type = [[មហាត្រានៃបារាំង|មហាត្រា]] |national_anthem = "[[ឡាម៉ាស៊ីលេស|La Marseillaise]]"<br /><center>[[File:La Marseillaise.ogg]]</center> |image_map = France in the European Union on the globe (Europe centered).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសបារាំង (ក្រហម) នៅលើភូគោល |capital_type = រដ្ឋធានី |capital = [[ប៉ារីស]] |coordinates = {{Coord|48|51|N|2|21|E|type:city}} |largest_city = capital |official_languages = [[ភាសាបារាំង]]{{refn|group=សម្គាល់|name=one|សម្រាប់ព័ត៌មានអំពីភាសាតាមតំបន់, សូមមើល [[ភាសានៃបារាំង]]។}} |religion_year = ២០២២ |religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |៤៧% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅបារាំង|កាតូលិក]] |២% [[និកាយប្រូតេស្តង់នៅបារាំង|ប្រូតេស្តង់]] |១% [[និកាយអូស្សូដក់ខាងលិចនៅបារាំង|អូស្សូដក់]] |៣៣% គ្មានជំនឿសាសនា |៤% [[ឥស្លាមសាសនានៅបារាំង|ឥស្លាមសាសនា]] |២% [[ព្រះពុទ្ធសាសនានៅបារាំង|ព្រះពុទ្ធសាសនា]] |១% សាសនាផ្សេងៗ |៩% មិនបានបញ្ជាក់<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/#people-and-society |title=CIA World Factbook: France |author=[[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការណ៍កណ្តាល]] |date=19 January 2022 |website=Cia.gov |publisher=CIA |access-date=1 កុម្ភៈ 2022 |archivedate=16 មីនា 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220316080837/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/france/#people-and-society |url-status=dead }}</ref> }} |government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[សាធារណរដ្ឋ|សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] |leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីបារាំង|ប្រធានាធិបតី]] |leader_name1 = [[​អេម៉ានុយអែល ម៉ាក្រុង​]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបារាំង|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[សេបាស្ទីយ៉ង់ ឡឺក័រនូ]] |legislature = [[សភាតំណាងរាស្ត្របារាំង|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភា (បារាំង)|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[រដ្ឋសភា (បារាំង)|រដ្ឋសភា]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[ហ្វ្រង់ស៊ា|រាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា]]<br/>{{small|(បង្រួបបង្រួមដោយស្តេច[[ក្លូវីសទី១]])}} |established_date2 = ៤៨១ |established_event3 = [[សន្ធិសញ្ញាវែរដុង]] |established_date3 = សីហា ៨៤៣ |established_event4 = [[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង|ព្រះរាជាណាចក្រ]] |established_date4 = ៣ កក្កដា ៩៨៧ |established_event5 = ប្រកាសជា[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋ]] |established_date5 = ២២ កញ្ញា ១៧៩២ |established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបារាំង|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date6 = ៤ តុលា ១៩៥៨ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៦៤០,៦៧៩ | area_rank = ទី៤២ | percent_water = ០.៨៦ (ត្រឹមឆ្នាំ២០១៥)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=13 តុលា 2021|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | area_label2 = [[បារាំងដីគោក]] ([[វិទ្យាស្ថានភូមិសាស្ត្រជាតិ|IGN]]) | area_data2 = ៥៥១,៦៩៥ គម^២{{#tag:ref|ទិន្នន័យរបស់[[វិទ្យាស្ថានភូមិសាស្ត្រជាតិ]] (IGN) ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងផ្ទៃទឹកដែរ|group="សម្គាល់"}} ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី៥០]]) | area_label3 = បារាំងដីគោក ([[កាដាស្ត្រេ]]) | area_data3 = ៥៤៣,៩៤០ គម^២{{#tag:ref|ទិន្នន័យចុះបញ្ជីទឹកដីរបស់បារាំងដែលមិនរាប់បញ្ចូលបឹង ស្រះ និងផ្ទាំងទឹកកកធំជាង ១ គម^២ (២៤៧ ហិចតា) ក៏ដូចជាមាត់ទន្លេផងដែរ។|group="សម្គាល់"}}<ref>{{cite journal|url=http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|title=France Métropolitaine|publisher=INSEE|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150828051307/http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1|archive-date=28 សីហា 2015}}</ref> ([[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ទី៥០]]) |population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ៦៧,៤១៣,០០០<ref>{{cite web|url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607|title=Demography – Population at the beginning of the month – France|year=2019 |website=Insee|access-date=13 តុលា 2021}}</ref> |population_estimate_year = ២០២១ |population_estimate_rank = ទី២០ |population_density_km2 = ១១៦ |population_density_rank = ទី៨៩ |GDP_nominal = {{increase}} ២.៩៣៨ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=132,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2016&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=(អង់គ្លេស) World Economic Outlook Database, April 2021|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ |website=imf.org|access-date=13 តុលា 2021}}</ref> |GDP_nominal_rank = ទី៧ |GDP_nominal_year = ២០២១ |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៤៤,៩៩៥ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី២៤ |GDP_PPP_year = ២០២១ |GDP_PPP = {{increase}} ៣.២៣២ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOFR"/> |GDP_PPP_rank = ទី៩ |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៤៩,៤៩២ ដុល្លារ<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី២៥ |Gini_year = ២០១៩ |Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> |Gini = 29.2 <!--អនុញ្ញាតតែលេខបារាំងប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=14 តុលា 2021}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.901 <!--អនុញ្ញាតតែលេខបារាំងប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=14 តុលា 2021}}</ref> |HDI_rank = ទី២៦ |currency = {{unbulleted list | [[អឺរ៉ូ]] ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) ([[ISO ៤២១៧|EUR]]){{#tag:ref|ត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងសាធារណរដ្ឋបារាំងទាំងមូលលើកលែងតែទឹកដីក្រៅស្រុកនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|group="សម្គាល់"}} | [[ហ្វ្រង់ប៉ាស៊ីហ្វិក|ហ្វ្រង់]] (XPF){{#tag:ref|ទឹកដីក្រៅស្រុករបស់បារាំងនៅឯមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក|group="សម្គាល់"}} }} |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល]] |utc_offset = +១ |utc_offset_DST = +២ |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបកណ្តាល]] |date_format = dd/mm/yyyy ([[គ្រិស្តសករាជ|គ.ស.]]) |drives_on = ស្តាំ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅបារាំង|៣៣]] |sport_code = FRA |vehicle_code = F | electricity = 230 V–50 Hz |cctld = [[.fr]] }} '''ប្រទេសបារាំង''' ({{lang-fr|France}} ''ហ្វ្រង្សិ៍'') ដោយមានឈ្មោះផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋបារាំង''' គឺជា[[ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]]មួយដែលមានទឹកដីចម្បងស្ថិតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងលិច]]​និងមានទឹកដីក្រៅស្រុកមួយចំនួនស្ថិតនៅតាមទ្វីប[[អាមេរិកខាងត្បូង]] និងរួមទាំង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] [[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ [[បារាំងមាតុបុរៈ|តំបន់មាតុបុរៈ]]របស់ប្រទេសនេះលាតសន្ធឹងពីតំបន់[[រ៉ាំង (តំបន់)|រ៉ាំង]]នៅភាគខាងកើតទៅដល់[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅភាគខាងលិច និងពី[[សមុទ្រ មេឌីទែរ៉ានេ|សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]]នៅភាគខាងត្បូងដល់[[ផ្លូវទឹកអង់គ្លេស]] និង[[សមុទ្រខាងជើង]]។ ទឹកដីក្រៅប្រទេសរួមមាន៖ [[គុយយ៉ានបារាំង]]នៅ[[អាមេរិកខាងត្បូង]] [[សង់ព្យែរនិងមីកូឡុង]]នៅសមុទ្រអាត្លង់ទិកខាងជើង [[ឥណ្ឌីបារាំងខាងលិច]] និងបណ្តុំកោះជាច្រើនទៀតនៅទ្វីប[[អូសេអានី]] និង[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]]។ ដោយសារតែមានទឹកដីជាប់មាត់សមុទ្រច្រើន ប្រទេសបារាំងមាន[[តំបន់សេដ្ឋកិច្ចផ្តាច់មុខ]]ដ៏ធំបំផុតលើពិភពលោក។ នៅប៉ែកអឺរ៉ុប បារាំងមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[បែលហ្សិក]] [[លុចសំបួ]] [[អាល្លឺម៉ង់]] [[ស្វីស]] [[ម៉ូណាកូ]] [[អ៊ីតាលី]] [[អង់ដូរ៉ា]] និងប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]] រីឯនៅ[[ទ្វីបអាមេរិក]]វិញ វាមានព្រំប្រទល់ជាប់ប្រទេស[[ហុល្លង់]] [[ស៊ូរីណាម]] និងប្រទេស[[ប្រេស៊ីល]]។ បារាំងមាន[[តំបន់នៃបារាំង|តំបន់អាំងតេក្រាលចំនួនដប់ប្រាំបី]] (ប្រាំនៅក្រៅប្រទេស) ដែលលាតសន្ធឹងលើផ្ទៃដីសរុប ៦៤៣,៨០១ គីឡូម៉ែត្រក្ររ៉េ និងមានប្រជាជនជាង ៦៧ លាននាក់ (គិតត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១)។<ref>{{cite web|website=The World Factbook|title=Field Listing :: Area|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|publisher=CIA|access-date=2 កុម្ភៈ 2022|archive-date=31 មករា 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html|url-status=dead|archivedate=2014-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html}} {{PD-notice}}</ref> ប្រទេសបារាំងគឺជា[[សាធារណរដ្ឋ]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]] ដែលមានរដ្ឋធានីឈ្មោះថា[[ប៉ារីស]]ដោយវាត្រូវជាទីក្រុងធំបំផុតក្នុងប្រទេស និងជាមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ និងពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់។ តំបន់ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[លីយ៉ុង]] [[ម៉ាសែល]] [[ធូលូស]] [[ប័រដូ]] [[លីល]] និង[[នីស]]។ ទឹកដីបារាំងសព្វថ្ងៃបានទទួលវត្តមានមនុស្សដំបូងៗតាំងពីស័ក[[ប៉ាលេអូលីកទិកលើ|ប៉ាលេអូលីទិក]]មកម្លេះ ហើយទឹកដីមាតុបុរៈបារាំងត្រូវកុលសម្ព័ន្ធសែលតិកមួយក្រុមដែលគេស្គាល់ថា"[[ហ្គោល|ហ្គោល]]"ចូលមកតាំងទីលំនៅក្នុងអំឡុង[[យុគដែក]]។ ពួករ៉ូមបាន[[ហ្គោលរ៉ូម|កាត់តំបន់នេះបញ្ចូលជាផ្នែកមួយនៃទឹកដីខ្លួន]]នៅក្នុងឆ្នាំ ៥១ មុន គ.ស ដែលជាហេតុនាំឱ្យ[[វប្បធម៌ហ្កាល់ឡូ-រ៉ូម៉ាំង]]លេចឡើង និងត្រូវជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ[[ភាសាបារាំង]]។ ពួក[[ហ្វ្រង់]]ដែលជាក្រុន[[ជនជាតិជឺម៉ាំង]]មួយបានបង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រហ្វ្រង់ស៊ា]] ហើយបានក្លាយជាមាតុបេះដូងនៃ[[ចក្រភពការអូលីនជាន]]។ [[សន្ធិសញ្ញាវ៉ែដុង]]នៃឆ្នាំ ៨៤៣ បានបែងចែកចក្រភពនោះដោយមានរដ្ឋ[[ហ្វ្រង់ស៊ាខាងលិច]]ក្លាយទៅជា[[ព្រះរាជាណាចក្របារាំង]]នៅក្នុងឆ្នាំ៩៨៧។ នៅ[[យុគសម័យកណ្តាល]] បារាំងបានក្លាយជាអាណាចក្រសក្តិភូមិដ៏មានឥទ្ធិពលមួយ ហើយមានវិមជ្ឈការខ្ពស់។ ស្តេច[[ហ្វីលីពទី២ (ព្រះមហាក្សត្របារាំង)|ហ្វីលីពទី២]] បានពង្រឹងអំណាចរាជវង្សប្រកបដោយជោគជ័យ ហើយបានកម្ចាត់ចោលនូវគូប្រជែងរបស់ទ្រង់ដើម្បីបង្កើនវិសាលភាពរាជ្យទឹកដីបារាំង។ នៅចុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ប្រទេសបារាំងបានក្លាយទៅជារដ្ឋដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។ ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៤ ដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៥ ប្រទេសបារាំងបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងជម្លោះរាជវង្សជាបន្តបន្ទាប់ដែលមានប្រទេស[[ព្រះរាជាណាចក្រអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]ជាប់ពាក់ព័ន្ធ គេតែងសម្តៅលើជម្លោះនេះថា[[សង្រ្គាមមួយរយឆ្នាំ]] ហើយអត្តសញ្ញាណរបស់បារាំងថ្មីបានលេចឡើងជាលទ្ធផល។ នៅក្នុង[[សម័យបុនវុឌ្ឍិសិល្បៈ]] (''Renaissance'') ប្រទេសបារាំងបានឆ្លងកាត់វឌ្ឍនភាពសិល្បៈនិងវប្បធម៌ ជម្លោះជាមួយ[[រាជត្រកូលហាបស្បួក]] និងនិម្មិតកម្មនៃ[[ចក្រភពអាណានិគមបារាំង|ចក្រភពអាណានិគមលំដាប់ពិភពលោក]]ដែលដល់សតវត្សទី២០ វាក៏ក្លាយជាចក្រភពមហាអំណាចធំទីពីរនៅលើភពផែនដី។<ref>{{cite book |editor=Hargreaves, Alan G. |title=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism |publisher=Lexington Books |year=2005 |isbn=978-0-7391-0821-5 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=UX8aeX_Lbi4C&pg=PA1}}</ref> នៅពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី១៦ បារាំងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង|សង្រ្គាមស៊ីវិលសាសនា]]រវាងអ្នកកាន់[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|និកាយកាតូលិក]]និងពួក[[ហ៊ូហ្គូណូ]]ដែលជាហេតុនាំឱ្យប្រទេសចុះទន់ខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រទេសបារាំងបានលេចចេញជាមហាអំណាចសារជាថ្មីនៅអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សទី១៧ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ស្តេចនាម[[ល្វីទី១៤]] បន្ទាប់ពីទ្រង់បានបិទបញ្ចប់ឆាក[[សង្រ្គាមសាមសិបឆ្នាំ]]។<ref>{{cite book |author=R.R. Palmer |author2=Joel Colton |title=A History of the Modern World |url=https://archive.org/details/historyofmodernw00palm |url-access=registration |edition=5th |year=1978 |page=[https://archive.org/details/historyofmodernw00palm/page/161 161]}}</ref> កង្វះគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច ពន្ធវិសមភាព និងសង្រ្គាមជាញឹកញាប់ (ជាពិសេសការបរាជ័យនៅក្នុង[[សង្គ្រាមប្រាំពីរឆ្នាំ]] និងការ[[បារាំងនៅក្នុងសង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក|ចូលធ្វើអន្តរាគមន៍]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមឯករាជ្យអាមេរិក]]) បាននាំឱ្យព្រះរាជាណាចក្រធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពសេដ្ឋកិច្ចមិនជាក់លាក់នៅចុងសតវត្សទី១៨។ បញ្ហាទាំងនេះបានធ្វើឱ្យ[[បដិវត្តន៍បារាំង]]ផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៨៩ ដែលជាលទ្ធផល [[របបចាស់ (បារាំង)|របបចាស់]] (''Ancien Régime'') ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងការបង្កើតនូវ[[សេចក្តីប្រកាសស្តីពីសិទ្ធិមនុស្ស និងសិទ្ធិពលរដ្ឋ|សេចក្តីប្រកាសសិទ្ធិមនុស្ស]] ដែលបង្ហាញពីឧត្តមគតិរបស់ប្រទេសនេះរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។ ប្រទេសបារាំងបានឈានដល់ចំណុចកំពូលខាងផ្នែកនយោបាយ និងយោធានៅដើមសតវត្សទី១៩ ក្រោមការដឹកនាំរបស់[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍]] ដោយពេលនោះបារាំងបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីមួយភាគធំនៃទ្វីបអឺរ៉ុប ហើយបានបង្កើត[[ចក្រភពបារាំងទីមួយ]]ឡើង។ [[បដិវត្តន៍បារាំង]] និង[[សង្គ្រាមណាប៉ូលេអូនិក]]បានផ្លាស់ប្តូររូបរាងដំណើរប្រវត្តិសាស្ត្រអឺរ៉ុប និងពិភពលោកទាំងមូល។ ការដួលរលំនៃចក្រភពទីមួយបាននាំឱ្យឥទ្ធិពលបារាំងធ្លាក់ចុះជាបន្តបន្ទាប់ ដែលក្នុងនោះប្រទេសបារាំងត្រូវប្រឈមនឹងវិបត្តិរដ្ឋាភិបាលរហូតដល់ការបង្កើតឡើងនៃ[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបី]]នៅក្រោយ[[សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស]]ក្នុងឆ្នាំ១៨៧០។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍បន្ទាប់ៗ គេបានឆ្លងកាត់សម័យសុទិដ្ឋិនិយមនៅបារាំងដូចជា ការរីកចម្រើនផ្នែកវប្បធម៌ និងវិទ្យាសាស្ត្រ ក៏ដូចជាភាពចម្រុងចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចដែលគេនិយមស្គាល់ថា "[[សម័យសោភ័ណ]]" (''Belle Époque'')។ ប្រទេសបារាំងគឺជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសដែលចូលរួមក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] ដោយជាលទ្ធផល វាបានទទួលបានជ័យជម្នះតែត្រូវបាត់បង់ជីវិតមនុស្ស និងសេដ្ឋកិច្ចជាច្រើន។ ប្រទេសនេះក៏ជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោម[[សម្ព័ន្ធមិត្តនៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២|មហាអំណាចសម្ព័ន្ធមិត្ត]]នៃ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] ផងដែរប៉ុន្តែមិនយូរប៉ុន្មានវាក៏ត្រូវទទួលរងការត្រួតត្រាពីសំណាក់សត្រូវរបស់ខ្លួនហៅ [[មហាអំណាចអ័ក្ស]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤០។ បន្ទាប់ពីបានរំដោះនៅឆ្នាំ១៩៤៤ [[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន|សាធារណរដ្ឋទីបួន]]ដែលមានអត្ថិភាពដ៏ខ្លីត្រូវបានបង្កើតឡើង ហើយក្រោយមកត្រូវបានរំលាយនៅក្នុងដំណើរនៃ[[សង្គ្រាមអាល់ហ្សេរី]]។ [[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីប្រាំ|សាធារណរដ្ឋទីប្រាំ]]បច្ចុប្បន្នត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ ដោយមហាវីរបុរសបារាំងគឺលោក[[សាល ដឺ ហ្គោល]]។ អាល់ហ្សេរី និងរួមទាំងទឹកដីអាណានិគមបារាំងភាគច្រើនបានទទួលឯករាជ្យនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ដោយភាគច្រើនបានរក្សាទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ច និងយោធាយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយបារាំងមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ប្រទេសបារាំងរក្សាបាននូវឋានៈជាមជ្ឈមណ្ឌល[[សិល្បៈបារាំង|សិល្បៈ]] [[បញ្ជីរាយនាមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របារាំង|វិទ្យាសាស្ត្រ]] និង[[បញ្ជីរាយនាមទស្សនវិទូបារាំង|ទស្សនវិជ្ជាសកល]]។ វាជាប្រទេសដែលមានចំនួន[[បេតិកភណ្ឌពិភពលោកអង្គការយូណេស្កូ|បេតិកភណ្ឌពិភពលោកច្រើនបំផុតទីប្រាំ]]របស់អង្គការ[[យូណេស្កូ]] និងជាគោលដៅទេសចរណ៍ឈានមុខគេរបស់ពិភពលោកដោយទទួលបានភ្ញៀវទេសចរបរទេសជាង ៨៩ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨។<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20190517-france-tourism-record-number-visitors-tourists-despite-yellow-vests-paris|title=(អង់គ្លេស) France posts new tourist record despite Yellow Vest unrest|date=17 May 2019|website=France 24}}</ref> ប្រទេសបារាំងគឺជា[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ]]មួយដែលមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|សេដ្ឋកិច្ចធំជាងគេទី ៧ នៅលើពិភពលោក]]បើគិតតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបជាមធ្យម និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ)|ធំជាងគេទី ៩]] បើគិតតាមយុគភាពនៃអំណាចទិញ។ បើ​និយាយ​ពី​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​សរុប​តាម​គ្រួសារ វា​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​ទី​បួន​នៅលើ​ពិភពលោក។<ref>{{cite web |date=October 2010 |url=http://piketty.pse.ens.fr/fichiers/enseig/ecoineg/EcoIneg_fichiers/DaviesShorrocks2010(CSGlobalWealthReport).pdf |title=Global Wealth Report |publisher=Credit Suisse |access-date=3 កុម្ភៈ 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://piketty.pse.ens.fr/fichiers/enseig/ecoineg/EcoIneg_fichiers/DaviesShorrocks2010%28CSGlobalWealthReport%29.pdf |archive-date=9 វិច្ឆិកា 2014}}</ref> ប្រទេសបារាំងមានកម្រិត[[សន្ទស្សន៍អប់រំ|អប់រំ]] [[វិស័យសុខាភិបាលនៅបារាំង|ការថែទាំសុខភាព]] [[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមអាយុសង្ឈឹមរស់|អាយុសង្ឃឹមរស់]] និង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ការអភិវឌ្ឍមនុស្ស]]ខ្ពស់។<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/whr/2000/media_centre/press_release/en/ |title=(អង់គ្លេស) World Health Organization Assesses the World's Health Systems |publisher=អង្គការសុខភាពពិភពលោក |date=8 December 2010 |access-date=3 កុម្ភៈ 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf |title=World Population Prospects&nbsp;– The 2006 Revision |access-date=3 កុម្ភៈ 2022 |publisher=អសប}}</ref> បារាំងនៅតែអាចរក្សាតំណែងជា[[មហាអំណាច]]មួយបាននៅក្នុងកិច្ចការពិភពលោក<ref>Jack S. Levy, ''War in the Modern Great Power System, 1495–1975'', (2014) p. 29</ref> ដោយជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍មួយក្នុងចំណោម[[សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ|សមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍ទាំងប្រាំ]]នៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]] និងជា[[បញ្ជីរដ្ឋមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|រដ្ឋអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ផ្លូវការមួយផងដែរ។ ប្រទេសបារាំងគឺជាសមាជិកស្ថាបនិក និងឈានមុខគេនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] និង[[តំបន់អឺរ៉ូ]]<ref name="superficy" /> ក៏ដូចជាសមាជិកសំខាន់នៃ[[ក្រុមប្រាំពីរ]] (G7) [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង]] (អូតង់ ឬណាតូ) [[អង្គការសម្រាប់កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]] (OECD) និង [[អង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង|ហ្វ្រង់កូហ្វូនី]] (''Francophonie'')។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ឈ្មោះនៃបារាំង}} The name "France" comes from the [[Latin]] ''{{lang|la|[[Francia]]}}'', which means "country of the [[Franks]]".<ref>{{cite web |url=http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml |title=History of France |publisher=Discoverfrance.net |accessdate=17 July 2011 |archivedate=24 សីហា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110824051936/http://www.discoverfrance.net/France/History/DF_history.shtml |url-status=dead }}</ref> There are various theories as to the origin of the name Franks: one is that it is derived from the [[Proto-Germanic language|Proto-Germanic]] word ''frankon'' which translates as ''javelin'' or ''lance'' as the throwing axe of the Franks was known as a [[francisca]].<ref>{{cite book |last2=Blair |first2=Claude |last1=Tarassuk |first1=Leonid |url=http://books.google.com/?id=UJbyPwAACAAJ |year=1982 |title=The Complete Encyclopedia of Arms and Weapons: the most comprehensive reference work ever published on arms and armor from prehistoric times to the present with over 1,250 illustrations |page=186 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=0-671-42257-X |accessdate=5 July 2011}}</ref> Another proposed etymology is that in an ancient [[Germanic languages|Germanic language]], Frank means ''[[Liberty|free]]'' as opposed to ''[[Slavery|slave]]''.{{citation needed|date=October 2013}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំង}} === សម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ === {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របារាំងនៅសម័យបុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ}} [[File:Lascaux2.jpg|thumb|left|One of the [[Lascaux]] paintings of which depicts a horse ([[Dordogne]], approximately 18,000 BC).]] The oldest traces of human life ([[homo]]) in what is now France date from approximately 1.8 million years ago.<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17">Jean Carpentier (dir.), François Lebrun (dir.), Alain Tranoy, Élisabeth Carpentier et Jean-Marie Mayeur (préface de Jacques Le Goff), Histoire de France, Points Seuil, coll. « Histoire », Paris, 2000 (1re éd. 1987), p. 17 ISBN 2-02-010879-8</ref> Humans were then confronted by a hard and variable climate, marked by several glacial eras which led them to a [[nomad]]ic [[hunter-gatherer]] life.<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> France has a large number of decorated caves from the [[upper Paleolithic]] era, including one of the most famous and best preserved: [[Lascaux]]<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> (approximately 18,000 BC). At the end of the [[last glacial period]] (10,000 BC), the climate softened<ref name="Jean Carpentier 1987 p.17"/> and from approximately 7,000 BC, this part of Western Europe entered the [[Neolithic]] era and its inhabitants became [[Sedentary lifestyle|sedentary]]. After strong demographic and agricultural development between the 4th and 3rd millennia, metallurgy appeared at the end of the 3rd millennium, initially working gold, copper and bronze, and later iron.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 20–24</ref> France has numerous [[megalith]]ic sites from the Neolithic period, including the exceptionally dense [[Carnac stones]] site (approximately 3,300 BC). === ហ្គូល === {{main|Gaul|Celts|Roman Gaul}} In 600 BC, [[Ionia]]n [[Greeks in pre-Roman Gaul|Greeks]], originating from [[Phocaea]], founded the [[Greek colonies|colony of Massalia]] (present-day [[Marseille]]), on the shores of the [[Mediterranean Sea]]. This makes it France's oldest city.<ref name="The Cambridge ancient history">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |title=The Cambridge ancient history|page=754 |publisher=Cambridge University Press |accessdate=23 January 2011|isbn=978-0-521-08691-2|year=2000}}</ref><ref name="Orrieux">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=b8cA8hymTw8C&pg=PA62 |title=A history of ancient Greece|author=Claude Orrieux |page=62 |publisher=John Wiley & Sons |year= 1999|accessdate=23 January 2011|isbn=978-0-631-20309-4}}</ref> At the same time, some Gallic Celtic tribes penetrated parts of the current territory of France, and this occupation spread to the rest of France between the 5th and 3rd century BC.<ref>Carpentier et al 2000, p. 29</ref> [[File:MaisonCarrée.jpeg|thumb|The [[Maison Carrée]] was a temple of the [[Gallo-Roman culture|Gallo-Roman]] city of Nemausus (present-day [[Nîmes]]) and is one of the best preserved vestiges of the [[Roman Empire]].]] The concept of [[Gaul]] emerged at that time; it corresponds to the territories of Celtic settlement ranging between the [[Rhine]], the [[Atlantic Ocean]], the [[Pyrenees]] and the Mediterranean. The borders of modern France are roughly the same as those of ancient Gaul, which was inhabited by Celtic ''Gauls''. Gaul was then a prosperous country, of which the southernmost part was heavily subject to Greek and Roman influences. However, around 390 BC, the Gallic [[Tribal chief|chieftain]] [[Brennus (4th century BC)|Brennus]] and his troops made their way to Italy through the [[Alps]], defeated the Romans in the [[Battle of the Allia]], and besieged and [[ransom]]ed Rome. The Gallic invasion left Rome weakened and the Gauls continued to harass the region until 345 BC, when they entered into a formal peace treaty with Rome. But the Romans and the Gauls would maintain an adversarial relationship for the next several centuries and the Gauls would remain a threat in [[Italy (Roman Empire)|Italia]]. Around 125 BC, the south of Gaul was conquered by the Romans, who called this region ''{{lang|la|Provincia Romana}}'' ("Roman Province"), which over time evolved into the name [[Provence]] in French.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA76 |title=Life magazine, 13&nbsp;July 1953, p. 76 |publisher=Google Books |date=13 July 1953 |accessdate=23 January 2011}}</ref> [[Julius Caesar]] conquered the remainder of Gaul and overcame a revolt carried out by the Gallic chieftain [[Vercingetorix]] in 52 BC.<ref>Carpentier et al 2000, p.44-45</ref> Gaul was divided by [[Augustus]] into Roman provinces.<ref name=c53>Carpentier et al 2000, pp. 53–55</ref> Many cities were founded during the [[Roman Gaul|Gallo-Roman period]], including [[Lugdunum]] (present-day [[Lyon]]), which is considered to be the capital of the Gauls.<ref name=c53/> These cities were built in traditional Roman style, with a [[Roman Forum|forum]], a theatre, a [[circus]], an [[amphitheatre]] and [[thermal bath]]s. The Gauls mixed with Roman settlers and eventually adopted [[Romance languages|Roman]] speech ([[Latin]], from which the French language evolved) and Roman culture. The [[Religion in ancient Rome|Roman polytheism]] merged with the [[Celtic polytheism|Gallic paganism]] into the same [[syncretism]]. From the 250s to the 280s AD, Roman Gaul suffered a serious crisis with its "[[limes]]" or fortified borders protecting the Empire being attacked on several occasions by [[barbarian]]s.<ref name=c77>Carpentier et al 2000, pp. 76–77</ref> Nevertheless, the situation improved in the first half of the 4th century, which was a period of revival and prosperity for Roman Gaul.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 79–82</ref> In 312, the emperor [[Constantine the Great|Constantin I]] converted to Christianity. Christians, persecuted until then, increased rapidly across the entire Roman Empire.<ref>Carpentier et al 2000, p. 81</ref> But, from the beginning of the 5th century, the [[Migration Period|Barbarian Invasions]] resumed,<ref>Carpentier et al 2000, p. 84</ref> and [[Germanic peoples|Germanic tribes]], such as the [[Vandals]], [[Suebi]] and [[Alans]] crossed the Rhine and settled in Gaul, Spain and other parts of the [[Decline of the Roman Empire|collapsing Roman Empire]].<ref>Carpentier et al 2000, pp. 84–88</ref> === Kingdom of Francia (3rd century–843) === {{Main|Francia|Merovingian dynasty|Carolingian dynasty}} {{See also|List of French monarchs|France in the Middle Ages}} At the end of the [[Late Antiquity|Antiquity]] period, ancient Gaul was divided into several Germanic kingdoms and a remaining Gallo-Roman territory, known as the [[Domain of Soissons|Kingdom of Syagrius]] (West). Simultaneously, [[Britons (historical)|Celtic Britons]], fleeing the [[Anglo-Saxon settlement of Britain]], settled the western part of [[Armorica]]. As a result, the Armorican [[peninsula]] was renamed [[Brittany]], [[Celts|Celtic culture]] was revived and independent [[petty kingdom]]s arose in this region. [[File:Chlodwigs taufe.jpg|thumb|left|upright|With [[Clovis I|Clovis]]' conversion to Catholicism in 498, the [[List of Frankish kings|Frankish monarchy]], [[Elective monarchy|elective]] and [[Secular state|secular]] until then, became [[Hereditary monarchy|hereditary]] and of [[Divine right of kings|divine right]].]] The pagan [[Franks]], from whom the ancient name of "Francie" was derived, originally settled the north part of [[Gaul]], but under [[Clovis I]] conquered most of the other kingdoms in northern and central Gaul. In 498, Clovis I was the first Germanic conqueror after the fall of the Roman Empire to convert to Catholic Christianity, rather than [[Arianism]]; thus France was given the title "Eldest daughter of the Church" (''{{lang-fr|La fille aînée de l’Église}}'') by the papacy,<ref>{{cite web |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |title=Faith of the Eldest Daughter – Can France retain her Catholic heritage? |publisher=Wf-f.org |accessdate=17 July 2011 |archivedate=22 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |url-status=dead }}</ref> and French kings would be called "the Most Christian Kings of France" (''{{lang|und|Rex Christianissimus}}''). The Franks embraced the Christian [[Gallo-Roman culture]] and ancient Gaul was eventually renamed ''[[Francia]]'' ("Land of the Franks"). The Germanic Franks adopted [[Romance languages|Romanic languages]], except in north Gaul where Roman settlements were less dense and where [[Germanic languages]] emerged. Clovis made Paris his capital and established the [[Merovingian dynasty]], but his kingdom would not survive his death. The Franks treated land purely as a private possession and divided it among their heirs, so four kingdoms emerged from Clovis's: Paris, [[Orléans]], [[Soissons]], and [[Reims|Rheims]]. The [[Roi fainéant|last Merovingian kings]] [[Power behind the throne|lost power]] to their [[Mayor of the Palace|mayors of the palace]] (head of household). One mayor of the palace, [[Charles Martel]], defeated an [[Islamic invasion of Gaul]] at the [[Battle of Tours]] (732) and earned respect and power within the Frankish kingdoms. His son, [[Pepin the Short]], seized the crown of Francia from the weakened Merovingians and founded the [[Carolingian dynasty]]. Pepin's son, [[Charlemagne]], reunited the Frankish kingdoms and built a vast empire across [[Western Europe|Western]] and Central Europe. Proclaimed [[Holy Roman Emperor]] by [[Pope Leo III]] and thus establishing in earnest the French government's longtime [[History of Roman Catholicism in France|historical association]] with the [[Catholic Church]],<ref name="georgetown1">{{cite web|url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france|title=France|publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]]|accessdate=14 December 2011|archivedate=6 កុម្ភៈ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206213909/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france|url-status=dead}} See drop-down essay on "Religion and Politics until the French Revolution"</ref> Charlemagne tried to revive the [[Western Roman Empire]] and its cultural grandeur. [[File:French borders from 985 to 1947.gif|thumb|[[Territorial evolution of France|French territorial evolution]] from 985 to 1947]] Charlemagne's son, [[Louis the Pious|Louis I]] (emperor 814–840), kept the empire united; however, this Carolingian Empire would not survive his death. In 843, under the [[Treaty of Verdun]], the empire was divided between Louis' three sons, with [[East Francia]] going to [[Louis the German]], [[Middle Francia]] to [[Lothair I]], and [[West Francia]] to [[Charles the Bald]]. West Francia approximated the area occupied by, and was the precursor, to modern France.<ref>{{cite web|url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |title=Treaty of Verdun |publisher=History.howstuffworks.com |date=27 February 2008 |accessdate=17 July 2011}}</ref> During the 9th and 10th centuries, continually threatened by [[Viking expansion|Viking invasions]], France became a very decentralised state: the nobility's titles and lands became hereditary, and the authority of the king became more religious than secular and thus was less effective and constantly challenged by powerful noblemen. Thus was established [[feudalism]] in France. Over time, some of the king's vassals would grow so powerful that they often posed a threat to the king. For example, after the [[Battle of Hastings]] in 1066, [[William the Conqueror]] added "King of England" to his titles, becoming both the vassal to (as Duke of [[Normandy]]) and the equal of (as king of England) the king of France. === Kingdom of France (843–1791) === {{main|Kingdom of France|Capetian dynasty|Valois dynasty|Bourbon dynasty}} {{see also|List of French monarchs|France in the Middle Ages|Early modern France|Ancien Régime}} [[File:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|upright|[[Joan of Arc]] led the French army to several important victories during the [[Hundred Years' War]] which paved the way for the final victory.]] The Carolingian dynasty ruled France until 987, when [[Hugh Capet]], Duke of France and Count of Paris, was crowned [[List of French monarchs|King of the Franks]].<ref>{{cite web|url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |title=History of France : The Capetian kings of France: AD 987–1328 |publisher=Historyworld.net |accessdate=21 July 2011}}</ref> His descendants {{ndash}} the [[House of Capet|Capetians]], the [[House of Valois]], and the [[House of Bourbon]] {{ndash}} progressively unified the country through wars and dynastic inheritance into the Kingdom of France, which was fully declared in 1190 by [[Philip II of France|Philip II Augustus]]. Gerbert d'Aurillac (Gerbert of Aurillac) was the first French pope; his reign as [[Pope Sylvester II]] lasted from 999 to 1003. The [[Albigensian Crusade]] was launched in 1209 to eliminate the heretical [[Catharism|Cathars]] in the south-western area of modern-day France. In the end, the Cathars were exterminated and the autonomous [[Counts of Toulouse|County of Toulouse]] was annexed into the kingdom of France.<ref>{{cite news | title = Massacre of the Pure | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html | newspaper = Time | location = New York | date = 28 April 1961 | access-date = 11 កក្កដា 2017 | archive-date = 20 មករា 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080120172908/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897752-2,00.html | url-status = dead }}</ref> Later Kings expanded their territory to cover over half of modern continental France, including most of the North, Centre and West of France. Meanwhile, the royal authority became more and more assertive, centred around a [[Estates of the realm|hierarchically conceived society]] distinguishing [[French nobility|nobility]], clergy, and [[Estates General (France)|commoners]]. [[Charles IV of France|Charles IV the Fair]] died without an heir in 1328.<ref name="guerard">Albert Guerard, ''France: A Modern History'' ([[University of Michigan Press]]: Ann Arbor, 1959) pp. 100, 101.</ref> Under the rules of the [[Salic law]] the crown of France could not pass to a woman nor could the line of kingship pass through the female line.<ref name="guerard"/> Accordingly, the crown passed to Philip of Valois, a cousin of Charles, rather than through the female line to Charles' nephew, Edward, who would soon become [[Edward III of England]]. During the reign of [[Philip IV of France|Philip of Valois]], the French monarchy reached the height of its medieval power.<ref name="guerard"/> However, Philip's seat on the throne was contested by Edward III of England and in 1337, on the eve of the first wave of the [[Black Death]],<ref name = Encarta>{{cite web |url=http://encarta.msn.com/text_761568934___117/France.html |title=France VII |work=Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2009 |publisher=Webcitation.org |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=29 សីហា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090829034202/http://encarta.msn.com/text_761568934___117/France.html |url-status=dead }}</ref> England and France went to war in what would become known as the [[Hundred Years' War]].<ref>Don O'Reilly. "[https://web.archive.org/web/20061109043743/http://www.historynet.com/magazines/military_history/3031536.html Hundred Years' War: Joan of Arc and the Siege of Orléans]". ''TheHistoryNet.com''.</ref> The exact boundaries changed greatly with time, but French landholdings of the [[List of English monarchs|English Kings]] remained extensive for decades. With charismatic leaders, such as [[Joan of Arc]] and [[La Hire]], strong French counterattacks won back English continental territories. Like the rest of Europe, France was struck by the Black Death. Around 1340, France had a population of approximately 17 million,<ref>Emmanuel Le Roy Ladurie (1987). "''[http://books.google.com/books?id=VT9rIMQFt2MC&pg=PA32 The French peasantry, 1450–1660]''". University of California Press. p. 32. ISBN 0-520-05523-3</ref> which by the end of the [[pandemic]] had declined by about one-half.<ref>Peter Turchin (2003). "''[http://books.google.com/books?id=mUoCrTUo-eEC&pg=PA179 Historical dynamics: why states rise and fall]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''". Princeton University Press. p. 179. ISBN 0-691-11669-5</ref> [[File:Francois Dubois 001.jpg|thumb|left|The [[St. Bartholomew's Day massacre]] (1572) was the climax of the [[French Wars of Religion]], which were brought to an end by the [[Edict of Nantes]] (1598).]] The [[French Renaissance]] saw a long set of wars, known as the [[Italian Wars]], between the Kingdom of France and the powerful [[Holy Roman Empire]]. It also saw the first standardization of the French language, which would become the official language of France and the language of Europe's aristocracy. French explorers, such as [[Jacques Cartier]] or [[Samuel de Champlain]], claimed lands in the Americas for France, paving the way for the expansion of the [[French colonial empire#First French colonial empire|First French colonial empire]]. The rise of Protestantism in Europe led France to a civil war known as the French Wars of Religion, where, in the most notorious incident, thousands of [[Huguenot]]s were murdered in the [[St. Bartholomew's Day massacre]] of 1572.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516821/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |title=Massacre of Saint Bartholomew’s Day |publisher=Britannica.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> The Wars of Religion were ended by [[Henry IV of France|Henry IV]]'s [[Edict of Nantes]], which granted some freedom of religion to the Huguenots. Under [[Louis XIII of France|Louis XIII]], the energetic [[Cardinal Richelieu]] reinforced the centralization of the state, royal power and French dominance in Europe, foreshadowing the reign of [[Louis XIV]]. During Louis XIV's minority and the regency of [[Anne of Austria|Queen Anne]] and [[Cardinal Mazarin]], a period of trouble known as the [[Fronde]] occurred in France, which was at that time [[Franco-Spanish War (1635)|at war with Spain]]. This rebellion was driven by the great feudal lords and [[sovereign court]]s as a reaction to the [[Absolutism (European history)|rise of royal power]] in France. [[File:Rigaud Hyacinthe - Louis XIV, roi de France.jpg|thumb|upright|[[Louis XIV of France|Louis XIV]], the "sun king" was the [[Absolute monarchy in France|absolute monarch of France]] and made France the leading European power.]] The monarchy reached its peak during the 17th century and the reign of Louis XIV. By turning powerful feudal lords into [[courtier]]s at the [[Palace of Versailles]], Louis XIV's personal power became unchallenged. Remembered for his numerous wars, he made France the leading European power. France possessed the largest population in Europe (see [[Demographics of France]]) and had tremendous influence over European politics, economy, and culture. French became the most-used language in diplomacy, science, literature and international affairs, and remained so until the 20th century.<ref name="Language and Diplomacy">{{cite web |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |title=Language and Diplomacy |publisher=Nakedtranslations.com |accessdate=21 July 2011 |archivedate=21 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |url-status=dead }}</ref> France obtained many overseas possessions in the Americas, Africa and Asia. Louis XIV [[Edict of Fontainebleau|revoked the Edict of Nantes]], forcing thousands of Huguenots into exile. Under [[Louis XV of France|Louis XV]], France lost [[New France]] and most of its [[French India|Indian possessions]] after its defeat in the [[Seven Years' War]], which ended in 1763. Its [[Metropolitan France|continental territory]] kept growing, however, with notable acquisitions such as [[Lorraine (region)|Lorraine]] (1766) and [[Corsica]] (1770). An unpopular king, Louis XV's weak rule, his ill-advised financial, political and military decisions, and his debauchery discredited the monarchy and arguably led to the French Revolution 15 years after his death.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |title=BBC History : Louis XV (1710–1774) |publisher=BBC |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://webspace.qmul.ac.uk/cdhjones/documents/gn_pdf.pdf |title=Scholarly bibliography by Colin Jones (2002) |format=PDF |accessdate=21 July 2011}}</ref> [[Louis XVI of France|Louis XVI]], Louis XV's grandson, actively [[France in the American Revolutionary War|supported the Americans]], who were seeking their [[American Revolutionary War|independence from Great Britain]] (realized in the [[Treaty of Paris (1783)]]). The example of the [[American Revolution]] and the financial crisis which followed France's involvement in it were two of many contributing factors to the French Revolution. Much of the [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] occurred in French intellectual circles, and major scientific breakthroughs and inventions, such as the [[Antoine Lavoisier|discovery of oxygen]] (1778) and the first [[Montgolfier brothers|hot air balloon carrying passengers]] (1783), were achieved by French scientists. French explorers, such as [[Louis Antoine de Bougainville|Bougainville]] and [[Jean-François de Galaup, comte de Lapérouse|Lapérouse]], took part in the [[European and American voyages of scientific exploration|voyages of scientific exploration]] through maritime expeditions around the globe. The Enlightenment philosophy, in which [[rationalism|reason]] is advocated as the primary source for [[Legitimacy (political)|legitimacy]] and [[authority]], undermined the power of and support for the monarchy and helped pave the way for the French Revolution. === Republics and Empires (1792–) === {{Main|French Revolution|ចក្រភពបារាំងទីមួយ|Second French Empire|French colonial empire}} {{See also|France in the 19th century|France in the 20th century}} [[File:Prise de la Bastille.jpg|thumb|The [[Storming of the Bastille]] on 14 July 1789 was the starting event of the [[French Revolution]].]] After the [[storming of the Bastille]] on 14 July 1789, the absolute monarchy was abolished and France became a [[Kingdom of France (1791–1792)|constitutional monarchy]]. Through the [[Declaration of the Rights of Man and of the Citizen]], France established fundamental rights for French citizens (who could only be male). The Declaration affirms "the natural and imprescriptible rights of man" to "liberty, property, security and resistance to oppression". It called for the destruction of aristocratic privileges and proclaimed freedom and equal rights for all men, as well as access to public office based on talent rather than birth. របបរាជានិយមត្រូវបានរឹតបន្តឹង ហើយប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់ត្រូវមានសិទ្ធិចូលរួមក្នុងដំណើរការនីតិបញ្ញត្តិ។ សេរីភាពនៃការបញ្ចេញមតិ និងសារព័ត៌មានត្រូវបានប្រកាស ហើយការចាប់ខ្លួនតាមអំពើចិត្តមិនត្រូវបានអនុញ្ញាត។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍ក៏បានអះអាងនូវគោលការណ៍នៃអធិបតេយ្យភាពដ៏ពេញនិយម ដែលផ្ទុយពីសិទ្ធិដ៏ទេវភាពរបស់ស្តេចដែលកំណត់លក្ខណៈនៃរាជាធិបតេយ្យបារាំង និងសមភាពសង្គមក្នុងចំណោមប្រជាពលរដ្ឋ ដោយលុបបំបាត់ឯកសិទ្ធិរបស់អភិជន និងបព្វជិត។ While Louis XVI, as a [[Kingdom of France (1791–92)|constitutional king]], enjoyed popularity among the population, his disastrous [[flight to Varennes]] seemed to justify rumours he had tied his hopes of political salvation to the prospects of foreign invasion. His credibility was deeply undermined to the extent that the [[Abolished monarchy|abolition of the monarchy]] and establishment of a republic became an increasing possibility. European [[Declaration of Pillnitz|monarchies gathered]] against the new régime, to restore the French absolute monarchy. The foreign threat exacerbated France's political turmoil and deepened the sense of urgency among the various factions and [[War of the First Coalition|war was declared against Austria]] on 20 April 1792. [[Riot|Mob violence]] occurred during the [[10 August (French Revolution)|insurrection of 10 August 1792]]<ref>Censer, Jack R. and Hunt, Lynn. ''Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution.'' University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 2004.</ref> and the [[September Massacres|following month]].<ref>Doyle, William. ''The Oxford History of The French Revolution.'' Oxford: Oxford University Press, 1989. pp 191–192.</ref> As a result of this violence and the political instability of the constitutional monarchy, the [[French First Republic|Republic was proclaimed]] on 22 September 1792. [[File:Napoleon in 1806.PNG|thumb|left|upright|[[Napoleon]], [[Emperor of the French]], and his ''[[Grande Armée]]'' built a [[First French Empire|vast Empire]] across Europe. He helped spread the French revolutionary ideals and his legal reforms had a major influence worldwide.]] [[Louis XVI of France|Louis XVI]] was [[Trial of Louis XVI|convicted]] of [[treason]] and [[Execution of Louis XVI|guillotined]] in 1793. Facing increasing pressure from European monarchies, internal guerrilla wars and [[Counter-revolutionary|counterrevolution]]s (such as the [[War in the Vendée]] or the [[Chouannerie]]), the [[National Convention|young Republic]] fell into the [[Reign of Terror]]. Between 1793 and 1794, between 16,000 and 40,000 people were executed. In Western France, the civil war between the ''Bleus'' ("Blues", supporters of the Revolution) and the ''Blancs'' ("Whites", supporters of the Monarchy) lasted from 1793 to 1796 and led to the loss of between 200,000 and 450,000 lives.<ref>{{cite news | title = The Terror in the French Revolution | first = Marisa | last = Dr Linton | url = http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf | newspaper = Kingston University | access-date = 2017-07-11 | archive-date = 2012-01-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload%2C20545%2Cen.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="hussenet">Jacques Hussenet (dir.), ''« Détruisez la Vendée ! » Regards croisés sur les victimes et destructions de la guerre de Vendée'', La Roche-sur-Yon, Centre vendéen de recherches historiques, 2007</ref> Both foreign armies and French counterrevolutionnaries were crushed and the French Republic survived. Furthermore, it extended greatly its boundaries and established "[[French client republic|Sister Republics]]" in the surrounding countries. As the threat of a foreign invasion receded and France became mostly pacified, the [[Thermidorian Reaction]] put an end to [[Maximilien Robespierre|Robespierre]]'s rule and to the Terror. The [[Abolitionism in France|abolition of slavery]] and male [[universal suffrage]], enacted during this radical phase of the revolution, were cancelled by subsequent governments. After a [[French Directory|short-lived governmental scheme]], [[Napoleon|Napoleon Bonaparte]] [[18 Brumaire|seized control of the Republic]] in 1799 becoming [[French Consulate|First Consul]] and later [[Constitution of the Year XII|Emperor]] of the [[First French Empire|French Empire]] (1804–1814/1815). As a continuation of [[French Revolutionary Wars|the wars]] sparked by the European monarchies against the French Republic, changing sets of [[Napoleonic Wars|European Coalitions]] declared wars on Napoleon's Empire. His armies conquered most of continental Europe, while members of the [[House of Bonaparte|Bonaparte]] family were appointed as monarchs in some of the newly established kingdoms.<ref name="Blanning">{{cite news | title = Napoleon and German identity | first = Tim | last = Blanning | url = http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 | newspaper = History Today | location = London | date = April 1998 | volume = 48 | access-date = 2017-07-11 | archive-date = 2012-05-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120513171824/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 | url-status = dead }}</ref> These victories led to the worldwide expansion of French revolutionary ideals and reforms, such as the [[Metric system]], the [[Napoleonic Code]] and the Declaration of the Rights of Man. After the catastrophic [[French invasion of Russia|Russian campaign]], Napoleon was [[War of the Sixth Coalition|defeated]] and the Bourbon monarchy [[Bourbon Restoration#First Restoration (1814)|restored]]. About a million Frenchmen died during the Napoleonic Wars.<ref name="Blanning"/> [[File:Douaumont Ossuary cemetery.JPG|thumb|[[Douaumont ossuary]]. With 4.3 million wounded from a population of only 39.6 million at the time, the Third French Republic sustained the highest [[World War I casualties|number of total casualties]] among the Allies during [[World War I]].]] After his [[Hundred Days|brief return]] from exile, Napoleon was finally defeated in 1815 at the [[Battle of Waterloo]], the monarchy was [[Bourbon Restoration#Second Restoration (1815)|re-established]] (1815–1830), with new constitutional limitations. The discredited Bourbon dynasty was overthrown by the [[July Revolution]] of 1830, which established the constitutional [[July Monarchy]], which lasted until 1848, when the [[French Second Republic]] was proclaimed, in the wake of the European [[Revolutions of 1848]]. The abolition of slavery and male [[universal suffrage]], both briefly enacted during the French Revolution were re-enacted in 1848. In 1852, the [[President of France|president of the French Republic]], [[Napoleon III|Louis-Napoléon Bonaparte]], Napoleon I’s nephew, was proclaimed emperor of the [[Second French Empire|second Empire]], as Napoleon III. He multiplied French interventions abroad, especially in [[Crimean War|Crimea]], in [[French intervention in Mexico|Mexico]] and [[Second Italian War of Independence|Italy]]. Napoleon III was unseated following defeat in the [[Franco-Prussian War]] of 1870 and his regime was replaced by the [[French Third Republic|Third Republic]]. France had [[French colonial empire|colonial possessions]], in various forms, since the beginning of the 17th century. In the 19th and 20th centuries, its [[List of largest empires|global overseas colonial empire]] extended greatly and became the second largest in the world behind the [[British Empire]]. Including [[metropolitan France]], the total area of land under French [[sovereignty]] almost reached 13 million square kilometres in the 1920s and 1930s, 8.6% of the world's land. [[File:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|upright|[[Charles de Gaulle]] took an active part in all major events of the 20th century: a hero of World War I, leader of the [[Free French Forces|Free French]] during [[World War II]], he then became [[President of France|President]], where he facilitated decolonization, maintained France as a major power and overcame the [[May 1968 in France|revolt of May 1968]].]] France was a member of the [[Triple Entente]] when World War I broke out. A small part of Northern France was occupied, but France and its allies emerged victorious against the [[Central Powers]], at a tremendous human and material cost. World War I left 1.4&nbsp;million French soldiers dead, 4% of its population,<ref>{{cite news | title = France's oldest WWI veteran dies | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |work=BBC News | location = London | date = 20 January 2008 }}</ref> between 27 and 30% of the conscript classes of 1912–1915.<ref>Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts (2005). "''[http://books.google.cz/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 Encyclopedia Of World War I: A Political, Social, And Military History]''". ABC-CLIO. ISBN 1851094202</ref> The interbellum years were marked by [[Events preceding World War II in Europe|intense international tensions]] and a variety of social reforms introduced by the [[Popular Front (France)|Popular Front government]] ([[Annual leave]], [[Eight-hour day|working time reduction]], women in Government among others). France was occupied following the [[Nazi Germany|German]] ''[[Blitzkrieg]]'' campaign in World War II, with metropolitan France divided into a [[German military administration in occupied France during World War II|German occupation zone in the north]] and [[Vichy France]], a newly established authoritarian regime collaborating with Germany, in the south.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=Q7ORlIpHKLEC&pg=PA368 Vichy France and the Jews]''". Michael Robert Marrus, Robert O. Paxton (1995). [[Stanford University Press]]. p. 368. ISBN 0-8047-2499-7</ref> The [[Allies]] and the [[French Resistance]] eventually emerged victorious from the [[Axis powers]] and French sovereignty was restored. The [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] was established after World War II and saw spectacular economic growth (''les [[Trente Glorieuses]]''). Suffrage was extended to women in 1944. France was one of the founding members of [[NATO]] (1949). France attempted to [[First Indochina War|regain control of French Indochina]] but was defeated by the [[Viet Minh]] in 1954. Only months later, France faced a new [[Algerian War|conflict in Algeria]]. The debate over whether or not to keep control of [[French Algeria|Algeria]], then home to over one million [[Pied-Noir|European settlers]],<ref>{{cite news | title = In France, a War of Memories Over Memories of War | first = Michael | last = Kimmelman | url = http://www.nytimes.com/2009/03/05/arts/design/05abroad.html?_r=1 | newspaper=The New York Times | date = 4 March 2009 }}</ref> wracked the country and nearly led to civil war. In 1958, the weak and unstable Fourth Republic gave way to the [[French Fifth Republic|Fifth Republic]], which contained a strengthened Presidency.<ref>[http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm From Fourth to Fifth Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |date=2008-05-23 }} – [[University of Sunderland]]</ref> In the latter role, Charles de Gaulle managed to keep the country together while taking steps to end the war. The Algerian War was concluded with the [[Évian Accords]] in 1962 that led to Algerian independence. France granted independence progressively to its colonies. A vestige of the colonial empire are the [[Overseas departments and territories of France|French overseas departments and territories]]. In the wake of the series of worldwide [[protests of 1968]], the [[May 1968 in France|revolt of May 1968]] had an enormous social impact. In France, it is considered to be the watershed moment when a conservative moral ideal (religion, patriotism, respect for authority) shifted towards a more liberal moral ideal. ប្រទេសបារាំងបានឈានមុខគេក្នុងប្រទេសជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុបដែលកំពុងស្វែងរកទុនលើសន្ទុះនៃសហជីពរូបិយវត្ថុដើម្បីបង្កើតឧបករណ៍នយោបាយ ការការពារ និងសន្តិសុខរបស់សហភាពអឺរ៉ុបដែលមានការរួបរួម និងមានសមត្ថភាពជាងមុន។<ref>{{cite web|url=http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051025215249/http://www.elysee.fr/elysee/anglais/speeches_and_documents/2004/declaration_by_the_franco-german_defence_and_security_council.1096.html|archivedate=25 October 2005|title=Declaration by the Franco-German Defense and Security Council |publisher=Elysee.fr |accessdate=21 July 2011}}</ref> {{anchor|Climate}} == ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|Geography of France}} [[File:France cities.png|thumb|upright=1.5|center|A relief map of Metropolitan France, showing cities with over 100,000 inhabitants.]] [[Metropolitan France]] is situated mostly between latitudes [[41st parallel north|41°]] and [[51st parallel north|51° N]], and longitudes [[6th meridian west|6° W]] and [[10th meridian east|10° E]], on the western edge of Europe, and thus lies within the northern [[temperateness|temperate]] zone. From northeast to southwest, France shares borders with [[Belgium]], [[Luxembourg]], [[Germany]], [[Switzerland]], [[Italy]], [[Monaco]], [[Spain]] and [[Andorra]]. France also borders [[Suriname]] to its west and [[Brazil]] to its east and south, by way of the overseas region of [[French Guiana]], which is considered an integral part of the Republic.<ref name=France/> [[Corsica]] and the French mainland form [[Metropolitan France]]; [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Réunion]], and [[Mayotte]] form, with French Guiana, the overseas regions. These two integral groupings, along with several [[overseas collectivity|overseas collectivities]] and [[French Southern and Antarctic Lands|one territory]], comprise the French Republic. The European territory of France covers {{convert|547030|km2|sqmi|0}},<ref name=France/> the largest among [[European Union]] members.<ref name = superficy>[http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm France] on Europa Official Site</ref> France possesses a wide variety of landscapes, from coastal plains in the north and west to mountain ranges of the [[Alps]] in the south-east, the [[Massif Central]] in the south-central and [[Pyrenees]] in the south-west. At {{convert|4810.45|m|ft|0}}<ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |title=Mont Blanc shrinks by {{convert|45|cm|2|abbr=on}} in two years |work=Sydney Morning Herald |date=6 November 2009 |accessdate=9 August 2010 |archive-date=14 កុម្ភៈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214082228/https://www.smh.com.au/environment/mont-blanc-shrinks-by-45cm-in-two-years-20091106-i0kk.html |url-status=dead }}</ref> above sea level, the highest point in Western Europe, [[Mont Blanc]], is situated in the Alps on the border between France and Italy. France also has extensive river systems such as the [[Seine]], the [[Loire]], the [[Garonne]], and the [[Rhone]], which divides the Massif Central from the Alps and flows into the Mediterranean Sea at the [[Camargue]]. Corsica lies off the Mediterranean coast. France's total land area, with its overseas departments and territories (excluding [[Adélie Land]]), is {{convert|674843|km2|sqmi|0|abbr=on}}, 0.45% of the total land area on Earth. France possesses the second largest [[exclusive economic zone]] (EEZ) in the world,<ref>{{fr icon}} [http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html Méditerranée : la France prend le contrôle en créant une zone économique exclusive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430124908/http://www.developpementdurable.com/economie/2010/07/A2769/mediterranee-la-france-prend-le-controle-en-creant-une-zone-economique-exclusive.html |date=2011-04-30 }}</ref> covering {{convert|11035000|km2|sqmi|0|abbr=on}}, approximately 8% of the total surface of all the EEZs of the world, just behind the US ({{convert|11351000|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).<ref>According to a different calculation cited by the [[Pew Research Center]], the EEZ of France would be {{convert|10084201|km2|sqmi|0|abbr=on}}, still behind the US ({{convert|12174629|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}), and still ahead of Australia ({{convert|8980568|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}) and Russia ({{convert|7566673|km2|sqmi|0|abbr=on|disp=or}}).</ref> === Climate === The north and northwest have a temperate climate, while a combination of maritime influences, [[latitude]] and altitude produce a varied climate in the rest of Metropolitan France.<ref name="climate">{{cite web |author=Ministry of Foreign Affairs |year=2005 |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |title=Discovering France: Geography |accessdate=29 December 2006 |authorlink=Minister of Foreign Affairs (France) |archivedate=6 មករា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106121611/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/discovering-france_2005/france-from-to-z_1978/country_2004/geography_4405/geography_1507.html |url-status=dead }}</ref> In the south-east a [[Mediterranean climate]] prevails. In the west, the climate is predominantly [[oceanic climate|oceanic]] with a high level of rainfall, mild winters and cool to warm summers. Inland the climate becomes more [[continental climate|continental]] with hot, stormy summers, colder winters and less rain. The [[climate of the Alps]] and other mountainous regions is mainly [[alpine climate|alpine]], with the number of days with temperatures below freezing over 150 per year and snow cover lasting for up to six months. {{-}} <gallery> File:Aiguille1.jpg|[[Limestone]] cliffs of [[Normandy]] near [[Étretat]] File:Lavender field.jpg|[[Mediterranean Sea|Mediterranean]] vegetation ([[lavender]]) in [[Provence]] File:Beauce 3.jpg| The plains of the [[Beauce]] File:Aiguille du Dru 3.jpg|[[Alpine climate]] in the [[French Alps]] File:Verdon Trescaire.jpg|[[Verdon Gorge]] in Provence File:Weinberg Cote de Nuits.jpg | [[French wine|Vineyards]] in [[Côte de Nuits]], [[Burgundy (French region)|Burgundy]] File:Lac Vert de Fontanalbe.jpg|[[Alpine climate]] in [[Mercantour National Park]] File:Bora Bora - Mt Otemanu.jpg|[[Tropical climate]] in [[Bora Bora]] ([[French Polynesia]]) File:Pointe du van.jpg|[[Heathland]] in [[Pointe du Van]], Western [[Brittany]] File:PassesBassin.JPG|[[Oceanic climate]] and sandy beach in [[Arcachon Bay]] File:Piana Dardo dans les Calanche.jpg|Semi-arid climate in [[Corsica]] </gallery> === បរិស្ថាន === {{See also|Ministry of Ecology, Sustainable Development and Energy|National parks of France|Regional natural parks of France}} [[File:Parcs naturels français.svg|thumb|[[Regional natural parks of France|Regional]] (green) and [[National parks of France|National (pink) natural parks]] in France. Indicated in green and purple colour respectively.]] France was one of the first countries to create an environment ministry, in 1971.<ref>[http://www.ambafrance-ca.org/kid/pages_en/eco6.htm Protection of the Environment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425005903/http://www.ambafrance-ca.org/kid/pages_en/eco6.htm |date=2011-04-25 }} on the [http://www.ambafrance-ca.org/spip.php?rubrique2 Official Site of the French Ambassy in Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130201052846/http://www.ambafrance-ca.org/spip.php?rubrique2 |date=2013-02-01 }}</ref> Although France is one of the most industrialised countries, it is ranked [[List of countries by carbon dioxide emissions|only seventeenth]] by carbon dioxide emissions, behind less populous nations such as Canada or Australia. This situation results from the France's decision to invest in [[nuclear power]] in 1974 after the [[1973 oil crisis]],<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |title=Nuclear Power in France |publisher=World-nuclear.org |accessdate=17 July 2011 |archivedate=19 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719055222/http://www.world-nuclear.org/info/inf40.html |url-status=dead }}</ref> which now accounts for 75% of France's electricity production<ref>{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Energy_profile_of_France |title=Energy profile of France |publisher=Eoearth.org |accessdate=17 July 2011}}</ref> and explains why France pollutes less than comparable countries.<ref>{{fr icon}} [http://www.usinenouvelle.com/article/co2-la-france-moins-pollueuse-grace-au-nucleaire.N133933 CO2 : la France mois pollueuse grâce au nucléaire]</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.ambafrance-cn.org/L-energie-nucleaire-en-France.html L'énergie nucléaire en France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701211529/http://www.ambafrance-cn.org/L-energie-nucleaire-en-France.html |date=2010-07-01 }} – Ambassade française en Chine</ref> Like all European Union members, France agreed to cut carbon emissions by at least 20% of 1990 levels by the year 2020,<ref>{{cite news|author=Ian Traynor and David Gow in Brussels |url=http://www.guardian.co.uk/environment/2007/feb/21/climatechange.climatechangeenvironment |title=EU promises 20% reduction in carbon emissions by 2020 |work=The Guardian |location=London |date= 21 February 2007|accessdate=21 July 2011 }}</ref> in comparison the US agreed to a cut of 4% of its emissions.<ref name="Les quatre enjeux de Copenhague">{{fr icon}} [http://www.la-croix.com/Actualite/S-informer/Sciences/Les-quatre-enjeux-de-Copenhague-_NG_-2009-12-06-569870 Les quatres enjeux de Copenhague] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111125721/http://www.la-croix.com/Actualite/S-informer/Sciences/Les-quatre-enjeux-de-Copenhague-_NG_-2009-12-06-569870 |date=2012-01-11 }} – [[La Croix]]</ref> In 2009, French carbon dioxide emissions per capita was lower than the Chinese.<ref>{{cite news|last=Kanter |first=James |url=http://green.blogs.nytimes.com/2010/07/01/emissions-soar-in-china-and-india/ |title=Per-Capita Emissions Rising in China |location=Beijing (China);China;Copenhagen (Denmark);France;India;Russia;United States |publisher=Green.blogs.nytimes.com |date=1 July 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> France was set to impose a [[carbon tax]] in 2009 at 17 Euros per tonne of carbon emitted.<ref>{{cite news|author=By Reuters |url=http://www.nytimes.com/2009/09/11/business/global/11carbon.html |title=France Sets Carbon Tax at 17 Euros a Ton |location=France |work=The New York Times |date=10 September 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref> The carbon tax would have brought in 4&nbsp;billion Euros of revenue per year.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8248392.stm |title=France set to impose carbon tax |publisher=BBC News |date=10 September 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref> But the tax was abandoned for various reasons, including that French companies would have difficulty competing with companies in neighbouring countries that would not have to pay such steep taxes on carbon emissions. Instituting a carbon tax was an unpopular political move for President Sarkozy.<ref>{{cite news|last=Saltmarsh |first=Matthew |url=http://www.nytimes.com/2010/03/24/business/global/24iht-carbon.html |title=France Abandons Plan for Carbon Tax |location=France |work=The New York Times |date=23 March 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref> In 2010, a study at Yale and [[Columbia University|Columbia]] universities ranked France the seventh most environmentally conscious country in the world.<ref>{{cite web|url=http://epi.yale.edu/dataexplorer/countryprofiles|title=Country Profiles -starts at Switzerland, click for France|publisher=Epi.yale.edu|accessdate=9 August 2010|archivedate=22 កញ្ញា 2012|archiveurl=https://archive.is/20120922010211/http://epi.yale.edu/dataexplorer/countryprofiles|url-status=dead}}</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=1125478&clef=ARC-TRK-NC_01 La France au 7ème rang mondial pour l'environnement]. [[Le Monde]]. 30 May 2010</ref> Forests account for 28% of the land area of France.<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/red/graph/env_for_are_of_lan_are-environment-forest-area-of-land%26date%3D2005%26b_map%3D1 |title=Forest area by country |publisher=Nationmaster.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=23 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723122206/http://www.nationmaster.com/red/graph/env_for_are_of_lan_are-environment-forest-area-of-land%26date%3D2005%26b_map%3D1 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ifn.fr/spip/?rubrique83&lang=en Evolution of the French forest from 1984 to 1996] – French National Forest Inventory</ref> French forests are some of the most diversified of Europe, with more than 140 differents varieties of trees.<ref>{{fr icon}} [http://www.lepapier.fr/foret_france.htm Une situation privilégiée en France et en Europe] – Papier, bois et forêt</ref> There are nine [[national park]]s<ref>[http://www.parks.it/world/FR/Eindex.html Parks, Reserves, and Other Protected Areas in France] – [http://www.parks.it/indice/Epremessa.html The portal about parks in Italy]</ref> and 46 [[Protected area|natural park]]s in France.<ref>{{fr icon}} [http://www.parcs-naturels-regionaux.tm.fr/fr/accueil/ Fédération des parcs naturels régionaux de France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712003310/http://www.parcs-naturels-regionaux.tm.fr/fr/accueil/ |date=2010-07-12 }}</ref> France wants to convert 20% of its [[Exclusive economic zone|Exclusive Economic Zone]] to a [[Marine protected area|Marine Protected Area]] by 2020.<ref>{{fr icon}} [http://www.actu-environnement.com/ae/news/mer_grenelle_zee_meditarrane_borloo_aire_marine_8120.php4 La France veut créer une Zone Économique Exclusive en Méditérannée] – Actu-Environnement</ref> == លក្ខណៈទូទៅរបស់ប្រទេសបារាំង == [[ឯកសារ:Lavender field.jpg|thumb|left|]] [[ឯកសារ:Bora Bora - Mt Otemanu.jpg|thumb|left|]] [[ឯកសារ:Toulouse Capitole Night Wikimedia Commons.jpg|thumb|left|Place du Capitole]] [[ឯកសារ:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|left| Château de Chambord]] === ផ្ទៃដី === មានផ្ទៃដីចំនួន ៥៥០០០០ គីឡូម៉ែត្រការេ។ ប្រទេសបារាំងលាតសន្ធឹងលើទឹកដីនៃទ្វីបអឺរ៉ុបភាគខាងលិច ប្រហែល១ភាគ១៥នៃផ្ទៃ ដីសហភាពអឺរ៉ុប ទាំងមូល ហើយជា ប្រទេសមួយដែលមានតំបន់សមុទ្រធំទូលាយ (ជា តំបន់សេដ្ឋកិច្ច ផ្ដាច់មុខលាតសន្ឋឹងលើផ្ទៃ១១លាន គម២)។ === ស្ថានភាពដី === * តំបន់ទំនាប ៖ ២/៣ នៃផ្ទៃដីទាំងមូល. * ប្រជុំភ្នំសំខាន់ៗ: ភ្នំអាល់ (Alpes) ភ្នំដែលមានកំពស់ខ្ពស់ជាងគេនៅអឺរ៉ុបភាគខាងលិច គឺភ្នំម៉ុងប្លង់ ដែលមានកំពស់ ៤៨០៧ម៉ែត្រ ភ្នំពីរេណ៉េ ភ្នំហ៊្សុយរ៉ា ភ្នំអាកឌែន ភ្នំម៉ាស៊្សីស សង់ត្រាល់ និងភ្នំវ៉ូហ្សឺ។ * តំបន់មាត់សមុទ្រ: ដោយមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងសមុទ្រចំនួន៤ សមុទ្រខាងជើង សមុទ្រឡាម៉ង់ មហាសមុទ្រ អាត្លង់ទិច និងសមុទ្រម៉េឌីទែរ៉ាណេ ប្រទេសបារាំងមាន ឆ្នេរសរុបប្រវែង ៥៥០០គីឡូម៉ែត្រ។ * ដែនដីសំខាន់ហ៊ុំព័ទ្ឋដោយ [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]នៅខាងលិច [[សមុទ្រម៉ង់]] និង [[សមុទ្រខាងជើង]](la mer du Nord)នៅខាងជើង ប្រទេស[[បែលហ្ស៊ីក]] [[លុចហ្សំបួរ]] [[អាលឺម៉ង់]] [[ស្វីស]]និង[[អ៊ីតាលី]] នៅខាងកើត និងដោយ [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេ]] ប្រទេស[[អង់ដូរ៉ា]] [[ម៉ូណាកូ]] និង[[អេស្បាញ]]នៅខាងត្បូង។ * ដែនដីឯនាយសមុទ្រមាន [[ហ្គុយយ៉ាន]](la Guyane)និង[[កោះសាំងម៉ាតាំង]]( l’île de Saint-Martin)នៅ[[ទ្វីបអាមេរិកខាងត្បូង]] , [[ប៉ូលីនេស៊ីបារាំង]]( la Polynésie française) [[វ៉ាលីនិងហ្វុទុណា]](Wallis-et-Futuna) [[ណូវ៉ែលកាលេដូនី]](la Nouvelle-Calédonie) និងកោះ[[ខ្លីបពឺតុង]](l’Île Clipperton) នៅ[[មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក]] , [[ឡារ៉េអ៊ុយនីញ៉ុង]](La Réunion) [[ម៉ាយ៉ុត]](Mayotte) និងកោះ[[អេប៉ាស]](Îles Éparses)នៅ[[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] , [[ដែនដែអូស្ត្រាល់និងអង់តាទិកបារាំង]] (les Terres australes et antarctiques françaises)​នៅ[[ទ្វីបអូសេអានី]]និង[[មហាសមុទ្រអង់តាទិក]] , [[ហ្គាដឺលូប]](la Guadeloupe) [[ម៉ាទីនីក]](la Martinique) [[កោះសាំងម៉ាតាំង]](l’île Saint-Martin)​[[កោះសាំងបេទេលេមី]](l’île Saint-Barthélemy) នៅ[[សមុទ្រការ៉ាអ៊ីប]]។ === អាកាសធាតុ === ប្រទេសបារាំងស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលអាកាសធាតុ៣ប្រភេទ៖ * ផ្នែកខាងលិចនៃប្រទេសបារាំងទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុមហាសមុទ្រ * ផ្នែកខាងត្បូងទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុម៉េឌីទេរ៉ាណេ * ភាគកណ្ដាល និងខាងកើតទទួលរងឥទ្ធិពលអាកាសធាតុពីដែនទ្វីបជាអាកាសធាតុក្ដៅ ត្រជាក់ខ្លាំង ។ === បរិស្ថាន === [[ឯកសារ:Louis XIV of France.jpg|thumb|upright|Louis XIV of France]] [[ឯកសារ:Versailles Garden.jpg|thumb|right|Château de Versailles]] [[ឯកសារ:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|upright|Declaration of Human Rights]] តំបន់ផលិតផលកសិកម្ម និងព្រៃឈើគ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដី៤៨លានហិកតា គឺស្មើនឹង៨២%នៃផ្ទៃដីគោក។ ព្រៃ​ក្រាស់​លាត​សន្ធឹង​លើ​២៦%​នៃ​ផ្ទៃ​ដី​ហើយ​ជាប់​ចំណាត់​ថ្នាក់​លេខ​៣នៅអឺរ៉ុប បន្ទាប់ពី ស៊ុយអែដ និងហ្វាំងឡង់ ។ ផ្ទៃដីព្រៃឈើនៅប្រទេសបារាំងបានកើន៤៦%ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៤៥ ហើយនឹងកើន​ឡើង​ទ្វេ​ដង​ក្នុង​រយៈពេល២០០ឆ្នាំ។ លើលពីនេះ គេឃើញមាន ដើមឈើចំនួន១៣៦ប្រភេទផ្សេងគ្នានៅក្នុងប្រទេសបារាំង ដែលនេះគឺជាករណីពិសេសមួយសំរាប់​ប្រទេស​​នៅ​ក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។<br /><br /> ចំនួនសត្វព្រៃមាន ការកើនឡើង ក្នុងរយៈពេលតែ២០ឆ្នាំ សត្វប្រើសមានចំនួនកើន ឡើងទ្វេ ដង រីឯពពួកសត្វឈ្លូសវិញកើនឡើងបីដង។<br /><br /> ដើម្បីថែរក្សា និងលើកតំកើងបេតិកភណ្ឌធម្មជាតិរបស់ប្រទេសបារាំង រដ្ឋបានបង្កើត ៖ * ឧទ្យានជាតិចំនួន៧ * តំបន់ការពារធម្មជាតិ១៥៦កន្លែង * តំបន់ការពាររុក្ខជាតិ និងសត្វចំនួន៥១៦កន្លែង * តំបន់រមណីដ្ឋាន ៤២៩កន្លែង ស្ថិតក្រោមការការពាររបស់ការិយាល័យការពារដែន សមុទ្រ * រាប់បញ្ចូលផងដែរនូវឧទ្យានធម្មជាតិ៤៣កន្លែង។<br /> នៅលើឆាកអន្ដរជាតិ ប្រទេសបារាំងជាភាគីនៃសន្ធិសញ្ញា និងអនុសញ្ញាជាច្រើនក្នុងនោះ មានទាំង អនុសញ្ញា អង្គការសហប្រជាជាតិស្ដីអំពីអា-កាសធាតុ ជីវៈចំរុះ និងការប្រែក្លាយ ជាតំបន់រហស្ថាន។ == ប្រជាសាស្ត្រ == {{Main|Demographics of France|French people}} [[File:France population density 40pc.png|thumb|Population density in the French Republic at the 1999 census.]] With an estimated population of 66&nbsp;million people in July 2013, France is the [[List of countries by population#List|21st most populous country in the world]].<ref name=France/> In 2004, the Institut Montaigne estimated there were 51 million (85%) white people, 6 million (10%) North African people, 2 million (3.5%) black people and 1 million (1.5%) people of Asian origin in Metropolitan France.<ref>[[Yazid Sabeg]] et Laurence Méhaignerie, [http://www.conventioncitoyenne.com/documents/oubliesdelegalite.pdf Les oubliés de l'égalité des chances], [[Institut Montaigne]], January 2004</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/13377324 |title=France's ethnic minorities: To count or not to count |publisher=The Economist |date=26 March 2009 |accessdate=25 April 2013}}</ref> In 2003, France's natural population growth (excluding immigration) was responsible for almost all natural population growth in the European Union. The natural growth rate (excess of births over deaths) rose to 300,000 in 2006,<ref name=evol>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=bilan-demo&page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age3.htm#evol-gen-sit-demo-fe|title=Évolution générale de la situation démographique, France|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref> its highest since the end of the [[baby boom]] in 1973. The [[total fertility rate]] rose to 2 in 2010,<ref name=population>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1332|title=Bilan démographique 2010|first=[[Government of France]]|last=[[INSEE]]|accessdate=20 January 2011}}</ref> from a nadir of 1.7 in 1994.<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/irweb/sd2008/dd/excel/sd2008_t44_fe.xls|title=Tableau 44 – Taux de fécondité générale par âge de la mère|first=Government of France|last=INSEE|accessdate=20 January 2011}}</ref> From 2006 to 2011 population growth was on average +0.6% per year.<ref name=evol /> In 2010, 27% of newborns in metropolitan France had at least one [[Immigration to France#Immigration per region|foreign-born]] parent and 24% had at least one parent born outside of Europe (parents born in overseas territories are considered as born in France).<ref>{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=ir-sd20101 |title=Naissances selon le pays de naissance des parents 2010 |publisher=Insee.fr |date= |accessdate=1 October 2013}}</ref> In 2008, the French national institute of statistics [[INSEE]] estimated that 11.8 million foreign-born immigrants and their direct descendants (born in France) lived in France, representing 19% of the country's population. More than 5 million are of European origin and 4 million of [[Maghrebis|Maghrebi]] origin. There are 2.7 million immigrants aged 18–50 (accounting for 10% of the population aged 18–50) and 5 million altogether (8% of the entire population). The second generation aged 18–50 make up 3.1 million (12% of 18–50) and 6.5 million for all ages (11% of population)<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?reg_id=0&ref_id=ip1287 Être né en France d’un parent immigré], [[Insee Première]], n°1287, mars 2010, Catherine Borrel et Bertrand Lhommeau, Insee</ref><ref name="Insee_1">[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=immigrespaysnais Répartition des immigrés par pays de naissance 2008], Insee, October 2011</ref><ref name="INSEE1">{{fr icon}} {{cite web |author=INSEE |url=http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1 |title=Enquêtes annuelles de recensement 2004 et 2005 |date=25 January 2005|accessdate=14 December 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20061212212050/http%3A//www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1098/ip1098.html#encadre1 |archivedate = 12 December 2006|deadurl=yes}}</ref> In 2008, France granted citizenship to 137,000 persons, mostly to people from Morocco, Algeria and Turkey.<ref>{{cite news | title = Turks and Moroccans top list of new EU citizens | first = Andrea | last = Swalec | url = http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706 | agency = Reuters | date = 6 July 2010 | access-date = 11 កក្កដា 2017 | archive-date = 12 មករា 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120112223503/http://in.reuters.com/article/2010/07/06/idINIndia-49921620100706 | url-status = dead }}</ref> Although it is illegal for the French state to collect data on ethnicity and ancestry, a law with its origins in the 1789 revolution and reaffirmed in the [[French Constitution]] of 1958, some surveys, like the TeO ("Trajectories and origins") survey conducted jointly by [[INED]] and [[INSEE]] in 2008, are allowed to.<ref>[http://teo_english.site.ined.fr/ "TRAJECTORIES AND ORIGINS" Survey on population diversity in France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111202054910/http://teo_english.site.ined.fr/ |date=2011-12-02 }}, Insee 2008</ref><ref name="Oppenheimer">{{cite journal |last=Oppenheimer |first=David B. |year=2008| title=Why France needs to collect data on racial identity...in a French way |journal=Hastings International and Comparative Law Review |volume=31 |issue=2 |pages=735–752 |url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1236362}}</ref> Before this survey, it was estimated that 5 million people were of [[Italian people|Italian]] ancestry (the most numerous immigrant community),<ref name="amazon.com">Roben Cohen [http://www.amazon.com/The-Cambridge-Survey-World-Migration/dp/0521444055 The Cambridge survey of world Migration] 24 November 1995</ref> between 3 million<ref>{{cite news| url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/frances-crisis-of-national-identity-1826942.html |location=London |work=The Independent | title=France's crisis of national identity | date=25 November 2009}}</ref> and 6 million<ref>"Les personnes d'origine maghrébine y sont également au nombre de 5 à 6 millions; 3,5 millions ont la nationalité française (dont 500 000 harkis)", Évelyne Perrin, ''Identité Nationale, Amer Ministère'', L'Harmattan, 2010, p. 112 ISBN 2-296-10839-3</ref> people are of [[Maghrebis|North African]] ancestry, 2.5&nbsp;million people are of [[Afro-French|Sub-Saharan Africa]]n ancestry, 200,000 people are of [[Turks in France|Turkish]] ancestry,<ref>{{cite web|author=Falila Gbadamassi |url=http://www.afrik.com/article16248.html |title=Les personnes originaires d'Afrique, des Dom-Tom et de la Turquie sont 5,5 millions dans l'Hexagone |publisher=Afrik.com |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> and many more are of other [[European ethnic groups|European ethnic ancestry]], such as [[Spaniards]], [[Portuguese people|Portuguese]], [[Poles]], and [[Greeks]].<ref name="amazon.com"/><ref>{{cite news | title = Europe's Minority Politicians in Short Supply | first = Keith B. | last = Richburg | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A12396-2005Apr23.html | newspaper=The Washington Post | date = 24 April 2005 }}</ref><ref>{{cite news | title = In officially colorblind France, blacks have a dream – and now a lobby | first = Susan | last = Sachs | url = http://www.csmonitor.com/2007/0112/p01s04-woeu.html | newspaper=The Christian Science Monitor | location = Boston, MA | date = 12 January 2007 }}</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ វាត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថា 40% នៃប្រជាជនបារាំងត្រូវបានចុះមកយ៉ាងហោចណាស់មួយផ្នែកពីរលកផ្សេងគ្នានៃអន្តោប្រវេសន៍ដែលប្រទេសបានទទួល។<ref>{{cite news | title = Paris Riots in Perspective | url = http://abcnews.go.com/International/story?id=1280843 | work=ABC News | location = New York | date = 4 November 2005 }}</ref> Between 1921 and 1935 about 1.1&nbsp;million net immigrants came to France.<ref>"''[http://books.google.com/books?id=uUsLAAAAIAAJ&pg=PA22 Transactions of the American Philosophical Society. III. French Government and the Refugees]''". American Philosophical Society, James E. Hassell (1991). p. 22. ISBN 0-87169-817-X</ref> An estimated 1.6&nbsp;million ''[[pieds noirs]]'' returned to France as the country's North African possessions gained independence.<ref>{{cite news | title = For Pieds-Noirs, the Anger Endures | first = James M. | last = Markham | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DEFDE1539F935A35757C0A96E948260&sec=&spon=&pagewanted=all | newspaper=The New York Times | date = 6 April 1988 }}</ref><ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''"[http://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]"''. p. 25.</ref> France accepts about 200,000 legal immigrants each year.<ref>[http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/ Statistiques détaillées sur les flux d'immigration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523053018/http://www.ined.fr/fr/pop_chiffres/france/flux_immigration/depuis_1994/ |date=2012-05-23 }}, Ined, 2011</ref> France is the leading [[refugee|asylum]] destination in Western Europe with an estimated 50,000 applications in 2005 (a 15% decrease from 2004).<ref name="UNHCR">{{cite web |publisher=[[UNHCR]] |year=2006 |url=http://www.unhcr.org/publ/PUBL/4492677f0.pdf |title=UNHCR Global Report 2005: Western Europe |accessdate=14 December 2006 |format=PDF}}</ref> The European Union allows free movement between the member states, France however put in place controls to curb [[Eastern European]] migration. The [[List of cities in France over 20,000 population (1999 census)|largest cities]] in France, in terms of metropolitan area population, are Paris (11,836,970), [[Lyon]] (1,757,180), [[Marseille]] (1,618,369), [[Lille]] (1,163,934), [[Toulouse]] (1,118,472), [[Bordeaux]] (1,009,313), [[Nice]] (999,678), [[Nantes]] (768,305). A perennial political issue concerns [[rural flight]]. === Language === {{main|French language|Languages of France}} {{See also|Language policy in France|Organisation internationale de la Francophonie}} [[File:New-Map-Francophone World.svg|thumb|upright=2|France's legacy: a map of the [[French language|Francophone]] world {{legend|#0c5eb1|native language}} {{legend|#0080ff|administrative language}} {{legend|#9fceff|secondary or non-official language}} {{legend|#00ff00|francophone minorities}}]] According to Article 2 of the Constitution, the official language of France is French,<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110604145028/http://www.legifrance.gouv.fr/html/constitution/constitution2.htm#titre2 La Constitution- La Constitution du 4 Octobre 1958] – Légifrance</ref> a [[Romance language]] derived from [[Latin]]. Since 1635, the [[Académie française]] has been France's official authority on the French language, although its recommendations carry no legal power. រដ្ឋាភិបាលបារាំងមិនគ្រប់គ្រងជម្រើសនៃភាសាក្នុងការបោះពុម្ពដោយបុគ្គលនោះទេ ប៉ុន្តែការប្រើប្រាស់ភាសាបារាំងត្រូវបានទាមទារដោយច្បាប់ក្នុងការទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្ម និងកន្លែងធ្វើការ។ In addition to mandating the use of French in the territory of the Republic, the French government tries to promote French in the European Union and globally through institutions such as [[La Francophonie]]. The perceived threat from [[anglicisation]] has prompted efforts to safeguard the position of the French language in France. Besides French, there exist 77 vernacular minority languages of France, eight spoken in French metropolitan territory and 69 in the French [[Overseas departments and territories of France|overseas territories]]. From the 17th to the mid-20th century, French served as the pre-eminent international language of diplomacy and international affairs as well as a [[lingua franca]] among the educated classes of Europe.<ref name=exception>Joffre Agnes [http://www.franceinlondon.com/en-Article-335-Is-the-French-obsession-with-cultural-exception-declining-Culture--london-language.html ls the French obsession with "cultural exception" declining?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017023619/http://www.franceinlondon.com/en-Article-335-Is-the-French-obsession-with-cultural-exception-declining-Culture--london-language.html |date=2011-10-17 }}. France in London. 5 October 2008</ref> The dominant position of French language in international affairs was overtaken by English, since the emergence of the US as a major power.<ref name="Language and Diplomacy"/><ref>{{cite web|url=http://www.diplomacy.edu/language/Translation/default.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719183516/http://www.diplomacy.edu/language/Translation/default.htm |archivedate=19 July 2011 |title=Language and Diplomacy – Translation and Interpretation |publisher=Diplomacy.edu |accessdate=10 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.legallanguage.com/legal-articles/language-of-diplomacy/ |title=Why Is French Considered the Language of Diplomacy? |publisher=Legallanguage.com |accessdate=23 January 2011}}</ref> Though for most of the time in which French served as an international lingua franca, it was not the native language of most Frenchmen: a report in 1794 conducted by [[Henri Grégoire]] found that of the country's 25 million people, only three million spoke French natively; the rest spoke one of the country's many regional languages, such as [[Alsatian language|Alsatian]], [[Breton language|Breton]] or [[Occitan language|Occitan]].<ref>{{Cite web |url=http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 |title=Rapport Grégoire an II |access-date=2017-07-11 |archivedate=2008-04-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080405022802/http://www.languefrancaise.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=66 |url-status=dead }}</ref> Through the expansion of public education, in which French was the sole language of instruction, as well as other factors such as increased urbanization and the rise of mass communication, French gradually came to be adopted by virtually the entire population, a process not completed until the 20th century. As a result of France's extensive [[French colonial empire|colonial ambitions]] between the 17th and 20th centuries, French was introduced to America, Africa, Polynesia, South-East Asia, and the Caribbean. French is the second most studied foreign language in the world after English,<ref>{{cite web |url=http://www.intstudy.com/articles/practicalfrench.htm |title=The International Education Site |publisher=Intstudy.com |accessdate=23 January 2011 |archivedate=27 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110227075911/http://www.intstudy.com/articles/practicalfrench.htm |url-status=dead }}</ref> and is a lingua franca in some regions, notably in Africa. The legacy of French as a living language outside Europe is mixed: it is nearly extinct in some former French colonies (South-east Asia), while creoles and pidgins based on French have emerged in the French departments in the [[West Indies]] and the South Pacific ([[French Polynesia]]). On the other hand, many former French colonies have adopted French as an official language, and the total number of French speakers is increasing, especially in Africa. It is estimated that between 300 million<ref>{{cite web|url=http://about-france.com/french/french-language.htm |title=French: one of the world's main languages |publisher=About-france.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> and 500 million<ref>{{fr icon}} [http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/francophonie.htm Qu'est-ce que la Francophonie ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623113030/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/francophonie/francophonie.htm |date=2011-06-23 }} – [[Organisation internationale de la Francophonie]]</ref> people worldwide can speak French, either as a [[mother tongue]] or a [[second language]]. === សាសនា === {{Main|Religion in France}} [[File:Facade de la Cathédrale de Reims - Parvis.jpg|thumb|upright|[[Notre-Dame de Reims]] is the Roman Catholic cathedral where the [[Coronation of the French monarch|kings of France were crowned]] until 1825.<ref>The last ''sacre'' was that of [[Charles X of France|Charles X]], 29 May 1825.</ref> ]] France is a [[secular]] country, and [[freedom of religion]] is a constitutional right. French religious policy is based on the concept of ''[[laïcité]]'', a strict [[separation of church and state]] under which public life is kept completely secular. [[Catholicism]] has been the predominant religion in France for more than a millennium, though it is not as actively practised today as it was. Among the 47,000 religious buildings in France, 94% are [[Roman Catholic]].<ref>{{cite web|title=Observatoire du patrimoine religieux|url=http://www.patrimoine-religieux.fr/rubriques/gauche/actualites/actualites-de-la-base-de-donnees|date=1 February 2012|quote=94 % des édifices sont catholiques (dont 50 % églises paroissiales, 25 % chapelles, 25 % édifices appartenant au clergé régulier)|access-date=11 កក្កដា 2017|archivedate=26 វិច្ឆិកា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131126171213/http://www.patrimoine-religieux.fr/rubriques/gauche/actualites/actualites-de-la-base-de-donnees|url-status=dead}}</ref> Whilst in 1965, 81% of the French declared themselves to be Catholics, in 2009 this proportion was 64%. Moreover, whilst 27% of the French went to Mass once a week or more in 1952, only 5% did so in 2006.<ref name=catho>{{fr icon}} [http://www.la-croix.com/Religion/S-informer/Actualite/La-France-reste-catholique-mais-moins-pratiquante-_NG_-2009-12-29-570979 La France reste catholique mais moins pratiquante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827200652/http://www.la-croix.com/Religion/S-informer/Actualite/La-France-reste-catholique-mais-moins-pratiquante-_NG_-2009-12-29-570979 |date=2016-08-27 }} – La Croix. 29 December 2009</ref> The same survey found that [[Protestantism|Protestants]] accounted for 3% of the population, an increase from previous surveys, and 5% adhered to other religions, with the remaining 28% stating they had no religion.<ref name=catho/> Evangelical Christianity may be the fastest growing religion in France.<ref>{{cite web|author=Robert Marquand |url=http://www.csmonitor.com/World/2012/0712/In-a-France-suspicious-of-religion-evangelicalism-s-message-strikes-a-chord |title=In a France suspicious of religion, evangelicalism's message strikes a chord|publisher=Christian Science Monitor|date=12 July 2012 |accessdate=25 April 2013}}</ref> The [[French Revolution]] saw a radical shift in the status of the Catholic Church with the launch of a brutal [[Dechristianisation of France during the French Revolution|campaign of de-Christianization]]. After the back and forth of Catholic royal and secular republican governments over the 19th century, ''laïcité'' was established with the [[1905 French law on the Separation of the Churches and the State|1905 law on the Separation of the Churches and the State]].<ref name="georgetown2">{{cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france |title=France |publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]] |accessdate=14 December 2011 |archivedate=6 កុម្ភៈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110206213909/http://berkleycenter.georgetown.edu/resources/countries/france |url-status=dead }}</ref> According to a poll in January 2007,<ref>{{cite web |author=Catholic World News |year=2003 |url=http://www.catholicculture.org/news/features/index.cfm?recnum=48547 |title=France is no longer Catholic, survey shows |accessdate=19 December 2009}}</ref> only 5% of the French population attended church regularly (10% attend church services regularly among the respondents who did identify themselves as Catholics). The poll showed<ref name="religion">{{ro icon}} [http://old.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html Franţa nu mai e o ţară catolică] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812025725/http://old.cotidianul.ro/franta_nu_mai_e_o_tara_catolica-20395.html |date=2011-08-12 }}, ''[[Cotidianul]]'' 11 January 2007</ref> 51% identified as being Catholics, 31% identified as being agnostics or [[atheism|atheists]] ''(another poll<ref>La Vie, issue 3209, 1 March 2007 {{Fr icon}}</ref> sets the proportion of atheists equal to 27%)'', 10% identified as being from other religions or being without opinion, 4% identified as Muslim, 3% identified as Protestant, 1% identified as [[Buddhism|Buddhist]], 1% identified as Jewish. Meanwhile, an independent estimate by the politologist Pierre Bréchon in 2009 concluded that the proportion of Catholics had fallen to 42% while the number of atheists and agnostics had risen to 50%.<ref>{{cite web|url=http://www.la-croix.com.prd-jsp.bayardweb.com/documents/doc.jsp?docId=2389007&rubId=786 |title=" Sur la religion, les Français restent dubitatifs " – A la Une |work=La Croix |location=France |date=14 August 2009 |accessdate=30 October 2010}}</ref> Estimates of the number of [[Islam in France|Muslims in France]] vary widely. In 2003, the French Ministry of the Interior estimated the total number of people of Muslim background to be between 5 and 6 million (8–10%).<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/23/france.islam France to train imams in 'French Islam'], The Guardian</ref><ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51552.htm |title=France – International Religious Freedom Report 2005 |publisher=State.gov |accessdate=30 October 2010}}</ref> According to the Pewforum, "In France, proponents of a 2004 law banning the wearing of religious symbols in schools say it protects Muslim girls from being forced to wear a headscarf, but the law also restricts those who want to wear headscarves – or any other “conspicuous” religious symbol, including large Christian crosses and Sikh turbans – as an expression of their faith"<ref>{{cite web |url=http://pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Issues/Government/restrictions-fullreport.pdf |title=Global Restrictions on Religion. Pew Forum on Religion & Public Life. Washington. 2009 |format=PDF |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=23 កក្កដា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723124338/http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Issues/Government/restrictions-fullreport.pdf |url-status=dead }}</ref> The current [[Jews in France|Jewish community in France]] numbers around 600,000 according to the [[World Jewish Congress]] and is the largest in Europe. Since 1905 the French government has followed the principle of ''[[laïcité]]'', in which it is prohibited from recognising any specific right to a religious community (except for legacy statutes like that of military chaplains and the [[local law in Alsace-Moselle]]). Instead, it merely recognises ''religious organisations'', according to formal legal criteria that do not address religious doctrine. Conversely, religious organizations should refrain from intervening in policy-making.<ref>Joy of Sects, Sam Jordison, 2006, p. 166</ref> Certain bodies of beliefs such as [[Scientology]], [[Children of God (New Religious Movement)|Children of God]], the [[Unification Church]], or the [[Order of the Solar Temple]] are considered [[cult]]s ("''[[sect#Corresponding words in other European languages|sectes]]''" in French),<ref>{{cite web|url=http://www.assemblee-nationale.fr/rap-enq/r2468.asp |title=Commission d’enquête sur les sectes |publisher=Assemblee-nationale.fr |accessdate=30 October 2010}}</ref> and therefore do not have the same status as religions in France. ''Secte'' is considered a pejorative term in France.<ref>{{cite web |url=http://www.understandfrance.org/France/Society2.html |title=Society2 ; religion in France ; beliefs ; secularism (laicité) |publisher=Understandfrance.org |accessdate=20 September 2009 |archivedate=16 កញ្ញា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090916220047/http://www.understandfrance.org/France/Society2.html |url-status=dead }}</ref> === សុខភាព === {{Main|Health in France}} [[File:P1000513 Paris XIII Salpetrière reductwk.JPG|thumb|The [[Pitié-Salpêtrière Hospital]], a teaching hospital in Paris, one of Europe's largest hospitals.<ref>[https://web.archive.org/web/20070117112822/http://www.paris-region.com/ard_uk/upload/document/D176.pdf How to conduct European clinical trials from the Paris Region ?] Clinical Trials. Paris. February 2003</ref>]] The [[Health in France|French healthcare system]] was ranked first worldwide by the [[World Health Organization]] in 1997<ref>[http://www.photius.com/rankings/healthranks.html The ranking, see spreadsheet details for a whole analysis] photius.com</ref> and then again in 2000.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/paper30.pdf |title=Measuring Overall Health System Performance for 191 Countries |format=PDF |accessdate=21 July 2011}}</ref> Care is generally free for people affected by [[chronic disease]]s (''affections de longues durées'') such as cancer, AIDS or [[Cystic Fibrosis]]. Average life expectancy at birth is 78 years for men and 85 years for women, one of the highest of the European Union.<ref>{{fr icon}} [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=98&ref_id=CMPTEF02216 Espérance de vie, taux de mortalité et taux de mortalité infantile dans le monde], [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATnon02229 Evolution de l'espérance de vie à divers âges] – [[INSEE]]</ref> There are 3.22 physicians for every 1000 inhabitants in France,<ref>{{fr icon}} [http://www.statistiques-mondiales.com/medecins.htm Nombre de médecins pour 1000 habitants] – Statistiques mondiales</ref> and average health care spending per capita was US$4,719 in 2008.<ref>{{fr icon}} [http://www.statistiques-mondiales.com/sante.htm Dépenses de santé par habitants] – Statistiques mondiales</ref> As of 2007, approximately 140,000 inhabitants (0.4%) of France are living with HIV/AIDS.<ref name =France/> Even if the [[Frenchmen|French]] have the reputation of being one of the thinnest peoples in developed countries, <ref name = obesity>[http://www.nytimes.com/2005/05/03/world/europe/03iht-obese.html Even the French are fighting obesity] – The NY Times</ref><ref name=daily>{{cite web|last=Wahlgren |first=Eric |url=http://www.dailyfinance.com/2009/11/14/frances-obesity-crisis-all-those-croissants-really-do-add-up/|date=14 November 2009 |title=France's obesity crisis: All those croissants really do add up, after all |publisher=Dailyfinance.com |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref name = Telegraph>{{cite news|last=Lambert |first=Victoria |url=http://www.telegraph.co.uk/health/dietandfitness/3353715/The-French-children-learning-to-fight-obesity.html |title=The French children learning to fight obesity |work=The Daily Telegraph |location=London |date=8 March 2008 |accessdate=9 August 2010 }}</ref><ref name = bloomberg>[http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jul2001/nf2001073_981.htm Why So Few French Are Fat] – Bloomberg Businessweek</ref><ref>{{cite news|author=Mimi Spencer |url=http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2004/nov/07/foodanddrink.features11 |title=Let them eat cake |work=The Guardian |location=London |date= 7 November 2004|accessdate=21 July 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.streetdirectory.com/travel_guide/24041/e_diet/the_french_diet___eat_drink_and_be_thin.html |title=The French diet : Eat, Drink, and be Thin |publisher=Streetdirectory.com |accessdate=9 August 2010}}</ref> France—like other rich countries—faces an increasing and recent epidemic of [[obesity]], due mostly to the replacement of traditional healthy French cuisine by [[junk food]] in French eating habits.<ref name=obesity/><ref name=daily/><ref name = obesity2>[http://www.foodnavigator.com/Science-Nutrition/France-heading-for-US-obesity-levels-says-study France heading for US obesity levels says study] – Food Navigator</ref> Nevertheless, the French obesity rate is far below that of the USA (for instance, obesity rate in France is the same that the American once was in the 1970s<ref name = daily/>), and is still the lowest of Europe,<ref name = bloomberg/><ref name = obesity2/> but it is now regarded by the authorities as one of the main public health issues<ref>{{cite web|url=http://www.nutraingredients.com/Regulation/New-French-food-guidelines-aimed-at-tackling-obesity |title=New French food guidelines aimes at tabkling obesity |publisher=Nutraingredients.com|date=14 September 2006 |accessdate=9 August 2010}}</ref> and is fiercely fought; rates of childhood obesity are slowing in France, while continuing to grow in other countries.<ref>{{cite web |author=Petah Marian |url=http://www.just-food.com/analysis/france-urged-to-get-tough-on-child-obesity_id102509.aspx |title=France urged to get tough on child obesity |publisher=Just-food.com |date=23 May 2008 |accessdate=9 August 2010 |archivedate=26 ធ្នូ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226205551/http://www.just-food.com/analysis/france-urged-to-get-tough-on-child-obesity_id102509.aspx |url-status=dead }}</ref> === ការអប់រំ === [[File:Absolute BNUS 01.JPG|thumb|The [[Bibliothèque nationale et universitaire|National and University Library]] on the campus of the [[University of Strasbourg]].]] {{main|Education in France}} {{See also|History of education in France|Baccalauréat}} In 1802, [[Napoleon]] created the [[lycée]].<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/352505/lycee |title=Lycée |publisher=Britannica.com |accessdate=22 July 2011}}</ref> Nevertheless it is [[Jules Ferry]] who is considered to be the father of the French modern school, which is free, secular, and compulsory until the age of 13 since 1882<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110605080546/http://www.assemblee-nationale.fr/site-jeunes/laicite/fiche-dates/fiche-1881-1882/fiche.pdf 1881–1882 : Lois Ferry École publique gratuite, laïque et obligatoire]. Assemblé Nationale</ref> (school attendance in France is now compulsory until the age of 16<ref>{{fr icon}} [http://www.senat.fr/rap/l97-504/l97-5041.html II. L'évolution du contenu de l'obligation scolaire]. Sénat.fr</ref>). Nowadays, the schooling system in France is centralized, and is composed of three stages, primary education, secondary education, and higher education. The [[Programme for International Student Assessment]], coordinated by the [[OECD]], currently ranks France's education as the 25th best in the world, being neither significantly higher nor lower than the OECD average.<ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf |title=Range of rank on the PISA 2006 science scale |format=PDF |accessdate=22 July 2011}}</ref> Primary and secondary education are predominantly public, run by the [[Minister of National Education (France)|Ministry of National Education]]. [[Education in France#Higher education|Higher education in France]] is divided between [[Universities in France|public universities]] and the prestigious and selective ''[[Grandes écoles]]'', such as [[Sciences Po Paris|Science Po Paris]] for Political studies, [[HEC Paris]] for Economics, [[Polytechnique]] and the [[École nationale supérieure des mines de Paris]] that produces high-profile engineers, or the [[École nationale d'administration]] for careers in the great corps of the State. The ''Grandes écoles'' have been criticised for alleged [[elitism]],<ref name="gécoles">{{fr icon}} [http://www.lefigaro.fr/formation/2010/01/08/01015-20100108ARTFIG00525-les-grandes-ecoles-dans-la-tourmente-.php Les grandes écoles dans la tourmente] – [[Le Figaro]]</ref> nevertheless they have produced many if not most of France's high-ranking civil servants, CEOs, and politicians. === ប្រជាជន === [[ឯកសារ:Andrea Appiani 002.jpg|thumb|right|[[ណាប់ប៉ូឡេអុងទី១]] ]] មានប្រជាជនរស់នៅ៦៣,៨ លាននាក់ (២០០៨)។ ដង់សីតេប្រជាជន: ៩៨,១ នាក់/គម^២។ទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅលើសពី ១០០ ០០០នាក់ មានចំនួន៥៧។ ក្នុងនោះមានទីក្រុង៥ ដែលមានប្រជាជន រស់នៅច្រើនជាងគេ ៖ {| class="wikitable" |- ! ទីក្រុង !ប្រជាជនក្នុងឆ្នាំ២០០៦ |- | 1. បារីស | ៩,៦ លាន |- | 2. លីល | ១,៧ លាន |- | 3. លីយ៉ុង | ១,៤ លាន |- | 4. ម៉ាកសី | ១,៣ លាន |- | 5. ទូលូ | ១ លាន |} == Administrative divisions == {{Main|Administrative divisions of France|Regions of France|Departments of France}} {{See also|Metropolitan Area (France)|List of communes in France with over 20,000 inhabitants (2006 census)}} France is divided into 27 administrative [[Regions of France|regions]].<ref name=France/> 22 are in [[metropolitan France]] (21 are on the continental part of metropolitan France; one is the territorial collectivity of [[Corsica]]), and five are [[overseas region]]s. The regions are further subdivided into 101 [[Departments of France|departments]]<ref>{{cite web |url=http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php |title=Departments of France |language={{fr icon}} |publisher=Myfrenchproperty.com |accessdate=21 July 2011 |archivedate=14 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714142645/http://www.myfrenchproperty.com/departments/departments.php |url-status=dead }}</ref> which are numbered (mainly alphabetically). This number is used in postal codes and vehicle number plates amongst others. The 101 departments are subdivided into 341 [[Arrondissements of France|arrondissements]] which are, in turn, subdivided into 4,051 [[Cantons of France|cantons]]. These cantons are then divided into 36,697 [[Communes of France|communes]], which are municipalities with an elected municipal council. There are 2,588 [[Communes in France#Intercommunality|intercommunal]] entities grouping 33,414 of the 36,697 communes (i.e. 91.1% of all the communes). Three communes, Paris, Lyon and Marseille are subdivided into 45 [[Municipal arrondissements of France|municipal arrondissements]]. The regions, departments and communes are all known as [[territorial collectivity|territorial collectivities]], meaning they possess local assemblies as well as an executive. Arrondissements and cantons are merely administrative divisions. However, this was not always the case. Until 1940, the arrondissements were territorial collectivities with an elected assembly, but these were suspended by the [[Vichy France|Vichy regime]] and definitely abolished by the [[French Fourth Republic|Fourth Republic]] in 1946. === Metropolitan regions === [[File:France departements regions narrow.jpg|thumb|The 22 [[regions of France|regions]] and 96 [[departments of France|departments]] of metropolitan France includes Corsica (''Corse'', lower right). Paris area is expanded (inset at left)]] {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Region ! Departments ! [[Prefectures in France|រដ្ឋធានី]] |- | {{Coat of arms|Alsace}} | [[Bas-Rhin]], [[Haut-Rhin]] | {{Coat of arms|Strasbourg}} |- | {{Coat of arms|Aquitaine}} | [[Dordogne]], [[Gironde]], [[Landes (department)|Landes]], [[Lot-et-Garonne]], [[Pyrénées-Atlantiques]] | {{Coat of arms|Bordeaux}} |- | {{Coat of arms|Auvergne (region)|text=[[Auvergne (region)|Auvergne]]}} | [[Allier]], [[Cantal]], [[Haute-Loire]], [[Puy-de-Dôme]] | {{Coat of arms|Clermont-Ferrand}} |- | {{Coat of arms|Brittany|text=[[Brittany (administrative region)|Brittany]]}} | [[Côtes-d'Armor]], [[Finistère]], [[Ille-et-Vilaine]], [[Morbihan]] | {{Coat of arms|Rennes}} |- | {{Coat of arms|Burgundy (French region)|text=[[Burgundy]]}} | [[Côte-d'Or]], [[Nièvre]], [[Saône-et-Loire]], [[Yonne]] | {{Coat of arms|Dijon}} |- | {{Coat of arms|Centre (French region)|text=[[Centre (French region)|Centre]] }} | [[Cher (department)|Cher]], [[Eure-et-Loir]], [[Indre]], [[Indre-et-Loire]], [[Loiret]], [[Loir-et-Cher]] | {{Coat of arms|Orléans}} |- | {{Coat of arms|Champagne-Ardenne}} | [[Ardennes (department)|Ardennes]], [[Aube]], [[Haute-Marne]], [[Marne]] | {{Coat of arms|Châlons-en-Champagne}} |- | {{Coat of arms|Corsica}} | [[Corse-du-Sud]], [[Haute-Corse]] | {{Coat of arms|Ajaccio}} |- | {{Coat of arms|Franche-Comté}} | [[Doubs]], [[Haute-Saône]], [[Jura (department)|Jura]], [[Territoire de Belfort]] | {{Coat of arms|Besançon}} |- | {{Coat of arms|Île-de-France (region)|text=[[Île-de-France (region)|Île-de-France]]}} | [[Essonne]], [[Hauts-de-Seine]], [[ប៉ារីស]], [[Seine-et-Marne]], [[Seine-Saint-Denis]], [[Val-de-Marne]], [[Val-d'Oise]], [[Yvelines]] | {{Coat of arms|Paris}} |- | {{Coat of arms|Languedoc-Roussillon}} | [[Aude]], [[Gard]], [[Hérault]], [[Lozère]], [[Pyrénées-Orientales]] | {{Coat of arms|Montpellier}} |- | {{Coat of arms|Limousin (region)|text=[[Limousin (region)|Limousin]]}} | [[Corrèze]], [[Creuse]], [[Haute-Vienne]] | {{Coat of arms|Limoges}} |- | {{Coat of arms|Lorraine (region)|text=[[Lorraine (region)|Lorraine]]}} | [[Meurthe-et-Moselle]], [[Meuse]], [[Moselle]], [[Vosges]] | {{Coat of arms|Metz}} |- | {{Coat of arms|Lower Normandy}} | [[Calvados]], [[Manche]], [[Orne]] | {{Coat of arms|Caen}} |- | {{Coat of arms|Midi-Pyrénées}} | [[Ariège]], [[Aveyron]], [[Gers]], [[Haute-Garonne]], [[Hautes-Pyrénées]], [[Lot (department)|Lot]], [[Tarn (department)|Tarn]], [[Tarn-et-Garonne]] | {{Coat of arms|Toulouse}} |- | {{Coat of arms|Nord-Pas-de-Calais}} | [[Nord (French department)|Nord]], [[Pas-de-Calais]] | {{Coat of arms|Lille}} |- | {{Coat of arms|Pays de la Loire}} | [[Loire-Atlantique]], [[Maine-et-Loire]], [[Mayenne]], [[Sarthe]], [[Vendée]] | {{Coat of arms|Nantes}} |- | {{Coat of arms|Picardy}} | [[Aisne]], [[Oise]], [[Somme]] | {{Coat of arms|Amiens}} |- | {{Coat of arms|Poitou-Charentes}} | [[Charente]], [[Charente-Maritime]], [[Deux-Sèvres]], [[Vienne]] | {{Coat of arms|Poitiers}} |- | {{Coat of arms|Provence-Alpes-Côte d'Azur}} | [[Alpes-de-Haute-Provence]], [[Alpes-Maritimes]], [[Bouches-du-Rhône]], [[Hautes-Alpes]], [[Var (department)|Var]], [[Vaucluse]] | {{Coat of arms|Marseille}} |- | {{Coat of arms|Rhône-Alpes}} | [[Ain]], [[Ardèche]], [[Drôme]], [[Haute-Savoie]], [[Isère]], [[Loire]], [[Rhône (department)|Rhône]], [[Savoie]] | {{Coat of arms|Lyon}} |- | {{Coat of arms|Upper Normandy}} | [[Eure]], [[Seine-Maritime]] | {{Coat of arms|Rouen}} |} === Overseas regions === {{Main|Overseas departments and territories of France}} Among the 101 departments of France, five ([[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]], and [[Réunion]]) are in overseas regions (ROMs) that are also simultaneously overseas departments (DOMs) and are an integral part of France (and the European Union) and thus enjoy exactly the same status to metropolitan departments. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Name ! ស្ថានភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋធានី |- | {{Flag|French Guiana|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Cayenne]] |- | {{Flag|Guadeloupe|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Basse-Terre]] |- | {{Flag|Martinique|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Fort-de-France]] |- | {{Flag|Mayotte|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Mamoudzou]] |- | {{Flag|Réunion|local}} | Overseas region (''régions d'outre-mer'') and simultaneously overseas department (''département d'outre-mer'' or DOM) ! [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] |} === Overseas territories and collectivities === In addition to the 27 regions and 101 departments, the French Republic has five [[overseas collectivity|overseas collectivities]] ([[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]], and [[Wallis and Futuna]]), one ''[[sui generis]]'' collectivity ([[New Caledonia]]), one [[overseas territory (France)|overseas territory]] ([[French Southern and Antarctic Lands]]), and one island possession in the Pacific Ocean ([[Clipperton Island]]). [[File:France-Constituent-Lands.png|thumb|The lands making up the French Republic, shown at the same [[scale (map)|geographic scale]].]] Overseas collectivities and territories form part of the French Republic, but do not form part of the European Union or its fiscal area (with the exception of St. Bartelemy, which seceded from Guadeloupe in 2007). The Pacific Collectivities (COMs) of French Polynesia, Wallis and Fortuna, and New Caledonia continue to use the [[CFP franc]]<ref>{{cite web|url=http://www.thetahititraveler.com/touristinfo/moneycurr.asp |title=Currency and Exchange Rate |publisher=Thetahititraveler.com |accessdate=21 July 2011}}</ref> whose value is strictly linked to that of the euro. In contrast, the five overseas regions used the French franc and now use the euro.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! Name ! ស្ថានភាពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ! រដ្ឋធានី |- | {{Flag|Clipperton Island}} | State private property under the direct authority of the [[Minister of Overseas France|French government]] ! ''[[Uninhabited]]'' |- | {{Flag|French Polynesia}} | Designated as an overseas land (''pays d'outre-mer'' or POM), the status is the same as an overseas collectivity. ! [[Papeete]] |- | {{Flag|French Southern and Antarctic Lands}} | Overseas territory (''territoire d'outre-mer'' or TOM) ! [[Port-aux-Français]] |- | {{Flag|New Caledonia}} | ''[[Sui generis]]'' collectivity ! [[Nouméa]] |- | {{Flag|Saint Barthélemy|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM) ! [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | {{Flag|Saint Martin|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM) ! [[Marigot, Saint Martin|Marigot]] |- | {{Flag|Saint Pierre and Miquelon|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM). Still referred to as a ''collectivité territoriale''. ! [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | {{Flag|Wallis and Futuna|local}} | Overseas collectivity (''collectivité d'outre-mer'' or COM). Still referred to as a ''territoire''. ! [[Mata-Utu]] |} === ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល === ទឹកដីនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងចែកជា ៖ * មេត្រូប៉ូល រួមមានទាំងអស់២២តំបន់ និង៩៦ខេត្ដ * ខេត្ដឯនាយសមុទ្រចំនួន៤ (DOM) ហ្គាដឺឡុប ម៉ាកទីនិក ហ្គីយាន ឡារ៉េអ៊ុយនីញុង * ដែនដីឯនាយសមុទ្រចំនួន៧: Polynésie française, Wallis et Futuna, Mayotte, Saint-Pierre និងMiquelon, les Terres australes និងantarctiques françaises, Saint-Barthélémy, Saint-Martin, * និង La Nouvelle Calédonie. == Governance == {{Main|Politics of France}} === Government === {{Main|Government of France|Constitution of France}} [[File:Logo de la République française.svg|thumb|left|Logo of the French Republic|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Logo_de_la_République_française.svg]] The French Republic is a [[unitary state|unitary]] [[semi-presidential system|semi-presidential]] republic with strong democratic traditions.<ref>{{cite web |url=http://www.democracyweb.org/limits/france.php |title=Comparative studies in Freedom – France |publisher=Democracy Web |date= |accessdate=30 September 2013 |archivedate=21 មីនា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321022455/http://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead }}</ref> The constitution of the Fifth Republic was approved by [[referendum]] on 28 September 1958.<ref>[http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html France: Fifth Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216232042/http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-02-16 }} – [http://flagspot.net/flags/index.html Flags of the World]</ref> It greatly strengthened the authority of the executive in relation to parliament. The executive branch itself has two leaders: the [[President of France|President of the Republic]], currently [[François Hollande]], who is [[head of state]] and is elected directly by universal adult suffrage for a 5-year term (formerly 7 years),<ref>{{fr icon}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/quinquennat/chronologie.shtml Le quinquennat : le référendum du 24 Septembre 2000]</ref> and the Government, led by the president-appointed [[Prime Minister of France|Prime Minister]], currently [[Jean-Marc Ayrault]]. [[File:François Hollande (Journées de Nantes 2012).jpg|thumb|upright|[[François Hollande]], elected [[President of France|President of the French Republic]] in April 2012.]] The French [[French Parliament|parliament]] is a [[Bicameralism|bicameral]] legislature comprising a [[National Assembly (France)|National Assembly]] (''Assemblée Nationale'') and a [[Senate (France)|Senate]].<ref>[https://web.archive.org/web/20081205055025/http://www.assemblee-nationale.fr/english/synthetic_files/file_4.asp The National Assembly and the Senate – General Characteristics of the Parliament]. Official Site of the French National Assembly</ref> The National Assembly deputies represent local constituencies and are directly elected for 5-year terms.<ref>[https://web.archive.org/web/20110704054719/http://www.assemblee-nationale.fr/english/election.asp#election Election of deputies]. Official Site of the National Assembly</ref> The Assembly has the power to dismiss the cabinet, and thus the majority in the Assembly determines the choice of government. Senators are chosen by an electoral college for 6-year terms (originally 9-year terms), and one half of the seats are submitted to election every 3 years starting in September 2008.<ref>[https://web.archive.org/web/20110615001205/http://www.senat.fr/lng/en/election_senateurs.html The senatorial elections]. Official Site of the Senate</ref> The Senate's legislative powers are limited; in the event of disagreement between the two chambers, the National Assembly has the final say.<ref>{{fr icon}} [http://www.politique.net/2007081801-le-role-du-senat.htm Le role du Sénat]</ref> The government has a strong influence in shaping the agenda of Parliament. French politics are characterised by two politically opposed groupings: one left-wing, centred around the [[Socialist Party (France)|French Socialist Party]], and the other right-wing, centred previously around the [[Rally for the Republic|Rassemblement pour la République (RPR)]] and now its successor the [[Union for a Popular Movement|Union for a Popular Movement (UMP)]].<ref>{{fr icon}} {{cite book |title=La France vers le bipartisme ? : La présidentialisation du PS et de l'UMP|last=Grunberg |first=Gérard |year=2007 |isbn=2-7246-1010-5|url=http://www.pressesdesciencespo.fr/fr/livre/?GCOI=27246100617740}}</ref> Since the 2012 elections, the executive branch is currently composed mostly of the Socialist Party. === ច្បាប់ === {{Main|Law of France}} France uses a [[civil law (legal system)|civil legal]] system;<ref name=France/> that is, law arises primarily from written statutes; judges are not to make law, but merely to interpret it (though the amount of judicial interpretation in certain areas makes it equivalent to [[case law]]). Basic principles of the [[rule of law]] were laid in the [[Napoleonic Code]] (which was, in turn, largely based on the royal law codified under [[Louis XIV of France|Louis XIV]]). In agreement with the principles of the Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, law should only prohibit actions detrimental to society. As [[Guy Canivet]], first president of the [[Court of Cassation (France)|Court of Cassation]], wrote about the management of prisons: ''Freedom is the rule, and its restriction is the exception; any restriction of Freedom must be provided for by Law and must follow the principles of necessity and proportionality.'' That is, Law should lay out prohibitions only if they are needed, and if the inconveniences caused by this restriction do not exceed the inconveniences that the prohibition is supposed to remedy. [[File:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|upright|The basic principles that the French Republic must respect are found in the 1789 [[Declaration of the Rights of Man and of the Citizen]]]] French law is divided into two principal areas: [[private law]] and [[public law]]. Private law includes, in particular, [[civil law (common law)|civil law]] and [[criminal law]]. Public law includes, in particular, [[administrative law]] and [[constitutional law]]. However, in practical terms, French law comprises three principal areas of law: civil law, criminal law, and administrative law. Criminal laws can only address the future and not the past (criminal ''[[Ex post facto law|ex post facto]]'' laws are prohibited). While administrative law is often a subcategory of civil law in many countries, it is completely separated in France and each body of law is headed by a specific supreme court: ordinary courts (which handle criminal and civil litigation) are headed by the [[Court of Cassation (France)|Court of Cassation]] and administrative courts are headed by the [[Conseil d'Etat (France)|Council of State]]. To be applicable, every law must be officially published in the ''[[Journal officiel de la République française]]''. France does not recognize [[religious law]] as a motivation for the enactment of prohibitions. France has long had neither [[blasphemy]] laws nor [[sodomy law]]s (the latter being abolished in 1791). However, "offenses against [[Decency|public decency]]" (''contraires aux bonnes mœurs'') or [[breach of the peace|disturbing public order]] (''trouble à l'ordre public'') have been used to repress public expressions of homosexuality or street prostitution. Laws prohibiting discriminatory speech in the press are [[Law on the Freedom of the Press of 29 July 1881|as old as 1881]]. Some consider however that [[hate speech laws in France]] are too broad or severe and damage [[freedom of speech]].{{citation needed|date=October 2013}} France has laws against [[racism]] and [[antisemitism]].<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20101205103557/http://www.ambafrance-dz.org/ambassade/IMG/Lutte_racisme_et_antisemitisme.pdf La lutte contre le racisme et l'antisémintisme en France]. AmbaFrance</ref> France's attitude towards [[freedom of religion in France|freedom of religion]] is complex. Freedom of religion is guaranteed by the constitutional rights set forth in the 1789 ''Declaration of the Rights of Man and of the Citizen''. However, since the [[1905 French law on the Separation of the Churches and the State]], the State tries to prevent its policy-making from being influenced by religion and became suspicious in recent decades towards new religious tendencies of the French society: the Parliament has [[Groups referred to as cults in government reports#France|listed many religious movements as dangerous cults]] since 1995, and has [[French law on secularity and conspicuous religious symbols in schools|banned wearing conspicuous religious symbols in schools]] since 2004. In 2010, it banned the [[French ban on face covering|wearing of face-covering Islamic veils in public]]. As some have complained that they have suffered from discrimination thus, and after criticism by human rights groups such as [[Amnesty International]] and [[Human Rights Watch]],<ref>{{cite web|author=Kenneth Roth Executive Director |url=http://hrw.org/english/docs/2004/02/26/france7666.htm |title=Human Rights Watch |publisher=Hrw.org |date=26 February 2004 |accessdate=31 January 2009}}</ref><ref>{{Cite news|title=France votes to ban full-face veils|url=http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/france-votes-ban-full-face-veils-2010-07-13|publisher=[[Amnesty International]]|date=13 July 2010|access-date=2017-07-11|archive-date=2014-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207163309/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/france-votes-ban-full-face-veils-2010-07-13|url-status=dead}}</ref> these laws remain controversial, although they are supported by most of the population.<ref name='Pew'>{{Cite news | first = Frederic | last = Dumoulin | title = French parliament adopts ban on full-face veil | date = 14 September 2010 | publisher = Google News | url = http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNCFdNZ4r-9aDEBG0G_OUSMKoASw | accessdate = 14 September 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130518083647/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gNCFdNZ4r-9aDEBG0G_OUSMKoASw | archivedate = 18 ឧសភា 2013 | url-status = live }}</ref> France is tolerant of the [[LGBT community]]. Since 1999, [[Pacte civil de solidarité|civil unions]] for homosexual couples are permitted, and since May 2013, [[same-sex marriage]] and [[LGBT adoption]] are legal in France.<ref>{{cite news|last=|first=|title=François Hollande signs same-sex marriage into law|url=http://www.france24.com/en/20130518-france-gay-marriage-law-adoption|accessdate=27 June 2013|newspaper=France 24|date=18 May 2013}}</ref> === Foreign relations === {{Main|Foreign relations of France}} {{See also|European Union|Organisation internationale de la Francophonie|Latin Union|United Nations Security Council|NATO}} France is a member of the United Nations and serves as one of the permanent members of the UN Security Council with veto rights.<ref>[http://www.un.org/sc/members.asp Membership of the Security Councils of the UN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706231352/http://www.un.org/sc/members.asp |date=2010-07-06 }} on the [http://www.un.org/en/index.shtml Official Site of the UN]</ref> It is also a member of the [[G8]], [[World Trade Organization]] (WTO),<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm |title=Understanding the WTO – Members |publisher=Wto.org |accessdate=30 October 2010}}</ref> the [[Secretariat of the Pacific Community]] (SPC)<ref>[http://www.spc.int/en/about-spc/history.html History] on the [http://www.spc.int/ Official Site of the SPC]</ref> and the [[Indian Ocean Commission]] (COI).<ref>{{fr icon}} [http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 Pays membres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 |date=2012-04-02 }} – [http://www.coi-ioc.org/index.php?id=72 Site officiel de la COI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402173028/http://www.coi-ioc.org/index.php?id=36 |date=2012-04-02 }}</ref> It is an associate member of the [[Association of Caribbean States]] (ACS)<ref>{{cite web |url=http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs |title=About the Association of Caribbean States |publisher=Acs-aec.org |date=24 July 1994 |accessdate=22 June 2012 |archivedate=22 សីហា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120822100530/http://www.acs-aec.org/index.php?q=about-the-acs |url-status=dead }}</ref> and a leading member of the [[Organisation internationale de la Francophonie|International Francophone Organisation]] (OIF) of fifty-one fully or partly French-speaking countries.<ref>{{fr icon}} [http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html États et gouvernements : le monde de la Francophonie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003114546/http://www.francophonie.org/-Etats-et-gouvernements-.html |date=2009-10-03 }} – [http://www.francophonie.org/ Site officiel de l'OIF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724001316/http://www.francophonie.org/ |date=2010-07-24 }}</ref> [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F076314-0006, Manching, Manöver Frankreich-Deutschland.jpg|thumb|right|French President [[François Mitterrand]] and German Chancellor [[Helmut Kohl]], in 1987.]] [[File:President Barack Obama and President Nicolas Sarkozy of France.jpg|thumb|Former French President [[Nicolas Sarkozy]] and United States President [[Barack Obama]], before NATO summit, in [[Strasbourg]], on 3 April 2009]] France hosts the headquarters of the [[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]],<ref>[http://www.oecd.org/document/8/0,3343,en_2649_201185_1956607_1_1_1_1,00.html History of the Château de la Muette, OECD headquarters, Paris] – [http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html Official Site of the OECD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216232042/http://www.oecd.org/home/0,3305,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html |date=2012-02-16 }}</ref> [[UNESCO]],<ref>[http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/who-we-are/history/paris-headquarters/ Paris Headquarters] on the [http://en.unesco.org/ Official Site of UNESCO]</ref> [[Interpol]],<ref>{{cite web|author=Interpol |url=http://www.interpol.int/ |title=Official Site of Interpol |publisher=Interpol.int |accessdate=9 August 2010}}</ref> [[Alliance Base]]<ref>{{fr icon}} [http://www.lexpress.fr/actualite/politique/alliance-base-existe-bien_460124.html "Alliance Base" existe bien] – [[L'Express (France)|L'Express]]</ref> and the [[International Bureau of Weights and Measures|International Bureau for Weights and Measures]].<ref>{{cite web|url=http://www.bipm.org/en/home/ |title=Home page of the IBWM |publisher=Bipm.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> France has the [[List of diplomatic missions of France|second largest network]] of [[diplomatic mission]]s in the world, second only to the USA.<ref>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ministry_158/embassies-and-consulates_2052/bilateral-embassies_1580.html Embassies and consulates] on the [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/ Official Site of the Ministry of Foreign Affairs of France]</ref> In 1953, France received a request from the United Nations to pick a [[coat of arms]] that would represent it internationally. Thus the [[National emblem of France|French emblem]] was adopted and is currently used on passports.<ref>{{fr icon}} [http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-faisceau-de-licteur/le-faisceau-de-licteur.5979.html Le faisceau de licteur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104072203/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-faisceau-de-licteur/le-faisceau-de-licteur.5979.html |date=2012-11-04 }} – Présidence de la République</ref> Postwar French foreign policy has been largely shaped by membership of the European Union, of which it was a [[Inner Six|founding member]]. Since the [[Élysée Treaty|1960s]], France has developed close ties with reunified Germany to become the [[France–Germany relations|most influential driving force of the EU]].<ref>{{fr icon}} [http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne L'alliance franco-allemande au coeur de la puissance européenne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123092331/http://www.oftt.eu/perspectives/article/l-alliance-franco-allemande-au-coeur-de-la-puissance-europeenne |date=2010-01-23 }}</ref> In the 1960s, France sought to exclude the British from the European unification process,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/27/newsid_4187000/4187714.stm |title=De Gaulle says 'non' to Britain – again |publisher=BBC News |date= 27 November 1967|accessdate=21 July 2011}}</ref> seeking to build its own standing in continental Europe. However, since 1904, France has maintained an "[[Entente cordiale]]" with the United Kingdom, and there has been a strengthening of links between the countries, especially [[Defence and Security Co-operation Treaty|militarily]]. France is a member of the North Atlantic Treaty Organisation (NATO), but under President de Gaulle, it excluded itself from the joint military command to protest the [[Special Relationship|special relationship]] between the United States and Britain and to preserve the independence of French foreign and security policies.<ref>{{fr icon}} [http://www.lefigaro.fr/international/2009/03/11/01003-20090311ARTFIG00073-quand-mitterrand-deja-negociait-le-retour-dans-l-otan-.php Quand Mitterrand, déjà, négociait le retour de la France dans l'OTAN] – ''Le Figaro''</ref> France vigorously opposed the [[2003 invasion of Iraq]],<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/east/01/23/sprj.irq.china/index.html |title=China adds voice to Iraq war doubts |publisher=CNN |date=23 January 2003 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=29 មិថុនា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629004428/http://edition.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/east/01/23/sprj.irq.china/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2683409.stm |title=EU allies unite against Iraq war |publisher=BBC News |date=22 January 2003 |accessdate=21 July 2011}}</ref> straining bilateral relations with the US<ref>{{cite web |url=http://usforeignpolicy.about.com/od/newsiss3/tp/iraqwarrelations.htm |title=Foreign Policy Implications of the Iraq War |publisher=Usforeignpolicy.about.com |date=11 March 2004 |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225005448/http://usforeignpolicy.about.com/od/newsiss3/tp/iraqwarrelations.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |author=Sean Loughlin CNN Washington Bureau |url=http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/03/11/sprj.irq.fries/ |title=House cafeterias change names for 'french' fries and 'french' toast |publisher=CNN |date=12 March 2003 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=4 សីហា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224007/http://edition.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/03/11/sprj.irq.fries/ |url-status=dead }}</ref> and the UK.<ref>{{fr icon}} [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/royaume-uni_202/index.html France-Diplomatie : Royaume-Uni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100317112607/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/royaume-uni_202/index.html |date=2010-03-17 }} – [[Minister of Foreign Affairs (France)|Ministère des Affaires Étrangères]]</ref> However, as a result of Nicolas Sarkozy's ''pro-American'' politics (much criticised in France by the leftists and by a part of the right),<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7937666.stm |title=France ends four-decade Nato rift |publisher=BBC News |date=12 March 2009 |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{fr icon}} {{cite news | title = Le retour de la France dans l'OTAN suscite un malaise dans les rangs de la Droite | first = Patrick | last = Roger | url = http://www.lemonde.fr/politique/article/2009/03/11/le-retour-de-la-france-dans-l-otan-suscite-un-malaise-dans-les-rangs-de-la-droite_1166352_823448.html | newspaper=Le Monde | location = Paris | date = 11 March 2009 }}</ref> France rejoined the NATO joint military command on 4 April 2009. In the early 1990s, the country drew considerable criticism from other nations for its underground nuclear tests in [[French Polynesia]].<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/WORLD/9512/france_nuclear/ |title=Fifth French nuclear test sparks international outrage |publisher=CNN |date=28 December 1995 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=21 ធ្នូ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221230828/http://edition.cnn.com/WORLD/9512/france_nuclear/ |url-status=dead }}</ref> France retains strong political and economic influence in its [[Second French colonial empire|former African colonies]] ([[Françafrique]])<ref>{{fr icon}} [http://www.memo.fr/article.asp?ID=CON_COL_009 L'empire colonial français]</ref> and has supplied economic aid and troops for peace-keeping missions in [[Ivory Coast]] and [[Chad]].<ref>{{cite web |url=http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417 |title=France involvement in peace-keeping operations |publisher=Delegfrance-onu-geneve.org |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425024055/http://www.delegfrance-onu-geneve.org/spip.php?article417 |url-status=dead }}</ref> Recently, after the unilateral declaration of independence of northern [[Mali]] by the [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg]] [[National Movement for the Liberation of Azawad|MNLA]] and the subsequent regional [[Northern Mali conflict]] with several Islamist groups including [[Ansar Dine]] and [[Movement for Oneness and Jihad in West Africa|MOJWA]], France and other African states intervened to help the Malian Army to retake control. In 2009, France was the second largest (in absolute numbers) donor of [[development aid]] in the world, behind the US, and ahead of Germany, Japan and the UK.<ref>[http://www.oecd.org/dataoecd/17/9/44981892.pdf Net Official Development Assistance 2009] OECD</ref> This represents 0.5% of its GDP, in this regard rating France as tenth largest donor on the list.<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/france-in-the-world_6820/development-assistance-and-humanitarian-action_6908/index.html |title=Development assistance and humanitarian action |publisher=Diplomatie.gouv.fr |accessdate=21 July 2011 |archivedate=9 វិច្ឆិកា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109025028/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/france-in-the-world_6820/development-assistance-and-humanitarian-action_6908/index.html |url-status=dead }}</ref> The organisation managing the French help is the [[French Development Agency]], which finances primarily humanitarian projects in [[sub-Saharan Africa]].<ref name = aid/> The main goals of this help are "developing infrastructure, access to health care and education, the implementation of appropriate economic policies and the consolidation of the rule of law and democracy."<ref name = aid>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/index.html France priorities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722114125/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/index.html |date=2010-07-22 }} – France Diplomatie</ref> === Military === {{Main|French Armed Forces}} {{See also|Military history of France|Deployments of the French military}} [[File:French military images.jpg|thumb|upright=1.5|Examples of France's military. Clockwise from top left: Nuclear aircraft carrier ''Charles de Gaulle''; A [[Dassault Rafale|Rafale]] [[fighter aircraft]]; French [[Chasseurs Alpins]] patrolling the valleys of Kapisa province in Afghanistan; a [[AMX-56 Leclerc|Leclerc tank]] in Paris for the [[Bastille Day|14 July]] [[Bastille Day Military Parade]].]] The French Armed Forces (''Armées françaises'') are the military and paramilitary forces of France, under the [[President of France|president]] as supreme commander. They consist of the [[French Army]] (''Armée de Terre''), [[French Navy]] (''Marine Nationale''), the [[French Air Force]] (''Armée de l'Air'') and the auxiliary paramilitary force, the [[National Gendarmerie]] (''Gendarmerie nationale'') and are among the [[List of countries by number of troops|largest armed forces]] in the world. While administratively a part of the French armed forces, and therefore under the purview of the [[Minister of Defense (France)|Ministry of Defence]], the Gendarmerie is operationally attached to the [[Minister of the Interior (France)|Ministry of the Interior]]. The gendarmerie is a military police force which serves for the most part as a rural and general purpose police force. It encompasses the counter terrorist units of the [[Parachute Intervention Squadron of the National Gendarmerie]] (''Escadron Parachutiste d'Intervention de la Gendarmerie Nationale'') and the [[National Gendarmerie Intervention Group]] (''Groupe d'Intervention de la Gendarmerie Nationale''). One of the French intelligence units, the [[Directorate-General for External Security]] (''Direction Générale de la Sécurité Extérieure'') reports to the Ministry of Defence. The other, the [[Direction centrale du renseignement intérieur|Central Directorate of Interior Intelligence]] (''Direction Centrale du Renseignement Intérieur''), reports directly to the Ministry of the Interior. There has been no national [[conscription]] since 1997.<ref>{{fr icon}} [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/dossiers/service-civil/fin-service-militaire-obligatoire.shtml La fin du service militaire obligatoire] – La documentation française</ref> France is a [[Big Five (United Nations)|permanent member of the Security Council of the UN]], and a [[List of states with nuclear weapons#Five nuclear-weapon states under the NPT|recognised nuclear state]] since 1960. France has signed and ratified the [[Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty]] (CTBT)<ref name="status">{{cite web |url=http://www.ctbto.org/the-treaty/status-of-signature-and-ratification/ |title=Status of signature and ratification: CTBTO Preparatory Commission |work=CTBTO Preparatory Commission |date=26 May 2010 |accessdate=27 May 2010}}</ref> and acceeded to the [[Nuclear Non-Proliferation Treaty]]. France's annual military expenditure in 2011 was US$62.5 billion, or 2.3%, of its GDP making it the [[List of countries by military expenditures|fifth biggest military spender in the world]] after the United States, China, Russia, and the United Kingdom.<ref name="SIPRI Yearbook 2012"/> French nuclear deterrence, (formerly known as “''[[Force de Frappe]]''”), relies on complete independence. The current French nuclear force consists of four [[Triomphant class submarine|''Triomphant'']] class submarines equipped with [[submarine-launched ballistic missile]]s. In addition to the submarine fleet, it is estimated that France has about 60 [[Air-Sol Moyenne Portée|''ASMP'']] medium-range [[Air-to-surface missile|air-to-ground missile]]s with [[Nuclear weapon|nuclear warhead]]s,<ref>{{fr icon}} Centre de Documentation et de Recherche sur la Paix et les Conflits, [http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html ''Etat des forces nucléaires françaises au 15 août 2004''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725004911/http://obsarm.org/obsnuc/puissances-mondiales/france-forces.html |date=2011-07-25 }}</ref> of which around 50 are deployed by the Air Force using the [[Dassault Mirage 2000N/2000D|Mirage 2000N]] long-range nuclear strike aircraft, while around 10 are deployed by the French Navy's [[Dassault-Breguet Super Étendard|Super Étendard Modernisé (SEM)]] attack aircraft which operate from the nuclear-powered [[aircraft carrier]] [[French aircraft carrier Charles de Gaulle (R91)|''Charles de Gaulle'']]. The new [[Dassault Rafale|Rafale F3]] aircraft will gradually replace all Mirage 2000N and SEM in the nuclear strike role with the improved ''ASMP-A'' missile with a nuclear warhead. France has major military industries with one of the largest [[Aerospace manufacturer|aerospace industries]] in the world.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1990/7/90.07.06.x.html |title=90.07.06: The Aerospace Industry: Its History and How it Affects the U.S. Economy |publisher=Yale.edu |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbfrenchtranslation.com/aerospace-industry-of-france.html |title=Aerospace industry of France |publisher=Bbfrenchtranslation.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=26 មេសា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426095916/http://www.bbfrenchtranslation.com/aerospace-industry-of-france.html |url-status=dead }}</ref> Its industries have produced such equipment as the Rafale fighter, the ''Charles de Gaulle'' aircraft carrier, the [[Exocet]] missile and the [[AMX-56 Leclerc|Leclerc]] tank amongst others. Despite withdrawing from the [[Eurofighter Typhoon|Eurofighter]] project, France is actively investing in European joint projects such as the [[Eurocopter Tiger]], [[FREMM multipurpose frigate|multipurpose frigates]], the [[Unmanned combat air vehicle|UCAV]] demonstrator [[Dassault nEUROn|nEUROn]] and the [[Airbus A400M]]. France is a major arms seller,<ref>"En 2001, la France a vendu pour 1,288 milliard de dollars d'équipements militaires, ce qui la met au troisième rang mondial des exportateurs derrière les États-Unis et la Russie." " In 2001, France sold $1,288&nbsp;billion of military equipment, ranking 3rd in the world for arms exportations behind the USA and Russia" [http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html La France demeure un fournisseur d'armes de premier plan (France stays one of the biggest arms supplier)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311161443/http://lexpansion.lexpress.fr/entreprise/la-france-demeure-un-fournisseur-d-armes-de-premier-plan_95084.html |date=2012-03-11 }} – L'express. 13 June 2002</ref><ref>"La France est au 4ème rang mondial des exportateurs d'armes, derrière les Etats-Unis, le Royaume-Uni et la Russie, et devant Israël, selon un rapport du ministère de la Défense publié l'an dernier." "France is 4th biggest arms exportator, behind the USA, the UK and Russia, and ahead of Israel, according to a report of the Ministry of Defense published a year ago" [http://www.20minutes.fr/article/551139/Economie-Les-ventes-d-armes-explosent-en-2009.php Arms sellings explode in 2009] – 20 minutes</ref> with most of its arsenal's designs available for the export market with the notable exception of nuclear-powered devices. The [[Bastille Day Military Parade|military parade]] held in Paris each 14 July for [[Bastille Day|France's national day]] is the oldest and largest regular military parade in Europe.<ref>Mail Online, ''Harrowing loss of Afghanistan troops overshadows France's Bastille Day military parade'', 14 July 2011. [http://www.dailymail.co.uk/news/article-2014729/France-proudly-celebrates-Bastille-Day-despite-deaths-soldiers-Afghanistan-overshadowing-annual-parade.html]. Retrieved 5 January 2012</ref> === ហិរញ្ញវត្ថុរបស់រដ្ឋាភិបាល === {{See also|Taxation in France}} [[File:Public Deficit of France.png|thumb|upright=1.25|French government borrowing ([[budget deficits]]) as a percentage of GNP, 1960–2009]] In April and May 2012, France held a [[French presidential election, 2012|presidential election]] in which the winner, [[François Hollande]], had opposed [[austerity]] measures, promising to eliminate France's budget deficit by 2017. The new government stated that it aimed to cancel recently enacted tax cuts and exemptions for the wealthy, raising the top tax bracket rate to 75% on incomes over a million euros, restoring the retirement age to 60 with a full pension for those who have worked 42 years, restoring 60,000 jobs recently cut from public education, regulating rent increases; and building additional public housing for the poor. In June, Hollande's [[Socialist Party (France)|Socialist Party]] won a supermajority in [[French legislative election, 2012|legislative elections]] capable of amending the [[Constitution of France|French Constitution]] and enabling the immediate enactment of the promised reforms. French government bond interest rates fell 30% to record lows,<ref name="bloomberg.com">Bloomberg (2012) [http://www.bloomberg.com/quote/GFRN10:IND French government bond interest rates] (graph)</ref> less than 50 [[basis point]]s above German government bond rates.<ref name="Bloomberg 2012">Bloomberg (2012) [http://www.bloomberg.com/quote/GDBR10:IND German government bond interest rates] (graph)</ref> ==== បំណុលរដ្ឋាភិបាល ==== Under European Union rules, member states are supposed to limit their debt to 60% of output or be reducing the ratio structurally towards this ceiling, and run public deficits of no more than 3% of GDP. The French government has run a [[budget deficit]] each year since the early 1970s. In 2012, French government debt levels reached 1.8 trillion euros, the equivalent of 90% of French GDP.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 មិថុនា 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613005546/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html |url-status=dead }}</ref> In late 2012, [[credit rating agencies]] warned that growing French government debt levels risked [[List of countries by credit rating|France's AAA credit rating]], raising the possibility of a future downgrade and subsequent higher borrowing costs for the French government.<ref>{{cite web |last=John |first=Mark |url=http://www.reuters.com/article/2012/10/26/us-france-debt-idUSBRE89P0SO20121026 |title=Analysis: Low French borrowing costs risk negative reappraisal |publisher=Reuters |date= |accessdate=27 November 2012 |archivedate=2 ឧសភា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502014859/http://www.reuters.com/article/2012/10/26/us-france-debt-idUSBRE89P0SO20121026 |url-status=dead }}</ref> == ស្ថាប័ននានារបស់បារាំង == === រដ្ឋធម្មនុញ្ញ === '''រដ្ឋធម្មនុញ្ញ'''ថ្ងៃទី ៤ តុលា ឆ្នាំ១៩៥៨ ចែងពីដំណើរការស្ថាប័ននានានៃសាធារណរដ្ឋទី៥។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានគេសើរើ ពិនិត្យឡើងវិញជាច្រើនដងទាក់ទងនឹង ៖ * ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីជាសកល និងដោយចំពោះ (១៩៦២) * ការដាក់បញ្ចូលជំពូកថ្មីមួួយស្ដីការទទួលខុសត្រូវខាងព្រហ្មទណ្ឌរបស់សមាជិករដ្ឋាភិបាល(១៩៩៣) * ការបង្កើតសម័យប្រជុំរួមមួយរវាងស្ថាប័នសភា * ការពង្រីកដែនធ្វើប្រជាមតិ(១៩៩៥) * អន្ដរបញ្ញត្ដិស្ដីពីលក្ខន្ដិកៈរបស់កោះណូវែលកាលេដូនី ( Nouvelle-Calédonie ) (១៩៩៨) * ការបង្កើតសហព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចនិងរូបិយវត្ថុ * ភាពស្មើគ្នារវាងបុរសនិងស្ដ្រីនៅក្នុងការទទួលអណត្ដិបោះឆ្នោតនានា និងទទួលនូវដែលគេជ្រើសរើស * ការទទួលស្គាល់យុត្ដាធិការនៃតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្ដរជាតិ(១៩៩៩) * ការកាត់បន្ថយអាណត្ដិប្រធានាធិបតី(២០០០) * កែទំរង់ការទទួលខុសត្រូវខាងព្រហ្មទណ្ឌរបស់ប្រមុខរដ្ឋ * បញ្ចូលការហាមឃាត់់ទោសប្រហារជីវិតក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ * កំណែទំរង់ភាពស្វយ័តរបស់កោះណូវែលកាឡេដូនី(២០០៧) === ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ === [[ឯកសារ:Logo de la République française.svg|thumb|right|French Republic|តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/Logo_de_la_République_française.svg]] [[ឯកសារ:Nicolas Sarkozy - Sarkozy meeting in Toulouse for the 2007 French presidential election 0299 2007-04-12 cropped further.jpg|thumb|upright|President Nicolas Sarkozy]] [[ឯកសារ:Palais Luxembourg Sunset Edit.JPG|thumb|right|Palace of Luxembourg]] '''ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ'''មានសមាជិក៩រូប និងមានសមត្ថកិច្ចត្រួតពិនិត្យជាពិសេសនៃ ភាពត្រឹម ត្រូវ តាមច្បាប់ នៃការបោះឆ្នោតនានា និងពិនិត្យធម្មនុញ្ញភាពនៃច្បាប់រៀបចំអង្គការ ព្រម ទាំងច្បាប់ ដែលដាក់មកអនុម័ត។ === ប្រធានាធិបតីនៃសារធារណរដ្ឋ === ប្រមុខរដ្ឋត្រូវបានជ្រើសរើសសំរាប់រយៈពេល៥ឆ្នាំតាមរយៈការបោះឆ្នោតជាសកល និង ដោយចំពោះ (អណត្ដិ​​រយៈ​ពេល​៥​ឆ្នាំ​នេះ​បាន​បង្កើត​ឡើង​បន្ទាប់​ពី​ការ​ធ្វើ​ប្រជាមតិ​នៅ​ថ្ងៃទី ២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០០)។ លោក នីកូឡា សាកូហ្ស៊ី ជាប្រធានាធិបតីទី៦នៃសាធារណរដ្ឋ ទី៥ លោកបានជាប់ឆ្នោតនៅថ្ងៃទី៧ឧសភា ឆ្នាំ​២០០៧ ។ ប្រធានាធិបតីតែងតាំងនាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងសមាជិករដ្ឋាភិបាលតាមសំណើររបស់នាយក រដ្ឋមន្ដ្រី (មាត្រា ទី៨នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។ ប្រធានាធិបតីដឹកនាំគណៈរដ្ឋមន្ដ្រី ប្រកាសអោយប្រើច្បាប់នានា ជាបញ្ជាការនៃកងកម្លាំង ប្រដាប់អាវុធ។ ប្រធានាធិបតីអាចរំលាយរដ្ឋសភា ហើយ​ក្នុង​ករណី​ធ្ងន់​ធ្ងរ​ ប្រធានាធិបតីមានអំណាចពិសេស (មាត្រាទី១៦)។ === នាយករដ្ឋមន្ដ្រី និងរដ្ឋាភិបាល === ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ដ្រី រដ្ឋាភិបាលកំណត់ និងដឹកនាំនយោបាយជាតិ។ នាយករដ្ឋមន្ដ្រី ទទួល ខុសត្រូវចំពោះរដ្ឋសភា (មាត្រាទី២០)។ នាយក​រដ្ឋ​មន្ដ្រី​ដឹក​នាំ​សកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនិងធានានូវការអនុវត្ដច្បាប់ (មាត្រាទី២១)។ លោក François Fillon ត្រូវ បានតែងតាំងជានាយក រដ្ឋមន្ដ្រីនៅថ្ងៃទី១៧ ឧសភា ឆ្នាំ២០០៧។ === សភា === សភាមានពីរថ្នាក់ ៖<br /> - '''ព្រឹទ្ធសភា''' ៖ ព្រឹទ្ធសមាជិកត្រូវជ្រើសតាំងសំរាប់រយៈពេល៦ឆ្នាំ(ពីមុនមានរយៈពេល៩ឆ្នាំ) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០០៣ ដោយការបោះឆ្នោតជាសកល និងមិនចំពោះ ហើយត្រូវបានផ្លាស់ ប្ដូរសមាជិក ៣០% ក្នុងរយៈ ពេលបីឆ្នាំម្ដង។ ការបោះឆ្នោតលើកចុងក្រោយ បានប្រព្រឹត្ដ ទៅនៅខែ កញ្ញាឆ្នាំ២០០៤។<br /> - '''រដ្ឋភាជាតិ''' ៖ តំណាងរាស្ដ្រត្រូវបានជ្រើសតាំងសំរាប់រយៈពេល៥ឆ្នាំដោយការបោះឆ្នោត ជាសកល និង ដោយចំពោះ។ ការបោះឆ្នោតលើកចុងក្រោយបាន ប្រព្រឹត្ដទៅនៅខែមិថុ- នា ឆ្នាំ២០០៧។<br /> ក្រៅពីត្រួតពិនិត្យរដ្ឋាភិបាល សភាទាំងពីរថ្នាក់មានតួនាទីរៀបចំ និងអនុម័តច្បាប់។ ក្នុងករណីមិនមានការយល់ព្រម រដ្ឋសភាជាតិធ្វើការសំរេចជាស្ថាពរ។ ==== ព្រឹទ្ធសភា ==== ក្រោយ​ការបោះឆ្នោតខែកញ្ញឆ្នាំ២០០៤ ព្រឹទ្ធសភាមានសមាជិក៣៣១នាក់ដែលមកពី ៖ * គណបក្សសហព័ន្ធសំរាប់ចលនាប្រជាជន ( UMP ) ៖ ១៥៨នាក់ * គណបក្សសង្គមនិយម ៖ ៩៦នាក់ * ក្រុមគណបក្សកណ្ដាលនិយម ៖ ៣០នាក់ * គណបក្សកុម្មុយនិស្ដ គណបក្សសាធារណរដ្ឋ និងគណបក្សពលរដ្ឋ ៖ ២៣នាក់ * គណបក្សសម្ព័ន្ធភាពប្រជាធិបតី និងសង្គមអឺរ៉ុប ៖១៦នាក់ * បេក្ខជនឯករាជ្យ ៖ ៦នាក់ ។ ==== រដ្ឋសភាជាតិ ==== [[ឯកសារ:France national assembly.JPG|right|thumb|រដ្ឋសភាជាតិ]] បន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោតថ្ងៃទី១០ និង១៧ឆ្នាំ២០០៧មិថុនា រដ្ឋសភាជាតិមានតំណាងរាស្ដ្រ៥៧៧នាក់ មកពី ៖ * គណបក្សសហព័ន្ធសំរាប់ចលនាប្រជាជន (UMP) ៖ ៣១៤នាក់ (សម្ព័ន្ធភាព៦គណបក្ស) * ក្រុមសង្គមនិយម និងប្រជាជនៈ ១៨៦នាក់(សម្ព័ន្ធ១៨គណបក្ស) * ក្រុមប្រជាធិបតីឆ្វេងនិយម និងសាធារណរដ្ឋ ៖ ២៤នាក់ (គ្មានសម្ព័ន្ធភាព) * ក្រុមគណបក្សកណ្ដាលនិយមថ្មី ៖ ២០នាក់(សម្ព័ន្ធភាព២គណបក្ស) * តំណាងរាស្ដ្រមិនស្ថិតក្នុងក្រុមណាមួយ ៖ ២០នាក់ === តុលាការ === តុលាការជាអ្នកការពារសេរីភាពបុគ្គល (មាត្រា៦៦នៃ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ)។ អំណាចតុលាការបា- រាំងបានរៀបចំ ទៅតាមភាពខុសគ្នាជាមូលដ្ឋានរវាង ៖ # តុលាការយុត្ដិធម៌ត្រូវទទួលខុសត្រូវជំលោះរវាងបុគ្គល និងបុគ្គល។ # តុលាការរដ្ឋបាលដោះស្រាយជំលោះរវាងប្រជាជននិងអំណាចសាធារណៈ។ តុលាការមានពីរលំដាប់ថ្នាក់ ៖<br /> 1. '''យុត្ដាធិការរដ្ឋប្បវេណី''' តុលាការនីតិរួម (តុលាការជាន់ខ្ពស់) រឺនីតិពិសេសផ្សេងៗ (សាលាតំបូង តុលាការពាណិជ្ជ កម្ម តុលាការកិច្ចការសន្ដិសុខសង្គម និងក្រុមតុលាការការងារដែលដោះស្រាយជំលោះ រវាងបុគ្គលិក និយោជិក និងនិយោជក។<br /> 2. '''យុត្ដិធិការព្រហ្មទណ្ឌ'''ទទួលបន្ទុកវិនិច្ឆ័យលើបទល្មើស៣ប្រភេទ ៖ * បទលហុដែលវិនិច្ឆ័យដោយតុលាការនគរបាល * បទល្មើសដែលវិនិច្ឆ័យដោយតុលាការលហុ * បទឧក្រិដ្ឋដោយសាលាឧក្រិដ្ឋ<br /> មានតុលាការដោយឡែកសំរាប់រដ្ឋប្បវេណី និងព្រហ្មទណ្ឌតុលាការកុមារ។ '''សាលាវិនិច្ឆ័យ''' ៖គឺជាតុលាខ្ពស់ជាងគេ ហើយទទួលខុសត្រូវពិនិត្យបណ្ដឹងសារទុក្ខលើអង្គច្បាប់ប្រឆាំងនឹងសាលដីការបស់សាលាឧទ្ធរណ៍។យុត្ដាធិការ​​​​ខ្ពស់​ជាង​គេក្នុង​តុលាការរដ្ឋបាលគឺក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋដែលមានសមត្ថកិច្ចធ្វើការវិនិច្ឆ័យចុងក្រោយ គេបង្អស់លើភាពត្រឹមត្រូវនៃលិខិតរដ្ឋបាលតាមច្បាប់។ ក្រុម​ប្រឹក្សា​រដ្ឋ​នេះ​ក៏ផ្ដល់​ការពិគ្រោះផងដែរដល់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការផ្ដល់ជាគំនិតស្ដីពីសេចក្ដី ព្រាងច្បាប់និង សេចក្ដីព្រាងក្រឹត្យមួយចំនួន។ === ភ្លេង និងបាវចនាជាតិ === [[ឯកសា|thumb|right|La Defense]] [[ឯកសារ:French Armed Forces2.JPEG|thumb|right|]] [[ឯកសារ:ESM St Cyr cadets DSC03272.JPG|thumb|right|]] [[ឯកសារ:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|upright|Tour de France]] បទចំរៀងសំរាប់កងទ័ពនៅទីក្រុង Rhin ដែលត្រូវបានតែងឡើងនៅទីក្រុងស្ដ្រាសបួ ឆ្នាំ ១៧៩២ បានក្លាយជាបទ Marseillaise ហើយចុងបញ្ចប់់ត្រូវបាន ប្រើជាភ្លេងជាតិនៅ ថ្ងៃទី១៤ កក្កដា ឆ្នាំ១៧៩៥។ បាវវចនារបស់សាធារណៈរដ្ឋបារាំងគឺ “សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព“។ === ទង់ជាតិបារាំង === នៅឆ្នាំ១៧៨៩ លោកឧត្ដមសេនីយ Fayette បាន បន្ថែមពណ៌សដែលជានិមិត្ដរូបនៃរាជា និយម ទៅលើ សញ្ញាទង់ជាតិដែលមានពណ៌ខៀវ និង ពណ៌ក្រហម របស់កងទ័ពជាតិទីក្រុង ប៉ារីស ។ ទង់ជាតិបីពណ៌ជា និមិត្ដរូបផ្លូវការរបស់ សាធារណរដ្ឋបារាំង។ === ការពារជាតិ === នៅឆ្នាំ២០០៧ ថវិកាការពារជាតិឡើងដល់ ៣៦,២៥ពាន់លានអឺរ៉ូ គឹស្មើនឹង២,០២%នៃ ផលិតផល ក្នុងស្រុកសរុប និងថវិកាជាតិ១០,៨២%។ ច្បាប់ស្ដីពីការរៀបចំកម្មវិធីផ្នែកយោធាឆ្នាំ២០០៣-២០០៨កំនត់ពីមធ្យោបាយ និងចំនួនទ័ព ដើម្បី ឆានាទៅ សំរេចគោលបំណងរបស់ប្រធានាធិបតី និង​រដ្ឋា​ភិបាល​ក្នុងការផ្ដល់អោយ ប្រទេសបារាំងការ ការពារមួយ ដោយស្របទៅតាមតំរូវការរបស់ខ្លួន។ច្បាប់​នេះ​មាន​គោល​ដៅ​បង្កើត​កិច្ច​ខំ​ប្រឹង​ប្រែង​ក្នុង​ការ​ធ្វើ​អោយ​ឧបករណ៍ការពារជាតិ របស់យើងអាចឆ្លើយ តបទៅនឹងបញ្ហាចំពោះមុខនានា។ កិច្ចខំប្រឹងប្រែងខាងលើស្ដែងអោយឃើញតាមរយៈ ៖ * ការពង្រឹងមធ្យោបាយប្រយុទ្ធប្រឆាំង នឹងភេវរកម្ម។ * សុវត្ថិភាព និងភាពទុកចិត្ដនៃការទប់ស្កាត់អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់ប្រទេសបារាំង។ * ការចូលរួមរបស់ប្រទេសបារាំងក្នុងការបង្ការ និងដោះស្រាយជលោះផ្សេងៗ (ចំនួនទ័ព ប្រមាណពី១៥ ទៅ២០ ០០០នាក់ត្រូវបានដាក់ពង្រាយក្នុងប្រតិបត្ដិការ )។ * សហប្រតិបត្ដិការយោធាក្នុងអង្គការអូតង់ និងសហគមអឺរ៉ុប។ នៅឆ្នាំ២០០៦ ទ័ពកងកំលាំងប្រដាប់អាវុធកើនឡើងដល់៣៤៧ ៩០៣នាក់ គិតទាំងយោធា និងជន ស៊ីវិល ហើយបែងចែកដូចខាងក្រោម ៖ * កងទ័ពជើងគោកមាន ១៣៣ ៦២៧នាក់ * កងទ័ពអាកាសមាន ៥៩ ១១៨នាក់ * កងទ័ពជើងទឹកមាន ៤២ ៧៥២នាក់ * កងអាវុធហត្ថមាន ៩៧ ៧២៣នាក់ * ក្នុងសេវាសាធារណៈ (សុខភាព ការងារសង្គមកិច្ច)មាន១៤ ៦៨៣នាក់ == សេដ្ឋកិច្ច == បារាំងជាប្រទេសមានអនុភាពសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកលំដាប់ទី៦បន្ទាប់ពី [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] [[ជប៉ុន]] [[អាលឺម៉ង់]] [[ចិន]] និង [[អង់គ្លេស]]។​ {{Main|Economy of France|Energy in France}} {{Further|List of companies of France|Economic history of France}} A member of the [[G8]] group of leading industrialised countries, it is ranked as the world's [[List of countries by GDP (PPP)|seventh largest]] and the EU's [[List of sovereign states in Europe by GDP (nominal)|second largest]] economy by [[purchasing power parity]].<ref name="data.worldbank.org">[http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2012+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc GDP, PPP (current international $) | Data | Table<!-- Bot generated title -->]</ref> With 39 of the 500 biggest companies in the world in 2010, France ranks fourth in the [[Fortune Global 500]], ahead of Germany and the UK.<ref>{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html |title=Global 500 by Country |publisher=CNN |date=26 July 2010 |accessdate=21 July 2011 |archive-date=26 មិថុនា 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626054821/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html |url-status=dead }}</ref> France joined 11 other EU members to launch the euro in 1999, with [[euro coins]] and [[euro banknotes|banknotes]] completely replacing the [[French franc]] (₣) in 2002.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/business/2001/euro_cash/history/ |title=History of the Euro |publisher=BBC News |accessdate=30 October 2010}}</ref> [[File:Golfech NPP cropped.jpg|thumb|France derives [[Nuclear power in France|75% of its electricity from nuclear power]], the highest percentage in the world.<ref name="energy profile">{{Cite news | last = EnerPub | title = France: Energy profile | work = Spero News | accessdate = 25 August 2007 | date = 8 June 2007 | url = http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile | archive-date = 4 តុលា 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071004212408/http://www.speroforum.com/site/article.asp?idarticle=9839&t=France%3A+Energy+profile | url-status = dead }}</ref> ]] France has a [[mixed economy]] which combines extensive private enterprise<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF09203|title=Entreprises selon le nombre de salariés et l'activité|publisher=[[INSEE]]|date=July 2008}}</ref><ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATTEF9303|title=Entreprises publiques selon l'activité économique|publisher=INSEE|date=March 2009}}</ref> with substantial state enterprise and government intervention. The government retains considerable influence over key segments of infrastructure sectors, with majority ownership of railway, electricity, aircraft, nuclear power and telecommunications.<ref name=France/> It has been relaxing its control over these sectors since the early [[1990s in economics|1990s]].<ref name=France/> The government is slowly [[Corporatization|corporatising]] the state sector and selling off holdings in [[Orange S.A.|France Télécom]], [[Air France]], as well as in the insurance, banking, and defence industries.<ref name=France/> France has an important aerospace industry led by the European consortium [[Airbus]], and has its own national [[spaceport]], the ''[[Centre Spatial Guyanais]]''. [[File:Eurozone.svg|thumb|France is part of a monetary union, the [[Eurozone]] (dark blue), and of the [[Internal Market (European Union)|EU single market]].]] According to the [[World Trade Organization]] (WTO), in 2009 France was the world's sixth largest exporter and the fourth largest importer of manufactured goods.<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/english/res_e/statis_e/its2008_e/its2008_e.pdf |title=International Trade Statistics 2008|page=12|year=2009|publisher=[[World Trade Organization]] (WTO)|accessdate=5 July 2011}}</ref> In 2008, France was the third largest recipient of [[foreign direct investment]] among OECD countries at $118 billion, ranking behind Luxembourg (where foreign direct investment was essentially monetary transfers to banks located there) and the US ($316&nbsp;billion), but above the UK ($96.9&nbsp;billion), Germany ($25&nbsp;billion), or Japan ($24&nbsp;billion).<ref name=FDI>{{cite web|url=http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf|publisher=[[United Nations Conference on Trade and Development]] (UNCTAD)|format=PDF|work=World Investment Report 2009|title=Country fact sheet: France|accessdate=7 October 2010|archivedate=4 កក្កដា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704045547/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_fr_en.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=FDI2>{{cite web|url=http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_jp_en.pdf|publisher=UNCTAD|format=PDF|work=World Investment Report 2009|title=Country fact sheet: Japan|accessdate=7 October 2010|archivedate=4 កក្កដា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100704045522/http://www.unctad.org/sections/dite_dir/docs/wir09_fs_jp_en.pdf|url-status=dead}}</ref> In the same year, French companies invested $220&nbsp;billion outside France, ranking France as the second largest outward direct investor in the OECD, behind the US ($311&nbsp;billion), and ahead of the UK ($111&nbsp;billion), Japan ($128&nbsp;billion) and Germany ($157&nbsp;billion).<ref name=FDI/><ref name=FDI2/> Financial services, banking and the insurance sector are an important part of the economy. The Paris stock exchange ({{lang-fr|link=no|La Bourse de Paris}}) is an old institution, created by [[Louis XV of France|Louis XV]] in 1724.<ref>{{fr icon}} [http://www.gralon.net/articles/economie-et-finance/bourse/article-la-bourse-de-paris---une-institution-depuis-1724-981.htm La Bourse de Paris : une institution depuis 1724]</ref> In 2000, the stock exchanges of Paris, Amsterdam and Bruxelles merged into [[Euronext]].<ref name = banque>{{cite web |author=Embassy of France |url=http://www.ambafrance-us.org/spip.php?article511 |title=Embassy of France in Washington: Economy of France |publisher=Ambafrance-us.org |accessdate=16 July 2011 |archivedate=9 តុលា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009235442/http://ambafrance-us.org/spip.php?article511 |url-status=dead }}</ref> In 2007, Euronext merged with the [[New York stock exchange]] to form [[NYSE Euronext]], the world's largest stock exchange.<ref name = banque/> [[Euronext Paris]], the French branch of the NYSE Euronext group is Europe's 2nd largest stock exchange market, behind the [[London Stock Exchange]]. French companies have maintained key positions in the insurance and banking industries: [[AXA]] is the world's largest insurance company. The leading French banks are [[BNP Paribas]] and the [[Crédit Agricole]], ranking as the world's first and sixth largest banks in 2010<ref>{{cite web|url=http://www.doughroller.net/banking/largest-banks-in-the-world/ |title=The 10 Largest Banks in the World |publisher=Doughroller.net |date=15 June 2010 |accessdate=16 July 2011}}</ref> (by assets), while the [[Société Générale]] group was ranked the world's eighth largest in 2009. France is the smallest emitter of [[Greenhouse gas|carbon dioxide]] among the [[G8]], due to its heavy investment in [[nuclear power]].<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/environment/air_co2_emissions.htm|title=CO₂ emissions per capita in 2006|publisher=United Nations|date=August 2009|work=Environmental Indicators |title=Greenhouse Gas Emissions}}</ref> As a result of large investments in nuclear technology, most electricity produced by France is generated by 59 nuclear power plants (75% in 2012).<ref>{{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/#.UkrawYakrOM |title=Nuclear shares of electricity generation |publisher=World-nuclear.org |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=1 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131001103413/http://world-nuclear.org/info/Facts-and-Figures/Nuclear-generation-by-country/#.UkrawYakrOM |url-status=dead }}</ref> In this context, renewable energies are having difficulty taking off. === Agriculture === [[File:Carcassonne-vignes-2.jpg|thumb|[[French wine|Vineyards]] near [[Carcassonne]]]] France has historically been a large producer of agricultural products.<ref name = agriculture>[http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Europe/France-AGRICULTURE.html France – Agriculture] – Encyclopedia of the Nations</ref> Large tracts of fertile land, the application of modern technology, and [[Common agricultural policy|EU subsidies]] have combined to make France the leading agricultural producer and exporter in Europe<ref>{{cite web|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|publisher=[[Minister of Foreign Affairs (France)|French Ministry of Foreign and European Affairs]]|title=Key figures of the French economy|quote=France is the world’s fifth largest exporter of goods (mainly durables). The country ranks fourth in services and third in agriculture (especially in cereals and the agri-food sector). It is the leading producer and exporter of farm products in Europe.|access-date=2017-07-11|archivedate=2010-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100114024542/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/economy_6815/overview-of-the-french-economy_6831/key-figures-of-the-french-economy_1402.html#sommaire_1|url-status=dead}}</ref> (representing 20% of the EU's agricultural production<ref name="ministère">[http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf A panorama of the agriculture and agri-food industries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921021111/http://agriculture.gouv.fr/IMG/pdf/panorama_agriculture_ed2008EN.pdf |date=2010-09-21 }} – Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref>) and the world's third biggest exporter of agricultural products.<ref>{{fr icon}} [http://agriculture.gouv.fr/un-ministere-au-service-de-votre Un ministère au service de votre alimentation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806180615/http://agriculture.gouv.fr/un-ministere-au-service-de-votre |date=2010-08-06 }} – Ministère de l'Alimentation, de l'Agriculture et de la Pêche</ref> Wheat, poultry, dairy, beef, and pork, as well as internationally recognized processed foods are the primary French agricultural exports. [[Rosé|Rosé wines]] are primarily consumed within the country, but [[champagne (wine)|champagne]] and [[Bordeaux wine|Bordeaux]] wines are major exports, being known worldwide. EU agriculture subsidies to France have decreased in recent years, but still amounted to $8&nbsp;billion in 2007.<ref>{{cite web|url= http://ec.europa.eu/agriculture/fin/directaid/2007/annex1_en.pdf|title=Financial year 2007|work=Distribution of direct aid to farmers |format=PDF |publisher=[[European Commission]]|date=22 April 2009|accessdate=7 October 2010}}</ref> That same year, France sold 33.4&nbsp;billion euros of transformed agricultural products.<ref>{{fr icon}} [http://panorama-iaa.alimentation.gouv.fr/ Les enjeux des industries agroalimentaires françaises] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111229143438/http://panorama-iaa.alimentation.gouv.fr/ |date=2011-12-29 }} – Panorama des Industries Agroalimentaires</ref> Agriculture is thus an important sector of France's economy: 3.8% of the active population is employed in agriculture, whereas the total agri-food industry made up 4.2% of French GDP in 2005.<ref name="ministère"/> === Labour market === French GDP per capita is similar to comparable European countries such as Germany and the UK.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|title=Rank Order – GDP – per capita (PPP)|year=2012|publisher=The World Factbook|accessdate=5 July 2013|archivedate=24 មេសា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|url-status=dead}}</ref> GDP per capita is determined by (i) productivity per hour worked, (ii) the number of hours worked, which is one of the lowest of developed countries,<ref>{{cite web|url=http://www.conference-board.org/data/economydatabase/#GDP_perHourWorked |title=France is at 1480 hours, compared to an average of 1650 in European countries |publisher=Conference-board.org |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> and (iii) the employment rate. France has one of the lowest 15–64 years employment rates of the OECD countries: in 2012, only 71% of the French population aged 15–64 years were in employment, compared to 74% in Japan, 77% in the UK, 73% in the US and 77% in Germany.<ref name="Employment2004">{{cite web |author=Organisation for Economic Co-operation and Development |year=2012 |url=http://www.oecd.org/els/emp/employmentoutlookstatisticalannex.htm |title=OECD Employment Outlook 2012 – Statistical Annex |format=PDF |accessdate=29 June 2013}}</ref> This gap is due to the low employment rate for 15–24 years old: 38% in 2012, compared to 47% in the OECD. This low rate is explained by the high [[minimum wage]]s which prevent low productivity workers – such as young people – from easily entering the labour market,<ref>{{fr icon}} {{cite book |authorlink=Philippe Aghion|author=Philippe Aghion|coauthors=Gilbert Cette, Élie Cohen and [[Jean Pisani-Ferry]]|publisher=Conseil d'analyse économique|year=2007|url=http://www.cae.gouv.fr/IMG/pdf/072.pdf |title=Les leviers de la croissance française |accessdate=1 September 2008|page=55|format=PDF|isbn=978-2-11-006946-7|place=Paris}}</ref> ineffective university curricula that fail to prepare students adequately for the labour market.<ref>{{cite web|url=http://www.olis.oecd.org/olis/2007doc.nsf/LinkTo/NT00002ECA/$FILE/JT03230693.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090310212706/http://www.olis.oecd.org/olis/2007doc.nsf/LinkTo/NT00002ECA/$FILE/JT03230693.PDF|archivedate=10 March 2009|title=Enhancing Incentives to Improve Performances in the Education System in France|publisher=OECD|date=1 August 2007|quote=Initial education, especially secondary education and the universities, along with labour market policies themselves, do not always succeed in improving labour market entry for a significant proportion of young people.|format=PDF|accessdate=26 December 2011}}</ref> It has been argued that French laws that protect full-time workers have the effect of trapping highly educated youth into temporary and informal employment, because of the difficulty and expense of dealing with formal full-time employees.<ref>[http://www.nytimes.com/2012/12/03/world/europe/young-and-educated-in-france-find-employment-elusive.html "Young, Educated and Jobless in France."]</ref> In July 2013, the unemployment rate for France was 11%.<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1 |title=Harmonised unemployment rate by gender – total – % (SA) |publisher=Epp.eurostat.ec.europa.eu |date=11 March 2011 |accessdate=21 July 2011}}</ref> Shorter working hours and the reluctance to reform the labour market are mentioned as weak spots of the French economy in the view of [[Right-wing politics|right-wing]] commentators, whilst the [[Left-wing politics|left]] claims lack of government policies fostering social justice. [[Economic liberalism|Liberal economists]] have stated repeatedly that the main problem in the French economy is the issue of structural reforms, in order to increase the size of the working population in the overall population, reduce the taxation level and the administrative burden. [[Keynesian economics|Keynesian economists]] have different answers to the unemployment issue, and their theories led to the [[35-hour workweek]] law in the 2000s (decade), which turned out to be a failure in reducing unemployment. Afterwards, between 2004 and 2008, the government made some supply-side reforms to combat unemployment but met with fierce resistance,<ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/04/04/france.jobslaw/index.html |title=More than 1 million protest French jobs law |publisher=CNN |accessdate=21 July 2011 |archive-date=30 ឧសភា 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530180006/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/04/04/france.jobslaw/index.html |url-status=dead }}</ref> especially with the ''[[contrat nouvelle embauche]]'' and the ''[[First Employment Contract|contrat première embauche]]'' which both were eventually repealed.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4816306.stm |title=Q&A: French labour law row |publisher=BBC News |date=11 April 2006 |accessdate=21 July 2011}}</ref> The Sarkozy government used the ''[[revenu de solidarité active]]'' to redress the negative effect of the ''[[revenu minimum d'insertion]]'' on the incentive to work.<ref>{{cite web |url=http://www.rsa.gouv.fr/-English-version-.html |title=Le Revenu de Solidarité active |publisher=Rsa.gouv.fr |accessdate=9 August 2010 |archivedate=17 កក្កដា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100717012046/http://www.rsa.gouv.fr/-English-version-.html |url-status=dead }}</ref> === ទេសចរណ៍ === {{Main|Tourism in France}} [[File:Versailles-Chateau-VueJardins1.jpg|thumb|The [[Palace of Versailles]] is one of the most popular tourist destinations in France.]] With 83&nbsp;million foreign tourists in 2012,<ref name="tourism.stat" /> France is [[World Tourism rankings|ranked]] as the first tourist destination in the world, ahead of the US (67&nbsp;million) and China (58&nbsp;million). This 83&nbsp;million figure excludes people staying less than 24 hours, such as North Europeans crossing France on their way to Spain or Italy. It is third in income from tourism due to shorter duration of visits.<ref>{{Cite news | first=Sarah | last=Dilorenzo | title=France learns to welcome, to speak 'touriste' | url=http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0 | newspaper=[[The Burlington Free Press]] | location=[[Burlington, Vermont]] | pages=5A | date=20 July 2013 | accessdate=20 July 2013 | archive-date=22 សីហា 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130822043825/http://bigstory.ap.org/article/france-learns-speak-touriste-0 | url-status=dead }}</ref><!---sources for hard and soft copy differ but are identical articles---> [[File:Mont Saint-Michel France.jpg|thumb|left|The [[Mont Saint-Michel]] is one of the most visited sites of France]] France has 37 sites inscribed in [[List of World Heritage Sites in France|UNESCO's World Heritage List]] and features cities of high cultural interest, beaches and seaside resorts, [[ski]] resorts, and rural regions that many enjoy for their beauty and tranquillity ([[Ecotourism|green tourism]]). Small and picturesque French villages are promoted through the association ''[[Les Plus Beaux Villages de France]]'' (litt. "The Most Beautiful Villages of France"). The "[[Remarkable Gardens of France|Remarkable Gardens]]" label is a list of the over 200 gardens classified by the [[Minister of Culture (France)|French Ministry of Culture]]. This label is intended to protect and promote remarkable gardens and [[park]]s. France attracts many religious pilgrims on their [[Way of St. James|way to St. James]], or to [[Lourdes]], a town in the [[Hautes-Pyrénées]] that hosts several million visitors a year. France, especially Paris, has some of the world's largest and renowned museums, including the [[Musée du Louvre|Louvre]], which is the [[List of most visited art museums in the world|most visited art museum in the world]], the [[Musée d'Orsay]], mostly devoted to [[impressionism]], and [[Centre Georges Pompidou|Beaubourg]], dedicated to [[Contemporary art]]. [[File:France Loir-et-Cher Chambord Chateau 03.jpg|thumb|The [[Château de Chambord]] is one of the many [[List of French monarchs|French royal]] residences of the [[Loire Valley]].]] [[Disneyland Paris]] is Europe's most popular theme park, with 15 million combined visitors to the resort's [[Disneyland Park (Paris)|Disneyland Park]] and [[Walt Disney Studios Park]] in 2009.<ref>{{cite web|format=PDF|url=http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100602032710/http://www.themeit.com/etea/2009report.pdf|archivedate=2 June 2010|publisher=Themed Entertainment Association|title=2009 Theme Index. The Global Attractions Attendance Report, 2009|accessdate=7 October 2010}}</ref> With more than 10 millions tourists a year, the [[French Riviera]] (or ''Côte d'Azur''), in south-east France, is the second leading tourist destination in the country, after the [[Île-de-France (region)|Paris region]].<ref>{{cite web |url=http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html |title=The French Riviera Tourist Board |publisher=Frenchriviera-tourism.com |accessdate=23 January 2011 |archivedate=25 មេសា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425152011/http://www.frenchriviera-tourism.com/regional-tourism-organization/the-french-riviera-tourist-board-06_191.html |url-status=dead }}</ref> It benefits from 300 days of sunshine per year, {{convert|115|km}} of coastline and beaches, 18 golf courses, 14 ski resorts and 3,000 restaurants.<ref>Côte d'Azur Economic Development Agency. [http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf p. 31 CRDP-Nice.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116144834/http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> Each year the ''Côte d'Azur'' hosts 50% of the world's [[Luxury yacht|superyacht]] fleet.<ref>Côte d'Azur Economic Development Agency, [http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf p. 66] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116144834/http://www.crdp-nice.net/dp/IMG/pdf/Kit_Info_Cote_d_Azur_FR_Version_sept_07.pdf |date=2013-01-16 }}</ref> Another major destination are the ''Châteaux'' of the [[Loire Valley]], this [[World Heritage Site]] is noteworthy for its architectural heritage, in its historic towns but in particular its castles (''châteaux''), such as the [[Château]]x d'[[Château d'Amboise|Amboise]], de Chambord, d'[[Château d'Ussé|Ussé]], de [[Château de Villandry|Villandry]] and [[Château de Chenonceau|Chenonceau]]. The most popular tourist sites include: (according to a 2003 ranking<ref>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|title=Fréquentation des musées et des bâtiments historiques|access-date=2017-07-11|archivedate=2007-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071224180811/http://www2.culture.gouv.fr/deps/mini_chiff_03/fr/musee.htm|url-status=dead}}</ref> visitors per year): [[Eiffel Tower]] (6.2&nbsp;million), Louvre Museum (5.7&nbsp;million), Palace of Versailles (2.8&nbsp;million), Musée d'Orsay (2.1&nbsp;million), [[Arc de Triomphe]] (1.2&nbsp;million), [[Centre Georges Pompidou|Centre Pompidou]] (1.2&nbsp;million), [[Mont Saint-Michel]] (1&nbsp;million), Château de Chambord (711,000), [[Sainte-Chapelle]] (683,000), [[Château du Haut-Kœnigsbourg]] (549,000), [[Puy de Dôme]] (500,000), [[Musée Picasso]] (441,000), [[Carcassonne]] (362,000). === Transport === {{Main|Transport in France|Rail transport in France}} [[File:TGV-Duplex Paris.jpg|thumb|A [[TGV Duplex]], which can reach a maximum speed of {{convert|320|km/h|2|abbr=on}}.]] The railway network of France, which {{as of|lc=y|2008}} stretches {{convert|29473|km|mi|0}}<ref>{{fr icon}} {{cite web|format=PDF|url=http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chiffres_transport-pdf.pdf|title=Chiffres clés du transport 2010|accessdate=7 October 2010|archivedate=1 មិថុនា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100601124351/http://www.developpement-durable.gouv.fr/IMG/pdf/Chiffres_transport-pdf.pdf|url-status=dead}} – [http://www.developpement-durable.gouv.fr/ Site officiel] du [[Ministry of Ecology, Energy, Sustainable Development and Sea|Ministère de l'Écologie, de l'Énergie, du Développement Durable et de la Mer]]</ref> is the second most extensive in Western Europe after the German one.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=9#fr |title=Country comparison : railways – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004215524/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2121rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=9#fr |url-status=dead }}</ref> It is operated by the [[SNCF]], and high-speed trains include the [[Thalys]], the [[Eurostar]] and [[TGV]], which travels at {{convert|320|km/h|mph|0|abbr=on}} in commercial use.<ref>{{cite web|url=http://www.railway-technology.com/projects/frenchtgv/ |title=TGV High-Speed Rail Network, France |publisher=Railway-technology.com |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://h2g2.com/dna/h2g2/A711785 |title=h2g2 – TGV – The French High-speed Train Service |publisher=BBC |accessdate=21 July 2011 |archivedate=16 កក្កដា 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120716194231/http://h2g2.com/dna/h2g2/A711785 |url-status=dead }}</ref> The Eurostar, along with the [[Eurotunnel Shuttle]], connects with the United Kingdom through the [[Channel Tunnel]]. Rail connections exist to all other neighbouring countries in Europe, except [[Andorra]]. Intra-urban connections are also well developed with both [[Rapid transit|underground services]] and tramway services complementing bus services. There are approximately {{convert|1027183|km|mi|0}} of serviceable roadway in France, ranking it the most extensive network of the European continent.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |title=Country Comparison : roadways – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513121037/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2085rank.html?countryName=France&countryCode=fr&regionCode=eu&rank=7#fr |url-status=dead }}</ref> The Paris region is enveloped with the most dense network of roads and highways that connect it with virtually all parts of the country. French roads also handle substantial international traffic, connecting with cities in neighbouring Belgium, Spain, Andorra, Monaco, Switzerland, Germany and Italy. There is no annual registration fee or [[road tax]]; however, motorway usage is through tolls except in the vicinity of large communes. The new car market is dominated by domestic brands such as [[Renault]] (27% of cars sold in France in 2003), [[Peugeot]] (20.1%) and [[Citroën]] (13.5%).<ref>{{fr icon}} L'automobile magazine, hors-série 2003/2004 page 294</ref> Over 70% of new cars sold in 2004 had [[diesel engine]]s, far more than contained petrol or [[Liquified petroleum gas|LPG]] engines.<ref>{{cite web|url=http://www.ademe.fr/particuliers/fiches/voiture/rub3.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081006095330/http://www.ademe.fr/particuliers/fiches/voiture/rub3.htm |archivedate=6 October 2008 |title=Guide pratique de l' ADEME, la voiture |publisher=Ademe.fr |accessdate=22 October 2008}}</ref> France possesses the [[Millau Viaduct]], the world's tallest bridge,<ref>{{cite news|last=Bockman |first=Chris |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3237329.stm |title=France builds world's tallest bridge |publisher=BBC News |date=4 November 2003 |accessdate=21 July 2011}}</ref> and has built many important bridges such as the [[Pont de Normandie]]. There are 475 [[List of airports in France|airports]] in France.<ref name=France>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |title=The World Factbook: France |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=23 January 2013 |archivedate=24 ធ្នូ 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |url-status=dead }}</ref> [[Charles de Gaulle Airport]], located in the vicinity of Paris, is the largest and busiest airport in the country, handling the vast majority of popular and commercial traffic and connecting Paris with virtually all major cities across the world. [[Air France]] is the national carrier airline, although numerous private airline companies provide domestic and international travel services. There are ten major ports in France, the largest of which is in [[Marseille]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080517035156/http://www.bdpinternational.com/news/StrikesblockFrenchports.asp Strikes block French ports]. The Journal of Commerce Online (via BDP International). 23 April 2008</ref> which also is the largest bordering the Mediterranean Sea.<ref>{{fr icon}} [http://www.laprovence.com/article/region/marseille-un-grand-port-maritime-qui-ne-demande-qua-se-montrer Marseille : un grand port maritime qui ne demande qu'à se montrer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114060851/http://www.laprovence.com/article/region/marseille-un-grand-port-maritime-qui-ne-demande-qua-se-montrer |date=2012-11-14 }} – La Provence</ref><ref>{{cite web |url=http://blog.hotelclub.com/marseille/ |title=Marseille – A French Pearl in the Mediterranean Sea |publisher=Blog.hotelclub.com |date=22 February 2010 |accessdate=21 July 2011 |archivedate=24 កុម្ភៈ 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100224075407/http://blog.hotelclub.com/marseille/ |url-status=dead }}</ref> {{convert|12261|km|mi|0}} of waterways traverse France including the [[Canal du Midi]] which connects the Mediterranean Sea to the Atlantic Ocean through the [[Garonne]] river.<ref name =France/> == វប្បធម៌ == {{Main|វប្បធម៌បារាំង}} ប្រទេសបារាំងគឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការអភិវឌ្ឍន៍វប្បធម៌លោកខាងលិចអស់ជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។ វិចិត្រករបារាំងជាច្រើនបានស្ថិតក្នុងចំណោមអ្នកល្បីល្បាញបំផុតនៃសម័យកាលរបស់ពួកគេ ហើយប្រទេសបារាំងនៅតែត្រូវបានទទួលស្គាល់នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ប្រពៃណីវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែបរបស់វា។ The successive political regimes have always promoted artistic creation, and the creation of the [[Minister of Culture (France)|Ministry of Culture]] in 1959 helped preserve the cultural heritage of the country and make it available to the public. The Ministry of Culture has been very active since its creation, granting subsidies to artists, promoting French culture in the world, supporting festivals and cultural events, protecting [[Monument historique|historical monuments]]. The French government also succeeded in maintaining a [[cultural exception]] to defend audiovisual products made in the country. France receives the highest number of tourists per year, largely thanks to the numerous cultural establishments and historical buildings implanted all over the territory. It counts 1,200 [[List of museums in France|museums]] welcoming more than 50&nbsp;million people annually.<ref>Ministère de la Culture et de la Communication, "Cultura statistics", [http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf Key figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118171647/http://www2.culture.gouv.fr/culture/deps/2008/pdf/minichiffrescles2010-en.pdf |date=2012-01-18 }}</ref> The most important cultural sites are run by the government, for instance through the public agency [[Centre des monuments nationaux]], which is responsible for approximately 85 national historical monuments. The 43,180 buildings protected as historical monuments include mainly residences (many [[List of castles in France|castles]], or ''[[château]]x'' in French) and religious buildings ([[List of cathedrals in France|cathedrals]], [[List of basilicas in France|basilicas]], churches, etc.), but also statutes, memorials and [[Gardens of France|gardens]]. The [[UNESCO]] inscribed 38 sites in [[Table of World Heritage Sites by country|France on the World Heritage List]].<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/fr|title=Official properties inscribed on the UNESCO World Heritage List in France |publisher=Whc.unesco.org |accessdate=31 December 2012}}</ref> === សិល្បៈ === {{Main|French art}} [[File:Claude Monet 023.jpg|thumb|upright|[[Claude Monet]] founded the [[Impressionist]] movement (''Femme avec un parasol'', 1886, [[Musée d'Orsay]]).]] The origins of French art were very much influenced by [[Flemish art]] and by [[Italian art]] at the time of the Renaissance. [[Jean Fouquet]], the most famous medieval French painter, is said to have been the first to travel to Italy and experience the Early Renaissance at first hand. The Renaissance painting [[School of Fontainebleau]] was directly inspired by Italian painters such as [[Primaticcio]] and [[Rosso Fiorentino]], who both worked in France. Two of the most famous French artists of the time of [[Baroque era]], [[Nicolas Poussin]] and [[Claude Lorrain]], lived in Italy. The 17th century was the period when French painting became prominent and individualized itself through classicism. Louis XIV's prime minister [[Jean-Baptiste Colbert]] founded in 1648 the [[Royal Academy of Painting and Sculpture]] to protect these artists, and in 1666 he created the still-active [[French Academy in Rome]] to have direct relations with Italian artists. French artists developed the [[rococo]] style in the 18th century, as a more intimate imitation of old baroque style, the works of the court-endorsed artists [[Antoine Watteau]], [[François Boucher]] and [[Jean-Honoré Fragonard]] being the most representative in the country. The French Revolution brought great changes, as [[Napoleon]] favoured artists of [[neoclassicism|neoclassic style]] such as [[Jacques-Louis David]] and the highly influential [[Académie des Beaux-Arts]] defined the style known as [[Academism]]. At this time France had become a centre of artistic creation, the first half of the 19th century being dominated by two successive movements, at first [[Romanticism]] with [[Théodore Géricault]] and [[Eugène Delacroix]], and [[Realism (arts)|Realism]] with [[Camille Corot]], [[Gustave Courbet]] and [[Jean-François Millet]], a style that eventually evolved into [[Naturalism (arts)|Naturalism]]. [[File:LE PENSEUR - Museo Rodin- PARIS.jpg|thumb|left|upright|''[[The Thinker|Le Penseur]]'' by [[Auguste Rodin]] (1902), [[Musée Rodin]], Paris.]] In the second part of the 19th century, France's influence over painting became even more important, with the development of new styles of painting such as [[Impressionism]] and [[Symbolism (arts)|Symbolism]]. The most famous impressionist painters of the period were [[Camille Pissarro]], [[Édouard Manet]], [[Edgar Degas]], Claude Monet and [[Auguste Renoir]].<ref>{{cite web|url=http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/learn-about-art/guide-to-impressionism/guide-to-impressionism |title=Guide to Impressionism |publisher=Nationalgallery.org.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> The second generation of impressionist-style painters, [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Toulouse-Lautrec]] and [[Georges Seurat]], were also at the avant-garde of artistic evolutions,<ref>{{fr icon}} RFI, [http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp Le néo-impressionnisme de Seurat à Paul Klee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120343/http://www.rfi.fr/actufr/articles/063/article_34792.asp |date=2017-10-10 }} 15 March 2005</ref> as well as the [[fauvism|fauvist artists]] [[Henri Matisse]], [[André Derain]] and [[Maurice de Vlaminck]].<ref>National Gallery of Art (United States), [http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm The Fauves (dossier)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105195501/http://www.nga.gov/feature/artnation/fauve/index.shtm |date=2010-11-05 }}</ref><ref>{{fr icon}} RFI, [http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp Vlaminck, version fauve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010120345/http://www.rfi.fr/culturefr/articles/098/article_63189.asp |date=2017-10-10 }}, 25 February 2008</ref> At the beginning of 20th century, Cubism was developed by [[Georges Braque]] and the Spanish painter [[Pablo Picasso]], living in Paris. Other foreign artists also settled and worked in or near Paris, such as [[Vincent van Gogh]], [[Marc Chagall]], [[Amedeo Modigliani]] and [[Wassily Kandinsky]]. Many museums in France are entirely or partly devoted to sculptures and painting works. A huge collection of old masterpieces created before or during the 18th century are displayed in the state-owned [[Musée du Louvre]], such as [[Mona Lisa]], also known as La Joconde. While the [[Louvre Palace]] has been for a long time a museum, the Musée d'Orsay was inaugurated in 1986 in the old railway station [[Gare d'Orsay]], in a major reorganization of national art collections, to gather French paintings from the second part of the 19th century (mainly Impressionism and Fauvism movements).<ref>Musée d'Orsay (official website), History of the museum – [http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html From station to museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320200810/http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-museum/home.html |date=2018-03-20 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musee-orsay.fr/en/collections/history-of-the-collections/painting.html |title=History of the painting collection |publisher=Musee-orsay.fr |date=31 July 2007 |accessdate=22 July 2011}}</ref> Modern works are presented in the [[Musée National d'Art Moderne]], which moved in 1976 to the [[Centre Georges Pompidou]]. These three state-owned museums welcome close to 17&nbsp;million people a year.<ref name=sites>{{fr icon}} Ministry of Tourism, [http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf Sites touristiques en France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511093631/http://www.tourisme.gouv.fr/stat_etudes/memento/2009/sites.pdf |date=2011-05-11 }} page 2 "Palmarès des 30 premiers sites culturels (entrées comptabilisées)" [Ranking of 30 most visited cultural sites in France]</ref> Other national museums hosting paintings include the [[Grand Palais]] (1.3&nbsp;million visitors in 2008), but there are also many museums owned by cities, the most visited being the [[Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris]] (0.8&nbsp;million entries in 2008), which hosts contemporary works.<ref name=sites/> Outside Paris, all the large cities have a Museum of Fine Arts with a section dedicated to European and French painting. Some of the finest collections are in [[Musée des Beaux-Arts de Lyon|Lyon]], [[Palais des Beaux-Arts de Lille|Lille]], [[Musée des Beaux-Arts de Rouen|Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts de Dijon|Dijon]], [[Musée des Beaux-Arts de Rennes|Rennes]] and [[Museum of Grenoble|Grenoble]]. === ស្ថាបត្យកម្ម === {{Main|French architecture}} [[File:Sainte chapelle - Upper level.jpg|thumb|[[Louis IX of France|Saint Louis']] [[Sainte Chapelle]] represents the French impact on religious architecture.]] [[File:Palais Garnier's grand salon, 12 February 2008.jpg|thumb|[[Opéra Garnier]], Paris, a symbol of the French [[Second Empire (architecture)|Second Empire]] style]] [[File:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|thumb|upright|The world's most visited paid monument,<ref>{{fr icon}} [http://www.lemonde.fr/cgi-bin/ACHATS/acheter.cgi?offre=ARCHIVES&type_item=ART_ARCH_30J&objet_id=998920&clef=ARC-TRK-D_01 Tour Eiffel et souvenirs de Paris]</ref> the [[Eiffel Tower]] is an icon of both Paris and France.]] During the Middle Ages, many fortified [[castle]]s were built by feudal nobles to mark their powers. Some French castles that survived are [[Chinon (castle)|Chinon]], [[Château d'Angers]], the massive [[Château de Vincennes]] and the so-called [[Cathar castles]]. During this era, France had been using [[Romanesque architecture]] like most of Western Europe. Some of the greatest examples of Romanesque churches in France are the [[Basilique de Saint-Sernin, Toulouse|Saint Sernin Basilica]] in [[Toulouse, France|Toulouse]], the largest romanesque church in Europe,<ref>{{cite web|url=http://www.europeupclose.com/article/toulouses-saint-sernin-largest-romanesque-church-in-europe/ |title=Toulouse’s Saint Sernin, Largest Romanesque Church in Europe |publisher=Europeupclose.com |date=22 February 1999 |accessdate=22 July 2011}}</ref> and the remains of the [[Cluny Abbey|Cluniac Abbey]]. The [[Gothic architecture]], originally named ''Opus Francigenum'' meaning « French work »,<ref>{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/opus-francigenum-art |title=Opus Francigenum |publisher=Answers.com |accessdate=22 July 2011}}</ref> was born in [[Île-de-France]] and was the first French style of architecture to be copied in all Europe.<ref>{{cite web |url=http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |title=The Gothic Period |publisher=Justfrance.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718181401/http://www.justfrance.org/france/architecture/001.asp |url-status=dead }}</ref> Northern France is the home of some of the most important Gothic [[cathedral]]s and basilicas, the first of these being the [[Saint Denis Basilica]] (used as the royal necropolis); other important French Gothic cathedrals are [[Cathedral of Chartres|Notre-Dame de Chartres]] and [[Amiens Cathedral|Notre-Dame d'Amiens]]. The kings were crowned in another important Gothic church: [[Notre-Dame de Reims]].<ref>{{fr icon}} [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html Histoire et Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809141112/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/histoire.html |date=2016-08-09 }} – [http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ Site officiel de la Cathedrale de Notre-Dame de Reims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160717234437/http://www.cathedrale-reims.culture.fr/ |date=2016-07-17 }}</ref> Aside from churches, Gothic Architecture had been used for many religious palaces, the most important one being the [[Palais des Papes]] in Avignon. The final victory in the Hundred Years' War marked an important stage in the evolution of French architecture. It was the time of the [[French Renaissance]] and several artists from Italy were invited to the French court; many residential palaces were built in the [[Loire Valley]]. Such residential castles were the [[Château de Chambord]], the [[Château de Chenonceau]], or the [[Château d'Amboise]]. Following the renaissance and the end of the Middle Ages, [[French Baroque architecture|Baroque architecture]] replaced the traditional Gothic style. However, in France, baroque architecture found a greater success in the secular domain than in a religious one.<ref>{{fr icon}} Claude Lébedel – Les Splendeurs du Baroque en France: ''Histoire et splendeurs du baroque en France'' page 9: “Si en allant plus loin, on prononce les mots ‘art baroque en France’, on provoque alors le plus souvent une moue interrogative, parfois seulement étonnée, parfois franchement réprobatrice: Mais voyons, l'art baroque n'existe pas en France!”</ref> In the secular domain, the [[Palace of Versailles]] has many baroque features. [[Jules Hardouin Mansart]], who designed the extensions to Versailles, was one of the most influential French architect of the baroque era; he is famous for his dome at [[Les Invalides]].<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=jLmFbEdqBDUC&pg=PA86&dq=Mansart+influential#v=onepage&q=influential&f=false |title=Architecture and the Politics of Gender in Early Modern Europe |first=Helen|last= Hills|page=86 |isbn=9780754603092|publisher=Ashgate Publishing |year=2003}}</ref> Some of the most impressive provincial baroque architecture is found in places that were not yet French such as the [[Place Stanislas]] in [[Nancy, France|Nancy]]. On the military architectural side, [[Vauban]] designed some of the most efficient fortresses in Europe and became an influential military architect; as a result, imitations of his works can be found all over Europe, the Americas, Russia and Turkey.<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1283 |title=Fortifications of Vauban |publisher=Whc.unesco.org |date=8 July 2008 |accessdate=9 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.unesco.org/ |title=Official site of the UNESCO |publisher=Unesco.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> After the Revolution, the [[Republicanism|Republicans]] favoured [[Neoclassicism]] although neoclassicism was introduced in France prior to the revolution with such building as the [[Panthéon, Paris|Parisian Pantheon]] or the [[Capitole de Toulouse]]. Built during the first French Empire, the [[Arc de Triomphe]] and [[Église de la Madeleine|Sainte Marie-Madeleine]] represent the best example of [[Empire style]] architecture.<ref>{{cite book |title= Paris: City Guide |year= 2008 |publisher=Lonely Planet |isbn=1-74059-850-4|page= 48 |url=http://books.google.com/?id=OtabdzMdbboC&pg=PA48}}</ref> Under [[Napoleon III]], a new wave of urbanism and architecture was given birth; extravagant buildings such as the neo-baroque [[Palais Garnier]] were built. The urban planning of the time was very organised and rigorous; for example, [[Haussmann's renovation of Paris]]. The architecture associated to this era is named [[Second Empire (architecture)|Second Empire]] in English, the term being taken from the [[Second French Empire]]. At this time there was a strong Gothic resurgence across Europe and in France; the associated architect was [[Eugène Viollet-le-Duc]]. In the late 19th century, [[Gustave Eiffel]] designed many bridges, such as [[Garabit viaduct]], and remains one of the most influential bridge designers of his time, although he is best remembered for the iconic [[Eiffel Tower]]. In the 20th century, French-Swiss architect [[Le Corbusier]] designed several buildings in France. More recently, French architects have combined both modern and old architectural styles. The [[Louvre Pyramid]] is an example of modern architecture added to an older building. The most difficult buildings to integrate within French cities are skyscrapers, as they are visible from afar. For instance, in Paris, since 1977, new buildings had to be under 37 meters, or 121 feet.<ref>[http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html Des gratte-ciel à Paris : qu'en pensez-vous ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101029152433/http://lci.tf1.fr/posez-vos-questions/2008-07/gratte-ciel-paris-pensez-vous-4872555.html |date=2010-10-29 }} – [[La Chaîne Info|LCI]]</ref> France's largest financial district is [[La Defense]], where a significant number of skyscrapers are located.<ref>[http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html In the heart of the main European Business area] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729154317/http://www.groupenci.com/uk/ile-de-france/defense.com-square.html |date=2010-07-29 }} – NCI Business Center</ref> Other massive buildings that are a challenge to integrate into their environment are large bridges; an example of the way this has been done is the [[Millau Viaduct]]. Some famous modern French architects include [[Jean Nouvel]], [[Dominique Perrault]], [[Christian de Portzamparc]] or [[Paul Andreu]]. === អក្សរសិល្ប៍ === {{Main|French literature}} [[File:French literary figures.jpg|thumb|French literary figures. Clockwise from top left: [[Molière]] is the most played author in the [[Comédie-Française]];<ref>{{fr icon}} [http://www.comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 Auteurs et répertoires] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919234251/http://comedie-francaise.fr/histoire-et-patrimoine?id=525 |date=2010-09-19 }} – Official site of the Comédie Française</ref> [[Victor Hugo]] is one of the most important French novelists and poets, and is sometimes seen as the greatest French writer of all time.<ref name = victor>{{cite web|url=http://www.lecavalierbleu.com/images/30/extrait_75.pdf |title=Victor Hugo est le plus grand écrivain français |format=PDF |date= |accessdate=29 September 2013}}</ref> 19th-century poet, writer, and translator [[Charles Baudelaire]]; 20th-century philosopher and novelist [[Jean-Paul Sartre]]. |តំនភ្ជាប់=Special:FilePath/French_literary_figures.jpg]] The earliest French literature dates from the [[Middle Age]]s, when what is now known as modern France did not have a single, uniform language. There were several languages and dialects and writers used their own spelling and grammar. Some authors of French mediaeval texts are unknown, such as ''[[Tristan and Iseult]]'' and ''[[Lancelot-Grail]]''. Other authors are known, for example [[Chrétien de Troyes]] and [[William IX of Aquitaine|Duke William IX of Aquitaine]], who wrote in [[Occitan]]. Much mediaeval French poetry and literature were inspired by the legends of the [[Matter of France]], such as ''[[The Song of Roland]]'' and the various [[chansons de geste]]. The ''Roman de Renart'', written in 1175 by Perrout de Saint Cloude, tells the story of the mediaeval character [[Reynard]] ('the Fox') and is another example of early French writing. An important 16th-century writer was [[François Rabelais]], whose novel ''[[Gargantua and Pantagruel]]'' has remained famous and appreciated until now. [[Michel de Montaigne]] was the other major figure of the French literature during that century. His most famous work, ''[[Essays (Montaigne)|Essais]]'', created the literary genre of the essay.<ref>{{cite web |url=http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |title=Montaigne |publisher=Humanistictexts.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=25 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525201508/http://www.humanistictexts.org/montaigne.htm |url-status=dead }}</ref> [[French poetry]] during that century was embodied by [[Pierre de Ronsard]] and [[Joachim du Bellay]]. Both writers founded the [[La Pléiade]] literary movement. During the 17th century, [[Madame de La Fayette]] published anonymously ''[[La Princesse de Clèves]]'', a novel that is considered to be one of the very first [[psychological novel]]s of all times.<ref>{{cite web|url=http://www.radiodramareviews.com/id438.html |title=La Princesse de Cleves by Madame de Lafayette, adapted by Jo Clifford |publisher=Radiodramareviews.com |date=28 February 2010 |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[Jean de La Fontaine]] is one of the most famous [[fabulist]] of that time, as he wrote hundreds of fables, some being far more famous than others, such as ''[[The Ant and the Grasshopper]]''. Generations of French pupils had to learn his fables, that were seen as helping teaching [[wisdom]] and [[common sense]] to the young people. Some of his verses have entered the popular language to become proverbs.<ref>{{cite web|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Jean_de_La_Fontaine |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090618002516/http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Jean_de_La_Fontaine |archivedate=18 June 2009 |title=Jean de la Fontaine |publisher=Newworldencyclopedia.org |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[Jean Racine]], whose incredible mastery of the [[alexandrine]] and of the French language has been praised for centuries, created plays such as ''[[Phèdre]]'' or ''[[Britannicus]]''. He is, along with [[Pierre Corneille]] (''[[Le Cid]]'') and Molière, considered as one of the three great dramatists of the France's [[Louis XIV of France#Patronage o the arts|golden age]]. Molière, who is deemed to be one of the greatest masters of comedy of the [[Western literature]],<ref>"Author of some of the finest comedies in the history of the theater." Hartnoll, Phyllis (ed.). The Oxford Companion to the Theatre, 1983, Oxford University Press, p. 554</ref> wrote [[Molière#List of major works|dozens of plays]], including ''[[Le Misanthrope]]'', ''[[L'Avare]]'', ''[[Le Malade imaginaire]]'', and ''[[Le Bourgeois Gentilhomme]]''. His plays have been so popular around the world that French language is sometimes dubbed as "the language of Molière" (''la langue de Molière''),<ref>{{cite news|last=Randall |first=Colin |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/1475046/France-looks-to-the-law-to-save-the-language-of-Moliere.html |title=France looks to the law to save the language of Molière |work=The Daily Telegraph |location=London |date=25 October 2004 |accessdate=22 July 2011 }}</ref> just like English is considered as "the language of [[Shakespeare]]". French literature and poetry flourished even more in the 18th and 19th centuries. [[Denis Diderot]]'s best-known works are ''[[Jacques the Fatalist]]'' and ''[[Rameau's Nephew]]''. He is however best known for being the main redactor of the ''[[Encyclopédie]]'', whose aim was to sum up all the knowledge of his century (in fields such as arts, sciences, languages, philosophy) and to present them to the people, in order to fight ignorance and [[obscurantism]]. During that same century, [[Charles Perrault]] was a prolific writer of famous children's fairy tales including ''[[Puss in Boots]]'', ''[[Cinderella]]'', ''[[Sleeping Beauty]]'' and ''[[Bluebeard]]''. At the start of the 19th century, [[symbolist poetry]] was an important movement in French literature, with poets such as Charles Baudelaire, [[Paul Verlaine]] and [[Stéphane Mallarmé]].<ref>{{fr icon}} [http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm Le symbolisme français] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307192737/http://users.skynet.be/litterature/symbolisme/symbolismefrancais.htm |date=2018-03-07 }}</ref> The 19th century saw the writings of many renowned French authors. Victor Hugo is sometimes seen as "the greatest French writer of all times"<ref name = victor/> for excelling in all [[literary genre]]s. The preface of his play ''[[Cromwell (play)|Cromwell]]'' is considered to be the manifesto of the [[Romanticism|Romantic movement]]. ''[[:fr:Les Contemplations|Les Contemplations]]'' and ''[[La Légende des siècles]]'' are considered as "poetic masterpieces",<ref name = hugo>{{cite web |url=http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |title=Victor Hugo 1802–1885 |publisher=Enotes.com |accessdate=16 July 2011 |archivedate=16 វិច្ឆិកា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116174008/http://www.enotes.com/victor-hugo-criticism/hugo-victor |url-status=dead }}</ref> Hugo's verse having been compared to that of Shakespeare, [[Dante]] and [[Homer]].<ref name = hugo/> His novel ''[[Les Misérables]]'' is widely seen as one of the greatest novel ever written<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/people/100_novel.html |title=All-Time 100 Best Novels List |publisher=Adherents.com |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 មីនា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180318194508/http://www.adherents.com/people/100_novel.html |url-status=dead }}</ref> and ''[[The Hunchback of Notre-Dame|The Hunchback of Notre Dame]]'' has remained immensely popular. Other major authors of that century include [[Alexandre Dumas]] (''[[The Three Musketeers]]'' and ''[[The Count of Monte-Cristo]]''), [[Jules Verne]] (''[[Twenty Thousand Leagues Under the Sea]]''), [[Émile Zola]] (''[[Les Rougon-Macquart]]''), [[Honoré de Balzac]] (''[[La Comédie humaine]]''), [[Guy de Maupassant]], [[Théophile Gautier]] and [[Stendhal]] (''[[The Red and the Black]]'', ''[[The Charterhouse of Parma]]''), whose works are amongst the most well known in France and the world. The [[Prix Goncourt]] is a French literary prize first awarded in 1903.<ref>{{fr icon}} [http://www.academie-goncourt.fr/?article=1229174089 La première Académie Goncourt]&nbsp;– [http://www.academie-goncourt.fr/? Site officiel de l'Académie Goncourt]</ref> Important writers of the 20th century include [[Marcel Proust]], [[Louis-Ferdinand Céline]], [[Albert Camus]], and [[Jean-Paul Sartre]]. [[Antoine de Saint Exupéry]] wrote ''[[The Little Prince|Little Prince]]'' which has remained popular for decades with children and adults around the world.<ref>{{cite web |url=http://www.completelynovel.com/books/50599 |title=The Little Prince |publisher=Completelynovel.com |accessdate=22 July 2011 |archivedate=30 កញ្ញា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930232031/http://www.completelynovel.com/books/50599 |url-status=dead }}</ref> As of 2010, French authors had more [[Nobel Prize in Literature|Literature Nobel Prizes]] than [[List of Nobel laureates in Literature#Laureates per country|those of any other nation]].<ref>National Literature Nobel Prize shares 1901–2009 [http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html by citizenship at the time of the award] and [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html by country of birth]. From [[Jürgen Schmidhuber|J. Schmidhuber]] (2010), [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th century] at [http://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]</ref> === ទស្សនវិជ្ជា === {{main|French philosophy}} Medieval philosophy was dominated by [[Scholasticism]] until the emergence of [[Humanism in France|Humanism]] in the Renaissance. [[Modern philosophy]] began in France in the 17th century with the philosophy of [[René Descartes]], [[Blaise Pascal]], and [[Nicolas Malebranche]]. Descartes revitalised [[Western philosophy]], which had been declined after the Greek and Roman eras.<ref>{{cite web|url=http://www.friesian.com/hist-2.htm |title=The Beginning of Modern Sciences |publisher=Friesian.com |accessdate=16 July 2011}}</ref> His ''[[Meditations on First Philosophy]]'' changed the primary object of philosophical thought and raised some of the most fundamental problems for foreigners such as [[Spinoza]], [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], [[David Hume|Hume]], [[George Berkeley|Berkeley]], and [[Immanuel Kant|Kant]]. [[File:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|thumb|upright|left|[[René Descartes]], founder of modern philosophy.]] During the 18th century, French philosophers produced one of the most important works of the [[Age of Enlightenment]]. In ''[[The Spirit of the Laws]]'', [[Baron de Montesquieu]] theorized the principle of [[separation of powers]], which has been implemented in all [[liberal democracy|liberal democracies]] since [[Separation of powers under the United States Constitution|it was first applied in the United States]]. In ''[[Du contrat social ou Principes du droit politique|The Social Contract]]'', [[Jean-Jacques Rousseau]] openly criticized the European [[Divine right monarchy|divine right monarchies]] and strongly affirmed the principle of the [[sovereignty of the people]]. [[Voltaire]] came to embody the Enlightenment with his defence of civil liberties, such as the right to a free trial and freedom of religion. 19th-century French thought was targeted at responding to the social malaise following the French Revolution. Rationalist philosophers such as [[Victor Cousin]] and [[Auguste Comte]], who called for a new social doctrine, were opposed by reactionnary thinkers such as [[Joseph de Maistre]], [[Louis Gabriel Ambroise de Bonald|Louis de Bonald]] and [[Hugues Felicité Robert de Lamennais|Lamennais]], who blamed the rationalist rejection of traditional order. De Maistre is considered, together with the Englishman [[Edmund Burke]], one of the founders of European conservatism, while Comte is regarded as the founder of [[positivism]] and [[sociology]]. In the early 20th century, French [[Spiritualism (philosophy)|spiritualist]] thinkers such as [[Maine de Biran]], [[Henri Bergson]] and [[Louis Lavelle]] influenced Anglo-Saxon thought, including the Americans [[Charles Sanders Peirce]] and [[William James]], and the Englishman [[Alfred North Whitehead]]. In the late 20th century, partly influenced by German [[Phenomenology (philosophy)|phenomenology]] and [[existentialism]], [[postmodern philosophy]] began in France, with notable [[post-structuralism|post-structuralist]] thinkers including [[Jean-François Lyotard]], [[Jean Baudrillard]], [[Jacques Derrida]], [[Jacques Lacan]], [[Michel Foucault]] and [[Gilles Deleuze]]. === Sciences === {{Main|List of French inventions and discoveries}} [[File:Ariane4.jpg|thumb|upright|right|[[Ariane 4]] launched from [[Kourou]], [[French Guiana]] (1988)]] France has been since the [[Middle Ages]] a major focus of knowledge and discoveries. Around the beginning of the 11th century [[Pope Sylvester II]] reintroduced the [[abacus]] and [[armillary sphere]], and introduced [[Arabic numerals]] and [[clock]]s to northern and western Europe.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/livesnecromance04godwgoog|title=Lives of the Necromancers|author=William Godwin|year=1876|page=232}}</ref> The [[University of Paris]], founded in the mid-12th century, is still one of the most important universities of the Western world.<ref>André Thuilier, Histoire de l’université de Paris et de la Sorbonne, Paris, Nouvelle librairie de France, 1994</ref> In the 17th century, [[René Descartes]] defined a [[Rationalism|method for the acquisition of scientific knowledge]], while [[Blaise Pascal]] became famous for his work on [[probability]] and [[fluid mechanics]]. They were both key figures of the [[Scientific revolution]] which erupted in Europe during this period. The [[French Academy of Sciences|Academy of Sciences]] was founded by [[Louis XIV]] to encourage and protect the spirit of [[French people|French]] [[Scientific method|scientific research]]. It was at the forefront of scientific developments in Europe in the 17th and 18th centuries. It is one of the earliest [[academy of sciences|academies of sciences]]. The [[Age of Enlightenment]] was marked by the work of biologist [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] and chemist [[Antoine Lavoisier|Lavoisier]], who discovered the role of [[oxygen]] in [[combustion]], while [[Denis Diderot|Diderot]] and [[Jean le Rond d'Alembert|D'Alembert]] published the ''[[Encyclopédie]]'' which aimed to give access to "useful knowledge" to the people, a knowledge that they can apply to their everyday life.<ref>Burke, Peter, A social history of knowledge: from Gutenberg to Diderot, Malden: Blackwell Publishers Inc., 2000, p.17</ref> With the [[Industrial Revolution]], the 19th century saw spectacular scientific developments in France with scientists such as [[Augustin Fresnel]], founder of modern [[optics]], [[Nicolas Léonard Sadi Carnot|Sadi Carnot]] who laid the foundations of [[thermodynamics]], or [[Louis Pasteur]], a pioneer of [[microbiology]]. Other eminent French scientists of the 19th century have their [[List of the 72 names on the Eiffel Tower|names inscribed on the Eiffel Tower]]. Famous French scientists of the 20th century include the mathematician and physicist [[Henri Poincaré]], physicists [[Henri Becquerel]], [[Pierre Curie|Pierre]] and [[Marie Curie]], remained famous for their work on [[radioactivity]], the physicist [[Paul Langevin]] or virologist [[Luc Montagnier]], co-discoverer of [[HIV AIDS]]. As of 2012, [[List of Nobel laureates by country|65 French]] people have been awarded a [[Nobel Prize]]<ref>{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/lists/all/ |title=All Nobel Prizes |publisher=Nobel Media |accessdate=10 October 2012}}</ref> and 11 have received the [[Fields Medal]].<ref>{{cite web |url=http://www.mathunion.org/general/prizes/fields/prizewinners/ |title=List of Fields Medallists |publisher=International Mathematical Union |accessdate=10 October 2012}}</ref> === តន្ត្រី === {{Main|Music of France}} [[File:Gainsbourgb.jpg|thumb|upright|[[Serge Gainsbourg]], one of the world's most influential popular musicians.<ref>{{cite web|author=2003年4月21日 (月) |url=http://www.hmv.co.jp/news/newsDetail.asp?newsnum=304080038 |title=The 100 Greatest Artists – No. 62 |publisher=Hmv.co.jp |date= |accessdate=25 January 2011}}</ref>]] France has a long and varied musical history. It experienced a golden age in the 17th century thanks to Louis XIV, who employed several musicians and composers in the royal court. The most renowned composers of this period include [[Marc-Antoine Charpentier]], [[François Couperin]], [[Michel-Richard Delalande]], [[Jean-Baptiste Lully]] and [[Marin Marais]], all of them composers at the court. After the death of the "Roi Soleil", French musical creation lost dynamism, but in the next century the music of [[Jean-Philippe Rameau]] reached some prestige, and today he is still one of the most renowned French composers. French classical music knew a revival in the 19th and 20th century, at the end of the romantic movement, at first with opera composers [[Hector Berlioz]], [[Georges Bizet]], [[Gabriel Fauré]], [[Charles Gounod]], [[Jacques Offenbach]], [[Édouard Lalo]], [[Jules Massenet]] and [[Camille Saint-Saëns]]. This period was a golden age for operas, being popular in the country the [[opéra bouffon]], the [[opera-ballet]] and the [[opéra comique]] genres. Later came precursors of modern classical music [[Érik Satie]], [[Francis Poulenc]], and above all [[Maurice Ravel]] and [[Claude Debussy]], who invented new musical forms.<ref>{{cite web|last=Huizenga |first=Tom |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4957580 |title=Debussy's 'La Mer' Marks 100th Birthday |publisher=Npr.org |date=14 October 2005 |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=92338564 |title=Debussy's Musical Game of Deception |publisher=Npr.org |date=12 July 2008 |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.co.uk/music/composers/c-g/claude-debussy/ |title=Biography of Claude Debussy |publisher=Classicfm.co.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicfm.co.uk/music/composers/n-r/maurice-ravel/ |title=Biography of Maurice Ravel |publisher=Classicfm.co.uk |accessdate=22 July 2011}}</ref> More recently, at the middle of the 20th century, [[Maurice Ohana]], [[Pierre Schaeffer]] and [[Pierre Boulez]] contributed to the evolutions of [[contemporary classical music]].<ref>{{cite web|last=Boulez |first=Pierre |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=126668117 |title=Composer-Conductor Pierre Boulez At 85 |publisher=Npr.org |accessdate=22 July 2011}}</ref> [[File:DaftAlive.jpeg|thumb|[[Daft Punk]], pioneers of the [[French house]].]] French music then followed the rapid emergence of pop and rock music at the middle of the 20th century. Although English-speaking creations achieved popularity in the country, [[French popular music|French pop music]], known as ''[[chanson française]]'', has also remained very popular. Among the most important French artists of the century are [[Édith Piaf]], [[Georges Brassens]], [[Léo Ferré]], [[Charles Aznavour]] and [[Serge Gainsbourg]]. Although there are very few rock bands in France compared to English-speaking countries,<ref>[[Radio France Internationale|RFI Musique]], [http://www.rfimusic.com/artist/rock/noir-desir/biography Biography of Noir Désir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430102257/http://www.rfimusic.com/artist/rock/noir-desir/biography |date=2016-04-30 }}, March 2009 : “Rock music doesn't come naturally to the French. A Latin country, with more affinity to poetry and melody, France has very rarely produced talented rock musicians. Rock music has other, more Anglo-Saxon ingredients”</ref> bands such as [[Noir Désir]], [[Mano Negra]], [[Niagara (band)|Niagara]], [[Les Rita Mitsouko]] and more recently [[Superbus (band)|Superbus]], [[Phoenix (band)|Phoenix]] and [[Gojira (band)|Gojira]]<ref name=frmusic>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html French music has the whole planet singing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222105333/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/french-music-has-the-whole-planet-singing_13031.html |date=2010-12-22 }}, June 2009</ref> have reached worldwide popularity. Other French artists with international careers have been popular in several countries, for example female singers [[Dalida]], [[Mireille Mathieu]] and [[Mylène Farmer]],<ref name=frmusic/> electronic music pioneers [[Jean-Michel Jarre]], [[Laurent Garnier]] and [[Bob Sinclar]], and later [[Martin Solveig]] and [[David Guetta]]. In the 1990s and 2000s (decade), electronic duos [[Daft Punk]], [[Justice (French band)|Justice]] and [[Air (French band)|Air]] also reached worldwide popularity and contributed to the reputation of modern electronic music in the world.<ref name=frmusic/><ref>The Telegraph, [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html Daft Punk: Behind the robot masks], 17 November 2007 : "Daft Punk were in many ways responsible for turning the spotlight on a new, cool underground of French music in the late 1990s, including bestselling acts such as Air, and have been a huge influence on the current generation of international star DJs"</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1721450.stm |title=The return of French pop music |publisher=BBC News |date=20 December 2001 |accessdate=22 July 2011}}</ref> Among current musical events and institutions in France, many are dedicated to classical music and operas. The most prestigious institutions are the state-owned [[Paris National Opera]] (with its two sites [[Palais Garnier]] and [[Opéra Bastille]]), the [[Opéra National de Lyon]], the [[Théâtre du Châtelet]] in Paris, the [[Théâtre du Capitole]] in [[Toulouse]] and the [[Grand Théâtre de Bordeaux]]. As for music festivals, there are several events organized, the most popular being the [[Eurockéennes]] and [[Rock en Seine]]. The [[Fête de la Musique]], imitated by many foreign cities, was first launched by the French government in 1982.<ref>Ministry of Culture of France, [http://www.fetedelamusique.culture.fr/site-2010/?page_id=550 About « Fête de la Musique »] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515071351/http://www.fetedelamusique.culture.fr/site-2010/?page_id=550 |date=2010-05-15 }}</ref><ref>France Diplomatie, [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/fete-musique-21 June 2007_9392.html Fête de la Musique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118060250/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/culture-and-media_6819/culture_6874/music_5335/fete-musique-21 |date=18 មករា 2012 }}, 21 June 2007</ref> Major music halls and venues in France include [[Le Zénith]] sites present in many cities and other places in Paris ([[Paris Olympia]], [[Théâtre Mogador]], [[Élysée Montmartre]], etc.). === Cinema === {{Main|Cinema of France}} [[File:Palmed'or.jpg|thumb|A ''[[Palme d'Or]]'' from the [[Cannes Film Festival]], the world's most prestigious and publicized film festival.<ref>{{cite news|url = http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/subjects/c/cannes_international_film_festival/index.html|title = Cannes International Film Festival|work=New York Times | first=Manohla|last=Dargis}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.nytimes.com/2012/05/16/arts/16iht-lim16.html?_r=1&ref=movies|title = They'll Always Have Cannes|work=New York Times | first=Dennis|last=Lim}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.forbes.com/2008/05/14/cannes-properties-luxury-forbeslife-cx_mw_0514realestate_slide.html?thisSpeed=15000|title = In Pictures: Chic Cannes Hideaways|work=Forbes | first=Matt|last=Woolsey}}</ref>]] France has historical and strong links with [[Filmmaking|cinema]], with two [[Frenchmen]], Auguste and Louis Lumière (known as the [[Auguste and Louis Lumière|Lumière Brothers]]) having created cinema in 1895.<ref>{{fr icon}} [http://www.larousse.fr/encyclopedie/personnage/Lumière/130661 Les frères Lumière]</ref> France remains a leader in filmmaking, as of 2006 producing more films than any other European country.<ref>{{cite web |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx |title=Cinema: production of feature films |publisher=Stats.uis.unesco.org |accessdate=22 July 2011 |archivedate=16 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716104117/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx |url-status=dead }}</ref> The nation also hosts the [[Cannes Festival]], one of the most important and famous film festivals in the world.<ref>{{cite web |url=http://www.cannesguide.com/basics/ |title=Cannes&nbsp;– a festival virgin's guide |publisher=Cannesguide.com |date=15 Februatype_item=ART_ARCH_30Jry 2007 |accessdate=22 July 2011 |archivedate=12 កញ្ញា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160912231419/http://www.cannesguide.com/basics/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=21731 |title=Cannes Film Festival &#124; Palais des Festivals, Cannes, France |publisher=Whatsonwhen.com |date= |accessdate=22 June 2012 |archivedate=10 មិថុនា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610125315/http://www.whatsonwhen.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=21731 |url-status=dead }}</ref> Although the French film market is dominated by [[Hollywood]], France is the only nation in the world where American films make up the smallest share of total film revenues, at 50%, compared with 77% in Germany and 69% in Japan.<ref name = erudit>{{fr icon}} Damien Rousselière [http://www.erudit.org/revue/hphi/2005/v15/n2/801295ar.pdf Cinéma et diversité culturelle: le cinéma indépendant face à la mondialisation des industries culturelles]. ''Horizons philosophiques'' Vol. 15 No. 2 2005</ref> French films account for 35% of the total film revenues of France, which is the highest percentage of national film revenues in the developed world outside the United States, compared to 14% in Spain and 8% in the UK.<ref name = erudit/> Until recently, France had for centuries been the cultural center of the world,<ref name=exception/> although its dominant position has been surpassed by the [[American culture|United States]]. Subsequently, France takes steps in protecting and promoting its culture, becoming a leading advocate of the [[cultural exception]].<ref>Joëlle Farchy (1999) [http://www.scienceshumaines.com/la-fin-de-l-exception-culturelle_fr_10912.html La Fin de l'exception culturelle ?] [[CNRS]] ISBN 978-2-271-05633-7</ref> The nation succeeded in convincing all EU members to refuse to include culture and audiovisuals in the list of liberalized sectors of the WTO in 1993.<ref>[http://www.culture.gouv.fr/culture/actualites/politique/diversite/wto-en2.htm The cultural exception is not negotiable by Catherine Trautmann] – Ministry of Culture</ref> Moreover, this decision was confirmed in a voting in the [[UNESCO]] in 2005, and the principle of "cultural exception" won an overwhelming victory: 198 countries voted for it, only 2 countries, the U.S and Israel, voted against it.<ref>{{fr icon}} [http://www.fnsac-cgt.com/administration/upload/ARTICLE%20UNESCO%20CONF%201602_06%20(3).pdf La Convention UNESCO pour la diversité culturelle : vers un droit international culturel contraignant ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427020210/http://www.fnsac-cgt.com/administration/upload/ARTICLE%20UNESCO%20CONF%201602_06%20%283%29.pdf |date=2011-04-27 }} – www.fnsac-cgt.com</ref> === Fashion === {{main|French fashion}} [[File:Channel headquarters bordercropped.jpg|thumb|[[Chanel]]'s headquarters on the [[Place Vendôme]], Paris.]] Fashion has been an important industry and cultural export of France since the 17th century, and modern "haute couture" originated in Paris in the 1860s. Today, Paris, along with London, Milan, and New York City, is considered one of the world's fashion capitals, and the city is home or headquarters to many of the premier fashion houses. The expression [[Haute couture]] is, in France, a legally protected name, guaranteeing certain quality standards. The association of France with fashion and style ({{lang-fr|link=no|la mode}}) dates largely to the reign of [[Louis XIV of France|Louis XIV]]<ref>Kelly, 181. DeJean, chapters 2–4.</ref> when the luxury goods industries in France came increasingly under royal control and the French royal court became, arguably, the arbiter of taste and style in Europe. But France renewed its dominance of the high fashion ({{lang-fr|link=no|couture or haute couture}}) industry in the years 1860–1960 through the establishing of the great [[couturier]] houses such as Chanel, [[Christian Dior S.A.|Dior]], and [[Givenchy]]. The French perfume industry is world leader in its sector and is centered around the town of [[Grasse]].<ref>{{Cite web|url=https://about-france.com/tourism/french-perfume|title=French perfume - the fragrances of France|website=about-france.com|language=en|accessdate=2025-11-22}}</ref> In the 1960s, the elitist "Haute couture" came under criticism from France's [[May 1968 in France|youth culture]]. In 1966, the designer [[Yves Saint Laurent (designer)|Yves Saint Laurent]] broke with established Haute Couture norms by launching a [[prêt-à-porter]] ("ready to wear") line and expanding French fashion into mass manufacturing. With a greater focus on marketing and manufacturing, new trends were established by [[Sonia Rykiel]], [[Thierry Mugler]], [[Claude Montana]], [[Jean-Paul Gaultier]] and [[Christian Lacroix]] in the 1970s and 1980s. The 1990s saw a conglomeration of many French couture houses under luxury giants and multinationals such as [[LVMH]]. === ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ === {{Main|Telecommunications in France}} Compared to other developed countries, the French do not spend much time reading newspapers, due to the popularity of broadcast media. Best-selling daily national newspapers in France are ''[[Le Monde]]'' and ''[[Le Figaro]]'', with around 300,000 copies sold daily, but also ''[[L'Équipe]]'', dedicated to sports coverage.<ref>{{fr icon}} OJD, "Observatoire de la Presse", [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQN/ Presse Quotidienne Nationale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507013851/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQN/ |date=2010-05-07 }}</ref> In the past years, free dailies made a breakthrough, with ''[[Metro International|Metro]]'', ''[[20 minutes (France)|20 Minutes]]'' and ''Direct Plus'' distributed at more than 650,000 copies respectively.<ref>{{fr icon}} OJD, [http://www.ojd.com/pgi/section/ Presse Gratuite d'Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204123544/http://www.ojd.com/pgi/section |date=2010-12-04 }}. November 2011</ref> However, the widest circulations are reached by regional daily ''[[Ouest France]]'' with more than 750,000 copies sold, and the 50 other regional papers have also high sales.<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQRD/ Presse Quotidienne Régionale et Départementale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507014206/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PQRD/ |date=2010-05-07 }}</ref><ref>{{fr icon}} OJD, "Bureau Presse Payante Grand Public", [http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP/print?submitted=1&section=PPGP&famille=2&thema=&search=&go=Lancer+la+recherche Presse Quotidienne Régionale et Départementale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425131947/http://www.ojd.com/chiffres/section/PPGP/print?submitted=1&section=PPGP&famille=2&thema=&search=&go=Lancer+la+recherche |date=2011-04-25 }}</ref> The sector of weekly magazines is stronger and diversified with more than 400 specialized weekly magazines published in the country.<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG/ Presse Magazine – Synthèse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929204536/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_PMAG |date=2010-09-29 }}</ref> The most influential news magazine are left-wing ''[[Le Nouvel Observateur]]'', centrist ''[[L'Express (France)|L'Express]]'' and right-wing ''[[Le Point]]'' (more than 400.000 copies),<ref>{{fr icon}} Observatoire de la Presse, [http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_NEWS/ Presse News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100929204512/http://observatoire.ojd.com/report/visu/obs/20/do/GP_NEWS |date=2010-09-29 }}</ref> but the highest circulation for weeklies is reached by TV magazines and by women’s magazines, among them ''[[Marie Claire]]'' and ''[[ELLE]]'', which have foreign versions. Influential weeklies also include investigative and satirical papers ''[[Le Canard Enchaîné]]'' and ''[[Charlie Hebdo]]'', as well as ''[[Paris Match]]''. Like in most industrialized nations, the print media have been affected by a [[Newspaper crisis|severe crisis]] in the past decade. In 2008, the government have launched a major initiative to help the sector reform to be financially independent,<ref>''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]'', [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/france/3125110/Nicolas-Sarkozy-French-media-faces-death-without-reform.html Nicolas Sarkozy: French media faces 'death' without reform] 2 October 2008</ref><ref>French government portal, [http://www.gouvernement.fr/gouvernement/lancement-des-etats-generaux-de-la-presse Lancement des états généraux de la presse] 2 October 2008 [Launching of General State of written media]</ref> but in 2009 it had to give 600.000 euros to help the print media cope with the [[Global financial crisis of 2008-2009|economic crisis]], in addition to existing subsidies.<ref>{{cite web|author=Angelique Chrisafis in Paris |url=http://www.guardian.co.uk/media/2009/jan/23/sarkozy-pledges-state-aid-to-newspapers |title=Sarkozy pledges €600m to newspapers |publisher=Guardian |date= |accessdate=21 June 2012}}</ref> In 1974, after years of centralized monopoly on radio and television, the governmental agency [[ORTF]] was split into several national institutions, but the three already-existing TV channels and four national radio stations<ref>Radio France, "L'entreprise", [https://web.archive.org/web/20110722004341/http://www.radiofrance.fr/lentreprise/reperes/statuts/ Repères]. Landmarks of Radio France company</ref><ref name=mediapol>{{fr icon}} Vie Publique, [http://www.vie-publique.fr/politiques-publiques/politique-audiovisuel/chronologie/ Chronologie de la politique de l’audiovisuel] 20 August 2004 [Chronology of policy for audiovisual]</ref> remained under state-control. It was only in 1981 that the government allowed free broadcasting in the territory, ending state monopoly on radio.<ref name=mediapol/> French television was partly liberalized in the next two decade with the creation of several commercial channels, mainly thanks to cable and satellite television. In 2005 the national service [[Télévision Numérique Terrestre]] introduced digital television all over the territory, allowing the creation of other channels. The four existing national channels are now owned by state-owned consortium [[France Télévisions]], while public broadcasting group [[Radio France]] run five national radio stations. Among these public media are [[Radio France Internationale]], which broadcasts programs in French all over the world, and Franco-German TV channel [[TV5 Monde]]. In 2006, the government created global news channel [[France 24]]. Long-established TV channels [[TF1]] (privatized in 1987), [[France 2]] and [[France 3]] have the highest shares, while radio stations [[RTL (French radio)|RTL]], [[Europe 1]] and state-owned [[France Inter]] are the least listened to. === សង្គម === [[File:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|right|[[Marianne]], in a painting by [[Eugène Delacroix]], ''La Liberté guidant le peuple'' ([[Liberty Leading the People]]) (1830)]] According to a BBC poll in 2010, based on 29,977 responses in 28 countries, France is globally seen as a positive influence in the world's affairs: 49% have a positive view of the country's influence, whereas 19% have a negative view.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8626041.stm |title=World warming to US under Obama, BBC poll suggests |publisher=BBC News |date=19 April 2010 |accessdate=21 July 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/160410bbcwspoll.pdf|title=Global Views of United States Improve While Other Countries Decline|format=PDF|date=18 April 2010 |work=BBC News |accessdate=26 December 2011 }}</ref> The [[Nation Brands Index|Nation Brand Index]] of 2008 suggested that France has the second best international reputation, only behind [[Germany#Society|Germany]].<ref>{{cite web |url=http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/003055/index.en.html |title=Germany on Top, U.S. Seventh in Nation Brands IndexSM |publisher=Gfk.com |accessdate=9 August 2010 |archivedate=25 សីហា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825075750/http://www.gfk.com/group/press_information/press_releases/003055/index.en.html |url-status=dead }}</ref> According to a poll in 2011, the French were found to have the highest level of religious tolerance and to be the country where the highest proportion of the population defines its identity primarily in term of nationality and not religion.<ref name=pewmwtp>{{cite web|title=Muslim-Western tensions persist|url=http://www.pewglobal.org/files/2011/07/Pew-Global-Attitudes-Muslim-Western-Relations-FINAL-FOR-PRINT-July-21-2011.pdf|format=PDF|publisher=Pew Research Center|accessdate=17 November 2011|archivedate=3 ធ្នូ 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203105340/http://www.pewglobal.org/files/2011/07/Pew-Global-Attitudes-Muslim-Western-Relations-FINAL-FOR-PRINT-July-21-2011.pdf|url-status=dead}}</ref> 69% of French have a favourable view of the US, making France one of the most pro-American countries in the world.<ref>{{cite web|title=Opinion of the United States|url=http://www.pewglobal.org/database/?indicator=1 |publisher=Pew Research Center|year=2012}}</ref> In January 2010, the [[magazine]] [[International Living]] ranked France as "best country to live in", ahead of 193 other countries, for the fifth year running.<ref>{{cite web|author=Peter Allen |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1240988/France-tops-list-best-places-live-world-fifth-year-row--Britain-languishes-25th.html |title=Britain falls to 25th best place to live in the world... behind Lithuania, the Czech Republic and Hungary |publisher=Dailymail.co.uk |date=7 January 2010 |accessdate=1 October 2013}}</ref><ref name = quality>{{cite web |author=By Daniela Deane for CNN |url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/02/11/france.quality.life/index.html |title=Why France is best place to live in world |publisher=Edition.cnn.com |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=4 តុលា 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221537/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/02/11/france.quality.life/index.html |url-status=dead }}</ref> The four official symbols of the Republic, as stated by the [[Constitution of the French Fifth Republic|Constitution]],<ref>Conseil Constitutionnel, [http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/root/bank_mm/anglais/constiution_anglais_oct2009.pdf Constitution of 4 October 1958] (page 4) "Title I – Of Sovereignty"</ref> all commemorate events from the French Revolution. [[Bastille Day]], the national holiday, commemorates the [[Fête de la Fédération]], held on 14 July 1790 to celebrate the [[storming of the Bastille]].<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-14th-of-july-the-bastille-day_13113.html The 14th&nbsp;of July: Bastille day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514035528/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-14th-of-july-the-bastille-day_13113.html |date=2012-05-14 }}</ref> The origins of the [[Flag of France|Tricolour flag]] date to the Revolution, as the [[cockade]] was the symbols adopted by the revolutionaries in 1789.<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-french-flag_1504.html The French Flag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513143650/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-french-flag_1504.html |date=2012-05-13 }}</ref> The national anthem, [[La Marseillaise]], was written in 1792 as a war song for the French Army.<ref>Assemblée Nationale, "History and heritage : La Marseillaise, [http://www.assemblee-nationale.fr/english/la_marseillaise.asp Rouget de Lisle (1760–1836) and La Marseillaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515104621/http://www.assemblee-nationale.fr/english/la_marseillaise.asp |date=2012-05-15 }}</ref><ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-national-anthem-the-marseillaise_1502.html The national anthem : The Marseillaise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513180412/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/the-national-anthem-the-marseillaise_1502.html |date=2012-05-13 }}</ref> The official motto of the French Republic, "[[Liberté, égalité, fraternité]]" (Liberty, equality, brotherhood), also appeared during the Revolution.<ref>Ministry of Foreign Affairs of France, "The symbols of the Republic", [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/liberty-equality-fraternity_1503.html Liberty, Equality, Fraternity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513132352/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/liberty-equality-fraternity_1503.html |date=2012-05-13 }}</ref> [[Marianne]], an unofficial symbol, is an allegorical figure of liberty and the Republic, and appeared at the time of the Revolution.<ref>{{cite web |url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/marianne_1506.html?var_recherche=Marianne |title=The Symbols of the Republic : Marianne on the Official Site of the Foreign Affairs Ministry of France |publisher=Diplomatie.gouv.fr |date= |accessdate=1 October 2013 |archivedate=13 ឧសភា 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513094110/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/the-symbols-of-the-republic_2002/marianne_1506.html?var_recherche=Marianne |url-status=dead }}</ref> A common and traditional symbol of the French people is the [[Gallic rooster]]. Its origins date back to Antiquity, since the Latin word Gallus meant both "[[rooster]]" and "inhabitant of Gaul". Then this figure gradually became the most widely shared representation of the French, used by French monarchs, then by the Revolution and under the successive republican regimes as representation of the national identity, used for some stamps and coins.<ref>{{fr icon}} French Presidency, "Les symboles de la République française", [http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html Le coq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401063525/http://www.elysee.fr/president/la-presidence/les-symboles-de-la-republique-francaise/le-coq/le-coq.6052.html |date=2010-04-01 }}</ref> === Gastronomy === {{Main|French cuisine}} [[File:Foie gras en cocotte.jpg|thumb|''[[Foie gras]]'' with mustard seeds and green onions in duck [[Au jus|jus]]. Foie gras belongs to the protected gastronomical heritage of France.<ref>French rural code [http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?commun=&code=CRURALNL.rcv&art=L654-27-1 L654-27-1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218142705/https://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/UnArticleDeCode?commun=&code=CRURALNL.rcv&art=L654-27-1 |date=2021-02-18 }}</ref>]] French cuisine is renowned for being one of the finest in the world.<ref>{{fr icon}} [http://www.ladepeche.fr/article/2008/02/24/436892-cuisine-sommes-nous-les-meilleurs-du-monde.html Cuisine : sommes-nous les meilleurs du monde ?]. La Dépêche. 24 February 2008</ref><ref>[http://www.discoverfrance.net/France/Food/DF_cuisine.shtml French Cuisine] – Discover France</ref><ref>[http://blog.hotelclub.com/top-10-international-cuisine/ Top 10 Most Tasty Cuisines in the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425194104/http://blog.hotelclub.com/top-10-international-cuisine/ |date=2012-04-25 }} – Hotel Club Travel Blog</ref><ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110721024114/http://www.vbartdevivre.fr/fr/ateliers-de-cuisine-francaise Ateliers de cuisine française] – Art de vivre à Paris</ref><ref>{{fr icon}} [http://www.amour-de-france.com/contenu.php?page=article-51 La Gastronomie Française] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805000141/http://www.amour-de-france.com/contenu.php?page=article-51 |date=2017-08-05 }} – Chinese Lovers of France</ref><ref>[http://www.theinternationalkitchen.com/cooking-vacations/france About our vacations in France] -Cooking Vacations to France</ref> French cuisine is extremely diverse and has exerted a major influence on other western cuisines.<ref name=cuisine>{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html|title=Recettes françaises|access-date=2017-07-11|archivedate=2010-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100723164351/http://www.delices-du-monde.fr/recettes-francaise.html|url-status=dead}} – Delices du Monde</ref> According to the regions, traditional recipes are different, the North of the country prefers to use butter as the preferred fat for cooking, whereas [[olive oil]] is more commonly used in the South.<ref>{{fr icon}} [https://web.archive.org/web/20110425112349/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jvmxWfyZ2tFVA3qcmC7DkX6SMi5g La France du beurre et celle de l'huile d'olive maintiennent leurs positions] – [[Agence France Presse]]</ref> Moreover, each region of France has iconic traditional specialities : [[Cassoulet]] in the Southwest, [[Choucroute]] in Alsace, [[Quiche]] in the [[Lorraine (region)|Lorraine region]], [[Beef bourguignon]] in the [[Burgundy|Bourgogne]], [[Provence|provençal]] [[Tapenade]], etc. France's most renowned products are [[French wine|wines]],<ref>{{cite web|url=http://www.cs.utexas.edu/users/walter/wine/france.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100211145428/http://www.cs.utexas.edu/users/walter/wine/france.html |archivedate=11 February 2010 |title=Wines of France |publisher=Userweb.cs.utexas.edu |accessdate=9 August 2010}}</ref> including Champagne, [[Bordeaux wine|Bordeaux]], [[Burgundy wine|Bourgogne]], and [[Beaujolais]] as well as a large variety of different [[List of French cheeses|cheeses]], such as [[Camembert]], [[Roquefort (cheese)|Roquefort]] and [[Brie cheese|Brie]]. There are more than 400 different varieties.<ref>{{cite web|url=http://www.goodcooking.com/frcheese.htm |title=French Cheese |publisher=Goodcooking.com |accessdate=22 July 2011}}</ref><ref>[http://www.franceway.com/cheese/ French Cheese] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827131743/http://www.franceway.com/cheese/ |date=2010-08-27 }} on [http://www.traditionalfrenchfood.com/index.html Traditional French Food]</ref> French cuisine is also regarded as a key element of the [[quality of life]] and the attractiveness of France.<ref name =quality/> A French publication, the [[Michelin guide]], had by 2006 awarded 620 stars to French restaurants, at that time more than any other country, although the guide also inspects more restaurants in France than in any other country (by 2010, Japan was awarded as many Michelin stars as France, despite having half the number of Michelin inspectors working there).<ref>{{cite web|url=http://www.3starrestaurants.com/michelin-restaurants-star-guide.asp |title=Michelin 3 Star Restaurants around the world |publisher=3starrestaurants.com |date=14 December 2006 |accessdate=30 October 2010}}</ref><ref>''Japan overtakes France with more Michelin-starred restaurants'', Gilles Campion | Agence France-Presse | Thu 25 November 2010</ref> === កីឡា === {{Main|Sport in France}} [[File:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|The [[Tour de France]] is the oldest and most prestigious of [[Grand Tour (cycling)|Grands Tours]], and the world's most famous cycling race.<ref>http://www.uciprotour.com/Modules/BUILTIN/getObject.asp?MenuId=MTcxNw&ObjTypeCode=FILE&type=FILE&id=34028&LangId=1</ref>]] Popular sports played in France include [[Association football|football]], [[judo]], tennis<ref>{{fr icon}} [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?ref_id=NATTEF05401&reg_id=0 Les licences sportives en France] – Insee</ref> and [[basketball]].<ref>{{cite web |url=http://www.france-pub.com/esport.htm |title=All you need to know about sport in France |accessdate=11 February 2012 |archivedate=10 មិថុនា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610041323/http://www.france-pub.com/esport.htm |url-status=dead }}</ref> France has hosted events such as the [[1938 FIFA World Cup|1938]] and [[1998 FIFA World Cup]]s,<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |title=History of the World Cup Final Draw |format=PDF |accessdate=22 July 2011 |archivedate=14 មិថុនា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100614213618/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf |url-status=dead }}</ref> and the [[2007 Rugby World Cup]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110606170717/http://www.rugby.com.au/news/2003_april/france_wins_right_to_host_the_2007_rugby_wor_15381,3851.html France wins right to host the 2007 rugby world cup]. Associated Press. 11 April 2003</ref> [[Stade de France]] in [[Saint-Denis]] is France's largest stadium and was the venue for the 1998 FIFA World Cup and 2007 Rugby World Cup finals. France hosts the annual [[Tour de France]], the most famous [[road bicycle race]] in the world.<ref>{{cite web |url=http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |title=The Tour De France: The Most Famous Bicycle Race In The World |publisher=Weightlossdietinformation.com |date=3 January 2010 |accessdate=22 July 2011 |archivedate=18 កក្កដា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718024209/http://www.weightlossdietinformation.com/the-tour-de-france-the-most-famous-bicycle-race-in-the-world.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.faqs.org/sports-science/Ce-Do/Cycling-Tour-de-France.html |title=Cycling: Tour de France |publisher=Faqs.org |accessdate=9 August 2010}}</ref> France is famous for its [[24 Hours of Le Mans]] [[sports car racing|sports car]] [[endurance racing (motorsport)|endurance race]].<ref>{{fr icon}} [http://www.lemans.org/fr/courses/24h/histoire.html Une course légendaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116131353/http://www.lemans.org/fr/courses/24h/histoire.html |date=2013-01-16 }} – [http://www.lemans.org/ Site officiel du 24 heures du Mans]</ref> Several major tennis tournaments take place in France, including the [[Paris Masters]] and the French Open, one of the four [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]] tournaments. French [[martial arts]] include [[Savate]] and [[Fencing]]. France has a close association with the Modern Olympic Games; it was a French aristocrat, Baron [[Pierre de Coubertin]], who suggested the Games' revival, at the end of the 19th century.<ref>{{Cite book | last = Hill | first = Christopher R. | title = Olympic Politics | page = 5 |publisher=Manchester University Press ND | year = 1996 | url = http://books.google.com/?id=0o-9AAAAIAAJ| isbn = 0-7190-4451-0 | accessdate =5 July 2011}}</ref><ref name=Olympic>[http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/olympic.htm Olympic History] – World Atlas of Travel</ref> After [[Athens]] was awarded the first Games, in reference to the Olympics' Greek origins, Paris hosted the second Games [[1900 Summer Olympics|in 1900]].<ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/paris-1900-summer-olympics |title=Paris 1900 Summer Olympics. Official Site of the Olympic Movement |publisher=Olympic.org |date= |accessdate=30 September 2013}}</ref> Paris was the first home of the [[International Olympic Committee]], before it moved to [[Lausanne]].<ref>[http://www.lausanne-tourisme.ch/view.asp?DomID=63416&Language=E Lausanne, olympic capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006220349/http://www.lausanne-tourisme.ch/view.asp?DomID=63416&Language=E |date=2007-10-06 }} – Tourism in Lausanne</ref> Since 1900, France has hosted the Olympics on 4 further occasions: the [[1924 Summer Olympics]], again in Paris<ref name=Olympic/> and three [[Winter Olympic Games|Winter Games]] ([[1924 Winter Olympics|1924]] in [[Chamonix]], [[1968 Winter Olympics|1968]] in [[Grenoble]] and [[1992 Winter Olympics|1992]] in [[Albertville]]).<ref name=" Olympic"/> [[File:Finale Coupe de France 2010-2011 (Lille LOSC vs Paris SG PSG).jpg|thumb|right|The [[Stade de France]] was built for the [[1998 FIFA World Cup]], and is listed as a [[UEFA stadium categories|UEFA category four stadium]].]] Both the [[France national football team|national football team]] and the [[France national rugby union team|national rugby union team]] are nicknamed “''Les Bleus''” in reference to the team’s shirt color as well as the national French tricolor flag. Football is the most popular sport in France, with over 1,800,000 registered players, and over 18,000 registered clubs.<ref>[http://www.fff.fr/common/ressources/217361.pdf Licenses of the French Football Federation]</ref> The football team is among the most successful in the world, particularly at the start of the 21st century, with one [[FIFA World Cup]] victory in 1998,<ref>{{cite news |url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/ |title=CNN/SI – World Cup |work=Sports Illustrated |date=1 December 1998 |accessdate=22 July 2011 |archive-date=28 កក្កដា 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728121516/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/ |url-status=dead }}</ref> one FIFA World Cup second place in 2006,<ref>{{cite news|last=Stevenson |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2006/4991652.stm |title=Zidane off as Italy win World Cup |publisher=BBC News |date=9 July 2006 |accessdate=21 July 2011}}</ref> and two [[UEFA European Championship]]s in [[UEFA Euro 1984|1984]]<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season=1984/index.html 1984: Platini shines for flamboyant France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507185106/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season%3D1984/index.html |date=2012-05-07 }}. UEFA</ref> and [[UEFA Euro 2000|2000]].<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season=2000/index.html 2000: Trezeguet strikes gold for France] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028011653/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/season%3D2000/index.html |date=2011-10-28 }}. UEFA</ref> The top national football club competition is [[Ligue 1]]. France has produced some of the greatest players in the world, including three time [[FIFA World Player of the Year]] [[Zinedine Zidane]], three time [[Ballon d'Or]] recipient [[Michel Platini]], record holder for most goals scored at a World Cup [[Just Fontaine]], first football player to receive the [[Légion d'honneur]] [[Raymond Kopa]], and the all-time leading goalscorer for the French national team [[Thierry Henry]]. [[Rugby union]] is popular, particularly in Paris and the southwest of France.<ref>[https://web.archive.org/web/20090615002946/http://www.123voyage.com/realsw/tosee/rugby.htm Rugby]. 123 Voyage</ref> The national rugby union team has competed at every [[Rugby World Cup]], and takes part in the annual [[Six Nations Championship]]. Stemming from a [[Top 14|strong domestic league]], the French rugby team has won 16 Six Nations Championships, including 8 [[Grand Slam (rugby union)|grand slam]]s; and has reached the semi-final of the Rugby World Cup 6 times and the final 3 times. [[Rugby league in France]] is a sport that is most popular in the south, in cities such as [[Perpignan]] and [[Toulouse]]. The [[Catalans Dragons]] currently play in the [[Super League]], which is the top tier rugby league competition in Europe. The [[Elite One Championship]] is the professional competition for rugby league clubs in France. In recent decades, France has produced world-elite basketball players, most notably [[Tony Parker]]. The [[France national basketball team|French National Basketball Team]] won gold at the [[FIBA EuroBasket 2013]]. The national team has won two Olympic Silver Medals: in [[Basketball at the 2000 Summer Olympics|2000]] and [[Basketball at the 1948 Summer Olympics|1948]]. == កំណត់សម្គាល់ == {{Reflist|30em|group=សម្គាល់}} == ឯកសារយោង == {{Reflist|30em}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|France}} {{Sister project links|France}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17298730 France] from the [[BBC News]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/france.htm France] at ''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Regional/Europe/France}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/215768/France France] ''Encyclopædia Britannica'' entry * [http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/france/index_en.htm France] at the [[European Union|EU]] *{{Wikiatlas|France}} *{{osmrelation-inline|1403916}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=FR Key Development Forecasts for France] from [[International Futures]] ;Economy *{{INSEE|National Institute of Statistics and Economic Studies}} * [http://stats.oecd.org/Index.aspx?QueryId=14594 OECD France statistics] ;Government * [http://www.france.fr/en France.fr (in English)] Official French tourism website *{{fr icon}} [http://www.gouvernement.fr/ Official Site of the Government] * [http://www.service-public.fr/langue/english/ Official site of the French public service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103101721/http://service-public.fr/langue/english/ |date=2012-01-03 }} – Links to various administrations and institutions * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501073837/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html |date=2011-05-01 }} on ''[[The World Factbook]]'' * [http://www.assemblee-nationale.fr/english/index.asp Official site of the National Assembly] ;Culture *{{en-icon}} [http://www.french.uiuc.edu/cfc/ ''Contemporary French Civilization''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308004315/http://www.french.uiuc.edu/CFC/ |date=2012-03-08 }}, journal, University of Illinois. * [http://us.franceguide.com/ FranceGuide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617101158/http://www.us.franceguide.com/ |date=2015-06-17 }} – Official website of the French Government Tourist Office {{France topics |titlestyle=background:#ddf;}} {{Navboxes |title=[[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale |list={{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=inline}} {{Geographic location | Centre = {{flag|France}} | North = {{flag|United Kingdom}} | Northeast = {{flag| Belgium}}{{flag|Luxembourg}} | East = {{flag|Germany}}{{flag| Switzerland}}{{flag|Italy}} | Southeast = [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] | South = {{flag|Algeria}} | Southwest = {{flag|Spain}}{{flag|Andorra}} | West = [[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] | Northwest = {{flag|United Kingdom}} }} {{Sovereign states of Europe}} {{Countries of North America}} {{Countries of South America}} {{Countries of Africa}} {{Countries and territories of Oceania}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} }} {{Navboxes |title = International organisations |list = {{EU members}} {{G8 nations}} {{G20}} {{UN Security Council}} {{Council of Europe members}} {{Organisation for Economic Co-operation and Development}} {{North Atlantic Treaty Organisation (NATO)}} {{La Francophonie}} }} {{Coord|47|N|2|E|type:country_region:FR|display=title}} == ប្រភពពត៌មាន == * [http://www.ambafrance-kh.org/spip.php?rubrique141 ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001004338/http://www.ambafrance-kh.org/spip.php?rubrique141 |date=2011-10-01 }} * [http://meteo.15.growiktionary.org ការទស្សទាយអាកាសធាតុ]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} {{G8}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បារាំង| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមប្រាំពីរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រជាជាតិក្រុមម្ភៃ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិនៃក្រុមប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ានេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបនិរតី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងលិច]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] h8l5i48t2jmyzzmhi3dw61qfo3iglm9 0 36547 336749 276770 2026-06-18T08:20:10Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្តិ]] 336749 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្តិ]] 74bbo5u2p74vtz7zso6zh3tdhj3xbdo 0 37167 336751 265573 2026-06-18T08:20:30Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្តិ]] 336751 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្តិ]] 74bbo5u2p74vtz7zso6zh3tdhj3xbdo 0 37594 336744 330994 2026-06-18T07:21:53Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336744 wikitext text/x-wiki '''ចំហាយរលក''' ({{lang-en|Vaporwave ឬ Vapourwave}})<ref>{{cite web|url=http://thewireless.co.nz/articles/near-death-experiences-and-vapourwave|title=Near-death experiences and vapourwave - The Wireless|work=The Wireless NZ|date=January 14, 2016|access-date=កក្កដា 15, 2018|archivedate=តុលា 13, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161013051559/http://thewireless.co.nz/articles/near-death-experiences-and-vapourwave|url-status=dead}}</ref> ប្រភេទ នៃតន្ត្រីអេឡិចត្រូនិ,{{sfn|Tanner|2016|p=3}} និង គំនិតអ៊ិនធឺណិ<ref>{{cite web|author=Byebstaff|date=December 9, 2016|title=The Top 10 Most Important Music Memes of 2016|url=http://www.electronicbeats.net/best-memes-of-2016/|website=[[Electronic Beats]]|access-date=កក្កដា 15, 2018|archivedate=មេសា 1, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170401143923/http://www.electronicbeats.net/best-memes-of-2016/|url-status=dead}}; {{cite web|last=Minor|first=Jordan|date=June 3, 2016|title=Drown Yourself Beneath the Vaporwave|url=http://www.geek.com/tech/drown-yourself-beneath-the-vaporwave-1657121/|website=Geek.com|access-date=កក្កដា 15, 2018|archivedate=មេសា 1, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170401144248/http://www.geek.com/tech/drown-yourself-beneath-the-vaporwave-1657121/|url-status=dead}}; {{cite web|last=Shorin|first=Toby|date=March 14, 2017|title=100% Electronica Is Making Pop Anthems of the Future|url=https://thehundreds.com/blog/100-electronica-negative-gemini-george-clanton-interview/|website=[[The Hundreds]]}}</ref> បានកើតឡើងនៅដើមឆ្នាំ 2010{{sfn|Tanner|2016|p=3}} តន្ត្រីនេះជាញឹកញាប់រួមបញ្ចូលគ្នានូវចំណង់ចំណូលចិត្តសម្រាប់តន្ត្រី។ ទសវត្សឆ្នាំ 1980 និងទសវត្សឆ្នាំ 1990 ដូចជា តន្រ្តី, កន្លែងអង្គុយ, ភ្លេងចង្វាក់ jazz, R & B និង តន្ត្រីបន្ទប់។<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.bandwagon.asia/articles/vaporwave-subversive-dream-music-for-the-post-internet-age|title=Vaporwave: subversive dream music for the post-Internet age|date=May 18, 2016|access-date=January 7, 2017|last2=Peters|first2=Daniel|last1=Han|first1=Sean Francis|newspaper=Bandwagon}}</ref><ref name=Thumpsup/> បទចម្រៀងនេះត្រូវបានគេប្រើជាត្រែឬជាបច្ចេកទេសត្រែ។ ផលប៉ះពាល់ការ slippage ដោយដទៃទៀត<ref name="chicago">{{cite web|last1=Gahil|first1=Leor|title=nfinity Frequencies: Computer Death|url=http://www.chicagoreader.com/chicago/vaporwave-spf420-chaz-allen-metallic-ghosts-prismcorp-veracom/Content?oid=8831558|website=[[Chicago Reader]]|accessdate=6 April 2017|archivedate=6 មេសា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170406192425/http://www.chicagoreader.com/chicago/vaporwave-spf420-chaz-allen-metallic-ghosts-prismcorp-veracom/Content?oid=8831558|url-status=dead}}</ref><ref name=":0"/> subculture បានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងភាគខាងលិចភែរី Wave គឺជានាព្យតិះដៀលនិងការប្រើប្រាស់នៅលើមូលធននិយមមួយ។ វប្បធម៌ពេញនិយម រួមបញ្ចូលរចនាប័ទ្មដែលទាក់ទងនឹងរំលឹកពីអតីតកាល និង ផ្នែកសម្រាក ទំនាក់ទំនងជាមួយ កម្សាន្ត, ម៉ូដ បច្ចេកវិទ្យានិង ការផ្សព្វផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម ក្នុងឆ្នាំ 1980 និងឆ្នាំ 1990 ផងដែររួមបញ្ចូលទាំងការរចនាគេហទំព័រអ៊ីនធើណេនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990 ព្រមទាំងការប្រើប្រាស់។ ហ្គីត និង អ៊ិនធើណែតផេកឃ<ref name=Thumpsup/> ជំហានរលកគឺបានមកពីការធ្វើត្រាប់ហ៊ីបហប។ សំណួរៈខ្ញុំមានដូចលោក Sir លោក James អ្នកត្រួសត្រាយហ្វឺរ៉ារ៉ូ, លោក Robert, ដានីយ៉ែលនិង Tin ការពារវ៉ិចទ័រ Metroid (Vektroid)<ref name="Britton">{{cite web|last1=Britton|first1=Luke Morgan|title=Music Genres Are A Joke That You're Not In On|url=https://noisey.vice.com/en_ca/article/a-definitive-guide-to-trolling-music-genres|website=[[Vice (magazine)|Vice]]|date=September 26, 2016|access-date=កក្កដា 15, 2018|archivedate=មីនា 31, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170331025715/https://noisey.vice.com/en_ca/article/a-definitive-guide-to-trolling-music-genres|url-status=dead}}</ref> បន្ទាប់ពីការចេញអាល់ប៊ុម "Floral Shoppe" (មុនគធ្នូ 2011) ដើម្បីក្លាយជាអ្នកបំផុសគំនិត។ អ្នកផលិតប្រភេទតាមអ៊ីនធឺណិតនេះ។ បន្ទាប់មកអ្នកស្តាប់នៅលើគេហទំព័រ Last.fm , Reddit និង 4chan ហើយក៏អាចចូលមើលវាបានដែរ។ លើសពីនេះទៀតវាមានឈ្មោះហៅក្រៅបណ្តាញច្រើនត្រូវបានប្រើគឺមាន Bandcamp សម្រាប់ការចែកចាយ<ref name="harper" /> ភាពបើកចំហនៃបណ្តាញល្អឥតខ្ចោះនៅក្នុងឆ្នាំ 2012 រលកដើម្បីបំបែកចូលទៅក្នុងការដឹកនាំការអនុដូច mallsoft និង hardvapour នេះ។ ==ប្រភេទដែលពង្វាងចេញ== *ប្រធានបទរលក (Juchewave) == សេចក្ដីយោង == pg0dmjo9z7otbnt5p7gfzf05jw8s5iz 0 41867 336762 336623 2026-06-18T11:02:08Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* សម័យនគរភ្នំ */ 336762 wikitext text/x-wiki [[File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង សុភមង្គល]] ==ទំនៀមលំដាប់ថ្នាក់ព្រះយសព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ== ជាទំនៀមទម្លាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលមកក្រៅអំពីព្រះអគ្គមហេសីដែលជាព្រះភរិយាធំហើយនោះព្រះមហាក្សត្រស្តេចទ្រង់ទទួលនូវបណ្តាស្ត្រីផ្សេងៗទៀតជាអនុភរិយាឬភរិយាតូចតាមការសព្វព្រះរាជហឫទ័យឬតាមរយៈការបង្គំទូលថ្វាយពីសេនាបតីឬក៏ជាការផ្សំផ្គុំថ្វាយពីសំណាក់ព្រះរាជជនកនិងព្រះរាជជននីជាដើម។ខាងក្រោមនេះគឺជាការបែងចែកលំដាប់ថ្នាក់បណ្តាព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាទាំង ១០ ថ្នាក់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាយើងនាសម័យបុរាណដែលត្រូវបានរៀបចំឲ្យមានជាក្រឹត្យក្រមឡើងវិញនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]] ៖ ០១. ព្រះមហេសី តំណែងព្រះមហេសី គឺជាតំណែងដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅក្នុងចំណោមបណ្តាតំណែងព្រះភរិយាទាំងឡាយនៃព្រះមហាក្សត្រហើយក៏ជាតំណែងដែលនៅក្នុងព្រះនគរអាចមានតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះដើម្បីជាគូស្វាមីភរិយានឹងអង្គរាជា។យើងអាចហៅតំណែងនេះជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ព្រះភរិយាធំ'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។ស្ត្រីដែលនឹងគ្រងឋានៈជាព្រះមហេសីនេះបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតជាខត្តិយកញ្ញាហើយត្រូវតែជាព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់ផងដែរ។ពាក្យសម្រាប់ហៅនាំមុខតំណែងព្រះមហេសីជាទូទៅត្រូវបានបែងចែកចេញជា ០៣ គឺព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះមហេសីតាមរយៈការកំណត់ពីបុរាណមកប្រសិនបើខត្តិយស្ត្រីរូបណាដែលបានរៀបមង្គលអភិសេកជាមួយនឹងអង្គព្រះរាជាមានធ្វើពីធីដោយព្រាហ្មណ៍មានថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាមទំនៀមហើយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមផងនោះតម្រូវឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជអគ្គមហេសី'''។ប្រសិនបើអភិសេកដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះរាជាមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមទេឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។រីឯខត្តិយស្ត្រីណាដែលអភិសេកនឹងព្រះរាជាហើយតែពុំទាន់បានទទួលពិធីពីព្រាហ្មណ៍ទេលោកឲ្យមានព្រះយសត្រឹមជា'''ព្រះមហេសី'''។ ០២. ព្រះទេពី តំណែងព្រះទេពី គឺជាតំណែងបន្ទាប់ពីតំណែងព្រះមហេសីឬដែលយើងអាចហៅជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ភរិយារង'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។នៅក្នុងមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអាចមានតំណែងព្រះទេពីនេះ ០១ អង្គក៏បាន ០២ អង្គក៏បានអាស្រ័យតាមព្រះរាជអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយគេបែងចែកងារនៃតំណែងនេះជា ០២ គឺព្រះមង្គលទេវីនិងព្រះទេពីមង្គល។ស្ត្រីដែលអាចគ្រងឋានៈជាព្រះទេពីបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតខ្ពង់ខ្ពស់ជាបុត្រីនៃព្រះបរមវង្សានុវង្សព្រះញាតិវង្សនៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ។រីឯការកំណត់ព្រះយសពាក្យសម្រាប់នាំមុខព្រះឋានៈក៏ត្រូវបានបែងចែកជា ០៣ ដូចគ្នានឹងតំណែងព្រះមហេសីដែរគឺព្រះបរមរាជ ព្រះបរម និង ព្រះរាជ។ប្រសិនបើព្រះទេពីនោះបានរៀបមង្គលអភិសេកដោយមានការចូលរួមពីព្រះមាតាបិតាហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានព្រះយសជា'''ព្រះបរមរាជ'''(ព្រះបរមរាជទេពីមង្គល/ព្រះបរមរាជមង្គលទេវី)។តែប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមពិធីអភិសេកទេឲ្យហៅយសជា'''ព្រះបរម'''។រីឯព្រះទេពីណាដែលអភិសេកដោយមិនទាន់មានពិធីព្រាហ្មណ៍លោកឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជ'''សិន។ ០៣. តំណែងព្រះបិយោ តំណែងព្រះបិយោ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវសម្រាប់តែបុត្រីនៃសេនាបតីជាន់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះបិយោបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នាបាន។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណាងព្រះបិយោនេះគេបែងចែកជា ០៣ ដូចតំណែងទាំង ០២ ខាងលើដែរគឺព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។តាមការកំណត់មកថាប្រសិនបើស្ត្រីជាបុត្រីអគ្គមហាសេនាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាបានរៀបមង្គលអភិសេកនឹងអង្គព្រះរាជាដោយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានយសជា'''ព្រះបរម'''។ប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាមកចូលរួមពិធីទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះរាជ'''។ដោយឡែកប្រសិនបើស្ត្រីទទួលអភិសេកដោយផ្ទាល់ពីព្រះរាជាតែមិនទាន់មានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះបិយោ'''ធម្មតាសិន។ ០៤. ព្រះមេយុវ ឬ ព្រះម៉ែយុវ តំណែងព្រះមេយុវ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវឲ្យត្រូវតែជាបុត្រីរបស់អស់លោកមន្ត្រីរាជការ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះមេយុវបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នា។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណែងព្រះមេយុវនេះគេបែងចែកជា ០៣ ហើយមានការកំណត់ដូចតំណែងព្រះបិយោដែរគឺ ព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។ ០៥. ព្រះមេនាង ឬ ព្រះម៉ែនាង (ម្នាង) តំណែងព្រះមេនាង គឺជាតំណែងព្រះស្នំដែលជាបុត្រីនៃអស់លោកមន្ត្រីរាជការបានថ្វាយខ្លួនជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីនឹងអង្គព្រះរាជា។តំណែងព្រះមេនាងអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៦. ព្រះស្នំ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់រួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីតំណែងព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីហើយលោកឲ្យបុត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្នំហៅងារជា'''អ្នកព្រះនាង'''ឬ'''ព្រះនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបស្របតាមព្រះរាជហឫទ័យនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៧. ព្រះស្រឹង្គារ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយមិនបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្រឹង្គារមានងារជា'''អ្នកនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៨. ព្រះក្រមការ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះក្រមការ។តំណែងព្រះក្រមការនេះអាចមានច្រើនអ្នកនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៩. ព្រះស្រីការ តំណែងព្រះស្រីការ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណី។ ១០. ព្រះបម្រើ តំណែងព្រះបម្រើ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់បានរួមប្រវេណី។<ref>https://www.facebook.com/share/p/1D8D2TzCFo/</ref> ==អំពីគោរមងារឃុន ម៉ម និង អ្នកម្នាង== * ពាក្យ'''ឃុន'''នៅក្នុងសម័យបុរាណហៅបានតែចំពោះបុរសដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិបួនហ៊ូពាន់តែប៉ុណ្ណោះ(មានអំណាចត្រួតពលបានបួនពាន់នាក់)លុះមកដល់រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]]រៀងមកគោរមងារនេះត្រូវបានហ្លួងប្រទានឲ្យទាំងបុរសទាំងស្ត្រីណាដែលជាអ្នកផ្តល់ជាប្រយោជន៍ចំពោះស្ដេចផែនដីមានគ្រូរបាំ គ្រូតន្ត្រី បាទបរិចាកា និង ព្រះញាតិវង្សនៃហ្លួង។បើគោរមងារឃុនបន្ថែមពាក្យចៅនៅពីមុខទៅជា'''ចៅឃុន'''គោរមងារនេះនឹងឡើងខ្ពស់ជាងឃុនទទេ។ * ពាក្យ'''ម៉ម''' គឺជាគោរមងាដែលហ្លួងស្តេចសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានឲ្យចំពោះតែស្ត្រីដែលជាបាទបរិចារិកានៃហ្លួង ។គោរមងារម៉មនេះមានឋានៈខ្ពស់ជាងអ្នកម្នាងតែទាបជាងឃុននិងប្រើតាំងតែពីរជ្ជកាលបរមបុរាណរាងមក។ * ពាក្យ'''អ្នកម្នាង''' គឺជាគោរមងារថ្នាក់ទី ០៥ នៅក្នុងលំដាប់ចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់។គោរមងារនេះមានប្រើតាំងតែពីបរមបុរាណរៀងមកហើយទៀតសោតហ្លួងប្រទានចំពោះតែស្ត្រីដែលជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងលើកជាបាទបរិចារិកា។គោរមងារអ្នកម្នាងមានឋានៈទាបជាងម៉ម។<ref>https://www.facebook.com/share/1Jhz85pc83/</ref> ==គោរមងារចៅជិតចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់នៅក្នុងរាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជានាផែនដីបរមបុរាណជាន់ចាស់== '''ចៅជិតចៅចម''' គឺជារាជស័ព្ទប្រើសម្រាប់ហៅចំពោះរាល់ស្ត្រីដែលមានវង្សត្រកូលជាតិជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យតែងតាំងជាបាទបរិចារិកាគឺសម្តៅទៅលើស្ត្រីដែលហ្លួងទ្រង់រើសយកមកឲ្យធ្វើការងារផ្សេងៗឬធ្វើជាព្រះជាយា។នៅក្នុងក្បួនព្រះរាជស័ព្ទនារាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីចៅជិតចៅចមចែកជា ០៦ ថ្នាក់ដែលមានដូចជា ៖ * ថ្នាក់ទី ០១ គឺ'''ព្រះបិយោ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះបរម'''ដែលជាថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត * ថ្នាក់ទី ០២ គឺ'''ព្រះស្នំ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម្នាង'''។ព្រះស្នំនេះទៀតសោតបើហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យនាងណាខ្លាំងទ្រង់លើកជាធំគឺឯកនោះបានន័យថានាងនោះគឺជាព្រះស្នំដែលមានអំណាចលើសអស់ស្នំដទៃៗទៀត * ថ្នាក់ទី ០៣ គឺ'''ព្រះស្រឹង្គារ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម៉ែនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៤ គឺ'''ព្រះក្រមការ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៥ គឺ'''ព្រះស្រីការ'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកម្នាង''' * ថ្នាក់ទី ០៦ គឺ'''ព្រះកំណាន់'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកនាង'''។<ref>https://www.facebook.com/share/1CRMtL1f9P/</ref> ==សម័យនគរភ្នំ== ==សម័យចេនឡា== ==សម័យអង្គរ== ==សម័យចតុមុខ== ==សម័យលង្វែក== ==សម័យស្រីសន្ធរ== ==សម័យឧត្តុង្គ== ==សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង== ==សម័យអាណានិគមនិយមជប៉ុន== ==សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ០១== ==សម័យសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ== ==សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ== ==សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា== ==សម័យរដ្ឋកម្ពុជា== ==សម័យអ៊ុនតាក់== ==សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ០២== ==ឯកសារយោង== f4c1bxcvxmjyllle6wynfvo3i5ccc73 336763 336762 2026-06-18T11:09:05Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 336763 wikitext text/x-wiki [[File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង សុភមង្គល]] ==ទំនៀមលំដាប់ថ្នាក់ព្រះយសព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ== ជាទំនៀមទម្លាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលមកក្រៅអំពីព្រះអគ្គមហេសីដែលជាព្រះភរិយាធំហើយនោះព្រះមហាក្សត្រស្តេចទ្រង់ទទួលនូវបណ្តាស្ត្រីផ្សេងៗទៀតជាអនុភរិយាឬភរិយាតូចតាមការសព្វព្រះរាជហឫទ័យឬតាមរយៈការបង្គំទូលថ្វាយពីសេនាបតីឬក៏ជាការផ្សំផ្គុំថ្វាយពីសំណាក់ព្រះរាជជនកនិងព្រះរាជជននីជាដើម។ខាងក្រោមនេះគឺជាការបែងចែកលំដាប់ថ្នាក់បណ្តាព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាទាំង ១០ ថ្នាក់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាយើងនាសម័យបុរាណដែលត្រូវបានរៀបចំឲ្យមានជាក្រឹត្យក្រមឡើងវិញនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]] ៖ ០១. ព្រះមហេសី តំណែងព្រះមហេសី គឺជាតំណែងដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅក្នុងចំណោមបណ្តាតំណែងព្រះភរិយាទាំងឡាយនៃព្រះមហាក្សត្រហើយក៏ជាតំណែងដែលនៅក្នុងព្រះនគរអាចមានតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះដើម្បីជាគូស្វាមីភរិយានឹងអង្គរាជា។យើងអាចហៅតំណែងនេះជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ព្រះភរិយាធំ'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។ស្ត្រីដែលនឹងគ្រងឋានៈជាព្រះមហេសីនេះបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតជាខត្តិយកញ្ញាហើយត្រូវតែជាព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់ផងដែរ។ពាក្យសម្រាប់ហៅនាំមុខតំណែងព្រះមហេសីជាទូទៅត្រូវបានបែងចែកចេញជា ០៣ គឺព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះមហេសីតាមរយៈការកំណត់ពីបុរាណមកប្រសិនបើខត្តិយស្ត្រីរូបណាដែលបានរៀបមង្គលអភិសេកជាមួយនឹងអង្គព្រះរាជាមានធ្វើពីធីដោយព្រាហ្មណ៍មានថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាមទំនៀមហើយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមផងនោះតម្រូវឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជអគ្គមហេសី'''។ប្រសិនបើអភិសេកដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះរាជាមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមទេឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។រីឯខត្តិយស្ត្រីណាដែលអភិសេកនឹងព្រះរាជាហើយតែពុំទាន់បានទទួលពិធីពីព្រាហ្មណ៍ទេលោកឲ្យមានព្រះយសត្រឹមជា'''ព្រះមហេសី'''។ ០២. ព្រះទេពី តំណែងព្រះទេពី គឺជាតំណែងបន្ទាប់ពីតំណែងព្រះមហេសីឬដែលយើងអាចហៅជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ភរិយារង'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។នៅក្នុងមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអាចមានតំណែងព្រះទេពីនេះ ០១ អង្គក៏បាន ០២ អង្គក៏បានអាស្រ័យតាមព្រះរាជអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយគេបែងចែកងារនៃតំណែងនេះជា ០២ គឺព្រះមង្គលទេវីនិងព្រះទេពីមង្គល។ស្ត្រីដែលអាចគ្រងឋានៈជាព្រះទេពីបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតខ្ពង់ខ្ពស់ជាបុត្រីនៃព្រះបរមវង្សានុវង្សព្រះញាតិវង្សនៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ។រីឯការកំណត់ព្រះយសពាក្យសម្រាប់នាំមុខព្រះឋានៈក៏ត្រូវបានបែងចែកជា ០៣ ដូចគ្នានឹងតំណែងព្រះមហេសីដែរគឺព្រះបរមរាជ ព្រះបរម និង ព្រះរាជ។ប្រសិនបើព្រះទេពីនោះបានរៀបមង្គលអភិសេកដោយមានការចូលរួមពីព្រះមាតាបិតាហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានព្រះយសជា'''ព្រះបរមរាជ'''(ព្រះបរមរាជទេពីមង្គល/ព្រះបរមរាជមង្គលទេវី)។តែប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមពិធីអភិសេកទេឲ្យហៅយសជា'''ព្រះបរម'''។រីឯព្រះទេពីណាដែលអភិសេកដោយមិនទាន់មានពិធីព្រាហ្មណ៍លោកឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជ'''សិន។ ០៣. តំណែងព្រះបិយោ តំណែងព្រះបិយោ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវសម្រាប់តែបុត្រីនៃសេនាបតីជាន់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះបិយោបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នាបាន។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណាងព្រះបិយោនេះគេបែងចែកជា ០៣ ដូចតំណែងទាំង ០២ ខាងលើដែរគឺព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។តាមការកំណត់មកថាប្រសិនបើស្ត្រីជាបុត្រីអគ្គមហាសេនាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាបានរៀបមង្គលអភិសេកនឹងអង្គព្រះរាជាដោយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានយសជា'''ព្រះបរម'''។ប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាមកចូលរួមពិធីទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះរាជ'''។ដោយឡែកប្រសិនបើស្ត្រីទទួលអភិសេកដោយផ្ទាល់ពីព្រះរាជាតែមិនទាន់មានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះបិយោ'''ធម្មតាសិន។ ០៤. ព្រះមេយុវ ឬ ព្រះម៉ែយុវ តំណែងព្រះមេយុវ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវឲ្យត្រូវតែជាបុត្រីរបស់អស់លោកមន្ត្រីរាជការ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះមេយុវបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នា។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណែងព្រះមេយុវនេះគេបែងចែកជា ០៣ ហើយមានការកំណត់ដូចតំណែងព្រះបិយោដែរគឺ ព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។ ០៥. ព្រះមេនាង ឬ ព្រះម៉ែនាង (ម្នាង) តំណែងព្រះមេនាង គឺជាតំណែងព្រះស្នំដែលជាបុត្រីនៃអស់លោកមន្ត្រីរាជការបានថ្វាយខ្លួនជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីនឹងអង្គព្រះរាជា។តំណែងព្រះមេនាងអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៦. ព្រះស្នំ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់រួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីតំណែងព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីហើយលោកឲ្យបុត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្នំហៅងារជា'''អ្នកព្រះនាង'''ឬ'''ព្រះនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបស្របតាមព្រះរាជហឫទ័យនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៧. ព្រះស្រឹង្គារ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយមិនបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្រឹង្គារមានងារជា'''អ្នកនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៨. ព្រះក្រមការ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះក្រមការ។តំណែងព្រះក្រមការនេះអាចមានច្រើនអ្នកនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៩. ព្រះស្រីការ តំណែងព្រះស្រីការ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណី។ ១០. ព្រះបម្រើ តំណែងព្រះបម្រើ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់បានរួមប្រវេណី។<ref>https://www.facebook.com/share/p/1D8D2TzCFo/</ref> ==អំពីគោរមងារឃុន ម៉ម និង អ្នកម្នាង== * ពាក្យ'''ឃុន'''នៅក្នុងសម័យបុរាណហៅបានតែចំពោះបុរសដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិបួនហ៊ូពាន់តែប៉ុណ្ណោះ(មានអំណាចត្រួតពលបានបួនពាន់នាក់)លុះមកដល់រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]]រៀងមកគោរមងារនេះត្រូវបានហ្លួងប្រទានឲ្យទាំងបុរសទាំងស្ត្រីណាដែលជាអ្នកផ្តល់ជាប្រយោជន៍ចំពោះស្ដេចផែនដីមានគ្រូរបាំ គ្រូតន្ត្រី បាទបរិចាកា និង ព្រះញាតិវង្សនៃហ្លួង។បើគោរមងារឃុនបន្ថែមពាក្យចៅនៅពីមុខទៅជា'''ចៅឃុន'''គោរមងារនេះនឹងឡើងខ្ពស់ជាងឃុនទទេ។ * ពាក្យ'''ម៉ម''' គឺជាគោរមងាដែលហ្លួងស្តេចសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានឲ្យចំពោះតែស្ត្រីដែលជាបាទបរិចារិកានៃហ្លួង ។គោរមងារម៉មនេះមានឋានៈខ្ពស់ជាងអ្នកម្នាងតែទាបជាងឃុននិងប្រើតាំងតែពីរជ្ជកាលបរមបុរាណរាងមក។ * ពាក្យ'''អ្នកម្នាង''' គឺជាគោរមងារថ្នាក់ទី ០៥ នៅក្នុងលំដាប់ចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់។គោរមងារនេះមានប្រើតាំងតែពីបរមបុរាណរៀងមកហើយទៀតសោតហ្លួងប្រទានចំពោះតែស្ត្រីដែលជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងលើកជាបាទបរិចារិកា។គោរមងារអ្នកម្នាងមានឋានៈទាបជាងម៉ម។<ref>https://www.facebook.com/share/1Jhz85pc83/</ref> ==គោរមងារចៅជិតចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់នៅក្នុងរាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជានាផែនដីបរមបុរាណជាន់ចាស់== '''ចៅជិតចៅចម''' គឺជារាជស័ព្ទប្រើសម្រាប់ហៅចំពោះរាល់ស្ត្រីដែលមានវង្សត្រកូលជាតិជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យតែងតាំងជាបាទបរិចារិកាគឺសម្តៅទៅលើស្ត្រីដែលហ្លួងទ្រង់រើសយកមកឲ្យធ្វើការងារផ្សេងៗឬធ្វើជាព្រះជាយា។នៅក្នុងក្បួនព្រះរាជស័ព្ទនារាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីចៅជិតចៅចមចែកជា ០៦ ថ្នាក់ដែលមានដូចជា ៖ * ថ្នាក់ទី ០១ គឺ'''ព្រះបិយោ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះបរម'''ដែលជាថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត * ថ្នាក់ទី ០២ គឺ'''ព្រះស្នំ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម្នាង'''។ព្រះស្នំនេះទៀតសោតបើហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យនាងណាខ្លាំងទ្រង់លើកជាធំគឺឯកនោះបានន័យថានាងនោះគឺជាព្រះស្នំដែលមានអំណាចលើសអស់ស្នំដទៃៗទៀត * ថ្នាក់ទី ០៣ គឺ'''ព្រះស្រឹង្គារ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម៉ែនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៤ គឺ'''ព្រះក្រមការ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៥ គឺ'''ព្រះស្រីការ'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកម្នាង''' * ថ្នាក់ទី ០៦ គឺ'''ព្រះកំណាន់'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកនាង'''។<ref>https://www.facebook.com/share/1CRMtL1f9P/</ref> ==សម័យនគរភ្នំ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យចេនឡា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអង្គរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យចតុមុខ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យលង្វែក== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យស្រីសន្ធរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យឧត្តុង្គ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអាណានិគមនិយមជប៉ុន== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ០១== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យរដ្ឋកម្ពុជា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអ៊ុនតាក់== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ០២== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! គោរមងារ ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==ឯកសារយោង== mxti9ke7qdypqyjmrgc4364qz1sz4pk 336764 336763 2026-06-18T11:13:53Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 336764 wikitext text/x-wiki [[File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង សុភមង្គល]] ==ទំនៀមលំដាប់ថ្នាក់ព្រះយសព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ== ជាទំនៀមទម្លាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលមកក្រៅអំពីព្រះអគ្គមហេសីដែលជាព្រះភរិយាធំហើយនោះព្រះមហាក្សត្រស្តេចទ្រង់ទទួលនូវបណ្តាស្ត្រីផ្សេងៗទៀតជាអនុភរិយាឬភរិយាតូចតាមការសព្វព្រះរាជហឫទ័យឬតាមរយៈការបង្គំទូលថ្វាយពីសេនាបតីឬក៏ជាការផ្សំផ្គុំថ្វាយពីសំណាក់ព្រះរាជជនកនិងព្រះរាជជននីជាដើម។ខាងក្រោមនេះគឺជាការបែងចែកលំដាប់ថ្នាក់បណ្តាព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាទាំង ១០ ថ្នាក់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាយើងនាសម័យបុរាណដែលត្រូវបានរៀបចំឲ្យមានជាក្រឹត្យក្រមឡើងវិញនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]] ៖ ០១. ព្រះមហេសី តំណែងព្រះមហេសី គឺជាតំណែងដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅក្នុងចំណោមបណ្តាតំណែងព្រះភរិយាទាំងឡាយនៃព្រះមហាក្សត្រហើយក៏ជាតំណែងដែលនៅក្នុងព្រះនគរអាចមានតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះដើម្បីជាគូស្វាមីភរិយានឹងអង្គរាជា។យើងអាចហៅតំណែងនេះជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ព្រះភរិយាធំ'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។ស្ត្រីដែលនឹងគ្រងឋានៈជាព្រះមហេសីនេះបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតជាខត្តិយកញ្ញាហើយត្រូវតែជាព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់ផងដែរ។ពាក្យសម្រាប់ហៅនាំមុខតំណែងព្រះមហេសីជាទូទៅត្រូវបានបែងចែកចេញជា ០៣ គឺព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះមហេសីតាមរយៈការកំណត់ពីបុរាណមកប្រសិនបើខត្តិយស្ត្រីរូបណាដែលបានរៀបមង្គលអភិសេកជាមួយនឹងអង្គព្រះរាជាមានធ្វើពីធីដោយព្រាហ្មណ៍មានថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាមទំនៀមហើយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមផងនោះតម្រូវឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជអគ្គមហេសី'''។ប្រសិនបើអភិសេកដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះរាជាមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមទេឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។រីឯខត្តិយស្ត្រីណាដែលអភិសេកនឹងព្រះរាជាហើយតែពុំទាន់បានទទួលពិធីពីព្រាហ្មណ៍ទេលោកឲ្យមានព្រះយសត្រឹមជា'''ព្រះមហេសី'''។ ០២. ព្រះទេពី តំណែងព្រះទេពី គឺជាតំណែងបន្ទាប់ពីតំណែងព្រះមហេសីឬដែលយើងអាចហៅជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ភរិយារង'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។នៅក្នុងមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអាចមានតំណែងព្រះទេពីនេះ ០១ អង្គក៏បាន ០២ អង្គក៏បានអាស្រ័យតាមព្រះរាជអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយគេបែងចែកងារនៃតំណែងនេះជា ០២ គឺព្រះមង្គលទេវីនិងព្រះទេពីមង្គល។ស្ត្រីដែលអាចគ្រងឋានៈជាព្រះទេពីបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតខ្ពង់ខ្ពស់ជាបុត្រីនៃព្រះបរមវង្សានុវង្សព្រះញាតិវង្សនៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ។រីឯការកំណត់ព្រះយសពាក្យសម្រាប់នាំមុខព្រះឋានៈក៏ត្រូវបានបែងចែកជា ០៣ ដូចគ្នានឹងតំណែងព្រះមហេសីដែរគឺព្រះបរមរាជ ព្រះបរម និង ព្រះរាជ។ប្រសិនបើព្រះទេពីនោះបានរៀបមង្គលអភិសេកដោយមានការចូលរួមពីព្រះមាតាបិតាហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានព្រះយសជា'''ព្រះបរមរាជ'''(ព្រះបរមរាជទេពីមង្គល/ព្រះបរមរាជមង្គលទេវី)។តែប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមពិធីអភិសេកទេឲ្យហៅយសជា'''ព្រះបរម'''។រីឯព្រះទេពីណាដែលអភិសេកដោយមិនទាន់មានពិធីព្រាហ្មណ៍លោកឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជ'''សិន។ ០៣. តំណែងព្រះបិយោ តំណែងព្រះបិយោ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវសម្រាប់តែបុត្រីនៃសេនាបតីជាន់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះបិយោបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នាបាន។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណាងព្រះបិយោនេះគេបែងចែកជា ០៣ ដូចតំណែងទាំង ០២ ខាងលើដែរគឺព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។តាមការកំណត់មកថាប្រសិនបើស្ត្រីជាបុត្រីអគ្គមហាសេនាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាបានរៀបមង្គលអភិសេកនឹងអង្គព្រះរាជាដោយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានយសជា'''ព្រះបរម'''។ប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាមកចូលរួមពិធីទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះរាជ'''។ដោយឡែកប្រសិនបើស្ត្រីទទួលអភិសេកដោយផ្ទាល់ពីព្រះរាជាតែមិនទាន់មានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះបិយោ'''ធម្មតាសិន។ ០៤. ព្រះមេយុវ ឬ ព្រះម៉ែយុវ តំណែងព្រះមេយុវ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវឲ្យត្រូវតែជាបុត្រីរបស់អស់លោកមន្ត្រីរាជការ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះមេយុវបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នា។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណែងព្រះមេយុវនេះគេបែងចែកជា ០៣ ហើយមានការកំណត់ដូចតំណែងព្រះបិយោដែរគឺ ព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។ ០៥. ព្រះមេនាង ឬ ព្រះម៉ែនាង (ម្នាង) តំណែងព្រះមេនាង គឺជាតំណែងព្រះស្នំដែលជាបុត្រីនៃអស់លោកមន្ត្រីរាជការបានថ្វាយខ្លួនជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីនឹងអង្គព្រះរាជា។តំណែងព្រះមេនាងអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៦. ព្រះស្នំ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់រួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីតំណែងព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីហើយលោកឲ្យបុត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្នំហៅងារជា'''អ្នកព្រះនាង'''ឬ'''ព្រះនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបស្របតាមព្រះរាជហឫទ័យនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៧. ព្រះស្រឹង្គារ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយមិនបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្រឹង្គារមានងារជា'''អ្នកនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៨. ព្រះក្រមការ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះក្រមការ។តំណែងព្រះក្រមការនេះអាចមានច្រើនអ្នកនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៩. ព្រះស្រីការ តំណែងព្រះស្រីការ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណី។ ១០. ព្រះបម្រើ តំណែងព្រះបម្រើ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់បានរួមប្រវេណី។<ref>https://www.facebook.com/share/p/1D8D2TzCFo/</ref> ==អំពីគោរមងារឃុន ម៉ម និង អ្នកម្នាង== * ពាក្យ'''ឃុន'''នៅក្នុងសម័យបុរាណហៅបានតែចំពោះបុរសដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិបួនហ៊ូពាន់តែប៉ុណ្ណោះ(មានអំណាចត្រួតពលបានបួនពាន់នាក់)លុះមកដល់រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]]រៀងមកគោរមងារនេះត្រូវបានហ្លួងប្រទានឲ្យទាំងបុរសទាំងស្ត្រីណាដែលជាអ្នកផ្តល់ជាប្រយោជន៍ចំពោះស្ដេចផែនដីមានគ្រូរបាំ គ្រូតន្ត្រី បាទបរិចាកា និង ព្រះញាតិវង្សនៃហ្លួង។បើគោរមងារឃុនបន្ថែមពាក្យចៅនៅពីមុខទៅជា'''ចៅឃុន'''គោរមងារនេះនឹងឡើងខ្ពស់ជាងឃុនទទេ។ * ពាក្យ'''ម៉ម''' គឺជាគោរមងាដែលហ្លួងស្តេចសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានឲ្យចំពោះតែស្ត្រីដែលជាបាទបរិចារិកានៃហ្លួង ។គោរមងារម៉មនេះមានឋានៈខ្ពស់ជាងអ្នកម្នាងតែទាបជាងឃុននិងប្រើតាំងតែពីរជ្ជកាលបរមបុរាណរាងមក។ * ពាក្យ'''អ្នកម្នាង''' គឺជាគោរមងារថ្នាក់ទី ០៥ នៅក្នុងលំដាប់ចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់។គោរមងារនេះមានប្រើតាំងតែពីបរមបុរាណរៀងមកហើយទៀតសោតហ្លួងប្រទានចំពោះតែស្ត្រីដែលជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងលើកជាបាទបរិចារិកា។គោរមងារអ្នកម្នាងមានឋានៈទាបជាងម៉ម។<ref>https://www.facebook.com/share/1Jhz85pc83/</ref> ==គោរមងារចៅជិតចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់នៅក្នុងរាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជានាផែនដីបរមបុរាណជាន់ចាស់== '''ចៅជិតចៅចម''' គឺជារាជស័ព្ទប្រើសម្រាប់ហៅចំពោះរាល់ស្ត្រីដែលមានវង្សត្រកូលជាតិជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យតែងតាំងជាបាទបរិចារិកាគឺសម្តៅទៅលើស្ត្រីដែលហ្លួងទ្រង់រើសយកមកឲ្យធ្វើការងារផ្សេងៗឬធ្វើជាព្រះជាយា។នៅក្នុងក្បួនព្រះរាជស័ព្ទនារាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីចៅជិតចៅចមចែកជា ០៦ ថ្នាក់ដែលមានដូចជា ៖ * ថ្នាក់ទី ០១ គឺ'''ព្រះបិយោ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះបរម'''ដែលជាថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត * ថ្នាក់ទី ០២ គឺ'''ព្រះស្នំ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម្នាង'''។ព្រះស្នំនេះទៀតសោតបើហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យនាងណាខ្លាំងទ្រង់លើកជាធំគឺឯកនោះបានន័យថានាងនោះគឺជាព្រះស្នំដែលមានអំណាចលើសអស់ស្នំដទៃៗទៀត * ថ្នាក់ទី ០៣ គឺ'''ព្រះស្រឹង្គារ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម៉ែនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៤ គឺ'''ព្រះក្រមការ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៥ គឺ'''ព្រះស្រីការ'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកម្នាង''' * ថ្នាក់ទី ០៦ គឺ'''ព្រះកំណាន់'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកនាង'''។<ref>https://www.facebook.com/share/1CRMtL1f9P/</ref> ==សម័យនគរភ្នំ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យចេនឡា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអង្គរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យចតុមុខ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យលង្វែក== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យស្រីសន្ធរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យឧត្តុង្គ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអាណានិគមនិយមជប៉ុន== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ០១== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យរដ្ឋកម្ពុជា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអ៊ុនតាក់== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ០២== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==ឯកសារយោង== a2aex6330k3hwgkqzdebsk0md4ojyyh 336766 336764 2026-06-18T11:35:42Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* សម័យនគរភ្នំ */ 336766 wikitext text/x-wiki [[File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង សុភមង្គល]] ==ទំនៀមលំដាប់ថ្នាក់ព្រះយសព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ== ជាទំនៀមទម្លាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលមកក្រៅអំពីព្រះអគ្គមហេសីដែលជាព្រះភរិយាធំហើយនោះព្រះមហាក្សត្រស្តេចទ្រង់ទទួលនូវបណ្តាស្ត្រីផ្សេងៗទៀតជាអនុភរិយាឬភរិយាតូចតាមការសព្វព្រះរាជហឫទ័យឬតាមរយៈការបង្គំទូលថ្វាយពីសេនាបតីឬក៏ជាការផ្សំផ្គុំថ្វាយពីសំណាក់ព្រះរាជជនកនិងព្រះរាជជននីជាដើម។ខាងក្រោមនេះគឺជាការបែងចែកលំដាប់ថ្នាក់បណ្តាព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាទាំង ១០ ថ្នាក់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាយើងនាសម័យបុរាណដែលត្រូវបានរៀបចំឲ្យមានជាក្រឹត្យក្រមឡើងវិញនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]] ៖ ០១. ព្រះមហេសី តំណែងព្រះមហេសី គឺជាតំណែងដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅក្នុងចំណោមបណ្តាតំណែងព្រះភរិយាទាំងឡាយនៃព្រះមហាក្សត្រហើយក៏ជាតំណែងដែលនៅក្នុងព្រះនគរអាចមានតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះដើម្បីជាគូស្វាមីភរិយានឹងអង្គរាជា។យើងអាចហៅតំណែងនេះជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ព្រះភរិយាធំ'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។ស្ត្រីដែលនឹងគ្រងឋានៈជាព្រះមហេសីនេះបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតជាខត្តិយកញ្ញាហើយត្រូវតែជាព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់ផងដែរ។ពាក្យសម្រាប់ហៅនាំមុខតំណែងព្រះមហេសីជាទូទៅត្រូវបានបែងចែកចេញជា ០៣ គឺព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះមហេសីតាមរយៈការកំណត់ពីបុរាណមកប្រសិនបើខត្តិយស្ត្រីរូបណាដែលបានរៀបមង្គលអភិសេកជាមួយនឹងអង្គព្រះរាជាមានធ្វើពីធីដោយព្រាហ្មណ៍មានថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាមទំនៀមហើយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមផងនោះតម្រូវឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជអគ្គមហេសី'''។ប្រសិនបើអភិសេកដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះរាជាមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមទេឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។រីឯខត្តិយស្ត្រីណាដែលអភិសេកនឹងព្រះរាជាហើយតែពុំទាន់បានទទួលពិធីពីព្រាហ្មណ៍ទេលោកឲ្យមានព្រះយសត្រឹមជា'''ព្រះមហេសី'''។ ០២. ព្រះទេពី តំណែងព្រះទេពី គឺជាតំណែងបន្ទាប់ពីតំណែងព្រះមហេសីឬដែលយើងអាចហៅជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ភរិយារង'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។នៅក្នុងមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអាចមានតំណែងព្រះទេពីនេះ ០១ អង្គក៏បាន ០២ អង្គក៏បានអាស្រ័យតាមព្រះរាជអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយគេបែងចែកងារនៃតំណែងនេះជា ០២ គឺព្រះមង្គលទេវីនិងព្រះទេពីមង្គល។ស្ត្រីដែលអាចគ្រងឋានៈជាព្រះទេពីបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតខ្ពង់ខ្ពស់ជាបុត្រីនៃព្រះបរមវង្សានុវង្សព្រះញាតិវង្សនៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ។រីឯការកំណត់ព្រះយសពាក្យសម្រាប់នាំមុខព្រះឋានៈក៏ត្រូវបានបែងចែកជា ០៣ ដូចគ្នានឹងតំណែងព្រះមហេសីដែរគឺព្រះបរមរាជ ព្រះបរម និង ព្រះរាជ។ប្រសិនបើព្រះទេពីនោះបានរៀបមង្គលអភិសេកដោយមានការចូលរួមពីព្រះមាតាបិតាហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានព្រះយសជា'''ព្រះបរមរាជ'''(ព្រះបរមរាជទេពីមង្គល/ព្រះបរមរាជមង្គលទេវី)។តែប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមពិធីអភិសេកទេឲ្យហៅយសជា'''ព្រះបរម'''។រីឯព្រះទេពីណាដែលអភិសេកដោយមិនទាន់មានពិធីព្រាហ្មណ៍លោកឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជ'''សិន។ ០៣. តំណែងព្រះបិយោ តំណែងព្រះបិយោ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវសម្រាប់តែបុត្រីនៃសេនាបតីជាន់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះបិយោបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នាបាន។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណាងព្រះបិយោនេះគេបែងចែកជា ០៣ ដូចតំណែងទាំង ០២ ខាងលើដែរគឺព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។តាមការកំណត់មកថាប្រសិនបើស្ត្រីជាបុត្រីអគ្គមហាសេនាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាបានរៀបមង្គលអភិសេកនឹងអង្គព្រះរាជាដោយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានយសជា'''ព្រះបរម'''។ប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាមកចូលរួមពិធីទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះរាជ'''។ដោយឡែកប្រសិនបើស្ត្រីទទួលអភិសេកដោយផ្ទាល់ពីព្រះរាជាតែមិនទាន់មានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះបិយោ'''ធម្មតាសិន។ ០៤. ព្រះមេយុវ ឬ ព្រះម៉ែយុវ តំណែងព្រះមេយុវ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវឲ្យត្រូវតែជាបុត្រីរបស់អស់លោកមន្ត្រីរាជការ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះមេយុវបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នា។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណែងព្រះមេយុវនេះគេបែងចែកជា ០៣ ហើយមានការកំណត់ដូចតំណែងព្រះបិយោដែរគឺ ព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។ ០៥. ព្រះមេនាង ឬ ព្រះម៉ែនាង (ម្នាង) តំណែងព្រះមេនាង គឺជាតំណែងព្រះស្នំដែលជាបុត្រីនៃអស់លោកមន្ត្រីរាជការបានថ្វាយខ្លួនជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីនឹងអង្គព្រះរាជា។តំណែងព្រះមេនាងអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៦. ព្រះស្នំ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់រួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីតំណែងព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីហើយលោកឲ្យបុត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្នំហៅងារជា'''អ្នកព្រះនាង'''ឬ'''ព្រះនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបស្របតាមព្រះរាជហឫទ័យនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៧. ព្រះស្រឹង្គារ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយមិនបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្រឹង្គារមានងារជា'''អ្នកនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៨. ព្រះក្រមការ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះក្រមការ។តំណែងព្រះក្រមការនេះអាចមានច្រើនអ្នកនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៩. ព្រះស្រីការ តំណែងព្រះស្រីការ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណី។ ១០. ព្រះបម្រើ តំណែងព្រះបម្រើ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់បានរួមប្រវេណី។<ref>https://www.facebook.com/share/p/1D8D2TzCFo/</ref> ==អំពីគោរមងារឃុន ម៉ម និង អ្នកម្នាង== * ពាក្យ'''ឃុន'''នៅក្នុងសម័យបុរាណហៅបានតែចំពោះបុរសដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិបួនហ៊ូពាន់តែប៉ុណ្ណោះ(មានអំណាចត្រួតពលបានបួនពាន់នាក់)លុះមកដល់រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]]រៀងមកគោរមងារនេះត្រូវបានហ្លួងប្រទានឲ្យទាំងបុរសទាំងស្ត្រីណាដែលជាអ្នកផ្តល់ជាប្រយោជន៍ចំពោះស្ដេចផែនដីមានគ្រូរបាំ គ្រូតន្ត្រី បាទបរិចាកា និង ព្រះញាតិវង្សនៃហ្លួង។បើគោរមងារឃុនបន្ថែមពាក្យចៅនៅពីមុខទៅជា'''ចៅឃុន'''គោរមងារនេះនឹងឡើងខ្ពស់ជាងឃុនទទេ។ * ពាក្យ'''ម៉ម''' គឺជាគោរមងាដែលហ្លួងស្តេចសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានឲ្យចំពោះតែស្ត្រីដែលជាបាទបរិចារិកានៃហ្លួង ។គោរមងារម៉មនេះមានឋានៈខ្ពស់ជាងអ្នកម្នាងតែទាបជាងឃុននិងប្រើតាំងតែពីរជ្ជកាលបរមបុរាណរាងមក។ * ពាក្យ'''អ្នកម្នាង''' គឺជាគោរមងារថ្នាក់ទី ០៥ នៅក្នុងលំដាប់ចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់។គោរមងារនេះមានប្រើតាំងតែពីបរមបុរាណរៀងមកហើយទៀតសោតហ្លួងប្រទានចំពោះតែស្ត្រីដែលជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងលើកជាបាទបរិចារិកា។គោរមងារអ្នកម្នាងមានឋានៈទាបជាងម៉ម។<ref>https://www.facebook.com/share/1Jhz85pc83/</ref> ==គោរមងារចៅជិតចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់នៅក្នុងរាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជានាផែនដីបរមបុរាណជាន់ចាស់== '''ចៅជិតចៅចម''' គឺជារាជស័ព្ទប្រើសម្រាប់ហៅចំពោះរាល់ស្ត្រីដែលមានវង្សត្រកូលជាតិជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យតែងតាំងជាបាទបរិចារិកាគឺសម្តៅទៅលើស្ត្រីដែលហ្លួងទ្រង់រើសយកមកឲ្យធ្វើការងារផ្សេងៗឬធ្វើជាព្រះជាយា។នៅក្នុងក្បួនព្រះរាជស័ព្ទនារាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីចៅជិតចៅចមចែកជា ០៦ ថ្នាក់ដែលមានដូចជា ៖ * ថ្នាក់ទី ០១ គឺ'''ព្រះបិយោ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះបរម'''ដែលជាថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត * ថ្នាក់ទី ០២ គឺ'''ព្រះស្នំ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម្នាង'''។ព្រះស្នំនេះទៀតសោតបើហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យនាងណាខ្លាំងទ្រង់លើកជាធំគឺឯកនោះបានន័យថានាងនោះគឺជាព្រះស្នំដែលមានអំណាចលើសអស់ស្នំដទៃៗទៀត * ថ្នាក់ទី ០៣ គឺ'''ព្រះស្រឹង្គារ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម៉ែនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៤ គឺ'''ព្រះក្រមការ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៥ គឺ'''ព្រះស្រីការ'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកម្នាង''' * ថ្នាក់ទី ០៦ គឺ'''ព្រះកំណាន់'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកនាង'''។<ref>https://www.facebook.com/share/1CRMtL1f9P/</ref> ==សម័យនគរភ្នំ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |០១ |កុរុងសោមា ឬ លីវយី ឬ នាងនាគ | |កុរុងកៅណ្ឌិន្យទី ១ ឬ ហ៊ុនទៀន ឬ ព្រះថោង |- |០២ | | |កុរុងហ៊ុនផានឃ័ង ឬ ហ៊ុនផានហួង ឬ ផានហួងវម៌្ម |- |០៣ | | |កុរុងហ៊ុនប៉ាងប៉ាង |- |០៤ | | |កុរុងស្រីមារៈ ឬ ហ្វាន់ចេម៉ាន់ |- |០៥ | | |កុរុងគិនចេង |- |០៦ | | |កុរុងហ្វាន់ឆាន |- |០៧ | | |កុរុងហ្វាន់ឆាង |- |០៨ | | |កុរុងហ្វាន់ស៊ីយុន |- |០៩ | | |កុរុងធៀនឈូឆានតាន |- |១០ | | |កុរុងកៅណ្ឌិន្យទី ២ ឬ ស្រុតវម៌្ម ឬ គាវឆេនយូ ឬ កៅឆេយូ |- |១១ | | |កុរុងស្រីឥន្ទ្រវម៌្ម ឬ ស្រេស្ឋវម៌្ម ឬ កុរុងឆេលីតោប៉ាម៉ោ |- |១២ |ព្រះនាងកុលប្រភាវតី | |កុរុងកៅណ្ឌិន្យជ័យវម៌្ម ឬ ជ័យវម៌្ម ឬ កៅឌិញ្ញវម៌្ម ឬ ចោយេប៉ាម៉ោ |- |១៣ | | |កុរុងគុណវម៌្ម ឬ ហ្វាន់ថាងចឹង |- |១៤ | | |កុរុងរុន្ទ្រវម៌្ម ឬ សាវ៌ភៅម ឬ កុរុងលីវតោប៉ាម៉ោ |} ==សម័យចេនឡា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអង្គរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យចតុមុខ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យលង្វែក== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យស្រីសន្ធរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យឧត្តុង្គ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអាណានិគមនិយមជប៉ុន== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ០១== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យរដ្ឋកម្ពុជា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអ៊ុនតាក់== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ០២== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==ឯកសារយោង== 2c4vli9elncorhtyou0won16oxy38xy 336768 336766 2026-06-18T11:46:20Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* សម័យនគរភ្នំ */ 336768 wikitext text/x-wiki [[File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង សុភមង្គល]] ==ទំនៀមលំដាប់ថ្នាក់ព្រះយសព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ== ជាទំនៀមទម្លាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលមកក្រៅអំពីព្រះអគ្គមហេសីដែលជាព្រះភរិយាធំហើយនោះព្រះមហាក្សត្រស្តេចទ្រង់ទទួលនូវបណ្តាស្ត្រីផ្សេងៗទៀតជាអនុភរិយាឬភរិយាតូចតាមការសព្វព្រះរាជហឫទ័យឬតាមរយៈការបង្គំទូលថ្វាយពីសេនាបតីឬក៏ជាការផ្សំផ្គុំថ្វាយពីសំណាក់ព្រះរាជជនកនិងព្រះរាជជននីជាដើម។ខាងក្រោមនេះគឺជាការបែងចែកលំដាប់ថ្នាក់បណ្តាព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាទាំង ១០ ថ្នាក់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាយើងនាសម័យបុរាណដែលត្រូវបានរៀបចំឲ្យមានជាក្រឹត្យក្រមឡើងវិញនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]] ៖ ០១. ព្រះមហេសី តំណែងព្រះមហេសី គឺជាតំណែងដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅក្នុងចំណោមបណ្តាតំណែងព្រះភរិយាទាំងឡាយនៃព្រះមហាក្សត្រហើយក៏ជាតំណែងដែលនៅក្នុងព្រះនគរអាចមានតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះដើម្បីជាគូស្វាមីភរិយានឹងអង្គរាជា។យើងអាចហៅតំណែងនេះជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ព្រះភរិយាធំ'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។ស្ត្រីដែលនឹងគ្រងឋានៈជាព្រះមហេសីនេះបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតជាខត្តិយកញ្ញាហើយត្រូវតែជាព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់ផងដែរ។ពាក្យសម្រាប់ហៅនាំមុខតំណែងព្រះមហេសីជាទូទៅត្រូវបានបែងចែកចេញជា ០៣ គឺព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះមហេសីតាមរយៈការកំណត់ពីបុរាណមកប្រសិនបើខត្តិយស្ត្រីរូបណាដែលបានរៀបមង្គលអភិសេកជាមួយនឹងអង្គព្រះរាជាមានធ្វើពីធីដោយព្រាហ្មណ៍មានថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាមទំនៀមហើយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមផងនោះតម្រូវឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជអគ្គមហេសី'''។ប្រសិនបើអភិសេកដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះរាជាមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមទេឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។រីឯខត្តិយស្ត្រីណាដែលអភិសេកនឹងព្រះរាជាហើយតែពុំទាន់បានទទួលពិធីពីព្រាហ្មណ៍ទេលោកឲ្យមានព្រះយសត្រឹមជា'''ព្រះមហេសី'''។ ០២. ព្រះទេពី តំណែងព្រះទេពី គឺជាតំណែងបន្ទាប់ពីតំណែងព្រះមហេសីឬដែលយើងអាចហៅជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ភរិយារង'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។នៅក្នុងមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអាចមានតំណែងព្រះទេពីនេះ ០១ អង្គក៏បាន ០២ អង្គក៏បានអាស្រ័យតាមព្រះរាជអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយគេបែងចែកងារនៃតំណែងនេះជា ០២ គឺព្រះមង្គលទេវីនិងព្រះទេពីមង្គល។ស្ត្រីដែលអាចគ្រងឋានៈជាព្រះទេពីបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតខ្ពង់ខ្ពស់ជាបុត្រីនៃព្រះបរមវង្សានុវង្សព្រះញាតិវង្សនៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ។រីឯការកំណត់ព្រះយសពាក្យសម្រាប់នាំមុខព្រះឋានៈក៏ត្រូវបានបែងចែកជា ០៣ ដូចគ្នានឹងតំណែងព្រះមហេសីដែរគឺព្រះបរមរាជ ព្រះបរម និង ព្រះរាជ។ប្រសិនបើព្រះទេពីនោះបានរៀបមង្គលអភិសេកដោយមានការចូលរួមពីព្រះមាតាបិតាហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានព្រះយសជា'''ព្រះបរមរាជ'''(ព្រះបរមរាជទេពីមង្គល/ព្រះបរមរាជមង្គលទេវី)។តែប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមពិធីអភិសេកទេឲ្យហៅយសជា'''ព្រះបរម'''។រីឯព្រះទេពីណាដែលអភិសេកដោយមិនទាន់មានពិធីព្រាហ្មណ៍លោកឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជ'''សិន។ ០៣. តំណែងព្រះបិយោ តំណែងព្រះបិយោ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវសម្រាប់តែបុត្រីនៃសេនាបតីជាន់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះបិយោបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នាបាន។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណាងព្រះបិយោនេះគេបែងចែកជា ០៣ ដូចតំណែងទាំង ០២ ខាងលើដែរគឺព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។តាមការកំណត់មកថាប្រសិនបើស្ត្រីជាបុត្រីអគ្គមហាសេនាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាបានរៀបមង្គលអភិសេកនឹងអង្គព្រះរាជាដោយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានយសជា'''ព្រះបរម'''។ប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាមកចូលរួមពិធីទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះរាជ'''។ដោយឡែកប្រសិនបើស្ត្រីទទួលអភិសេកដោយផ្ទាល់ពីព្រះរាជាតែមិនទាន់មានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះបិយោ'''ធម្មតាសិន។ ០៤. ព្រះមេយុវ ឬ ព្រះម៉ែយុវ តំណែងព្រះមេយុវ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវឲ្យត្រូវតែជាបុត្រីរបស់អស់លោកមន្ត្រីរាជការ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះមេយុវបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នា។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណែងព្រះមេយុវនេះគេបែងចែកជា ០៣ ហើយមានការកំណត់ដូចតំណែងព្រះបិយោដែរគឺ ព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។ ០៥. ព្រះមេនាង ឬ ព្រះម៉ែនាង (ម្នាង) តំណែងព្រះមេនាង គឺជាតំណែងព្រះស្នំដែលជាបុត្រីនៃអស់លោកមន្ត្រីរាជការបានថ្វាយខ្លួនជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីនឹងអង្គព្រះរាជា។តំណែងព្រះមេនាងអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៦. ព្រះស្នំ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់រួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីតំណែងព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីហើយលោកឲ្យបុត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្នំហៅងារជា'''អ្នកព្រះនាង'''ឬ'''ព្រះនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបស្របតាមព្រះរាជហឫទ័យនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៧. ព្រះស្រឹង្គារ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយមិនបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្រឹង្គារមានងារជា'''អ្នកនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៨. ព្រះក្រមការ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះក្រមការ។តំណែងព្រះក្រមការនេះអាចមានច្រើនអ្នកនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៩. ព្រះស្រីការ តំណែងព្រះស្រីការ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណី។ ១០. ព្រះបម្រើ តំណែងព្រះបម្រើ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់បានរួមប្រវេណី។<ref>https://www.facebook.com/share/p/1D8D2TzCFo/</ref> ==អំពីគោរមងារឃុន ម៉ម និង អ្នកម្នាង== * ពាក្យ'''ឃុន'''នៅក្នុងសម័យបុរាណហៅបានតែចំពោះបុរសដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិបួនហ៊ូពាន់តែប៉ុណ្ណោះ(មានអំណាចត្រួតពលបានបួនពាន់នាក់)លុះមកដល់រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]]រៀងមកគោរមងារនេះត្រូវបានហ្លួងប្រទានឲ្យទាំងបុរសទាំងស្ត្រីណាដែលជាអ្នកផ្តល់ជាប្រយោជន៍ចំពោះស្ដេចផែនដីមានគ្រូរបាំ គ្រូតន្ត្រី បាទបរិចាកា និង ព្រះញាតិវង្សនៃហ្លួង។បើគោរមងារឃុនបន្ថែមពាក្យចៅនៅពីមុខទៅជា'''ចៅឃុន'''គោរមងារនេះនឹងឡើងខ្ពស់ជាងឃុនទទេ។ * ពាក្យ'''ម៉ម''' គឺជាគោរមងាដែលហ្លួងស្តេចសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានឲ្យចំពោះតែស្ត្រីដែលជាបាទបរិចារិកានៃហ្លួង ។គោរមងារម៉មនេះមានឋានៈខ្ពស់ជាងអ្នកម្នាងតែទាបជាងឃុននិងប្រើតាំងតែពីរជ្ជកាលបរមបុរាណរាងមក។ * ពាក្យ'''អ្នកម្នាង''' គឺជាគោរមងារថ្នាក់ទី ០៥ នៅក្នុងលំដាប់ចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់។គោរមងារនេះមានប្រើតាំងតែពីបរមបុរាណរៀងមកហើយទៀតសោតហ្លួងប្រទានចំពោះតែស្ត្រីដែលជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងលើកជាបាទបរិចារិកា។គោរមងារអ្នកម្នាងមានឋានៈទាបជាងម៉ម។<ref>https://www.facebook.com/share/1Jhz85pc83/</ref> ==គោរមងារចៅជិតចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់នៅក្នុងរាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជានាផែនដីបរមបុរាណជាន់ចាស់== '''ចៅជិតចៅចម''' គឺជារាជស័ព្ទប្រើសម្រាប់ហៅចំពោះរាល់ស្ត្រីដែលមានវង្សត្រកូលជាតិជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យតែងតាំងជាបាទបរិចារិកាគឺសម្តៅទៅលើស្ត្រីដែលហ្លួងទ្រង់រើសយកមកឲ្យធ្វើការងារផ្សេងៗឬធ្វើជាព្រះជាយា។នៅក្នុងក្បួនព្រះរាជស័ព្ទនារាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីចៅជិតចៅចមចែកជា ០៦ ថ្នាក់ដែលមានដូចជា ៖ * ថ្នាក់ទី ០១ គឺ'''ព្រះបិយោ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះបរម'''ដែលជាថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត * ថ្នាក់ទី ០២ គឺ'''ព្រះស្នំ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម្នាង'''។ព្រះស្នំនេះទៀតសោតបើហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យនាងណាខ្លាំងទ្រង់លើកជាធំគឺឯកនោះបានន័យថានាងនោះគឺជាព្រះស្នំដែលមានអំណាចលើសអស់ស្នំដទៃៗទៀត * ថ្នាក់ទី ០៣ គឺ'''ព្រះស្រឹង្គារ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម៉ែនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៤ គឺ'''ព្រះក្រមការ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៥ គឺ'''ព្រះស្រីការ'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកម្នាង''' * ថ្នាក់ទី ០៦ គឺ'''ព្រះកំណាន់'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកនាង'''។<ref>https://www.facebook.com/share/1CRMtL1f9P/</ref> ==សម័យនគរភ្នំ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |០១ |កុរុងសោមា ឬ លីវយី ឬ នាងនាគ |ព្រះមហេសី |កុរុងកៅណ្ឌិន្យទី ១ ឬ ហ៊ុនទៀន ឬ ព្រះថោង |- |០២ | | |កុរុងហ៊ុនផានឃ័ង ឬ ហ៊ុនផានហួង ឬ ផានហួងវម៌្ម |- |០៣ | | |កុរុងហ៊ុនប៉ាងប៉ាង |- |០៤ | | |កុរុងស្រីមារៈ ឬ ហ្វាន់ចេម៉ាន់ |- |០៥ | | |កុរុងគិនចេង |- |០៦ | | |កុរុងហ្វាន់ឆាន |- |០៧ | | |កុរុងហ្វាន់ឆាង |- |០៨ | | |កុរុងហ្វាន់ស៊ីយុន |- |០៩ | | |កុរុងធៀនឈូឆានតាន |- |១០ | | |កុរុងកៅណ្ឌិន្យទី ២ ឬ ស្រុតវម៌្ម ឬ គាវឆេនយូ ឬ កៅឆេយូ |- |១១ | | |កុរុងស្រីឥន្ទ្រវម៌្ម ឬ ស្រេស្ឋវម៌្ម ឬ កុរុងឆេលីតោប៉ាម៉ោ |- | rowspan="2" |១២ |ព្រះនាងកុលប្រភាវតី |ព្រះអគ្គមហេសី | rowspan="2" |កុរុងកៅណ្ឌិន្យជ័យវម៌្ម ឬ ជ័យវម៌្ម ឬ កៅឌិញ្ញវម៌្ម ឬ ចោយេប៉ាម៉ោ |- |មិនស្គាល់ព្រះនាម |ព្រះស្នំ |- |១៣ | | |កុរុងគុណវម៌្ម ឬ ហ្វាន់ថាងចឹង |- |១៤ | | |កុរុងរុន្ទ្រវម៌្ម ឬ សាវ៌ភៅម ឬ កុរុងលីវតោប៉ាម៉ោ |} ==សម័យចេនឡា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអង្គរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យចតុមុខ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យលង្វែក== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យស្រីសន្ធរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យឧត្តុង្គ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអាណានិគមនិយមជប៉ុន== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ០១== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យរដ្ឋកម្ពុជា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអ៊ុនតាក់== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ០២== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==ឯកសារយោង== oxgwgtouhmozypvovxdkz3k554bog6n 336770 336768 2026-06-18T11:55:10Z សុត្តន្ត សិរីហ្វុង 44959 /* សម័យនគរភ្នំ */ 336770 wikitext text/x-wiki [[File:Norodom Monineath Sihanouk (cropped 3x2).jpg|thumb|សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី នរោត្ដម មុនិនាថ សីហនុ ព្រះវររាជមាតាជាតិខ្មែរក្នុងសេរីភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និង សុភមង្គល]] ==ទំនៀមលំដាប់ថ្នាក់ព្រះយសព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ== ជាទំនៀមទម្លាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលមកក្រៅអំពីព្រះអគ្គមហេសីដែលជាព្រះភរិយាធំហើយនោះព្រះមហាក្សត្រស្តេចទ្រង់ទទួលនូវបណ្តាស្ត្រីផ្សេងៗទៀតជាអនុភរិយាឬភរិយាតូចតាមការសព្វព្រះរាជហឫទ័យឬតាមរយៈការបង្គំទូលថ្វាយពីសេនាបតីឬក៏ជាការផ្សំផ្គុំថ្វាយពីសំណាក់ព្រះរាជជនកនិងព្រះរាជជននីជាដើម។ខាងក្រោមនេះគឺជាការបែងចែកលំដាប់ថ្នាក់បណ្តាព្រះភរិយានិងបាទបរិចារិកាទាំង ១០ ថ្នាក់នៃអង្គព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជាយើងនាសម័យបុរាណដែលត្រូវបានរៀបចំឲ្យមានជាក្រឹត្យក្រមឡើងវិញនៅក្នុងរជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]] ៖ ០១. ព្រះមហេសី តំណែងព្រះមហេសី គឺជាតំណែងដែលខ្ពង់ខ្ពស់ជាងគេបង្អស់នៅក្នុងចំណោមបណ្តាតំណែងព្រះភរិយាទាំងឡាយនៃព្រះមហាក្សត្រហើយក៏ជាតំណែងដែលនៅក្នុងព្រះនគរអាចមានតែមួយអង្គប៉ុណ្ណោះដើម្បីជាគូស្វាមីភរិយានឹងអង្គរាជា។យើងអាចហៅតំណែងនេះជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ព្រះភរិយាធំ'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។ស្ត្រីដែលនឹងគ្រងឋានៈជាព្រះមហេសីនេះបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតជាខត្តិយកញ្ញាហើយត្រូវតែជាព្រះរាជវង្សជាន់ខ្ពស់ផងដែរ។ពាក្យសម្រាប់ហៅនាំមុខតំណែងព្រះមហេសីជាទូទៅត្រូវបានបែងចែកចេញជា ០៣ គឺព្រះរាជអគ្គមហេសី ព្រះអគ្គមហេសី និង ព្រះមហេសីតាមរយៈការកំណត់ពីបុរាណមកប្រសិនបើខត្តិយស្ត្រីរូបណាដែលបានរៀបមង្គលអភិសេកជាមួយនឹងអង្គព្រះរាជាមានធ្វើពីធីដោយព្រាហ្មណ៍មានថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាមទំនៀមហើយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមផងនោះតម្រូវឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជអគ្គមហេសី'''។ប្រសិនបើអភិសេកដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គជាមួយនឹងព្រះរាជាមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមទេឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះអគ្គមហេសី'''។រីឯខត្តិយស្ត្រីណាដែលអភិសេកនឹងព្រះរាជាហើយតែពុំទាន់បានទទួលពិធីពីព្រាហ្មណ៍ទេលោកឲ្យមានព្រះយសត្រឹមជា'''ព្រះមហេសី'''។ ០២. ព្រះទេពី តំណែងព្រះទេពី គឺជាតំណែងបន្ទាប់ពីតំណែងព្រះមហេសីឬដែលយើងអាចហៅជាភាសាសាមញ្ញបានថាជា'''ភរិយារង'''នៃព្រះមហាក្សត្រ។នៅក្នុងមួយរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអាចមានតំណែងព្រះទេពីនេះ ០១ អង្គក៏បាន ០២ អង្គក៏បានអាស្រ័យតាមព្រះរាជអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គដោយគេបែងចែកងារនៃតំណែងនេះជា ០២ គឺព្រះមង្គលទេវីនិងព្រះទេពីមង្គល។ស្ត្រីដែលអាចគ្រងឋានៈជាព្រះទេពីបានលុះត្រាតែមានជាតិកំណើតខ្ពង់ខ្ពស់ជាបុត្រីនៃព្រះបរមវង្សានុវង្សព្រះញាតិវង្សនៃអង្គព្រះមហាក្សត្រ។រីឯការកំណត់ព្រះយសពាក្យសម្រាប់នាំមុខព្រះឋានៈក៏ត្រូវបានបែងចែកជា ០៣ ដូចគ្នានឹងតំណែងព្រះមហេសីដែរគឺព្រះបរមរាជ ព្រះបរម និង ព្រះរាជ។ប្រសិនបើព្រះទេពីនោះបានរៀបមង្គលអភិសេកដោយមានការចូលរួមពីព្រះមាតាបិតាហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានព្រះយសជា'''ព្រះបរមរាជ'''(ព្រះបរមរាជទេពីមង្គល/ព្រះបរមរាជមង្គលទេវី)។តែប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមពិធីអភិសេកទេឲ្យហៅយសជា'''ព្រះបរម'''។រីឯព្រះទេពីណាដែលអភិសេកដោយមិនទាន់មានពិធីព្រាហ្មណ៍លោកឲ្យហៅព្រះយសជា'''ព្រះរាជ'''សិន។ ០៣. តំណែងព្រះបិយោ តំណែងព្រះបិយោ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវសម្រាប់តែបុត្រីនៃសេនាបតីជាន់ខ្ពស់តែប៉ុណ្ណោះ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះបិយោបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នាបាន។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណាងព្រះបិយោនេះគេបែងចែកជា ០៣ ដូចតំណែងទាំង ០២ ខាងលើដែរគឺព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។តាមការកំណត់មកថាប្រសិនបើស្ត្រីជាបុត្រីអគ្គមហាសេនាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ណាបានរៀបមង្គលអភិសេកនឹងអង្គព្រះរាជាដោយមានព្រះមាតាបិតាចូលរួមហើយមានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខនោះឲ្យមានយសជា'''ព្រះបរម'''។ប្រសិនបើមិនមានព្រះមាតាបិតាមកចូលរួមពិធីទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះរាជ'''។ដោយឡែកប្រសិនបើស្ត្រីទទួលអភិសេកដោយផ្ទាល់ពីព្រះរាជាតែមិនទាន់មានព្រាហ្មណ៍ធ្វើពិធីថ្វាយទឹកស័ង្ខទេឲ្យមានយសជា'''ព្រះបិយោ'''ធម្មតាសិន។ ០៤. ព្រះមេយុវ ឬ ព្រះម៉ែយុវ តំណែងព្រះមេយុវ គឺជាតំណែងសម្រាប់ព្រះភរិយាដែលមានជាតិកំណើតជារាស្ត្រសាមញ្ញតែតម្រូវឲ្យត្រូវតែជាបុត្រីរបស់អស់លោកមន្ត្រីរាជការ។ព្រះមហាក្សត្រអាចមានព្រះមេយុវបានច្រើននាក់និងអាចប្រទានជាគោរម្យងារផ្សេងៗពីគ្នា។សម្រាប់ពាក្យព្រះយសនាំមុខតំណែងព្រះមេយុវនេះគេបែងចែកជា ០៣ ហើយមានការកំណត់ដូចតំណែងព្រះបិយោដែរគឺ ព្រះបរម ព្រះរាជ និង ព្រះ។ ០៥. ព្រះមេនាង ឬ ព្រះម៉ែនាង (ម្នាង) តំណែងព្រះមេនាង គឺជាតំណែងព្រះស្នំដែលជាបុត្រីនៃអស់លោកមន្ត្រីរាជការបានថ្វាយខ្លួនជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីនឹងអង្គព្រះរាជា។តំណែងព្រះមេនាងអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៦. ព្រះស្នំ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីខ្ញុំរាជការជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់រួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីមន្ត្រីតំណែងព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីហើយលោកឲ្យបុត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្នំហៅងារជា'''អ្នកព្រះនាង'''ឬ'''ព្រះនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបស្របតាមព្រះរាជហឫទ័យនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៧. ព្រះស្រឹង្គារ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកបុត្រីព្រះពញាជាបាទបរិចារិកាហើយមិនបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះស្រឹង្គារមានងារជា'''អ្នកនាង'''។តំណែងនេះអាចមានច្រើនរូបនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៨. ព្រះក្រមការ កាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកមានត្រកូលជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឲ្យស្ត្រីនោះមានតំណែងជាព្រះក្រមការ។តំណែងព្រះក្រមការនេះអាចមានច្រើនអ្នកនិងមានងារផ្សេងៗពីគ្នា។ ០៩. ព្រះស្រីការ តំណែងព្រះស្រីការ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយបានរួមប្រវេណីឬកាលបើព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនអ្នកងារជាបាទបរិចារិកាហើយពុំទាន់បានរួមប្រវេណី។ ១០. ព្រះបម្រើ តំណែងព្រះបម្រើ គឺជាតំណែងរបស់ស្ត្រីដែលព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដីយកកូនខ្ញុំបម្រើជាបាទបរិចារិកាហើយមិនទាន់បានរួមប្រវេណី។<ref>https://www.facebook.com/share/p/1D8D2TzCFo/</ref> ==អំពីគោរមងារឃុន ម៉ម និង អ្នកម្នាង== * ពាក្យ'''ឃុន'''នៅក្នុងសម័យបុរាណហៅបានតែចំពោះបុរសដែលមានបណ្ដាស័ក្ដិបួនហ៊ូពាន់តែប៉ុណ្ណោះ(មានអំណាចត្រួតពលបានបួនពាន់នាក់)លុះមកដល់រជ្ជកាល[[រាមាធិបតីទី៤|ព្រះបាទអង្គដួង]]រៀងមកគោរមងារនេះត្រូវបានហ្លួងប្រទានឲ្យទាំងបុរសទាំងស្ត្រីណាដែលជាអ្នកផ្តល់ជាប្រយោជន៍ចំពោះស្ដេចផែនដីមានគ្រូរបាំ គ្រូតន្ត្រី បាទបរិចាកា និង ព្រះញាតិវង្សនៃហ្លួង។បើគោរមងារឃុនបន្ថែមពាក្យចៅនៅពីមុខទៅជា'''ចៅឃុន'''គោរមងារនេះនឹងឡើងខ្ពស់ជាងឃុនទទេ។ * ពាក្យ'''ម៉ម''' គឺជាគោរមងាដែលហ្លួងស្តេចសព្វព្រះរាជហឫទ័យប្រទានឲ្យចំពោះតែស្ត្រីដែលជាបាទបរិចារិកានៃហ្លួង ។គោរមងារម៉មនេះមានឋានៈខ្ពស់ជាងអ្នកម្នាងតែទាបជាងឃុននិងប្រើតាំងតែពីរជ្ជកាលបរមបុរាណរាងមក។ * ពាក្យ'''អ្នកម្នាង''' គឺជាគោរមងារថ្នាក់ទី ០៥ នៅក្នុងលំដាប់ចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់។គោរមងារនេះមានប្រើតាំងតែពីបរមបុរាណរៀងមកហើយទៀតសោតហ្លួងប្រទានចំពោះតែស្ត្រីដែលជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងលើកជាបាទបរិចារិកា។គោរមងារអ្នកម្នាងមានឋានៈទាបជាងម៉ម។<ref>https://www.facebook.com/share/1Jhz85pc83/</ref> ==គោរមងារចៅជិតចៅចមទាំង ០៦ ថ្នាក់នៅក្នុងរាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជានាផែនដីបរមបុរាណជាន់ចាស់== '''ចៅជិតចៅចម''' គឺជារាជស័ព្ទប្រើសម្រាប់ហៅចំពោះរាល់ស្ត្រីដែលមានវង្សត្រកូលជាតិជារាស្ត្រសាមញ្ញហើយត្រូវបានហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យតែងតាំងជាបាទបរិចារិកាគឺសម្តៅទៅលើស្ត្រីដែលហ្លួងទ្រង់រើសយកមកឲ្យធ្វើការងារផ្សេងៗឬធ្វើជាព្រះជាយា។នៅក្នុងក្បួនព្រះរាជស័ព្ទនារាជសំណាក់ក្រុងកម្ពុជាធិបតីចៅជិតចៅចមចែកជា ០៦ ថ្នាក់ដែលមានដូចជា ៖ * ថ្នាក់ទី ០១ គឺ'''ព្រះបិយោ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះបរម'''ដែលជាថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត * ថ្នាក់ទី ០២ គឺ'''ព្រះស្នំ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម្នាង'''។ព្រះស្នំនេះទៀតសោតបើហ្លួងសព្វព្រះរាជហឫទ័យនាងណាខ្លាំងទ្រង់លើកជាធំគឺឯកនោះបានន័យថានាងនោះគឺជាព្រះស្នំដែលមានអំណាចលើសអស់ស្នំដទៃៗទៀត * ថ្នាក់ទី ០៣ គឺ'''ព្រះស្រឹង្គារ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះម៉ែនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៤ គឺ'''ព្រះក្រមការ'''ដែលមានតំណែងជា'''ព្រះនាង''' * ថ្នាក់ទី ០៥ គឺ'''ព្រះស្រីការ'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកម្នាង''' * ថ្នាក់ទី ០៦ គឺ'''ព្រះកំណាន់'''ដែលមានតំណែងជា'''អ្នកនាង'''។<ref>https://www.facebook.com/share/1CRMtL1f9P/</ref> ==សម័យនគរភ្នំ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យចេនឡា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអង្គរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យចតុមុខ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យលង្វែក== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យស្រីសន្ធរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យឧត្តុង្គ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអាណានិគមនិយមជប៉ុន== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ០១== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យរដ្ឋកម្ពុជា== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យអ៊ុនតាក់== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី ០២== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! លេខរៀង ! ព្រះនាម ! តំណែង ! ព្រះស្វាមី |- |} ==ឯកសារយោង== bk8eg2i12nanm4wlwt2hyzq5bxbio8x 0 42297 336711 332029 2026-06-17T13:47:25Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336711 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងជនុបត្ថម្ភ | image = Warsaw Pact Logo.svg | image_size = 150 | map = Warsaw Pact in 1990 (orthographic projection).svg | map_size = 150 | map_caption = The WTO in 1990 | abbreviation = ស.ម.ក.ជ., ក.វ., អ.ស.វ. | formation = ១៤ ឧសភា ១៩៥៥ | founding_location = [[វ៉ាសូរី]], ប៉ូឡូញ | dissolved = ១ កក្កដា ១៩៩១ | type = [[សម្ព័ន្ធភាពយោធា]] | headquarters = [[ម៉ូស្គូ]], [[សហភាពសូវៀង]] | num_members_year = | membership = {{plainlist| * {{flagicon image|Flag of Czechoslovakia.svg|22px}} [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមឆេកូស្លូវ៉ាគី|ឆេកូស្លូវ៉ាគី]] * {{flagicon image|Flag of Poland.svg|22px}} [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] * {{flagicon image|Flag of Bulgaria (1971-1990).svg|22px}} [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៊ុលការី|ប៊ុលការី]] * {{flagicon image|Flag of the Socialist Republic of Romania.svg|22px}} [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមរ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]]<ref>{{cite book|url=https://books.google.ro/books?hl=en&id=kAoWAQAAIAAJ&dq=desatellization%20romania|author= [[Thomas Spira]]| publisher=Academic International Press|year= 2004|title=Nationalism and Ethnicity Terminologies: An Encyclopedic Dictionary and Research Guide, Volume 3|page= 149}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.ro/books?id=0tEFBAAAQBAJ&pg=PA189|author= R. J. Crampton|publisher= [[Routledge]]|date= July 15, 2014|title=The Balkans Since the Second World War}}</ref>{{rp|189}}| name="Rom1962"}} * {{flagcountry|size=22px|Soviet Union}} * {{flagicon image|Flag of Hungary.svg|22px}} [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតហុងគ្រី|ហុងគ្រី]] * {{flagicon image|Flag of the German Democratic Republic.svg|22px}} [[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]] (ដកខ្លួនចេញជាផ្លូវការនៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩០) * {{flagicon image|Flag of Albania (1946–1992).svg|23px}} [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាមានិតអាល់បានី|អាល់បានី]] (ដកខ្លួនចេញជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ១៩៦៨) | leader_title = [[មេបញ្ជាការកំពូលនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរួមនៃអង្គការសន្ធិសញ្ញាវ៉ាសូរី|មេបញ្ជាការកំពូល]] | leader_name = [[អ៊ីវ៉ាន កូណ្វ]] (ដំបូង)<br />[[ពីអូទ័រ លូស៊ីវ]] (ក្រោយ) | leader_title2 = [[ប្រធានបុគ្គលិកចម្រុះនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធបង្រួបបង្រួមនៃអង្គការសន្ធិសញ្ញាវ៉ាសូរី|ប្រធានបុគ្គលិកចម្រុះ]] | leader_name2 = [[អាឡិកស៊ី អានតូណូវ]] (ដំបូង)<br /> [[វ៉្លាឌីមៀរ ឡូបូវ]] (ក្រោយ) | affiliations = [[ក្រុមប្រឹក្សាសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចជនុបត្ថម្ភ]] }} [[File:Iron Curtain map.svg|thumb|ខ្សែពណ៌ខ្មៅគឺជា[[វាំងននដែក]]ដែលបែកចែកប្លុកសេរីនិងប្លុកកុម្មុយនិស្តនៅទ្វីបអឺរ៉ុប {{legend|#FF8282|ប្រទេស[[កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី]]}} {{legend|#004990|សមាជិក[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|ណាតូ]]}} {{legend|#C0C0C0|ប្រទេសអព្យាក្រឹត (យោធា)}} {{legend|#57D557|[[សាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធសង្គមនិយមយូហ្គោស្លាវី|យូហ្គោស្លាវី]],ជាសមាជិកនៃ[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]]}}<hr>ចំណុចដុតពណ៌ខ្មៅគឺតំណាងឱ្យទីក្រុង[[ប៊ែរឡាំងខាងលិច]]ដែលជាបរិពន្ធភូមិរបស់[[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]]។ [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាមានិតអាល់បានី|អាល់បានី]]បានបញ្ឈប់ការគាំទ្រលើកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ ដោយសារតែការខ្វែងគំនិតនិងមនោគវិជ្ជាជាមួយសហភាពសូវៀតហើយទីបំផុតក៏បានដកខ្លួនចេញជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨។]] '''អង្គការសន្ធិសញ្ញាវ៉ាសូរី'''<ref>https://history.state.gov/milestones/1953-1960/warsaw-treaty</ref> ('''អ.ស.វ.'''), មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងជនុបត្ថម្ភ'''<ref name="Text of Warsaw Pact">{{cite web|url=http://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%20219/volume-219-I-2962-Other.pdf|title=Text of Warsaw Pact|publisher=United Nations Treaty Collection|accessdate=22 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002102140/http://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/Volume%20219/volume-219-I-2962-Other.pdf|archive-date=2 October 2013}}</ref> ឬត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា '''កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី''' ('''ក.វ.''')<ref>http://www.php.isn.ethz.ch/lory1.ethz.ch/collections/coll_poland/Introductionb85a.html?navinfo=111216</ref> គឺជាសន្ធិសញ្ញាការពារជាតិរួមមួយដែលបានចុះនៅទីក្រុង[[វ៉ាសូរី]], [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៉ូឡូញ|ប្រទេសប៉ូឡូញ]] រវាង[[សហភាពសូវៀត]]និង[[បញ្ជីរាយរដ្ឋសង្គមនិយម|សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយម]]ទិសបូព៌ាចំនួន ៧ ទៀតនៅអឺរ៉ុបកណ្តាលនិងខាងកើតនៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥ ក្នុងអំឡុង[[សង្គ្រាមត្រជាក់]]។ កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីគឺជាការបំពេញបន្ថែមផ្នែកយោធាដល់[[ក្រុមប្រឹក្សាសម្រាប់ជំនួយសេដ្ឋកិច្ចជនុបត្ថម្ភ]] ដែលជាអង្គការសេដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់សម្រាប់រដ្ឋសង្គមនិយមនៅអឺរ៉ុបកណ្តាលនិងខាងកើត។ កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីត្រូវបានបង្កើតឡើងបន្ទាប់ពី[[អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច]]ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលទៅក្នុង[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]]<ref name="NATO Transformed: The Alliance's New Roles in International Security"/><ref name="History Channel 1"/><ref name="History Channel 2"/><ref name="NATO short history">"In reaction to West Germany's NATO accession, the Soviet Union and its Eastern European client states formed the Warsaw Pact in 1955." Citation from: {{cite web|last1=NATO website|title=A short history of NATO|url=http://nato.int/cps/en/natohq/declassified_139339.htm|website=nato.int|accessdate=24 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326231233/http://nato.int/cps/en/natohq/declassified_139339.htm|archive-date=26 March 2017|archivedate=26 មីនា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170326231233/http://nato.int/cps/en/natohq/declassified_139339.htm|url-status=dead}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥ ដែលជាផ្នែកមួយនៃ[[សន្និសីទទីក្រុងប៉ារីសនិងទីក្រុងឡុងដ៍]]នាឆ្នាំ១៩៥៤<ref name="The Future of European Alliance Systems"/><ref name="christopher"/><ref name="enclopedia"/><ref name="Laurien Crump Routledge page 21-22">The Warsaw Pact Reconsidered: International Relations in [[Eastern Europe]], 1955–1969 Laurien Crump Routledge, p. 21–22, 11.02.2015</ref><ref>The Oder-Neisse Line: The United States, Poland, and Germany in the Cold War Debra J. Allen page 158 "Treaties approving Bonn's participation in NATO were ratified in May 1955...shortly thereafter Soviet Union...created the Warsaw Pact to counter the perceived threat of NATO"</ref> ប៉ុន្តែអ្នកខ្លះបានគិតថា កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយសារតែសូវៀតចង់រក្សាការគ្រប់គ្រងកងកម្លាំងយោធានៅអឺរ៉ុបកណ្តាលនិងខាងកើត។<ref name="Warsaw Pact: Wartime Status-Instruments of Soviet Control"/> កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីរក្សាតុល្យភាពនៃអំណាច<ref name="Yoder1993">{{cite book|author=Amos Yoder|title=Communism in Transition: The End of the Soviet Empires|url=https://archive.org/details/communismintrans00yode|url-access=registration|year=1993|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-8448-1738-5|page=[https://archive.org/details/communismintrans00yode/page/58 58]|access-date=1 January 2016}}</ref> ឬប្រឆាំងនឹងអង្គការណាតូ។<ref name="Reinalda2009">{{cite book|author=Bob Reinalda|title=Routledge History of International Organizations: From 1815 to the Present Day|url=https://books.google.com/books?id=Ln19AgAAQBAJ&pg=PA369|date=11 September 2009|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-02405-6|page=369|access-date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101212444/https://books.google.com/books?id=Ln19AgAAQBAJ&pg=PA369|archive-date=1 January 2016}}</ref> អង្គការទាំងពីរគឺមិនដែលមានការប្រឈមមុខប្រយុទ្ធតតាំងគ្នាដោយផ្ទាល់ឡើយ ផ្ទុយទៅវិញការប្រយុទ្ធគ្នាគឺត្រូវផ្អែកលើមនោគមវិជ្ជានិងសង្គ្រាមមិនប្រយោល។ ទាំងអង្គការណាតូនិងសន្ធិសញ្ញាអង្គការវ៉ាសូរីបានធ្វើការពង្រីកផ្នែកយោធានិងធ្វើសមាហរណកម្មកម្លាំងពួកគេរៀងៗខ្លួន។<ref name=Reinalda2009 /> សកម្មភាពដ៏ធំនិងសំខាន់បំផុតរបស់អង្គការនេះគឺ[[ការចូលឈ្លានពានឆេកូស្លូវ៉ាគីដោយកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី|ការចូលឈ្លានពានប្រទេសឆេកូស្លូវ៉ាគីនៅអំឡុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៨]] (ដោយមានការចូលរួមពីបណ្តាប្រទេសសមាជិកស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែ[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមអាល់បានី|អាល់បានី]] [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមរ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]] និង[[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]])<ref name=Yoder1993 /> ហើយជាលទ្ធផលវាបានធ្វើឱ្យអាល់បានីដកខ្លួនចេញពីសន្ធិសញ្ញានេះ។ ការរីករាលដាលនៃ[[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៨៩]] បានផ្តល់បញ្ហាជាច្រើនដល់កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី ចាប់ផ្តើមជាមួយចលនា[[សាមគ្គីភាព (សហជីពប៉ូឡូញ)|សាមគ្គីភាព]]នៅប្រទេស[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]]<ref>[http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,159069,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151223090949/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,159069,00.html |date=23 December 2015 }} Cover Story: The Holy Alliance By Carl Bernstein Sunday, June 24, 2001</ref> និង[[ការបោះឆ្នោតអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិប៉ូឡូញឆ្នាំ១៩៨៩|ការបោះឆ្នោត]]ដ៏មានប្រសឹទ្ធភាពមួយ។ នៅឆ្នាំ១៩៩០ អាល្លឺម៉ង់ខាងកើតបានដកខ្លួនចេញពីកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីបន្ទាប់ពីបាន[[ការបង្រួបបង្រួមប្រទេសអាល្លឺម៉ង់|បង្រួបបង្រួម]]ជាប្រទេសតែមួយជាមួយអាល្លឺម៉ង់ខាងលិច។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩១ កិច្ចប្រជុំមួយបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅប្រទេស[[ហុងគ្រី]]ដោយនៅក្នុងនោះ រដ្ឋមន្រ្តីការពារជាតិនិងមន្ត្រីការបរទេសនៃរដ្ឋសមាជិកចំនួន ៦ ដែលនៅសល់បានប្រកាសរំលាយសន្ធិសញ្ញាកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីនេះចោល។ សហភាពសូវៀតបាន[[ការរំលាយចោលនៃសហភាពសូវៀត|រំលាយខ្លួនចោល]]ជាផ្លូវការនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១។ ក្នុងរយៈពេល ២០ ឆ្នាំបន្ទាប់ពីការរំលាយចោល អតីតសមាជិករដ្ឋទាំង ៧ នៃកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីសុទ្ធតែបានចុះចូលជាមួយអង្គការណាតូ [[រដ្ឋបាល់ទិក]]ដែលត្រូវជាអតីតសាធារណរដ្ឋសូវៀតក៏បានចូលរួមផងដែរ។ ==រចនាសម្ព័ន្ធ== អង្គការសន្ធិសញ្ញាវ៉ាសូរីត្រូវបានបែងចែកជាពីរក្រុម៖ ទីមួយគឺគណៈកម្មាធិការប្រឹក្សានយោបាយដែលមានតួនាទីដោះស្រាយបញ្ហានយោបាយទាំងឡាយ និងទីពីរគឺកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរួមដែលមាននាទីគ្រប់គ្រងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធពហុជាតិហើយជារួមគឺមានទីស្នាក់ការនៅទីក្រុង[[វ៉ាសូរី]] ប្រទេសប៉ូឡូញ។ [[មេបញ្ជាការកំពូលនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរួមនៃអង្គការសន្ធិសញ្ញាវ៉ាសូរី]]គឺមាននាទីគ្រប់គ្រងនិងដឹកនាំកងកម្លាំងយោធាទាំងអស់នៃប្រទេសដែលជាសមាជិកហើយខ្លួនក៏ត្រូវជាមេយោធាដ៏គួរឱ្យទុកចិត្តបំផុតផងដែររបស់សហភាពសូវៀតពោលគឺត្រូវកាន់តំណែងយោធាកំពូលដូចអនុ[[រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិសូវៀត|រដ្ឋមន្ត្រីទីមួយនៃក្រសួងការពារជាតិនៃសហភាពសូវៀត]]ជាដើម។ ក៏ដូចគ្នាជាមួយនឹង[[ប្រធានបុគ្គលិករួមនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរួមនៃអង្គការសន្ធិសញ្ញាវ៉ាសូរី]]ដែរដោយបុគ្គលនេះគឺត្រូវកាន់តំណែងជាអនុប្រធានទីមួយនៃអង្គសេនាធិការនៃ[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសូវៀត]]។ ដូច្នេះ ទោះសន្ធិសញ្ញានេះមានឈ្មោះជាសម្ព័ន្ធភាពសន្តិសុខសមូហភាពអន្តរជាតិក្តីប៉ុន្តែរចនាសម្ព័ន្ធនិងស្ថានភាពយោធាគឺសុទ្ធសឹងតែស្ថិតនៅក្រោមសហភាពសូវៀតទាំងអស់ដោយវាស្រដៀងនឹងសម្ព័ន្ធភាពណាតូដែរដែលផ្នែកយោធាត្រូវស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name="The Soviet Army in the Cold War Years (1945–1991)"/> ==យុទ្ធសាស្ត្រ== យុទ្ធសាស្ត្រនៅពីក្រោយការបង្កើតកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីគឺដើម្បីការពារអឺរ៉ុបកណ្តាលនិងអឺរ៉ុបខាងកើតកុំឱ្យក្លាយជាមូលដ្ឋានយោធារបស់សត្រូវសូវៀត។ មូលហេតុមួយចំនួនទៀតគឺពាក់ព័ន្ធទៅនឹងមនោគមវិជ្ជានយោបាយនិងយុទ្ធភូមិសាស្ត្រ។ សហភាពសូវៀតបានសន្មត់និងអះអាងថាខ្លួនមានសិទ្ធិកំណត់ជោគវាសនានៃលទ្ធិសង្គមនិយមនិងលទ្ធិកុម្មុយនិស្ត និងដើរតួនាទីជាមេដឹកនាំចលនាសង្គមនិយមពិភពលោក។ បើយោងតាម[[លទ្ធិប្រេស្នេវ]] វាគឺជាភាពចាំបាច់សម្រាប់អង្គការវ៉ាសូរីក្នុងការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ក្នុងប្រទេសដែលរំលោភលើស្នូលសង្គមនិយម។<ref name="The Brezhnev Doctrine and Communist Ideology"/> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== ===និម្មិតកម្ម=== [[File:Pałac Prezydencki w Warszawie korpus główny 2019.jpg|thumb|right|[[វិមានប្រធានាធិបតី (វ៉ាសូរី)|វិមានប្រធានាធិបតី]]នៅទីក្រុង[[វ៉ាសូរី]] គឺជាកន្លែងចុះហត្ថលេខាបង្កើតកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីឡើងនៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥។]] មុនពេលបង្កើតកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី ថ្នាក់ដឹកនាំប្រទេសឆេកូស្លូវ៉ាគីបានកើតការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការចាប់កាន់អាវុធសារជាថ្មីពីប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ (ពិសេសគឺអាល្លឺម៉ង់ខាងលិច)។<ref name="Laurien Crump Routledge page 21-22"/> ដូច្នេះប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើតក៏បាននាំគ្នាចេញប្រឆាំងនឹងសកម្មភាពលើកកាន់អាវុធឡើងវិញរបស់អាល្លឺម៉ង់ខាងលិច។<ref>Europa Antoni Czubiński Wydawn. Poznańskie, 1998, p. 298</ref> ផែនការនិងគម្រោងនៃកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីក៏ក្លាយជាប្រធានបទក្តៅៗសម្រាប់ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើតបន្ទាប់ពីអង្គការណាតូបានគាំទ្រវិស័យយោធានៅរដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ខាងលិច។ មេដឹកនាំសូវៀតក៏ដូចជាមេដឹកនាំអឺរ៉ុបដទៃទៀតទាំងសងខាងខ្សែ[[វាំងននដែក]]បានសម្តែងនូវសេចក្តីព្រួយបារម្ភខ្លាចអាល្លឺម៉ង់វិវត្តក្លាយជាមហាអំណាចយោធាម្តងទៀតដែលអាចផ្តល់ផលវិបាកខ្លាំងដល់ទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូលសារជាថ្មី។ អនុស្សាវរីយ៍និងលទ្ធផលនៃយោធានិយមអាល្លឺម៉ង់គឺនៅដិតជាប់ក្នុងប្រជាជាតិអឺរ៉ុបខាងលិចនិងសហភាពសូវៀតនាពេលនោះនៅឡើយ។<ref name="History Channel 1"/><ref name="History Channel 2"/><ref>World Politics: The Menu for Choice page 87 Bruce Russett, Harvey Starr, David Kinsella – 2009 The Warsaw Pact was established in 1955 as a response to West Germany's entry into NATO; German militarism was still a recent memory among the Soviets and East Europeans.</ref><ref name="US Dept State Historian">"When the Federal Republic of Germany entered NATO in early May 1955, the Soviets feared the consequences of a strengthened NATO and a rearmed West Germany". Citation from:{{cite web|last1=United States Department of State|first1=Office of the Historian|title=The Warsaw Treaty Organization, 1955|url=https://history.state.gov/milestones/1953-1960/warsaw-treaty|website=Office of the Historian|publisher=history.state.gov|access-date=19 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128050302/http://history.state.gov/milestones/1953-1960/warsaw-treaty|archive-date=28 November 2015|author1-link=United States Department of State}}</ref><ref>"1955: After objecting to Germany's admission into [[NATO]], the [[Soviet Union]] joins [[Albania]], [[Bulgaria]], [[Czechoslovakia]], East Germany, Hungary, Poland and Romania in forming the Warsaw Pact.". See chronology in:{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2009/04/03/f-nato-fast-facts.html|date=6 April 2009|title=Fast facts about NATO|publisher=[[CBC News]]|access-date=19 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504110549/http://www.cbc.ca/news/world/story/2009/04/03/f-nato-fast-facts.html|archive-date=4 May 2012}}</ref> ដោយឃើញបែបនេះ សហភាពសូវៀតក៏ស្នើសុំចូលជាសមាជិកអង្គការណាតូនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ប៉ុន្តែសំណើនេះត្រូវបានបដិសេដដោយប្រទេសអង់គ្លេសនិងអាមេរិក។<ref name="soviet request nato"/><ref>"1954: Soviet Union suggests it should join NATO to preserve peace in Europe. [[United States|U.S.]] and [[United Kingdom|U.K.]] reject this". See chronology in:{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2009/04/03/f-nato-fast-facts.html|date=6 April 2009|title=Fast facts about NATO|publisher=[[CBC News]]|access-date=19 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504110549/http://www.cbc.ca/news/world/story/2009/04/03/f-nato-fast-facts.html|archive-date=4 May 2012}}</ref><ref name="soviet request nato frus"/> សំណើរបស់សហភាពសូវៀតក្នុងការចូលរួមជាសមាជិកអង្គការណាតូត្រូវបានលើកឡើងនៅក្រោយ[[សន្និសីទទីក្រុងប៊ែរឡាំង (១៩៥៤)|សន្និសីទទីក្រុងប៊ែរឡាំង]]ដែលបានផ្តើមឡើងនៅខែមករានិងបញ្ចប់ទៅវិញនៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៥៤។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសសូវៀតលោក[[វីយ៉ាឆេស្លាវ ម៉ូឡូតូវ|ម៉ូឡូតូវ]]បានស្នើឱ្យមានការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់ឡើងវិញ{{sfn|Molotov|1954a|pp=197,201}}និងការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសរដ្ឋាភិបាលស្របច្បាប់មួយ{{sfn|Molotov|1954a|p=202}}ដោយស្ថិតនៅក្រោមលក្ខខណ្ឌដកទ័ពរបស់មហាអំណាចទាំងបួននិងធានានូវអព្យាក្រឹតភាពអាល្លឺម៉ង់ក៏ប៉ុន្តែសំណើមួយនេះត្រូវបានបដិសេដដោយរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសផ្សេងទៀត (អង់គ្លេស អាមេរិក និងបារាំង)។{{sfn|Molotov|1954a|pp=211–212, 216}} នេះមិនមែនជាសំណើស្នើរឱ្យមានការបង្រួបបង្រួមជាតិអាល្លឺម៉ង់វិញជាលើកដំបូងនោះទេ ប្រធានបទប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ត្រូវបានប្រទេសលោកសេរីធ្លាប់បានលើកឡើងមកពិភាក្សាយ៉ាងដិតដល់ដោយសហរដ្ឋអាមេរិក អង់គ្លេស និងបារាំងមិនចង់ឱ្យដំណើរបង្រួបបង្រួមនេះប្រព្រឹត្តិទៅដោយអព្យាក្រឹតនោះឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ លោកខាងលិចគឺចង់ឱ្យការបង្រួបបង្រួមប្រទេសអាល្លឺម៉ង់មានភាពលំអៀងទៅរកខាងពួកគេដោយអះអាងថារដ្ឋអាល្លឺម៉ង់ដែលនឹងបង្រួបបង្រួមថ្មីគឺគួរតែមានសិទ្ធិចូលរួមក្នុងសហគមន៍ការពារប្រជាជាតិអឺរ៉ុប (ស.ក.អ.)និងពង្រឹងវិស័យយោធារបស់ខ្លួន។<ref name="Steininger1">{{cite book |last=Steininger |first=Rolf |date=1991 |title=The German Question: The Stalin Note of 1952 and the Problem of Reunification |publisher=Columbia Univ Press |page=56 }}</ref><ref name="Gaddis">{{cite book |last=Gaddis |first=John |date=1997 |title=We Know Now: Rethinking Cold War History |publisher=Clarendon Press |page=126 }}</ref> ជាលទ្ធផល ម៉ូឡូតូវបានកើតការព្រួយបារម្ភខ្លាច ស.ក.អ. អាចចេញប្រឆាំងនឹងសហភាពសូវៀតនាពេលអនាគតដូច្នេះលោកក៏បានស្វែងរកមធ្យោបាយ"ដើម្បីការពារកុំឱ្យកើតមានក្រុមប្រទេសអឺរ៉ុបប្រឆាំងនឹងក្រុមប្រទេសអឺរ៉ុបដទៃទៀត"<ref name="molotov proposal europe"/>ដោយបានស្នើឱ្យមានសន្ធិសញ្ញាទូទៅស្តីពីសន្តិសុខសមូហភាពនៅអឺរ៉ុប"ដែលនឹងបើកចំហរឱ្យប្រទេសអឺរ៉ុបទាំងអស់ចូលរួមដោយមិនប្រកាន់អំពីប្រព័ន្ធសង្គម"<ref name="molotov proposal europe"/> ប៉ុន្តែ អង់គ្លេស អាមេរិក និងបារាំងបានប្រឆាំងនឹងសំណើនេះ។{{sfn|Molotov|1954a|p=214}} មួយខែក្រោយមក សន្ធិសញ្ញាដែលបានស្នើដោយសូវៀតក៏ត្រូវបដិសេដមិនត្រឹមតែដោយក្រុមអ្នកគាំទ្រ ស.ក.អ.ប៉ុណ្ណោះទេតែថែមទាំងដោយក្រុមប្រឆាំងលោកខាងលិចនៃសហគមន៍ការពារប្រជាជាតិអឺរ៉ុបផងដែរដោយពួកគេយល់ឃើញថា"ទម្រង់សន្ធិសញ្ញានេះគឺមិនអាចទទួលយកបានទេព្រោះថាវាមិនរាប់បញ្ចូលសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងប្រព័ន្ធសន្តិសុខសមូហភាពនៅអឺរ៉ុប"។<ref name="molotov proposal nato"/> ដោយឃើញដូច្នេះ សហភាពសូវៀតក៏សម្រេចចិត្តធ្វើសំណើជាទម្រង់ថ្មីមួយទៅកាន់រដ្ឋាភិបាលអាមេរិក អង់គ្លេស និងបារាំងដោយលើកនេះគឺទទួលស្គាល់អាមេរិកចូលក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងអឺរ៉ុបទូទៅ។<ref name="molotov proposal nato"/> មហាអំណាចលោកខាងលិចទាំងបីក៏ចេញប្រឆាំងនឹងសំណើរបស់សូវៀតម្តងទៀតដោយបានលើកឡើងថា"សំណើនេះគឺមានទំនោរប្រឆាំងនិងរំលោភលើកតិកាសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង"។<ref name="molotov proposal nato"/>{{sfn|Molotov|1954a|p=216,}} ដូចមុនៗអញ្ចឹងដែរ សំណើរបស់សហភាពសូវៀតក្នុងការសុំចូលជាសមាជិកអង្គការណាតូគឺត្រូវបានបដិសេដដោយរដ្ឋាភិបាលអាមេរិក អង់គ្លេស និងបារាំង។<ref name="soviet request nato frus"/><ref name="soviet request nato reply"/> អង្គលេខាធិការណាតូនៅពេលនោះគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ហេស្ទីង អ៊ីស្មេ]]បានចេញមុខប្រឆាំងនឹងសំណើរបស់សូវៀតនៅឆ្នាំ១៩៥៤<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2001/jun/17/russia.iantraynor|title=Soviets tried to join Nato in 1954|author=Ian Traynor|work=the Guardian|access-date=29 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216223602/https://www.theguardian.com/world/2001/jun/17/russia.iantraynor|archive-date=16 កុម្ភៈ 2017}}</ref> ដោយបានមានប្រសាសន៍ថា៖ "សំណើរបស់សហភាពសូវៀតក្នុងការចូលជាសមាជិកណាតូគឺប្រៀបដូចជាចោរប្លន់ម្នាក់ស្នើសុំចូលរួមជាមួយកម្លាំងនគរបាលអញ្ចឹង"។<ref name="soviet request nato note"/> នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៤ មេដឹកនាំអាល្លឺម៉ង់ខាងលិចបានធ្វើដំណើរទៅជួបជាមួយថ្នាក់ដឹកនាំអាមេរិកជាលើកដំបូងនៅឯសហរដ្ឋអាមេរិក។ ការធ្វើសច្ចានុមតិនៃ ស.ក.អ. ត្រូវបានពន្យាប៉ុន្តែអ្នកតំណាងអាមេរិកបានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ទៅកាន់មេដឹកនាំអាល្លឺម៉ង់ថា ស.ក.អ. គឺនឹងក្លាយជាផ្នែកមួយរបស់អង្គការណាតូ។{{sfn|Adenauer|1966a|p=662}} អនុស្សាវរីយ៍នៃមហាសង្គ្រាមគឺនូវស្ថិតនៅក្នុងកែវភ្នែករដ្ឋាភិបាលបារាំងនិងប្រជាជនបារាំងមួយចំនួននៅឡើយ។<ref name="History Channel 2">{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/the-warsaw-pact-is-formed|title=The Warsaw Pact is formed|publisher=[[History (U.S. TV channel)|History Channel]]|access-date=29 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223050529/http://www.history.com/this-day-in-history/the-warsaw-pact-is-formed|archive-date=23 ធ្នូ 2015}}</ref><ref name="EDC refusal"/> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៤ សភាបារាំងបានសម្រេចបដិសេដការបង្កើត ស.ក.អ. ឡើងដែលជាសកម្មភាពរារាំងអាមេរិកមិនឱ្យសម្រេចនូវគោលនយោបាយរបស់ពួកគេនៅទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref name="Alternatives to EDC"/> ដោយឃើញដូច្នេះ ក្រសួងការបរទេសអាមេរិកក៏ចាប់ផ្តើមឆ្លុះបញ្ចាំងលើជម្រើសផ្សេងៗ៖ ទោះយ៉ាងណាអាល្លឺម៉ង់ខាងលិចនឹងត្រូវអញ្ជើញឱ្យចូលជាសមាជិកអង្គការណាតូតែក្នុងករណីដែលបារាំងធ្វើការរារាំងហើយដើម្បីជៀសវាងវេតូរបស់បារាំង អាមេរិកនឹងត្រូវគាំទ្រយោធាអាល្លឺម៉ង់ដោយវិធីសាស្ត្រផ្សេងទៀតក្រៅអង្គការណាតូ។<ref name="german rearmament"/> [[File:ParkPatriot2015part4-12.jpg|thumb|left|រថយន្តហ្ស៊ីបប្រភេទយោធាម៉ូដែល [[UAZ‐៤៦៩]], វាគឺជាប្រភេទរថយន្តយោធាដ៏និយមបំផុតនៅតាមប្រជាជាតិនៃកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី។]] នៅ[[សន្ធិសីទទីក្រុងប៉ារីសនិងឡុងដ៍|ថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៤]] – ពោលគឺ ៩ ឆ្នាំបន្ទាប់ពីការទទួលជ័យជម្នះលើ[[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] – ទីបំផុតសាធារណរដ្ឋសហព័ន្ធអាល្លឺម៉ង់ក៏ត្រូវទទួលចូលជាសមាជិកកតិកាសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/9/newsid_2519000/2519979.stm|title=West Germany accepted into Nato|work=BBC News|date=9 May 1955|access-date=29 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106185539/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/9/newsid_2519000/2519979.stm|archive-date=6 មករា 2012}}</ref> នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៤ សហភាពសូវៀតបានស្នើសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខអឺរ៉ុបថ្មីមួយទៀត<ref>"Indivisible Germany: Illusion or Reality?" James H. Wolfe Springer Science & Business Media, 06.12.2012 page 73</ref>ជាលើកចុងក្រោយដោយមានបំណងចង់បញ្ឈប់ជំនួយនិងអភិវឌ្ឍវិស័យយោធានៅអាល្លឺម៉ង់ខាងលិចប៉ុន្តែចុងក្រោយគឺមិនបានផលអ្វីនោះទេ។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៥ សហភាពសូវៀតនិងបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបចំនួន ៧ ផ្សេងទៀតបានបញ្ជាក់ជាថ្មីនូវបំណងរបស់ពួកគេក្នុងការបង្កើតប្រព័ន្ធសន្តិសុខអឺរ៉ុបរួមដោយមិនរើសអើងនិងគិតពីប្រព័ន្ធសង្គមនិងនយោបាយរបស់រដ្ឋនីមួយៗ<ref name="warsaw treaty text"/>ហើយដើម្បីជាការឆ្លើយតបទៅនឹងការបញ្ចូលអាល្លឺម៉ង់ខាងលិចទៅក្នុងអង្គការណាតូ កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើង។<ref name="History Channel 1">{{cite web|url=http://www.history.com/topics/cold-war/formation-of-nato-and-warsaw-pact|title=Formation of Nato and Warsaw Pact|publisher=[[History (U.S. TV channel)|History Channel]]|access-date=29 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223045828/http://www.history.com/topics/cold-war/formation-of-nato-and-warsaw-pact|archive-date=23 ធ្នូ 2015}}</ref><ref name="NATO short history" /> ដើម្បីទប់ទល់នឹងអាល្លឺម៉ង់ខាងលិចដែលកំពុងវិវត្តវិស័យយោធារបស់ខ្លួន សហភាពសូវៀតក៏សម្រេចចិត្តផ្តល់ជំនួយនិងអភិវឌ្ឍវិស័យយោធានៅ[[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]]ហើយជាលទ្ធផល [[កងទ័ពប្រជាជនជាតិ]]ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងហើយដំណើរការជាកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរួមនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអាល្លឺម៉ង់។<ref>{{cite web|url=https://www.economist.com/europe/2012/10/13/no-shooting-please-were-german|title=No shooting please, we're German|access-date=29 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210307/https://www.economist.com/europe/2012/10/13/no-shooting-please-were-german|archive-date=23 សីហា 2018}}</ref> ===សមាជិក=== [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-0529-029, Berlin, Tagung Warschauer Pakt, Gruppenfoto.jpg|thumb|right|ជំនួបរវាងអ្នកតំណាំងទាំងប្រាំពីរនៃបណ្តារដ្ឋកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីនៅទីក្រុង[[ប៊ែរឡាំងខាងកើត]]ក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៨៧។ ពីឆ្វេងទៅស្តាំមាន៖ លោក[[គូស្តាវ ហ៊ូសាក់]] (ឆេកូស្លូវ៉ាគី), [[តូឌ័រ ហ្ស៊ីវកូវ]] (ប៊ុលការី), [[អ៊ីរីក ហូនេកឺរ៍]] (អាល្លឺម៉ង់), [[មីខាអ៊ីល ហ្គ័របាឆូវ]] (សហភាពសូវៀត), [[នីកូឡៃ អេឆោសេស្គូ]] (រ៉ូម៉ានី), [[វ៉ូច្ឆែល ចារូសែលស្គី]] (ប៉ូឡូញ) និងលោក[[ចាណូស កាដារ]] (ហុងគ្រី)។]] ប្រទេសសមាជិកសរុបទាំងប្រាំបីនៃកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីបានសន្យាការពារគ្នាទៅវិញទៅមកបើមានការចូលឈ្លានពានលើសមាជិកណាមួយពីប្រទេសខាងក្រៅ។ ទំនាក់ទំនងក្នុងចំណោមប្រទេសហត្ថលេខីនៃសន្ធិសញ្ញាគឺបានផ្អែកលើការមិនចូលធ្វើអន្តរាគមន៏ក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងនៃប្រទេសសមាជិកនីមួយៗ ការគោរពអធិបតេយ្យភាពជាតិគ្នា និងឯករាជ្យភាពនយោបាយ។<ref>{{cite web|url=https://www.thoughtco.com/the-warsaw-pact-3878466|title=How the Russians Used the Warsaw Pact|access-date=29 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174542/https://www.thoughtco.com/the-warsaw-pact-3878466|archive-date=23 សីហា 2018}}</ref> ប្រទេសហត្ថលេខីនៃ'''សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងជនុបត្ថម្ភ'''មានដូចជា៖ * {{flagicon image|Flag of the Czech Republic.svg|23px}} [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមឆេកូស្លូវ៉ាគី|ឆេកូស្លូវ៉ាគី]]<ref name="history.com"/> * {{flagicon|ប៉ូឡូញ}} [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]]<ref name="history.com"/> * {{flagicon image|Flag of Bulgaria (1971-1990).svg|23px}} [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតប៊ុលការី|ប៊ុលការី]]<ref name="history.com"/> * {{flagicon image|Flag of Romania (1965-1989).svg|23px}} [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមរ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]] (ជាសមាជិកតែមួយគត់ដែលមិនស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជារបស់សូវៀតផ្ទាល់<ref>{{cite book|url=https://books.google.ro/books?hl=en&id=kAoWAQAAIAAJ&dq=desatellization%20romania|author= [[Thomas Spira]]| publisher=Academic International Press|year= 2004|title=Nationalism and Ethnicity Terminologies: An Encyclopedic Dictionary and Research Guide, Volume 3|page= 149}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.ro/books?id=0tEFBAAAQBAJ&pg=PA189|author= R. J. Crampton|publisher= [[Routledge]]|date= 15 កក្កដា 2014|title=The Balkans Since the Second World War}}</ref>) * {{flag|សហភាពសូវៀត}}<ref name="history.com"/> * {{flagicon|ហុងគ្រី}} [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតហុងគ្រី|ហុងគ្រី]] (បានដកខ្លួនចេញជាបណ្តោះអាសន្ននៅរវាងថ្ងៃទី១–៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៦ ដោយសារតែ[[បដិវត្តន៍ហុងគ្រីឆ្នាំ១៩៥៦|បដិវត្តន៍ហុងគ្រី]])<ref name="history.com"/> * {{flagicon image|Flag of East Germany.svg|23px}} [[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]] (បានដកខ្លួនចេញជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩០ *ដោយមានការអនុញ្ញាតពីសហភាពសូវៀត* ដើម្បីត្រៀមខ្លួនបង្រួបបង្រួមជាមួយអាល្លឺម៉ង់ខាងលិចហើយនៅពាក់កណ្តាលអធ្រាត្រនៃថ្ងៃទី៣ ខែតុលា, រដ្ឋមួយនេះក៏បានបាត់បង់អត្ថិភាពជារៀងរហូតមក)<ref>[https://books.google.ro/books?id=LoqwCAAAQBAJ&pg=PA59 Adrian Webb, Routledge, 9 sept. 2014, ''Longman Companion to Germany Since 1945'', p. 59]</ref><ref>[https://books.google.ro/books?id=JKrpCAAAQBAJ&pg=PA297 Frédéric Bozo, Berghahn Books, 2009, ''Mitterrand, the End of the Cold War, and German Unification'', p. 297]</ref><ref>[https://books.google.ro/books?id=gXflC2Ipo_QC&pg=PA537 Heinrich August Winkler, Oxford University Press, 2006, ''Germany: 1933-1990'', p. 537]</ref><ref>[https://books.google.ro/books?id=IGjfBQAAQBAJ&pg=PA261 David Childs, Routledge, 17 dec. 2014, ''Germany in the Twentieth Century'', p. 261]</ref><ref>[https://books.google.ro/books?id=4YIh-_UjxUQC&pg=PR54 Richard T. Gray, Sabine Wilke, University of Washington Press, 1996, ''German Unification and Its Discontents'', p. 54 (LIV)]</ref> * {{flagicon|Albania|1946}} [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមប្រជាមានិតអាល់បានី|អាល់បានី]] (ឈប់ផ្តល់ការគាំទ្រនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ ដោយសារតែការមិនចុះសម្រុងគ្នាជាមួយសហភាពសូវៀតហើយទីបំផុតក៏បានដកខ្លួនចេញជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី១៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៨) ====រដ្ឋសង្កេតការណ៍==== {{Flagicon image|Flag of the People's Republic of Mongolia (1949-1992).svg|23px}} [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតម៉ុងកូល|ម៉ុងកូល]]៖ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦៣ [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតម៉ុងកូល]]បានស្នើសុំចូលជាសមាជិកកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីក្រោមមាត្រា ៩ នៃសន្ធិសញ្ញានេះ។<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Jm4L_b8CHycC&q=mongolia+warsaw+pact&pg=PA152|title=A Cardboard Castle?: An Inside History of the Warsaw Pact, 1955-1991|first1=Vojtech|last1=Mastny|first2=Malcolm|last2=Byrne|date=1 មករា 2005|publisher=Central European University Press|access-date=29 កក្កដា 2021|via=Google Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210411/https://books.google.com.au/books?id=Jm4L_b8CHycC&pg=PA152&lpg=PA152&dq=mongolia+warsaw+pact&source=bl&ots=01GUQAwggH&sig=XW12kzqHCS_-NbCX5al3ZOPGACE&hl=pl&sa=X&ved=2ahUKEwiDu729p4PdAhWMFIgKHdqwC4gQ6AEwBHoECAUQAQ#v=onepage&q=mongolia+warsaw+pact&f=false|archive-date=23 សីហា 2018|isbn=9789637326080}}</ref> ដោយសារតែទំនាក់ទំនងរវាងចិន–សូវៀតកំពុងធ្លាក់ចុះដុនដាបខ្លាំង ម៉ុងកូលបានប្រកាសខ្លួនជារដ្ឋសង្កេតការណ៍។<ref name="auto"/> រដ្ឋាភិបាលសូវៀតបានយល់ព្រមដាក់ទ័ពនៅលើទឹកដីម៉ុងកូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។<ref>{{cite web|url=http://articles.latimes.com/1990-03-03/news/mn-1543_1_soviet-union|title=Soviet Troops to Leave Mongolia in 2 Years|agency=Reuters|date=3 មីនា 1990|access-date=29 កក្កដា 2021|via=LA Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010153559/http://articles.latimes.com/1990-03-03/news/mn-1543_1_soviet-union|archive-date=10 តុលា 2018}}</ref> ដំបូងឡើយ ប្រទេស[[ចិន]] [[កូរ៉េខាងជើង]] ម៉ុងកូល និង[[វៀតណាម]]គឺសុទ្ធតែជារដ្ឋសង្កេតការណ៍ប៉ុន្តែចិនបានដកខ្លួនចេញវិញនៅអំឡុងទស្សវត្ត១៩៦០ បន្ទាប់ពីមិនត្រូវគ្នាជាមួយសហភាពសូវៀត។<ref>{{cite web|url=http://freecontent.abc-clio.com/ContentPages/contentpage.aspx?entryid=2012183&currentSection=2012178&productid=2012177|title=Warsaw Treaty Organization|last=ABC-CLIO|date=3 មីនា 1990|access-date=29 កក្កដា 2021|archivedate=2021-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210816182114/http://freecontent.abc-clio.com/ContentPages/contentpage.aspx?entryid=2012183&currentSection=2012178&productid=2012177|url-status=dead}}</ref> ===អំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់=== {{Main|សង្គ្រាមត្រជាក់}} [[File:Praga 11.jpg|thumb|left|រថក្រោះសូវៀតដែលមានសញ្ញាឈើឆ្កាងពណ៌សនៅពីលើដើម្បីសម្គាល់ខ្លួនពីរថក្រោះឆេកូស្លូវ៉ាគី, រូបថតនៅ[[ទីក្រុងប្រាក]]ក្នុងអំឡុង[[ការឈ្លានពានរបស់កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីលើឆេកូស្លូវ៉ាគី|ការឈ្លានពានប្រទេសឆេកូស្លូវ៉ាគីដោយក្រុមប្រទេសកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី]], ១៩៦៨]] ក្នុងរយៈពេល ៣៦ ឆ្នាំ [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]]និងកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីគឺមិនដែលធ្វើសង្គ្រាមជាមួយគ្នាផ្ទាល់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនោះឡើយ។ សហរដ្ឋអាមេរិកហើយសហភាពសូវៀតនិងរួមជាមួយសម្ព័ន្ធមិត្តរៀងៗខ្លួនបានអនុវត្តគោលនយោបាយយុទ្ធសាស្ត្រដើម្បីទប់ទល់គ្នានៅទ្វីបអឺរ៉ុបខណៈពេលដែលកំពុងប្រយុទ្ធនិងបណ្តុះឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅលើឆាកអន្តរជាតិផង។ សកម្មភាពទាំងនោះរួមមាន៖ ការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍នៅក្នុង[[សង្គ្រាមកូរ៉េ]] [[សង្គ្រាមវៀតណាម]] [[ការឈ្លានពានឈូងសមុទ្រជ្រូក]] [[សង្គ្រាមកខ្វក់]] និង[[សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម]]...។ល។<ref>{{cite web|url=https://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|title=America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War|date=2 តុលា 2013|access-date=31 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612165646/https://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|archive-date=12 មិថុនា 2018|archivedate=2018-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612165646/https://militaryhistorynow.com/2013/10/02/the-international-vietnam-war-the-other-world-powers-that-fought-in-south-east-asia/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://courses.lumenlearning.com/boundless-worldhistory/chapter/crisis-points-of-the-cold-war/|title=Crisis Points of the Cold War - Boundless World History|website=courses.lumenlearning.com|access-date=31 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174414/https://courses.lumenlearning.com/boundless-worldhistory/chapter/crisis-points-of-the-cold-war/|archive-date=23 សីហា 2018}}</ref> [[File:Overzicht op Museumplein met spandoek The Dutch disease is better for peace o, Bestanddeelnr 253-8627.jpg|thumb|សកម្មភាពបាតុកម្មនៅទីក្រុងអាំស្ទែដាំតវ៉ារឿង[[ការប្រកួតប្រជែងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ|ប្រកួតប្រជែងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក/ណាតូនឹងកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី, ១៩៨១]] នៅឆ្នាំ១៩៥៦ បន្ទាប់ពីរដ្ឋាភិបាលលោក[[អ៊ីម្រេ ណាហ្គី]]បានប្រកាសដកប្រទេសខ្លួន (ហុងគ្រី) ចេញពីកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី [[បដិវត្តន៍ហុងគ្រីឆ្នាំ១៩៥៦|សហភាពសូវៀតក៏បានលើកទ័ពចូលឈ្លានពាននិងដករដ្ឋាភិបាលលោកណាហ្គីចេញពីអំណាច]]ភ្លាមៗ។<ref>{{cite web|url=https://www.historylearningsite.co.uk/modern-world-history-1918-to-1980/the-cold-war/the-hungarian-uprising-of-1956/|title=The Hungarian Uprising of 1956 - History Learning Site|access-date=31 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174101/https://www.historylearningsite.co.uk/modern-world-history-1918-to-1980/the-cold-war/the-hungarian-uprising-of-1956/|archive-date=23 សីហា 2018|archivedate=2018-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180823174101/https://www.historylearningsite.co.uk/modern-world-history-1918-to-1980/the-cold-war/the-hungarian-uprising-of-1956/|url-status=dead}}</ref> លើសពីនេះទៅទៀត កងកម្លាំងសូវៀតថែមទាំងបង្ក្រាបការបះបោររបស់ប្រជាជនហុងគ្រីផងដែរហើយជាលទ្ធផល ពលរដ្ឋហុងគ្រីប្រមាណ ២,៥០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2016/10/23/europe/hungarian-revolution-escape/index.html|title=Recalling the Hungarian revolution, 60 years on|first=Matthew |last=Percival|publisher=CNN|access-date=31 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823181544/https://edition.cnn.com/2016/10/23/europe/hungarian-revolution-escape/index.html|archive-date=23 សីហា 2018}}</ref> កងកម្លាំងកុម្មុយនិស្តពហុជាតិបានចេញសកម្មភាព[[ការឈ្លានពានរបស់កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីលើឆេកូស្លូវ៉ាគី|ចូលឈ្លានពានរដ្ឋឆេកូស្លូវ៉ាគី]]នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៨។<ref>{{cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/soviets-invade-czechoslovakia|title=Soviets Invade Czechoslovakia - Aug 20, 1968 - HISTORY.com|access-date=31 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174329/https://www.history.com/this-day-in-history/soviets-invade-czechoslovakia|archive-date=23 សីហា 2018}}</ref> គ្រប់សមាជិកស្ទើរទាំងអស់បានចូលរួមធ្វើការសកម្មភាពឈ្លានពានលើកលែងតែ[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមរ៉ូម៉ានី]]និង[[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតអាល់បានី]]។<ref name="auto1">{{cite web|url=http://www.enrs.eu/pl/news/1083-warsaw-pact-invasion-of-czechoslovakia|title=Warsaw Pact invasion of Czechoslovakia|first=Agnieszka|last=Nosowska|website=www.enrs.eu|access-date=31 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174239/http://www.enrs.eu/pl/news/1083-warsaw-pact-invasion-of-czechoslovakia|archive-date=23 សីហា 2018|df=dmy-all|archivedate=2018-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180823174239/http://www.enrs.eu/pl/news/1083-warsaw-pact-invasion-of-czechoslovakia|url-status=dead}}</ref> ចំណែកឯ[[អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត|សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យអាល្លឺម៉ង់]]វិញបានចេញការគាំទ្រតិចតួចប៉ុណ្ណោះ។<ref name="auto1"/> ===ការបញ្ចប់សង្គ្រាមត្រជាក់=== នៅឆ្នាំ១៩៨៩ ប្រជាជនក្នុងបណ្តាប្រទេសកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីបានចាប់ផ្តើមកើតក្តីមិនពេញចិត្តនិងបានបញ្ចេញសកម្មភាពប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលពួកគេបន្តិចម្តងៗ។ អតីតរជ្ជទាយាទនៃចក្រភពអូទ្រីស–ហុងគ្រីគឺលោក[[អូតូ វ៉ន ហាបស៍ប៊ឺក]]បានចេញគម្រោងនយោបាយមួយហៅថា[[ពិចនិចប៉ង់-អឺរ៉ុប]]ដើម្បីសាកល្បងចិត្តប្រជាជនប្លុកខាងលិចដោយបើកច្រកព្រំដែនប្រទេសអូទ្រីស។ មនុស្សរាប់រយនាក់មកពីគ្រប់ប្រទេសនៃកតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី (ជាពិសេសគឺប្រជាជនអាល្លឺម៉ង់ខាងលិច) បានធ្វើដំណើរមកប្រទេសហុងគ្រីដើម្បីរត់ចេញតាមច្រកព្រំដែនអូទ្រីសដែលបានបើកនោះ។ ប៉ូឡូញបានឆ្លងកាត់ការបោះឆ្នោតសេរីមួយនៅឆ្នាំ១៩៩០ ដោយឃើញថាបក្សសាមគ្គីភាពជាតិបានទទួលសម្លេងច្រើនជាងគេហើយនឹងឡើងជារដ្ឋាភិបាលថ្មីនៃប្រទេសប៉ូឡូញជំនួសរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តចាស់,<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1989/08/22/world/polish-army-enigma-in-the-soviet-alliance.html?searchResultPosition=116|title=Polish Army: Enigma in the Soviet Alliance|access-date=31 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220112328/http://www.nytimes.com/1989/08/22/world/polish-army-enigma-in-the-soviet-alliance.html|archive-date=20 ធ្នូ 2017}}</ref> ដំណើរគ្នានេះដែរ សម្ព័ន្ធយោធានៃកតិកាសញ្ញាបានកំពុងដួលរលំបន្តិចម្តងៗ។<ref>Miklós Németh in Interview with Peter Bognar, Grenzöffnung 1989: „Es gab keinen Protest aus Moskau“ (German - Border opening in 1989: There was no protest from Moscow), in: Die Presse 18 August 2014.</ref><ref>„Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows“ (German - August 19, 1989 was a test for Gorbachev), in: FAZ 19 August 2009.</ref><ref>Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic - With the picnic basket to freedom), in: Süddeutsche Zeitung 17 May 2010.</ref> គោលនយោបាយចបើកចំហរ"នៅសហភាពសូវៀតបាននាំឱ្យបក្សកុម្មុយនិស្តសូវៀតបាត់បង់ឥទ្ធិពលនិងការក្តោបក្តាប់អំណាចបន្តិចម្តងៗហើយទីបំផុតក៏ត្រូវផ្តួលរលំនៅឆ្នាំ១៩៩១។<ref name="dictionary"/> ជារួមនៅពីឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់ឆ្នាំ១៩៩១ រដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនិស្តនៅប្រទេស[[ការដួលរលំនៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្តនៅអាល់បានី|អាល់បានី]] [[ការដួលរលំនៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្តនៅប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] [[ការដួលរលំនៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្តនៅហុងគ្រី|ហុងគ្រី]] [[ការដួលរលំនៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្តនៅឆេកូស្លូវ៉ាគី|ឆេកូស្លូវ៉ាគី]] [[ការដួលរលំនៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្តនៅអាល្លឺម៉ង់ខាងកើត|អាល្លឺម៉ង់ខាងកើត]] [[ការដួលរលំនៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្តនៅប៊ុលការី|ប៊ុលការី]] [[ការដួលរលំនៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្តនៅរ៉ូម៉ានី|រ៉ូម៉ានី]] [[ការបែកបាក់រដ្ឋយូហ្គោស្លាវី|យូហ្គោស្លាវី]] និង[[ការរំលោយសហភាពសូវៀត|សហភាពសូវៀត]]គឺសុទ្ធតែត្រូវបានផ្តួលរលំ។ នៅថ្ងៃទី២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩១ កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរីត្រូវបានប្រកាសរំលាយនៅក្នុងកិច្ចប្រជុំនៅក្នុងប្រទេសហុងគ្រីរវាងរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិនិងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសមកពីបណ្តាប្រទេសសមាជិកដែលនៅសេសសល់។<ref name="csmonitor"/> នៅថ្ងៃទី១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩១ ប្រធានាធិបតីឆេកូស្លូវ៉ាគីគឺលោក[[វ៉ាក្លាវ ហាវែល]]<ref name="auto2">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1991/07/02/world/death-knell-rings-for-warsaw-pact.html|title=DEATH KNELL RINGS FOR WARSAW PACT|first=Steven|last=Greenhouse|access-date=31 កក្កដា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174651/https://www.nytimes.com/1991/07/02/world/death-knell-rings-for-warsaw-pact.html|archive-date=23 សីហា 2018}}</ref>បានប្រកាសឈប់ទទួលស្គាល់អង្គការសន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ និងជនុបត្ថម្ភឆ្នាំ១៩៥៥ ពោលគឺលោកបានបញ្ចប់សម្ព័ន្ធភាពយោធា ៣៦ ឆ្នាំជាមួយសហភាពសូវៀត។<ref name="auto2"/><ref name="Havel"/> ជាទីបញ្ចប់ សហភាពសូវៀតក៏ត្រូវបានរំលាយនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១។ ==សូមមើលផងដែរ== * [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] (អ.ស.ស.រ.–CSTO)៖ សម្ព័ន្ធយោធាទំនើបរវាងអតីតរដ្ឋសហភាពសូវៀតចំនួនប្រាំមួយ។ * [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការស៊ាងហៃ]] (អ.ស.ស.–SCO)៖ អង្គការសម្ព័ន្ធភាពនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងយោធាទំនើបនៃតំបន់អឺរ៉ាស៊ី។ * [[សន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព]] ==ឯកសារយោង== {{reflist|30em|refs= <ref name="Havel">{{cite book|last=Havel|first=Václav|author-link=Václav Havel|title=To the Castle and Back|year=2007|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-307-26641-5|others=Trans. Paul Wilson|url=https://books.google.com/books?id=GaWwabF35Y0C&q=editions%3AkJCaIwFlq-QC&pg=PP1|access-date=1 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101212444/https://books.google.com/books?id=GaWwabF35Y0C&lpg=PP1&dq=editions%3AkJCaIwFlq-QC&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|archive-date=1 មករា 2016}}</ref> <ref name="The Soviet Army in the Cold War Years (1945–1991)">{{cite book|first1=V. I.|last1=Fes'kov|first2=K. A.|last2=Kalashnikov|first3=V. I.|last3=Golikov|title=Sovetskai͡a Armii͡a v gody "kholodnoĭ voĭny," 1945–1991|trans-title=The Soviet Army in the Cold War Years (1945–1991)|location=Tomsk|publisher=Tomsk University Publisher|year=2004|page=6|isbn=5-7511-1819-7 }}</ref> <ref name="csmonitor">{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/1991/0226/odate.html|title=Warsaw Pact and Comecon To Dissolve This Week|publisher=Csmonitor.com|date=26 February 1991|access-date=1 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20120804165046/http://www.csmonitor.com/1991/0226/odate.html|archive-date=4 សីហា 2012}}</ref> <ref name="EDC failure">{{cite web|url=http://www.cvce.eu/obj/debates_in_the_national_assembly_on_30_august_1954-en-b7be6e26-f125-4f20-af78-5699906abc9a.html|title=Debates in the French National Assembly on 30 August 1954|publisher=CVCE|access-date=1 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202095631/http://www.cvce.eu/obj/debates_in_the_national_assembly_on_30_august_1954-en-b7be6e26-f125-4f20-af78-5699906abc9a.html|archive-date=2 កុម្ភៈ 2014}}</ref> <ref name="Alternatives to EDC">{{cite web|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=goto&id=FRUS.FRUS195254v05p2&page=1164|title=US positions on alternatives to EDC|publisher=United States Department of State / FRUS collection|access-date=1 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202170917/http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=goto&id=FRUS.FRUS195254v05p2&page=1164|archive-date=2 កុម្ភៈ 2014}}</ref> <ref name="german rearmament">{{cite web|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=goto&id=FRUS.FRUS195254v05p2&page=1166|title=US positions on german rearmament outside NATO|publisher=United States Department of State / FRUS collection|access-date=1 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202170913/http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=goto&id=FRUS.FRUS195254v05p2&page=1166|archive-date=2 កុម្ភៈ 2014}}</ref> <ref name="EDC refusal">{{cite web|url=http://www.cvce.eu/education/unit-content/-/unit/en/803b2430-7d1c-4e7b-9101-47415702fc8e/c23dd653-ba51-4f7e-9bf1-2c33b347d339#fe1c3284-c9e9-4d0e-8ce1-cba01b013352|title=The refusal to ratify the EDC Treaty|publisher=CVCE|access-date=1 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202095634/http://www.cvce.eu/education/unit-content/-/unit/en/803b2430-7d1c-4e7b-9101-47415702fc8e/c23dd653-ba51-4f7e-9bf1-2c33b347d339#fe1c3284-c9e9-4d0e-8ce1-cba01b013352|archive-date=2 កុម្ភៈ 2014}}</ref> <ref name="soviet request nato">{{cite web|url=http://www.nato.int/history/doc/5-Soviet-Union-s-request-to-join%20NATO/Soviet%20request%20English.pdf|title=Soviet Union request to join NATO|publisher=Nato.int|access-date=1 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311044021/http://www.nato.int/history/doc/5-Soviet-Union-s-request-to-join%20NATO/Soviet%20request%20English.pdf|archive-date=11 មីនា 2012|archivedate=2012-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311044021/http://www.nato.int/history/doc/5-Soviet-Union-s-request-to-join%20NATO/Soviet%20request%20English.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name="soviet request nato frus">{{cite web|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&id=FRUS.FRUS195254v05p1&entity=FRUS.FRUS195254v05p1.p0531|title=Proposal of Soviet adherence to NATO as reported in the Foreign Relations of the United States Collection|publisher=UWDC FRUS Library|access-date=1 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222032812/http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&id=FRUS.FRUS195254v05p1&entity=FRUS.FRUS195254v05p1.p0531|archive-date=22 កុម្ភៈ 2014}}</ref> <ref name="soviet request nato reply">{{cite web|url=http://www.nato.int/history/doc/5-Soviet-Union-s-request-to-join%20NATO/RDC%2854%29240-E.pdf|title=Final text of tripartite reply to Soviet note|publisher=Nato website|access-date=1 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311044037/http://www.nato.int/history/doc/5-Soviet-Union-s-request-to-join%20NATO/RDC(54)240-E.pdf|archive-date=11 មីនា 2012|archivedate=2012-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311044037/http://www.nato.int/history/doc/5-Soviet-Union-s-request-to-join%20NATO/RDC(54)240-E.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name="soviet request nato note">{{cite web|url=http://www.nato.int/60years/doc/5-Soviet-Union-s-request-to-join%20NATO/Transcript%20of%20Lord%20Ismay%27s%20Memo.pdf|title=Memo by Lord Ismay, Secretary General of NATO|publisher=Nato.int|access-date=1 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060749/http://www.nato.int/60years/doc/5-Soviet-Union-s-request-to-join%20NATO/Transcript%20of%20Lord%20Ismay's%20Memo.pdf|archive-date=4 មីនា 2016}}</ref> <ref name="molotov proposal nato">{{cite web|url=https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/113924|title=MOLOTOV'S PROPOSAL THAT THE USSR JOIN NATO, MARCH 1954|publisher=Wilson Center|access-date=1 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202113859/http://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/113924|archive-date=2 កុម្ភៈ 2014}}</ref> <ref name="warsaw treaty text">{{cite web|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/warsaw.asp|title=Text of the Warsaw Security Pact (see preamble)|publisher=Avalon Project|access-date=1 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515014559/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/warsaw.asp|archive-date=15 May 2013}}</ref> <ref name="molotov proposal europe">{{cite web|url=http://www.cvce.eu/content/publication/2005/9/6/babc9886-6d90-4005-b266-d698e1d3aa4a/publishable_en.pdf|title=Draft general European Treaty on collective security in Europe — Molotov proposal (Berlin, 10 February 1954)|publisher=CVCE|access-date=1 សីហា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222040634/http://www.cvce.eu/content/publication/2005/9/6/babc9886-6d90-4005-b266-d698e1d3aa4a/publishable_en.pdf|archive-date=22 កុម្ភៈ 2014}}</ref> <ref name="The Brezhnev Doctrine and Communist Ideology">' 'The Review of Politics Volume' ', 34, No. 2 (April 1972), pp. 190–209</ref> <ref name="dictionary">''The New Fontana Dictionary of Modern Thought'', third edition, 1999, pp. 637–8</ref> <ref name="enclopedia">''The Columbia Enclopedia'', fifth edition (1993) p. 2926</ref> <ref name="christopher">Christopher Cook, ''Dictionary of Historical Terms'' (1983)</ref> <ref name="NATO Transformed: The Alliance's New Roles in International Security">{{cite book|first=David S.|last=Yost|title=NATO Transformed: The Alliance's New Roles in International Security|location=Washington, DC|publisher=U.S. Institute of Peace Press|year=1998|page=[https://archive.org/details/natotransformeda0000yost/page/31 31]|isbn=1-878379-81-X|url=https://archive.org/details/natotransformeda0000yost/page/31}}</ref> <ref name="The Future of European Alliance Systems">{{cite book|first=Arlene Idol|last=Broadhurst|title=The Future of European Alliance Systems|publisher=Westview Press|location=Boulder, Colorado|year=1982|page=[https://archive.org/details/futureofeuropean00pede/page/137 137]|isbn=0-86531-413-6|url=https://archive.org/details/futureofeuropean00pede/page/137}}</ref> }} ==អានបន្ថែម== {{refbegin|30em}} '''{{small|ជាភាសាអង់គ្លេស}}''' * Faringdon, Hugh. Confrontation: the strategic geography of NATO and the Warsaw Pact. (London: Routledge & Kegan Paul, 1986.) * {{cite journal|last=Heuser|first=Beatrice|title=Victory in a Nuclear War? A Comparison of NATO and WTO War Aims and Strategies|journal=[[Contemporary European History]]|year=1998|volume=7|issue=3|pages=311–327|doi=10.1017/S0960777300004264|author-link=Beatrice Heuser}} * Mackintosh, Malcolm. ''The evolution of the Warsaw Pact'' (International Institute for Strategic Studies, 1969) * Kramer, Mark N. "Civil-military relations in the Warsaw Pact, The East European component," ''International Affairs,'' Vol. 61, No. 1, Winter 1984–85. * {{cite book|last=Lewis|first=William Julian|title=The Warsaw Pact: Arms, Doctrine, and Strategy|year=1982|publisher=Institute for Foreign Policy Analysis|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-07-031746-8}} * {{cite book|last=Mastny|first=Vojtech|author-link=Vojtech Mastny|title=A Cardboard Castle ?: An Inside History of the Warsaw Pact, 1955–1991|year=2005|publisher=[[Central European University Press]]|location=Budapest|isbn=978-963-7326-07-3|url=https://books.google.com/books?id=Jm4L_b8CHycC&pg=PP1|author2=Byrne, Malcolm }} {{refend}} * A. James McAdams, "East Germany and Detente." Cambridge University Press, 1985. * McAdams, A. James. "Germany Divided: From the Wall to Reunification." Princeton University Press, 1992 and 1993. ===ភាសាផ្សេងទៀត=== {{refbegin|30em}} * {{cite book|last=Umbach|first=Frank|title=Das rote Bündnis: Entwicklung und Zerfall des Warschauer Paktes 1955 bis 1991|year=2005|publisher=Ch. Links Verlag|location=Berlin|isbn=978-3-86153-362-7|language=de}} * {{cite book|last=Wahl|first=Alfred|title=La seconda vita del nazismo nella Germania del dopoguerra|publisher=Lindau|location=Torino|year=2007|isbn=978-88-7180-662-4|url=https://books.google.com/books?id=Cp0KPQAACAAJ|language=it}} – Original Ed.: {{cite book|last=Wahl|first=Alfred|title=La seconde histoire du nazisme dans l'Allemagne fédérale depuis 1945.|publisher=Armand Colin|location=Paris|year=2006|isbn=2-200-26844-0|url=https://books.google.com/books?id=f4VHp88-bpAC|language=fr}} {{refend}} ===កំណត់ប្រវត្តិ=== {{refbegin|30em}} * {{cite book|last=Adenauer|first=Konrad|title=Konrad Adenauer Memoirs 1945–53|publisher=Henry Regnery Company|year=1966b|url=https://archive.org/details/konradadenauerme0000unse |url-access=registration}} * {{cite book|last=Molotov|first=Vyacheslav|title=Statements at Berlin Conference of Foreign Ministers of U.S.S.R., France, Great Britain and U.S.A., January 25 – February 18, 1954|publisher=Foreign Languages Publishing House|year=1954b|url=https://books.google.com/books?id=58kIAQAAMAAJ}} {{refend}} {{clear}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{commons|Warsaw Pact|កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី}} {{refbegin|30em}} * {{Cite web|url=http://www.nato.int/cps/en/natohq/declassified_138294.htm|title=What was the Warsaw Pact?|publisher=North Atlantic Treaty Organization}} * [https://web.archive.org/web/20121030153427/http://legacy.wilsoncenter.org/va2/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=home.browse&sort=collection&item=Warsaw%20Pact The Woodrow Wilson Center Cold War International History Project's Warsaw Pact Document Collection] * [http://www.php.isn.ethz.ch/ Parallel History Project on Cooperative Security] * [http://memory.loc.gov/frd/cs/soviet_union/su_appnc.html Library of Congress / Federal Research Division / Country Studies / Area Handbook Series / Soviet Union / Appendix C: The Warsaw Pact] (1989) * [http://omniatlas.com/maps/russia/19550921/ Map of Russia and the Warsaw Pact (omniatlas.com)] * [https://sites.google.com/view/nuclear-weapons-in-hungary/ Soviet Nuclear Weapons in Hungary 1961-1991] * ''[https://archive.org/details/warsawpact19551900embr The Warsaw Pact, 1955–1968.]'' by Hugh Collins Embry. Contain extensive documentation of the Pacts first 13 years. {{refend}} [[Category:កតិកាសញ្ញាវ៉ាសូរី| ]] [[Category:ប្លុកខាងលិច]] [[Category:សន្ធិសញ្ញាសង្គ្រាមត្រជាក់]] [[Category:អតីតអង្គការអន្តរជាតិ]] [[Category:អង្គការយោធាអន្តរជាតិ]] [[Category:អង្គការនយោបាយអន្តរជាតិ]] iac7n1ng3xdx42i9dpp54otweqr0kji 0 42664 336738 287953 2026-06-18T02:20:21Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336738 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | title = ព្រឹត្តិការណ៍កប៉ាល់សាឡាង MV សេវ៉លលិច | native_name = 세월호 침몰 사고 | native_name_lang = ko-Hang | image = 2017 MV Sewol in Mokpo New Port.jpg | caption = | date = {{start date and age|df=yes|2014|4|16}} | time = ប្រហែលម៉ោង 9.00 ព្រឹកដល់ប្រហែល 11.30 ([[Korea Standard Time|KST]]) | place = ចំងាយ {{convert|1.5|km|mi}} ត្រពី[[កោះដុងករចា]],<ref>{{cite news |url=http://www.ytn.co.kr/_ln/0115_201404222107054769 |script-title=ko:동거차도에서 본 이 시각 구조 현장 |publisher=[[YTN]] |date=22 April 2014 |access-date=24 September 2014 |language=ko |trans-title=Current Rescue Scene as seen from Donggeochado}}</ref> [[ខេត្តចុលឡាខាងត្បូង]], {{KOR}} | coordinates = {{Coord|34|13|5|N|125|57|0|E|type:event_dim:10km|display=it}} | also known as = | cause = អស្ថេរភាពកណ្តាលនៃទំនាញដោយសារតែការដឹកទំនិញលើសទម្ងន់ កាន់តែខ្លាំងឡើង ៗ ដោយការបត់ស្តាំជាច្រើន | first reporter = | filmed by = | participants = | outcome = | reported deaths = 299 នាក់ នៅលើយន្តហោះ<ref name="Yonhap 0917">{{cite news |url=http://english.yonhapnews.co.kr/search1/2603000000.html?cid=AEN20170925009500315 |title=Two Sewol ferry victims laid to rest |publisher=[[Yonhap News]] |date=9 September 2017 |access-date=26 October 2017}}</ref><br />2 នាក់ អ្នកជួយសង្គ្រោះ<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/may/30/south-korea-ferry-search-diver-dies |title=South Korea ferry search diver dies |publisher=The Guardian |work=[[Agence France-Presse]] |date=30 May 2014 |access-date=24 September 2014}}</ref><br />5 នាក់ កម្មករសង្គ្រោះបន្ទាន់<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2014/07/17/world/asia/south-korea-sewol-helicopter-crash/index.html |title=Sewol ferry search helicopter crash kills 5 in South Korea |publisher=CNN|date=17 July 2014 |access-date=26 October 2017}}</ref> | blank1_label = អ្នកនៅរស់រានមានជីវិត | blank1_data = 172<ref name="Yonhap News">{{cite news |url=http://english.yonhapnews.co.kr/topic/2014/05/07/43/1302000000AEN20140507001153315F.html |title=(3rd LD) All-out efforts to search sunken ferry continue amid weak currents |work =[[Yonhap]] |date=7 May 2014 |access-date=7 May 2014}}</ref> <span style="font-size:88%">(171 បន្ទាប់ពីការធ្វើអត្តឃាតជាបន្តបន្ទាប់របស់អនុប្រធានសាលាវិទ្យាល័យដាន់វ៉ន់)</span> | reported injuries = | reported missing = 5<ref name="Yonhap 0917" /> | reported property damage = ទំនិញ: {{SK won|200&nbsp;billion ($180&nbsp;million)}}<ref name="auto1">{{cite news |url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2014/05/22/2014052201875.html |title=Why Seizing Ferry Owner's Assets Is Vital |publisher=Chosun.com |work=[[The Chosun Ilbo]] |date=22 May 2014 |access-date=24 September 2014}}</ref> | burial = | inquiries = | inquest = ការស៊ើបអង្កេតចំនួន 3 ដាច់ដោយឡែក<ref>{{cite news |last=Jeong |first=Hunny |url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140812000978 |title=Three-pronged effort to investigate Sewol |newspaper=[[The Korea Herald]] |date=12 August 2014 |access-date=24 September 2014}}</ref> | coroner = | suspects = ប្រធានក្រុមនិងសមាជិកនាវិក 14 នាក់<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-28752727 |title=Sewol trial: South Korea coast guard was 'ill-equipped' |publisher=BBC |date=12 August 2014 |access-date=24 September 2014}}</ref> | accused = | convicted = | charges = មនុស្សឃាត (4 រួមទាំងប្រធានក្រុម),<ref>{{cite news |url=http://www.nbcnews.com/storyline/south-korea-ferry-disaster/captain-who-fled-south-korea-ferry-faces-murder-charge-n105876 |title=Captain Who Fled South Korea Ferry Faces Murder Charge |publisher=[[NBC News]] |agency=[[Reuters]] |date=15 May 2014 |access-date=24 September 2014}}</ref> ការរត់គេចនិងការបោះបង់ចោលកប៉ាល់ (2),<ref name="NBC Trial2">{{cite news |url=http://www.nbcnews.com/storyline/south-korea-ferry-disaster/crew-doomed-sewol-ferry-goes-trial-south-korea-n127061 |title=Crew of Doomed Sewol Ferry Goes on Trial in South Korea |publisher=[[NBC News]] |agency=[[Reuters]] |date=10 June 2014 |access-date=24 September 2014}}</ref> [[ការធ្វេសប្រហែស]] (9)<ref name="NBC Trial2" /> | verdict = ពិរុទ្ធភាព | convictions = ទោសមួយជីវិត (ប្រធានក្រុម), 10 ឆ្នាំ (ប្រធាន​វិស្វករ), 18 ខែ −12 ឆ្នាំ (នាវិក 13 នាក់ផ្សេងទៀត)<ref>{{cite news |last=Kim |first=Jack |url=https://www.reuters.com/article/us-southkorea-ferry-idUSKBN0NJ07R20150428 |title=S.Korea court finds ferry captain guilty of homicide for 304 deaths |publisher=[[Thomson Reuters]] |work=[[Reuters]] |date=28 April 2015 |access-date= 12 June 2016}}</ref> | publication bans = | litigation = | blank_label = មនុស្សនៅលើយន្តហោះ | blank_data = 476<ref name="Yonhapnews">{{cite news |url=http://www.yonhapnews.co.kr/society/2014/04/18/0701000000AKR20140418181600054.HTML |script-title=ko:&lt;여객선 침몰&gt;승선자 476명, 구조자 174명으로 정정 |work=Yonhap News|publisher=[[Yonhap]] |date=18 April 2014 |access-date=20 May 2014 |language=ko |trans-title=Ferry Capsizing – The number of people on board and rescuers changed to 476 and 174}}</ref><ref name="JoongAng Number">{{cite news |last1=Kim |first1=Bong-Moon |last2=Choi |first2=Jong-Kwon |url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/Article.aspx?aid=2988909 |title=New updates made to total Sewol figures |work=[[Korea JoongAng Daily]] |publisher=[[JoongAng Ilbo]] |date=9 May 2014 |access-date=20 May 2014 |archive-date=10 ឧសភា 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140510133352/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/Article.aspx?aid=2988909 |url-status=dead }}</ref><ref name="CNN Testify">{{cite news |last=Kim |first=Jung-eun |url=http://edition.cnn.com/2014/07/28/world/asia/south-korea-sewol-ferry-trial/ |title=Student survivors of Sewol ferry disaster testify at South Korea murder trial |publisher=[[Turner Broadcasting System]] |work=[[CNN]] |date=28 July 2014 |access-date=25 August 2014}}</ref> (សិស្សសាលា 325 នាក់ពីសាលាវិទ្យាល័យដាន់វ៉ន់)<ref>{{cite news |last=Kim |first=Se-jeong |url=http://www.koreatimes.co.kr/www/common/vpage-pt.asp?categorycode=116&newsidx=198265 |title=Parents clash over Danwon classrooms |newspaper=[[The Korea Times]] |date=17 February 2016 |access-date=17 June 2016}}</ref> | website = | notes = }} '''សាឡាងកូរ៉េខាងត្បូង MV សេវ៉ល''' (MV Sewol) ({{Lang-ko|세월호}}) បានក្រឡាប់ថ្ងៃទី 16 ខែមេសា ឆ្នាំ 2014 ចន្លោះពីដឹកអ្នកដំណើរចំនួន ៤៧៥ នាក់<ref>[http://www.manager.co.th/Around/ViewNews.aspx?NewsID=9570000043108 เหยื่อเฟอร์รีล่มนอกฝั่งเกาหลีใต้] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421122920/http://www.manager.co.th/Around/ViewNews.aspx?NewsID=9570000043108 |date=2014-04-21 }} manager.co.th</ref> ដែលភាគច្រើនជានិស្សិតពី[[សាលាវិទ្យាល័យដាន់វ៉ន់]] ទីក្រុង[[អាន់សាន]] បានធ្វើដំណើរពីទីក្រុង[[អ៊ិនឆុន]]ទៅ[[កោះជេជូ]] ប្រទេស[[កូរ៉េខាងត្បូង]] ទូកចំនួន 6.825 តោន ផ្ញើសញ្ញាគ្រោះថ្នាក់ឆ្ងាយ​ពីកោះខ្វាន់មែដូ នៅម៉ោង 8,58 ម៉ោងតាម[[វេលាស្តង់ដារកូរ៉េ]] អ្នកដំណើរជាច្រើនត្រូវបានជួយសង្គ្រោះដោយទូកនេសាទនិងទូកដឹកទំនិញផ្សេងទៀត ដែលជារយៈពេលដំបូង 30 នាទីក្រោយមក ទូករបស់ឆ្មាំឆ្នេរសមុទ្រនិងទូករបស់កងទ័ពជើងទឹកកូរ៉េខាងត្បូងបានមកដល់ រួមទាំងឧទ្ធម្ភាគចក្រ<ref>[http://www.focus-fen.net/news/2014/04/16/333291/two-dead-scores-missing-as-s-korea-ferry-sinks.html scores missing as S. Korea ferry sinks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416174322/http://www.focus-fen.net/news/2014/04/16/333291/two-dead-scores-missing-as-s-korea-ferry-sinks.html |date=2014-04-16 }} focus-fen.net/</ref> មានព្យាយាមជួយបន្តដោយរដ្ឋបាលកូរ៉េខាងត្បូង កងទ័ពជើងទឹកសហរដ្ឋអាមេរិក ក្រុមពលរដ្ឋនិងក្រុមឯកជន == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឆ្នាំ 2014]] se91sgna36iqwrt0xf8yzqv02623s6p 0 42821 336733 336424 2026-06-18T00:26:07Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336733 wikitext text/x-wiki {{About|ប្រទេស}} {{Infobox country | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋបេឡារុស | common_name = បេឡារុស | native_name = {{nobold|Рэспубліка Беларусь ([[ភាសាបេឡារុស]])<br/>Республика Беларусь ([[ភាសារុស្ស៊ី]])}} | image_flag = Flag of Belarus.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិបេឡារុស|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Belarus (2020–present).svg | symbol_type = វរលញ្ឆករ | national_anthem = <br>[[មី បេឡារុស្ស|Дзяржаўны Гімн Рэспублікі Беларусь<br>''Dziaržaŭny Himn Respubliki Bielaruś'']]<br>{{nowrap|([[ភាសាខ្មែរ]]៖ "ចម្រៀងជាតិបេឡារុស")}}{{center|[[File:Belarusian national anthem, performed by the United States Navy Band.mp3]]}} | image_map = Belarus on the globe (Europe centered).svg | map_caption = ទីតាំងប្រទេសបេឡារុស (ក្រហម) នៅលើភូគោល | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[មីនស្កឹ]] | coordinates = {{Coord|53|55|N|27|33|E|type:city(2000000)_region:BY}} | largest_city = capital | official_languages = [[ភាសាបេឡារុស]] និង [[ភាសារុស្ស៊ី]]{{ref|footnote_a|a}} | languages2_type = ភាសាភាគតិចដែលបានទទួលស្គាល់ | languages2 = {{hlist | [[ភាសាប៉ូឡូញ]] | [[ភាសាអ៊ុយក្រែន]] | និង[[ភាសាយីឌីស]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | {{nowrap|៨៤.៩% [[ជនជាតិបេឡារុស]]}} | ៧.៥% [[ជនជាតិរុស្ស៊ី]] | ៣.១% [[ជនជាតិប៉ូឡូញ]] | ១.៧% [[ជនជាតិអ៊ុយក្រែន]] | ២.៨% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត }} | ethnic_groups_year = ២០១៩ | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/b49/b49a6306ec95b5c2d851e897490581a3.pdf|title=ចំនួនតួលេខនៅបេឡារុស ឆ្នាំ២០២១|publisher=គណៈកម្មាធិការស្ថិតិជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|access-date=2022-01-18|archivedate=2022-10-09|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/b49/b49a6306ec95b5c2d851e897490581a3.pdf|url-status=dead}}</ref> | religion = {{unbulleted list |item_style=white-space; |៥៥.៤% [[គ្រិស្តសាសនា]]<br/>—៤៨.៣% [[អូស្សូដក់ខាងកើត|និកាយអូស្សូដក់]]<br/>—៧.១% និកាយ[[គ្រិស្តសាសនា|គ្រិស្ត]]ដទៃទៀត|៤១.១% គ្មានជំនឿសាសនា|២.៤% [[សាសនានៅបេឡារុស|សាសនាផ្សេងៗទៀត]]|១.១% មិនបានបញ្ជាក់}} | religion_year = ២០១១ | religion_ref = <ref name="mfa">{{cite web |url=https://adsdatabase.ohchr.org/IssueLibrary/MINISTRY%20OF%20FOREIGN%20AFFARIS_Religion%20and%20denominations%20in%20Belarus.pdf |title=សាសនា និងនិកាយសាសនានៅសាធារណរដ្ឋបេឡារុស |date=November 2011 |access-date=18 មករា 2022 |publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស្ស |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://adsdatabase.ohchr.org/IssueLibrary/MINISTRY%20OF%20FOREIGN%20AFFARIS_Religion%20and%20denominations%20in%20Belarus.pdf |url-status=dead }}</ref> | government_type = [[សាធារណរដ្ឋ]]ប្រកាន់[[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតីនិយម]] អាស្រ័យ[[រដ្ឋឯកភូត|សភាឯកភូត]] | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីបេឡារុស|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = [[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]] ([[បាតុកម្មនៅបេឡារុសឆ្នាំ២០២០–២០២១|កំពុងមានជម្លោះ]])<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/20200923-belarus-leader-lukashenko-holds-secret-inauguration-amid-continuing-protests|title=Belarus leader Lukashenko holds secret inauguration amid continuing protests|website=france24.com|date=23 September 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-54262953|title=Belarus: Mass protests after Lukashenko secretly sworn in|publisher=BBC News|date=23 September 2020}}</ref> | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបេឡារុស|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[រ៉ូម៉ាំង ហ្កូលូវឆិនកូ]]<ref>{{Cite web|url=https://eng.belta.by/president/view/lukashenko-appoints-new-government-132715-2020/|title=Lukashenko appoints new government|date=19 August 2020|website=eng.belta.by}}</ref> | legislature = [[រដ្ឋសភាបេឡារុស|រដ្ឋសភា]] | upper_house = [[ក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|ក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋ]] | lower_house = [[សភាតំណាងរាស្ត្របេឡារុស|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្របេឡារុស|ទទួលឯករាជ្យ]] | sovereignty_note = ពី[[រុស្ស៊ី]] | established_event2 = [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតបេឡារុស|ប្រកាសបង្កើតឡើង]] | established_date2 = ២៥ មីនា ១៩១៨ | established_event3 = {{nowrap|ទទួលឯករាជ្យពី[[សហភាពសូវៀត]]}} | established_date3 = ១០ ធ្នូ ១៩៩១ | established_event4 = ទទួលស្គាល់ | established_date4 = ២៦ ធ្នូ ១៩៩១ | established_event5 = {{nowrap|[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុស|ប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]}} | established_date5 = ១៥ មីនា ១៩៩៤ | established_event6 = [[ប្រជាមតិបេឡារុសឆ្នាំ២០០៤|កំណែប្រែចុងក្រោយបង្អស់]] | established_date6 = ១៧ តុលា ២០០៤ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ២០៧,៥៩៥ | area_rank = ទី៨៤ | percent_water = ១.៤% | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} ៩,៤០៨,៤០០<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/ssrd-mvf_2/natsionalnaya-stranitsa-svodnyh-dannyh/naselenie_6/chislennost-naseleniya1_yan_poobl//|title=Численность населения на 1 января 2020 г. по областям Республики Беларусь|website=www.belstat.gov.by|access-date=2021-05-25|archivedate=2019-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191204232117/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/ssrd-mvf_2/natsionalnaya-stranitsa-svodnyh-dannyh/naselenie_6/chislennost-naseleniya1_yan_poobl/|url-status=dead}}</ref> | population_estimate_rank = ទី៩៣ | population_estimate_year = ២០២០ | population_census = {{DecreaseNeutral}} ៩,៤១៣,៤៤៦ | population_census_year = ២០១៩ | population_census_rank = | population_density_km2 = ៤៥.៨ | population_density_sq_mi = ១២០.៨ <!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ទី១៤២ | GDP_PPP = {{decrease}} ១៨៥.៨៨៩ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEOBY">{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=913,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2020 |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |website=IMF.org |access-date=5 ឧសភា 2020}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២០ | GDP_PPP_rank = ទី៦៩ | GDP_PPP_per_capita = {{decrease}} ១៩,៧៥៨ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៦៦ | GDP_nominal = {{decrease}} ៥៧.៧០៨ ពាន់លានដុល្លារ<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_nominal_year = ២០២០ | GDP_nominal_rank = ទី៧៥ | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} ៦,១៣៣ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៨៤ | Gini = 25.2 <!--អនុញ្ញាតតែលេខឡាតាំងប៉ុណ្ណោះ--> | Gini_year = ២០១៨ | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BY |title=GINI index (World Bank estimate) – Belarus |publisher=World Bank |access-date=22 March 2020 |archivedate=27 មករា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127204140/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BY |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.823 <!--អនុញ្ញាតតែលេខឡាតាំងប៉ុណ្ណោះ--> | HDI_year = ២០១៩<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ទី ៥៣ | currency = [[រូបបេឡារុស]] | currency_code = BYN | time_zone = [[ម៉ោងម៉ូស្គូ|MSK]]<ref>{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/zone/belarus/minsk|title=Time Zone & Clock Changes in Minsk, Belarus|website=www.timeanddate.com}}</ref> | utc_offset = +៣ | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ស្តាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅបេឡសរុស|+៣៧៥]] | cctld = {{unbulleted list | [[.by]] | [[.бел]]<ref>{{Cite web | title = Icann Адобрыла Заяўку Беларусі На Дэлегаванне Дамена Першага Ўзроўню З Падтрымкай Алфавітаў Нацыянальных Моў.Бел | url = http://cctld.by/be/history/bel/ | access-date = 26 August 2014 | archivedate = 4 មីនា 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062719/http://cctld.by/be/history/bel/ | url-status = dead }}</ref>}} | official_website = [http://belarus.by/ belarus.by] | footnote_a = {{note|footnote_a}} {{cite web|url=http://law.by/document/?guid=3871&p0=V19402875e|title=រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុសនៃឆ្នាំ១៩៩៤|access-date=2021-05-25|archivedate=2020-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200304132712/http://law.by/document/?guid=3871&p0=V19402875e|url-status=dead}} ផ្នែកទី ១, មាត្រា ១៧ }} '''ប្រទេសបេឡារុស''' (អាចសរសេរបានថា '''បេឡារុស្ស''', ជា[[ភាសាបេឡារុស]] និង[[ភាសារុស្ស៊ី]]៖ Беларусь) មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋបេឡារុស''' គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភូមិភាគ[[អឺរ៉ុបខាងកើត]]។ ប្រទេសនេះមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[រុស្ស៊ី]]នៅភាគខាងកើតនិងឥសាន្ត ប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]នៅភាគខាងត្បូង ប្រទេស[[ប៉ូឡូញ]]នៅភាគខាងលិច ហើយនិងប្រទេស[[លីទុយអានី]]និង[[ឡេតូនី]]នៅភាគពាយព្យ។ ប្រទេសបេឡារុសមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ២០៧,៦០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនចំនួន ៩.៤ លាននាក់ដែលធ្វើឱ្យបេឡារុសក្លាយជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសអឺរ៉ុបតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំបំផុតទីដប់បី]]និងមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រជាជនច្រើនបំផុតទីម្ភៃ]]នៅទ្វីប[[អឺរ៉ុប]]។ ប្រទេសនេះត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់រដ្ឋបាលចំនួន ៧ [[តំបន់នៃបេឡារុស|តំបន់]]។ [[មីនស្កឹ]]គឺជារដ្ឋធានីនិងជាទីក្រុងធំបំផុតនៅក្នុងប្រទេស។ មុនសតវត្សទី២០ ទឹកដីបេឡារុសសព្វថ្ងៃត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋនិងចក្រភពខុសៗគ្នារួមមាន៖ [[រូសកៀវ]] [[ក្សត្របុរីប៉ូឡូស្កឹ]] [[មហាពញារដ្ឋលីទុយអានី]] [[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]] ហើយនិង[[ចក្រភព រុស្ស៊ី|ចក្រភពរុស្ស៊ី]]។ បន្ទាប់ពី[[បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ មានរដ្ឋមួយចំនួនបានចាប់ផ្តើមប្រជែងគ្នានៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងរុស្ស៊ី|សង្គ្រាមស៊ីវិល]]ដើម្បីដណ្តើមឥទ្ធិពលនិងទឹកដីហើយទីបំផុត [[សសស បេឡារុស]]ក៏ត្រូវបង្កើតឡើង ហើយបានបញ្ចូលជាផ្នែកនៃ[[សហភាពសូវៀត]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២។ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមប៉ូឡូញ–សូវៀត]]បានបញ្ចប់ ទឹកដីបេឡារុសជិតពាក់កណ្តាលត្រូវបានកាត់ទៅឱ្យប្រទេសប៉ូឡូញ។ ទឹកដីបេឡសរុសសព្វថ្ងៃបានលេចចេញជារូបរាងឡើងដំបូងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៣៩ បន្ទាប់ពីសូវៀតបាន[[ការឈ្លានពានរបស់សូវៀតលើប៉ូឡូញ|ចូលឈ្លានពានប្រទេសប៉ូឡូញ]]នាអំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។<ref name="uni1">{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=o85YDMTeMrUC&q=reunification+of+western+belarus| title=National purpose in the world economy: post-Soviet states in comparative perspective| last=Abdelal| first=Rawi| year=2001| publisher=[[Cornell University Press]]| isbn=978-0-8014-3879-0}}</ref><ref name="uni2">{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=wGA4o-UhAfgC&q=reunification+of+western+belarus&pg=PA713| title=Europa World Year, Book 1| last=Taylor & Francis Group| year=2004| publisher=[[Routledge|Europa publications]] |isbn= 978-1-85743-254-1}}</ref><ref name="uni3"/> ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ប្រតិបត្តិការយោធាជាច្រើនត្រូវបានប្រព្រឹត្តិទៅនៅលើទឹកដីបេឡារុសដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យបេឡារុសទទួលរងការខូតខាតនិងបំផ្លិចបំផ្លាញយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយក្នុងនោះមានជនស៊ីវិលបេឡារុសប្រមាណ ១ ភាគ ៤ ត្រូវបាត់បង់ជីវិតហើយធនធានសេដ្ឋកិច្ចខ្លួនជាងពាក់កណ្តាលត្រូវរលាយរលុត។<ref name="axell">{{cite book| last=Axell| first=Albert| title=Russia's Heroes, 1941–45| publisher=Carroll & Graf Publishers| year=2002| page=[https://archive.org/details/russiasheroes19400albe/page/247 247]| isbn=0-7867-1011-X| url=https://archive.org/details/russiasheroes19400albe/page/247}}</ref> សាធារណរដ្ឋមួយនេះត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលសូវៀតជួយអភិវឌ្ឍឡើងវិញបន្ទាប់ពីមហាសង្គ្រាមដ៏ប្រល័យបានបញ្ចប់។ នៅឆ្នាំ១៩៤៥ សសស បេឡារុសបានក្លាយជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]]រួមជាមួយសហភាពសូវៀត។ នៅថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩០ សភានៃសាធារណរដ្ឋបានប្រកាសពីអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រទេសបេឡារុសហើយនៅថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩១ បេឡារុសក៏បានប្រកាសឯករាជ្យខណៈដែលសូវៀតកំពុងតែជួប[[ការរំលាយសហភាពសូវៀត|វិបត្តិផ្ទៃក្នុងដ៏ធ្ងន់]]។<ref>{{cite web| url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/| title=The World Factbook| publisher=cia.gov| access-date=4 March 2016| archivedate=9 មករា 2021| archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/| url-status=dead}}</ref> បន្ទាប់ពីបានអនុម័ត[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុស|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]ក៏[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុស|ជាប់ឆ្នោត]]ក្លាយជាប្រធានាធិបតីដំបូងរបស់ប្រទេសបេឡារុសហើយលោកបានកាន់តំណែងនេះចាប់តាំងពីពេលនោះមករហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/116265.stm Profile: Europe's last dictator?] BBC News, 10 September 2001</ref> គេបានចាត់ទុករដ្ឋាភិបាលលូកាសិនកូថាជារដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ក្រុមសិទ្ធិមនុស្សក៏បានអះអាងដែរថាសិទ្ធិមនុស្សនៅក្នុងប្រទេសបេឡារុសគឺមានកម្រិតទាបបំផុត។<ref>{{Cite book |last1=Levitsky |first1=Steven |url=https://books.google.com/books?id=NZDI05p1PDgC |title=Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes after the Cold War |last2=Way |first2=Lucan A. |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781139491488 |series=Problems of International Politics |location=Cambridge |date=2010 |page=203 |chapter=The Evolution of Post-SovietCompetitive Authoritarianism |quote=Unlike his predecessor, Lukashenka consolidated authoritarian rule. He censored state media, closed Belarus's only independent radio station [...]. |author-link=Steven Levitsky |access-date=12 June 2020}}</ref><ref name=amnesty>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/belarus/|title=Human rights by country&nbsp;– Belarus|publisher=[[Amnesty International]]|access-date=January 22, 2020}}</ref> បេឡារុសគឺជាប្រទេសអឺរ៉ុបតែមួយគត់ដែលនូវអនុវត្តការកាត់[[ទោសប្រហារជីវិត]]។ លោកលូកាសិនកូគឺនូវតែប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលនយោបាយមួយចំនួនខ្លះៗពីសម័យសូវៀតមានដូចជា [[កម្មសិទ្ធិរបស់រដ្ឋ]]នៅក្នុងវិស័យ[[សេដ្ឋកិច្ច]]...ជាដើម។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០០ ប្រទេសបេឡារុសនិងប្រទេសរុស្ស៊ីបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយដែលនឹងបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងរដ្ឋទាំងពីរហើយជាលទ្ធផល [[រដ្ឋសហភាព]]ក៏បានបង្កើតឡើង។ ប្រទេសបេឡារុសគឺជា[[ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍ]]ហើយជាប្រទេសដែលជាប់លំដាប់ថ្នាក់កំពូលមួយនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]។ ប្រទេសបេឡារុសគឺជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ និងជាសមាជិកនៃ[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]] [[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] និង[[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]]។ ប្រទេសនេះបានបញ្ជាក់ថាខ្លួនគ្មានបំណងចូលរួមជាសមាជិក[[សហភាពអឺរ៉ុប]]នោះឡើយតែបាន[[ទំនាក់ទំនងបេឡារុស–សហភាពអឺរ៉ុប|រក្សាទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីជាមួយ]] ហើយធ្លាប់បានចូលរួមនៅក្នុងគម្រោងអឺរ៉ុបចំនួនពីរ៖ [[ភាពជាដៃគូទិសបូព៌ា]] និង[[កិច្ចផ្តួចផ្តើមទីក្រុងបាគូ]]។ ==ឈ្មោះ== {{See also|ឈ្មោះប្រទេសបេឡារុស}} ឈ្មោះថា ''បេឡារុស'' គឺមានលក្ខណៈស្រដៀងនឹងពាក្យ ''បេឡាយ៉ា រុស'' ពោលគឺ''[[រូសតេនីស|រុស'ស]]''។<ref name="Zaprudnik 1993 2">{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=2}}</ref> គេបានលើកឡើងនូវអំណះអំណាងមួយចំនួនចំពោះប្រភពដើមនៃឈ្មោះថា ''រុស'ស''។ ទ្រឹស្តីសាសនាពន្ធុសាស្ត្របានបង្ហាញថា ឈ្មោះ''រុស'ស''គឺជាឈ្មោះសម្តៅលើទឹកដីរូសតេនីបុរាណដែលកាលនុះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃ[[មហាពញារដ្ឋលីទុយអានី]]ហើយមានប្រជាជនភាគច្រើនជាជនជាតិស្លាវ កាន់សាសនាគ្រិស្ត។ ទឹកដី''រុស'ស''គឺផ្ទុយពី''[[រូសតេនីខ្មៅ|រុស'ខ្មៅ]]''ដែលជាទឹកដីកាន់កាប់ដោយពួក[[បាល់ត៍]]ដែលគ្មានជំនឿលើសាសនាអ្វីនោះទេ។<ref>Аб паходжанні назваў Белая і Чорная Русь (Eng. "About the Origins of the Names of White and Black Ruthenia"), Язэп Юхо (Joseph Juho), 1956.</ref> ទ្រឹស្តីមួយទៀតបានពន្យល់ថាឈ្មោះនោះគឺសម្តៅទៅលើជនជាតិស្លាវនៅក្នុងតំបន់ដែលតែងស្លៀកបំពាក់ពណ៌ស។<ref name="Zaprudnik 1993 2"/><ref>{{Harvnb|Minahan|1998|p=35}}</ref> ទ្រឹស្តីទីបីបានប្រាប់ថា ប្រជាជនដែលរស់នៅលើទឹកដីរុសបុរាណដែលមិនធ្លាប់បានកាន់កាប់ដោយពួក[[តាតារ]] ត្រូវបានគេច្រើនសម្តៅថា''រុស'ស''។<ref name="Zaprudnik 1993 2"/> ទ្រឹស្តីទីបួនបានបង្ហាញថា ពណ៌សគឺមានទំនាក់ទំនងជិតដិតជាមួយទិសខាងលិចហើយទឹកដីបេឡារុសគឺជាទឹកដីផ្នែកខាងលិចនៃចក្រភព[[រូសកៀវ]]នៅរវាងសតវត្សទី៩–១៣។<ref>{{Cite web|url=https://belarus-travel.com/theconcept-of-whiterussia/|title=Why Is Belarus called White Russia &#124; Belarus Travel|date=5 April 2016|access-date=26 ឧសភា 2021|archivedate=31 ឧសភា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210531113644/https://belarus-travel.com/theconcept-of-whiterussia/|url-status=dead}}</ref> ពាក្យថា ''បេឡារុស្ស៊ីយ៉ា'' គឺតែងនិយមប្រើប្រាស់ដោយជនជាតិរុស្ស៊ីតាំងពីសម័យចក្រភពរុស្ស៊ីរហូតមកដល់អំឡុងឆ្នាំ១៩៩១។ ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះគឺ ''សាធារណរដ្ឋបេឡារុស'' (ភាសាបេឡសរុស៖ Рэспубліка Беларусь, ភាសារុស្ស៊ី៖ Республика Беларусь)។<ref name="bynamelaw">{{cite web |url=http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc47159.htm |title=Law of the Republic of Belarus – About the name of the Republic of Belarus |access-date=6 October 2007 |date=19 September 1991 |publisher=Pravo – Law of the Republic of Belarus |language=ru }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ |title=Belarus&nbsp;– Government |access-date=22 December 2007 |date=2007 |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archivedate=9 មករា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ |url-status=dead }}</ref> នៅឯប្រទេសរុស្ស៊ីវិញ ពាក្យថា''បេឡារុស្ស៊ីយ៉ា''គឺនូវតែមានអ្នកប្រើប្រាស់ជារឿយៗ។<ref>{{Cite web|url= https://people.onliner.by/2014/02/26/bel-17|title= "Беларусь" vs "Белоруссия": ставим точку в вопросе|date=26 February 2014|language=ru|work=Onliner}}</ref> ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្របេឡារុស}} ===ប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ=== នៅរវាងឆ្នាំ៥០០០ ដល់ឆ្នាំ២០០០ មុនគ.ស [[វប្បធម៌បន្ទាត់កុម្ភភ័ណ]]បានលេចចេញជារូបរាងឡើងនៅលើទ្វីបអឺរ៉ុប។ ក្រៅពីនេះ សំណល់និងមរតកនៃ[[វប្បធម៌ឌីណេព័រ–ដូណេត]]ត្រូវបានគេរកឃើញថាមានវត្តមាននៅលើទឹកដីបេឡារុសនិងផ្នែកខ្លះទៀតនៃប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]។<ref>{{cite book|last1=Shaw|first1=Ian|last2=Jameson|first2=Robert|title=A Dictionary of Archaeology|publisher=Wiley|year=2008|pages=203–04|url=https://books.google.com/books?id=8HKDtlPuM2oC&pg=PA203|isbn=978-0-470-75196-1}}</ref> ទឹកដីរបស់ប្រទេសបេឡារុសសព្វថ្ងៃគឺត្រូវបានក្រុមកុលសម្ព័ន្ធ[[ជនជាតិបាលទិក|បាលទិក]]ចូលមកតាំងទីលំនៅនៅអំឡុងសតវត្សទី៣។ នៅជុំវិញសតវត្សទី៥ តំបន់មួយនេះក៏ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយពួកស្លាវ។ ជាលទ្ធផល វប្បធម៌ស្លាវបានហូរចូលមកក្នុងតំបន់នេះដូច្នេះប្រទេសបេឡារុសសព្វថ្ងៃគឺត្រូវជាប្រទេសស្លាវ។<ref>{{harvnb|Zaprudnik|1993|p=7}}</ref> ===រូសកៀវ=== {{Further|រូសកៀវ}} [[File:001 Kievan Rus' Kyivan Rus' Ukraine map 1220 1240.jpg|thumb|upright|ទឹកដីនៃក្សត្របុរី[[រូសកៀវ|រូស]]មុនការចូលឈ្លានពានរបស់ពួកម៉ុងកូលនិងលីទុយអានី]] នៅសតវត្សទី៩ ទឹកដីបេឡារុសបានក្លាយជាផ្នែកមួយនៃអាណាចក្រ[[រូសកៀវ]]ដែលជារដ្ឋស្លាវខាងកើតដ៏មានអំណាចមួយក្រោម[[រាជវង្សរូរីគ]]។ បន្ទាប់ពីព្រះអង្គ[[យ៉ារ៉ូស្លាវទី១]] បានសោយទិវង្គត មហារដ្ឋមួយនេះត្រូវបានបែកបាក់ទៅជាក្សត្របុរីឯករាជ្យតូចៗ។<ref>{{cite book|last=Plokhy|first=Serhii|title=The Origins of the Slavic Nations|publisher=Cambridge University Press|year=2006|pages=94–95|isbn=0-521-86403-8}}</ref> ក្សត្របុរីសំខាន់ៗជាច្រើនត្រូវបានទទួលរងនូវការឈ្លានពាននិងបំផ្លិចបំផ្លាញដោយពួកម៉ុងកូលនៅអំឡុងសតវត្សទី១៣ ប៉ុន្តែទឹកដីបេឡារុសបានចៀសផុតពីការឈ្លានពានទាំងនោះហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏ព្រមចុះចូលជាផ្នែកនៃ[[មហាពញារដ្ឋលីទុយអានី]]។<ref>{{cite book|last=Robinson|first=Charles Henry|title=The Conversion of Europe|url=https://archive.org/details/conversioneurop00robigoog|publisher=Longmans, Green|year=1917|pages=491–92}}</ref> យោងតាមទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងតំបន់បានបង្ហាញថា បេឡារុសបានចងសម្ព័ន្ធភាពនិងព្រមឯកភាពនឹងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់[[ក្សត្របុរីប៉ូឡូតស្កឹ|ប៉ូឡូតស្កឹ]]និងលីទុយអានីអស់រយៈពេលជាច្រើនទស្សវត្ត។<ref>{{cite book|last1=Michell|first1=Robert|last2=Shakhmaton|first2=A.A|last3=Forbes|first3=Nevill|last4=Beazley|first4=C. Raymond (Charles Raymond)|title=The chronicle of Novgorod, 1016–1471|publisher=London, Offices of the society|year=1914|pages=41|url=https://archive.org/details/chronicleofnovgo00michrich}}</ref> បន្ទាប់ពីដឹងឮថាពួកម៉ុងកូលនូវតែបន្តប្រតិបត្តិការពង្រីកទឹកដីឆ្ពោះមកទិសខាងលិច [[ក្សត្របុរីមីនស្កឹ]]បានសូមជ្រកកោនក្រោមអាណាព្យាបាលភាពរបស់លីទុយអានីហើយនៅឆ្នាំ១២៤២ មីនស្កឹក៏បានក្លាយជាផ្នែកនៃមហាពញារដ្ឋលីទុយអានីតែម្តង។ ការចុះចូលជាមួយមហាពញារដ្ឋលីទុយអានីបានបង្កឱ្យមានការបង្រួបបង្រួមសេដ្ឋកិច្ច នយោបាយ និងវប្បធម៌ជាតិនៃទឹកដីបេឡារុសឡើងវិញ។<ref>{{cite book|last=Ermalovich|first=Mikola|title=Pa sliadakh adnago mifa (Tracing one Myth)|publisher=Minsk: Navuka i tekhnika|year=1991|url=http://www.books-by-isbn.com/5-343/5343008763-Pa-sliadakh-adnaho-mifa-M-Ermalovich-5-343-00876-3.html|isbn=978-5-343-00876-0}}</ref> ក្នុងចំណោមក្សត្របុរីទាំងអស់ដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់លីទុយអានី ក្នុងនោះមានក្សត្របុរីចំនួន ៩ ដែលមានប្រជាជនជា[[ជនជាតិបេឡារុស]]។<ref name="zaprudnik">{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=27}}</ref> នាសម័យនោះ មហាពញារដ្ឋលីទុយអានីបានចូលរួមក្នុងយុទ្ធនាការយោធាមួយចំនួនដូចជាការប្រយុទ្ធតតាំងនឹង[[បញ្ជាតួតូនិច|អស្សឫទ្ធិតួតូនិច]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៤១០ និងការទទួលជ័យជម្នះនៅក្នុងសង្គ្រាមមួយចំនួនដែលអនុញ្ញាតឱ្យពញារដ្ឋនោះចូលកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែនទិសពាយព្យនៃអឺរ៉ុបខាងកើត។<ref>{{cite book|last=Lerski|first=George Jan|author2=[[Aleksander Gieysztor]]|title=Historical Dictionary of Poland, 966–1945|publisher=[[Greenwood Press]]|year=1996|pages=181–82|isbn=0-313-26007-9}}</ref> ក្នុងពេលដំណើរគ្នានេះដែរ [[មហាពញារដ្ឋម៉ូស្គូ]]ក៏ចាប់និម្មិតឡើងហើយនៅឆ្នាំ១៤៨៦ នៅក្រោមរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទ[[អ៊ីវ៉ានទី៣]] ម៉ូស្គូបានផ្តើមយុទ្ធនាការយោធាដ៏ធំមួយដោយមានគោលដៅចង់ដណ្តើមយកអតីតទឹកដីនៃរូសកៀវមកវិញ ជាពិសេសគឺទឹកដីបេឡារុសនិងអ៊ុយក្រែន។<ref>{{cite web|url=http://www.ruf.rice.edu/~sarmatia/197/Nowak.html|title=The Russo-Polish Historical Confrontation|access-date=22 December 2007|last=Nowak|first=Andrzej|date=1 January 1997|work=Sarmatian Review&nbsp;XVII|publisher=[[Rice University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218110551/http://www.ruf.rice.edu/~sarmatia/197/Nowak.html|archive-date=18 December 2007|url-status=live}}</ref> ===សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី=== {{Further|សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី}} [[File:GDL Map, 15cent.png|thumb|វិសាលភាពទឹកដី[[មហាពញារដ្ឋលីទុយអានី]]នៅក្នុងសតវត្សទី១៥។ ទឹកដីប្រទេសបេឡារុសទាំងអស់គឺស្ថិតនៅក្នុងមហារដ្ឋមួយនេះ។]] នៅថ្ងៃទី២ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៣៨៦ មហាពញារដ្ឋលីទុយអានីនិង[[រាជាណាចក្រប៉ូឡូញ]]បានបង្រួមចូលគ្នាជា[[សហភាពបុគ្គល]]តាមរយៈ[[សហភាពក្រេវ៉ូ|ការរៀបអភិសេយរវាងមេដឹកនាំរដ្ឋទាំងពីរ]]។<ref>{{cite book|editor-last=Jones|editor-first=Michael|last=Rowell|first=S.C.|contribution=Baltic Europe|title=The New Cambridge Medieval History (Vol. 6)|publisher=Cambridge University Press|year=2005|page=710|isbn=0-521-36290-3}}</ref> ទីបំផុតនៅឆ្នាំ១៥៦៩ រដ្ឋទាំងពីរក៏យល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើ[[សហភាពលូព្លីន]]ដែលបង្កើតបានជា[[សហធនរដ្ឋប៉ូឡូញ–លីទុយអានី]]។<ref name=Lukowski>{{cite book |last1=Lukowski |first1=Jerzy |author-link1=Jerzy Lukowski |last2=Zawadzki |first2=Hubert |title=A Concise History of Poland |edition=1st |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |isbn=9780521559171 |pages=63–64}}</ref><ref name=Riasanovsky>{{cite book |last=Riasanovsky |first=Nicholas V. |title=A History of Russia |year=1999 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=9780195121797 |edition=6th |url=https://books.google.com/books?id=KRjcXHliMpcC&pg=PA137}}</ref> នៅក្នុងវប្បធម៌និងជីវិតសង្គមក្នុងរដ្ឋសហភាពនេះ [[ភាសាប៉ូឡូញ]]គឺជាភាសាដែលគេប្រើប្រាស់ច្រើនជាងគេរីឯ[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាកាតូលិក]]វិញគឺជាសាសនាដ៏និយមជាងគេ។ នៅឆ្នាំ១៦៩៦ ភាសារូសតេនីត្រូវបានជំនួសដោយភាសាប៉ូឡូញជាភាសាផ្លូវការ។<ref>[http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=103&menu=00 "Belarusian": UCLA Language Materials Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222171418/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=103&menu=00 |date=22 December 2015 }}, ucla.edu; accessed 4 March 2016.</ref> តែទោះជាយ៉ាងណាក្តី ប្រជាជនរូសតេនីនូវតែបន្តនិយាយភាសារបស់ខ្លួននិងនូវតែគោរព[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកក្រិកបេឡារុស]]។ ពីដំបូង ច្បាប់លក្ខន្តិកៈត្រូវបានប្រកាសចេញជាភាសារូសតេនីហើយយូរទៅក៏ផ្លាស់ប្តូរចេញជាភាសាប៉ូឡូញវិញ។ អំឡុងឆ្នាំ១៨៦០ ច្បាប់លក្ខន្តិកៈទាំងនោះត្រូវបានលុបបំបាត់ចោលដោយស្តេចត្សាររុស្ស៊ីដែលជាលទ្ធផលនៃព្រឹត្តិការណ៍[[ការបះបោរខែវិច្ឆិកា|បះបោរខែវិច្ឆិកា]]។ ===ចក្រភពរុស្ស៊ី=== {{Further|ប្រវត្តិសាស្ត្របេឡារុសនៅក្នុងសម័យចក្រភពរុស្ស៊ី}} [[File:Berezyna.jpg|thumb|កងទ័ពបារាំងណាប៉ូលេអុងកំពុងដកថយពីកងកម្លាំងរុស្ស៊ីនៅលើទឹកដីបេឡារុស]] សហភាពរវាងប៉ូឡូញនិងលីទុយអានីបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៥ បន្ទាប់ពីទឹកដីរបស់រដ្ឋសហភាពមួយនេះត្រូវបានបំបែកបែងចែកគ្នាដោយចក្រភពរុស្ស៊ី [[រាជាណាចក្រព្រុស|ព្រុស]] និង[[ចក្រភពអូទ្រីស|អូទ្រីស]]។<ref>{{cite book|last=Scheuch|first=E.K.|author2=David Sciulli|title=Societies, Corporations and the Nation State|publisher=BRILL|year=2000|page=187|isbn=90-04-11664-8}}</ref> ទឹកដីបេឡារុសបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់រុស្ស៊ីនៅអំឡុងរជ្ជកាលព្រះអធិរាជានី[[កាតឺរីនទី២]]<ref>{{harvnb|Birgerson|2002|page=101}}</ref> ដោយវាបានក្លាយជាតំបន់រដ្ឋបាលមួយរបស់រុស្ស៊ីរហូតដល់សម័យ[[សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ|សង្គ្រាមលោកលើកទី១]] គឺនៅពេលដែល[[ចក្រភព អាល្លឺម៉ង់|អាល្លឺម៉ង់]]បានចូលឈ្លានពាន។<ref name="olson95">{{harvnb|Olson|Pappas|Pappas|1994|page=95}}</ref> នៅក្រោមរជ្ជកាលព្រះចៅ[[នីកូឡាសទី១ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|នីកូឡាសទី១]] និងព្រះចៅ[[អាឡិចសាន់ដឺទី៣ (អធិរាជរុស្ស៊ី)|អាឡិចសាន់ដឺទី៣]], វប្បធម៌ជាតិបេឡារុសត្រូវបានហាមឃាត់លែងមិនឱ្យអនុវត្តនិងអភិរក្សទៀតឡើយ។ [[ប៉ូឡូញវូបនីយកម្ម]]ពីមុនត្រូវបានលុបបំបាត់ចោល<ref> [http://www.pravoslavie.ru/arhiv/050513111111 Воссоединение униатов и исторические судьбы Белорусского народа] (''Vossoyedineniye uniatov i istoričeskiye sud'bi Belorusskogo naroda''), [http://www.pravoslavie.ru/ Pravoslavie portal]</ref>ហើយត្រូវជំនួសមកវិញនូវ[[រុស្ស៊ីវូបនីយកម្ម]]វិញ<ref name="zytko-1">Żytko, ''Russian policy&nbsp;...'', p551.</ref>ដូចជា ការប្រែពីកាន់សាសនាកាតូលិកមក[[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់ខាងកើត|អូស្សូដក់]]វិញជាដើម...។ ភាសាបេឡារុសត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យប្រើប្រាស់នៅតាមសាលារៀននិងស្ថាប័នអប់រំផ្សេងៗហើយនិស្សិតនិងយុវវ័យបេឡារុសត្រូវបានបង្គាប់ឱ្យនិយាយនិងប្រើប្រាស់ភាសារុស្ស៊ីជានិច្ច។<ref name="Корнилов1908">{{cite book|author=Иван Петрович Корнилов|script-title=ru:Русское дєло в Сєверо-Западном крає: материиалы для историии Виленскаго учебнаго округа преимущественно в Муравьевскую эпоху|url=https://books.google.com/books?id=edsGAAAAYAAJ|year=1908|publisher=Тип. А.С. Суворина|language=ru}}</ref> ដោយសារតែសម្ពាធសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌នេះហើយបានជាមាន[[ការបះបោរខែមករា|ការបះបោរ]]មួយផ្ទុះឡើងនៅអំឡុងឆ្នាំ១៨៦៣។ បន្ទាប់ពីការបះបោរបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយបរាជ័យ រាជរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីបានណែនាំនូវតួ[[អក្សរស៊ីលីរីក]]មកប្រជាជនបេឡារុសនៅឆ្នាំ១៨៦៤ ហើយឯកសារមួយណាដែលសរសេរចេញជាភាសាបេឡារុសនឹងមិនត្រូវទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋាភិបាលរុស្ស៊ីឡើយរហូតដល់ឆ្នាំ១៩០៥។<ref>{{cite book|author=D. Marples|title=Belarus: From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe|url=https://books.google.com/books?id=evVZCwAAQBAJ&pg=PA26|year=1996|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-0-230-37831-5|page=26}}</ref> នៅអំឡុងពេលចរចាក្នុង[[សន្ធិសញ្ញាប្រេស្ត-លីតូវស្ក]] ប្រទេសបេឡារុសបានប្រកាសឯករាជ្យខណៈដែលកំពុងនូវក្រោមការត្រួតត្រារបស់អាល្លឺម៉ង់នៅថ្ងៃទី២៥ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩១៨ ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតបេឡារុស]]។<ref name="birgerson">{{harvnb|Birgerson|2002|pages=105–106}}</ref><ref>{{cite book|last=Ioffe|first=Grigory|title=Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark|publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Inc|date=25 February 2008|page=57|url=https://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&q=west+belarus&pg=PA150|isbn=978-0-7425-5558-7}}</ref> បន្ទាប់ពីប្រកាសបង្កើតរួច [[សង្គ្រាមប៉ូឡូញ–សូវៀត]]ក៏បានផ្ទុះឡើងភ្លាមៗហើយជាលទ្ធផល ទឹកដីបេឡារុសត្រូវបានបែងចែកជាពីរផ្នែកដោយមួយផ្នែកស្ថិតនៅក្រោមប៉ូឡូញនិងមួយផ្នែកទៀតស្ថិតនៅក្រោមសហភាពសូវៀត។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QJhMhTKw-vgC&q=belarus+partition&pg=PA282|title=The Reconstruction of Nations|author=Timothy Snyder|publisher=Yale University Press |page=282 |year=2002 |isbn=9780300128413}}</ref> ===រដ្ឋដំបូងនិងសម័យចន្លោះសង្គ្រាម=== [[File:Dziejačy BNR.jpg|thumb|right|សមាជិករដ្ឋាភិបាលដំបូងនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតបេឡារុស]] [[សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតបេឡារុស]]គឺជារដ្ឋឯករាជ្យដំបូងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់បេឡារុស។ វាមានអត្ថិភាពពីឆ្នាំ១៩១៨ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩១៩។ ទោះជាជាមានការខិតខំប្រឹងប្រែងយ៉ាងណា វត្តមាននៃប្រទេសបេឡារុសគឺនូវមិនទាន់មាននៅឡើយទេព្រោះថាទឹកដីរបស់ខ្លួនត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់[[កងទ័ពរាជាធិរាជអាល្លឺម៉ង់]]និង[[កងទ័ពរាជាធិរាជរុស្ស៊ី]]មុននិងនៅអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ហើយក្រោយចប់សង្គ្រាម ទឹកដីរបស់ពួកគេក៏បានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់[[កងទ័ពក្រហម]][[បុលសេវិក]]វិញ។<ref name="Jr.Zaprudnik2010">{{cite book|author1=Vitali Silitski, Jr.|author2=Jan Zaprudnik|title=The A to Z of Belarus|url=https://books.google.com/books?id=bQXyAAAAQBAJ&pg=PA308|date=7 April 2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-1-4617-3174-0|pages=308–}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩១៩ ទឹកដីបេឡារុសមួយផ្នែកនៅក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីបានលេចឡើងចេញជា [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតបេឡារុស]] (សសសប)។ ក្រោយបន្តិចមក វាក៏ត្រូវបានរួមបញ្ចូលជាមួយទឹកដីលីទុយអានីដោយបង្កើតបាន [[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតលីទុយអានីនិងបេឡារុស]]។ ប៉ុន្តែរដ្ឋរណបមួយនេះត្រូវបានបំបែកចែកគ្នារវាងប្រទេសប៉ូឡូញនិង[[សហភាពសូវៀត]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២១ ហើយ សសសប ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញរួចវាបានក្លាយជារដ្ឋសមាជិកស្ថាបនិកនៃសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២។<ref name="birgerson"/><ref>{{cite book|last=Marples|first=David|title=Belarus: A Denationalized Nation|publisher=Routledge|year=1999|page=5|url=https://books.google.com/books?id=EMCYfOSaLSgC&q=Belarusian+People%27s+Republic&pg=PA8|isbn=90-5702-343-1}}</ref> នៅអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ និងឆ្នាំ១៩៣០ គោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចនិងកសិកម្មសូវៀតបានបង្កឱ្យមានគ្រោះទុរ្ភិក្សនិងវិបត្តិនយោបាយនៅស្ទើរទូទាំងសហភាព។<ref>{{cite web|url=http://www.belarus.by/en/about-belarus/history|title=Belarus history|publisher=Official website of the Republic of Belarus|access-date=17 March 2017|archivedate=4 ឧសភា 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170504194121/http://www.belarus.by/en/about-belarus/history|url-status=dead}}</ref> ងាកមក[[បេឡារុសខាងលិច|ទឹកដីផ្នែកខាងលិច]]ដែលស្ថិតនៅក្រោម[[សាធារណរដ្ឋប៉ូឡូញទីពីរ|ប្រទេសប៉ូឡូញ]]វិញ,<ref name="ocu1">{{cite book|title=The global and the local: understanding the dialectics of business systems|last=Sorge|first=Arndt|year=2005|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=9780191535345}}</ref>{{sfn|Minahan|1998|page=37}}<ref>{{cite book|author1=Nick Baron|author2=Peter Gatrell|title=Homelands|chapter-url=https://books.google.com/books?id=FCBVPqAWuUsC&pg=PA19|access-date=18 September 2015|date=10 August 2004|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-385-4|page=19|chapter=War, Population Displacement and State Formation in the Russian Borderlands 1914–1924}}</ref> ក្រោយពីសង្គ្រាមជាមួយសូវៀតបានបញ្ចប់ ជម្លោះរវាងរដ្ឋាភិបាលប៉ូឡូញនិងសមាគមជនជាតិភាគតិចបានផ្ទុះឡើងហើយក្នុងនោះក៏មានជនជាតិបេឡារុសផងដែរ។<ref name="Davies">[[Norman Davies]], ''[[God's Playground]]'' (Polish edition), second tome, p.512-513</ref><ref name="Stosunki">{{Cite web|url=http://www.bialorus.pl/index.php?secId=49&docId=60&&Rozdzial=historia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080623073822/http://www.bialorus.pl/index.php?secId=49&docId=60&&Rozdzial=historia|url-status=dead|title=Stosunki polsko-białoruskie pod okupacją sowiecką (1939–1941)|archivedate=23 June 2008}}</ref> [[ប៉ូឡូញវូបនីយកម្ម]]ដែលកំពុងតែប្រព្រឹត្តិទៅគឺត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងដោយចលនា[[ប្រជាធិបតេយ្យជាតិ (ប៉ូឡូញ)|ប្រជាធិតេយ្យជាតិ]]ប៉ូឡូញដោយចលនាមួយនេះបានហាមឃាត់នូវការអនុវត្តនិងការអភិរក្សវប្បធម៌ ប្រពៃណី និងអត្តសញ្ញាណជាតិអ៊ុយក្រែននិងបេឡារុស។<ref>{{cite book |last=Mironowicz |first=Eugeniusz |year=2007 |trans-title=Białorusini i Ukraińcy w polityce obozu piłsudczykowskiego |title=Belarusians and Ukrainians in the policies of the Piłsudski camp |url=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2006 |location=Białystok |language=pl |pages=4–5 |isbn=978-83-89190-87-1 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418000120/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=2006 |date=2021-04-18 }}</ref> អង្គការនយោបាយបេឡារុសមួយឈ្មោះថា [[សហភាពកម្មករនិងកសិករបេឡារុស]]ត្រូវបានរំលាយចោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៧ បន្ទាប់ពីទទួលបានការគំរាមកំហែងធ្ងន់ធ្ងរពីរដ្ឋាភិបាលប៉ូឡូញហើយបើនរណាហ៊ានប្រឆាំងនោះនឹងត្រូវទទួលបានការគាបសង្កត់គ្រប់បែបយ៉ាង។<ref name="Davies" /><ref name="Stosunki" /> ដោយសារតែជនជាតិបេឡារុសរស់នៅលើទឹកដីប៉ូឡូញមានចំនួនតិចដូច្នេះ កុបកម្មបះបោរបេឡារុសគឺមិនសូវជាបញ្ហាធំសម្រាប់រដ្ឋាភិបាលប៉ូឡូញនោះទេ។ រដ្ឋាភិបាលប៉ូឡូញច្រើនតែផ្តោតទៅលើការបង្ក្រាបកុបកម្មរបស់ជនជាតិភាគតិចអ៊ុយក្រែនដែលមានចំនួនលើសលប់ពីជនជាតិបេឡារុសឆ្ងាយហើយម្យ៉ាងវិញទៀតគឺជនជាតិអ៊ុយក្រែនរាងសកម្មខាងផ្នែកនយោបាយជាងប្រជាជនបេឡារុស។<ref name="Davies" /><ref name="Stosunki" /> បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់លោក[[ហ្សូសែហ្វ ភីលស៊ូតស្គី]] (ប្រធានាធិបតីប៉ូឡូញ) នៅឆ្នាំ១៩៣៥ រលកនៃការគាបសង្កត់ថ្មីត្រូវបានបញ្ចេញមកលើជនជាតិភាគតិតដូចជា៖ ការបិទព្រះវិហារអូស្សូដក់និងសាលារៀន<ref name="Davies" /><ref name="Stosunki" /> លែងឱ្យប្រើប្រាស់ភាសាជាតិ<ref>Bieder, H. (2000): Konfession, Ethnie und Sprache in Weißrußland im 20. Jahrhundert. In: Zeitschrift für Slawistik 45 (2000), 200–214.</ref> ហើយមេដឹកនាំចលនានិងអង្គការគ្រប់ប្រភេទរបស់បេឡារុសត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាគារ។ល។<ref>Ivan S. Lubachko. ''Belorussia under Soviet Rule, 1917–1957'' (Lexington: University Press of Kentucky, 1972), 137</ref> ===សង្គ្រាមលោកលើកទី២=== [[File:Підбитий КВ-2 з німецьким вояком верхи. Вітебськ, 1941.jpeg|thumb|right|បុរស​ម្នាក់កំពុងអង្គុយលើកាណុងកាំភ្លើង​រថក្រោះ KV-2 របស់​សូវៀត​នៅ​ទីក្រុង[[វីទិបស្កិ៍]]ក្នុង​ឆ្នាំ១៩៤១។]] នៅឆ្នាំ១៩៣៩ [[អាល្លឺម៉ង់ណាស៊ី]]និងសហភាពសូវៀតបានព្រួតគ្នាវាយចូលឈ្លានពាននិងត្រួតត្រាប្រទេសប៉ូឡូញហើយ[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២|ឆាកសង្គ្រាមនៅអឺរ៉ុប]]ក៏បានផ្ទុះឡើង។ សូវៀតបានកាត់យកទឹកដីប៉ូឡូញខាងលិចស្ទើរទាំងអស់ដោយមានរួមទាំងទឹកដីបេឡារុសផងដែរ ហើយជាលទ្ធផល សសសប ក៏បានបង្រួបបង្រួមគ្នាឡើងសារជាថ្មី។<ref name="uni1"/><ref name="uni2"/><ref name="uni3"> * Клоков В. Я. Великий освободительный поход Красной Армии. (Освобождение Западной Украины и Западной Белоруссии).-Воронеж, 1940. * Минаев В. Западная Белоруссия и Западная Украина под гнетом панской Польши.—М., 1939. * Трайнин И.Национальное и социальное освобождение Западной Украины и Западной Белоруссии.—М., 1939.—80 с. * Гiсторыя Беларусі. Том пяты.—Мінск, 2006.—с. 449–474 </ref><ref name="uni4">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jZJntMQtkSYC&q=Belarus+map+1945&pg=PA106|title=Belarus: The Last European Dictatorship|author=Andrew Wilson|year=2011|isbn=978-0-300-13435-3}}</ref> ក្រុមប្រឹក្សាប្រជាជនបេឡារុសត្រូវបានតាងឡើងជារដ្ឋបាលក្នុងតំបន់នៅថ្ងៃទី២៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣៩។ នៅឆ្នាំ១៩៤២ អាល្លឺម៉ង់ក៏សម្រេចចិត្តចូលឈ្លានពានសហភាពសូវៀតដោយគេបានសម្តៅលើប្រតិបត្តិការឈ្លានពាននេះថា [[ប្រតិបត្តិការបាបារ៉ូសា]]។ យោងតាមស្ថិតិ បេឡារុសគឺជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋសូវៀតទាំងអស់ដែលបានទទួលរងនូវផលប៉ះពាល់ច្រើនជាងគេនៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ហើយបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់អាល្លឺម៉ង់រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៤។ នៅខណៈពេលកំពុងត្រួតត្រា អាល្លឺម៉ង់បានបំផ្លិចបំផ្លាញទីក្រុងចំនួន ២០៩ ក្នុងចំណោមទីក្រុងសរុបចំនួន ២៩០, ៨៥% នៃឧស្សាហកម្មបេឡារុសត្រូវបានបាត់បង់ និងរួមជាមួយអគារជាងមួយលានខ្នង។<ref name="axell"/> ផែនការ[[ជេនណេរ៉ូលផ្លង់អូស្ត]]របស់អាល្លឺម៉ង់បានបង្កឱ្យមានសកម្មភាពប្រល័យពូជសាសន៍នៅតាមតំបន់[[អឺរ៉ុបកណ្តាល]]និងខាងលិច ពិសេសគឺរដ្ឋបេឡារុសនោះឯង។<ref>[[Timothy Snyder|Snyder, Timothy]] (2010). ''[https://books.google.com/books?id=ks0WBQAAQBAJ&pg=PA160 Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin]''. Basic Books. p. 160. {{ISBN|0465002390}}</ref> ទឹកដីបេឡារុសខាងលិចបានក្លាយជាផ្នែកនៃ[[រ៉ៃស៍ស្កូមីស្សារីអាតអូស្តឡង់]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤១ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ១៩៤៣ អាជ្ញាធរអាល្លឺម៉ង់ក្នុងស្រុកបានសម្រេចបង្កើតរដ្ឋរណបមួយឈ្មោះថា[[ក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលបេឡារុស|រ៉ាដាកណ្តាលបេឡារុស]]។<ref>(German) Dallin, Alexander (1958). ''Deutsche Herrschaft in Russland, 1941–1945: Eine Studie über Besatzungspolitik'', pp. 234–236. Droste Verlag GmbH, Düsseldorf.</ref> សង្គ្រាមរវាងអាល្លឺម៉ង់នឹងសូវៀត (១៩៤១–៤៤) បានផ្តល់វិបត្តិនិងបញ្ហាជាច្រើនដល់ប្រជាជាតិបេឡារុស។ ប្រជាជនបេឡារុសជាង ១,៦ លាននាក់ និងទាហានបេឡារុសប្រមាណ ៦២០,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត<ref>Vadim Erlikman. ''Poteri narodonaseleniia v XX veke : spravochnik.'' Moscow 2004. {{ISBN|5-93165-107-1}} pp.&nbsp;23–35</ref>ហើយបើគិតជាភាគរយគឺស្មើនឹង ២៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប។<ref>{{cite news |title=This Chart Shows The Astounding Devastation Of World War II |url=https://www.businessinsider.com/percentage-of-countries-who-died-during-wwii-2014-5 |work=Business Insider |date=30 May 2014}}</ref> ប្រជាជនបេឡារុសដែលមានដើមកំណើតជ្វីហ្វត្រូវបានទាហានអាល្លឺម៉ង់ចាប់ធ្វើទារុណកម្មនិងបង្អត់ចំណីអាហារនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងហើយនេះគឺជាមូលហេតុចម្បងមួយដែលបង្ហាញពីវត្តមានតិចតួចនៃជនជាតិជ្វីហ្វនៅលើទឹកដីប្រទេសបេឡារុសសព្វថ្ងៃ។<ref name="axell"/><ref name="warpop">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/11.htm|title=Belarus&nbsp;– Stalin and Russification|access-date=26 March 2006|last=Fedor|first=Helen|work=Belarus: A Country Study|publisher=Library of Congress}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=10335986@cmsArticle|title=Потери гражданского населения|website=function.mil.ru|access-date=21 មករា 2022}}</ref> ចំនួនប្រជាជនសរុបនៅបេឡារុសមិនបានទទួលកំណើនអ្វីឡើយក្រោយពីសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ លុះដល់ឆ្នាំ១៩៧១ ទើបកំណើនបានកើនឡើងវិញ។<ref name="warpop"/> ===សម័យក្រោយសង្គ្រាម=== នៅក្រោយសង្គ្រាម បេឡារុសបានក្លាយជារដ្ឋសមាជិកស្ថាបនិកទាំង ៥១ នៃ[[ធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ]] ហើយដូចនេះទើបបេឡារុសមានសិទ្ធិបោះឆ្នោតលើអ្វីៗនៅលើឆាកអង្គការសហប្រជាជាតិ។ ព្រំដែនរវាងប្រទេសប៉ូឡូញនិងបេឡារុសត្រូវបានរៀបចំសារជាថ្មីដោយផ្អែកលើ[[ខ្សែបន្ទាត់កាហ្សុន]]ដែលបានស្នើកាលពីឆ្នាំ១៩១៩។<ref name="olson95"/> មេដឹកនាំសូវៀតលោក[[ហ្សូសែហ្វ ស្តាលីន]]បានអនុវត្ត[[សូវៀតវូបនីយកម្ម]]ដើម្បីផ្តាច់បេឡារុសចេញពីឥទ្ធិពល[[លោកខាងលិច]]។<ref name="warpop"/> គោលនយោបាយនេះបានប្រព្រឹត្តិទៅតាមរយៈការបញ្ជូនអ្នកនយោបាយរុស្ស៊ីពីគ្រប់ផ្នែកនៃសហភាពសូវៀតទៅកាន់កាប់តំណែងសំខាន់ៗនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលបេឡារុស។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ស្តាលីននៅឆ្នាំ១៩៥៣ លោក[[នីគីតា គ្រូឆេវ]]បានឡើងកាន់តំណែងជាមេដឹកនាំបន្តដោយលោកបានអនុវត្តនូវគោលនយោបាយរបស់ស្តាលីនដដែរ។<ref name="warpop"/> អ្នកនយោបាយកុម្មុយនីស្តសូវៀតបេឡារុសម្នាក់ឈ្មោះ[[អានឌ្រី ក្រូម៉ៃកា]]បានចូលបម្រើការជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេសសូវៀត (១៩៥៧–៨៥) និងជាប្រធាននៃ[[គណៈប្រធានសូវៀតកំពូល]] (១៩៨៥–៨៨) ដោយលោកជាអ្នកនយោបាយសញ្ជាតិបេឡារុសដ៏សំខាន់បំផុតនាសម័យនោះនិងជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើគោលនយោបាយការបរទេសសូវៀតស្ទើរទាំងស្រុង។<ref>{{cite news |last1=Remnick |first1=David |title=Andrei Gromyko Dies, Was Soviet Diplomat for 50 Years |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1989/07/04/andrei-gromyko-dies-was-soviet-diplomat-for-50-years/dd9bf045-b8e8-4c1c-8527-4e8d079f10e4/ |work=The Washington Post |date=4 July 1989}}</ref> នៅឆ្នាំ១៩៨៦ បរិយាកាសនៃរដ្ឋបេឡារុសបានទទួលនូវ[[ការធ្លាក់វិទ្យុសកម្មនុយក្លេអ៊ែរ]]ច្រើនបំផុត (៧០%) ពីបន្ទុះរោងចក្រថាមពលនៅ[[ឈើណូប៊ីល]]ដែលមានចម្ងាយ ១៦ គីឡូម៉ែត្រពីទឹកដី[[សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតអ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]]។<ref name="Gorby">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/12.htm|title=Belarus- Perestroika|access-date=26 March 2007|last=Fedor|first=Hele|work=Belarus: A Country Study|publisher=Library of Congress}}</ref><ref>{{Cite web|date=11 August 2020|title=Belarus: Five things you may not know about the country|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53727243|access-date=16 August 2020|website=BBC}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ សេរីភាវូបនីយកម្មនយោបាយបាននាំឱ្យឥទ្ធិពលជាតិនិយមងើបឡើងវិញ ដោយមាន[[រណសិរ្សប្រជាជនបេឡារុស]]ជាកម្លាំងគាំទ្រឯករាជ្យដ៏សំខាន់មួយ។<ref>{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/1066125.html|title=Post-Soviet Belarus: A Timeline|website=rferl.org|date=24 February 2006}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17941637|title=Belarus profile – Timeline|website=BBC News|date=20 August 2018}}</ref> ===ឯករាជ្យភាព=== [[File:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|upright=1|មេដឹកនាំរុស្ស៊ី អ៊ុយក្រែន និងបេឡារុសកំពុងអង្គុយចុះហត្ថលេខាលើ[[កិច្ចព្រមព្រៀងបេឡាវេហ្សា]]ដែលនឹងរំលាយសហភាពសូវៀតជាផ្លូវការ, ៨ ធ្នូ ១៩៩១]] នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩០ ការបោះឆ្នោតដើម្បីអាសនៈនៅក្នុងសភាកំពូលសូវៀតនៃ សសស បេឡារុសត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង។ ទោះបីជា[[រណសិរ្សប្រជាជនបេឡារុស]]បានដណ្តើមអាសនៈបានតែ ១០% ក៏ដោយតែប្រជាជនភាគច្រើនបានចូលរួមគាំទ្រដល់ចលនាមួយនេះ ជាពិសេសគឺសមាជិកដែលបានជ្រើសតាំងនៅក្នុងសភា។<ref name="byind">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/39.htm|title=Belarus&nbsp;– Prelude to Independence|access-date=22 December 2007|last=Fedor|first=Helen|work=Belarus: A Country Study|publisher=[[Library of Congress]]}}</ref> រដ្ឋបេឡារុសបានប្រកាសពីអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួននៅថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៣ តាមរយៈការចេញប្រកាសនូវ[[សេចក្តីប្រកាសស្តីពីអធិបតេយ្យភាពរដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតបេឡារុស]]។<ref>{{cite web |title=History, Belarus |url=https://www.belarus.by/en/about-belarus/history |website=Belarus.by |access-date=6 April 2021 |archivedate=2 មេសា 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402173018/https://www.belarus.by/en/about-belarus/history |url-status=dead }}</ref> ដោយមានការគាំទ្រពីបក្សកុម្មុយនិស្ត ឈ្មោះផ្លូវការរបស់ប្រទេសនេះត្រូវបានប្តូរមក សាធារណរដ្ឋបេឡារុស នៅថ្ងៃទី២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩១។<ref name="byind"/> នៅថ្ងៃទី៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩១ ប្រធាននៃសភាកំពូលសូវៀតបេឡារុសលោក[[ស្តានីស្លាវ ស៊ូសកេវិច]]បានជួបជាមួយនឹងមេដឹកនាំរុស្ស៊ីលោក[[បូរីស យែលស៊ីន]]និងមេដឹកនាំអ៊ុយក្រែនលោក[[ឡេអូនីត ក្រាវឈូក]]ដណ្តើមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងរំលាយសហភាពសូវៀតចោលជាផ្លូវការនិងការបង្កើត[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]]ឡើង។<ref name="byind"/> [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុស|រដ្ឋធម្មនុញ្ញជាតិ]]មួយត្រូវបានអនុម័តនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៤ ដោយមុខងារនាយករដ្ឋមន្ត្រីពីមុនត្រូវបានប្រគល់មកឱ្យ[[ប្រធានាធិបតីបេឡារុស]] ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបានប្រព្រឹត្តិទៅចំនួនពីរលើក (២៤ មិថុនា ១៩៩៤ និង ១០ កក្កដា ១៩៩៤)<ref>{{cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact94/wf950026.txt|title=World Factbook: Belarus|access-date=21 December 2007|date=20 October 1994|format=TXT|publisher=Central Intelligence Agency|archivedate=26 កក្កដា 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726033957/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact94/wf950026.txt|url-status=dead}}</ref> ហើយជាលទ្ធផល លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]ក៏បានជាប់ឆ្នោតក្លាយជាមេដឹកនាំនៃប្រជាជាតិថ្មីមួយនេះដោយលោកបានទទួលសម្លេងឆ្នោត ៤៥% ក្នុងដំណើរបោះឆ្នោតលើកទីមួយរួចទទួលបាន ៨០%<ref name="byind"/> ក្នុងដំណើរបោះឆ្នោតលើកទីពីរ។ លូកាសិនកូបានជាប់ឆ្នោតម្តងហើយម្តងទៀតជាបន្តបន្ទាប់គ្នានៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០០១|ការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០០១]], [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០០៦|២០០៦]], [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០១០|២០១០]] និង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០១៥|ឆ្នាំ២០១៥]]។ ជាយូរណាស់មកហើយ រដ្ឋាភិបាលលោកខាងលិចមួយចំនួន<ref>{{cite web|url=http://www.international.gc.ca/media/aff/news-communiques/2012/09/25a.aspx?view=d|title=Standing up for Free and Fair Elections in Belarus|access-date=7 January 2013|author1=Foreign Affairs |author2=International Trade Canada|date=25 September 2012|publisher=Government of Canada}}</ref>រួមជាមួយ[[អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ]]<ref name=amnesty/> និង[[អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស]]<ref name="HRW">{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm |title=Essential Background&nbsp;– Belarus |access-date=26 មីនា 2006 |publisher=អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស}}</ref>បានរិះគន់រដ្ឋាភិបាលលោកលូកាសិនកូយ៉ាងខ្លាំងដោយចោតប្រកាន់ថាជារដ្ឋាភិបាលផ្តាច់ការ។ [[File:Alexander Lukashenko, opening of Slavianski Bazar 2014.jpg|thumb|upright=1|លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]បានគ្រប់គ្រងប្រទេសបេឡារុសចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៤។]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៤ បន្ទាប់ពីបានទទួលឥទ្ធិពលពីប្រទេសរុស្ស៊ីអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំមកទីបំផុតលោកលូកាសិនកូក៏បានសម្រេចចិត្តជំរុញនិងគាំទ្រនូវអត្តសញ្ញាណជាតិបេឡារុស។ ជាលើកដំបូង លោកលូកាសិនកូបានថ្លែងសុន្ទរកថាជាភាសាបេឡារុស (ជាជាងភាសារុស្ស៊ីដែលប្រជាជនបេឡារុសមួយចំនួនធំបាននិយាយប្រើប្រាស់ដូចភាសាចម្បងរបស់ពួកគេអញ្ចឹង)។ ក្នុងសុន្ទរកថានោះផងដែរ លោកលូកាសិនកូបានមានប្រសាសន៍ថា "យើងមិនមែនជាប្រជាជនរុស្ស៊ីទេ—តែយើងជាជនជាតិបេឡារុស" ហើយបន្ទាប់មកលោកបានលើកទឹកចិត្តប្រជាជនទាំងឡាយឱ្យប្រើប្រាស់ភាសាបេឡារុសឱ្យកាន់តែច្រើន។ ជម្លោះពាណិជ្ជកម្ម វិវាទព្រំដែន និងឥរិយាបថថ្មីរបស់ពួកមន្ត្រីដែលចាប់ផ្តើមស្តាប់និងយល់ព្រមនឹងសំលេងប្រឆាំងគឺសុទ្ធតែជាផ្នែកមួយនៃទំនាក់ទំនងដែលកំពុងធ្លាក់ចុះដុនដាបជាមួយរុស្ស៊ីនាពេលនោះ។<ref>[https://globalvoices.org/2017/02/21/the-strange-death-of-russias-closest-alliance/ The Strange Death of Russia's Closest Alliance], [[Global Voices Online|Global Voices]], 21 February 2017</ref> នៅឆ្នាំ២០១៩ លោកលូកាសិនកូបានជួបពិភាក្សាទ្វេភាគីជាមួយប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ីលោក[[វ្លាឌឺមៀរ ពូទីន|ពូទីន]]នៅឯទីក្រុង[[សូឈី]] ប្រទេសរុស្ស៊ីហើយបានប្រកាសថាប្រទេសទាំងពីរ"អាចបង្រួបបង្រួមនៅថ្ងៃស្អែកដោយគ្មានបញ្ហា"។<ref name="moscow-times-bel">{{cite news |url=https://www.themoscowtimes.com/2019/02/15/were-ready-unite-with-russia-belarus-leader-lukashenko-says |newspaper=[[The Moscow Times]] |title=Belarus Ready to 'Unite' With Russia, Lukashenko Says |access-date=17 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190217194147/https://www.themoscowtimes.com/2019/02/15/were-ready-unite-with-russia-belarus-leader-lukashenko-says |archive-date=17 February 2019 |url-status=live |date=15 February 2019}}</ref> វាគឺជាគំនិតមួយដែលពូទីនតែងតែគាំទ្រកន្លងមក អ្នកសង្កេតការណ៍បានចាត់ទុកផែនការនេះថាជាបំណងប្រាថ្នារបស់ពូទីនដោយវាអាចជួយឱ្យលោកបន្តកាន់អំណាចលើសពីឆ្នាំ២០២៤ ទៅទៀត។<ref name="newsweek-02-19">{{cite news |last1=Brennan |first1=David |title=Russia May Absorb Belarus: 'We're Ready to Unite,' President Says |url=https://www.newsweek.com/russia-belarus-unite-absorb-union-vladimir-putin-alexander-lukashenko-1333800 |access-date=17 February 2019 |work=Newsweek |date=16 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190216173032/https://www.newsweek.com/russia-belarus-unite-absorb-union-vladimir-putin-alexander-lukashenko-1333800 |archive-date=16 February 2019 |url-status=live}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយមួយរូបឈ្មោះ[[មីខាអ៊ីល វីណូក្រាដូវ]]បានពន្យល់ថា"លូកាសិនកូនឹងសម្តែងជាអ្នកមាំមួនក្លាហាននៅមុខសាធារណជនខ្លួនតែបែរជាព្យាយាមធ្វើខ្លួនខ្សោយនៅមុខពូទីន" លោកអាតយូម ស្ត្រៃម៉ាន់ដែលមកពី[[មជ្ឈមណ្ឌលម៉ូស្គូកាណេជី]]បានលើកឡើងថា"ម៉ូស្គូអាចទំនងជាបរាជ័យនៅក្នុងការរកមូលដ្ឋានរបស់ខ្លួននៅក្នុងចំណោមប្រជាជនបេឡារុស"។<ref name="dw-02">{{cite news |last1=Sherwin |first1=Emily |title=Could Russia and Belarus trade oil for national sovereignty? |url=https://p.dw.com/p/3DJWp |access-date=17 February 2019 |work=[[Deutsche Welle|DW]] |date=13 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213221155/https://www.dw.com/en/could-russia-and-belarus-trade-oil-for-national-sovereignty/a-47502343 |archive-date=13 February 2019 |url-status=live |location=Moscow}}</ref> [[បាតុកម្មនៅបេឡារុសឆ្នាំ២០២០–២១|បាតុកម្មដ៏ធំមួយ]]បានផ្ទុះឡើងនៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេសបន្ទាប់ពីការចេញនូវលទ្ធផលនៃ[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០២០]]<ref>{{cite news |title=Belarus's Protests Aren't Particularly Anti-Putin |url=https://foreignpolicy.com/2020/08/19/belarus-protest-not-anti-russian-putin-interfere/ |work=Foreign Policy |date=19 August 2020}}</ref> ដោយគេឃើញថាលោកលូកាសិនកូនឹងកាន់អំណាចមួយអាណត្តិបន្តទៀត។<ref>{{cite news |title=Protests in Belarus continue despite challenger's departure |url=https://apnews.com/dc7ec04bfb73782a094c18ed4e63feaa |work=Associated Press |date=11 August 2020}}</ref> មេដឹកនាំរុស្ស៊ីនិងសហភាពអឺរ៉ុបបានព្រមានថាអាចនឹងមានការចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ពីសំណាក់អន្តរជាតិនៅក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងរបស់បេឡារុស។<ref>{{cite news |title=EU leaders to warn Russia against Belarus interference |url=https://euobserver.com/foreign/149166 |work=EUobserver |date=18 August 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Putin warns western leaders over 'meddling' in Belarus |url=https://www.ft.com/content/f96fdf91-6826-4af2-923d-ff14947fcd15 |work=Financial Times |date=18 August 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian FM in Syria, meets Assad in first visit since 2012 |publisher=Associated Press |date=7 September 2020 |url=https://www.yahoo.com/news/russian-fm-syria-meets-assad-115535854.html |access-date=7 September 2020 }}</ref> រដ្ឋាភិបាលលីទុយអានីបានយល់ព្រមផ្តល់នូវទីកន្លែងជ្រកកោនដល់បេក្ខជនបក្សប្រឆាំងបេឡារុសសំខាន់ៗដូចលោកស្រី[[ស្វីតឡាណា ទីកាណូវស្កាយ៉ា]] និងសមាជិកក្រុមប្រឆាំងដទៃទៀត។<ref>{{cite web |title=Belarus asks Lithuania to extradite opposition leader Tsikhanouskaya |url=https://www.euronews.com/2021/03/05/belarus-asks-lithuania-to-extradite-opposition-leader-tsikhanouskaya |publisher=Euronews |access-date=13 April 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Lithuania to Belarus: 'Rather watch hell freeze over' than deliver Tsikhanouskaya |url=https://www.dw.com/en/lithuania-to-belarus-rather-watch-hell-freeze-over-than-deliver-tsikhanouskaya/a-56787250 |publisher=Deutsche Welle |access-date=13 April 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Headquarters of Tsikhanouskaya, Coordination Council and National Anti-Crisis Management |url=https://www.voiceofbelarus.com/headquarters-of-tsikhanouskaya/ |publisher=Voice of Belarus |access-date=13 April 2021}}</ref> ប្រទេសប៉ូឡូញក៏បានគាំទ្រក្រុមបក្សប្រឆាំងទាំងនោះផងដែរ។<ref>{{cite news |title=Belarus protests: Why Poland is backing the opposition |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54090389 |work=BBC News |date=10 September 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Belarus opposition leader: Foreign mediation may be needed |url=https://apnews.com/c70e47ca9c2c3526324c89982c1bac26 |work=Associated Press |date=9 September 2020}}</ref> ក្រោយពីការបោះឆ្នោត លូកាសិនកូមិនត្រូវបានសហភាពអឺរ៉ុបនិងសហរដ្ឋអាមេរិកទទួលស្គាល់ថាជាប្រធានាធិបតីស្របច្បាប់របស់បេឡារុសតទៅទៀតឡើយ។<ref>{{Cite web |date=24 August 2020 |title=El Pais interview with HR/VP Borrell: "Lukashenko is like Maduro. We do not recognize him but we must deal with him" |url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/84346/el-pais-interview-hrvp-borrell-%E2%80%9Clukashenko-maduro-we-do-not-recognize-him-he-must-deal-him%E2%80%9D_en |publisher=eeas.europa.eu}}</ref><ref>Dave Lawler, [https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html U.S. no longer recognizes Lukashenko as legitimate president of Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211221151140/https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html |date=2021-12-21 }}, ''Axios'' (24 September 2020).</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ សហភាពអឺរ៉ុបនិងអាមេរិកបានរួមគ្នាដាក់ទណ្ឌកម្មនយោបាយលើមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់បេឡារុសមួយចំនួនដោយចោតប្រកាន់មន្ត្រីទាំងនោះថាបានលួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោតនិងគាបសង្កត់មកលើបាតុករ។<ref>{{Cite web |date=24 August 2020 |title= U.S., EU Sanction Belarus in Coordinated Western Action |url= https://www.wsj.com/articles/eu-leaders-agree-to-adopt-sanctions-on-belarus-officials-11601596533 |publisher= The Wall Street Journal}}</ref> ==ភូមិសាស្ត្រ== {{Main|ភូមិសាស្ត្របេឡារុស}} ប្រទេសបេឡារុសគឺស្ថិតនៅរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥១|ជ ៥១°]] និង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី៥៧|៥៧°]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី២៣|ក ២៣°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៣៣|៣៣°]]។ ទឹកដីបេឡារុសពីជើងទៅត្បូងគឺមានចម្ងាយ ៥៦០ គម រីឯពីលិចទៅកើតគឺមានចម្ងាយ ៦៥០ គម។<ref name="statistics">{{cite web|url=http://landofancestors.com/travel/statistics/geography/235-coordinates-of-the-extreme-points-of-the-state-frontier.html|title=Coordinates of the extreme points of the state frontier. Main Geographic Characteristics of the Republic of Belarus|publisher=the Scientific and Production State Republican Unitary Enterprise "National Cadastre Agency" of the State Property Committee of the Republic of Belarus|website=Land of Ancestors|access-date=11 កញ្ញា 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053717/http://landofancestors.com/travel/statistics/geography/235-coordinates-of-the-extreme-points-of-the-state-frontier.html|archive-date=21 កញ្ញា 2013|url-status=dead|archivedate=2013-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921053717/http://landofancestors.com/travel/statistics/geography/235-coordinates-of-the-extreme-points-of-the-state-frontier.html}}</ref> ប្រទេសនេះមិនមានព្រំដែនជាប់នឹងសមុទ្រអ្វីនោះទេហើយសណ្ឋានដីគឺមានលក្ខណៈជាខ្ពង់រាបដែលសម្បូរទៅដោយ[[វាលភក់|ដីភក់]]ច្រើន។<ref name="ciageo">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|title=Belarus&nbsp;– Geography|access-date=7 November 2007|publisher=Central Intelligence Agency|work=The World Factbook|archivedate=9 មករា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|url-status=dead}}</ref> ផ្ទៃដីបេឡារុសប្រមាណ ៤០% គឺគ្របដណ្តប់ទៅដោយព្រៃឈើ។<ref name="key facts"/><ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/europethecis/belarus/belarus_2005_en.pdf|title=Belarus: Window of Opportunity (see Table 15, page 66)|publisher=United Nations|access-date=22 កញ្ញ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001230713/http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/europethecis/belarus/belarus_2005_en.pdf|archive-date=1 តុលា 2008|url-status=dead|archivedate=2015-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150110193052/http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/europethecis/belarus/belarus_2005_en.pdf}}</ref> ប្រទេសបេឡារុសគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់អេកូឡូស៊ីចំនួន ២ គឺ៖ [[ព្រៃចម្រុះសាម៉ាទិច]]និង[[ព្រៃចម្រុះអឺរ៉ុបកណ្តាល]]។<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> បឹងធំតូចចំនួន ១១,០០០ និងអូរជាច្រើនត្រូវបានរកឃើញក្នុងប្រទេសបេឡារុស។<ref name="ciageo"/> ទន្លេធំៗចំនួនបីបានហូរឆ្លងកាត់ប្រទេសនេះមាន៖ [[ទន្លេណេម៉ាន់]] [[ទន្លេព្រីបយ៉ាត់|ព្រីបយ៉ាត់]] និង[[ទន្លេឌីណេព័រ]]។ ទន្លេណាម៉ាន់គឺហូរទៅកាន់ទិសខាងលិចឆ្ពោះទៅសមុទ្របាល់ទិករីឯទន្លេព្រីបយ៉ាត់គឺហូរសម្តៅទៅឌីណេព័រហើយទន្លេឌីណេព័របន្តហូរឆ្ពោះទៅទិសខាងត្បូងចូលទៅក្នុង[[សមុទ្រខ្មៅ]]។<ref name="bell">{{cite book|last=Bell|first=Imogen|title=Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003|publisher=Taylor & Francis|year=2002|page=132|isbn=1-85743-137-5}}</ref> [[File:Strusta Lake - Panorama.jpg|thumb|upright=|[[បឹងស៊្រូស្តា]]នៅក្នុង[[តំបន់វីតិបស្ក៍]]]] ចំណុចខ្ពស់បំផុតក្នុងប្រទេសនេះគឺ[[ភ្នំឌីស៊ែរជីនស្គី]] (៣៤៥ ម៉ែត្រ) រីឯចំណុចទាបបំផុតគឺស្ថិតនៅលើទន្លេណេម៉ាន់ (៩០ ម៉ែត្រ)។<ref name="ciageo"/> កម្ពស់មធ្យមរបស់បេឡារុសគឺ ១៦០ ម៉ែត្រ[[កម្ពស់លើនីវ៉ូទឹក|លើនីវ៉ូទឹក]]។<ref>{{harvnb|Zaprudnik|1993|p=xix}}</ref> អាកាសធាតុក្នុងប្រទេសនេះមានលក្ខណៈជាអាកាសធាតុត្រជាក់មធ្យមនិងត្រជាក់ខ្លាំងដោយនៅខែមករាមានសីតុណ្ហភាពអប្បបរមាចាប់ពី -៤°C នៅតំបន់និរតីទៅ -៨°C នៅតំបន់ពាយព្យ។ ប្រទេសនេះក៏មានរដូវក្តៅសើមផងដែរដោយមានសីតុណ្ហភាពជាមធ្យម ១៨°C។<ref name="locclimate">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/15.htm |title=Belarus&nbsp;– Climate |access-date=22 December 2007 |last=Fedor |first=Helen |work=Belarus: A Country Study |publisher=[[Library of Congress]] }}</ref> ប្រទេសបេឡារុសទទួលទឹកភ្លៀងជាមធ្យមពី ៥៥០ ទៅ ៧០០ [[មីល្លីម៉ែត្រ]] (mm) ជារៀងរាល់ឆ្នាំ។<ref name="locclimate"/> ធនធានធម្មជាតិនៅក្នុងប្រទេសនេះមានដូចជា៖ [[រុក្ខជាតិពុក]] ចំនួនបរិមាណតិចតួចនៃប្រេងនិងឧស្ម័នធម្មជាតិ [[ថ្មក្រានីត]] [[ថ្មកំបោរ]] ដីស ដីខ្សាច់ ដីក្រួស និងដីឥដ្ឋ។ល។<ref name="ciageo"/> ឥទ្ធិពលវិទ្យុសកម្មប្រហែល ៧០% ពី[[គ្រោះមហន្តរាយឈើណូប៊ីល|បទ្ទវហេតុនុយក្លេអ៊ែរទីក្រុងឈើណូប៊ីល]]នៅប្រទេសអ៊ុយក្រែនបានរសាត់ចូលមកក្នុងប្រទេសបេឡារុសដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទៃដីបេឡារុសមួយភាគប្រាំ (ដីស្រែចម្ការនិងព្រៃឈើនៅតំបន់ភាគអាគ្នេយ៍) ទទួលរងផលប៉ះពាល់ខ្លាំង។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4485003.stm|work=BBC News|title=Belarus cursed by Chernobyl|first=Sarah|last=Rainsford|date=26 April 2005|access-date=26 March 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060424152147/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4485003.stm| archive-date= 24 April 2006|url-status=live}}</ref> អង្គការសហប្រជាជាតិនិងទីភ្ញាក់ងារផ្សេងៗទៀតបានចាត់វិធានការកាត់បន្ថយកម្រិតវិទ្យុសកម្មនៅក្នុងតំបន់ដែលរងផលប៉ះពាល់ ជាពិសេសគឺតាមរយៈការប្រើប្រាស់ធាតុ[[សេស្យូម]]និងការដាំដុះគ្រាប់កាណូឡាដើម្បីកាត់បន្ថយកម្រិត[[សេស្យូម-១៣៧]] នៅក្នុងផ្ទៃដី។<ref name="uncher">{{cite web|url=http://chernobyl.undp.org/english/belarus.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506084709/http://chernobyl.undp.org/english/belarus.html|archive-date=6 May 2008|publisher=United Nations|title=The United Nations and Chernobyl&nbsp;– The Republic of Belarus|access-date=4 October 2007|archivedate=6 ឧសភា 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080506084709/http://chernobyl.undp.org/english/belarus.html|url-status=dead}}</ref><ref name="iaea">{{cite news|first=Marilyn|last=Smith|title=Ecological reservation in Belarus fosters new approaches to soil remediation|publisher=International Atomic Energy Agency|url=http://tc.iaea.org/tcweb/news_archive/Chernobyl/ecoreserve/default.asp|access-date=19 December 2007}}</ref> បេឡារុសមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ឡេតូនី]]នៅភាគខាងជើង ប្រទេស[[លីទុយអានី]]នៅភាគពាយព្យ ប្រទេស[[ប្រទេសប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]]នៅភាគខាងលិច ប្រទេស[[រុស្ស៊ី]]នៅភាគខាងជើងនិងកើត និងប្រទេស[[អ៊ុយក្រែន]]នៅភាគខាងត្បូង។ សន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩៩៥ និងឆ្នាំ១៩៩៦ បានកំណត់ព្រំដែនបេឡារុសជាមួយនឹងប្រទេសឡេតូនីនិងលីទុយអានី ហើយបន្ទាប់មក បេឡារុសបានធ្វើសច្ចាប័នលើសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩៩៧ ដោយបង្កើតបានព្រំដែនបេឡារុស–អ៊ុយក្រែននៅឆ្នាំ២០០៩។<ref>{{cite web|url=https://www.uef.fi/documents/428549/854028/countryreport-belarus-borders.pdf/751f5e6f-b72f-468e-999e-e1988a790aa7|title=Country Report: Belarus Borders: Borders and policy in Belarus|author=Larissa Titarenko|access-date=9 February 2017|publisher=University of Eastern Finland|page=14}}</ref> បេឡារុសនិងលីទុយអានីបានធ្វើសច្ចាប័នជាលើកចុងក្រោយលើឯកសារកំណត់ព្រំដែននៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០០៧។<ref>{{cite web|url=https://www.uef.fi/documents/428549/854028/countryreport-belarus-borders.pdf/751f5e6f-b72f-468e-999e-e1988a790aa7|title=Country Report: Belarus Borders|author=Larissa Titarenko|access-date=12 November 2018|publisher=[[សាកលវិទ្យាល័យហ្វាំងឡង់ខាងកើត]]}}</ref> ==រដ្ឋាភិបាល== {{Main|នយោបាយនៅបេឡារុស}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Alexander Lukashenko (2020-09-03) 01.jpg | caption1 = '''[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]'''<br />{{small|[[ប្រធានាធិបតីបេឡារុស|ប្រធានាធិបតី]]}} | width1 = 115 | image2 = Roman Golovchenko (2020-09-03)(portrait).jpg | caption2 = '''[[រ៉ូម៉ាំង ហ្គូលូវឆិនកូ]]'''<br />{{small|[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីបេឡារុស|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]}} | width2 = 120 | total_width = }} [[File:House of Representatives of Belarus.jpg|thumb|[[វិមានរដ្ឋាភិបាល (មីនស្កឹ)|វិមានរដ្ឋាភិបាល]], រដ្ឋធានីមីនស្កឹ]] បេឡារុសគឺជាសាធារណរដ្ឋ[[ប្រព័ន្ធប្រធានាធិបតី|ប្រធានាធិបតីនិយម]]ដែលដឹកនាំដោយ[[ប្រធានាធិបតីបេឡារុស|ប្រធានាធិបតី]]និង[[រដ្ឋសភាជាតិបេឡារុស|រដ្ឋសភា]]។ ប្រធានាធិបតីនីមួយៗអាចបម្រើការបានរយៈពេលប្រាំឆ្នាំក្នុងមួយអាណត្តិ។ នៅក្រោមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៤ ប្រធានាធិបតីអាចបម្រើការបានតែពីរឆ្នាំប៉ុណ្ណោះប៉ុន្តែ[[ប្រជាមតិបេឡារុសឆ្នាំ២០០៤|កំណែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]]នៅឆ្នាំ២០០៤ បានលុបចោលនូវការកំណត់អាណត្តិនោះ។<ref name="bbclukapro">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm|title=Profile: Alexander Lukashenko|access-date=30 April 2010|date=9 January 2007|work=BBC News|publisher=British Broadcasting Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420191928/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm| archive-date=20 April 2010|url-status=live}}</ref> លោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]បានបម្រើការជាប្រធានាធិបតីបេឡារុសចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៤ មកម្លេះ។ នៅឆ្នាំ ១៩៩៦ លោកលូកាសិនកូបានអំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោតចម្រូងចម្រាសមួយដើម្បីពន្យាររយៈពេលនៃអាណត្តិប្រធានាធិបតីពី ៥ ឆ្នាំទៅ ៧ ឆ្នាំហើយជាលទ្ធផល[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០០១|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតី]]ដែលត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ ត្រូវបានរុញច្រានមកនៅឆ្នាំ២០០១ ទៅវិញ។ [[ប្រជាមតិបេឡារុសឆ្នាំ១៩៩៦|ប្រជាមតិក្នុងការពន្យាអាណត្តិ]]នោះត្រូវបានប្រធានការិយាល័យបោះឆ្នោតលោក[[វិចទ័រ ហាន់ឆា]]ប្រកាសថាមានការក្លែងបន្លំដ៏"អស្ចារ្យ" ដោយឮដូច្នេះ មន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលបានដកលោកចេញពីតំណែងភ្លាមៗ។<ref>{{cite book|author=Jeffries, Ian|year=2004|title=The countries of the former Soviet Union at the turn of the twenty-first century: the Baltic and European states in transition|publisher=Routledge|isbn=0-415-25230-X|page=274}}</ref> រដ្ឋសភាជាតិគឺជា[[ប្រព័ន្ធសភាពីរថ្នាក់|សភាពីរថ្នាក់]]ដែលមានសមាជិក[[សភាតំណាងរាស្ត្របេឡារុស|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]ចំនួន ១១០ រូប (សភាជាន់ទាប) និងសមាជិក[[ក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋនៃសាធារណរដ្ឋ]]ចំនួន ៦៤ រូប (សភាជាន់ខ្ពស់)។<ref>[[Constitution of Belarus]] Chapter 4, Art. 90 and 91</ref> [[File:Victory square, Minsk 01.jpg|thumb|[[ទីជ័យជម្នះ (មីនស្កឹ)|ទីជ័យជម្នះនៅទីក្រុងមីនស្ក៍]]]] សភាតំណាងរាស្រ្តមានអំណាចក្នុងការតែងតាំងនាយករដ្ឋមន្រ្តី ធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោតទុកចិត្តលើនាយករដ្ឋមន្រ្តី និងផ្តល់យោបល់លើគោលនយោបាយការបរទេសនិងក្នុងស្រុក។<ref>{{cite web|title=Belarus 1994 (rev. 2004)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Belarus_2004?lang=en|website=Constitute|access-date=17 March 2015}}</ref> ក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋគឺមានអំណាចក្នុងការជ្រើសរើសមន្រ្តីរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗ ធ្វើការប្តឹងប្តលប្រធានាធិបតី និងទទួលយកឬបដិសេធវិក័យប័ត្រដែលអនុម័តដោយសភាតំណាងរាស្រ្ត។ អង្គជំនុំជម្រះនីមួយៗមានសមត្ថភាពក្នុងការបដិសេធនូវច្បាប់ណាមួយដែលបានអនុម័តដោយមន្រ្តីមូលដ្ឋានប្រសិនបើវាផ្ទុយនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។<ref name="conby">{{cite web|url=http://www.president.gov.by/en/press19332.html#doc|title=Section&nbsp;IV:The President, Parliament, Government, the Courts|access-date=22 December 2007|work=[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុស]]|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217035445/http://www.president.gov.by/en/press19332.html|archive-date=17 ធ្នូ 2007}}</ref> ទីស្តីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីគឺជារដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសបេឡារុសដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិងឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចំនួន ៥ រូប។<ref>{{cite web|url=http://www.government.by/en/eng_sostav1.html|title=(អង់គ្លេស) ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|access-date=21 មេសា 2010|publisher=ទីស្តីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រីនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304020325/http://www.government.by/en/eng_sostav1.html|archive-date=4 មីនា 2010|archivedate=2010-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100304020325/http://www.government.by/en/eng_sostav1.html|url-status=dead}}</ref> សមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រីគឺត្រូវតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតីហើយពួកគេមិនចាំបាច់ជាសមាជិកសភានោះឡើយ។ ស្ថាប័នតុលាការមានតុលាការកំពូលនិងតុលាការសំខាន់ៗមួយចំនួនដូចតុលាការធម្មនុញ្ញជាដើមដែលមានតួនាទីដោះស្រាយបញ្ហាទាក់ទងនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញនិងច្បាប់ធុរកិច្ចផ្សេងៗ។ ចៅក្រមនៃតុលាការជាតិគឺត្រូវបានតែងតាំងដោយប្រធានាធិបតីនិងត្រូវទទួលយល់ព្រមពីក្រុមប្រឹក្សានៃសាធារណរដ្ឋ។ តុលាការដែលទទួលខុសត្រូវលើករណីព្រហ្មទណ្ឌគឺតុលាការកំពូល។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុសបានហាមឃាត់មិនឱ្យមានវត្តមានតុលាការក្រៅប្រព័ន្ធពិសេសនោះទេ។<ref name="conby"/> ===ការបោះឆ្នោត=== [[File:Solidarity with Belarus concert.jpg|thumb|អតីតទង់ជាតិបេឡារុស (ធ្លាប់បានប្រើនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨, ១៩៤៣–៤៤ និង ១៩៩១–១៩៩៥) សព្វថ្ងៃវាគឺជានិមិត្តសញ្ញានៃការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលលោកលូកាសិនកូ។]] ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយខ្លះៗនិងរួមទាំងអ្នកនយោបាយមួយចំនួនបានចាត់ទុកប្រទេសបេឡារុសថាជា"ប្រទេសផ្តាច់ការចុងក្រោយបង្អស់នៃទ្វីបអឺរ៉ុប"<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2012/oct/07/belarus-inside-europes-last-dictatorship|access-date=7 August 2014 |title=Belarus: inside Europe's last dictatorship |location=London |work=The Guardian|first=Sigrid|last=Rausing|date=7 October 2012}}</ref><ref name="reuters1">{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2012/03/04/us-belarus-dicator-idUSTRE8230T320120304 | work=[[Reuters]] | title=Belarus's Lukashenko: 'Better a dictator than gay' | quote=...German Foreign Minister's branding him 'Europe's last dictator' | location=Berlin | date=4 March 2012 | access-date=30 June 2017 | archive-date=6 October 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151006194656/http://www.reuters.com/article/2012/03/04/us-belarus-dicator-idUSTRE8230T320120304 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Liabedzka |first1=Anatoly |title=Europe's Last Dictatorship |journal=European View |date=2008 |volume=7 |issue=1 |pages=81–89 |doi=10.1007/s12290-008-0029-7|s2cid=154655219 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Marples |first1=David R |title=Europe's Last Dictatorship: The Roots and Perspectives of Authoritarianism in 'White Russia' |journal=Europe-Asia Studies |date=2005 |volume=57 |issue=6 |pages=895–908 |doi=10.1080/1080/09668130500199509|s2cid=153436132 }}</ref> ចំណែកឯលូកាសិនកូវិញបានអះអាងនិងចាត់ទុករដ្ឋាភិបាលលោកថាជារដ្ឋាភិបាលប្រជាធិបតេយ្យដែលមាន"របៀបដឹកនាំបែបផ្តាច់ការ"។<ref name="bbclukapro"/> [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]]បានដកប្រទេសបេឡារុសចេញពីថ្នាក់រដ្ឋសង្កតការណ៍របស់ខ្លួនចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៧ មកម្លេះបន្ទាប់ពីយល់ឃើញថាការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៦ មានភាពមិនប្រក្រតី។<ref name="CoE">{{cite web |url=http://press.coe.int/cp/97/11a(97).htm |title=Belarus suspended from the Council of Europe |date=17 January 1997 |publisher=Press Service of the Council of Europe |access-date=26 March 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060426062531/http://press.coe.int/cp/97/11a%2897%29.htm |archive-date=26 April 2006 |archivedate=26 មេសា 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060426062531/http://press.coe.int/cp/97/11a%2897%29.htm }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports/1997/belarus/Belarus-04.htm |title=Republic of Belarus |work=[[Human Rights Watch]] |access-date=9 December 2020}}</ref> ដើម្បីក្លាយជាសមាជិកពេញលេញ ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុបបានតម្រូវឱ្យរដ្ឋាភិបាលបេឡារុសចូលគោរព[[សិទ្ធិមនុស្ស]] [[នីតិរដ្ឋ]] និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ។<ref>{{cite web|url=https://www.coe.int/en/web/programmes/belarus |title=Belarus – Office of the Directorate General of Programmes |website=coe.int |access-date=9 December 2020}}</ref> នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតសភាបេឡារុសឆ្នាំ២០០៤|ការបោះឆ្នោតសភាឆ្នាំ២០០៤]] គ្មានគណបក្សប្រឆាំងនិងគណបក្សគាំទ្រលូកាសិនកូណាដណ្តើមបានអាសនៈសម្បីតែមួយ។ [[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខនិងសហប្រតិបត្ដិការអឺរ៉ុប]] (OSCE) បានសម្រេចថាការបោះឆ្នោតនោះមិនមានភាពយុត្តិធម៌នោះទេពីព្រោះបេក្ខជនខាងបក្សប្រឆាំងត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលបដិសេដមិនឱ្យចូលរួមហើយដំណើរនៃការបោះឆ្នោតត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីតែគាំទ្រអ្នកកាន់អំណាចប៉ុណ្ណោះ។<ref name="OSCE">{{cite web|url=http://www.osce.org/odihr/elections/belarus/38658|format=PDF|title=OSCE Report on the October 2004 parliamentary elections|date=December 2004|publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe|access-date=21 March 2007|archivedate=6 មិថុនា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110606092902/http://www.osce.org/odihr/elections/belarus/38658|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០០៦|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០០៦]] លូកាសិនកូត្រូវបានតវ៉ាប្រឆាំងដោយលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ មីលីនកេវិច]]ដែលជាអ្នកតំណាងក្រុមសម្ព័ន្ធនៃបក្សប្រឆាំង និងលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ កាស៊ូលីន]]នៃបក្សសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ។ លោកកាស៊ូលីនត្រូវបានកងកម្លាំងនគរបាលវាយដំនិងចាប់ខ្លួននៅអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍បាតុកម្មនៅជុំវិញ[[សភាប្រជាជនបេឡារុសរួម]]។ លោកលូកាសិនកូក៏បានជាប់ឆ្នោតនាឆ្នាំនោះដែរដោយទទួលបានសម្លេងគាំទ្រប្រមាណ ៨០%, សហព័ន្ធរុស្ស៊ីនិងបណ្តាប្រទេស [[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ|ស.រ.ឯ]] បានចាត់ទុកការបោះឆ្នោតនោះជាការបោះឆ្នោតត្រឹមត្រូវនិងយុត្តិធម៌<ref>{{cite web|url=http://assembly.coe.int/Main.asp?link=%2FDocuments%2FWorkingDocs%2FDoc06%2FEDOC10890.pdf|title=Belarus in the aftermath of the Presidential election of 19 March 2006|access-date=25 May 2010|date=11 April 2006|publisher=Parliamentary Assembly of the Council of Europe|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111084334/http://assembly.coe.int/Main.asp?link=%2FDocuments%2FWorkingDocs%2FDoc06%2FEDOC10890.pdf|archive-date=11 January 2012|archivedate=11 មករា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111084334/http://assembly.coe.int/Main.asp?link=%2FDocuments%2FWorkingDocs%2FDoc06%2FEDOC10890.pdf}}</ref> ខណៈដែល OSCE និងអង្គការមួយចំនួនទៀតបានគិតផ្ទុយទៅវិញដោយរួមគ្នាហៅការបោះឆ្នោតនោះថាអយុត្តិធម៌និងមិនស្មើភាព។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4766024.stm|date=2 March 2006|title=Belarus rally marred by arrests|work=BBC News|access-date=26 March 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060313155728/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4766024.stm|archive-date=13 March 2006|url-status=live}}</ref> លោកលូកាសិនកូបានទទួលសម្លេងគាំទ្រប្រមាណ ៨០% ម្តងទៀតនៅក្នុង[[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីបេឡារុសឆ្នាំ២០២០|ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីឆ្នាំ២០២០]] ដែលជាហេតុនាំឱ្យលោកបន្តកាន់អំណាចក្នុងនាមជាប្រធានាធិបតី។ បេក្ខជនខាងបក្សប្រឆាំងគឺលោក[[អានឌ្រី សាននីកូវ]]បានទទួលសម្លេងគាំទ្របានតែ ៣% ប៉ុណ្ណោះខណៈដែលអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យនិងអ្នកតំណាងប្រទេសផ្សេងៗបាននិយាយរិះគុណការបោះឆ្នោតនេះថាមានការបន្លំសន្លឹកឆ្នោតធ្ងន់ធ្ងរ។ ជាការឆ្លើយតបទៅនឹងលទ្ធផល ប្រជាជនបេឡារុសរាប់ពាន់នាក់បាននាំគ្នាចេញទៅធ្វើបាតុកម្មនៅឯទីក្រុងមីនស្កឹ។ បាតុករនិងបេក្ខជនបក្សប្រឆាំងជាច្រើនរូបត្រូវបានកម្លាំងកងជីវពលរដ្ឋបង្ក្រាបនិងចាប់ដាក់ពន្ធនាគារហើយខ្លះត្រូវបានចាប់ដាក់ឃុំឃាំងនៅតាមគេហដ្ឋានរៀងៗខ្លួន។<ref name="telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/belarus/8224956/Police-guard-threatened-to-rape-Belarus-Free-Theatre-director-after-election-protest.html|title=Police guard threatened to rape Belarus Free Theatre director after election protest|last=Oliphant|first=Roland|date=25 December 2010|work=The Daily Telegraph|access-date=22 April 2011|location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311053243/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/belarus/8224956/Police-guard-threatened-to-rape-Belarus-Free-Theatre-director-after-election-protest.html|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref><ref name="SannikovSentenced">[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13400666 Belarus opposition leader Andrei Sannikov jailed], [[BBC News Online]] (14 May 2011)</ref><ref name="kyi">{{cite news|url=http://www.kyivpost.com/news/russia/detail/93334|title=Belarus: 7 presidential candidates face 15 years|newspaper=[[Kyiv Post]]|date=22 December 2010|access-date=23 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119193447/http://www.kyivpost.com/news/russia/detail/93334|archive-date=19 January 2011|url-status=live}}</ref> ===ទំនាក់ទំនងបរទេស=== {{Main|ទំនាក់ទំនងបរទេសរបស់បេឡារុស}} [[File:Putin with Alexander Lukashenko 2015.jpg|thumb|right|ប្រធានាធិបតីបេឡារុសលោក[[អាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ]]ជាមួយនឹង[[ប្រធានាធិបតីរុស្ស៊ី]]លោក[[វ្លាឌឺមៀរ ពូទីន]], ២០១៥]] សាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមសូវៀតបេឡារុសគឺជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមសាធារណរដ្ឋសូវៀតចំនួនពីរ (រួមជាមួយអ៊ុយក្រែន) ដែលបានចុះចូលជាសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥។<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/press/en/2006/org1469.doc.htm|title=UNITED NATIONS MEMBER STATES &#124; Meetings Coverage and Press Releases|website=www.un.org}}</ref> ចាប់តាំងពីពេលបែកបាក់ពីសហភាពសូវៀតមក បេឡារុសនិងប្រទេសរុស្ស៊ីបានរក្សាទំនាក់ទំនងជាដៃគូពាណិជ្ជកម្មនិងជាសម្ព័ន្ធមិត្តការទូតដ៏ជិតស្និទ្ធ។ បេឡារុសច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រទេសរុស្ស៊ីសម្រាប់ការនាំចូលវត្ថុធាតុដើមនិងសម្រាប់ទីផ្សារនាំចេញរបស់ខ្លួន។<ref name="stategov">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5371.htm|title=Background Note: Belarus|access-date=7 វិច្ឆិកា 2007|publisher=ក្រសួងការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក|author=រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក}}</ref> [[សហភាពរដ្ឋ|សម្ព័ន្ធភាពរុស្ស៊ីនិងបេឡារុស]]គឺជាសម្ព័ន្ធភាពកំពូលមួយដែលបានបង្កើតឡើងនៅរវាងឆ្នាំ១៩៩៦–៩៩ បន្ទាប់ពីប្រទេសទាំងពីរបានយល់ព្រមចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមួយចំនួនដែលអំពាវនាវឱ្យមានសហភាពរូបិយវត្ថុ សិទ្ធិស្មើភាពគ្នា សញ្ជាតិតែមួយ គោលនយោបាយការបរទេសនិងការការពារជាតិរួម។ ទោះយ៉ាងណា អនាគតនៃសម្ព័ន្ធភាពនេះត្រូវបានគេកើតការសង្ស័យថានឹងអាចដួលរលំដោយសារតែការពន្យារពេលម្តងហើយម្តងទៀតនៃសហភាពរូបិយវត្ថុពីខាងបេឡារុស កង្វះកាលបរិច្ឆេទនៃការធ្វើប្រជាមតិសម្រាប់សេចក្តីព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងជម្លោះស្តីពីពាណិជ្ជកម្មប្រេងកាត។<ref name=stategov/><ref>{{Cite web|url=https://www.orfonline.org/expert-speak/russia-belarus-relations-future-union-state-65288|title=Russia-Belarus relations: The future of the union state|last=|first=|website=orfonline.org|language=en|accessdate=2025-11-23}}</ref> បេឡារុសក៏ជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃ[[សហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] (ស.រ.ឯ) មួយដែរ។<ref name="cisstrained">{{cite web|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/11/6e49cd34-6c37-40ff-87f4-a6557e84f7e9.html|title=CIS: Foreign Ministers, Heads Of State Gather In Minsk For Summit|access-date=7 វិច្ឆិកា 2007|4=|author=វិទ្យុអឺរ៉ុបសេរី|archive-url=https://web.archive.org/web/20071116014000/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/11/6e49cd34-6c37-40ff-87f4-a6557e84f7e9.html|archive-date=16 វិច្ឆិកា 2007|url-status=dead|archivedate=2007-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071116014000/http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/11/6e49cd34-6c37-40ff-87f4-a6557e84f7e9.html}}</ref> បេឡារុសគឺនូវតែរក្សាទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយបណ្តាប្រទេសជាសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុប (ទោះជាជម្លោះរវាងមេដឹកនាំបេឡារុសនិងមេដឹកនាំប្រទេសសមាជិកសហភាពអឺរ៉ុបខ្លះកំពុងតែកើនឡើងក្តៅគគុកក្តី)<ref name="euban">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2492939.stm|title=EU imposes Belarus travel ban|access-date=3 ធ្នូ 2007|publisher=BBC |date=19 November 2002|work=BBC News}}</ref> មានដូចជា ឡេតូនី លីទុយអានី និងប៉ូឡូញ។ល។<ref name="foreignrelations">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080217002512/http://mfa.gov.by/en/foreign-policy/|archive-date=17 កុម្ភៈ 2008|title=(អង់គ្លេស) គោលនយោបាយការបរទេស|access-date=22 ធ្នូ 2007||publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស}}</ref> សហភាពអឺរ៉ុបបានលើកការហាមឃាត់នៃការធ្វើដំណើរលើរដ្ឋាភិបាលលោកលូកាសិនកូចេញវិញដើម្បីឱ្យលោកលូកាសិនកូអាចចូលរួមក្នុងកិច្ចប្រជុំការទូតឬក្នុងកិច្ចពិភាក្សាផ្សេងៗរវាងរដ្ឋាភិបាលលោកនិងបក្សពួកប្រឆាំង។<ref name="Belarus president visits Vatican">{{cite news|title=Belarus president visits Vatican|date=27 April 2009|publisher=British Broadcasting Corporation|url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/8021513.stm|work=BBC News|access-date=30 April 2010}}</ref> [[File:Normandy format talks in Minsk (February 2015) 03.jpeg|thumb|left|មេដឹកនាំនៃប្រទេសបេឡារុស រុស្ស៊ី អាល្លឺម៉ង់ បារាំង និងអ៊ុយក្រែននៅក្នុងកិច្ចប្រជុំកំពូលមួយនៅ[[ពិធីការនៃទីក្រុងមីនស្កឹ|ទីក្រុងមីនស្កឹ]], ១១–១២ កុម្ភៈ ២០១៥]] ទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីរបស់បេឡារុសជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិកសព្វថ្ងៃគឺមានភាពតានតឹងណាស់។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៧ មក សហរដ្ឋអាមេរិកគឺមិនដែលមានឯកអគ្គរដ្ឋទូតនៅទីក្រុងមីនស្កឹទេហើយបេឡារុសវិញក៏មិនដែលមានឯកអគ្គរដ្ឋទូតនៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនដែរចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៨ មក។<ref>{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2020/08/12/belarus-lukashenko-elections-protests-united-states-diplomatic-relations/|title=The U.S. Was Set to Send an Ambassador to Belarus. Then Came the Crackdown.|first=Robbie Gramer, Amy|last=Mackinnon}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://jamestown.org/program/modest-advances-us-belarus-relations/|title=Modest Advances in US-Belarus Relations|website=Jamestown}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានអនុម័ត[[ច្បាប់ប្រជាធិបតេយ្យបេឡារុសឆ្នាំ២០០៤|ច្បាប់ប្រជាធិបតេយ្យបេឡារុស]]ដែលនឹងផ្តល់មូលនិធិទៅកាន់អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលដើម្បីប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលបេឡារុសហើយហាមឃាត់ប្រាក់កម្ចីទៅឱ្យរដ្ឋាភិបាលបេឡារុសលើកលែងតែក្នុងករណីមនុស្សធម៌។<ref>{{cite news|title=Belarus Democracy Act Will Help Cause of Freedom, Bush Says|date=22 October 2007|publisher=United States State Department|url=http://usinfo.state.gov/dhr/Archive/2004/Oct/22-739373.html|work=USINO|access-date=22 December 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016052521/http://usinfo.state.gov/dhr/Archive/2004/Oct/22-739373.html|archive-date=16 October 2007}}</ref> ទំនាក់ទំនងចិន–បេឡារុសបានទទួលការលូតលាស់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៥ មកម្លេះ<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/business/feedarticle/9003481|title=China's Xi promises Belarus $1 billion in loans|newspaper=Guardian|access-date=4 March 2016|location=London|date=7 May 2008}}</ref>ពោលគឺនៅពេលដែលលោកលូកាសិនកូបានទៅធ្វើទស្សនកិច្ចនៅសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន។<ref>{{cite news|first=Letian|last=Pan|title=China, Belarus agree to upgrade economic ties|date=6 December 2005|publisher=Xinhua News Agency|url=http://english.gov.cn/2005-12/06/content_119410.htm|access-date=22 December 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928011456/http://english.gov.cn/2005-12/06/content_119410.htm|archive-date=28 September 2007}}</ref> ប្រទេសបេឡារុសក៏មានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយប្រទេស[[ស៊ីរី]]ផងដែរ<ref>{{cite news|title=Syria and Belarus agree to promote trade|date=13 March 1998|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/65106.stm|work=BBC News|access-date=22 December 2007}}</ref>ដោយបានចាត់ទុកស៊ីរីជាដៃគូដ៏សំខាន់មួយនៅតំបន់បជ្ឈឹមបូព៌ា។<ref>{{cite news|title=Belarus-Syria report substantial progress in trade and economic relations|date=31 August 2007|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|url=http://www.president.gov.by/en/press32193.html|access-date=22 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080120063008/http://www.president.gov.by/en/press32193.html|archive-date=20 January 2008|url-status=dead}}</ref> ក្រៅពីសមាជិក ស.រ.ឯ ប្រទេសនេះក៏ជាសមាជិកនៃអង្គការសំខាន់ៗមួយចំនួនផងដែរដូចជា៖ [[សហភាពសេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] (អឺរ៉ាស៊ី) [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួម]]<ref name="foreignrelations"/> [[ចលនាមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ]] (ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៨)<ref name="byintorgs">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/international-organizations/a25183575d762f8b.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071205033317/http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/international-organizations/a25183575d762f8b.html |archive-date=5 December 2007 |title=(អង់គ្លេស) សមាជិកភាពនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុសនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិ|access-date=4 វិច្ឆិកា 2007|author=ក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស}}</ref> និង[[អង្គការដើម្បីសន្តិសុខ​និងសហ​ប្រតិបត្តិការ​នៅអឺរ៉ុប]]។ល។ ប្រទេសបេឡារុសត្រូវបានបញ្ចូលក្នុង[[គោលនយោបាយសង្កាត់អឺរ៉ុប]] (European Neighbourhood Policy–ENP) របស់សហភាពអឺរ៉ុបដោយគោលដៅនៃគោលនយោបាយនេះគឺបង្រួមប្រជាជាតិអឺរ៉ុបទាំងឡាយឱ្យកាន់តែជិតស្និទ្ធលើវិស័យសេដ្ឋកិច្ចនិងភូមិសាស្រ្តនយោបាយ។<ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/home-affairs/what-we-do/policies/international-affairs/european-neighbourhood-policy_en|title=European Neighbourhood Policy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170110131542/https://ec.europa.eu/home-affairs/what-we-do/policies/international-affairs/european-neighbourhood-policy_en|archivedate=2017-01-10}}</ref> ===យោធា=== {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធបេឡារុស}} [[File:RIAN archive 1047080 Work of "Kamenyuki" frontier post on Belarus border with Poland.jpg|thumb|ទាហានល្បាតនៅរវាងព្រំដែនបេឡារុស–ប៉ូឡូញ។]] បច្ចុប្បន្ន លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[វីចទ័រ ក្រេនីន]]គឺជារដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិខណៈដែលលោកអាឡិចសាន់ដឺ លូកាសិនកូ (ប្រធានាធិបតី) មានងារជាអង្គមេបញ្ជាការ។<ref name="conby"/> កងកម្លាំងជាតិបេឡារុសត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៩២ បន្ទាប់ពីផ្តាច់ខ្លួនចេញពី[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធសូវៀត]]។ នៅឆ្នាំ១៩៩៧ កងកម្លាំងនេះបានឆ្លងកាត់កំណែទម្រង់រចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើនដោយមានទាហានសរុបចំនួន ៣០,០០០ នាក់។<ref>{{cite web|url=http://www.mod.mil.by/7okrugarmia.html|title=(ភាសារុស្ស៊ី) ប្រវត្តិសាស្ត្រ|access-date=22 ធ្នូ 2007|publisher=ក្រសួងការពារជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217010640/http://www.mod.mil.by/7okrugarmia.html|archive-date=17 ធ្នូ 2007|url-status=dead|archivedate=2007-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071217010640/http://www.mod.mil.by/7okrugarmia.html}}</ref> សមាជិកបម្រើសេវាយោធាភាគច្រើនជាមនុស្សដែលកេណ្ឌ (មិនស្ម័គ្រចិត្ត) អ្នកដែលមានការអប់រំថ្នាក់ខ្ពស់អាចបម្រើការបានរយៈពេល ១២ ខែ (ពេញ ១ ឆ្នាំ) ចំណែកអ្នកដែលមានការអប់រំថ្នាក់ទាបត្រូវចូលបម្រើការរយៈពេល ១៨ ខែ។<ref>Routledge, [[International Institute for Strategic Studies|IISS]] Military Balance 2007, pp. 158–59</ref> ដោយសារតែចំនួនប្រជាជនធ្លាក់ចុះទើបបានបង្កឱ្យមានការកេណ្ឌយុទ្ធជនមិនគ្រប់គ្រាន់ ដូច្នេះ សារៈសំខាន់នៃទាហានជាប់កិច្ចសន្យាបានកើនឡើងដោយមានកម្លាំងចំនួន ១២,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០១។<ref name="conscripts">{{cite web|url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2001/dp/mdafb|title=Military Development and the Armed Forces of Belarus|access-date=9 October 2007|last=Bykovsky|first=Pavel|author2=Alexander Vasilevich|date=May 2001|work=Moscow Defense Brief|archivedate=5 កក្កដា 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180705204122/http://mdb.cast.ru/mdb/5-2001/dp/mdafb/|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៥ ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបរបស់ប្រទេសបេឡារុសប្រមាណ ១.៤% ត្រូវបានចំណាយទៅលើផ្នែកយោធា។<ref name="ciabymil">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|title=Belarus&nbsp;– Military|access-date=9 តុលា 2007|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសបេឡារុសមិនដែលបង្ហាញពីបំណងចង់ចូល[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|អង្គការណាតូ]]នោះទេប៉ុន្តែធ្លាប់បានចូលរួមក្នុងកម្មវិធីភាពជាដៃគូឯកត្តលក្ខណៈចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩៧។<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/multilateral/c21ec980e0def482.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130171113/http://www.mfa.gov.by/en/foreign-policy/multilateral/c21ec980e0def482.html |archive-date=30 វិច្ឆិកា 2007 |title=(អង់គ្លេស) បេឡារុស និងណាតូ|access-date=9 តុលា 2007|publisher=ក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស}}</ref> បេឡារុសបានចាប់ផ្តើមធ្វើកិច្ចសហប្រតិបត្តិការដំបូងជាមួយអង្គការណាតូបន្ទាប់ពីបានចុះហត្ថលេខាលើឯកសារដើម្បីចូលរួមក្នុងភាពជាដៃគូសម្រាប់កម្មវិធីសន្តិភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៩៥។<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/c6f560f2f8d745ee.html|title=NATO Council adopted individual partnership program with Belarus|access-date=30 April 2010|date=11 March 2002|publisher=The Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus}}</ref> បេឡារុសអាចចូលជាសមាជិកណាតូបានលុះត្រាតែខ្លួនត្រូវចុះចេញពីអង្គការសន្ធិសញ្ញាសន្តិសុខរួមជាមុនសិន។ ភាពតានតឹងរវាងណាតូនិងប្រទេសបេឡារុសបានឈានចូលដល់កម្រិតកំពូលនៅអំឡុងឆ្នាំ២០០៦ ដែលជាលទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីនាឆ្នាំនោះ។<ref>{{cite web|url=http://ru.forsecurity.org/nato-and-belarus-partnership-past-tensions-and-future-possibilities|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020091957/http://ru.forsecurity.org/nato-and-belarus-partnership-past-tensions-and-future-possibilities|url-status=dead|archive-date=20 October 2013|title=Nato and Belarus: partnership, past tensions and future possibilities|access-date=25 November 2010|date=21 November 2010|author=Laurie Walker|archivedate=6 មីនា 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306080201/http://ru.forsecurity.org/nato-and-belarus-partnership-past-tensions-and-future-possibilities}}</ref> ===សិទ្ធិមនុស្សនិងអំពើពុករលួយ=== {{Further|សិទ្ធិមនុស្សនៅបេឡារុស}} ចំណាត់ថ្នាក់[[សន្ទស្សន៍ប្រជាធិបតេយ្យ]]របស់ប្រទេសបេឡារុសគឺទាបបំផុតនៅក្នុងចំណោមបណ្តាប្រទេសទាំងអស់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងត្រូវបានអង្គការ [[:en:Freedom House|Free House]] សម្តៅលើថា"គ្មានសេរីភាព"។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ [[សន្ទស្សន៍សេរីភាពសេដ្ឋកិច្ច]]ក៏បានដាក់ប្រទេសបេឡារុសនៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់"គាបសង្កត់"ផងដែរហើយម្យ៉ាងវិញទៀត បេឡារុសត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រទេសដែលមានសេរីភាពសារព័ត៌មានទាបបំផុតប្រចាំទ្វីបអឺរ៉ុបនៅក្នុង[[សន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មាន|សន្ទស្សន៍សេរីភាពសារព័ត៌មានឆ្នាំ២០១៣–១៤]] បោះផ្សាយដោយ [[:en:Reporters Without Borders|Reporters Without Borders]] ដោយឈរនៅលេខរៀងទី ១៥៧ ក្នុងចំណោមប្រទេសចំនួន ១៨០។<ref>{{citation| publisher=[[Reporters Without Borders]]| title=Press Freedom Index 2013/2014| date=January 2014| url=https://rsf.org/en/ranking/2014| access-date=6 March 2014| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20140214120404/http://rsf.org/index2014/en-index2014.php| archive-date=14 February 2014| df=dmy-all| archivedate=14 កុម្ភៈ 2014| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140214120404/http://rsf.org/index2014/en-index2014.php| deadurl=yes}}</ref> រដ្ឋាភិបាលបេឡារុសតែងតែត្រូវទទួលរងការរិះគន់ជារឿយៗចំពោះការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សនិងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញលើអង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល អ្នកសារព័ត៌មានឯករាជ្យ ជនជាតិភាគតិច និងអ្នកនយោបាយប្រឆាំង។ល។<ref name="amnesty"/><ref name="HRW"/> បេឡារុសគឺជាប្រទេសអឺរ៉ុបតែមួយប៉ុណ្ណោះដែលនូវប្រកាន់ខ្ជាប់ច្បាប់កាត់[[ទោសប្រហារជីវិត]]ដោយបានអនុវត្តទោសប្រហារជីវិតចុងក្រោយគេបង្អស់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១១។<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/act50/001/2012/en/ Death sentences and executions in 2011] Amnesty International March 2012</ref> ប្រព័ន្ធតុលាការនៅប្រទេសនេះគឺនូវមានកង្វះឯករាជ្យភាពហើយច្រើនទាក់ទងទៅនឹងរឿងនយោបាយ។<ref>{{cite web|title=2012 Human Rights Reports: Belarus|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2012/eur/204263.htm|work=The US Department of State|publisher=The US Department of State|access-date=17 November 2013}}</ref> អំពើពុករលួយមានដូចជាការសូកប៉ាន់ជាដើមដែលច្រើនប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅអំឡុងពេលដំណើរការដេញថ្លៃ ការការពារអ្នកស៊ើបអង្កេតជាតិ និងកង្វះមន្ត្រីស៊ើបការណ៍នៅក្នុងប្រព័ន្ធប្រឆាំងអំពើពុករលួយរបស់ប្រទេស។<ref>{{cite web|title=Snapshot of the Belarus Country Profile|url=http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/europe-central-asia/belarus/snapshot.aspx|work=Business Anti-Corruption Portal|publisher=GAN Integrity Solutions}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២០ [[ការិយាល័យឧត្ដមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្ស]]បានប្រកាសថាអ្នកជំនាញរបស់ខ្លួនបានទទួលរបាយការណ៍ចំនួន ៤៥០ ករណីនៃការធ្វើទារុណកម្មនិងការធ្វើទុក្ខទោសដល់មនុស្សដែលត្រូវបានចាប់ខ្លួនក្នុងអំឡុងពេលបាតុកម្មតវ៉ាប្រឆាំងនឹង[[បាតុកម្មនៅបេឡារុសឆ្នាំ២០២០–២០២១|លទ្ធផលការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតី]]។ ក្នុងរបាយការណ៍របស់អ្នកជំនាញទាំងនោះក៏មានករណីហិង្សាច្រើនគួរសមដែលត្រូវបានប្រព្រឹត្តិមកលើស្ត្រីនិងកុមាររួមទាំងការរំលោភបំពានផ្លូវភេទនិងការរំលោភសេពសន្ថវៈផងដែរ។<ref>{{cite web |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=26199&LangID=E |title=UN human rights experts: Belarus must stop torturing protesters and prevent enforced disappearances |date=1 September 2020 |access-date=1 September 2020 |website=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]}}</ref> ===បំណែកចែករដ្ឋបាល=== {{Further|តំបន់នៃបេឡារុស|ភូមិភាគនៃបេឡារុស}} [[File:Belarus, administrative divisions - en - colored.png|thumb|ផែនទីបំណែកចែករដ្ឋបាលនៃប្រទេសបេឡារុស]] ប្រទេសបេឡារុសត្រូវបានបែងចែកទៅជា ៦ [[តំបន់នៃបេឡារុស|តំបន់]] ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ вобласць) ហើយតំបន់នីមួយៗគឺមានឈ្មោះតាមទីក្រុងនានាដែលបម្រើការជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាលនៃតំបន់នោះមានដូចជា៖ [[ប្រេស្ត]] [[កូមែល]] [[ហ្គ្រតណូ]] [[ម៉ូហ្គីលេវ]] [[មីនស្កឹ]] (ឬអាចសរសេរបានថា"មីនស្ក៍") និង[[វីទិបស្ក៍]]។<ref name="s1">{{cite web|url=http://www.president.gov.by/en/press19329.html|title=Section&nbsp;I: Principles of the Constitutional System. Published 1994, amended in 1996|access-date=22 December 2007|work=[[Constitution of Belarus]]|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217035739/http://www.president.gov.by/en/press19329.html|archive-date=17 December 2007|archivedate=29 វិច្ឆិកា 2012|archiveurl=https://archive.today/20121129071008/http://www.president.gov.by/en/press19329.html%23doc|url-status=dead}}</ref> តំបន់នីមួយៗមានអាជ្ញាធរនីតិប្បញ្ញត្តិថ្នាក់ខេត្តដែលហៅថា"ក្រុមប្រឹក្សាតំបន់" ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ абласны Савет Дэпутатаў) ហើយសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាម្នាក់ៗត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសដោយប្រជាជនរស់នៅតាមតំបន់នីមួយៗនិងរួមទាំងអាជ្ញាធរប្រតិបត្តិខេត្តហៅថា"រដ្ឋបាលតំបន់" ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ абласны выканаўчы камітэт), ប្រធាននៃរដ្ឋបាលតំបន់គឺត្រូវជ្រើសតាំងដោយប្រធានាធិបតីផ្ទាល់។<ref name="s5">{{cite web|url=http://www.president.gov.by/en/press19333.html|title=Section&nbsp;V: Local government and self-government|access-date=22 December 2007|work=[[Constitution of Belarus]]|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20071105204240/http://president.gov.by/en/press19333.html|archive-date=5 November 2007}}</ref> ក្នុងតំបន់នីមួយៗត្រូវបានបែងចែកទៅជា"ភូមិភាគ" (ស្រុក) តូចៗជាច្រើនទៀត ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ раён)។<ref name="s1"/> ភូមិភាគនីមួយៗគឺមានអាជ្ញាធរនីតិប្បញ្ញត្តិរៀងៗខ្លួនឬត្រូវបានហៅថា"ក្រុមប្រឹក្សាភូមិភាគ" ([[ភាសាបេឡារុស]]៖ раённы Савет Дэпутатаў), សមាជិកម្នាក់ៗគឺត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសរើសដោយប្រជាជនរស់នៅតាមភូមិភាគចំណែកឯអាជ្ញាធរប្រតិបត្តិឬរដ្ឋបាលភូមិភាគត្រូវបានតែងតាំងដោយអំណាចប្រតិបត្តិជាន់ខ្ពស់។ តំបន់ទាំងប្រាំមួយមានភូមិភាគសរុបចំនួន ១១៨។<ref name="key facts">{{cite web|title=Key Facts|publisher=Press Service of the President of the Republic of Belarus|url=http://president.gov.by/en/facts-en/|access-date=2021-06-24|archivedate=2020-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201125091057/http://president.gov.by/en/facts-en/|url-status=dead}}</ref> ទីក្រុងមីនស្កឹត្រូវបានគេបែងចែកបន្តទៅជា ៩ សង្កាត់និងជាតំបន់ដ៏ពិសេសមួយក្នុងនាមជារដ្ឋធានីនៃប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.minsk.gov.by/en/tempage/minsk|title=About Minsk|access-date=27 April 2010|date=16 December 2009|publisher=Minsk City Executive Committee|archivedate=22 ឧសភា 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100522052906/http://minsk.gov.by/en/tempage/minsk/|url-status=dead}}</ref> ទីក្រុងនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិហើយគេបានផ្តល់សិទ្ធិឱ្យដឹកនាំដោយផ្ទាល់។<ref>{{cite web|url=http://www.minsk.gov.by/cgi-bin/gor_ind.pl?lang=eng|title=About Minsk|access-date=20 December 2007|publisher=Minsk City Executive Committee}}</ref> ==សេដ្ឋកិច្ច== {{Main|សេដ្ឋកិច្ចបេឡារុស}} ប្រទេសបេឡារុសមានទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មជាមួយប្រទេសជាង ១៨០ នៅទូទាំងពិភពលោក។ ដៃគូពាណិជ្ជកម្មចម្បងរបស់បេឡារុសគឺប្រទេសរុស្ស៊ីដោយការនាំចេញនិងការនាំចូលភាគច្រើនគឺប្រព្រឹត្តិទៅរវាងប្រទេសទាំងពីរនេះខណៈពេលដែលសហភាពអឺរ៉ុបទទួលបានការនាំចេញ ២៥% និងការនាំចូល ២០%។ នៅឆ្នាំ២០១៩ ចំណែកនៃផលិតកម្មនៅក្នុងផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបមាន ៣១% ដោយជាងពីរភាគបីនៃចំនួននេះគឺស្ថិតនៅក្នុងផលិតកម្មឧស្សាហកម្ម។ ក្នុងចំណោមប្រជាជនធ្វើការទាំងអស់ មាន ៣៧.៤% ជាអ្នកធ្វើការក្នុងវិស័យឧស្សាហកម្ម។<ref>{{cite web |last1=O'Neill |first1=Aaron |title=Belarus GDP Distribution Across Economic Sectors |url=https://www.statista.com/statistics/446138/belarus-gdp-distribution-across-economic-sectors/ |website=Statista |access-date=6 មេសា 2021}}</ref> អត្រាកំណើនគឺទាបជាងសេដ្ឋកិច្ចទាំងមូលប្រហែល ២.២% ក្នុងឆ្នាំ២០២១។ បន្ទាប់បានបែកបាក់ពីសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ បេឡារុសគឺធ្លាប់ជារដ្ឋមួយក្នុងចំណោមរដ្ឋដែលមានការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្មខ្ពស់បំផុតនៅលើពិភពលោកដោយគិតជាភាគរយនៃ ផសស ហើយក៏ត្រូវជារដ្ឋសមាជិក ស.រ.ឯ ដែលមានបំផុតផងដែរ។<ref name="wb97">[[ធនាគារពិភពលោក]]. "Belarus: Prices, Markets, and Enterprise Reform," [https://books.google.com/books?id=0jCvjCHPHpcC&pg=PA83&dq=ISBN0821339761#PPA1,M1 p. 1]. World Bank, 1997; {{ISBN|0-8213-3976-1}}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ប្រជាជនបេឡារុសប្រមាណ ៣៩.៣% គឺធ្វើការនៅក្នុងក្រុមហ៊ុនគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋខណៈដែល ៥៧.២% ធ្វើការឱ្យក្រុមហ៊ុនឯកជន (ក្នុងនេះ រដ្ឋាភិបាលមានភាគហ៊ុន ២១.១%) និង ៣.៥% ធ្វើការនៅក្នុងក្រុមហ៊ុនបរទេស។<ref name="econstats">{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/publications/statistical-publications-data-books-bulletins/public_compilation/index_4921/|title=Belarus in Figures, 2016|website=www.belstat.gov.by|access-date=2021-06-25|archivedate=2021-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210221122356/https://www.belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/publications/statistical-publications-data-books-bulletins/public_compilation/index_4921/|url-status=dead}}</ref> ប្រទេសនេះគឺច្រើនពឹងផ្អែកលើប្រទេសរុស្ស៊ីក្នុងការនាំចូលផលិតផលមួយចំនួនដូចជាប្រេងកាត។<ref name="natotrade">{{cite web|url=http://www.nato.int/acad/fellow/99-01/martinsen.pdf|title=The Russian-Belarusian Union and the Near Abroad|access-date=7 November 2007|publisher=ណាតូ|author= Kaare Dahl Martinsen|work=វិទ្យាស្ថានន័រវែសសម្រាប់ការសិក្សាការពារជាតិ| archive-url=https://web.archive.org/web/20071127003300/http://www.nato.int/acad/fellow/99-01/martinsen.pdf|archive-date=27 វិច្ឆិកា 2007|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Russia may cut oil supplies to ally Belarus&nbsp;– Putin|date=25 October 2006|work=Reuters|url=http://uk.reuters.com/article/2006/10/25/energy-russia-belarus-idUKL2556634020061025|access-date=8 October 2007|archive-date=24 ធ្នូ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224114942/http://uk.reuters.com/article/2006/10/25/energy-russia-belarus-idUKL2556634020061025|url-status=dead}}</ref> ផលិតផលកសិកម្មសំខាន់ៗរួមមាន៖ ដំឡូង និងអនុផលគោក្របីមានសាច់ជាដើម។<ref name="ciaecon"/> នៅឆ្នាំ១៩៩៤ ផលិតផលនាំចេញសំខាន់ៗរបស់បេឡារុសរួមមាន គ្រឿងម៉ាស៊ីនធុនធ្ងន់ (ពិសេសគឺត្រាក់ទ័រ) ផលិតផលកសិកម្ម និងផលិតផលថាមពល។<ref name="byexports">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/36.htm|title=Belarus&nbsp;– Exports|access-date=4 November 2007|author=Library of Congress|work=Country Studies}}</ref> និយាយជារួម នៅខាងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចប្រទេសនេះច្រើនទាក់ទងជាមួយ ស.រ.ឯ [[សហគមន៍សេដ្ឋកិច្ចអឺរ៉ុបអាស៊ី]] និង[[រដ្ឋសហភាព|សម្ព័ន្ធមិត្តរុស្ស៊ី]]។ល។<ref>{{cite web |title=Belarus and CIS countries and Georgia |url=https://mfa.gov.by/en/bilateral/cis/ |website=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus |access-date=6 មេសា 2021 |archivedate=2021-04-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418001701/https://mfa.gov.by/en/bilateral/cis/ |url-status=dead }}</ref> នៅដើមទស្សវត្តឆ្នាំ១៩៩០ ផលិតកម្មឧស្សាហកម្មបានថយចុះដោយសារតែការធ្លាក់ចុះការនាំចូលការ ការវិនិយោគ និងតម្រូវការផលិតផលបេឡារុសពីដៃគូពាណិជ្ជកម្មរបស់ខ្លួន។<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/30.htm|title=Belarus&nbsp;– Industry|access-date=8 October 2007|work=Country Studies|publisher=Library of Congress}}</ref> ផសស បានចាប់ផ្តើមមានកំណើនឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦<ref name="bybriefwb06">{{cite web|url=http://lnweb18.worldbank.org/eca/eca.nsf/2656afe00bc5f02185256d5d005dae97/8ec2dc1ef03aed3e85256d5d0067dc90?OpenDocument|title=Belarus&nbsp;– Country Brief 2003|access-date=9 November 2007|author=ធនាគារពិភពលោក|archive-url=https://web.archive.org/web/20071210182026/http://lnweb18.worldbank.org/ECA/eca.nsf/2656afe00bc5f02185256d5d005dae97/8ec2dc1ef03aed3e85256d5d0067dc90?OpenDocument|archive-date=10 ធ្នូ 2007|url-status=dead|archivedate=10 ធ្នូ 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071210182026/http://lnweb18.worldbank.org/ECA/eca.nsf/2656afe00bc5f02185256d5d005dae97/8ec2dc1ef03aed3e85256d5d0067dc90?OpenDocument}}</ref> ដែលធ្វើឱ្យបេឡារុសក្លាយជាប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចលូតលាស់លឿនជាងគេនៅក្នុងចំណោមអតីតសាធារណរដ្ឋសូវៀតទាំងអស់។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bDx0Ak4xnOQC&q=Belarus+GDP+1996&pg=PA328|title=Transition: The First Decade|first1=Mario I.|last1=Bléjer|first2=Director of the Centre for Central Banking Studies Mario I.|last2=Blejer|first3=Marko|last3=Skreb|date=9 May 2001|publisher=MIT Press|isbn=9780262025058|via=Google Books}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៦ ផសស បានកើនឡើងដល់ ៨៣.១ ពាន់លានដុល្លារក្នុង[[យុគភាពនៃអំណាចទិញ]] (PPP) ឬប្រហែល ៨,១០០ ដុល្លារក្នុងមនុស្សម្នាក់ៗ។<ref name="ciaecon">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|title=The World Factbook&nbsp;– Belarus&nbsp;– Economy|access-date=8 October 2007|publisher=Central Intelligence Agency|archivedate=9 មករា 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ២០០៥ ផសស បានកើនឡើង ៩.៩% ខណៈដែលអត្រាអតិផរណាជាមធ្យមស្មើនឹង ៩.៥%។<ref name="ciaecon"/> ចាប់តាំងពីសហភាពសូវៀតបានដួលរលំមក ប្រទេសបេឡារុសដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់លូកាសិនកូបានរក្សាការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលលើឧស្សាហកម្មសំខាន់ៗនិងបានត្រួតត្រាឯកជនភាវូបនីយកម្មខ្នាតធំ។ រឿងស្រដៀងៗគ្នាត្រូវបានគេមើលឃើញកើតមាននៅក្នុងអតីតសាធារណរដ្ឋសូវៀតមួយចំនួនទៀតផងដែរ។<ref>{{cite web |last1=Sharon |first1=Omondi |title=What Are The Biggest Industries In Belarus? |url=https://www.worldatlas.com/articles/what-are-the-biggest-industries-in-belarus.html |website=World Atlas |access-date=6 April 2021}}</ref> ដោយសារតែការបរាជ័យក្នុងការការពារសិទ្ធិការងារនិងរួមទាំងការអនុម័តច្បាប់ហាមឃាត់ការគ្មានការងារធ្វើឬការធ្វើការងារនៅក្រៅវិស័យគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋ<ref>{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/no-job-pay-up-belarus-imposes-fines-for-being-unemployed/518581.html|title=(អង់គ្លេស) No Job? Pay Up. Belarus Imposes Fines for Being Unemployed – News|work=The Moscow Times}}</ref> ប្រទេសបេឡារុសបានបាត់បង់ឋានៈ[[ប្រព័ន្ធអនុគ្រោះពន្ធទូទៅ]]របស់][សហភាពអឺរ៉ុប]]នៅថ្ងៃទី២១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៧ ដែលជាហេតុនាំឱ្យបេឡារុសតម្លើងអត្រាពន្ធលើប្រទេសដែលខ្លួនពេញចិត្តជាងគេ។<ref name="eutrade">{{Cite web|url=http://ec.europa.eu/external_relations/belarus/pdf/belarus_trade_en.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325112636/http://ec.europa.eu/external_relations/belarus/pdf/belarus_trade_en.pdf|title=The EU's Relationship With Belarus&nbsp;– Trade|archive-date=25 មីនា 2009}}</ref> បេឡារុសបានដាក់ពាក្យចូលជាសមាជិកនៃ[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣។<ref>{{cite web|url=http://www.wto.org/English/thewto_e/acc_e/a1_belarus_e.htm|title=Accessions – Belarus|publisher=Wto.org|access-date=16 តុលា 2021}}</ref> កម្លាំងពលកម្មរបស់ប្រទេសមានចំនួនជាង ៤ លាននាក់ដែលក្នុងនោះស្ត្រីមានការងារធ្វើច្រើនជាងបុរសបន្តិច។<ref name="econstats"/> នៅឆ្នាំ២០០៥ ប្រជាជនជិតមួយភាគបួនត្រូវបានជួលឱ្យធ្វើការនៅក្នុងរោងចក្រឧស្សាហកម្ម។ អត្រាចំនួនអ្នកធ្វើការនៅក្នុងវិស័យកសិកម្ម ផលិតកម្ម ជំនួញទំនិញ និងការអប់រំគឺមានកម្រិតខ្ពស់នៅក្នុងប្រទេសនេះ។ យោងតាមស្ថិតិរបស់រដ្ឋាភិបាលបានឱ្យដឹងថា អត្រាអ្នកឥតការងារធ្វើមានប្រមាណ ១,៥% ត្រឹមក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ អ្នកគ្មានការងារធ្វើចំនួន ៦៧៩,០០០ នាក់ដែលពីរភាគបីជាស្ត្រី។ អត្រាគ្មានការងារធ្វើបានធ្លាក់ចុះចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០៣ មកហើយអត្រាការងារសរុបគឺមានកម្រិតខ្ពស់បំផុតចាប់តាំងពីស្ថិតិត្រូវបានចងក្រងដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៥។<ref name="econstats"/> រូបិយប័ណ្ណប្រទេសបេឡារុសគឺ[[រូបបេឡារុស]]។ រូបិយប័ណ្ណនេះត្រូវបានគេណែនាំឱ្យប្រើប្រាស់នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩២ ដើម្បីជំនួសលុយរូបរបស់សូវៀត។ កាក់ដំបូងនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុសត្រូវបានចេញឱ្យប្រើប្រាស់នៅថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៦។<ref>{{cite web|title=(អង់គ្លេស) Banknotes and Coins of the National Bank of the Republic of Belarus|url=http://www.nbrb.by/engl/CoinsBanknotes/|publisher=ធនាគារជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស}}</ref> ប្រាក់រូបត្រូវបានណែនាំឡើងវិញជាមួយតម្លៃថ្មីក្នុងឆ្នាំ២០០០ ហើយត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាសកម្មចាប់តាំងពីពេលនោះមក។<ref>{{cite web|url=http://www.nbrb.by/engl/CoinsBanknotes|title=(អង់គ្លេស) History of the Belarusian ruble|publisher=ធនាគារជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស|access-date=16 តុលា 2021}}</ref> ក្នុងនាមជា[[រដ្ឋសហភាព|សមាជិកសហភាពជាមួយរុស្ស៊ី]] រដ្ឋទាំងពីរធ្លាប់បានពិភាក្សាគ្នាអំពីការប្រើប្រាស់រូបិយវត្ថុតែមួយដូចគ្នានឹងប្រាក់អឺរ៉ូដែរ។ ទាំងនេះបាននាំឱ្យមានសំណើស្នើឱ្យជំនួសលុយរូបបេឡារុសជាមួយលុយរូបរបស់រុស្ស៊ីវិញ (RUB) ដោយចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០០៨។ [[ធនាគារជាតិបេឡារុស]]បានទម្លាក់ចោលផែនការប្តូរប្រាក់រូបបេឡារុសទៅជាប្រាក់រូបរបស់រុស្ស៊ីនៅអំឡុងខែសីហានៃឆ្នាំ២០០៧។<ref>{{cite web|url=http://english.pravda.ru/world/ussr/23-08-2007/96292-belarus_russia-0|title=Belarus abandons pegging its currency to Russian ruble|publisher=English.pravda.ru|date=23 August 2007|access-date=16 តុលា 2021}}</ref> រូបិយប័ណ្ណថ្មីត្រូវបានណែនាំនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៦ ជំនួសលុយបេឡារុសចាស់ក្នុងអត្រា ១:១០,០០០ (១០,០០០ រូបចាស់ = ១ រូបថ្មី)។<ref name="currency-iso.org">{{cite web|url=http://www.currency-iso.org/dam/downloads/dl_currency_iso_amendment_161.docx |format=DOC |title=ISO 4217 Amendment Number 161 |website=Currency-iso.org |access-date=16 តុលា 2021}}</ref> ចាប់ពីថ្ងៃទី១ ខែកក្កដា រហូតដល់ថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៦ រូបិយប័ណ្ណចាស់និងថ្មីកំពុងចរាចរស្របគ្នានិងស៊េរីក្រដាសប្រាក់និងកាក់ឆ្នាំ២០០០ អាចប្តូរបានសម្រាប់លុយស៊េរីឆ្នាំ២០០៩ ចាប់ពីថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០១៧ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១។<ref name="currency-iso.org"/> ទង្វើបែបនេះអាចចាត់ទុកថាជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងអត្រាអតិផរណាខ្ពស់ដែលខ្លួនកំពុងជួបប្រទះ។<ref>{{cite web|url=http://www.mrik.gov.by/ru/republic-ru/view/mezhdunarodnoe-oboznachenie-belorusskogo-rublja-menjaetsja-na-byn-posle-denominatsii-7686/|title=(រុស្ស៊ី) Международное обозначение белорусского рубля меняется на BYN после деноминации – Новости республики – Минский район-Минск-Новости Минска-Новости Минского района-Минский райисполком|access-date=16 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325023542/http://www.mrik.gov.by/ru/republic-ru/view/mezhdunarodnoe-oboznachenie-belorusskogo-rublja-menjaetsja-na-byn-posle-denominatsii-7686/|archive-date=25 មីនា 2016|archivedate=2016-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160325023542/http://www.mrik.gov.by/ru/republic-ru/view/mezhdunarodnoe-oboznachenie-belorusskogo-rublja-menjaetsja-na-byn-posle-denominatsii-7686/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/news_ru/view/kommentarij-k-ukazu-450-ot-4-nojabrja-2015-g-12489/|title=(រុស្ស៊ី) Новости – Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2021-10-16|archivedate=2016-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160316165641/http://president.gov.by/ru/news_ru/view/kommentarij-k-ukazu-450-ot-4-nojabrja-2015-g-12489|url-status=dead}}</ref> ប្រព័ន្ធធនាគារបេឡារុសមានពីរកម្រិតគឺ៖ ធនាគារកណ្តាល (ធនាគារជាតិនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស) និងធនាគារពាណិជ្ជចំនួន ២៥។<ref>{{cite web|url=http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Belarus|title=Heritage Foundation's Index of Economic Freedom&nbsp;– Belarus|access-date=16 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070223175533/http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Belarus|archive-date=23 កុម្ភៈ 2007|archivedate=2007-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070223175533/http://www.heritage.org/research/features/index/country.cfm?id=Belarus|url-status=dead}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០១១ តម្លៃប្រាក់បេឡារុសបានធ្លាក់ចុះ ៥៦% បើធៀបនឹងប្រាក់ដុល្លារអាមេរិក។ តំហយតម្លៃនៅលើទីផ្សារងងឹតគឺមានលក្ខណៈកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងហើយការដួលរលំផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុហាក់ដូចជាខិតជិតមកដល់ខណៈដែលប្រជាពលរដ្ឋនីមួយៗបានប្រញាប់ប្រញាល់ចេញដូរប្រាក់រូបរបស់ខ្លួនទៅជាប្រាក់ដុល្លារ អឺរ៉ូ ឬទំនិញប្រើប្រាស់និងផលិតផលកំប៉ុងផ្សេងៗ។<ref>{{cite news|author=Yuras Karmanau |url=http://seattletimes.com/html/businesstechnology/2015143616_apeubelaruscrisis.html|title=(អង់គ្លេស) Belarus devaluation spreads panic|newspaper=Seattle Times|date=25 May 2011|access-date=16 តុលា 2021}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១១ បេឡារុសបានស្នើសុំកញ្ចប់ជំនួយសេដ្ឋកិច្ចពី[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]។<ref>[http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110601/CP01/306019917/-1/sag08/with-economy-in-tatters-belarus-appeals-to-imf-for-rescue-loan-of-up&template=cpArt With economy in tatters, Belarus appeals to IMF for rescue loan of up to $8&nbsp;billion] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114172921/http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110601/CP01/306019917/-1/sag08/with-economy-in-tatters-belarus-appeals-to-imf-for-rescue-loan-of-up%26template%3DcpArt |date=14 January 2014 }}, Associated Press, 1 June 2011; ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃទី16 តុលា 2021</ref><ref>[https://news.yahoo.com/belarus-appeals-imf-8bln-rescue-loan-161455781.html Belarus Appeals To IMF For $8bln Rescue Loan.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307072633/http://news.yahoo.com/belarus-appeals-imf-8bln-rescue-loan-161455781.html |date=7 March 2016 }} Associated Press, 1 June 2011; ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃទី16 តុលា 2021</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== {{Main|ប្រជាសាស្ត្របេឡារុស}} យោងទៅតាមជំរឿនប្រជាជនឆ្នាំ២០១៩ ប្រទេសបេឡារុសមានប្រជាជនចំនួន ៩,៤១ លាននាក់<ref name=":0">{{Cite web|title=Национальный состав населения Республики Беларусь|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_18090/|access-date=17 តុលា 2021|website=www.belstat.gov.by|archivedate=2021-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017054127/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_18090/|url-status=dead}}</ref> ដោយក្នុងនោះមានជនជាតិបេឡារុសប្រមាណ ៨៤,៩%។<ref name=":0" /> ក្រុមជនជាតិភាគតិចនៅក្នុងប្រទេសនេះរួមមាន៖ [[ជនជាតិរុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] (៧.៥%), [[ជនជាតិប៉ូឡូញ|ប៉ូឡូញ]] (៣.១%) និង[[ជនជាតិអ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] (១.៧%)។ បេឡារុសមានដង់ស៊ីតេប្រជាជនប្រហែល ៥០ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េដោយ ៧០% នៃប្រជាជនសរុបរស់នៅតំបន់ទីប្រជុំជន។<ref>{{cite web|url=http://un.by/en/aboutbelarus/population|title=About Belarus&nbsp;– Population|access-date=17 តុលា 2021|publisher=United Nations Office in Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017223223/http://un.by/en/aboutbelarus/population|archive-date=17 តុលា 2007|archivedate=2007-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071017223223/http://un.by/en/aboutbelarus/population|url-status=dead}}</ref> ទីក្រុង[[មីនស្កឹ]]គឺជារដ្ឋធានីនិងជាទីក្រុងធំបំផុតហើយមានប្រជាជនរស់នៅចំនួន ១,៩៣៧,៩០០ នាក់បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥។<ref>{{cite web|url=http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-marte-2015-g/|title=(រុស្ស៊ី) О демографической ситуации в январе-марте 2015 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504020547/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-marte-2015-g/|archive-date=4 ឧសភា 2015|access-date=2021-10-17|archivedate=2015-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150517235651/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-marte-2015-g|url-status=dead}}</ref> ទីក្រុងធំៗបន្ទាប់មានដូចជា៖ [[កូមែល]] (៤៨១,០០០), [[ម៉ូគីលេវ]] (៣៦៥,១០០), [[វីទិបស្ក៍]] (៣៤២,៤០០), [[រ្ហូដណា]] (៣១៤,៨០០) និង[[ប្រេសត៍ (បេឡារុស)|ប្រេសត៍]] (២៩៨,៣០០)។<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-43&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=&srt=pnan|title=Largest Cities of Belarus (2007)|publisher=World-gazetteer.com|access-date=17 តុលា 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001000814/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-43&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=&srt=pnan|archive-date=1 តុលា 2007|archivedate=2007-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071001000814/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-43&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=&srt=pnan|url-status=dead}}</ref> បេឡារុសមានអត្រាកំណើនប្រជាជនអវិជ្ជមាននិងអត្រាកំណើនធម្មជាតិអវិជ្ជមានដូចនឹងបណ្តាប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើតដទៃទៀតដែរដោយនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ចំនួនប្រជាជនបេឡារុសបានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ០,៤១% ហើយ[[អត្រាលទ្ធភាពមានកូនសរុប|អត្រាលទ្ធភាពមានកូន]]របស់ប្រទេសនេះគឺស្មើនឹង ១,២២<ref name="demographics">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|title=CIA World Factbook (2007)&nbsp;– Belarus&nbsp;– People|access-date=17 តុលា 2021|archivedate=2021-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/|url-status=dead}}</ref> ដែលជាចំនួនទាបជាង[[លទ្ធភាពមានកូនជំនួស|អត្រាលទ្ធភាពកូនជំនួស]]ទៅទៀត។ [[អត្រាធ្វើចំណាកស្រុកអសទិសភាព]]បេឡារុសគឺស្មើនឹង +០.៣៨ ក្នុងមនុស្សចំនួន ១,០០០ នាក់ នេះបានបង្ហាញថាបេឡារុសមានជនអន្តោប្រវេសន៍ចូលស្រុកច្រើនជាងអ្នកធ្វើចំណាកស្រុកបន្តិច។ គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥ ប្រជាជនបេឡារុសដែលមានអាយុពី ១៤ ទៅ ៦៤ ឆ្នាំមានចំនួនស្មើនឹង ៦៩,៩% នៃប្រជាជនសរុប, អ្នកអាយុក្រោម ១៤ ឆ្នាំមាន ១៥.៥% និងអ្នកដែលមានអាយុ ៦៥ ឆ្នាំឬលើសពីនេះមាន ១៤.៦%។<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/population/international/data/idb/informationGateway.php|title=International Programs: International Data Base|access-date=17 តុលា 2021|publisher=U.S. Census Bureau|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208114205/http://www.census.gov/population/international/data/idb/informationGateway.php|archive-date=8 កុម្ភៈ 2017}}</ref> [[ភាពរំពឹងនៃអាយុ]]ក្នុងប្រទេសនេះគឺ ៧២.១៥ ឆ្នាំ (៦៦.៥៣ ឆ្នាំចំពោះបុរស និង ៧៨.១ ឆ្នាំចំពោះស្ត្រី)។<ref name="demographics"/> ប្រជាជនបេឡារុសជាង ៩៩% ដែលមានអាយុចាប់ពី ១៥ ឆ្នាំឡើងទៅគឺសុទ្ធតែចេះអាននិងសរសេរអក្សរ។<ref name="demographics"/> ===សាសនា និងភាសា=== {{Main|សាសនានៅបេឡារុស|ភាសានៃបេឡារុស}} [[File:Полацк. Сафійскі сабор.jpg|thumb|[[ព្រះវិហារសាំងសូហ្វីយ៉ា]]គឺជាវិហារគ្រិស្តដ៏ចំណាស់ជាងគេនៅក្នុងប្រទេសបេឡារុស]] យោងតាមជំរឿនឆ្នាំ២០១១ បានបង្ហាញថា៖ ៥៨.៩% នៃប្រជាជនបេឡារុសទាំងអស់បានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវជំនឿសាសនាអ្វីមួយ។ នៅក្នុងចំណោមនោះ អ្នកកាន់គ្រិស្តសាសនា[[ព្រះសហគមន៍អូស្សូដក់បេឡារុស|និកាយអូស្សូដក់]]ខាងកើត មានប្រមាណ ៨២%។<ref name="mfa"/> [[និកាយរ៉ូម៉ាំងកាតូលិកនៅបេឡារុស|និកាយរ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]ត្រូវបានអនុវត្តភាគច្រើននៅក្នុងតំបន់ភាគខាងលិច ហើយប្រទេសនេះក៏មានវត្តមាននៃប្រភេទនិកាយប្រូតេស្តង់ខុសៗពីគ្នាផងដែរ។<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&q=belarus+catholics&pg=PA39|title=Understanding Belarus and how Western Foreign Policy Misses the Mark|isbn=9780742555587|last1=Ioffe|first1=Grigoriĭ Viktorovich|last2=Ioffe|first2=Grigorij V.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/country/bo-belarus/rel-religion|title=Belarusian Religion statistics, definitions and sources|website=Nation Master|access-date=19 មករា 2022}}</ref> ប្រជាជនភាគតិចបានអនុវត្ត[[លទ្ធិកាតូលិកក្រិក]] លទ្ធិយូដា ឥស្លាមសាសនា និងនិកាយប៉ាកានីសសម័យជាដើម។ សរុបមក ប្រជាជនប្រមាណ ៤៨.៣% នៃប្រជាជនសរុបគឺប្រកាន់គ្រិស្តសាសនាអូស្សូដក់, ៤១.១% មិនមានជំនឿសាសនា, ៧.១% ជាអ្នកកាន់និកាយកាតូលិក និង ៣.៣% ជាអ្នកកាន់សាសនាក្រៅផ្សេងទៀត។<ref name=mfa/> ប្រជាជនកាតូលិកនៃប្រទេសបេឡារុសច្រើនប្រមូលផ្តុំគ្នារស់នៅក្នុងទឹកដីភាគខាងលិចនៃប្រទេស ជាពិសេសនៅជុំវិញទីក្រុង[[ហ្រូដណា]] ហើយពួកគេនីមួយៗអាចជាជនជាតិបេឡារុស ឬជនជាតិភាគតិចប៉ូឡូញ និងលីទុយអានីជាដើម។<ref name="Belarus – Religion">{{cite web|url=http://countrystudies.us/belarus/20.htm|title=Belarus – Religion|publisher=Country Studios}}</ref> បេឡារុសធ្លាប់ជាមជ្ឈមណ្ឌលដ៏សំខាន់សម្រាប់ជនជាតិយូដានៅទ្វីបអឺរ៉ុបដោយវាបានដើរតួជាជម្រកដល់ជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ១០% នៅទូទាំងពិភពលោកកាលនុះ។ ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២០ ចំនួនជនជាតិយូដាឬជ្វីហ្វត្រូវបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដែលបណ្តាលមកពីមូលហេតុចម្បងៗដូចជា ការសម្លាប់រង្គាល ការនិរទេស និងការធ្វើចំណាកស្រុកដោយបង្ខំ។ សព្វថ្ងៃនេះ បេឡារុសមានជនជាតិជ្វីហ្វក្រោមមួយភាគរយប៉ុណ្ណោះ។<ref>Minsk Jewish Campus [http://www.meod.by/en/belarus-info/jewish-belarus.html Jewish Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008011021/http://www.meod.by/en/belarus-info/jewish-belarus.html |date=8 តុលា 2015 }}; ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 19 មករា 2021.</ref> ជនជាតិភាគតិច[[តាតារបាល់ទិក (ជនជាតិ)|តាតារតំបន់បាល់ទិក]]ដែលមានចំនួនជាង ១៥,០០០ នាក់គឺជាក្រុមប្រកាន់សាសនាឥស្លាម។ យោងតាមមាត្រា ១៦ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញបេឡារុសបានបញ្ជាក់ថា ប្រទេសបេឡារុសគឺមិនមានសាសនាផ្លូវការនោះទេ។ ខណៈពេលដែលសេរីភាពនៃការគោរពជំនឿសាសនាត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងក្រមមាត្រាជាមួយគ្នា រីឯអង្គការសាសនាណាដែលចាត់ទុកថាមានគ្រោះថ្នាក់ដល់រដ្ឋាភិបាល ឬសណ្តាប់ធ្នាប់សង្គមអាចត្រូវបានហាមឃាត់។<ref name="s1"/> ភាសាពីរផ្លូវការរបស់ប្រទេសបេឡារុសគឺ [[ភាសារុស្ស៊ី]] និង[[ភាសាបេឡារុស]]<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/languages/belarusian.shtml|title=Languages across Europe.|publisher=Bbc.co.uk|access-date=19 មករា 2022}}</ref> ដោយភាសារុស្សីជាភាសាសាមញ្ញបំផុតដែលច្រើនប្រើនៅតាមគេហដ្ឋាន ៧០% ខណៈភាសាបេឡារុសវិញដែលត្រូវជាភាសាផ្លូវការទីមួយ ត្រូវបានគេអនុវត្តនិយាយនៅតាមគេហដ្ឋានតែ ២៣% ប៉ុណ្ណោះ។<ref name="2009-census-languages" /> ជនជាតិភាគតិចបេឡារុសក៏អាចនិយាយ[[ភាសាប៉ូឡូញ]] [[ភាសាអ៊ុយក្រែន|អ៊ុយក្រែន]] និង[[យីឌីសខាងកើត]]បានដែរ។<ref>Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, TX: SIL International. Online version: [http://www.ethnologue.com/ Ethnologue.com].</ref> ភាសាបេឡារុស ថ្វីត្បិតតែមិនត្រូវបានប្រើប្រាស់ទូលំទូលាយដូចភាសារុស្សីក្តីប៉ុន្តែវាជាភាសាកំណើតរបស់ប្រជាជនប្រមាណ ៥៣.២% ចំណែកឯភាសារុស្សីមានត្រឹមតែ ៤១.៥% ប៉ុណ្ណោះ។<ref name="2009-census-languages">{{cite web|url=http://belstat.gov.by/en/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/main-demographic-and-social-characteristics-of-population-of-the-republic-of-belarus/population-classified-by-knowledge-of-the-belarusian-and-russian-languages-by-region-and-minsk-city|title=Population classified by knowledge of the Belarusian and Russian languages by region and Minsk City|website=Belstat.gov.by|access-date=19 មករា 2022|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803170716/http://www.belstat.gov.by/en/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/main-demographic-and-social-characteristics-of-population-of-the-republic-of-belarus/population-classified-by-knowledge-of-the-belarusian-and-russian-languages-by-region-and-minsk-city/|url-status=dead}}</ref> ==វប្បធម៌== {{Main|វប្បធម៌បេឡារុស}} [[File:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg|thumb|[[ល្ខោនអូប៉េរ៉ានិងរបាំបាឡេជាតិបេឡារុស|រោងល្ខោនអូប៉េរ៉ានិងរបាំបាឡេ]]នៅទីក្រុងមីនស្កិ៍]] ចាប់តាំងពីទទួលឯករាជ្យមក រដ្ឋាភិបាលបេឡារុសតែងតែឧបត្ថម្ភពិធីបុណ្យវប្បធម៌ប្រចាំឆ្នាំមានដូចជា បុណ្យ[[ស្លាវានស្គីបាហ្សារនៅទីក្រុងវីទិបស្កិ៍]]ជាដើម<ref>{{cite web|title=The Slavianski Bazaar in Vitebsk amazes with its artistic atmosphere, popular artistes, hundreds of events and thousands of reasons to enjoy|url=http://www.sb.by/en-belarus-magazine/culture/article/vitebsk-of-all-times.html|website=sb.by|access-date=20 មករា 2022}}</ref> ដែលក្នុងពិធីបុណ្យនេះគេតែងតែបង្ហាញសិល្បៈសម្តែងមានការចូលរួមពី សិល្បករ អ្នកនិពន្ធ តន្ត្រីករ និងតារាសម្ដែងជនជាតិបេឡារុសជាច្រើន។ ថ្ងៃឈប់សម្រាករបស់រដ្ឋមានដូចជា៖ ទិវាឯករាជ្យជាតិ និង[[ទិវាជ័យជម្នះ (៩ ឧសភា)|ទិវាជ័យជំនះ]]។ល។ ទិវាទាំងនោះបានទាក់ទាញហ្វូងមនុស្សយ៉ាងច្រើនកុះករ ហើយជារឿយៗរួមបញ្ចូលសកម្មភាពសម្តែងដូចជា ការបាញ់កាំជ្រួច និងក្បួនដង្ហែរយោធាជាដើម ជាពិសេសគឺនៅទីក្រុងវីទិបស្កិ៍ និងរដ្ឋធានីមីនស្កឹ។<ref name="festivals">{{cite web|url=http://www.belarusembassy.org/belarus/culture.htm|title=Belarusian National Culture|publisher=Embassy of the Republic of Belarus in the United States of America|access-date=20 មករា 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20060210203549/http://www.belarusembassy.org/belarus/culture.htm|archive-date=10 កុម្ភៈ 2006|archivedate=2009-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090213020222/http://www.belarusembassy.org/belarus/culture.htm|url-status=dead}}</ref> ===ម្ហូបអាហារ=== [[File:Potato pancakes.jpg|thumb|right|[[ផេនខេកដំឡូង|ដ្រានិគី]], ជាអាហារជាតិបេឡារុស]] ម្ហូបអាហាររបស់បេឡារុសច្រើនផ្សំឡើងពីបន្លែ សាច់ (ជាពិសេសសាច់ជ្រូក) និងនំប៉័ង។ អាហារជាធម្មតាត្រូវបានចម្អិនឱ្យយូរ ឬចំហុយ។ ជាធម្មតា ជនជាតិបេឡារុសតែងទទួលទានអាហារពេលព្រឹកស្រាលៗ និងអាហារចម្អែតក្រពះពីរពេលក្រោយៗ។ [[ស្រូវសាលី]] និងនំបុ័ង[[រ៉ៃ]] ត្រូវបានគេនិយមបរិភោគនៅក្នុងប្រទេសបេឡារុស ប៉ុន្តែអាហារផលិតពីស្រូវរ៉ៃគឺគេនិយមបំផុតព្រោះតែលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុនៅក្នុងតំបន់មិនសូវជាមានអំណោយផលសម្រាប់ការដាំដុះស្រូវសាលី។ ដើម្បីបង្ហាញបដិសណ្ឋារកិច្ច ម្ចាស់ផ្ទះតែងតែប្រគល់ថ្វាយ[[នំប៉័ងនិងអំបិល|នំប៉័ង និងអំបិល]]ទុកជាការស្វាគមន៍ភ្ញៀវ អ្នកមកលេង។<ref>Canadian Citizenship and Immigration&nbsp;– [http://www.cp-pc.ca/english/belarus/eating.html Cultures Profile Project&nbsp;– Eating the Belarusian Way] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070320041709/http://www.cp-pc.ca/english/belarus/eating.html |date=20 March 2007 }} (1998); ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 20 មករា 2022.</ref> ===កីឡា=== [[បាល់ទាត់]]គឺជាកីឡាដ៏ពេញនិយមជាងគេនៅប្រទេសបេឡារុស។ [[ក្រុមបាល់ទាត់ជម្រើសជាតិបេឡារុស|ក្រុមជម្រើសជាតិបេឡារុស]]មិនដែលបានចូលរួមនៅក្នុងពានរង្វាន់ធំៗនោះទេ ប៉ុន្តែសម្រាប់[[ក្លិបបាល់ទាត់បេតបូរីសូវ]]របស់ប្រទេសនេះវិញធ្លាប់បានចូលរួមប្រកួតនៅក្នុងពានរង្វាន់[[យូអេហ្វាឆាមពានលីគ|ឆាមពានលីគ]]ដែលជាកម្មវិធីប្រកួតកីឡាបាល់ទាត់រវាងក្លិបធំៗមកពីគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។ កីឡានិយមប្រជាប្រិយបន្ទាប់ពីបាល់ទាត់គឺកីឡា[[ហុកគីទឹកកក]]។ ==មើលផងដែរ== *[[រដ្ឋសហភាព]] *[[រុស្ស៊ី]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} {{notelist}} ==គន្ថនិទ្ទេស== {{refbegin}} * {{cite book|last=Birgerson|first=Susanne Michele|title=After the Breakup of a Multi-Ethnic Empire|publisher=Praeger/Greenwood|year=2002|isbn=0-275-96965-7}} * {{Cite book|last=Minahan|first=James|title=Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States|publisher=Greenwood|year=1998|url=https://books.google.com/books?id=RSxt-JB-PDkC&q=White+Rus&pg=PA35|isbn=0-313-30610-9}} * {{cite book|last1=Olson|first1=James Stuart|first2=Lee Brigance|last2=Pappas|first3=Nicholas C. J.|last3=Pappas|title=Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires|publisher=Greenwood Press|year=1994|isbn=0-313-27497-5}} * {{Cite book|last=Plokhy|first=Serhii|title=The Cossacks and Religion in Early Modern Ukraine|publisher=Oxford University Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=NCzzxNisc1MC&q=white+rus+commonwealth&pg=PA327|isbn=0-19-924739-0}} * {{Cite book|last=Richmond|first=Yale|title=From Da to Yes: Understanding the East Europeans|publisher=Intercultural Press|year=1995|url=https://books.google.com/books?id=2Y8GNIp42ysC&q=Byelorussia+name&pg=PA260|isbn=1-877864-30-7}} * {{Cite book|last1=Vauchez|first1=André|first2=Richard Barrie|last2=Dobson|first3=Michael|last3=Lapidge|title=Encyclopedia of the Middle Ages|publisher=Routledge|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=qtgotOF0MKQC&q=White+Ruthenia&pg=PA163|isbn=1-57958-282-6}} * {{Cite book|last=Zaprudnik|first=Jan|title=Belarus: At a Crossroads in History|publisher=Westview Press|year=1993|url=https://books.google.com/books?id=qtnTh3-2Ki8C&q=Belarusia+name&pg=PA1|isbn=0-8133-1794-0|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160502113012/https://books.google.com/books?id=qtnTh3-2Ki8C&pg=PA1&dq=Belarusia+name&cd=3#v=onepage|archive-date=2 ឧសភា 2016}}{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{refend}} ==អានបន្ថែម== '''ជាភាសាអង់គ្លេស''' {{refbegin}} * Bennett, Brian M. ''The Last Dictatorship in Europe: Belarus under Lukashenko'' (Columbia University Press, 2011) * Frear, Matthew. ''Belarus Under Lukashenka: Adaptive Authoritarianism'' (Routledge, 2015) * Korosteleva, Elena A. (June 2016). [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13510347.2015.1005009 "The European Union and Belarus: Democracy Promotion by Technocratic Means?"] ''Democratization'' '''23''': 4 pp.&nbsp;678–698. {{doi|10.1080/13510347.2015.1005009}}. * {{Cite book|last1=Levy|first1=Patricia|first2=Michael|last2=Spilling|title=Belarus|publisher=Benchmark Books|year=2009|location=New York|url=https://books.google.com/books?id=KTwkKhg1BbsC&q=Belarusian+name&pg=PA95|isbn=978-0-7614-3411-5|ref=none}} * Marples, David. '''Our Glorious Past': Lukashenka's Belarus and the Great Patriotic War'' (Columbia University Press, 2014) * Parker, Stewart. ''The Last Soviet Republic: Alexander Lukashenko's Belarus'' (Trafford Publishing, 2007) * Rudling, Pers Anders. ''The Rise and Fall of Belarusian Nationalism, 1906–1931'' (University of Pittsburgh Press; 2014) 436 pages * {{Cite book|last=Ryder|first=Andrew|title=Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States|publisher=Routledge|year=1998|url=https://books.google.com/books?id=qmN95fFocsMC&q=Belarus+name+law+1991&pg=PA183|isbn=1-85743-058-1|ref=none}} * {{cite book|author1=Silitski, Vitali|author2=Jan Zaprudnik|name-list-style=amp|title=The A to Z of Belarus|url=https://books.google.com/books?id=bQXyAAAAQBAJ&pg=PA1|year=2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=9781461731740|ref=none}} * Snyder, Timothy (2004). [https://www.google.co.uk/books/edition/The_Reconstruction_of_Nations/xSpEynLxJ1MC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover ''The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569–1999''] * {{Cite book|last=Szporluk|first=Roman|title=Russia, Ukraine, and the Breakup of the Soviet Union|publisher=Hoover Institution Press|year=2000|url=https://books.google.com/books?id=oLWeUoWEAGgC&q=Belorussia&pg=PA113|isbn=0-8179-9542-0|ref=none}} * {{Cite book|last1=Treadgold|first1=Donald|first2=Herbert J.|last2=Ellison|title=Twentieth Century Russia|publisher=Westview Press|year=1999|url=https://books.google.com/books?id=Xs8sYy1vIS0C&q=belorussia+nationalists+name&pg=PA230|isbn=0-8133-3672-4|ref=none}}{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Vakar, Nicholas Platonovich. ''Belorussia: The Making of a Nation: A Case Study'' (Harvard UP, 1956). * Vakar, Nicholas Platonovich. ''A Bibliographical Guide to Belorussia'' (Harvard UP, 1956) {{refend}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|voy=Belarus|បេឡារុស|collapsible=collapsed}} * [http://www.belarus.by/en/ គេហទំព័រនៃសាធារណរដ្ឋបេឡារុស] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115201716/http://www.belarus.by/en/ |date=2018-01-15 }} ដោយទីភ្ញាក់ងារសារព័ត៌មាន[[ទីភ្ញាក់ងារទូរលេខបេឡារុស|ប៊ែលតា]] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ |date=2021-01-09 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[ទីភ្ញាក់ងារស៊ើបការសម្ងាត់]]. * [http://www.fao.org/countryprofiles/index.asp?lang=en&iso3=BLR&subj=1&paia= FAO Country Profiles: Belarus] {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បេឡារុស| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងកើត]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកសហគមន៍នៃរដ្ឋឯករាជ្យ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សាធារណរដ្ឋ]] jjatonyl1jt927hz4vxy4pixqlnw5tg 0 43049 336718 322174 2026-06-17T20:02:19Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336718 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ជីស៊ូ | image = Jisoo of Blackpink at a Dior event, April 18, 2025 (5).png | image_upright = | caption = | alt = | birth_name = គីម ជីស៊ូ (김지수) | birth_date = {{birth date and age|1995|1|3}} | birth_place = គុនផូ, [[ខេត្តក្យងគី]], [[ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] | occupation = {{hlist|អ្នកចំរៀង|តារាសម្តែង}} | years_active = ២០១៦ – បច្ចុប្បន្ ន | signature = Signature of Jisoo.svg | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | origin = [[សេអ៊ូល]], ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង | genre = {{hlist|[[K-pop]]|[[dance-pop]]|[[hip hop music|hip hop]]}} | instrument = ច្រៀង | label = {{hlist|[[YG Entertainment|YG]]|[[Interscope Records|Interscope]]<ref>{{cite news|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8481273/blackpink-interscope-records-umg-global-deal-yg-entertainment|title=BLACKPINK Sign With Interscope Records & UMG in Global Partnership With YG Entertainment: Exclusive|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=October 22, 2018|access-date=November 23, 2018|last=Herman|first=Tamar|archive-date=October 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023042733/https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8481273/blackpink-interscope-records-umg-global-deal-yg-entertainment|url-status=live}}</ref>}} | associated_acts = {{hlist|[[Blackpink]]|[[YG Family]]}} }} | module2 = }} '''គីម ជីស៊ូ''' ({{Lang-ko|김지수}}, Kim Ji-soo, កើត ៣ មករា ១៩៩៥) ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា '''ជីស៊ូ''' ជាអ្នកចម្រៀងនិងតារាសម្ដែងស្រីជនជាតិ[[កូរ៉េខាងត្បូង]] នាងចាប់ផ្តើម Debut នៅខែសីហា ឆ្នាំ ២០១៦ ជាសមាជិករបស់ក្រុម [[Blackpink]] == ប្រវត្តិ == === ជីវិតដំបូង === កើតថ្ងៃទី ៣ មករា ១៩៩៥<ref name="BoF" /><ref>[https://www.nme.com/blogs/nme-blogs/beginners-guide-blackpink-2426858 "A beginner's guide to Blackpink, the all-singing, all-rapping, all-female K-pop band"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003142235/https://www.nme.com/blogs/nme-blogs/beginners-guide-blackpink-2426858|date=October 3, 2020}} ''NME''. January 4, 2019.</ref> នៅគុនផូ ខេត្តក្យងគី, ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង<ref>{{Cite web|url=http://sports.khan.co.kr/entertainment/sk_index.html?art_id=201706230815003&sec_id=540301&pt=nv|title=[아이돌 고향을 찾아서①] 우리 고향 아이돌 누가 있을까|last=Son|first=Minji|date=June 23, 2017|website=Sports Tendency (in Korean)|access-date=April 20, 2019|archive-date=June 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132948/http://sports.khan.co.kr/entertainment/sk_index.html?art_id=201706230815003&sec_id=540301&pt=nv|url-status=live}}{{failed verification|date=March 2020}}</ref><ref name="ABS-CBN">[https://lifestyle.abs-cbn.com/starstudio/stories/2020/05/look/wild-romance-blackpink-and-lady-gaga-are-teaming-up "WILD ROMANCE! Blackpink and Lady Gaga are teaming up"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200505173300/https://lifestyle.abs-cbn.com/starstudio/stories/2020/05/look/wild-romance-blackpink-and-lady-gaga-are-teaming-up|date=May 5, 2020}} [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN]]. May 3, 2020.</ref> និងមានបងប្រុសនិងបងស្រីម្នាក់ ក្នុងនាមជាកុមារ នាងលេងបាល់បោះនិងចូលរួមថ្នាក់តេក្វាន់ដូ<ref name="scmp">{{Cite news|url=https://www.scmp.com/lifestyle/entertainment/article/3087692/jisoo-blackpink-mystery-girl-global-sensation-her-story-so|title=Jisoo of Blackpink: from 'mystery girl' to global sensation, her story so far|publisher=[[South China Morning Post]]|date=June 6, 2020|access-date=March 5, 2021}}</ref> នាងក៏ជាអ្នកគាំទ្ររបស់ TVXQ ផងដែរកាលពីកុមារភាព<ref name="scmp" /> ជីស៊ូបានចូលរៀននៅវិទ្យាល័យនៅសាលាសិល្បៈសម្តែងសេអ៊ូល<ref name="BoF" /> នៅក្នុងថ្នាក់ទី ១១ នាងចាប់ផ្តើមក្លឹបល្ខោននៅសាលារបស់នាងនិងយកបទពិសោធន៍ធំជាងតាមរយៈការធ្វើសវនកម្ម<ref name="marie claire">{{Cite news|url=https://www.marieclaire.com/culture/a34359777/blackpink-members/#:~:text=%22I'm%20living%20a%20very,because%20I%20needed%20the%20experience.|title=BLACKPINK's Jennie, Rosé, Jisoo, and Lisa: What to Know|publisher=[[Marie Claire]]|date=October 14, 2020|access-date=March 13, 2021|archive-date=October 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018025504/https://www.marieclaire.com/culture/a34359777/blackpink-members/#:~:text=%22I'm%20living%20a%20very,because%20I%20needed%20the%20experience.|url-status=live}}</ref> === ឆ្នាំ ២០១១-២០១៦: ការចាប់ផ្តើមអាជីពនិងបើក Debut ជាមួយក្រុម Blackpink === ឆ្នាំ ២០១១ ជីស៊ូបានចូលរួម [[YG Entertainment]] តាមរយៈការធ្វើសវនកម្មក្នុងនាមជាសិក្ខាកាម<ref>{{Cite web|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3026175|title=BlackPink's long journey to the top : After six years as trainees, YG's newest girl group now dominates the charts|last=Lee|first=Mi-hyun|date=November 15, 2016|website=Korea Joongang Daily|access-date=April 28, 2019|archivedate=មិថុនា 5, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200605132956/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3026175|url-status=dead}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០១៥ នាងបានបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងល្ខោនទូរទស្សន៍ The Producers ក្នុងប៉ុស្តិ៍​ KBS2 ជាមួយ Sandara Park របស់ក្រុម 2 NE1ស្លាកមិត្តរួម និង ខាង ស៊ឹងយូន របស់ក្រុម Winner<ref name="Cameo">{{cite news|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201906101817318010|title='아스달 연대기' 측 "블랙핑크 지수 출연, 역할 방송통해 확인 부탁"(공식입장)|access-date=June 10, 2019|date=June 6, 2019|work=Newsen}}</ref> ហើយបានបង្ហាញនៅក្នុងការផ្សាយពាណិជ្ជកម្មជាច្រើន រួមទាំងអ្នកដែលសម្រាប់ Samsonite រួមជាមួយតារាសម្តែង លី មិនហូ ឯកសណ្ឋានឆ្លាត LG Electronics, និង Nikon<ref>{{Cite web|url=http://tenasia.hankyung.com/archives/418421|title=YG 신인 걸그룹 김지수, 데뷔 전부터 이민호와 CF모델 발탁|date=January 16, 2015|website=Ten Asia|access-date=April 28, 2019|archive-date=June 5, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605064942/http://tenasia.hankyung.com/archives/418421|url-status=dead|archivedate=មិថុនា 5, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190605064942/http://tenasia.hankyung.com/archives/418421}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.blackpinkyg.com/2015/08/kim-jisoo-ikon-chosen-as-school-uniform.html|title=Kim JISOO & iKON & Chosen as School Uniform models 'Smart Uniform'|date=August 25, 2015|website=Blackpink YG|access-date=April 28, 2019|archive-date=July 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723055320/http://www.blackpinkyg.com/2015/08/kim-jisoo-ikon-chosen-as-school-uniform.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ygunited.com/2016/03/ikon-together-ygs-kim-jisoo-became-new-commercial-models-lg-smart-phones/|title=iKON Together with YG's Kim Jisoo Became New Commercial Models for LG Smart Phones|date=March 24, 2016|website=YG United|access-date=April 28, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710090431/https://ygunited.com/2016/03/ikon-together-ygs-kim-jisoo-became-new-commercial-models-lg-smart-phones/|archive-date=July 10, 2019|url-status=dead|archivedate=កក្កដា 10, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190710090431/https://ygunited.com/2016/03/ikon-together-ygs-kim-jisoo-became-new-commercial-models-lg-smart-phones/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.heraldcorp.com/view.php?ud=20150402000880&md=20150402142245_BL|title=Small but strong ... Nikon announces Nikon 1 J5 lens interchangeable camera|date=April 2, 2015|website=The Korea Herald (in Korean)|access-date=April 28, 2019|archive-date=February 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203220724/http://news.heraldcorp.com/view.php?ud=20150402000880&md=20150402142245_BL|url-status=live}}</ref> ជីស៊ូបាន Debut ជាសមាជិកម្នាក់ក្នុងចំណោមសមាជិកបួននាក់របស់ក្រុម [[Blackpink]] នៅថ្ងៃទី ៨ ខែសីហាឆ្នាំ ២០១៦ រួមជាមួយ [[ជេនី​ គី​ម]], រ៉ូសេ និង [[លលីសា មនោបាល|លីសា]] ជាមួយនឹងការចេញអាល់ប៊ុមទោល Square one របស់ពួកគេ<ref name="time">[https://time.com/5562946/blackpink-k-pop-everything-to-know/ "Everything to Know About K-Pop Group BLACKPINK"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108013007/https://time.com/5562946/blackpink-k-pop-everything-to-know/|date=November 8, 2020}} ''[[Time (magazine)|Time]]''. April 3, 2019.</ref> ជីស៊ូគឺជាសមាជិកចាស់ជាងគេរបស់ក្រុម Blackpink<ref name="time" /> === ឆ្នាំ ២០១៧–បច្ចុប្បន្ន: ការតស៊ូនិងការសម្តែង Solo === ពីឆ្នាំ ២០១៧ ដល់ ២០១៨ ជីស៊ូបានចូលរួម Inkigayo ជាពិធីកររួមជាមួយ ជីនយ៉ុង Got7 និង ដូយ៉ុង NCT<ref name="MC">{{cite web|title=블랙핑크 지수 "'인기가요' MC 하차, 블랙핑크로 돌아오겠다" 소감|url=http://www.osen.co.kr/article/G1110827645|website=Osen|access-date=May 29, 2019|language=ko|date=February 4, 2018}}</ref> នាងប្រថុយក្នុងការសម្តែងក្នុងឆ្នាំ ២០១៩ ជាមួយសម្ដែងរូបរាងសម្ដែងខ្លីក្នុង Arthdal Chronicles ល្ខោនរវើរវាយក្នុង tVN<ref>{{Cite web|url=https://www.eonline.com/ap/news/1048406/blackpink-s-jisoo-2pm-s-nichkhun-are-confirmed-to-appear-on-arthdal-chronicles|title=BLACKPINK's Jisoo & 2PM's Nichkhun Are Confirmed To Appear On Arthdal Chronicles|date=June 11, 2019|website=E! Online|language=en|access-date=June 24, 2019|archive-date=June 29, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629092523/https://www.eonline.com/ap/news/1048406/blackpink-s-jisoo-2pm-s-nichkhun-are-confirmed-to-appear-on-arthdal-chronicles|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី ១៨ ខែសីហាឆ្នាំ ២០២០ [[YG Entertainment]] បានបញ្ជាក់ជីស៊ូនាងនឹងសម្តែងជាតួឯកដំបូងក្នុងនាមជាតួឯកស្រីនៅក្នុង Snowdrop រឿងភាគ JTBC នាពេលខាងមុខនេះ<ref>{{Cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=117&aid=0003398291|title=[단독] 블랙핑크 지수, '설강화' 전격 캐스팅…주연 꿰찼다|date=August 22, 2020|website=My Daily|language=ko|access-date=August 18, 2020}}</ref> រួមជាមួយតារាសម្តែង ចុង ហែអ៊ីន<ref>{{Cite web|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/109/0004284318|title='설강화' 정해인→블랙핑크 지수, '믿고 보는 라인업' 완성..'SKY캐슬' 제작진 재회[공식]|date=October 5, 2020|website=Osen|language=ko|access-date=October 5, 2020}}</ref> គួរកត់សម្គាល់ តាមរយៈ Blackpink ស្ទូឌីយោអាល់ប៊ុមភាសាកូរ៉េដំបូង The Album ជីស៊ូបានរួមគ្នាសរសេរបទចំរៀងនាំមុខរបស់ពួកគេ "Lovesick Girls"<ref>{{Cite web|date=September 29, 2020|title=블랙핑크 지수-제니, 신곡 '러브식 걸스' 작사-작곡 참여..카디 비 수록곡 피처링(공식)|url=http://pop.heraldcorp.com/view.php?ud=202009290909418479438_1|access-date=September 29, 2020|website=Herald Pop|language=ko|archive-date=January 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109154420/http://pop.heraldcorp.com/view.php?ud=202009290909418479438_1|url-status=live}}</ref> == ឥទ្ធិពល == [[ឯកសារ:Kim_Ji-soo_in_Sydney_on_June_15th,_2019_04.png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|Jisoo in a June 2019 Sydney performance]] ជីស៊ូបានចំណាត់ថ្នាក់ជា Kpop Idol មានប្រជាប្រិយបំផុតទី ១០ នៅឆ្នាំ ២០១៨ និងទី ១៩ នៅក្នុងការស្ទង់មតិប្រចាំឆ្នាំដែលបានធ្វើឡើងដោយ Gallup Korea<ref>{{Cite web|url=http://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=974|title=2018년 올해를 빛낸 가수와 가요 - 최근 12년간 추이 포함|publisher=Gallup Korea|date=November 30, 2018|language=ko|access-date=May 29, 2019|archive-date=February 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202162923/https://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=974|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://entertainment.mb.com.ph/2018/12/26/gallup-korea-names-favorite-singers-songs-in-2018|title=Gallup Korea names favorite singers, songs in 2018|last=Hicap|first=Jonathan|date=December 26, 2018|website=Manila Bulletin|access-date=May 29, 2019|archive-date=April 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430193958/https://entertainment.mb.com.ph/2018/12/26/gallup-korea-names-favorite-singers-songs-in-2018/|url-status=dead|archivedate=មេសា 30, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430193958/https://entertainment.mb.com.ph/2018/12/26/gallup-korea-names-favorite-singers-songs-in-2018/}} * {{Cite web|url=https://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=1072|script-title=ko:2019년 올해를 빛낸 가수와 가요 – 최근 13년간 추이 포함|date=December 19, 2019|website=Gallup Korea|language=ko|access-date=June 21, 2021|archive-date=December 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219052021/https://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=1072|url-status=live}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០១៩ នាងជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ជា Kpop idol ស្រីដែលមានប្រជាប្រិយបំផុតទី ៦ នៅក្នុងការស្ទង់មតិរបស់ទាហានដែលកំពុងបំពេញកាតព្វកិច្ចយោធានៅកូរ៉េខាងត្បូង<ref name="soldiers">{{cite web|title=Sana de Twice es elegida la cantante más popular por los soldados de Corea del Sur|url=https://larepublica.pe/cultura-asiatica/2019/11/09/sana-minatozaki-de-twice-es-escogida-la-idol-de-k-pop-favorita-de-los-soldados-de-corea-del-sur/|website=[[La República]]|access-date=June 13, 2020|language=es|date=November 10, 2019|archive-date=November 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109235625/https://larepublica.pe/cultura-asiatica/2019/11/09/sana-minatozaki-de-twice-es-escogida-la-idol-de-k-pop-favorita-de-los-soldados-de-corea-del-sur/|url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមខែកុម្ភៈឆ្នាំ ២០២១ នាងគឺជា K-pop Idol ដែលមានអ្នកតាមដានច្រើនជាងគេទី ៣ នៅលើ Instagram រួមជាមួយសមាជិកក្រុមតន្រ្តីគឺរ៉ូសេ<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3120535/who-are-10-most-followed-k-pop-stars-instagram-blackpink|title=Who are the 10 most-followed K-pop stars on Instagram? Blackpink members Lisa, Jennie, Rosé and Jisoo top the list, but Exo's Chanyeol, Sehun and Baekhyun aren't far behind|last=Choi|first=Ha Rin|date=February 5, 2021|work=South China Morning Post|access-date=June 21, 2021}}</ref> នៅឆ្នាំ ២០១៩ នាងត្រូវបានជ្រើសរើសជាផ្នែកមួយនៃអាជីវកម្មម៉ូដ (BoF) ៥០០ "សន្ទស្សន៍វិជ្ជាជីវៈច្បាស់លាស់" របស់មនុស្សបង្កើតឧស្សាហកម្មម៉ូដ ២,៤ ទ្រីលានដុល្លារ។<ref name="BoF">{{Cite web|url=https://www.businessoffashion.com/community/people/jisoo?collections=19&nationalities=115&offset=1|title=Jisoo|date=September 30, 2019|website=The Business of Fashion|access-date=October 6, 2019|archive-date=February 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203220730/https://www.businessoffashion.com/community/people/jisoo?collections=19&nationalities=115&offset=1|url-status=dead|archivedate=កុម្ភៈ 3, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200203220730/https://www.businessoffashion.com/community/people/jisoo?collections=19&nationalities=115&offset=1}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អ្នកចម្រៀងស្រីកូរ៉េ]] <references /> == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == * [http://www.blackpinkofficial.com/ Blackpink official website] * {{IMDb name}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្តែងកូរ៉េ]] iozgjwkkk8hgepj6tc57ydo67i0asa6 0 45781 336758 326859 2026-06-18T09:54:30Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336758 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ខ្សែរថភ្លើង | name = ស្ថានីយ៍រថភ្លើងភ្នំពេញ | image = Railway Station - Phnom Penh.JPG | type = | coordinates = <!-- {{coord|latitude|N/S|longitude|E/W|display=inline,title}} --> | open = ១៩៣២ | close = | operator = ផ្លូវដែករ៉ូយ៉ាល់កម្ពុជា<ref>{{Cite web |url=http://royal-railway.com/ |title=Royal Railways (Cambodia) |access-date=2025-09-18 |archivedate=2018-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180323001727/http://royal-railway.com/ |url-status=dead }}</ref> }} [[ឯកសារ:2009-09-07 09-09 Phnom Penh 034 Train Station-edit.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពទូទៅនៅស្ថានីយរថភ្លើងភ្នំពេញ(កម្ពុជា)]] '''ស្ថានីយ៍រថភ្លើងភ្នំពេញ''' គឺជាស្ថានីយ៍រថភ្លើងនៅក្នុង [[រាជធានីភ្នំពេញ]] [[ប្រទេសកម្ពុជា]] និង​ រតនភណ្ឌមួយនៃ[[ភ្នំពេញ]]។<ref>{{Cite news|title=រតនភណ្ឌនៃភ្នំពេញ|work=រាជធានីភ្នំពេញ|url=https://phnompenh.gov.kh/phnom-penh-city/jewel-of-phnom-penh/|url-status=dead|access-date=២២​​ កម្ភៈ ២០២២|archive-date=2022-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223074724/https://phnompenh.gov.kh/phnom-penh-city/jewel-of-phnom-penh/}}</ref> == ទីតាំង == រាជាយស្ម័យានមានទីតាំងនៅជាប់សាកល[[វិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្រ្តសុខាភិបាល]] និង [[សាកលវិទ្យាល័យជាតិគ្រប់គ្រង]] ក៏ដូចជាស្ថានទូតកាណាដាផងដែរ។ [[ឯកសារ:Cambodia YDM4-6428.jpg|រូបភាពតូច]] == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ស្ថានីយ៍នេះត្រូវបានជួសជុល និងបើកឡើងវិញជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី 22 ខែតុលា ឆ្នាំ 2010។<ref>{{Cite news|date=១០ មិថុនា ២០១៩|title=ក្រុមហ៊ុនអាមេរិក-អឺរ៉ុបវិនិយោគ ៥លានដុល្លារអាមេរិក​ កែប្រែមុខមាត់​«​​រាជាយស្ម័យាន​កម្ពុជា»|work=​ ខេមបូណូមីស|url=https://cambonomist.com/news/us-eu-firm-to-facelift-royal-railways-station/|url-status=live|access-date=២២​ កម្ភៈ ២០២២}}</ref> សេវារថភ្លើងដឹកអ្នកដំណើរតាមកាលវិភាគរវាងភ្នំពេញ និងខេត្តព្រះសីហនុ បានដំណើរការឡើងវិញក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ 2016 បន្ទាប់ពីបានផ្អាកអស់រយៈពេល 14 ឆ្នាំ។ បន្ទាប់ពីនោះ សេវារថភ្លើងដឹកអ្នកដំណើរជាច្រើនបានបន្តដំណើរការឡើងវិញ។ គិតត្រឹមខែឧសភា ឆ្នាំ២០២១ មានសេវារថភ្លើងពីភ្នំពេញទៅក្រងពោធិសាត់ [[ក្រុងបាត់ដំបង]] [[ក្រុងសិរីសោភ័ណ]] និង [[ប៉ោយប៉ែត]]។ នឹងមានសេវារថភ្លើងដឹកអ្នកដំណើរពីភ្នំពេញទៅបាងកកនៅឆ្នាំ២០២២។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ 2018 រថភ្លើងដែលដំណើរការដោយ [[ផ្លូវដែករ៉ូយ៉ាល់]] បានចាប់ផ្តើមរត់លឿនពីអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ ទៅកាន់ស្ថានីយ៍រថភ្លើងភ្នំពេញ។ គិតត្រឹមឆ្នាំ 2019 ក្រុមហ៊ុន [[ផ្លូវដែករ៉ូយ៉ាល់]] ដំណើរការរថភ្លើងចំនួន 44 គ្រឿងក្នុងមួយថ្ងៃ ហើយរថភ្លើងដឹកទំនិញពី 15 ទៅ 16 គ្រឿងទៅកាន់ខេត្តព្រះសីហនុ និងក្រុងប៉ោយប៉ែត។ == ឯកសារយោង == {{ផ្លូវដែកភាគខាងជើង}} {{ផ្លូវដែកភាគខាងត្បូង}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ផ្លូវដែកនៅកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំពេញ]] 4iceprt4809sbt0n8onq7tf28a7tn7h 0 46384 336750 276861 2026-06-18T08:20:20Z EmausBot 3866 ជួសជុលការបញ្ជួនបន្តទ្វេដងទៅ [[ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្តិ]] 336750 wikitext text/x-wiki #បញ្ជូនបន្ត [[ខេត្តចម្ប៉ាស័ក្តិ]] 74bbo5u2p74vtz7zso6zh3tdhj3xbdo 0 46926 336726 331306 2026-06-17T22:42:04Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336726 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = នរោត្តម នរិន្ទ្រពង្ស | image = | birth_date = {{birth date|1954|9|18|df=y}} | birth_place = [[ភ្នំពេញ]],[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)|កម្ពុជា]] | death_date = {{death date and age|2003|10|7|1954|9|18|df=y}} | death_place = [[ប៉ារីស]], [[បារាំង]] | spouse = ឯក ស៊ីនួន | issue = ព្រះនាងនរោត្តម ស៊ីម៉ូណារិន <br> ព្រះនាងនរោត្តម មនោរម្យ | house = [[រាជវង្សនរោត្ដម|នរោត្តម]] | father = [[នរោត្តម សីហនុ]] | mother = [[នរោត្តម មុនីនាថសីហនុ]] }} '''នរោត្តម នរិន្ទ្រពង្ស''' ( ប្រសូតនៅថ្ងៃទី១៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥៤ ដល់៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៣) គឺជាព្រះអង្គម្ចាស់នៃ[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ។ ព្រះអង្គ​ប្រសូត​នៅ[[ភ្នំពេញ|រាជធានីភ្នំពេញ]] ​ចំពោះ[[នរោត្ដម សីហនុ|សម្ដេចឪ នរោត្តម សីហនុ]] និង [[នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ|​សម្តេច​ម៉ែ នរោត្តម មុនីនាថ សីហនុ]] ។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានសិក្សា[[ទស្សនវិជ្ជា]] ឧក្រិដ្ឋកម្ម និង [[ច្បាប់]] នៅ[[សាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋម៉ូស្គូ]] ហើយនិយាយភាសា[[ភាសាបារាំង|បារាំង]] និង [[ភាសារុស្ស៊ី|រុស្ស៊ី]] យ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ។ ព្រះអង្គម្ចាស់នរិន្ទ្រពង្ស បានសោយទិវង្គតនៅក្នុងផ្ទះល្វែងរបស់ព្រះអង្គនៅ[[ប៉ារីស|ទីក្រុងប៉ារីស]] ដោយសារគាំងបេះដូង នៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៣ ក្នុងព្រះជន្ម៤៩ ព្រះវស្សា <ref>{{Cite web |url=http://www.norodomsihanouk.info/new/index.php?page=biography.php&bioID=5&bioPage=biography/frn/Narindrapong.php&menuID=1 |title=Biographie de Sar Samdech Norodom Narindrapong |access-date=2010-12-04 |archivedate=2010-12-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101204180250/http://www.norodomsihanouk.info/new/index.php?page=biography.php&bioID=5&bioPage=biography/frn/Narindrapong.php&menuID=1 |url-status=dead }}</ref> ព្រះអង្គបានរៀបការហើយមានកូនស្រីពីរនាក់៖ * ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម ស៊ីម៉ូណារិន (ប្រសូត ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៨៤) * ព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម មនោរម្យ ប្រសូត ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៨៧ ព្រះអង្គជាព្រះអនុជរបស់ព្រះបាទ [[នរោត្តម សីហមុនី]] និងជាបងប្អូនបង្កើតរបស់បងប្អូនចំនួន១២នាក់ផ្សេងទៀតដែលនៅរស់រានមានជីវិត។ == ឯកសារយោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រាជវង្សនរោត្តម]] kr3czsfj6sfz7vpgcx8tkycf0fkrdzx 0 47000 336767 331583 2026-06-18T11:39:41Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336767 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport|name=អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិវ៉ាត់តៃ|nativename-a=ສະໜາມບິນສາກົນວັດໄຕ|image=|image-width=250|IATA=VTE|ICAO=VLVT|pushpin_map=Laos|pushpin_map_caption=ទីតាំងព្រលានយន្តហោះនៅឡាវ|pushpin_label=VTE|pushpin_label_position=right|type=យោធា/សាធារណៈ/អាជ្ញាធរអាកាសចរណ៍ស៊ីវិល|owner=|operator=[[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប្រជាជនឡាវ]]|city-served=|location=វៀងច័ន្ទន៍, [[ឡាវ]]|hub=[[ឡាវដើរអាកាស]] <br> [[ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ឡាវ]]|elevation-f=564|elevation-m=172|coordinates={{Coord|17|59|18|N|102|33|48|E|type:airport|display=inline,title}}|website=|metric-elev=|metric-rwy=|r1-number=13/31|r1-length-f=9,843|r1-length-m=3,000|r1-surface=ផ្លូវកៅស៊ូ|stat-year=2012|stat1-header=ចលនាអ្នកដំណើរ|stat1-data=?|stat2-header=ចលនាដឹកទំនិញតាមអាកាសគិតជាតោន|stat2-data=?|stat3-header=ចលនាយន្តហោះ|stat3-data=?|footnotes=}} '''អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិវ៉ាត់តៃ''' គឺជាអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិមួយក្នុងចំណោម [[បញ្ជីព្រលានយន្តហោះនៅប្រទេសឡាវ|អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិមួយចំនួនក្នុងប្រទេសឡាវ]] និងជាច្រកទ្វារអន្តរជាតិដ៏សំខាន់របស់ប្រទេស ដែលបម្រើដល់រដ្ឋធានី [[វៀងច័ន្ទន៍|វៀងច័ន្ទ]] ដែលមានទីតាំងនៅ 3&nbsp;គីឡូម៉ែត្រ (២&nbsp;mi) នៅខាងក្រៅកណ្តាលទីក្រុង។ ស្ថានីយក្នុងស្រុកដ៏ធំមួយត្រូវបានសាងសង់ក្នុងឆ្នាំ 2018 និងតភ្ជាប់ទៅស្ថានីយអន្តរជាតិ។ មានការដំឡើង [[កងទ័ពអាកាសរបស់កងទ័ពរំដោះប្រជាជនឡាវ|កងទ័ពអាកាសឡាវ]] នៅចុងម្ខាងនៃអាកាសយានដ្ឋាន។ អាកាសយានដ្ឋានស្ថិតនៅក្នុងស្រុក ស៊ីកុដតាបុង ក្នុងទីក្រុងវៀងចន្ទន៍។ <ref>"[http://www.flylaocentral.com/contact.aspx Contact Lao Central Airines]."{{sic}} () [[Lao Central Airlines]]. Retrieved on 21 October 2013. "International Airport, Ban Arkard, Sikhodtabong District, Vientiane Lao PDR"</ref> ការិយាល័យកណ្តាលនៃ [[នាយកដ្ឋានអាកាសចរណ៍ស៊ីវិល (ឡាវ)|នាយកដ្ឋានអាកាសស៊ីវិល]] និងក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ឡាវ ស្ថិតនៅលើទ្រព្យសម្បត្តិអាកាសយានដ្ឋាន។ <ref>"[http://www.faa.gov/air_traffic/publications/ifim/country_info/PDF/la.pdf Laos]" (). [[Federal Aviation Administration]]. p. 2/10. "Ministry of Public Works and Transport Department of Civil Aviation Vientiane/Wattay International Airport P.O. Box 119 Vientiane, Lao PDR."</ref> <ref>"[http://www.lao-air.com/contact_us.php Contact Us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021172200/http://www.lao-air.com/contact_us.php |date=2013-10-21 }}." [[Lao Air]]. Retrieved on 19 September 2010. "Lao Air Company Asiane Road, Ban Akat, Wattay Airport"</ref> [[ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ឡាវ]] កំពុងកែសម្រួលការហោះហើរទៅកាន់ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិយុាំងហ្គូន|ទីក្រុងយ៉ាំងហ្គោន]] ។ យន្តហោះដ៏ធំបំផុតដែលហោះហើរទៅកាន់ទីក្រុងវៀងច័ន្ទគឺ A330 ។ នេះ​ជា​ការ​ហោះហើរ​ដោយ [[ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ថៃ|​ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ថៃ]] ។ យន្តហោះដ៏ធំបំផុតដែលមិនធ្លាប់មកទស្សនាព្រលានយន្តហោះនេះគឺ យន្តហោះ Boeing 747-400 ដឹក [[ផាក ហ្គឺនហ្យេ|លោកស្រី ផាក ហ្កឺនហ្សេ]] ដែលពេលនោះជាប្រធានាធិបតី [[កូរ៉េខាងត្បូង]] សម្រាប់ [[កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ាន|កិច្ចប្រជុំកំពូលអាស៊ានឆ្នាំ 2016]] ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាកាសយានដ្ឋាន]] plkjvd0v5gusu55wcy4fioftoa9klrd 0 47421 336724 320263 2026-06-17T21:51:35Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336724 wikitext text/x-wiki {{Infobox TV channel | name = ទូរទស្សន៍វៀតណាម<br>ប៉ុស្តិ៍ ៩ | logo = Dai Truyen Hinh Viet Nam TV so 9.png | logo_size = 222px | logo_alt = | launch_date = 7 កុម្ភៈ 1966 | closed_date = 29 មេសា 1975 | owner = វិទ្យុ-ទូរទស្សន៍ មជ្ឈមណ្ឌលផ្សព្វផ្សាយសាធារណៈ<br/>រដ្ឋាភិបាលជាតិ<br/>បុគ្គលិកទូទៅ | country = {{flagicon|South Vietnam}} [[វៀតណាមខាងត្បូង|ប្រទេសវៀតណាម]] | area = ប្រទេសវៀតណាម, កម្ពុជា | headquarters = 9 Hồng Thập Tự | former_names = | replaced_by = SGTV (ឧសភា 1 1975) | sister_channels = | timeshift_service = | website = | terr_serv_1 = ពីលើអាកាស អាណាឡូក | terr_chan_1 = ប៉ុស្តិ៍ ៩ | terr_serv_2 = | terr_chan_2 = }} '''ទូរទស្សន៍វៀតណាម''' ({{lang-vi|Đài Truyền-hình Việt-nam}},<ref name="Spell">Old spell in [[Vietnam]]</ref><ref>{{cite web | last = | first = | url = http://www.culturalprofiles.net/viet_nam/directories/vi_acyaiw-7879_ads-t_nam_cultural_profile/-3620.html | title = Vietnam Cultural Profile: Television | access-date = 2014-04-22 | publisher = Ministry of Culture, Sports and Tourism of Việt Nam, Rockefeller Foundation | archive-url = https://web.archive.org/web/20110218055929/http://www.culturalprofiles.net/viet_nam/Directories/Vi_ACYAIw-7879_ADs-t_Nam_Cultural_Profile/-3620.html | archive-date = 2011-02-18 | archivedate = 2011-01-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110114154214/http://www.culturalprofiles.net/viet_nam/Directories/Vi_ACYAIw-7879_ADs-t_Nam_Cultural_Profile/-3620.html | url-status = dead }}</ref> ត្អក្សរកាត់ '''THVN<ref>{{Cite web |url=http://www.culturalprofiles.net/viet_nam/directories/vi_acyaiw-7879_ads-t_nam_cultural_profile/-3620.html |title=Vietnam Cultural Profile: Television |access-date=2022-11-13 |archivedate=2011-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110114154214/http://www.culturalprofiles.net/viet_nam/Directories/Vi_ACYAIw-7879_ADs-t_Nam_Cultural_Profile/-3620.html |url-status=dead }}</ref>''') រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា'''ទូរទស្សន៍ជាតិ''' ({{lang|vi|Đài Truyền-hình Quốc-gia}}<ref name="Spell">Old spell in [[Vietnam]]</ref>), '''ទូរទស្សន៍សាយហ្គន''' ({{lang|vi|Đài Truyền-hình Sài-gòn}}<ref name="Spell">Old spell in [[Vietnam]]</ref>) ឬប៉ុស្តិ៍លេខ 9 ({{lang|vi|Đài số 9}}, '''THVN9''') គឺជាទូរទស្សន៍ជាតិមួយក្នុងចំណោមទូរទស្សន៍ជាតិចំនួនពីរនៅ[[វៀតណាមខាងត្បូង]]ចាប់ពីថ្ងៃទី 7 ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ 1966 រហូតដល់មុន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]]នៅថ្ងៃទី 29 ខែមេសា ឆ្នាំ 1975។ វា​ជា​ទូរទស្សន៍​ដំបូង​គេ​នៅ​ប្រទេស​[[វៀតណាម]]។<ref name="E-info">{{cite news|author=Tấn Đức|date=2008-12-15|title=Buổi phát sóng truyền hình đầu tiên ở Việt Nam|language=vi|trans-title=The first television broadcast in Vietnam|work=E-info|url=http://e-info.vn/vn/index.php/truyen-hinh/32464-buổi-phát-sóng-truyền-hình-đầu-tiên-ở-việt-nam.html|url-status=dead|access-date=2014-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502000756/http://e-info.vn/vn/index.php/truyen-hinh/32464-bu%E1%BB%95i-ph%C3%A1t-s%C3%B3ng-truy%E1%BB%81n-h%C3%ACnh-%C4%91%E1%BA%A7u-ti%C3%AAn-%E1%BB%9F-vi%E1%BB%87t-nam.html|archive-date=2014-05-02}}</ref> THVN9 ត្រូវបានដំណើរការដោយការិយាល័យទូរទស្សន៍វៀតណាម ({{lang|vi|Nha Vô-tuyến Truyền-hình Việt-nam}}<ref name="Spell" />) ដែលជាផ្នែកនៃអគ្គនាយកដ្ឋានវិទ្យុ ទូរទស្សន៍ និងភាពយន្ត ({{lang|vi|Tổng-cuộc Truyền-Thanh, Truyền-hình và Điện-ảnh}}<ref name="Spell" />) ក្នុងក្រសួងឃោសនាការ។<ref name="THVN9">{{Cite web |url=http://www.vnra.net/THVN9.htm |title=THVN9 |access-date=2013-04-13 |archivedate=2013-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130315012407/http://vnra.net/THVN9.htm |url-status=dead }}</ref> ទូរទស្សន៍វៀតណាមផ្សាយពីរដ្ឋធានីសៃហ្គននៅលើប៉ុស្តិ៍លេខ 9 (4.5 MHz) ជាពណ៌ស និងខ្មៅស្តង់ដារ FCC។ <ref name="E-info" /><ref name="Thanh Nien">{{cite news|title='Đây là Đài Truyền hình Sài Gòn giải phóng...'|author=Hà Đình Nguyên|work=[[Thanh Nien|Thanh Niên]]|location=Ho Chi Minh City|publisher=Vietnam United Youth League|date=2005-04-28|access-date=2013-08-15|url=http://www.thanhnien.com.vn/news/pages/200517/108498.aspx|language=vi}}</ref> ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយចាប់ពីឆ្នាំ 1972 ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗទាំងអស់ត្រូវបានចាក់ផ្សាយជាពណ៌តាមស្តង់ដារ។<ref>South Vietnamese Armed Forces Day [https://www.youtube.com/watch?v=QX9srEBoVb4 1971] & [https://www.youtube.com/watch?v=71TqGqyl7jM 1973]</ref> ទូរទស្សន៍ជាតិផ្សេងទៀតគឺបណ្តាញកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវៀតណាម ឬ NWB-TV នៅលើប៉ុស្តិ៍លេខ11។<ref>{{cite web |last=Williams |first=Billy |title=Television in Vietnam |url=http://home.earthlink.net/~bfwillia/television.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100328011332/http://home.earthlink.net/~bfwillia/television.html |archive-date=2010-03-28 |work=Broadcasting in Vietnam During the War}}</ref> ប៉ុស្តិ៍ទាំងពីរបានប្រើប្រព័ន្ធបញ្ជូនបន្តតាមអាកាសពីយន្តហោះដែលហោះហើរនៅរយៈកម្ពស់ខ្ពស់ហៅថា Stratovision ដែលជាផ្នែកមួយនៃប្រតិបត្តិការ Blue Eagle ។ == មើលច្រើនទៀត == nd68h9l7gpi4zzywbedpuvcyed3fqb3 0 47975 336723 326356 2026-06-17T21:42:30Z ~2026-35642-62 51639 +855 68205115 336723 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = Bắc Ninh province | official_name = | native_name = Tỉnh Bắc Ninh | native_name_lang = vi<!-- ISO 639-2 code: vi for Vietnamese --> | other_name = | settlement_type = [[ខេត្តនៃវៀតណាម|ខេត្ត]] | image_seal = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image2 = Dau pagoda.jpg | image3 = Bao Nghiem Tower 2.jpg | image4 = Đền Bà Chúa Kho.jpg | image5 = LyBatDeShrine.JPG }} | image_caption = '''From top, left to right:''' [[Bắc Ninh|Bắc Ninh City]], [[Dâu Pagoda]], Bảo Nghiêm Tower, Temple of [[Bà Chúa Kho]], and [[Lý Bát Đế Shrine]]. | nickname = The homeland of [[Quan họ]]<ref>http://www.vietnamonline.com/culture/quan-ho-folk-singing-a-long-way-from-the-past.html Quan họ folk singing</ref> | image_map = Bac Ninh in Vietnam.svg | map_caption = Location of Bắc Ninh within Vietnam | image_map1 = {{Infobox mapframe|zoom=8|frame-width=280}} | coordinates = {{coord|21|5|N|106|10|E|region:VN_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{VIE}} | subdivision_type1 = [[Regions of Vietnam|Region]] | subdivision_name1 = [[Red River Delta]] | seat_type = Capital | seat = [[Bắc Ninh]] | government_type = [[Provinces of Vietnam|Province]] | governing_body = Bắc Ninh Provincial People's Council | parts_type = Subdivision | parts = 1 cities, 1 district-level town and 6 rural districts | leader_title1 = Chairman of People's Council | leader_name1 = Nguyễn Quốc Chung | area_footnotes = <ref name="area_2018">{{cite act|index=2908/QĐ-BTNMT|title=Phê duyệt và công bố kết quả thống kê diện tích đất đai của cả nước năm 2018|language=Vietnamese|trans-title=Announcements of area statistics for the whole country in 2018|url=http://www.monre.gov.vn/VanBan/Lists/VanBanChiDao/Attachments/2299/QD%202908.rar|legislature=[[Ministry of Natural Resources and Environment (Vietnam)]]|date=November 13, 2019}} {{Cite web |url=http://www.monre.gov.vn/VanBan/Lists/VanBanChiDao/Attachments/2299/QD%202908.rar |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=30 តុលា 2022 |archivedate=16 មេសា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416165351/http://www.monre.gov.vn/VanBan/Lists/VanBanChiDao/Attachments/2299/QD%202908.rar |url-status=dead }} - the data in the report are in hectares, rounded to integers</ref> | area_total_km2 = 822.71 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=census>{{cite book | author = [[General Statistics Office of Vietnam]] | year = 2019 | url = https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2019/12/Ket-qua-toan-bo-Tong-dieu-tra-dan-so-va-nha-o-2019.pdf | title = "Completed Results of the 2019 Viet Nam Population and Housing Census" | publisher = Statistical Publishing House (Vietnam) | isbn= 68-205-115 }}</ref> | population_total = 1,462,945 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_urban = 536,149 | demographics_type1 = [[List of ethnic groups in Vietnam|Ethnic groups]] | demographics1_footnotes = <ref name=census/> | demographics1_title1 = [[Vietnamese people|Vietnamese]]{{#tag:ref|Also called Kinh people}} | demographics1_info1 = 94.46% | utc_offset = +7 | area_code_type = [[Telephone numbers in Vietnam|Area codes]] | area_code = 222 | iso_code = [[ISO 3166-2:VN|VN-56]] | registration_plate = 99 | website = {{URL|http://www.bacninh.gov.vn/}} }} '''ខេត្តបាកនិញ''' គឺជា[[ខេត្តនៃវៀតណាម|ខេត្ត]]មួយរបស់[[វៀតណាម|ប្រទេសវៀតណាម]]ដែលមានទីតាំងនៅ[[ដីសណ្ដទន្លេក្រហម|តំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម]]នៃភាគខាងជើងនៃប្រទេស។ វាជាខេត្តតូចបំផុតរបស់ប្រទេសវៀតណាមតាមតំបន់ហើយស្ថិតនៅភាគខាងកើតនៃរដ្ឋធានី[[ហាណូយ]]របស់ប្រទេសជាតិនិងមានព្រំប្រទល់ជាប់[[ខេត្តបាកយ៉ាង]] [[ខេត្ត Hung Yên|ខេត្តហុឹងអៀន]] [[ខេត្ត Hải Dương|ខេត្តហាយសឿង]] និង[[ហាណូយ|ទីក្រុងហាណូយ]] ។ ខេត្តនេះមានផ្ទៃដី៨២២.៧១ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ហើយគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៩ វាមានប្រជាជនចំនួន ១ ៣៦៨ ៨៤០នាក់។ ឈ្មោះខេត្តមានន័យថា "ស្ងប់ស្ងាត់ខាងជើង" ។ ខេត្ត​នេះ​សម្បូរ​ទៅ​ដោយ​វប្បធម៌ និង​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ជា​ជាតិ​សម្រាប់​តន្ត្រី​ប្រជាប្រិយ[[ក្វាន់ហ៊ូ|ក្វានហុ]] ។ ក្វានហុ ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌អរូបីដោយ[[យូណេស្កូ|អង្គការយូណេស្កូ]]ក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ <ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?RL=00183 UNESCO Culture Sector - Intangible Heritage - 2003 Convention :]</ref> ខេត្តបាក់និញមាន[[សន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]] ០.៧៦៨(ខ្ពស់)ជាប់[[បញ្ជីនៃការបែងចែករដ្ឋបាលនៃប្រទេសវៀតណាមដោយសន្ទស្សន៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស|ចំណាត់ថ្នាក់ទី៧]] ក្នុងចំណោមក្រុង និងខេត្តទាំងអស់នៃប្រទេសវៀតណាម។ <ref>{{Cite report|url=https://www.gso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2022/03/bao-cao-chi-so-phat-trien-con-nguoi-viet-nam-giai-doan-2016-2020/|title=Vietnam's Human Development Index (2016–2020)|author=[[General Statistics Office of Vietnam]]|date=2021|page=29|access-date=1 April 2022|archive-date=18 May 2022}}</ref> == ឯកសារយោង == 9mdjtc7nws77apsq1uo9y5dqpdppbs2 0 48181 336721 301765 2026-06-17T20:43:01Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336721 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Dương Văn Minh | image = Cgs duongvanminh.jpg | caption = | office = President of the Republic of Vietnam | order = 4th | vicepresident = [[Nguyễn Văn Huyền]] | primeminister = [[Vũ Văn Mẫu]] | termstart = 28 April 1975 | termend = 30 April 1975 | predecessor = [[Trần Văn Hương]] | successor = ''Position abolished''<br />[[Nguyễn Hữu Thọ]] {{small|(as President of the [[Provisional Revolutionary Government of the Republic of South Vietnam]])}} | office2 = 1st [[Leaders of South Vietnam|Chairman of the Military Revolutionary Council]] | termstart2 = 2 November 1963 | termend2 = 30 January 1964 | primeminister2 = [[Nguyễn Ngọc Thơ]] | predecessor2 = [[Ngô Đình Diệm]] {{small|(as President of the Republic of Vietnam)}} | successor2 = [[Nguyễn Khánh]] | birth_date = {{birth date|1916|2|16|df=y}} | birth_place = Mỹ Tho Province, [[French Cochinchina|Cochinchina]], [[French Indochina]] {{avoid wrap|(now [[Tiền Giang province]], Vietnam)}} | death_date = {{death date and age|2001|8|6|1916|2|16|df=y}} | death_place = [[Pasadena, California]], US | allegiance = {{flagu|South Vietnam}} | branch = {{ubl|{{army|State of Vietnam}}|{{avoid wrap|{{army|South Vietnam}}}}}} | serviceyears = 1940–1964 | rank = [[File:B ARVN-OF-9.svg|x25px]] [[Army general|General]] (Đại Tướng) | commands = Head of the Military Revolutionary Council (<!-- November -->1963–<!-- January -->1964) | unit = | battles = {{ubl|[[Battle of Saigon (1955)|Battle for Saigon]]|{{#ifexist:Operation Rung Sat|[[Operation Rung Sat]]}}|[[1963 South Vietnamese coup]]}} | awards = }} '''ឌឿង វ៉ាន់មីញ''' (ថ្ងៃទី១៦ ខែកុម្ភៈឆ្នាំ១៩១៦ – ថ្ងៃទី៦ ខែសីហា ឆ្នាំ២០០១) ដែលគេស្គាល់ជាទូទៅថា '''មីងធំ''' គឺជាអ្នកនយោបាយ[[វៀតណាមខាងត្បូង]] និងជាឧត្តមសេនីយឯកក្នុង[[កងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម|ជួរកងទ័ពនៃសាធារណៈរដ្ឋវៀតណាម]] (ARVN) និងជាអ្នកនយោបាយក្នុងសម័យលោក [[ង៉ូ ឌិញឌៀម]] ជាប្រធានាធិបតី។ នៅនៅឆ្នាំ១៩៦៣ លោក​បាន​ក្លាយ​ជា​ប្រធាន​របប​យោធា​បន្ទាប់​ពី​បាន[[ឆ្នាំ ១៩៦៣ រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូង|ដឹកនាំរដ្ឋប្រហារ]] ​ដែដែលលោកឌៀមត្រូវបានគេធ្វើឃាត ។ លោកមីញ មានរយៈពេលត្រឹមតែបីខែប៉ុណ្ណោះ មុនពេល[[ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៦៤ រដ្ឋប្រហារវៀតណាមខាងត្បូង|ត្រូវបានផ្តួលរំលំ]] ដោយ[[ង្វៀន ខាញ់|លោកង្វៀនខាញ់]] ប៉ុន្តែបានឡើងកាន់អំណាចម្តងទៀតជាប្រធានាធិបតីទីបួន និងចុងក្រោយរបស់វៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ពីរថ្ងៃមុន[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន|ពេលចុះចាញ់]][[កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម|កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង]] ។ លោកទទួលបានរហស្សនាមរបស់គាត់ថា "មីងធំ" ដោយសារតែនៅប្រហែល 1.83&nbsp;ម (៦&nbsp;ft) កម្ពស់ និងទម្ងន់ ៩០&nbsp;គីឡូក្រាម (198&nbsp;lb) លោកមានទំហំធំជាងជនជាតិវៀតណាមមធ្យម។ <ref>{{Cite web |url=http://news.google.com/newspapers?id=qloyAAAAIBAJ&sjid=6ekFAAAAIBAJ&pg=1677,338656&dq=tran-van-minh&hl=en |title=Dương Văn Minh profile |access-date=2012-07-11 |archivedate=2015-09-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150908082247/https://news.google.com/newspapers?id=qloyAAAAIBAJ&sjid=6ekFAAAAIBAJ&pg=1677,338656&dq=tran-van-minh&hl=en |url-status=dead }}</ref> == ឯកសារយោង == aqb633t74wbzv2z8quobtv0uhq5ivtr 0 48460 336754 291594 2026-06-18T09:17:52Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336754 wikitext text/x-wiki   '''សេចក្តីប្រកាសរបស់សិង្ហបុរី''' គឺជាឧបសម្ព័ន្ធនៃ [[wikisource:agreement relating to the separation of Singapore from Malaysia as an independent and sovereign state|កិច្ចព្រមព្រៀងដែលទាក់ទងនឹងការបំបែកប្រទេសសិង្ហបុរីចេញពីប្រទេសម៉ាឡេស៊ីជារដ្ឋឯករាជ្យ និងអធិបតេយ្យភាព]] ចុះថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៥ រវាងរដ្ឋាភិបាល [[ម៉ាឡេស៊ី]] និងរដ្ឋាភិបាលនៃ[[សិង្ហបុរី|ប្រទេសសិង្ហបុរី]] និង[[wikisource:Agreeement relating to the seperation of Singapore from Malaysia as an independent and souvereign state/Annex B|ជាទង្វើដើម្បីធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ី និងច្បាប់ម៉ាឡេស៊ី]] នៅថ្ងៃទី៩ ខែសីហា ឆ្នាំំំំ១៩៦៥ ចុះហត្ថលេខាដោយ [[Yang di-Pertuan Agong|ឌូលីយ៉ាងមហាម៉ូលីយ៉ាសិរីបាឌុកាបាគីនដា យ៉ាងឌីភឺទួនអាកុង]] ហើយបានអាននៅថ្ងៃនៃការបំបែកខ្លួន[[សិង្ហបុរី ម៉ាឡេស៊ី|ពីប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]] ដែលជាថ្ងៃទី៩ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៥ ដោយ[[លី ក្វាន់យូ|លីក្វាន់យូ]] ដែលជា[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី]]ដំបូងគេ។ == សេចក្តីព្រាង == === សេចក្តីប្រកាសរបស់សិង្ហបុរីនៅសិង្ហបុរី === <blockquote> : ឯណា​វា​ជា​សិទ្ធិ​មិន​អាច​កាត់​បាន​របស់​ប្រជាជន​ក្នុង​ការ​មាន​សេរីភាព​និង​ឯករាជ្យ។ : ហើយនៅពេលដែលម៉ាឡេស៊ីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី១៦ នៃខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៣ ដោយ [[wikisource:Agreement relating to Malaysia between United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, Federation of Malaya, North Borneo, Sarawak and Singapore|សហព័ន្ធនៃរដ្ឋដែលមានស្រាប់នៃសហព័ន្ធម៉ាឡាយ៉ានិងរដ្ឋសាបា សារ៉ាវ៉ាក និងសិង្ហបុរី]] ទៅជាប្រទេស[[ឯករាជ្យ]] និង [[ជាតិអធិបតេយ្យ|អធិបតេយ្យភាពមួយ]] ។ : ហើយនៅពេលដែលវាត្រូវបានព្រមព្រៀងគ្នាផងដែរដោយភាគីនៃ[[wikisource:Agreement relating to Malaysia between United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, Federation of Malaya, North Borneo, Sarawak and Singapore|កិច្ចព្រមព្រៀង]] នោះថា នៅពេលដែលការ[[wikisource:Agreement relating to the separation of Singapore from Malaysia as an independent and sovereign State|បំបែកសិង្ហបុរីចេញពីប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]] រដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ីត្រូវលះបង់អធិបតេយ្យភាព និងយុត្តាធិការរបស់ខ្លួនទាក់ទងនឹងប្រទេសសិង្ហបុរី ដូច្នេះ [[អធិបតេយ្យភាព]] និង [[យុត្តាធិការ]] នេះនឹងត្រូវលះបង់ចោលនៅក្នុង រដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរី។ : ហើយដោយសេចក្តីប្រកាសមួយចុះថ្ងៃទីប្រាំបួននៃខែសីហាក្នុងឆ្នាំមួយពាន់ប្រាំបួនរយហុកសិបប្រាំ [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី]] [[Tunku Abdul Rahman|ទុនគូ អាប់ដុលរ៉ាម៉ាន់ស៊ុលតង់អាប់ដុលហាមិដហាលីម]] បានប្រកាស និងប្រកាសថា [[សិង្ហបុរី|ប្រទេសសិង្ហបុរី]] នឹងនៅថ្ងៃ ថ្ងៃទីប្រាំបួននៃខែសីហាក្នុងឆ្នាំមួយពាន់ប្រាំបួនរយហុកសិបប្រាំឈប់ធ្វើជារដ្ឋម៉ាឡេស៊ី ហើយនឹងក្លាយជា [[ឯករាជ្យ|រដ្ឋឯករាជ្យ]] និង [[រដ្ឋអធិបតេយ្យ|អធិបតេយ្យ]] និង [[ជាតិ|ប្រជាជាតិ]] ដាច់ដោយឡែកពី និងឯករាជ្យនៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ហើយត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋាភិបាលម៉ាឡេស៊ី។ : ឥឡូវនេះ ខ្ញុំ [[លី ក្វាន់យូ|លីក្វាន់យូ]] [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី|នាយករដ្ឋមន្រ្តីសិង្ហបុរី]] សូមប្រកាស និងប្រកាសក្នុងនាមប្រជាជន និងរដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរីថា ចាប់ពីថ្ងៃនេះ ថ្ងៃទីប្រាំបួននៃខែសីហា ក្នុងឆ្នាំ មួយពាន់ប្រាំបួនរយហុកសិបប្រាំប្រទេសសិង្ហបុរីនឹងស្ថិតស្ថេរជារៀងរហូត។ [[ជាតិ|ប្រជាជាតិ]] ​អធិបតេយ្យ [[ប្រជាធិបតេយ្យ|​ប្រជាធិបតេយ្យ]] និង [[ឯករាជ្យ|​ឯករាជ្យ]] ដែល​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ឈរ​លើ [[គោលការណ៍សេរីភាព|​គោលការណ៍​នៃ​សេរីភាព និង​យុត្តិធម៌]] ហើយ​តែងតែ​ស្វែងរក [[សុខុមាលភាព|​សុខុមាលភាព]] និង [[សុភមង្គល|​សុភមង្គល]] ​របស់​ប្រជាជន​ខ្លួន​ក្នុង [[សមភាពចំពោះមុខច្បាប់|​សង្គម​មួយ​ដែល​មាន​យុត្តិធម៌ និង​ស្មើភាព]] ​ជាង។ : (ចុះហត្ថលេខា) លីក្វាន់យូ នាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី : ចុះថ្ងៃទី៩ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៥។ <ref>{{Cite web |title=Proclamation of Singapore |url=https://www.parliament.gov.sg/images/default-source/default-album/proclamation-of-independence.jpg |access-date=2 September 2020 |archivedate=28 មេសា 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428075428/https://www.parliament.gov.sg/images/default-source/default-album/proclamation-of-independence.jpg |url-status=dead }}</ref></blockquote> === សេចក្តីប្រកាសរបស់សិង្ហបុរីនៅប្រទេសម៉ាឡេស៊ី === <blockquote> : ក្នុង​ព្រះ​នាម​ព្រះ​ជា​ម្ចាស់​មេត្តា​ករុណា មេត្តា​ករុណា។ សូមសរសើរតម្កើងព្រះជាម្ចាស់ ជាព្រះអម្ចាស់នៃសាកលលោក ហើយសូមឱ្យពរជ័យ និងសន្តិភាពរបស់ព្រះជាម្ចាស់ កើតមានលើមេដឹកនាំរបស់យើង លោកមហាម៉េដ និងចំពោះទំនាក់ទំនង និងមិត្តទាំងអស់របស់ទ្រង់។ : ដែលជាកន្លែងដែល [[wikisource:Agreement relating to Malaysia between United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, Federation of Malaya, North Borneo, Sarawak and Singapore|ម៉ាឡេស៊ីត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី១៦ នៃខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៣ ដោយសហព័ន្ធនៃរដ្ឋដែលមានស្រាប់នៃសហព័ន្ធម៉ាឡាយ៉ានិងរដ្ឋសាបា, សារ៉ាវ៉ាក់ និងសិង្ហបុរី]] ទៅជាប្រទេស[[wiktionary:independent|ឯករាជ្យ]] និង [[ជាតិអធិបតេយ្យ|អធិបតេយ្យភាពតែមួយ]] ; : ហើយនៅពេល [[wikisource:Agreement relating to the separation of Singapore from Malaysia as an independent and sovereign state|ដែលកិច្ចព្រមព្រៀងដែលបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី៧ នៃខែសីហាក្នុងឆ្នាំមួយពាន់ប្រាំបួនរយហុកសិបប្រាំ]] រវាងរដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ីនៃផ្នែកមួយនិងរដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសសិង្ហបុរីនៃផ្នែកផ្សេងទៀតវាត្រូវបានយល់ព្រមថាសិង្ហបុរីគួរតែឈប់ធ្វើជា រដ្ឋនៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ហើយគួរតែក្លាយជា[[wiktionary:independent|រដ្ឋឯករាជ្យ]] និង [[អធិបតេយ្យ]] និងប្រជាជាតិដាច់ដោយឡែកពី និងឯករាជ្យរបស់ម៉ាឡេស៊ី។ : ហើយនៅពេលដែលវាត្រូវ [[wikisource:Agreeement relating to the seperation of Singapore from Malaysia as an independent and souvereign state/Annex B|បានព្រមព្រៀងគ្នាផងដែរដោយភាគីនៃកិច្ចព្រមព្រៀងនោះថា នៅពេលដែលការបំបែកសិង្ហបុរីចេញពីប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]] រដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ីត្រូវលះបង់អធិបតេយ្យភាព និងយុត្តាធិការរបស់ខ្លួនទាក់ទងនឹងប្រទេសសិង្ហបុរី ដូច្នេះអធិបតេយ្យភាព និងយុត្តាធិការនេះនឹងត្រូវលះបង់ចោលនៅក្នុង រដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរី; : ឥឡូវនេះ ក្នុងព្រះនាមនៃព្រះដ៏មានព្រះហឫទ័យមេត្តាករុណា ដ៏ [[Tunku Abdul Rahman|មានព្រះហឫទ័យមេត្តាករុណា ខ្ញុំបាទ ទុនគូអាប់ដុលរ៉ាម៉ាន់ពូូត្រា អល់ហាជីបនីអល់ម៉ាហុមស៊ុលតង់អាប់ដុលហាមីដហាលីមសា]] [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី|នាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ី]] ដោយមានការឯកភាព និងការយល់ព្រមពី [[Yang di-Pertuan Agong|ព្រះករុណាព្រះបាទយ៉ាងឌី ភឺទួនអាកុង នៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ី។]] សូមប្រកាស និងប្រកាសថា ចាប់ពីថ្ងៃទី ៩ ខែសីហា ក្នុងឆ្នាំ មួយពាន់ប្រាំបួនរយហុកសិបប្រាំ សិង្ហបូរីនឹងឈប់ធ្វើជារដ្ឋម៉ាឡេស៊ី ហើយនឹងក្លាយជារដ្ឋឯករាជ្យ និងអធិបតេយ្យ និងប្រជាជាតិមួយដាច់ដោយឡែកពី និង ឯករាជ្យនៃប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ហើយថារដ្ឋាភិបាលម៉ាឡេស៊ីទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលសិង្ហបុរីបច្ចុប្បន្នជារដ្ឋាភិបាលឯករាជ្យ និងអធិបតេយ្យភាពរបស់សិង្ហបុរី ហើយនឹងធ្វើការក្នុងមិត្តភាព និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយប្រទេសនេះជានិច្ច។ : (ចុះហត្ថលេខា) (ទុនគូអាប់ដុលរ៉ាម៉ាន់ពូត្រា) នាយករដ្ឋមន្ត្រីម៉ាឡេស៊ី : ចុះថ្ងៃទី ៩ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៦៥ នេះ។ </blockquote> == សូម​មើល​ផង​ដែរ == == ឯកសារយោង == អត្ថបទនេះរួមបញ្ចូលអត្ថបទពីប្រភពនេះ ដែលមាននៅក្នុងដែនសាធារណៈ៖ ការប្រកាសប្រទេសសិង្ហបុរី g0a307b6vhtxhh3ph06pfr4ego2th9w 0 48564 336736 292740 2026-06-18T01:52:28Z Jmabel 51640 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Lumpini Hall Photo D Ramey Logan.jpg]] → [[File:Lumpini Hall Photo Don Ramey Logan.jpg]] [[c:Special:PermanentLink/1232765674#Mass_rename_requested]] 336736 wikitext text/x-wiki '''សួនលុម្ពិនី''' ( {{Lang-th|สวนลุมพินี}} , {{IPA-th|sǔan lūm.pʰī.nīː|pron}} ) គឺជាឧទ្យានទំហំ ៣៦០[[រ៉ាយ (តំបន់)|រ៉ៃ]] ៥៧.៦ ហិកតា (១៤២ អា) ក្នុង[[បាងកក|ទីក្រុងបាងកក]] ប្រទេសថៃ ។ ឧទ្យាននេះផ្តល់នូវ[[កន្លែងសាធារណៈ]]ដ៏កម្រ ដើមឈើ និងសួនកុមារនៅក្នុងរាជធានីថៃ និងមាន[[បឹងសិប្បនិម្មិត]]មួយ ដែលអ្នកទេសចរណ៍អាចជួលទូកបាន។ ផ្លូវជុំវិញឧទ្យានសរុបប្រហែល ២.៥&nbsp;គីឡូម៉ែត្រជាតំបន់ពេញនិយមសម្រាប់អ្នករត់ពេលព្រឹក និងពេលល្ងាច។ ជាផ្លូវការ ការជិះកង់ត្រូវបានអនុញ្ញាតតែក្នុងអំឡុងពេលថ្ងៃចន្លោះពីម៉ោង ១០:០០ ដល់ ១៥:០០ ប៉ុណ្ណោះ។ មាន[[ការហាមឃាត់ការជក់បារី|ការហាមប្រាមការជក់បារី]]នៅទូទាំងឧទ្យាន។ សត្វឆ្កែមិនត្រូវបានអនុញ្ញាតទេ លើកលែងតែសត្វឆ្កែណែនាំដែលមានការបញ្ជាក់តែប៉ុណ្ណោះ។ ឧទ្យានលុម្ពិនី ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​សួន​សាធារណៈ​ដំបូង​គេ​ក្នុង​ទីក្រុង​បាងកក និង​ប្រទេស​ថៃ។ {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn org" style="background-color: #abdb75; line-height: 140%;" |សួនលុម្ពិនី |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Aerial_view_of_Lumphini_Park.jpg|300x300ភីកសែល]]<div class="infobox-caption">ទិដ្ឋភាពពីលើអាកាសនៃឧទ្យានលុម្ពិនី ទីក្រុងបាងកក</div> |- | colspan="2" class="infobox-image" |<mapframe zoom="10" frameless="1" align="center" longitude="100.54166666667" latitude="13.730555555556" height="200" width="250">{"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[100.54166666666667,13.730555555555556],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Lumphini Park","marker-symbol":"park"}}</mapframe> |- class="category" ! class="infobox-label" scope="row" |ប្រភេទ | class="infobox-data" |[[Urban Park|សួនទីក្រុង]] |- class="label" ! class="infobox-label" scope="row" |ទីតាំង | class="infobox-data" |[[Lumphini Subdistrict|លុម្ពិនី]], [[Pathum Wan District|បទុមវ៉ាន់]], [[បាងកក]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Geographic coordinate system|កូអរដោនេ]] | class="infobox-data" |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="plainlinks nourlexpansion">[//geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Lumphini_Park&params=13_43_50_N_100_32_30_E_type:landmark <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">13°43′50″N</span> <span class="longitude">100°32′30″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">13.73056°N 100.54167°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">13.73056; 100.54167</span></span></span>]</span> |- class="note" ! class="infobox-label" scope="row" |ផ្ទៃ | class="infobox-data" |១៤២ អា (៥៧&nbsp;ហិកតា) |- ! class="infobox-label" scope="row" |បានបង្កើត | class="infobox-data" |១៩២៥<span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1925</span>)</span> |- class="note" ! class="infobox-label" scope="row" |ដំណើរការ&nbsp;ដោយ | class="infobox-data" |[[ក្រុងទេពមហានគរ (អង្គការរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក)]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |អ្នកទស្សនា | class="infobox-data" |ប្រហែល ១ម៉ឺន ទៅ ១៥ ០០០នាក់ក្នុងមួយថ្ងៃ |- class="category" ! class="infobox-label" scope="row" |ស្ថានភាព | class="infobox-data" |បើកជារៀងរាល់ថ្ងៃ ពីម៉ោង ៤.៣០ ព្រឹក ដល់ ៩.០០ យប់ |} [[ឯកសារ:Lumpini Hall Photo Don Ramey Logan.jpg|រូបភាពតូច| សាលលុម្ពិនី]] <ref name="pub">{{Cite web |date=2020-07-23 |title="สวนลุมพินี" สวนสาธารณะแห่งแรกของกรุงรัตนโกสินทร์ กับที่มาของชื่อ "ลุมพินี" |trans-title="Lumphini Park" the first public park in Rattanakosin City with the origin of the name "Lumpini" |url=https://www.silpa-mag.com/history/article_25090 |access-date=2021-01-15 |website=Sinlapa Watthanatham |language=thai}}</ref> <ref>[https://travel.trueid.net/detail/073WJL1LaZY7 สวนลุมพินี ที่เที่ยวกรุงเทพ สีเขียวใจกลางเมือง มานั่งเล่นชิลๆ กันดีไหม]</ref> == ឯកសារយោង == b9amlf2eheyl42q5tpee9df0qit7ebx 0 48759 336745 309191 2026-06-18T07:23:05Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336745 wikitext text/x-wiki     {| class="infobox" |+ class="infobox-title" id="5" |South Korean won ! colspan="2" class="infobox-above" |<span title="Korean-language text"><span lang="ko" style="font-style: normal;">대한민국 원</span></span>&nbsp;<span class="languageicon" style="font-size:small; font-weight:normal">([[Korean language|Korean]])</span>&#x20; |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Currency_South_Korea.jpg|252x252ភីកសែល]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color: lightskyblue" |[[ISO 4217]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Code | class="infobox-data" |KRW (numeric:&#x20;<templatestyles src="Mono/styles.css" /><span class="monospaced">410</span>) |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color: lightskyblue" |Unit |- ! class="infobox-label" scope="row" |Unit | class="infobox-data" |won |- ! class="infobox-label" scope="row" |Plural | class="infobox-data" |The language(s) of this currency do(es) not have a morphological plural distinction. |- ! class="infobox-label" scope="row" |Symbol | class="infobox-data" |<span style="font-size:120%">₩</span>&#x200E; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color: lightskyblue" |Denominations |- ! class="infobox-label" scope="row" |Subunit | class="infobox-data" | |- ! class="infobox-label" scope="row" |<templatestyles src="Nobold/styles.css" /> <templatestyles src="Fraction/styles.css" /><span class="nobold"><span class="frac" role="math"><span class="num">1</span>&#x2044;<span class="den">100</span></span></span> | class="infobox-data" |jeon (<span title="Korean-language text"><span lang="ko">전/錢</span></span>)<br /><br />Theoretical (not used) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Banknotes | class="infobox-data" | |- ! class="infobox-label" scope="row" |<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">&#x2002;Freq. used</span> | class="infobox-data" |₩1,000, ₩5,000, ₩10,000, ₩50,000 |- ! class="infobox-label" scope="row" |<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">&#x2002;Rarely used</span> | class="infobox-data" |₩2,000 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Coins | class="infobox-data" | |- ! class="infobox-label" scope="row" |<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">&#x2002;Freq. used</span> | class="infobox-data" |₩10, ₩50, ₩100, ₩500 |- ! class="infobox-label" scope="row" |<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">&#x2002;Rarely used</span> | class="infobox-data" |₩1, ₩5 |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color: lightskyblue" |Demographics |- ! class="infobox-label" scope="row" |User(s) | class="infobox-data" |<span class="datasortkey" data-sort-value="South Korea"><span class="flagicon">[[ឯកសារ:Flag_of_South_Korea.svg|តំនភ្ជាប់=|alt=|border|23x23ភីកសែល]]&nbsp;</span>[[កូរ៉េខាងត្បូង|South Korea]]</span> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color: lightskyblue" |Issuance |- ! class="infobox-label" scope="row" |<span class="nowrap">[[ធនាគារកណ្ដាល|Central bank]]</span> | class="infobox-data" |Bank of Korea |- ! class="infobox-label" scope="row" |<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">&#x2002;Website</span> | class="infobox-data" |<span class="url">[http://eng.bok.or.kr eng.bok.or.kr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707132503/http://eng.bok.or.kr/ |date=2010-07-07 }}</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Printer | class="infobox-data" |Korea Minting and Security Printing Corporation |- ! class="infobox-label" scope="row" |<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">&#x2002;Website</span> | class="infobox-data" |<span class="url">[http://english.komsco.com english.komsco.com]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260103023409/https://english.komsco.com/ |date=2026-01-03 }}</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Mint | class="infobox-data" |Korea Minting and Security Printing Corporation |- ! class="infobox-label" scope="row" |<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">&#x2002;Website</span> | class="infobox-data" |<span class="url">[http://english.komsco.com english.komsco.com]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260103023409/https://english.komsco.com/ |date=2026-01-03 }}</span> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color: lightskyblue" |Valuation |- ! class="infobox-label" scope="row" |Inflation | class="infobox-data" |1.3% (Feb 2016, Year-on-Year % Change) |- ! class="infobox-label" scope="row" |<templatestyles src="Nobold/styles.css" /><span class="nobold">&#x2002;Source</span> | class="infobox-data" |February 2016 |} [[Category:Currencies with ISO 4217 code]] '''សាធារណរដ្ឋកូរ៉េវ៉ុន''' មិនផ្លូវការ '''ប្រាក់វ៉ុនកូរ៉េខាងត្បូង''' ( [[និមិត្តសញ្ញារូបិយប័ណ្ណ|និមិត្តសញ្ញា]] : '''₩''' ; [[ISO 4217|លេខកូដ]] : '''KRW''' ; [[ភាសាកូរ៉េ|កូរ៉េ]] : 대한민국 원 ) គឺជារូបិយប័ណ្ណផ្លូវការរបស់ [[កូរ៉េខាងត្បូង|ប្រទេសកូរ៉េខាងត្បូង]] ។ មួយវ៉ុនត្រូវបានបែងចែកទៅជា ១០០ ជន់ ដែលជាផ្នែករងរូបិយវត្ថុ។ jeon លែងប្រើសម្រាប់ប្រតិបត្តិការប្រចាំថ្ងៃហើយ វាបង្ហាញតែក្នុងអត្រាប្តូរប្រាក់បរទេសប៉ុណ្ណោះ។ រូបិយប័ណ្ណនេះត្រូវបានចេញដោយ [[ធនាគារកូរ៉េ]] ដែលមានមូលដ្ឋាននៅទីក្រុង [[សេអ៊ូល]] ។ == និរុត្តិសាស្ត្រ == "ប្រាក់វ៉ុន" ចាស់គឺជាប្រាក់ [[យល់|យន់]][[រ៉ិនមីនប៊ី|ចិន]] និង [[យ៉េនជប៉ុន|ប្រាក់យ៉េនជប៉ុន]] ដែលទាំងពីរបានមកពី [[ដុល្លារអេស្ប៉ាញ|ប្រាក់ដុល្លារអេស្ប៉ាញ-អាមេរិក]] ។ វា​បាន​មក​ពី [[ហាន់ចា]]{{Lang|ko|[[wikt:圓|圓]]}}( {{Lang|ko|원}} ''ឈ្នះ'' ) មានន័យថា "ជុំ" ដែលពិពណ៌នាអំពីរូបរាងនៃប្រាក់ដុល្លារ។ ប្រាក់វ៉ុនត្រូវបានបែងចែកទៅជា ''១០០ជន់'' ( {{Korean|hangul=전|hanja=錢|rr=jeon|mr=chŏn}} ) ខ្លួនវាផ្ទាល់ជាការយល់ដឹងនៃឯកតា ទម្ងន់ របស់ចិននិងមានន័យដូចនឹងលុយជាទូទៅ។ ការឈ្នះបច្ចុប្បន្ន (១៩៦២ ដល់បច្ចុប្បន្ន) ត្រូវបានសរសេរជា ហាន់ហ្គឹល តែប៉ុណ្ណោះ ហើយមិនមានហាន់ចា ផ្លូវការណាមួយពាក់ព័ន្ធនឹងវាទេ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Articles containing Korean-language text]] l3ogd9h89i1cv68et1maynks0c1c3mg 0 50361 336734 332694 2026-06-18T00:31:45Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336734 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ការតាំងទីលំនៅដ្ឋាន | name = Palawan | official_name = Province of Palawan | settlement_type = {{PH wikidata|settlement_type}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 260 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Kayangan Lake, Coron - Palawan.jpg | image2 = Immaculate Conception Cathedral, Puerto Princesa, Palawan.jpg | image3 = El Nido - Pure Paradise - panoramio.jpg | image4 = Couple in North Cay island, Busuanga.jpg | image5 = Taytay, Palawan Fort Sta. Isabel-viewed from Casa Rosa Restaurant.jpg }} '''Clockwise from the top''': [[Coron Island]], [[El Nido, Palawan|El Nido]], [[Fort Santa Isabel]], [[Busuanga, Palawan|Busuanga]], [[Puerto Princesa Cathedral]] | image_flag = {{PH wikidata|image_flag}} | flag_size = 120x80px | image_seal = PGP New Official Seal.png | seal_size = 80px | image_shield = | nickname = {{plainlist| * The (Spaniards') Land of Promise<ref name=PrivateIslandsMag>{{cite web|title=The Mysterious Paradise of Palawan|url=http://www.privateislandsmag.com/2009/04/the-mysterious-paradise-of-palawan/|website=Private Islands Magazine|access-date=February 12, 2015|quote=A naturally rich region with abundant forests and fishing, there’s little wonder that early Spanish explorers referred to Palawan as the ‘Land of Promise’.|archivedate=មេសា 4, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170404193743/http://www.privateislandsmag.com/2009/04/the-mysterious-paradise-of-palawan/|url-status=dead}}</ref> * Philippines' Best Island <ref name=travelandleisure>{{cite web |title=World's Best Islands 2013 |url=http://www.travelandleisure.com/slideshows/worlds-best-islands-2013}}Travel + Leisure. 2016. Retrieved September 16, 2016</ref> * Philippines' Last Frontier<ref name=UNESCO>{{cite web|title=Environment and development in coastal regions and in small islands: The points man in the Philippines' last frontier|url=http://www.unesco.org/csi/act/ulugan/ulugan1e.htm|website=UNESCO|access-date=February 12, 2015|format=Extract from UNESCO Sources (131) published on February 2001, page 14|date=February 2001|quote=The Island Province of Palawan, often called the Philippines’ last frontier, has a unique concentration of UNESCO coastal and small island initiatives.}}</ref><ref name=ConservationOrg>{{cite web|title=Palawan Biodiversity Corridor The Philippines' last biodiversity frontier|url=http://www.conservation.org/global/philippines/where/palawan/Pages/palawan_biodiversity_corridor.aspx|website=Conservation International Philippines|access-date=February 12, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212191215/http://www.conservation.org/global/philippines/where/palawan/Pages/palawan_biodiversity_corridor.aspx|archive-date=February 12, 2015|archivedate=កុម្ភៈ 12, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150212191215/http://www.conservation.org/global/philippines/where/palawan/Pages/palawan_biodiversity_corridor.aspx}}</ref> }} | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Location in the Philippines | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{PH wikidata|country}} | subdivision_type1 = [[Regions of the Philippines|Region]] | subdivision_name1 = {{PH wikidata|region}} (in&nbsp;transition)<ref name=EO429 /><ref name=AO129 />{{citation needed|date=August 2022}} | established_title = [[Date of establishment|Founded]] | established_date = 1818 | seat_type = Capital<br />{{nobold|and largest city}} | seat = {{PH wikidata|seat}} | government_type = {{PH wikidata|government_type}} | leader_party = | leader_title = [[Governor]] | leader_name = Victorino Dennis M. Socrates ([[Partidong Pagbabago ng Palawan|PPPL]]) | leader_title1 = [[Vice Governor]] | leader_name1 = Leoncio N. Ola ([[Partidong Pagbabago ng Palawan|PPPL]]) | area_footnotes = <ref name=nscblist>{{cite web |title=List of Provinces |url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |work=PSGC Interactive |publisher=National Statistical Coordination Board |access-date=May 14, 2014 |location=Makati City, Philippines |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212031859/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp |archive-date=February 12, 2008 |url-status=dead |archivedate=កញ្ញា 12, 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160912160311/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listprov.asp }}</ref> | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | area_rank = 1st out of 81 | area_note = (excludes Puerto Princesa) | elevation_m = | elevation_max_ft = 6,844 | elevation_max_point = [[Mount Mantalingajan]] | population_footnotes = {{PH census|current|04B}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_rank = 31st out of 81 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = 79th out of 81 | population_note = (excludes Puerto Princesa) | population_demonym = Palaweño | demographics_type1 = Divisions | demographics1_title1 = [[Cities of the Philippines#Independent cities|Independent&nbsp;cities]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal;text-align:left;background-color:WhiteSmoke; | title = 1 | [[Puerto Princesa]]<br />({{small|Highly urbanized city}}) }} | timezone1 = [[Philippine Standard Time|PHT]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP Code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | blank_name_sec1 = Spoken languages | blank_info_sec1 = {{plainlist | [[Tagalog language|Tagalog]] * [[Cuyonon language|Cuyonon]] * [[Agutaynen language|Agutaynen]] * [[Kinaray-a language|Kinaray-a]] * [[Palawano language|Palawano]] * [[Hiligaynon language|Hiligaynon]] * [[Molbog language|Molbog]] * [[Palawan Batak language|Batak]] * [[Aborlan Tagbanwa language|Aborlan Tagbanwa]] * [[Calamian Tagbanwa language|Calamian Tagbanwa]] * [[Central Tagbanwa language|Central Tagbanwa]] * [[Kagayanen language|Kagayanen]] * [[Tausug language|Tausūg]] * [[Sabah Malay]] * [[Philippine English|English]]}} | website = {{Official URL}} | image_map1 = {{hidden begin|title=OpenStreetMap|ta1=center}}{{Infobox mapframe|frame-width=250|zoom=8}}{{hidden end}} }} '''ប៉ាឡាវ៉ាន់''' ជាផ្លូវការ '''ខេត្តប៉ាឡាវ៉ាន់''' គឺជា[[ខេត្តនៃប្រទេសហ្វីលីពីន|ខេត្ត]][[កំរងកោះ|ប្រជុំកោះ]] នៃ [[ហ្វីលីពីន|ប្រទេសហ្វីលីពីន]] ដែលមានទីតាំងនៅ [[តំបន់នៃប្រទេសហ្វីលីពីន|តំបន់]]នៃ[[មីម៉ារប៉ា|មីម៉ារ៉ូប៉ា]] ។ វាជាខេត្តធំជាងគេក្នុងប្រទេស បើគិតជាផ្ទៃដីសរុប ១៤,៦៤៩.៧៣ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (៥,៦៥៦.២៩ម៉ាយ៍)។ ទីរួមខេត្ត និងទីក្រុងធំបំផុតគឺ [[ព័រតូ ព្រីនសេសា]] ដែលវាត្រូវបានដាក់ជាក្រុមតាមភូមិសាស្ត្រ ប៉ុន្តែគ្រប់គ្រងដោយឯករាជ្យពីខេត្ត។ ប៉ាឡាវ៉ាន់ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ''ព្រំដែនចុងក្រោយ'' របស់ហ្វីលីពីន និងជា ''កោះល្អបំផុត'' របស់ប្រទេសហ្វីលីពីន។ [[ឯកសារ:Palawan_Capitol.jpg|រូបភាពតូច| កាពីតូលខេត្តប៉ាឡាវ៉ាន់នៅ[[ព័រតូ ព្រីនសេសា]] ។]] កោះប៉ាឡាវ៉ាន់ លាតសន្ធឹងរវាង[[មីនដូរ៉ូ|កោះមីនដូរ៉ូ]] នៅភាគឦសាន និង [[កោះបរនេអូ]]នៅភាគនិរតី។ វាស្ថិតនៅចន្លោះ [[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]] និង [[សមុទ្រស៊ូលូ]] ។ ខេត្ត​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់​ឈ្មោះ​តាម​កោះ​ធំ​បំផុត​របស់​ខ្លួន [[កោះប៉ាឡាវ៉ាន់]] ។ នៅឆ្នាំ២០១៩ វាត្រូវបានស្នើឱ្យបែងចែក ប៉ាឡាវ៉ាន់ ទៅជាខេត្តចំនួនបីដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ទោះបីជាវាត្រូវបានច្រានចោលដោយប្រជាជនក្នុងតំបន់នៅ ឆ្នាំ២០២១ ក៏ដោយ។ == ឯកសារយោង == tggvv6qq5s0usuc12orj16alnzuf0tq 0 51176 336759 312346 2026-06-18T09:55:40Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336759 wikitext text/x-wiki   {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជីវប្រវត្តិ | name = ស្ទីវ ចបស៍ | image = Steve Jobs Headshot 2010-CROP (cropped 2).jpg | caption = លោក ចបស៍ ណែនាំ Iphone 4 នៅឆ្នាំ 2010 | birth_name = ស្វីវិន ផោល ចបស៍ <ref>{{harvnb|Isaacson|2011|p=4}}: "លោកផោល និង ក្លារ៉ា ដាក់ឈ្មោះកូនប្រុស ស្វីវិន ផោល ចបស៍"</ref> | birth_date = {{birth date|1955|2|24}} | birth_place = សាន់ហ្វ្រាន់ស៊ីស្កូ, កាលីហ្វ័រញ៉ា,<!-- Do not link this. [[MOS:OVERLINK]] --> U.S. | death_date = {{Death date and age|2011|10|05|1955|02|24}} | death_place = [[ផាឡូ អាល់តូ, កាលីហ្វ័រញ៉ា]], សហរដ្ឋអាមេរិក | resting_place = [[ទីប៉ាឆា អាល់តា មេសា]] | education = [[វិទ្យាល័យ រីដ Reed College]] (attended) | years_active = 1971–2011 | known_for = * អ្នកត្រួសត្រាយនៃបដិវត្តកុំព្យូទ័រផ្ទាល់ខ្លួនជាមួយ [[Steve Wozniak]] * សហអ្នកបង្កើត [[Apple II]], [[Macintosh]], [[iPod]], [[iPhone]], [[iPad]] និង [[Apple Stores]]<nowiki> ដំបូង}}</nowiki> | title = * សហស្ថាបនិក ប្រធាន និងនាយកប្រតិបត្តិ [[Apple Inc.]] * វិនិយោគិនបឋម និងជាប្រធាន [[Pixar]] * ស្ថាបនិក ប្រធាន និងនាយកប្រតិបត្តិនៃ [[NeXT]] | boards = * [[The Walt Disney Company]] | spouse = ឡូរ៉េន ផូវ៉ែល (1991) | partner = [[គ្រីសាន ប្រេនណា]] (1972–1977) | children = 4, រួមទាំង លីសា ប្រេនណា ចបស៍, រីដ ចបស៍, អ៊ីវ ចបស៍ | relatives = * [[ម៉ូណា ស៊ីមសាន់]] (បងប្អូនស្រី) * [[បាសម៉ា អាល់ ចេនដាលី]] (ជីដូនមួយ) * [[ម៉ាលែក ចេនដាលី]] (ជីដូនមួយ) | awards = [[Presidential Medal of Freedom]] ([[Posthumous award|posthumous]], 2022) | signature = Steve Jobs signature.svg }} '''ស្ទីវិន ផោល ចបស៍''' ({{Lang-en|Steven Paul Jobs}}) ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរថាជា '''ស្ទីវ ចបស៍''' ({{Lang-en|Steve Jobs}}) ២៤ កុម្ភៈ ឆ្នាំ 1955 - ថ្ងៃទី 5 ខែតុលា 2011) គឺជាអ្នកដឹកនាំធុរកិច្ចអាមេរិក និងជាអ្នកបង្កើត, សហស្ថាបនិក, ប្រធាន, អតីតនាយកប្រតិបត្តិនៃ [[ក្រុមហ៊ុនអ៊ែបផល|កុំព្យូទ័រអេបផល]] ហើយក៏ជា ប្រធានប្រតិបត្តិ នៃ Pixar Animation Studios ផងដែរ និងជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃក្រុមហ៊ុន [[ដឹ វ៉លត៍ ឌីសនីយ៍|The Walt Disney]] នៅឆ្នាំ 2006 បន្ទាប់ពី Disney បានទិញ Pixar គាត់បានបង្កើតកុំព្យូទ័រអេបផល (Apple) ជាមួយ ស្ទីវ វ៉ូហ្សនៀក (Steve Wozniak) ក្នុងឆ្នាំ 1976 ហើយបានជួយធ្វើឱ្យគាត់ល្បីល្បាញនូវគំនិតនៃកុំព្យូទ័រផ្ទាល់ខ្លួនជាមួយអេបផល II (Apple II) គាត់គឺជាមនុស្សដំបូងគេដែលឃើញសក្តានុពលពាណិជ្ជកម្មនៃចំណុចប្រទាក់អ្នកប្រើក្រាហ្វិក និងម៉ៅស៍ (Mouse) ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅមជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវ Xerox Park របស់ក្រុមហ៊ុន Xerox ហើយបច្ចេកវិទ្យាទាំងនេះត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុង Macintosh ក្រុមហ៊ុនអភិវឌ្ឍន៍វេទិកាកុំព្យូទ័រ ជាពិសេសនៅក្នុងទីផ្សារឧត្តមសិក្សា និងអាជីវកម្ម។ ការទិញយកក្រុមហ៊ុន Next ក្នុងឆ្នាំ 1996 របស់ Apple បាននាំ Jobs ត្រលប់ទៅក្រុមហ៊ុន Apple ដែលគាត់បានសហស្ថាបនិក។ ហើយគាត់បានបម្រើការជា CEO ពីឆ្នាំ 1997 ដល់ឆ្នាំ 2011។ Jobs ក៏បានធ្វើជាប្រធានប្រតិបត្តិផងដែរ។ និងនាយកប្រតិបត្តិជាន់ខ្ពស់របស់ Pixar Animation Studios អ្នកដឹកនាំក្នុងការផលិតខ្សែភាពយន្តគំនូរជីវចលដោយប្រើក្រាហ្វិកកុំព្យូទ័រ។ គាត់គឺជាម្ចាស់ភាគហ៊ុនធំជាងគេនៅ 50.1% រហូតដល់ក្រុមហ៊ុន Walt Disney បានទិញវាក្នុងឆ្នាំ 2006 បន្ទាប់ពី Steve Jobs បានប្រកាសប្រាប់បុគ្គលិកអេបផលថាគាត់បានពិនិត្យឃើញ មហារីកលំពែង ចាប់តាំងពីពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 2004។ គាត់មានបញ្ហាសុខភាពរហូតដល់សម្រេចចិត្តលាលែងពីតំណែងជាប្រធានប្រតិបត្តិរបស់ក្រុមហ៊ុន Apple នៅថ្ងៃទី 24 ខែសីហា ឆ្នាំ 2011 ហើយ​បានទទួលអនិច្ចកម្មនៅ​ថ្ងៃ​ទី 5 ខែ តុលា ឆ្នាំ 2011បន្ទាប់ពី Apple ប្រកាសចេញ iPhone 4S បានត្រឹមតែមួយថ្ងៃ == ពេលដំបូងនៃជីវិត == ស្ទីវ ចបស៍ (Steve Jobs) កើតនៅសាន់ហ្វ្រាន់ស៊ីស្កូ (San Francisco) [[កាលីហ្វ័រញ៉ា|រដ្ឋកាលីហ្វ័រញ៉ា California]] <ref name="Smithsonian 1995">{{Cite web |date=April 20, 1995 |title=Smithsonian Oral and Video Histories: Steve Jobs |url=http://americanhistory.si.edu/collections/comphist/sj1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205020739/http://americanhistory.si.edu/collections/comphist/sj1.html |archive-date=2006-12-05 |access-date=September 20, 2006 |website=[[Smithsonian Institution]] |archivedate=ធ្នូ 5, 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061205020739/http://americanhistory.si.edu/collections/comphist/sj1.html }}</ref>។ ឈ្មោះពិតរបស់គាត់គឺ ស្ទីវិន ផោល ចបស៍ (Steven Paul Jobs) ហើយគាត់គឺជាកូនរបស់ ផោល រៀនហូលដ៍ ចបស៍ (Paul Reanhold Jobs) និង ក្លារ៉ា ចបស៍ (Clara Jobs) (ឈ្មោះដើម ហាកូ ផៀន (Hako Pian) <ref>«Mother: Clara Hagopian (adoptive mother, accountant)» [http://www.nndb.com/people/520/000023451/ Steve Jobs biography] at ''[[NNDB]]''.</ref> ) គ្រួសារ [[អាមេនី|ជនជាតិ]] អាមេនី <ref name="ethnicity">{{Cite book|last=Joan Ferrante|title=Sociology: A Global Perspective|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2012}}</ref>។ ឪពុកម្តាយពិតរបស់ Jobs គាត់មានឪពុកឈ្មោះ Abdulfattah "John" Jandali (អារ៉ាប់: عبد الفتاح الجندلي). ) ជានិស្សិតមូស្លីម ក្នុងគ្រួសារ [[ស៊ីរី]] <ref name="bombsite.com">{{Cite web |title=สำเนาที่เก็บถาวร |url=http://bombsite.com/issues/20/articles/947 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721135008/http://bombsite.com/issues/20/articles/947 |archive-date=2011-07-21 |access-date=2010-08-20 |archivedate=2011-07-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721135008/http://bombsite.com/issues/20/articles/947 }}</ref> (នៅពេលនោះ) ប៉ុន្តែក្រោយមកបានធ្វើការជាគ្រូបង្រៀននៅសាកលវិទ្យាល័យមួយ។ វិទ្យាសាស្រ្តនយោបាយ <ref>{{Cite news|date=January 29, 2006|title=The non-stop revolutionary|work=The Guardian|location=London|url=http://www.guardian.co.uk/media/2006/jan/29/citynews.apple}}</ref> ជាមួយ Joanne Carole Schieble ({{Lang-en|Joanne Carole Schieble}}) ដែលមានដើមកំណើតស្វីស និងជានិស្សិត [[កាតូលិក]] នៅពេលនោះ <ref name="bombsite.com" /> ក្រោយមកបានធ្វើការជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកព្យាបាល <ref>{{Cite news|last=Lohr|first=Steve|date=January 12, 1997|title=Creating Jobs|work=The New York Times|url=http://www.nytimes.com/1997/01/12/magazine/creating-jobs.html?pagewanted=5}}</ref> ខណៈពេលដែល Jobs កើត។ ឪពុក​ម្តាយ​បង្កើត​របស់​គាត់​មិន​ទាន់​រៀប​ការ​ទេ Chandali និយាយ​ថា គាត់​គ្មាន​ជម្រើស​អ្វី​ក្រៅ​ពី​ឲ្យ​កូន​ទៅ​ចិញ្ចឹម។ ដោយសារតែគ្រួសាររបស់ Joan មិនទទួលយកទំនាក់ទំនងរបស់ពួកគេ <ref>''Maclean's'', September 19, 2011, p. 10.</ref> ក្រោយមក ឪពុកម្ដាយបានរៀបការ ហើយបង្កើត <ref name="telegraph2009-1-14">[http://www.telegraph.co.uk/technology/apple/4242660/Steve-Jobs-Apples-iGod-Profile.html "Steve Jobs, Apple's iGod: Profile"], ''[[The Daily Telegraph|Telegraph]]'' (U.K.), January 14, 2009.</ref> ពាក់ <ref name="greenbaypressgazette2005-12-4">Andy Behrendt, "Apple Computer mogul's roots tied to Green Bay", ''[[Green Bay Press-Gazette]]'', December 4, 2005.</ref> លរបស់ Jobs ដែលជាអ្នកនិពន្ធ [[โมนา ซิมป์สัน (นักเขียน)|ប្រលោមលោក]] <ref name="vanityfair2005-10-1">Alan Deutschman, Richard Siklos, Heather Halberstadt, John Brodie, Duff McDonald, Craig Offman and Richard Rushfield, [http://www.accessmylibrary.com/article-1G1-138671839/new-establishment-2005-50.html "The New Establishment 2005: The 50 Most Powerful Leaders of the Information Age"], ''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]'', October 1, 2005.</ref> <ref name="observer2006-1-26">David Smith, [http://www.guardian.co.uk/media/2006/jan/29/citynews.apple "The non-stop revolutionary"], ''[[The Observer]]'' (U.K.), January 26, 2006.</ref> <ref name="dailymail2008-4-30">Rob Waugh, additional reporting by Paul Henderson, [http://www.dailymail.co.uk/home/moslive/article-1017242/iGod--Apple-went-bad-billions-doing-it.html "iGod—how Apple went bad, and made billions from doing it"], ''[[Daily Mail]]'' (U.K.), April 30, 2008.</ref> ក្នុងឆ្នាំ 1972 ចបស៍បានបញ្ចប់ការសិក្សាពី [[โฮมสตีดไฮสคูล|វិទ្យាល័យ Homestead]] នៅ [[คิวเปอร์ทีโน|Cupertino]] [[កាលីហ្វ័រញ៉ា|រដ្ឋ California ។]] គាត់​បាន​ដាក់​ពាក្យ​ចូល​រៀន​នៅ [[วิทยาลัยรีด|​មហាវិទ្យាល័យ Reed College]] ក្នុង ​ទីក្រុង Portland រដ្ឋ Oregon ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​ឈប់​បន្ទាប់​ពី​បាន​ត្រឹម​តែ​មួយ​ឆមាស​ក្រោយ​មក​ក្នុង​សុន្ទរកថា​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា​របស់​គាត់ សាកលវិទ្យាល័យស្ទែនហ្វដ, ឆ្នាំ 2005 Jobs បាននិយាយថាដោយសារតែគាត់បានឈប់ពីការសិក្សា ដូច្នេះ​មាន​ពេល​ចូល​រៀន​ថ្នាក់​បោះ​សៀវភៅ "ប្រសិនបើខ្ញុំមិនដែលចូលរៀនវគ្គសរសេរអក្សរផ្ចង់នៅក្នុងមហាវិទ្យាល័យទេនោះ Mac នឹងមិនដែលមានពុម្ពអក្សរច្រើន ឬពុម្ពអក្សរដែលមានគម្លាតតាមសមាមាត្រទេ" == ក្រុមហ៊ុន Apple បានបង្កើត == ក្នុងអំឡុងពេលរដូវស្លឹកឈើជ្រុះនៃឆ្នាំ 1974 ចបស៍បានត្រឡប់ទៅ [[កាលីហ្វ័រញ៉ា]] គាត់បានចាប់ផ្តើមចូលរួមការប្រជុំក្លឹប "កុំព្យូទ័រនៅផ្ទះ" ជាមួយ Steve Wozniak បន្ទាប់មកបានដាក់ពាក្យធ្វើការជាអ្នកបច្ចេកទេសនៅ Atari ដែល ជាក្រុមហ៊ុនផលិត [[កុំព្យូទ័រ]] និង វីដេអូហ្គេម ដ៏ពេញនិយម។ ពេញមួយរយៈពេលនេះ។ គេ​បាន​រក​ឃើញ​ថា ប្រដាប់ ​ក្មេង​លេង​កញ្ចែ ​ដែល ​មាន​ក្នុង​ប្រអប់​អាហារ​ពេល​ព្រឹក​ត្រូវ​បាន​គេ​ផលិត​ពី​គ្រាប់​ធញ្ញជាតិ​ម៉ាក​យីហោ។ រាល់ប្រអប់ [[แคปแอนด์ครันช์|Cap និង Crunch]] នៅពេលដែលមានការកែប្រែបន្តិចបន្តួច អាចផលិតសំឡេងប្រេកង់ 2,600 [[เฮิร์ทซ์|ហឺត]] ដែលប្រើក្នុងប្រព័ន្ធ [[โทรศัพท์ทางไกล|ទូរស័ព្ទផ្លូវឆ្ងាយ]] របស់ AT&amp;amp;T ដោយមិនពន្យារពេលក្នុង ឆ្នាំ 2012។ ឆ្នាំ 1974 Jobs និង Wozniak បានចាប់ផ្តើមអាជីវកម្ម [[บลูบ็อกซ์|Blue Box]] ជាមួយនឹងគំនិតដែលថាពួកគេអាចធ្វើការហៅទូរស័ព្ទពីចម្ងាយដោយមិនគិតថ្លៃ។ ក្នុងឆ្នាំ 1976 នៅអាយុ 21 ឆ្នាំ ស្ទីវ និង វ៉ូហ្សនៀក អាយុ 26 ឆ្នាំបានបង្កើតក្រុមហ៊ុន [[ក្រុមហ៊ុនអ៊ែបផល|Apple Computer]] នៅក្នុងយានដ្ឋាននៃផ្ទះរបស់គ្រួសារ Jobs ។ កុំព្យូទ័រដំបូងដែល ចបស៍ និង វ៉ូហ្សនៀក ណែនាំគឺ Apple I មានតម្លៃ [[ដុល្លារ​អាមេរិក|$]] 666.66 យកចេញពីលេខទូរសព្ទរបស់ Wozniak ដែលជាម៉ាស៊ីនឆ្លើយទូរស័ព្ទបែបកំប្លែង។ ជាមួយនឹងលេខទូរស័ព្ទដែលបញ្ចប់ដោយ -6666 ក្នុងឆ្នាំ 1977 ចបស៍ និង វ៉ូហ្សនៀក បាននាំយក [[Apple II]] មកទីផ្សារ ហើយវាគឺជាជោគជ័យដ៏ធំមួយនៅក្នុងទីផ្សារកុំព្យូទ័រនៅផ្ទះ។ ហើយបានធ្វើឱ្យ Apple ក្លាយជាតួអង្គសំខាន់ក្នុងឧស្សាហកម្មកុំព្យូទ័រផ្ទាល់ខ្លួន។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ ឆ្នាំ 1980 Apple Computer ក្លាយជា ក្រុមហ៊ុនសាធារណៈ ហើយភាគហ៊ុនត្រូវបានលក់ជាសាធារណៈ។ បានធ្វើឱ្យស្ថានភាពផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ Jobs កាន់តែខ្ពស់។ ក្នុងឆ្នាំដដែលនេះ។ [[ក្រុមហ៊ុនអ៊ែបផល|Apple Computer]] បានបញ្ចេញ [[Apple III]] ប៉ុន្តែវាមិនសូវជោគជ័យដូចមុនទេ។ ខណៈដែលអាជីវកម្មរបស់ Apple នៅតែបន្តរីកចម្រើន ក្រុមហ៊ុនបានចាប់ផ្តើមស្វែងរកអ្នកដែលមានជំនាញក្នុងការគ្រប់គ្រងអាជីវកម្ម ដើម្បីជួយពង្រីកអាជីវកម្មនៅ ឆ្នាំ 2016។ សាស្រ្តាចារ្យ ១៩៨៣ Jobs បានជួល [[จอห์น สกัลลีย์|លោក John Sculley ដែល]] ជានាយកប្រតិបត្តិរបស់ក្រុមហ៊ុន។ [[ប៉ិបស៊ី|Pepsi-Cola]] ដើម្បីក្លាយជានាយកប្រតិបត្តិជាន់ខ្ពស់នៅ Apple កន្លែងដែល Jobs ប្រជែងគាត់៖ ''“អ្នក​ចង់​ចំណាយ​ពេល​ពេញ​មួយ​ជីវិត​របស់​អ្នក​លក់​ទឹកដម។ ឬ​តើ​អ្នក​ចង់​បាន​ឱកាស​ក្នុង​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​ពិភព​លោក​ទេ?»'' នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​ដដែល Apple បាន​ដាក់​លក់​កុំព្យូទ័រ Lisa ដែល​មាន​បច្ចេកវិទ្យា​ជឿនលឿន ប៉ុន្តែ​មិន​បាន​ជោគជ័យ​ខាង​ពាណិជ្ជកម្ម​ទេ។ ក្នុង ឆ្នាំ សាស្រ្តាចារ្យ ឆ្នាំ ១៩៨៤ យើងបានឃើញការបើកដំណើរការរបស់ Macintosh ដែលជាកុំព្យូទ័រដំបូងគេជាមួយ ចំណុចប្រទាក់អ្នកប្រើក្រាហ្វិក ជោគជ័យពាណិជ្ជកម្ម ការអភិវឌ្ឍន៍របស់ Mac ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមដោយ [[เจฟ ราสคิน|Jeff Raskin]] និងក្រុមមួយដែលត្រូវបានបំផុសគំនិតដោយបច្ចេកវិទ្យាដែលបង្កើតឡើងដោយ [[ศูนย์วิจัยซีรอกซ์พาร์ก|មជ្ឈមណ្ឌលស្រាវជ្រាវ Xerox Park]] ប៉ុន្តែ​វា​មិន​ទាន់​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​សម្រាប់​ការ​ប្រើ​ប្រាស់​ជា​ពាណិជ្ជ​កម្ម​នៅ​ឡើយ​ទេ។ ជោគជ័យរបស់ Macintosh កត្តា​នេះ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ Apple បញ្ឈប់​ការ​អភិវឌ្ឍ [[Apple II]] ក្នុង​គោល​បំណង​លើក​កម្ពស់​ខ្សែ​សង្វាក់​ផលិតកម្ម Mac។ ដែលនៅតែឈរនៅសព្វថ្ងៃនេះ។ == ចាកចេញពី Apple បានបង្កើតក្រុមហ៊ុនបន្ទាប់ == ខណៈពេលដែល Jobs កំពុងជំរុញគម្រោងផ្សេងៗរបស់ Apple ក្នុងឆ្នាំនេះ។ សាស្រ្តាចារ្យ ឆ្នាំ 1985 បន្ទាប់​ពី​មាន​ជម្លោះ​អំណាច​ក្នុង​ក្រុមហ៊ុន Jobs ក៏ត្រូវបានដកចេញពីក្រុមប្រឹក្សាភិបាលរបស់ Apple ពីភារកិច្ចផ្សេងៗដែលគាត់ទទួលខុសត្រូវ។ ហើយទីបំផុតបានលាលែងពីតំណែង បន្ទាប់ពីលាលែងពី Apple Jobs បានបង្កើតក្រុមហ៊ុនកុំព្យូទ័រថ្មីមួយដែលមានឈ្មោះថា Next ដូច Lisa Computers ដែរ។ បន្ទាប់មានបច្ចេកវិទ្យាទំនើប។ ប៉ុន្តែវាមិនដែលវាយលុកទីផ្សារធំនោះទេ ដោយសារតែតម្លៃរបស់វាខ្ពស់។ សម្រាប់​អ្នក​ដែល​មាន​លុយ​គ្រប់​គ្រាន់​អាច​ទិញ​យក​បាន​។ បច្ចេកវិជ្ជារបស់ Next ទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងច្រើន ដោយសារភាពខ្លាំងនៃបច្ចេកវិទ្យារបស់វា។ ផលិតផលមួយក្នុងចំណោមផលិតផលទាំងនោះគឺជាប្រព័ន្ធអភិវឌ្ឍន៍។ កម្មវិធីតម្រង់ទិសវត្ថុ ការងារធ្វើទីផ្សារផលិតផលរបស់ Next ជាចម្បងទៅកាន់ស្ថាប័នវិទ្យាសាស្ត្រ និងអប់រំ។ ដោយសារតែវាបានរួមបញ្ចូលគ្នានូវបច្ចេកវិទ្យាទំនើបតាមរបៀបច្នៃប្រឌិត។ និងការពិសោធន៍ស្រាវជ្រាវក៏ត្រូវបានរួមបញ្ចូលផងដែរ។ កុំព្យូទ័រ [[เน็กซ์คิวบ์|NeXT Cube]] កើតចេញពីគំនិតទស្សនវិជ្ជារបស់ Jobs "Interpersonal Computing" ដែលគាត់ជឿថាជាជំហានដ៏សំខាន់មួយឆ្ពោះទៅមុខបន្ទាប់ពីការមកដល់នៃកុំព្យូទ័រផ្ទាល់ខ្លួន គឺប្រសិនបើកុំព្យូទ័រអាចអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សធ្វើការទំនាក់ទំនង និងសម្របសម្រួលបានយ៉ាងងាយស្រួល។ វានឹងអាចដោះស្រាយបញ្ហាជាច្រើនដែលកុំព្យូទ័រផ្ទាល់ខ្លួនបានជួបប្រទះ។ Jobs ត្រូវបានគេរិះគន់យ៉ាងខ្លាំងចំពោះការមិនរួមបញ្ចូលមុខងារបណ្តាញចូលទៅក្នុង Macintosh ដើម (ហើយហៅវាថា "ឆ្អឹងខ្នងដែលចងកុំព្យូទ័រទៅនឹងក្រុមហ៊ុន") ហើយគាត់ប្តេជ្ញាថានឹងមិនធ្វើកំហុសបែបនេះម្តងទៀតទេ។ នៅពេលដែល អ៊ីមែល សម្រាប់មនុស្សភាគច្រើននៅតែជាប្រព័ន្ធអត្ថបទសុទ្ធសាធ។ Jobs ចូលចិត្តបង្ហាញ "Nexmail" ប្រព័ន្ធអ៊ីមែលរបស់ Next ដើម្បីបង្ហាញពីទស្សនវិជ្ជានៃការគណនាពីមិត្តភ័ក្តិ។ Nextmail គឺជាប្រព័ន្ធអ៊ីមែលដំបូងបង្អស់ដែលគាំទ្រការមើលឃើញនៃក្រាហ្វិក និងសំឡេងដែលបានបង្កប់នៅក្នុងអ៊ីមែលពីគ្រប់ទីកន្លែង។ ហើយក៏អាចចុចបានផងដែរ។ Jobs ដំណើរការបន្ទាប់ជាមួយនឹងប្រាក់ចំណេញខ្ពស់ ទោះបីជាការចំណាយខ្ពស់ក៏ដោយ។ សកម្មភាពទាំងនេះនៅទីបំផុតបានធ្វើឱ្យខូចផ្នែក ផ្នែករឹង របស់ Next។ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញ វាក៏បង្ហាញពិភពលោកថា Jobs អាចរចនា Macintosh បាន។ ល្អជាងម៉ូដែលដើមតាមរបៀបដែលគ្មាននរណាម្នាក់អាចបដិសេធបាន ស្រោមម៉ាស៊ីន Nex Cube ផលិតពី ម៉ាញេស្យូម កាត់ ឡាស៊ែរ ត្រូវបានគេស្គាល់ថាសម្រាប់ភាពស្រស់ស្អាតមិនថាអ្នកចំណាយប៉ុន្មានអ្នកនឹងទទួលបានវា។ ដូច Jobs បានប្រកួតប្រជែងជាមួយ IBM កំឡុងពេលគាត់នៅ Apple ក្រោយមក បន្ទាប់ពីផ្នែក Hardware របស់ Next ត្រូវបានបណ្តេញចេញ។ Jobs និង Scott បានចាប់ផ្តើម [[OPENSTEP]] ជាមួយគ្នា។ ពេលវេលារបស់ Jobs at Next កម្រត្រូវបានលើកឡើងក្នុងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រណាស់។ ប៉ុន្តែ Jobs បានចូលរួមចំណែកក្នុងព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ពីរ។ # កំណើតនៃ វើលវ៉ាយវ៉េប ដែលជាកម្មវិធីរុករកដំបូងរបស់ពិភពលោកជាមួយ [[ប៊ឺណឺស លី|Tim Berners-Lee]] បានបង្កើតប្រព័ន្ធគំរូនៃ [[វើលវ៉ាយវែប​ (World Wide Web)|World Wide Web]] នៃ [[สถาบันวิจัยเซิร์น|វិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវ CERN]] នៅស្ថានីយ៍រងស្រាវជ្រាវរបស់ CERN ដោយប្រើម៉ាស៊ីនបន្ទាប់ ជំហរ របស់ Jobs ដែលមនុស្សសាមញ្ញគួរតែអាចសរសេរកម្មវិធី "បេសកកម្មសំខាន់" ណាមួយបានក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះដែល Interface Builder ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដែលជាកម្មវិធីដែល [[ប៊ឺណឺស លី|Tim Berners-Lee]] ធ្លាប់សរសេរកម្មវិធីមួយឈ្មោះថា "World-Wide Web 1.0" # ការត្រលប់មកវិញនៃ [[ក្រុមហ៊ុនអ៊ែបផល|កុំព្យូទ័រ Apple]] ៖ ការពឹងផ្អែករបស់ Apple លើ កម្មវិធី កេរដំណែល និងការគ្រប់គ្រងមិនត្រឹមត្រូវខាងក្នុង បណ្តាលឱ្យក្រុមហ៊ុនស្ទើរតែក្ស័យធននៅពាក់កណ្តាល [[ទសវត្សរ៍ ១៩៩០|ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1990]] ជំហររបស់ Jobs លើការអភិវឌ្ឍន៍កុំព្យូទ័រពី ប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការយូនីក ជាបន្តបន្ទាប់ វាត្រូវបានចាត់ទុកថាមានមហិច្ឆតាខ្លាំងពេក និងហួសសម័យនៅក្នុង [[ទសវត្សរ៍ ១៩៨០|ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1980]] ប៉ុន្តែជម្រើសរបស់ Jobs បានក្លាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ ប្រព័ន្ធប្រតិបត្តិការ មានស្ថេរភាព និងអាចពង្រីកបាន។ == ត្រឡប់ទៅ Apple វិញ == [[ឯកសារ:Stevejobs_Macworld2005.jpg|រូបភាពតូច|299x299ភីកសែល| Steve Jobs នៅ MacWorld 2005]] [[ឯកសារ:Steve_Jobs.jpg|រូបភាពតូច|262x262ភីកសែល| Steve Jobs បង្ហាញ MacBook Air របស់គាត់នៅឯសន្និសីទ Macworld Conference & Expo ឆ្នាំ 2008 ។]] ក្នុងឆ្នាំ 1996 Apple ទិញយក [[เน็กซ์ คอมพิวเตอร์|Next Computer]] ក្នុងតម្លៃ 402 លាន [[ដុល្លារ​អាមេរិក|ដុល្លារ]] ដោយនាំយក Jobs ត្រឡប់ទៅក្រុមហ៊ុនដែលគាត់បានបង្កើតនៅ ឆ្នាំ 1974 ។ ឆ្នាំ 1997 គាត់បានក្លាយជានាយកប្រតិបត្តិ "បណ្តោះអាសន្ន" របស់ក្រុមហ៊ុន Apple ។ បន្ទាប់ពីអ្នកគ្រប់គ្រងជាច្រើនបាត់បង់ទំនុកចិត្តលើនាយកប្រតិបត្តិ Jill Amelio ដែលត្រូវបានដកចេញ អំឡុង​ពេល​ត្រឡប់​ទៅ​កាន់​ការ​ដឹក​នាំ​របស់ Apple Jobs បានហៅមុខតំណែងរបស់គាត់ថា "iCEO" (iCEO) ។ ជាមួយនឹងការទិញ Next បច្ចេកវិទ្យាជាច្រើនរបស់ក្រុមហ៊ុនបានចូលទៅក្នុងផលិតផល Apple ។ [[NeXTSTEP|ជាពិសេស]] Mac OS ក្រុមហ៊ុន​អាច​បង្កើន​ការ​លក់​យ៉ាង​ខ្លាំង​ជាមួយ​នឹង​ការ​ចេញ​លក់ iMac ចាប់​តាំង​ពី​ពេល​នោះ​មក។ ការរចនាគួរឱ្យទាក់ទាញ ហើយ​ម៉ាក​យីហោ​ដ៏​មាន​ឥទ្ធិពល​មាន​អត្ថប្រយោជន៍​ខ្លាំង​ដល់ Apple។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំកន្លងមកនេះ។ ក្រុមហ៊ុន Apple Computer បានពង្រីកសាខាជាច្រើន។ ជាមួយនឹងការចាប់ផ្តើម iPod, កម្មវិធីចាក់តន្ត្រីចល័ត , កម្មវិធី iTunes, កម្មវិធីសម្រាប់តន្ត្រីឌីជីថល និង ហាងតន្ត្រី iTunes ។ វាបង្ហាញថាក្រុមហ៊ុនចង់បង្កើតក្បាលឆ្នេរនៅក្នុងគ្រឿងអេឡិចត្រូនិចផ្ទាល់ខ្លួន។ និងហាងលក់តន្ត្រីតាមអ៊ីនធឺណិត ជាមួយនឹងកម្លាំងជំរុញនៃការច្នៃប្រឌិត Jobs តែងតែរំលឹកបុគ្គលិករបស់គាត់អំពីរឿងនេះ "សិល្បករពិតផ្តល់ការងាររបស់ពួកគេ" ដែលមានន័យថាការផ្តល់ផលិតផលទាន់ពេលវេលា។ អ្វីដែលសំខាន់នោះគឺការច្នៃប្រឌិត និងការរចនាដែលឆ្លើយតបនឹងអ្នកប្រើប្រាស់។ Jobs បានធ្វើការនៅ Apple ជាច្រើនឆ្នាំជាប់ៗគ្នាសម្រាប់ប្រាក់ខែប្រចាំឆ្នាំត្រឹមតែ [[ដុល្លារ​អាមេរិក|$]]1 ប៉ុណ្ណោះ ហើយវាបានធ្វើឱ្យគាត់ទទួលបានតំណែងនៅក្នុង Guinness World Records សម្រាប់ការក្លាយជា វាគឺជានាយកប្រតិបត្តិជាន់ខ្ពស់ដែលមានប្រាក់ខែទាបបំផុតនៅក្នុងពិភពលោក។ ក្នុងនាមជាវាគ្មិនសំខាន់នៅឯ Macworld Expo នៅ San Francisco ក្រុមហ៊ុនបានទម្លាក់ពាក្យ "បណ្តោះអាសន្ន" ចេញពីចំណងជើងរបស់គាត់។ ប៉ុន្តែប្រាក់បៀវត្សរ៍របស់គាត់នៅ Apple នៅតែ 1 [[ដុល្លារ​អាមេរិក|ដុល្លារ]] ក្នុងមួយឆ្នាំ ទោះបីជាគាត់ទទួលបាន ''អំណោយ'' ដ៏ច្រើន និងចំណេញច្រើនពីក្រុមប្រឹក្សាភិបាលតាមទម្លាប់ក៏ដោយ។ រួមទាំងយន្តហោះ [[Gulfstream V]] តម្លៃ 90 លាន [[ដុល្លារ​អាមេរិក|ដុល្លារ]] ក្នុង ឆ្នាំ 1999 និងភាគហ៊ុនមានតម្លៃជិត 30 លាន [[ដុល្លារ​អាមេរិក|ដុល្លារអាមេរិក]] ពី [[หุ้นปุริมสิทธิ์|ភាគហ៊ុនអាទិភាព]] ក្នុង ឆ្នាំ 2000 - 2002 ដូច្នេះ ចបស៍ ត្រូវ​បាន​គេ​ផ្តល់​ប្រាក់​កម្រៃ​យ៉ាង​ស្រស់​ស្អាត​សម្រាប់​កិច្ច​ខិតខំ​ប្រឹងប្រែង​របស់​គាត់​នៅ Apple។ ទោះ​បី​ជា​គេ​ដឹង​ថា​ប្រាក់​ខែ​ត្រឹម​តែ​១ [[ដុល្លារ​អាមេរិក|​ដុល្លារ]] ​ក៏​ដោយ។ ចបស៍ បានទទួលទាំងការសរសើរ និងការរិះគន់ចំពោះជំនាញលក់ និងទាក់ទាញអតិថិជនរបស់គាត់។ ដែលត្រូវបានជំនួសដោយពាក្យ "កន្លែងដែលការពិតត្រូវបានបង្ខូចទ្រង់ទ្រាយ" ដែលជាភស្តុតាងជាពិសេសក្នុងអំឡុងពេលសុន្ទរកថារបស់គាត់នៅឯ McWorld Expo ។ ខែលជាមួយ "ចន្លោះដែលការពិតត្រូវបានបំភ្លៃ" គឺជាពាក្យប្រៀបធៀប។ នោះក៏អនុវត្តចំពោះ Apple ក្នុងអំឡុងពេលដែលតម្លៃផលិតផលមិនមានការប្រកួតប្រជែងនៅលើទីផ្សារ។ ខណៈពេលដែលគូប G4 មានតម្លៃថ្លៃពេក ក្រុមហ៊ុននៅតែសម្រេចចិត្តប្រឆាំងនឹងនិន្នាការនៃតម្រូវការទីផ្សារ។ ដោយការលុបបំបាត់កុំព្យូទ័រដែលត្រូវបានក្លូនចេញពី Macintosh ។ មិនមែនរាល់ការសម្រេចចិត្តរបស់ Jobs ត្រូវបានយល់ព្រមជាសកលទេ ដូចជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងផ្នែកទីផ្សារដ៏ប្រសើររបស់ Apple ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1980 ជាដើម។ ប៉ុន្តែ​វា​ជា​គំនិត​ចម្លែក​ក្នុង​ចំណោម​វិនិយោគិន​ដែល​លេង​ភាគហ៊ុន​របស់​ក្រុមហ៊ុន។ បណ្តាលឱ្យក្រុមមនុស្សទាំងនេះងាកទៅរកការទិញភាគហ៊ុនរបស់ IBM ជាលទ្ធផល តម្លៃភាគហ៊ុនរបស់ក្រុមហ៊ុន Apple បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង។ ក្រុមហ៊ុន Microsoft បន្ថែមនូវការបាត់បង់ភាពជាអ្នកដឹកនាំរបស់ក្រុមហ៊ុន Apple ដោយបង្កើតចំណុចប្រទាក់អ្នកប្រើក្រាហ្វិកផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ខ្លួន ដែលដាក់ឈ្មោះថា Microsoft Windows ។ ដែលធ្វើឱ្យភាគហ៊ុនរបស់ Apple កាន់តែក្តៅគគុក ហើយទីបំផុតបានដណ្តើមយកចំណែកទីផ្សារ។ == សហស្ថាបនិក Pixar == ក្នុងឆ្នាំ 1986 ចបស៍រួមជាមួយនឹង [[เอ็ดวิน แคทมัลล์|Edwin Catmall]] បានបង្កើត Pixar ដែលជាស្ទូឌីយោ គំនូរជីវចល កុំព្យូទ័រ មានទីតាំងនៅ [[เอเมอรีวิลล์|Emeryville]] [[កាលីហ្វ័រញ៉ា|រដ្ឋ California ។]] ក្រុមហ៊ុននេះត្រូវបានបង្កើតឡើងពីនាយកដ្ឋាន ក្រាហ្វិកកុំព្យូទ័រ របស់ក្រុមហ៊ុន Lucasfilm ដើមដែល Jobs បានទិញពីស្ថាបនិក George Lucas ក្នុងតម្លៃ 10 លាន [[ដុល្លារ​អាមេរិក|ដុល្លារ]] ឬមួយភាគបីនៃតម្លៃដើម។ Pixar បានក្លាយជាក្រុមហ៊ុនដ៏ល្បីល្បាញ និងជោគជ័យមួយទសវត្សរ៍ក្រោយមក។ ជាមួយនឹងខ្សែភាពយន្តគំនូរជីវចលដែលដំណើរការជាយូរមកហើយ ''" [[Toy Story]] "'' ហើយចាប់តាំងពីពេលនោះមកបានផលិតខ្សែភាពយន្តជាច្រើនដែលបានឈ្នះពានរង្វាន់ដូចជា ''A Bug's Life'' (1998), ''Toy Story 2'' (1999), ''Monsters, Inc.'' (2001), ''Finding Nemo'' (2003), ''The Incredibles'' (2004), ''Cars'' (2006), ''Ratatouille'' (2007), ''WALL-E'' (2008), ''Up'' (2009), ''Toy Story 3'' (2010), and ''Cars 2'' (2011). ''Finding Nemo'' (2003), ''The Incredibles'' (2004 បានទទួល ពានរង្វាន់អូស្ការជាភាពយន្តគំនូរជីវចលល្អបំផុត កាលពីថ្ងៃទី២៤ ខែមករា គ.ស. សាស្រ្តាចារ្យ 2006 ក្រុមហ៊ុន Walt Disney បានទិញយក Pixar នៅក្នុងផ្សារហ៊ុន។ ការទិញយកនេះមានតម្លៃ 7.4 ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក។ និងបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី ៥ ខែឧសភា ឆ្នាំដដែល។ == ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន == ចបស៍ បានរៀបការជាមួយ ឡូរ៉េន ផូវ៉ែល (Lawrence Powell) នៅ ថ្ងៃទី 18 ខែមីនា ឆ្នាំ 1991 និងមានកូនបីនាក់ជាមួយគ្នា។ចបស៍ ក៏មានកូនស្រីម្នាក់ ឈ្មោះ លីសា ចបស៍ (Lisa Jobs) ជាមួយស្ត្រីម្នាក់ដែលគាត់មិនបានរៀបការជាមួយ។ នៅពេលមួយ ចបស៍មានទំនាក់ទំនងជាមួយ [[โจอาน แบเอซ|Joan Baez]] ដែលយោងទៅតាម Jeffrey Young អ្នកនិពន្ធជីវប្រវត្តិរបស់ Jobs ''"iCon Steve Jobs"'' ដោយសារតែ Joan Baez ធ្លាប់បានចូលរួមជាមួយតន្ត្រីករសំណព្វរបស់គាត់ [[บอบ ดีแลน|គឺ Bob Dylan ។]] ហើយ​ក៏​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ វប្បធម៌ Hippie (Beat Generation) Jeffrey Young ណែនាំថា [[บิล แอตคินสัน|Bill Atkinson]] ហើយបន្ទាប់មកបន្តនិយាយថា ចបស៍គាត់នឹងរៀបការជាមួយ Baez បើ​គាត់​មិន​ដឹង​ថា​នាង​អាយុ ៤១ ឆ្នាំ​ចាស់​ពេក​ក្នុង​ការ​មាន​កូន Jobs ជា​អ្នក​បួស​ដែល​បាន​ញ៉ាំ​ត្រី​ផង​ដែរ (មិន​មែន​ជា ​អ្នក​បួស [[มังสวิรัติเคร่งครัด|​តឹងរ៉ឹង]] ​ទេ ដូចដែលត្រូវបានគេអះអាងជាញឹកញាប់) - ទោះបីជាគាត់មិនបរិភោគសាច់ក៏ដោយ។ មាន​គេ​រាយការណ៍​ថា​ពេល​ខ្លះ​គាត់ពិសា​ត្រី។ នៅ ថ្ងៃទី ៣១ [[ឆ្នាំ ២០០៤|ខែកក្កដា]] 2004 ចបស៍បានទទួលការវះកាត់យក ដុំ សាច់មហារីកចេញពីលំពែង។ នេះ​គឺ​ជា​ប្រភេទ​ដ៏​កម្រ​មួយ​ដែល​គេ​ហៅ​ថា "islet cell neuroendocrine tumor" ដែល​ជា​ដុំ​សាច់​ដែល​មិន​ត្រូវ​ការការ​ព្យាបាល​ដោយ​គីមី ឬ [[รังสีบำบัด|​ការ​ព្យាបាល​ដោយ​វិទ្យុសកម្ម]] ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ដែល​គាត់​មាន​ជំងឺ លោក Tim Cook ដែល​ជា​ប្រធាន​ផ្នែក​លក់ និង​ប្រតិបត្តិការ​សកល​របស់ Apple ក្លាយជានាយកប្រតិបត្តិជំនួសវិញ។ ក្នុងឆ្នាំ 2005 ស្ទីវ ចបស៍ បានហាមឃាត់សៀវភៅពី [[สำนักพิมพ์วิลลีย์|គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ព Willey]] ពី Apple ជាការឆ្លើយតបទៅអ្នកបោះពុម្ពផ្សាយបានបោះពុម្ពកំណែដែលមិនមានការអនុញ្ញាតនៃជីវប្រវត្តិរបស់គាត់ដែលមានឈ្មោះថា ''" [[iCon Steve Jobs: The Greatest Second Act in the History of Business]] "'' ដែលសរសេរដោយ Jeffrey Young និង William L. Simon Many ជឿថាការហាមឃាត់សៀវភៅនេះគឺផ្អែកលើអត្ថន័យអវិជ្ជមាននៃឈ្មោះរបស់វា។ ជាជាង​មក​ពី​ខ្លឹមសារ​ដែល​ត្រូវ​បាន​និយាយ​ក្នុង​ពន្លឺ​វិជ្ជមាន​ជាង។ == ការស្លាប់ == នៅថ្ងៃទី 5 ខែតុលា 2011 បន្ទាប់ពី Apple ការចេញលក់ iPhone 4S ត្រូវបានប្រកាសត្រឹមតែមួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ Apple Computer ប្រកាសថា Steve Jobs បានទទួលមរណៈភាពដោយជំងឺមហារីកលំពែង ចាប់​តាំង​ពី​ពាក់​កណ្ដាលឆ្នាំ 2004 ក្នុង​អាយុ​ត្រឹមតែ 56 ឆ្នាំ​ប៉ុណ្ណោះ​គឺ​នៅ ​ថ្ងៃ​ទី 19 ខែ​តុលា ​ឆ្នាំ 2004 ។ ឆ្នាំ 2011 Apple បានប្រារព្ធពិធីរំលឹកដល់ Steve Jobs ជាមួយ Tim Cook និយាយអំពីទិដ្ឋភាពផ្សេងៗនៃជីវិតរបស់ Jobs និងអបអរសមិទ្ធិផលរបស់គាត់នៅឯ Apple Campus ក្នុងទីក្រុង Cupertino No [[កាលីហ្វ័រញ៉ា]] {{Quote|ความหลักแหลม กระตือรือร้น และพลังงานของสตีฟ เป็นที่มาของนวัตกรรมนับไม่ถ้วน ซึ่งเพิ่มคุณค่าและพัฒนาชีวิตของพวกเราให้ดีขึ้น โลกดีขึ้นอย่างสุดประมาณเพราะสตีฟ<ref name="Chicago tribune">[http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/ktla-apple-steve-jobs-dies,0,7477308.story] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007155643/http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/ktla-apple-steve-jobs-dies,0,7477308.story |date=2011-10-07 }} Apple Co-Founder Steve Jobs Dies at 56</ref>|คณะกรรมการบริหารของแอปเปิลระบุในแถลงการณ์}}{{Quote|អេបផល បាន​បាត់បង់មនុស្សដ៏​ទេពកោសល្យ​ប្រកបដោយ​ចក្ខុវិស័យ និង​ច្នៃប្រឌិត។ ពិភពលោកបានបាត់បង់មនុស្សគួរឲ្យកត់សម្គាល់ម្នាក់។ អ្នក​ដែល​មាន​ឱកាស​ស្គាល់ និង​ធ្វើ​ការ​ជាមួយ ស្ទីវ បាន​បាត់​បង់​មិត្ត​ជា​ទី​ស្រឡាញ់ និង​ជា​អ្នក​ដឹក​នាំ​ដែល​បំផុស​គំនិត។ ស្ទីវ នៅ​សល់​ក្រុមហ៊ុន​មួយ​ដែល​មាន​តែ​គាត់​អាច​សាងសង់​បាន។ វិញ្ញាណរបស់គាត់នឹងតែងតែជាគ្រឹះរបស់ អេបផល|សារសោកស្ដាយនៅលើគេហទំព័រ Apple Thailand}} * == យោង == {{បញ្ជីឯកសារយោង|2}}  == ធនធានផ្សេងទៀត។ == * [https://web.archive.org/web/20000925232840/http://homepage.mac.com/steve/Resume.html ប្រវត្តិផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ Steve Jobs] * [https://web.archive.org/web/20020119202818/http://www.geocities.com/franktau/index.html ជីវប្រវត្តិរបស់ Steve Jobs] * [http://ei.cs.vt.edu/~history/Jobs.html Steve Paul Jobs ដោយ Lee Angelelli] * [http://www.xent.com/FoRK-archive/august97/0001.html បង្កើតការងារ៖ ស្ថាបនិកក្រុមហ៊ុន Apple ត្រលប់មកផ្ទះម្តងទៀត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060324083140/http://www.xent.com/FoRK-archive/august97/0001.html|date=2006-03-24}} </link> (ពីទស្សនាវដ្តី [[นิวยอร์กไทม์ส|New York Times]] ថ្ងៃអាទិត្យ ទី១២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩៧ ) * [http://www.guinnessworldrecords.com/index.asp?id=54029 កំណត់ត្រាពិភពលោកហ្គីណេស] វាត្រូវបានកត់សម្គាល់ថាគាត់គឺជា "នាយកប្រតិបត្តិជាន់ខ្ពស់ដែលមានប្រាក់ខែទាបបំផុតនៅក្នុងពិភពលោក" ។ * [http://folklore.org/ProjectView.py?project=Macintosh&characters=Steve%20Jobs&detail=medium អក្ខរាវិរុទ្ធ] ពីរឿងរ៉ាវនៃថ្ងៃដំបូងរបស់ Jobs នៅ Apple រាយការណ៍ដោយ [[แอนดี เฮิร์ทซเฟลด์|Andy Hertzfeld ។]] * [http://upcomingpixar.blogspot.com Pixar News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527224145/http://upcomingpixar.blogspot.com/|date=2018-05-27}} </link> - ព័ត៌មាន និងអ្វីៗដែលទាក់ទងនឹង Pixar រួមទាំង Steve Jobs ។ * [http://news-service.stanford.edu/news/2005/june15/jobs-061505.html ការបង្រៀនរបស់ Jobs នៅសាកលវិទ្យាល័យ Stanford]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100424021122/http://news-service.stanford.edu/news/2005/june15/jobs-061505.html |date=2010-04-24 }} </link> [[หมวดหมู่:Webarchive template warnings]] </link> - Steve Jobs ពិពណ៌នាអំពីបទពិសោធន៍បីដែលគាត់ប្រឈមមុខនឹងបញ្ហាធ្ងន់ធ្ងរ។ ហើយទីបំផុតបានទទួលជោគជ័យ [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អេបផល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាយហ្វូន]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Steve Jobs]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទូរសព្]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ស្ទីវ ចបស៍]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] s2sgut3nzp95wfwxm3522i8hbky7alv 0 51799 336760 326115 2026-06-18T10:42:05Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336760 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន សិល្បករតន្ត្រី|Name=ស្រ្តេ កុីដស៍|native_name=스트레이 키즈|image=191216 Stray Kids for JYP Entertainment Audition 1png |image_size=300pxcaption=|Background=|Alias=|Origin=[[សេអ៊ូល]], [[កូរ៉េខាងត្បូង]]|Genre=* [[ខេប៉ុប|K-pop]]|Label=[[JYP Entertainment]]|Years_active=|Associated_acts=|website={{URL|straykids.jype.com}}|Current_members=*បាំងចាន *លីណូ *ចាំងប៊ីន *ហ្យុនជិន *ហាន *ហ្វេលិកស៍ *ស៊ឹងមីន *អាយអិន|Past_members=*អូូជិន}} '''ស្រ្តេ កុីដស៍''' ({{Lang-ko|스트레이 키즈}} {{Lang-en|Stray Kids}}) គឺជាក្រុមតន្ទ្រី Boy group របស់ប្រទេស[[កូរ៉េខាងត្បូង]] បង្កើតឡើងដោយ JYP Entertainment បើកដំណើរការជាផ្លូវការហើយថ្ងៃទី ២៨ ខែ មីនា ឆ្នាំ ២០១៨ ជាមួយបទ "District " មានសមាជិក ៨ នាក់គឺ [[បាំងចាន]], [[លីណូ]], [[ចាំងប៊ីន]], [[ហ្យុនជិន]], [[ហាន]], [[ហ្វេលិកស៍]], [[ស៊ឹងមីន]], និង[[អាយអិន]] == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == === 2017–2018: ការបង្កើតតាមរយៈកម្មវិធីបង្ហាញការពិត ការចេញដំបូង ការចេញផ្សាយស៊េរីអាល់ប៊ុម ''I Am'' === ក្នុងខែសីហាឆ្នាំ ២០១៧, [[JYP Entertainment]] (JYPE) បានប្រកាសផ្លូវការអំពីកម្មវិធីយកជីវិតដើម្បីបង្កើតគម្រោងបើកឆាកសម្រាប់ក្រុមប្រុសអ្នកដល់ថ្មី។ ព័ត៌មានលម្អិត និងវីដេអូជាសញ្ញាសម្គាល់ត្រូវបានចេញផ្សាយនៅក្នុងរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់, រួមទាំងចំណងជើងកម្មវិធីដែលមានឈ្មោះ ''[[ស្រ្តេ កុីដស៍ (ស៊េរីទូរទស្សន៍)|ស្រ្តេ កុីដស៍]]''។<ref>{{cite news|last=Kim|first=Jin-seok|title=[단독]JYP·Mnet, 남자아이돌 프로그램 하반기 론칭|url=http://entertain.naver.com/read?oid=241&aid=0002696714|website=Naver|publisher=Ilgan Sports|accessdate=19 Desember 2017|language=ko}}</ref><ref>{{cite news|last=Park|first=Gwi-im|title=JYP·Mnet, 보이그룹 서바이벌 '스트레이 키즈' 확정…10月 첫방 [공식]|url=http://entertain.naver.com/read?oid=213&aid=0000989159|website=Naver|publisher=TV Report|accessdate=19 Desember 2017|language=ko}}</ref><ref>{{cite news|title=JYP's 'Stray Kids' revealed in teaser image|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201710091449360356308_2|website=Kpop Herald|publisher=Herald Corporation|accessdate=19 Desember 2017}}</ref> មុនការចាក់ផ្សាយលើកដំបូងកាលពីថ្ងៃទី ១៧ តុលា, JYPE បានចេញផ្សាយវីដេអូតន្ត្រីដំបូងរបស់ ស្រ្តេ កុីដស៍ ដែលមានចំណងជើងថា "Hellevator", ដែលបានចេញជាសៀវភៅឌីជីថល។ អ្នកចូលរួមពីរនាក់គឺ លីណូ និង ហ្វេលិកស៍ ''[[ស្រ្តេ កុីដស៍ (ស៊េរីទូរទស្សន៍)#ការលុបបំបាត់|ត្រូវបានដកចេញ]]ពីកម្មវិធី។ ទោះយ៉ាងណាក្តី, ពួកគេបានត្រលប់មកវិញ ហើយអ្នកចូលរួមទាំងបួនបានបញ្ចប់ការចូលជាសមាជិកក្នុងក្រុម Stray Kids។ <ref>{{cite news|last=Seon|first=Mi-kyung|title=JYP 새 보이그룹, 강렬한 스타트..'스트레이 키즈' MV 첫 공개|url=http://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003632298|website=Naver|publisher=Osen|accessdate=23 Desember 2017|language=ko}}</ref><ref>{{cite web|title=Hellevator|url=http://music.naver.com/album/index.nhn?albumId=2257398|website=Naver Music|publisher=[[Naver]]|accessdate=23 Desember 2017|language=ko}}</ref><ref>{{cite news|last=Jang|first=Soo-min|title='스트레이키즈' 박진영 "7명이 로봇강아지라면 9명이 살아있는 강아지"(종합)|url=http://entertain.naver.com/read?oid=421&aid=0003108243|website=Naver|publisher=News1 Korea|accessdate=19 Desember 2017|language=ko}}</ref> [[File:180128 Stray Kids COEX Live Plaza Fan Signing.png|300px|left|jmpl|Stray Kids pada Januari 2018]] ''[[Mixtape (អាល់ប៊ុមតូច ទូអេន១)|Mixtape]]''. សៀវភៅតន្ត្រីមុនការបើកឆាក, ត្រូវបានប្រកាសលើគេហទំព័រផ្លូវការរបស់ក្រុម។ វាប្រមូលផ្តុំបាន ៧ បទដែលត្រូវបានសរសេរ និងចងសម្របសម្រួលដោយសមាជិក, រួមមាន "Hellevator" និងបទដទៃទៀតដែលពួកគេបានសម្តែងនៅក្នុងកម្មវិធី។<ref>{{cite news|last=Lee|first=Ji-hyun|title=JYP 新 보이그룹 '스트레이 키즈' 1월 8일 프리 데뷔 앨범 발매|url=http://entertain.naver.com/read?oid=076&aid=0003196636|website=Naver|publisher=Sports Chosun|accessdate=28 Desember 2017|language=ko}}</ref> វីដេអូបង្ហាញបទចម្រៀង "Beware" ត្រូវបានចេញផ្សាយនៅថ្ងៃទី ៨ មករា ២០១៨, ក្នុងពេលដែល "Spread My Wings" ត្រូវបានបញ្ចាំងសប្ដាហ៍បន្ទាប់។<ref name="perilisan Mixtape"/><ref>{{cite news|last=Go|first=Seung-ah|title=[팝's신곡]"JYP 신예의 첫걸음"…스트레이키즈 표 '믹스 테잎'|url=http://entertain.naver.com/read?oid=112&aid=0002991339|website=Naver|publisher=Herald Pop|accessdate=8 Januari 2018|language=ko}}</ref><ref>{{cite news|last=Kim|first=Young-rok|title=美 빌보드 "스트레이키즈, 2018년 주목할 K팝 아티스트 1위"|url=http://entertain.naver.com/read?oid=076&aid=0003203593|website=Naver|publisher=Chosun Sports|accessdate=16 Januari 2018|language=ko}}</ref> សៀវភៅ Mixtape បានចូលក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ទី ២ នៅលើ [[Gaon Music Chart|Gaon]] [[Gaon Album Chart|Album Chart]] និង [[Billboard (ទស្សនាវដ្តី)|''Billboard'']] [[Billboard charts#អាល់ប៊ុម|World Albums chart]]។ dan .<ref>{{cite web|title=2018년 02주차 Album Chart|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=02&hitYear=2018&termGbn=week|website=Gaon Music Chart|publisher=Korea Music Content Industry Association|accessdate=18 Januari 2018|language=ko}}</ref><ref>{{cite news|last=Herman|first=Tamar|title=Stray Kids Drum Up Interest With 'Mixtape' Album Ahead of Formal K-Pop Debut|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8094779/stray-kids-mixtape-album|website=Billboard|publisher=Billboard Music|accessdate=18 Januari 2018}}</ref> នៅថ្ងៃទី ៥ មីនា, JYPE បានប្រកាសអំពីការបង្ហាញខ្លួនដំបូងរបស់ពួកគេក្នុងកម្មវិធី Stray Kids Unveil (Op. 01: I Am Not), ដែលប្រព្រឹត្តទៅនៅថ្ងៃទី ២៥ មីនា នៅ Jangchung Arena។<ref>{{cite news|last=Yoon|first=Min-sik|title=JYP's Stray Kids to officially debut on March 25|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20180306000529|website=The Korea Herald|publisher=Herald Corporation|accessdate=7 Maret 2018}}</ref><ref>{{cite news|last=Hong|first=Dam-young|title=JYP's Stray Kids debuts with 'District 9'|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20180325000306|website=The Korea Herald|publisher=Herald Corporation|accessdate=19 Juni 2018}}</ref> ពួកគេបានបើកឆាកជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី ២៦ មីនា ជាមួយសៀវភៅតន្ត្រី [[I Am Not]], និងវីដេអូចម្រៀងចម្បង "District 9"។<ref>{{cite news|title=JYP Entertainment boy band Stray Kids to debut this month|url=http://english.yonhapnews.co.kr/search1/2603000000.html?cid=AEN20180313005400315|website=Yonhap News|publisher=Yonhap News Agency|accessdate=19 Juni 2018}}</ref><ref>{{cite news|last=Herman|first=Tamar|title=JYP Entertainment's New Boy Band Stray Kids' Debuts With 'District 9': Watch the Music Video|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8263172/jyp-entertainment-boy-band-stray-kids-district-9|website=Billboard|publisher=Billboard|accessdate=19 Juni 2018}}</ref><ref>{{cite news|last=Kwak|first=Hyun-soo|title='데뷔 10일차' 스트레이 키즈, 소년 美-카리스마 매력 인기 쌍끌이|url=http://entertain.naver.com/read?oid=382&aid=0000636123|website=Naver|publisher=Sports DongA|accessdate=19 Juni 2018|language=ko}}</ref><ref>{{cite news|last=Kang|first=Kyeong-joo|title="방탄소년단 다음은 우리" 스트레이 키즈 '미러' MV 공개, 누리꾼 반응이…|url=http://entertain.naver.com/read?oid=015&aid=0003927820|website=Naver|publisher=Hankyung|accessdate=19 Juni 2018|language=ko}}</ref> សៀវភៅ I Am Not បានចូលក្នុងចំណាត់ថ្នាក់ទី ៤ នៅលើ Gaon Album Chart និងលក់បាន ៥៤,០០០ ច្បាប់ក្នុងខែមីនា។<ref>{{cite web|title=2018년 13주차 Album Chart|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=13&hitYear=2018&termGbn=week|website=Gaon Music Chart|publisher=Korea Music Content Association|accessdate=19 Juni 2018|language=ko}}</ref><ref>{{cite web|title=2018년 03월 Album Chart|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/album.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=&targetTime=03&hitYear=2018&termGbn=month|website=Gaon Music Chart|publisher=Korea Music Content Association|accessdate=19 Juni 2018|language=ko}}</ref> បន្ទាប់ពីការបើកឆាកក្នុង [[KCON|KCON Japan 2018]] នៅថ្ងៃទី ១៤ មេសា.<ref>{{cite news|last=Kim|first=Je-na|title='KCON 2018 JAPAN', 세븐틴-스트레이키즈-여자친구 등 둘째 날도 화려한 라인업|url=http://www.stardailynews.co.kr/news/articleView.html?idxno=192520|website=Star Daily News|publisher=Star Daily News|accessdate=19 Juni 2018|language=ko}}</ref><ref>{{cite news|title=KCON 2018 Japan drew 68,000 K-pop fans: organizers|url=http://english.yonhapnews.co.kr/search1/2603000000.html?cid=AEN20180416007200315|website=Yonhap News|publisher=Yonhap News Agency|accessdate=19 Juni 2018}}</ref> JYPE បានប្រកាសអំពីកម្មវិធីបង្ហាញថ្មី Stray Kids Unveil (Op. 02: I Am Who) ដែលប្រព្រឹត្តទៅនៅថ្ងៃទី ៥ សីហា។ សៀវភៅតន្ត្រីទី ២ របស់ពួកគេ ''[[I Am Who]]'' ត្រូវបានចេញផ្សាយនៅថ្ងៃបន្ទាប់ជាមួយបទចម្រៀង "My Pace"។<ref>{{Cite news|url=http://www.kpopherald.com/view.php?ud=201807121735540768063_2|title=Stray Kids to return with 'I am Who' in August|website=Kpop Herald|publisher=Herald Corporation|accessdate=23 Juli 2018}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kim|first=Hye-soo|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201808061130199284809_2|title=Stray Kids content with Aug. 5 showcase of 'Unveil [Op.02: I am Who]'|website=Kpop Herald|publisher=Herald Corporation|accessdate=8 Agustus 2018}}</ref><ref>{{Cite news|last=Herman|first=Tamar|url=https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8468831/stray-kids-my-pace-music-video|title=Stray Kids Release the Energetic 'My Pace': Watch the Music Video|website=Billboard|accessdate=8 Agustus 2018}}</ref> នៅថ្ងៃទី ៤ តុលា, JYPE បានប្រកាសកម្មវិធីបង្ហាញទី ៣ Stray Kids Unveil (Op. 03: I Am You) ដែលត្រូវបានរៀបចំនៅថ្ងៃទី ២១ តុលា។ សៀវភៅ [[I Am You]] ត្រូវបានចេញផ្សាយនៅថ្ងៃបន្ទាប់។<ref>{{Cite news|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201810041002053572571_2|title=Stray Kids return with new album ‘I Am You’|website=Kpop Herald|publisher=Herald Corporation|accessdate=4 Oktober 2018}}</ref> === 2019: ដំណើរទេសចរណ៍ពិភពលោក ''Clé 1: Miroh'' ''Clé 2: Yellow Wood'' អូូជិន ដកខ្លួនចេញពីក្រុម, ''Clé: Levanter'' === ស្ត្រីឃីដស បានធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចពិភពលោករបស់ពួកគេដែលមានចំណងជើង UNVEIL TOUR 'I Am..' នៅខែមករា, កុម្ភៈ, មេសា, ឧសភា, កក្កដា, សីហា និងកញ្ញា ដោយទៅលេង 13 ទីក្រុងនៅ 10 ប្រទេស។<ref> *{{cite web|url=https://twitter.com/Stray_Kids/status/1066557155732414465|title=[Stray Kids UNVEIL TOUR 'I am…’] in BANGKOK|work=Akun Twitter resmi Stray Kids (@Stray_Kids)|language=en|date=25 November 2018|accessdate=22 Agustus 2020}} *{{cite web|url=https://twitter.com/Stray_Kids/status/1066587354528247808|title=[Stray Kids UNVEIL TOUR 'I am…’] in JAKARTA|work=Akun Twitter resmi Stray Kids (@Stray_Kids)|language=en|date=25 November 2018|accessdate=22 Agustus 2020}} *{{cite web|url=https://twitter.com/Stray_Kids/status/1085446799647633409|title=[Stray Kids UNVEIL TOUR 'I am…’] in AUSTRALIA|work=Akun Twitter resmi Stray Kids (@Stray_Kids)|language=en|date=16 Januari 2019|accessdate=22 Agustus 2020}} *{{cite web|url=https://www.soompi.com/article/1300242wpp/stray-kids-announces-stops-for-first-u-s-tour|title=Updated: Stray Kids Announces Locations And Dates For European Leg Of “I am…” Tour|work=soompi.com|language=en|date=30 Januari 2019 (pembaharuan hingga 5 Juni 2019)|accessdate=22 Agustus 2020}} *{{cite web|url=https://twitter.com/Stray_Kids_JP/status/1158938599254941697|title=Stray Kidsが「UNVEIL TOUR 'I am…’ in JAPAN」と題し、待望の日本国内で初となる単独コンサートの開催決定！オフィシャルTwitter先行は、只今12時よりスタート！お見逃しなく♪|work=Akun Twitter resmi Stray Kids (@Stray_Kids_JP)|language=ja|date=7 Agustus 2019|accessdate=22 Agustus 2020}} </ref> នៅថ្ងៃទី 5 មីនា JYP Entertainment បានប្រកាសថា ស្រ្តេ កុីដស៍ នឹងត្រឡប់មកវិញនៅថ្ងៃទី 25 មីនាជាមួយនឹងការចេញផ្សាយអាល់ប៊ុមមីនីទី 4 ដែលមានឈ្មោះ ''Clé 1: Miroh'' ដើម្បីអបអរសាទរខួបលើកទី 1 នៃការដើរតួររបស់ក្រុម។<ref>{{cite news|last=Seon|first=Mi-kyung|title=스트레이키즈, 3월25일 컴백 확정.."데뷔 1주년 기념 앨범"[공식입장]|url=https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003963639|website=Naver|publisher=Osen|accessdate=14 Mei 2019|language=ko}}</ref> នៅថ្ងៃទី 4 មេសា ស្រ្តេ កុីដស៍ ទទួលបានពានរង្វាន់នៅកម្មវិធីតន្ត្រីប្រចាំសប្តាហ៍ដំបូងរបស់ពួកគេក្នុងកម្មវិធី ''M Countdown''។<ref>{{cite news|last=Seon|first=Mi-kyung|title=스트레이키즈, '엠카'서 데뷔 1년 만에 음악방송 첫 1위.."초심 잃지 않을 것" 눈물|url=https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003983457|website=Naver|publisher=Osen|accessdate=14 Mei 2019|language=ko}}</ref> បន្ទាប់មក, នៅថ្ងៃទី 19 មិថុនា, ពួកគេបានចេញផ្សាយអាល់ប៊ុម ''reissues'' ដែលមានចំណងជើង ''Clé 2: Yellow Wood'' ដោយមានបទចម្រៀងចម្បងឈ្មោះ "Side Effects (부작용)" កណ្តាលកម្មវិធីទស្សនកិច្ចអាមេរិក និងអឺរ៉ុប។<ref>{{cite news|last=Benjamin|first=Jeff|title=Stray Kids Detail Their 'Darker,' Special 'Yellow Wood' Album & How They Travel the 'Road Not Taken'|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8517475/stray-kids-interview-cle-2-yellow-wood-the-road-not-taken|website=Billboard|publisher=Billboard Music|accessdate=26 Juni 2019|date=24 Juni 2019}}</ref> ស្រ្តេ កុីដស៍ បានប្រកាសអំពីការធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចពិភពលោកលើកទី 2 ដែលមានចំណងជើង ''District 9: Unlock'' នៅចុងឆ្នាំ 2019 និងបន្តរហូតដល់ពាក់កណ្តាលឆ្នាំ 2020។ ការធ្វើដំណើរនេះបានចាប់ផ្តើមនៅ Olympic Hall សេអ៊ូល នៅថ្ងៃទី 23 និង 24 វិច្ឆិកា។<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/Stray_Kids/status/1178640649366564864|title=Stray Kids(스트레이 키즈) World Tour 'District 9 : Unlock'|work=Akun Twitter resmi Stray Kids (@Stray_Kids)|language=en|date=30 September 2019|accessdate=22 Agustus 2020}}</ref> បន្ទាប់មក, នៅថ្ងៃទី 9 តុលា, Stray Kids បានចេញផ្សាយបទចម្រៀងដាច់ដោយឡែកដែលមានចំណងជើង ''Double Knot''។<ref>{{cite web|url=https://www.soompi.com/article/1357846wpp/watch-stray-kids-returns-with-powerful-double-knot-mv|title=Watch: Stray Kids Returns With Powerful “Double Knot” MV|work=soompi.com|language=en|date=9 Oktober 2019|accessdate=22 Agustus 2020}}</ref> ពួកគេបានគ្រោងចេញផ្សាយអាល់ប៊ុម ''Clé: Levanter'' នៅថ្ងៃទី 25 វិច្ឆិកា ប៉ុន្តែបានពន្យាពេលដោយសារការចាកចេញពីក្រុមរបស់ អូូជិន នៅថ្ងៃទី 28 តុលា។ JYP បានប្រកាសថាអាល់ប៊ុមនឹងចេញផ្សាយនៅថ្ងៃទី 9 ធ្នូ។<ref name="woojin"/> នៅថ្ងៃទី 13 វិច្ឆិកា, ស្រ្តេ កុីដស៍ បានចេញវីដេអូចម្រៀង ''Astronaut'' ជាមួយសមាជិក 8 នាក់។ បន្ទាប់មក, នៅថ្ងៃទី 9 ធ្នូ, ពួកគេបានចេញផ្សាយអាល់ប៊ុម ''Clé: Levanter'' និងវីដេអូចម្រៀង "Levanter"។<ref>{{cite web|url=https://www.soompi.com/article/1365437wpp/watch-stray-kids-is-ready-to-head-to-the-stars-like-an-astronaut-in-new-mv|title=Watch: Stray Kids Is Ready To Head To The Stars Like An “Astronaut” In New MV|work=soompi.com|language=en|date=13 November 2019|accessdate=28 Agustus 2020}}</ref> នៅថ្ងៃទី 26 ធ្នូ, ស្រ្តេ កុីដស៍ បានចេញផ្សាយវីដេអូចម្រៀងសម្រាប់បទចម្រៀង ''Mixtape: Gone Days''។<ref>{{cite web|url=https://www.soompi.com/article/1370497wpp/watch-stray-kids-returns-with-emotional-and-powerful-levanter-mv|title=Watch: Stray Kids Returns With Emotional And Powerful “Levanter” MV|work=soompi.com|language=en|date=9 Desember 2019|accessdate=28 Agustus 2020}}</ref> នៅថ្ងៃទី 26 ធ្នូ, ស្រ្តេ កុីដស៍ បានចេញផ្សាយវីដេអូចម្រៀងសម្រាប់បទចម្រៀង ''Mixtape: Gone Days''។<ref>{{cite web|url=https://www.soompi.com/article/1373744wpp/watch-stray-kids-wittily-rebels-against-gone-days-in-mv-for-new-mixtape-single|title=Watch: Stray Kids Wittily Rebels Against “Gone Days” In MV For New Mixtape Single|work=soompi.com|language=en|date=26 Desember 2019|accessdate=28 Agustus 2020}}</ref> === 2020: ការពន្យារពេលដំណើរកម្សាន្ត ការបង្ហាញខ្លួនលើកដំបូងនៅប្រទេសជប៉ុន, ''Go Live (GO生)'', ''In Life (IN生)'' === ស្រ្តេ កុីដស៍ បានចេញផ្សាយចម្រៀង ''Double Knot'' និង ''Levanter'' ជា​ភាសាអង់គ្លេស​នៅថ្ងៃទី 24 ខែមករា។ ចម្រៀងទាំងពីរនេះត្រូវបានរួមបញ្ចូលក្នុងអាល់ប៊ុមស៊ីងហ្គល ''Step Out of Clé''។ វីដេអូចម្រៀងចំនួន ''Double Knot'' ជាភាសាអង់គ្លេសក៏ត្រូវបានបង្ហោះនៅថ្ងៃដូចគ្នានោះផងដែរ។<ref>{{cite web|url=https://n.news.naver.com/entertain/article/109/0004154989|title=스트레이 키즈, 오늘(24일) 첫 영어 앨범 'Step Out of Clé' 발표|author=Ji Min-kyung|work=n.news.naver.com|date=24 Januari 2020|language=ko|accessdate=29 Agustus 2020}}</ref> === 2021: Kingdom: Legendary War, អាល់ប៊ុមស្ទូឌីយោទីពីរ និងការត្រលប់មកវិញរបស់ជប៉ុន === Stray Kids បានចូលរួមការប្រកួត Survival Show ដែលផ្សាយនៅលើបណ្តាញ [[Mnet]] មានចំណងជើង [[Kingdom: Legendary War]] នៅថ្ងៃទី 1 ខែមេសា។<ref>{{Cite journal|date=2021-08-06|title=Kingdom: Legendary War|url=https://id.wikipedia.org/w/index.php?title=Kingdom:_Legendary_War&oldid=18918754|journal=Wikipedia bahasa Indonesia, ensiklopedia bebas|language=id}}</ref> ក្រុមបានឈ្នះជោគជ័យក្នុងការប្រកួតនេះ។<ref>{{Cite journal|date=2021-09-05|title=Noeasy|url=https://id.wikipedia.org/w/index.php?title=Noeasy&oldid=19072109|journal=Wikipedia bahasa Indonesia, ensiklopedia bebas|language=id}}</ref> បន្ទាប់មក Stray Kids បានចេញផ្សាយអាល់ប៊ុមស្ទូឌីយោទី 2 របស់ពួកគេ បន្ទាប់ពីការឈ្នះនៅ Kingdom ដោយមានចំណងជើង ''Noeasy'' នៅថ្ងៃទី 23 ខែសីហា។ ដោយសារការលក់អាល់ប៊ុម ''Noeasy'' ក្រុម Stray Kids ទទួលបានពានរង្វាន់ចំនួន 6 ដងនៅកម្មវិធីតន្ត្រី។ ការលក់អាល់ប៊ុមនេះក៏បានធ្វើឱ្យពួកគេក្លាយជាក្រុម "Million Seller"<ref>{{Cite web|date=2021-09-29|title=스트레이 키즈, 밀리언셀러·첫 지상파 1위…완벽 '커리어 하이'|url=https://www.hankyung.com/entertainment/article/202109292578H|website=hankyung.com|language=ko|access-date=2021-10-01|archivedate=2022-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220524152432/https://www.hankyung.com/entertainment/article/202109292578H|url-status=dead}}</ref> ក្រុមដំបូងពី JYP Entertainment។ បច្ចុប្បន្ន Stray Kids ក៏នឹងចេញផ្សាយអាល់ប៊ុម Repackage ជាភាសាជប៉ុនដែលមានចំណងជើង ''Scars''។<ref>{{Cite web|title='JYP 첫 밀리언셀러' 스트레이키즈, 10월 13일 日 신보 'Scars' 발표(공식)|url=http://www.joynews24.com/view/1403418|website=inews24|language=ko|access-date=2021-10-01}}</ref> បទចម្រៀង "소리꾼" ដែលជាបទឯកសារនៃអាល់ប៊ុម ''Noeasy'' ត្រូវបានថតជាភាសាជប៉ុនផងដែរ។ អាល់ប៊ុមនេះនឹងចេញផ្សាយនៅថ្ងៃទី 13 ខែតុលា។ == សមាជិក == === បច្ចុប្បន្ន === *[[ឃ្យូរី]] ([[T-ARA]]) *[[ហាម អ៊ឺនចង|អ៊ឺនចង]] ([[T-ARA]]) *[[ហ្យូមីន]] ([[T-ARA]]) *[[ផាក ជីយ៉ន|ជីយ៉ន]] ([[T-ARA]]) * [[បាំងចាន]] (반찬) * [[លីណូ]] (리노) * [[ចាំងប៊ីន]] (창빈) * [[ហ្យុនជិន]] (현진) * [[ហាន]] (한) * [[ហ្វេលិកស៍]] (필릭스) * [[ស៊ឹងមីន]] (승민) * [[អាយអិន]] (아이엔) === អតីត === * [[អូូជិន]] (우진) [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមតន្រ្តីកូរ៉េ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ក្រុមតន្រ្តីខេប៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Boy group កូរ៉េ]] qyj1fpm9ig0v301j98v2wu7h72agvgc 0 51867 336714 330987 2026-06-17T17:24:05Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336714 wikitext text/x-wiki   '''គុហានៃបុព្វបុរស''' ឬ '''ផ្នូររបស់អយ្យកោ''' [[ជនជាតិជ្វីហ្វ|ដែលជនជាតិយូដា]] ស្គាល់ដោយឈ្មោះ ព្រះគម្ពីរ របស់វា '''Cave of Machpelah''' និងចំពោះ មូស្លីម ជា '''ជម្រករបស់អ័ប្រាហាំ''' គឺជារូងភ្នំជាច្រើនដែលស្ថិតនៅ {{Convert|30|km|mi}} ភាគខាងត្បូងនៃ [[យេរូសាឡឹម|ក្រុងយេរូសាឡឹម]] ក្នុងបេះដូងនៃ ទីក្រុងចាស់នៃ ហេប្រុន នៅ [[វ៉េសប៊ែង|West Bank]] ។ យោងទៅតាម សាសនាអ័ប្រាហាំ រូងភ្នំ និងវាលដែលនៅជាប់គ្នាត្រូវបានទិញដោយ អ័ប្រាហាំ ធ្វើជាកន្លែងបញ្ចុះសព ទោះបីជាអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្តភាគច្រើនជឿថាការនិទានរឿងរបស់អ័ប្រាហាំ-អ៊ីសាក-យ៉ាកុបជាទេវកថាជាចម្បងក៏ដោយ។ <ref>{{Cite book|author-link=William G. Dever|title=What Did the Biblical Writers Know, and when Did They Know It?: What Archaeology Can Tell Us about the Reality of Ancient Israel|url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC&pg=PA98|year=2002|isbn=978-0-8028-2126-3|archive-date=25 February 2024}}</ref> <ref name="Pilgrimage: From the Ganges to Grac">{{Cite book|title=Pilgrimage: From the Ganges to Graceland: an Encyclopedia, Vol 1|page=91}}</ref> ទីតាំងនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកន្លែងបរិសុទ្ធនៅក្នុង សាសនាយូដា [[គ្រិស្តសាសនា]] និង [[ឥស្លាមសាសនា|សាសនាឥស្លាម]] ។ <ref name=":0">{{Cite book|quote=Hebron is regarded by the Jews as second in sanctity to Jerusalem, and by the Muslims as the fourth-holiest city after Mecca.|title=Where Islam and Judaism Join Together|pages=69–86|year=2014|isbn=978-1-349-48283-2}}</ref> <ref name=":1">{{Cite journal|last=Alshweiky|first=Rabab|last2=Gül Ünal|first2=Zeynep|year=2016|title=An approach to risk management and preservation of cultural heritage in multi identity and multi managed sites: Al-Haram Al-Ibrahimi/Abraham's Tombs of the Patriarchs in Al-Khalil/Hebron|journal=Journal of Cultural Heritage|volume=20|pages=709–14|doi=10.1016/j.culher.2016.02.014|quote=According to the Islamic belief, Al-Haram Al-Ibrahimi/Tombs of the Patriarchs is considered to be the fourth most important religious site in Islam after Mecca, Medina and Jerusalem and the second holiest place after the Aqsa Mosque in Palestine. Additionally, according to the Jewish belief, it is the world's most ancient Jewish site and the second holiest place for the Jews, after Temple Mount in Jerusalem.}}</ref> <ref name="sellic1994">{{Cite journal|last=Sellic|first=Patricia|year=1994|title=The Old City of Hebron: Can It be Saved?|journal=Journal of Palestine Studies|volume=23|issue=4|pages=69–82|doi=10.2307/2538213|jstor=2538213|quote=This deterioration has long-term implications for the Palestinians, since the old city of Hebron forms an important part of the Palestinian and indeed the Muslim heritage. It is one of the four holiest cities in Islam, along with Mecca, Medina, and Jerusalem.}}</ref> នៅពីលើរូងភ្នំមានឯករភជប់រាងចតុកោណធំដែលមានអាយុកាលតាំងពី សម័យហេរ៉ូដ ។ <ref>{{Cite journal|last=Jacobsson|first=David M.|year=2000|title=Decorative Drafted-margin Masonry in Jerusalem and Hebron and its Relations|journal=The Journal of the Council for British Research in the Levant|volume=32|pages=135–54|doi=10.1179/lev.2000.32.1.135|issn=0075-8914}}</ref> កំឡុងពេល [[ចក្រភពប៊ីហ្សីនទីន|គ្រប់គ្រងតំបន់ ប៊ីសន់ទីន]] វិហារ គ្រឹស្តសាសនាត្រូវបានសាងសង់នៅលើទីតាំង។ រចនាសម្ព័ន្ធនេះត្រូវបានបំប្លែងទៅជាវិហារអ៊ីប្រាហ៊ីមបន្ទាប់ពី ការសញ្ជ័យរបស់មូស្លីមនៃ Levant ។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១២ វិហារអ៊ីស្លាម និងតំបន់ជុំវិញរបស់វាបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រង របស់រដ្ឋ Crusader ប៉ុន្តែត្រូវបានដណ្តើមមកវិញនៅឆ្នាំ ១១៨៨ ដោយ Ayyubid sultan Saladin ដែលបានផ្លាស់ប្តូររចនាសម្ព័ន្ធម្តងទៀតទៅជាវិហារអ៊ីស្លាម។ <ref>{{Cite web |date=10 November 2015 |title=In Hebron, Israelis and Palestinians share a holy site ... begrudgingly |url=https://www.pri.org/stories/2015-11-10/hebron-jews-and-palestinians-share-holy-site-begrudgingly |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129225306/https://www.pri.org/stories/2015-11-10/hebron-jews-and-palestinians-share-holy-site-begrudgingly |archive-date=29 November 2018 |access-date=29 November 2018 |website=PRI |archivedate=29 វិច្ឆិកា 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129225306/https://www.pri.org/stories/2015-11-10/hebron-jews-and-palestinians-share-holy-site-begrudgingly }}</ref> ក្នុង​ឆ្នាំ ១១១៩ នៃ​គ.ស ព្រះសង្ឃ​មួយ​អង្គ​បាន​រក​ឃើញ​ឆ្អឹង​នៅ​ក្នុង​រូងភ្នំ ដោយ​មាន​ជំនឿ​ថា​ជា​ឆ្អឹង​របស់ ​បុព្វបុរស ។ <ref name="BAR">{{Cite web |last=Nancy Miller |date=May–June 1985 |title=Patriarchal Burial Site Explored for First Time in 700 Years |url=https://www.baslibrary.org/biblical-archaeology-review/11/3/1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310071640/https://www.baslibrary.org/biblical-archaeology-review/11/3/1 |archive-date=10 March 2021 |access-date=21 January 2022 |publisher=Biblical Archaeology Society}}</ref> ក្នុងកំឡុង [[សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ|សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃនៃឆ្នាំ ១៩៦៧]] ទីក្រុង West Bank ទាំងមូលដែលគ្រប់គ្រងដោយហ្ស៊កដានី ត្រូវ បានរឹបអូស និងកាន់កាប់ ដោយ [[អ៊ីស្រាអែល|រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល]] បន្ទាប់មកវិហារអ៊ីស្លាមត្រូវបានបែងចែកដោយពាក់កណ្តាលនៃវាត្រូវបានប្រើប្រាស់ឡើងវិញជា សាលាប្រជុំ ។ <ref>{{Cite book|title=Shalom/Salaam/Peace: A Liberation Theology of Hope|first=Constance A.|last=Hammond|page=37}}</ref> <ref name="Cohen1985">{{Cite book|last=Esther Rosalind Cohen|title=Human rights in the Israeli-occupied territories, 1967–1982|url=https://books.google.com/books?id=awq8AAAAIAAJ&pg=PA215|year=1985|isbn=978-0-7190-1726-1|page=215|archive-date=3 January 2014}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៦៨ សេវាកម្មពិសេសរបស់ជនជាតិយូដាត្រូវបានអនុញ្ញាតនៅខាងក្រៅម៉ោងធម្មតាដែលត្រូវបានអនុញ្ញាតនៅថ្ងៃបុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី និងថ្ងៃដង្វាយធួនរបស់សាសន៍យូដា ដែលនាំឱ្យមានការវាយប្រហារដោយគ្រាប់បែកដៃនៅថ្ងៃទី ៩ ខែតុលា ដែលបានធ្វើឱ្យជនជាតិអ៊ីស្រាអែល ៤៧ នាក់រងរបួស។ <ref name="Cohen1985" /> <ref name="Dishon1973">{{Cite book|last=Dishon|title=Middle East Record 1968|url=https://books.google.com/books?id=wwgXS-iquj0C&pg=PA383|date=1973|isbn=978-0-470-21611-8|page=383|archive-date=30 May 2013}}</ref> និងការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើកទីពីរនៅថ្ងៃទី ៤ ខែវិច្ឆិកា ដែលបានធ្វើឱ្យមនុស្ស ៦ នាក់រងរបួស។ <ref name="Dishon1973" /> នៅឆ្នាំ ១៩៧២ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនតំបន់អធិស្ឋានរបស់ជនជាតិយូដា។ <ref name="Cohen1985" /> ការផ្លាស់ប្តូរថ្មីចំពោះ "ស្ថានភាព" ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ ដែលនាំឱ្យមានការតវ៉ាម្តងទៀតដោយប្រជាជនម៉ូស្លីម។ នៅឆ្នាំ ១៩៧៦ ការប៉ះទង្គិចគ្នាបានកើតឡើងរវាងអ្នកគោរពបូជាជ្វីហ្វ និងមូស្លីម ក្នុងអំឡុងពេលនោះ [[គម្ពី គួរអាន|គម្ពីគូរ៉ាន]] ត្រូវបានរហែក។ ឥស្សរជន​មូស្លីម និង​អារ៉ាប់​បាន​ទៅ​ទីក្រុង​ហេប្រូន​នៅ​ថ្ងៃ​បន្ទាប់​ដើម្បី​តវ៉ា​នឹង​អ្វី​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ហៅ​ថា​ជា "ការ​ប្រមាថ​នៃ​គម្ពីគូរ៉ាន"។ ផ្នូរត្រូវបានបិទ ហើយបម្រាមគោចរត្រូវបានដាក់លើទីក្រុងទាំងមូល។ ពីរបីថ្ងៃក្រោយមក យុវជនអារ៉ាប់ប្រហែលពីររយនាក់បានចូលទៅក្នុងផ្នូរ ហើយបានបំផ្លាញ រមូរ តូរៈ និងសៀវភៅអធិស្ឋាន។ <ref name="Alon2003">{{Cite book|author=Mati Alon|title=The Unavoidable Surgery|url=https://books.google.com/books?id=ZPPaQYSHvP0C&pg=PA160|access-date=14 October 2010|year=2003|publisher=Trafford Publishing|isbn=978-1-4120-1004-7|page=160|archive-date=2 June 2013}}</ref> នៅខែឧសភាឆ្នាំ ១៩៨០ ការវាយប្រហារលើអ្នកគោរពបូជាជនជាតិយូដា ដែលត្រឡប់មកពីការអធិស្ឋាននៅផ្នូរបានធ្វើឱ្យមនុស្ស ៦ នាក់ស្លាប់និង ១៧ នាក់រងរបួស។ <ref name="Birnbaum1990">{{Cite book|author=Ervin Birnbaum|title=In the shadow of the struggle|url=https://books.google.com/books?id=GB8uPatYT6kC&pg=PA286|access-date=14 October 2010|year=1990|publisher=Gefen Publishing House Ltd|isbn=978-965-229-037-3|page=286|archive-date=30 May 2013}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៩៤ ការសម្លាប់រង្គាលរូងភ្នំអយ្យកោ បានកើតឡើងនៅវិហារអ៊ីប្រាហ៊ីមី ដែលក្នុងនោះ អ្នកតាំងលំនៅជនជាតិអ៊ីស្រាអែល ប្រដាប់ដោយអាវុធម្នាក់បានចូលទៅក្នុងបរិវេណក្នុងអំឡុងខែដ៏វិសុទ្ធរបស់អ៊ីស្លាមនៃ បុណ្យរ៉ាម៉ាដន ហើយបានបាញ់ប្រហារទៅលើ ជនជាតិប៉ាឡេស្ទីន ដែលប្រមូលផ្តុំគ្នាដើម្បីបន់ស្រន់នៅទីតាំងនោះ ដោយបានសម្លាប់មនុស្ស ២៩ នាក់។ រួមទាំងកុមារ និងរបួសជាង ១២៥នាក់។ == ប្រភពដើមព្រះគម្ពីរ == [[ឯកសារ:The Bible and its story.. (1908) (14576508228).jpg|រូបភាពតូច| Woodcut ដោយ Gustave Doré បង្ហាញពីការបញ្ចុះសព សារ៉ា នៅក្នុងរូងភ្នំ]] យោង​តាម {{Bibleverse|លោកុប្បត្តិ|២៣:១–២០|9}} សារ៉ា ភរិយារបស់លោកអ័ប្រាហាំ បានទទួលមរណភាពនៅ គីរីយ៉ាត អាបា ក្បែរទីក្រុងហេប្រូន ក្នុងទឹកដីកាណាននៅអាយុ ១២៧ឆ្នាំ ជាស្ត្រីតែម្នាក់គត់ក្នុងព្រះគម្ពីរដែលមានអាយុពិតប្រាកដ ខណៈដែលអ័ប្រាហាំកំពុងរកស៊ីនៅកន្លែងផ្សេង។ អ័ប្រាហាំមកកាន់ទុក្ខនាង។ មួយសន្ទុះក្រោយមក គាត់បានក្រោកឈរឡើង ហើយនិយាយទៅកាន់ ពួកហេតតាមព្រះគម្ពីរ ។ គាត់​ប្រាប់​គេ​ថា គាត់​ជា​ជនបរទេស​នៅ​ស្រុក​គេ ហើយ​សុំ​ឱ្យ​គេ​យក​កន្លែង​បញ្ចុះ​សព​គាត់ ដើម្បី​ឱ្យ​គាត់​បញ្ចុះ​សព​គាត់។ ជន​ជាតិ​ហេត​លើក​សរសើរ​អ័ប្រាហាំ ហៅ​គាត់​ថា​ជា​ព្រះអម្ចាស់ និង​ជា​ព្រះអង្គម្ចាស់​ដ៏​ខ្លាំង​ពូកែ ហើយ​និយាយ​ថា គាត់​អាច​បញ្ចុះ​សព​គាត់​នៅ​ក្នុង​ផ្នូរ​ណា​មួយ​របស់​ពួក​គេ។ អ័ប្រាហាំ​មិន​យក​ពួក​គេ​ទៅ​តាម​សំណើ​របស់​ពួក​គេ​ទេ ហើយ​ជំនួស​មក​វិញ​សុំ​ឱ្យ​ពួក​គេ​ទាក់​ទង ​អេប្រូន ជា​ជន​ជាតិ​ហេត ជា​កូន​របស់ ​សូហារ ដែល​រស់​នៅ​ក្នុង​ក្រុង​ម៉ាមរេ ហើយ​ជា​ម្ចាស់​រូង​ភ្នំ​ម៉ាក​ពេឡា ដែល​គាត់​ស្នើ​សុំ​ទិញ​ក្នុង​តម្លៃ​ពេញ។ អេហ្វរ៉ុន​បាន​ឆ្លើយ​ដោយ​ឥត​លាក់លៀម​ថា គាត់​បាន​រៀបចំ​ឲ្យ​អ័ប្រាហាំ​នូវ​វាល និង​រូង​ក្នុង​នោះ ដោយ​ដឹង​ថា​វា​នឹង​មិន​នាំ​ឱ្យ​អ័ប្រាហាំ​មាន​ការ​ទាមទារ​ជា​អចិន្ត្រៃយ៍​ចំពោះ​វា​នោះ​ទេ។ <ref name="theol">{{Cite web |title=A Burial Plot for Sarah (Genesis 23:1–20) |url=https://www.theologyofwork.org/old-testament/genesis-12-50-and-work/abraham-genesis-121-2511/a-burial-plot-for-sarah-genesis-231-20 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181201222824/https://www.theologyofwork.org/old-testament/genesis-12-50-and-work/abraham-genesis-121-2511/a-burial-plot-for-sarah-genesis-231-20 |archive-date=1 December 2018 |access-date=3 December 2018}}</ref> អ័ប្រាហាំបដិសេធការផ្តល់ជូនដោយសុភាព ហើយទទូចឱ្យបង់ប្រាក់សម្រាប់វាល។ អេហ្វរ៉ុន​ឆ្លើយ​ថា ដី​នោះ​មាន​តម្លៃ​បួន​រយ ​កាក់ ​ប្រាក់ ហើយ​អ័ប្រាហាំ​យល់ព្រម​នឹង​តម្លៃ​ដោយ​មិន​បាច់​តថ្លៃ​ទៀត​ទេ។ <ref name="theol" /> បន្ទាប់មកគាត់បានបន្តបញ្ចុះសព សារ៉ា ប្រពន្ធរបស់គាត់នៅទីនោះ។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|23:9–20}}</ref> ការបញ្ចុះសពរបស់សារ៉ាគឺជាដំណើររឿងដំបូងនៃ ការបញ្ចុះសព នៅក្នុងព្រះគម្ពីរ ហើយការទិញរបស់អ័ប្រាហាំលើម៉ាចប៉េឡាគឺជាប្រតិបត្តិការពាណិជ្ជកម្មដំបូងដែលបានលើកឡើង។ ការបញ្ចុះសពបន្ទាប់ទៀតនៅក្នុងរូងភ្នំគឺលោកអ័ប្រាហាំផ្ទាល់ដែលនៅអាយុ ១៧៥ ឆ្នាំត្រូវបានបញ្ចុះដោយកូនប្រុសរបស់គាត់គឺអ៊ីសាក និងអ៊ីសម៉ាអែល។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|25:7–8|9}} {{Bibleverse|Hebrews|11:9|9}}</ref> ប័ណ្ណកម្មសិទ្ធសម្រាប់រូងភ្នំគឺជាផ្នែកនៃទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ័ប្រាហាំដែលបានផ្ទេរទៅកូនប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះអ៊ីសាក។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|25:5–6|9}}</ref> ការ​បញ្ចុះ​សព​ទី​បី​គឺ​លោក​អ៊ីសាក ដោយ​កូន​ប្រុស​ពីរ​នាក់​របស់​គាត់ គឺ​អេសាវ និង​យ៉ាកុប ដែល​បាន​ទទួល​មរណភាព​នៅ​អាយុ​១៨០​ឆ្នាំ។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|35:28–29|9}}</ref> មិន​មាន​ការ​លើក​ឡើង​អំពី​របៀប ឬ​ពេល​ណា​ដែល​ភរិយា​របស់​អ៊ីសាក​ឈ្មោះ​រេបិកា​បាន​ស្លាប់​នោះ​ទេ ប៉ុន្តែ​នាង​ត្រូវ​បាន​បញ្ចូល​ក្នុង​បញ្ជី​អ្នក​ដែល​គេ​បញ្ចុះ​នៅ​ Machpelah ក្នុង​ពាក្យ​ចុង​ក្រោយ​របស់​យ៉ាកុប​ចំពោះ​កូន​ចៅ​អ៊ីស្រាអែល។ លោកយ៉ាកុបខ្លួនឯងបានស្លាប់នៅអាយុ 147 ឆ្នាំ។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|47:28|9}}</ref> នៅក្នុងជំពូកចុងក្រោយនៃលោកុប្បត្តិ យ៉ូសែបបានឱ្យគ្រូពេទ្យរបស់គាត់លាបថ្នាំយ៉ាកុបជាឪពុករបស់គាត់ មុនពេលដែលពួកគេបានយកគាត់ចេញពីប្រទេសអេស៊ីប ទៅបញ្ចុះនៅក្នុងរូងភ្នំនៃវាលម៉ាបពេឡា។ <ref>{{Bibleverse|Genesis|50:1–14|9}}</ref> នៅ​ពេល​យ៉ូសែប​បាន​ស្លាប់​នៅ​ក្នុង​ខ​ចុង​ក្រោយ​នេះ គាត់​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​លាប​ថ្នាំ​ដែរ។ គាត់​ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ចុះ​នៅ​ស៊ីគែម <ref>{{Bibleverse|Joshua|24:32|9}}</ref> ក្រោយ​ពី​កូន​ចៅ​អ៊ីស្រា‌អែល​ចូល​ទៅ​ក្នុង ​ស្រុក​សន្យា ។ === ភាពស្របគ្នានៃព្រះគម្ពីរបន្ថែម === នៅក្នុង អត្ថបទ Ugaritic (សតវត្សទី ១៣-១២ មុនគ.ស) ជាក់ស្តែង ៤០០ រៀល គឺជាតម្លៃទូទៅសម្រាប់ប្រតិបត្តិការអចលនទ្រព្យរបស់ជនជាតិកាណាននៅក្នុងរយៈពេលនេះ។ <ref>Stieglitz, Robert R. “[http://www.jstor.org/stable/598945 Commodity Prices at Ugarit.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200821040528/https://www.jstor.org/stable/598945|date=21 August 2020}}” ''Journal of the American Oriental Society'', vol. 99, no. 1, 1979, pp. 15–23.</ref> == ជំនឿសាសនា និងប្រពៃណី == === សាសនាយូដា === យោងទៅតាម សៀវភៅលោកុប្បត្តិ លោកអ័ប្រាហាំបានទិញដីជាពិសេសសម្រាប់ប្រើជាដីបញ្ចុះសពពីអេប្រូនជនជាតិហេត ដែលធ្វើឱ្យវាក្លាយជាការទិញមួយក្នុងចំណោមការទិញពីរដោយអ័ប្រាហាំនៃអចលនទ្រព្យនៅក្នុងទឹកដីកាណាន ដែលជាដីសន្យា ។ សៀវភៅរៀបរាប់អំពីរបៀបដែល បុព្វបុរស ទាំងបី និងភរិយារបស់ពួកគេ ដែលជាបុព្វបុរសត្រូវបានបញ្ចុះនៅទីនោះ។ * អ័ប្រាហាំ និង សារ៉ា ( {{Bibleverse|Genesis|23:1–20|9}} ; {{Bibleverse|Genesis|49:31|9}} ) * អ៊ីសាក និង ​រេបិកា ( {{Bibleverse|Genesis|35:29|9}} ; {{Bibleverse|Genesis|49:31|9}} ) * យ៉ាកុប និង ​លេអា ( {{Bibleverse|Genesis|49:28–33|9}} ; {{Bibleverse|Genesis|50:4–5|9}} ; {{Bibleverse|Genesis|50:12–13|9}} ) មាតាបិតាតែមួយគត់ដែលបាត់ខ្លួនគឺ រ៉ាជែល ដែល ជាភរិយាផ្សេងទៀតរបស់យ៉ាកុប ដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុង លោកុប្បត្តិ <ref>{{Bibleverse|Genesis|35:19–20|9}}</ref> ថាត្រូវបានគេបញ្ចុះនៅជិត ភូមិបេថ្លេហិម ។ <ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/machpelah.html|title=Cave of Machpelah|archivedate=9 December 2016}}</ref> ខគម្ពីរទាំងនេះគឺជាប្រភពទូទៅសម្រាប់ជំនឿសាសនាជុំវិញរូងភ្នំ។ ខណៈពេលដែលពួកគេមិនមែនជាផ្នែកនៃ [[គម្ពី គួរអាន|គម្ពីគូរ៉ា]] ពួកគេមាននៅក្នុង ប្រពៃណីមាត់ របស់ឥស្លាម។ រឿងនៃការបញ្ចុះសពរបស់អ័ប្រាហាំត្រូវបានរៀបរាប់ឡើងវិញនៅក្នុងឧទាហរណ៍ រឿងរ៉ាវនៃសតវត្សន៍ទី ១៤ របស់ Ibn Kathir របស់ពួកហោរា ។ អក្សរសិល្ប៍ midrashic របស់សាសន៍យូដា យល់ស្របថា បន្ថែមពីលើគូស្វាមីភរិយាបុព្វបុរស អ័ដាម បុរសទីមួយ និងប្រពន្ធរបស់គាត់ អេវ៉ា ក៏ត្រូវបានជ្រកកោននៅក្នុងរូងភ្នំអយ្យកោ ដែលជាប្រពៃណីគាំទ្រដោយអត្ថបទសាម៉ារីបុរាណ។ ប្រពៃណី​នេះ​ត្រូវ​បាន​គាំទ្រ​ដោយ​ពាក្យ​សាមញ្ញ​នៃ​លោកុប្បត្តិ ២៣:២ ដែល​សំដៅ​ទៅ​លើ "Kiryat Arba... Hevron" ("arba" មាន​ន័យ​ថា 'បួន')។ ដោយអត្ថាធិប្បាយលើវគ្គនោះ រ៉ាស៊ី បានរាយបញ្ជីគូស្វាមីភរិយាទាំងបួនតាមកាលកំណត់ ដោយចាប់ផ្តើមពីអ័ដាម និងអេវ៉ា។ ទំនៀមទម្លាប់របស់សាសន៍យូដាមួយទៀតប្រាប់ថា នៅពេលដែលយ៉ាកុបត្រូវបាននាំយកទៅបញ្ចុះនៅក្នុងរូងភ្នំ អេសាវ បានរារាំងការបញ្ចុះដោយអះអាងថាគាត់មានសិទ្ធិក្នុងការបញ្ចុះនៅក្នុងរូងភ្នំ។ បន្ទាប់​ពី​ការ​ចរចា​មួយ​ចំនួន Naphtali ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ទៅ​ប្រទេស​អេស៊ីប​ដើម្បី​យក​ឯកសារ​ដែល​បញ្ជាក់​ថា​អេសាវ​បាន​លក់​ចំណែក​របស់​គាត់​ក្នុង​រូង​ភ្នំ​ទៅ​ឲ្យ​យ៉ាកុប។ ខណៈ​ដែល​រឿង​នេះ​កំពុង​កើត​ឡើង ហ៊ូស៊ីម ជា​កូន​របស់ ​ដាន់ ហើយ​ពិបាក​ស្តាប់ មិន​យល់​ថា​មាន​រឿង​អ្វី​កើត​ឡើង ហើយ​ហេតុ​អ្វី​បាន​ជា​ជីតា​របស់​គាត់​មិន​ត្រូវ​បាន​គេ​បញ្ចុះ ដូច្នេះ​គាត់​បាន​សុំ​ការ​ពន្យល់។ ក្រោយ​ពី​បាន​គេ​ឲ្យ​មួយ នោះ​គាត់​ខឹង ហើយ​និយាយ​ថា៖ «តើ​ជីតា​ខ្ញុំ​ត្រូវ​ដេក​នៅ​ទី​នោះ​ដោយ​មើលងាយ​ដល់​ណាបថាលី​ត្រឡប់​ពី​ស្រុក​អេស៊ីប​វិញ​ឬ?»។ បន្ទាប់មក គាត់បានយកក្លឹបមួយ ហើយសម្លាប់អេសាវ ហើយក្បាលរបស់អេសាវក៏រមៀលចូលទៅក្នុងរូងភ្នំ <ref>{{Cite web |last=Sefaria |author-link=Sefaria |title=Talmud Bavli, Sotah 13a |url=https://www.sefaria.org/Sotah.13a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517141301/https://www.sefaria.org/Sotah.13a |archive-date=17 May 2019 |access-date=17 May 2019 |publisher=www.sefaria.org}}</ref> នេះ​បញ្ជាក់​ថា​ក្បាល​អេសាវ​ក៏​ត្រូវ​គេ​កប់​ក្នុង​ល្អាង​ដែរ។ ប្រភពសាសន៍យូដាមួយចំនួនកត់ត្រាការលក់សិទ្ធិរបស់អេសាវក្នុងការកប់នៅក្នុងរូងភ្នំ — យោងតាមការអត្ថាធិប្បាយលើ "សៀវភៅនិក្ខមនំ" យ៉ាកុបបានផ្តល់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់របស់គាត់ដើម្បីទទួលបានផ្នូរមួយនៅក្នុងរូងភ្នំអយ្យកោ។ គាត់​ដាក់​ដុំ​មាស​ប្រាក់​មួយ​ដុំ​នៅ​ចំពោះ​មុខ​អេសាវ ហើយ​សួរ​ថា៖ «បង​ប្រុស​អើយ តើ​អ្នក​ពេញ​ចិត្ត​ចំណែក​របស់​អ្នក​ក្នុង​រូង​នេះ ឬ​ក៏​មាស​ប្រាក់​ទាំង​អស់​នេះ?»។ ការលក់របស់អេសាវទៅយ៉ាកុបសិទ្ធិរបស់គាត់ក្នុងការបញ្ចុះនៅក្នុងរូងភ្នំអយ្យកោក៏ត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុង ''Sefer HaYashar'' ផងដែរ។ អត្ថបទរបស់ជនជាតិយូដាដំបូងគឺ Genesis Rabbah ចែងថាគេហទំព័រនេះគឺជាគេហទំព័រមួយក្នុងចំណោមបីដែលសត្រូវនៃសាសនាយូដាមិនអាចមើលងាយជនជាតិយូដាដោយនិយាយថា "អ្នកបានលួចពួកគេ" ដូចដែលវាត្រូវបានទិញ "ក្នុងតម្លៃពេញ" ដោយ អ័ប្រាហាំ ។ យោងតាម Midrash បុព្វបុរសត្រូវបានកប់នៅក្នុងរូងភ្នំ ពីព្រោះរូងភ្នំគឺជាកម្រិតនៃ សួនច្បារអេដែន ។ អយ្យកោត្រូវបានគេនិយាយថាមិនស្លាប់ទេតែ "ដេក" ។ ពួក​គេ​ក្រោក​ឡើង​ដើម្បី​សុំ​សេចក្ដី​មេត្តា​ដល់​កូន​ចៅ​របស់​ខ្លួន​ជា​រៀង​រាល់​ជំនាន់។ យោងទៅតាម Zohar ផ្នូរនេះគឺជាច្រកទ្វារដែលព្រលឹងចូលទៅក្នុង Gan Eden (ស្ថានសួគ៌) ។ មានការអធិស្ឋានជាភាសាហេព្រើរនៃការអង្វរសម្រាប់អាពាហ៍ពិពាហ៍នៅលើជញ្ជាំងនៃ Sarah cenotaph ។ === ឥស្លាម === ប្រជាជនម៉ូស្លីមជឿថា [[មហាម៉េដ|លោក មហាម៉ាត់]] បានទៅលេងទីក្រុង ហេប្រុន ក្នុង ការធ្វើដំណើរពេលយប់របស់គាត់ពី មេកា ទៅកាន់ទីក្រុង យេរូសាឡឹម ដើម្បីឈប់ក្បែរផ្នូរ និងគោរពវិញ្ញាណក្ខន្ធ។ <ref name="vitullo2003">{{Cite journal|last=Vitullo|first=Anita|year=2003|title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City|journal=Journal of Palestine Studies|volume=33|pages=68–83|doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}}</ref> ដោយហេតុផលនេះ ផ្នូរនេះបានក្លាយជាកន្លែងសក្ការៈបូជាសាសនាឥស្លាមដ៏ពេញនិយមយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ វាត្រូវបានគេនិយាយថាលោក មហាម៉ាត់ ផ្ទាល់បានលើកទឹកចិត្តសកម្មភាពដោយនិយាយថា "អ្នកណាដែលមិនអាចមកលេងខ្ញុំបានអនុញ្ញាតឱ្យគាត់ទៅផ្នូររបស់អ័ប្រាហាំ" ហើយ "អ្នកណាដែលទៅលេងផ្នូររបស់អ័ប្រាហាំអល់ឡោះលុបបំបាត់អំពើបាបរបស់គាត់" ។ <ref name="Pilgrimage: From the Ganges to Grac"/> យោងទៅតាមទំនៀមទម្លាប់មួយ ស្ត្រីដែលគ្មានកូនបានបោះញត្តិទៅកាន់សារ៉ា ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាបានសម្រាលកូននៅអាយុកម្រិតខ្ពស់ តាមរយៈរន្ធនៅជាន់វិហារឥស្លាមទៅកាន់រូងភ្នំខាងក្រោម។ <ref>{{Cite journal|last=Bishop|first=Eric F. F|year=1948|title=Hebron, City of Abraham, the Friend of God|journal=Journal of Bible and Religion|volume=16|issue=2|pages=94–99|jstor=1457287}}</ref> បន្ទាប់ពី ការសញ្ជ័យ ទីក្រុងដោយ Umar កន្លែងបរិសុទ្ធនេះត្រូវបាន "យកចេញពីប្រពៃណីរបស់សាសន៍យូដា" ដោយអ្នកគ្រប់គ្រងថ្មី; ឯករភជប់របស់ ហេរ៉ូដ ត្រូវបានបំប្លែងទៅជាវិហារអ៊ីស្លាម ហើយដាក់នៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ waqf ។ waqf បន្តរក្សាទីតាំងភាគច្រើន ខណៈពេលដែលយោធាអ៊ីស្រាអែលគ្រប់គ្រងការចូលទៅកាន់គេហទំព័រ។ == សូមមើលផងដែរ == * បញ្ជីនៃកន្លែងបញ្ចុះសពរបស់ស្ថាបនិកនៃប្រពៃណីសាសនា * បញ្ជីបេតិកភណ្ឌពិភពលោកក្នុងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន * <nowiki><i id="mwAsE">The Cave</i></nowiki> - ល្ខោនអូប៉េរ៉ាពហុព័ត៌មានឆ្នាំ 1993 ដែលដាក់ក្នុងរូងភ្នំ * ផ្នូររបស់ Matriarchs == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] pzng7w04z31zqnilhrlb747ydggzdso 0 53387 336732 331926 2026-06-18T00:11:32Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336732 wikitext text/x-wiki '''បាហាម៉ា''' មានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សហធនរដ្ឋបាហាម៉ា''' គឺជាប្រទេសកោះមួយដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង[[ប្រជុំកោះលូកាយ៉ាន]] ក្នុង[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]]។ ប្រទេសនេះមានកោះ [[កូនកោះ]] និង[[កោះតូច]]ៗជាង ៣០០០ នៅក្នុងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក ដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃ[[គុយបា]] និងភាគពាយ័ព្យនៃ[[កោះហ៊ីស្ប៉ានីអូឡា]] (បំបែករវាង[[សាធារណរដ្ឋដូមីនីកែន]] និង[[ហៃទី]]) និង[[កោះទួគ និងកៃកូស]] ភាគអាគ្នេយ៍ [[រដ្ឋហ្វរិដា]] នៃសហរដ្ឋអាមេរិក និងភាគខាងកើតនៃ[[ប្រជុំកោះហ្វរិដាឃី]]។ រដ្ឋធានី និងទីក្រុងធំបំផុតគឺ [[ណាសូ]] នៅលើ[[កោះញូវប្រូវីដិនស៍]]។ [[កងកម្លាំងការពារជាតិបាហាម៉ា]]ពិពណ៌នាអំពីទឹកដីរបស់បាហាម៉ាថាមានទំហំ ៤៧០,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ (១៨០,០០០ ម៉ាយការ៉េ) នៃលំហមហាសមុទ្រ។ {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស|conventional_long_name=សហធនរដ្ឋប៉ាហាម៉ា|native_name=ប៉ាហាម៉ា|image_flag=Flag of the Bahamas.svg|image_coat=Coat of arms of the Bahamas.svg|national_motto="ទៅមុខ, ឡើងលើ, ឆ្ពោះទៅមុខ, រួមគ្នា"|national_anthem="[[March On, Bahamaland]]"<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National anthem of the Bahamas.oga]]}}</div>|royal_anthem="[[សូមព្រះសង្រ្គោះព្រះមហាក្សត្រ]]"<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Bahamas, The|section=Government|access-date=10 July 2022}}</ref><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:U.S. Navy Band - God Save the King.oga]]</div>|image_map={{switcher | [[File:The Bahamas on the globe (Americas centered).svg|frameless]] | Location in the Western Hemisphere | [[File:Bahamas, The-CIA WFB Map.png|frameless]] | The Bahamas in its region }}|capital=[[ណាសូ]]|largest_city=រដ្ឋធានី|official_languages=[[ប៉ាហាម៉ាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]]|ethnic_groups={{ublist |item_style=white-space:nowrap; |៩០.៦% [[Afro-Bahamians|ស្បែកខ្មៅ]] |៤.៧% [[White Bahamian|ស្បែកស]] |២.១% [[Mixed Race|ពូជសាសន៍ចម្រុះ]] |១.៩% [[Demographics of the Bahamas#Ethnic groups|ផ្សេងៗ]] |០.៧% មិនបានបញ្ជាក់<ref name="cia.gov"/><ref name="statistics">[http://statistics.bahamas.gov.bs/download/095261300.pdf Bahamas Department of Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151209035543/http://statistics.bahamas.gov.bs/download/095261300.pdf |date=9 December 2015 }}, PDF document retrieved 20 April 2014.</ref> }}|ethnic_groups_year=២០២០|religion={{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * ៩៣.០% [[គ្រិស្តសាសនា]] ** ៧៥.១% [[ប្រូតេស្ដង់]] ** ១៧.៩% ផ្សេងៗ [[List of Christian denominations|គ្រិស្ដសាសនា]] {{Tree list/end}} |៤.៥% [[Irreligion|គ្មានសាសនា]] |១.៩% [[សាសនាប្រជាប្រិយ]] |០.៦% ផ្សេងៗ }}|religion_year=២០២៣|religion_ref=<ref>{{cite web|url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=17c|title=National Profiles|access-date=8 June 2023|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603103217/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=17c|url-status=live}}</ref>|government_type=របបរាជានិយមអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ [[សភាឯកតោភាគី]]<ref name="A12">{{cite web|title=•General situation and trends|work=[[Pan American Health Organization]]|url=http://www.paho.org/english/dd/ais/cp_044.htm|access-date=1 August 2011|archive-date=27 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427030536/http://www1.paho.org/english/dd/ais/cp_044.htm|url-status=live}}</ref><ref name="A13">{{cite news|title=Mission to Long Island in the Bahamas |publisher=Evangelical Association of the Caribbean |url=http://www.caribbeanevangelical.org/newsevents/oldarticles.htm|access-date=1 August 2011|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083539/http://www.caribbeanevangelical.org/newsevents/oldarticles.htm?id=82|url-status=live}}</ref>|leader_title1=[[Monarchy of the Bahamas|មហាក្សត្រ]]|leader_name1=[[ឆាលស៍ទី ៣]]|leader_title2={{nowrap|[[Governor-General of the Bahamas|អគ្គទេសាភិបាល]]}}|leader_name2=[[Cynthia A. Pratt|ដាម ស៊ីនថេ អេ.ប្រាត]]|leader_title3=[[Prime Minister of the Bahamas|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]]|leader_name3=ភីលីប ដាវីស|legislature=[[សភានៃប្រទេសបាហាម៉ាស|សភា]]|upper_house=[[ព្រឹទ្ធសភានៃប្រទេសបាហាម៉ាស|ព្រឹទ្ធសភា]]|lower_house=[[សភាតំណាងរាស្ត្រនៃប្រទេសបាហាម៉ាស|សភាតំណាងរាស្ត្រ]]|sovereignty_type=ឯករាជ្យ|sovereignty_note=ពិចក្រភពអង់គ្លេស|established_event1=[[អាណាចក្រ​សហព័ន្ធ|អាណាចក្រ]]|established_date1=១០ កក្កដា ១៩៧៣<ref name="bbc_Bahamas">{{cite news|date=9 July 1973|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/9/newsid_2498000/2498835.stm|title=1973: Bahamas' sun sets on British Empire|publisher=BBC News |access-date=1 May 2009|archive-date=18 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918050850/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/9/newsid_2498000/2498835.stm|url-status=live}}</ref>|area_km2=១៣,៩៤៣|area_land_km2=155th <!-- Should match the list it links to-->|area_water_km2=២៨%|population_census=៤១២,៦២៨នាក់<ref>{{Cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/population-with-un-projections?tab=table&time=2023|title=Population, 2023 |publisher=Our World in Data}}</ref>|population_estimate_year=២០២៣|population_estimate_rank=ទី១៧១|population_density_km2=២៥.២១|population_density_rank=ទី១៧៩|GDP_PPP={{increase}} $១៨.៩៨៩ពាន់លាន<ref name="IMFWEO.BS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=313,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2024 Edition. (The Bahamas)|publisher=[[International Monetary Fund]] |date=10 April 2024|access-date=15 July 2024}}</ref>|GDP_PPP_year=២០២៤|GDP_PPP_rank=ទី១៥៣|GDP_PPP_per_capita={{increase}} $៤៦,៥២៤<ref name="IMFWEO.BS" />|GDP_PPP_per_capita_rank=ទី៤៦|GDP_nominal={{increase}} $១៤.៣៩០ ពាន់លាន<ref name="IMFWEO.BS" />|GDP_nominal_year=២០២៤|GDP_nominal_rank=ទី១៤៦|GDP_nominal_per_capita={{increase}} $៣៥,២៥៧<ref name="IMFWEO.BS" />|GDP_nominal_per_capita_rank=ទី២៩|Gini_change=<!--increase/decrease/steady-->|Gini_ref=<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BS|access-date=27 July 2024|title=World Bank Open Data|archivedate=16 មករា 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260116200550/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BS|url-status=dead}}</ref>|HDI_change=steady<!--increase/decrease/steady-->|currency=[[ដុល្លារប៉ាហាម៉ា]] (BSD)|time_zone=[[Eastern Time Zone|EST]]|utc_offset_DST=−04:00|utc_offset=−05:00|time_zone_DST=[[Eastern Time Zone|EDT]]|date_format=dd.mm.yyyy ([[Common Era|CE]])|drives_on=ឆ្វេង|calling_code=+1}} កោះបាហាម៉ាសត្រូវបានរស់នៅដោយជនជាតិ[[អារ៉ាវ៉ាក់]] និង [[លូកាយ៉ាន]] ដែលជាផ្នែកមួយនៃ[[តាយណូ]] ដែល[[និយាយភាសាអារ៉ាវ៉ាក់]] អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ។<ref>{{Cite web |title=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |access-date=2026-02-08 |website=www.cia.gov}}</ref> [[គ្រីស្តុប កូឡុំ|គ្រីស្តូផើរ កូឡុំបូស]] គឺជាជនជាតិអឺរ៉ុបដំបូងគេដែលបានឃើញកោះទាំងនេះ ដោយបានចុះចតលើកដំបូងរបស់គាត់នៅក្នុង "[[ពិភពលោកថ្មី]]" ក្នុងឆ្នាំ ១៤៩២ នៅពេលដែលគាត់បានចុះចតនៅលើ[[កោះសាន់សាល់វ៉ាឌ័រ]]។ ក្រោយមក [[ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ]]បានដឹកជញ្ជូនជនជាតិដើម [[លូកាយ៉ាន]] ទៅកាន់កោះហ៊ីស្ប៉ានីអូឡា ហើយបានធ្វើឱ្យពួកគេក្លាយជាទាសករនៅទីនោះ ដោយបន្សល់ទុកកោះបាហាម៉ាភាគច្រើនត្រូវបានគេបោះបង់ចោលចាប់ពីឆ្នាំ ១៥១៣ ដល់ឆ្នាំ ១៦៤៨។ នៅឆ្នាំ ១៦៤៩ អាណានិគមអង់គ្លេសមកពី[[ប៊ឺមូដា]] ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា [[ពួកអ្នកផ្សងព្រេងអេលេហ្វធើរ៉ាន]] បានតាំងទីលំនៅនៅលើ[[កោះអេលេហ្វធើរ៉ា]]។<ref>{{Cite web |title=History of the Bahamas {{!}} Bahamas {{!}} Official Site |url=https://www.bahamas.com/our-history |access-date=2026-02-08 |website=The Islands of The Bahamas |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Book sources - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780806350509 |access-date=2026-02-08 |website=en.wikipedia.org |language=en}}</ref> បាហាម៉ាបានក្លាយជាអាណានិគម[[មហារាជាចក្រភពអង់គ្លេស]]នៅឆ្នាំ ១៧១៨ នៅពេលដែលចក្រភពអង់គ្លេសបានបង្ក្រាប[[ចោរសមុទ្រ]]។ បន្ទាប់ពី[[សង្គ្រាមបដិវត្តន៍អាមេរិក]] [[រាជវង្ស]]បានតាំងទីលំនៅថ្មីដល់[[ជនជាតិនិតិភក្ដីអាមេរិក]]រាប់ពាន់នាក់ទៅកាន់បាហាម៉ា។ ពួកគេបានយកទាសករទៅជាមួយ និងបានបង្កើត[[ចម្ការ]]លើដីសម្បទាន។ ទាសករអាហ្វ្រិក និងកូនចៅរបស់ពួកគេមានចំនួនភាគច្រើននៃចំនួនប្រជាជនចាប់ពីពេលនោះមក។ ការជួញដូរទាសករត្រូវបានលុបចោលដោយចក្រភពអង់គ្លេសនៅឆ្នាំ ១៨០៧។ [[ទាសភាពនៅបាហាម៉ាស]]មិនត្រូវបានលុបចោលរហូតដល់ឆ្នាំ ១៨៣៤ ទេ ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៨១៨ បាហាម៉ាបានក្លាយជា[[សិទ្ធិផ្ដាច់មុខ]]សម្រាប់ទាសករអាហ្វ្រិកមកពីខាងក្រៅ[[តំបន់ឥណ្ឌាខាងលិច]]របស់អង់គ្លេស។<ref>''Register of Debates in Congress'', Gales & Seaton, 1837, pp. 251–253. Note: In trying to retrieve North American slaves off the ''Encomium'' from colonial officials (who freed them), the US consul in February 1834 was told by the Lieutenant Governor that "he was acting in regard to the slaves under an opinion of 1818 by Sir Christopher Robinson and Lord Gifford to the British Secretary of State".</ref> ជនជាតិអាហ្វ្រិកដែលត្រូវបានរំដោះចេញពីកប៉ាល់ទាសករខុសច្បាប់ ត្រូវបាន[[កងទ័ពជើងទឹកអង់គ្លេស]]បញ្ជូនមកតាំងទីលំនៅថ្មីនៅលើកោះទាំងនោះ ខណៈដែល[[ទាសករអាមេរិកខាងជើង]] និងជនជាតិ[[សេមិណូឡេស]] មួយចំនួនបានរត់គេចខ្លួនទៅកាន់កោះបាហាម៉ាទៅរដ្ឋហ្វរិដា។ ក្នុងអំឡុងពេលនេះ ជនជាតិបាហាម៉ាត្រូវបានគេស្គាល់ថាទទួលស្គាល់សេរីភាពរបស់ទាសករដែលដឹកដោយកប៉ាល់របស់ប្រទេសដទៃទៀត ដែលបានទៅដល់ប្រទេសរបស់ពួកគេ។ សព្វថ្ងៃនេះ ជនជាតិ[[បាហាម៉ាស្បែកខ្មៅ]]មានចំនួន ៩០ ភាគរយនៃចំនួនប្រជាជន ៤០០,៥១៦ នាក់។<ref>{{Cite web |title=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |access-date=2026-02-08 |website=www.cia.gov}}</ref> បាហាម៉ាបានក្លាយជាសហធនរដ្ឋឯករាជ្យមួយដែលដាច់ដោយឡែកពីចក្រភពអង់គ្លេសនៅឆ្នាំ ១៩៧៣។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីដំបូងរបស់ខ្លួនគឺលោក [[សឺរ លិនដិន ពិនលីង]]។ បាហាម៉ារក្សាព្រះមហាក្សត្រ[[ឆាលស៍ទី ៣]] ជាព្រះមហាក្សត្ររបស់ខ្លួន។ តំណាងដែលត្រូវបានតែងតាំងដោយរាជបល្ល័ង្កគឺជា[[អគ្គទេសាភិបាលនៃបាហាម៉ា]]។ បាហាម៉ាសមាន[[ផលិតផលក្នុងស្រុក]]សរុបក្នុងមនុស្សម្នាក់ធំជាងគេទីដប់បួននៅ[[អាមេរិក]]។ សេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេសនេះផ្អែកលើទេសចរណ៍ និងហិរញ្ញវត្ថុនៅឯនាយសមុទ្រ។<ref>{{Cite web |title=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |access-date=2026-02-08 |website=www.cia.gov}}</ref> ទោះបីជាបាហាម៉ាសស្ថិតនៅក្នុងប្រជុំកោះលូកាយ៉ាន មិនមែននៅក្នុង[[សមុទ្រការ៉ាប៊ីន]]ក៏ដោយ វានៅតែត្រូវបានចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃ[[តំបន់ការ៉ាប៊ីន]]ដ៏ធំទូលាយ។<ref>{{Citation|title=2 The Caribbean: A Geographic Preface|url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9781685856816-004/html|publisher=Lynne Rienner Publishers|date=2009-07-01|accessdate=2026-02-08|isbn=978-1-68585-681-6|pages=19–50|doi=10.1515/9781685856816-004/html|language=en|first=Thomas D.|last=Boswell|editor-first=Richard S.|editor-last=Hillman|editor2-first=Thomas J.|editor2-last=DAgostino}}</ref> បាហាម៉ាគឺជាសមាជិកពេញលេញនៃ[[សហគមន៍ការ៉ាប៊ីន]] (CARICOM) ប៉ុន្តែមិនមែនជាផ្នែកមួយនៃទីផ្សារ និង[[សេដ្ឋកិច្ចតែមួយរបស់ CARICOM|ទីផ្សារ និងសេដ្ឋកិច្ចតែមួយនៅការ៉ាប៊ីន]] ('''CSME''') ទេ។<ref>{{Cite web |title=Communique issued at the conclusion of the Fourth Meeting of the Conference of Heads of Government of the Caribbean Community, 4-8 July 1983, Port-of-Spain, Trinidad and Tobago |url=http://www.caricom.org/jsp/communications/communiques/4hgc_1983_communique.jsp |access-date=2026-02-08 |website=www.caricom.org}}</ref> == ឯកសារយោង == 5labt2xbng462q3ljf20vrum8459hpl 0 53437 336757 333203 2026-06-18T09:52:34Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336757 wikitext text/x-wiki '''កំពុងបង្កើត ស្ថានទូតហ្វីលីពីន'''ប្រចាំទីក្រុង[[ស៊ូវ៉ា]] គឺជាបេសកកម្មការទូតរបស់សាធារណរដ្ឋ[[ហ្វីលីពីន]]ប្រចាំសាធារណរដ្ឋ[[ហ្វីជី]]។ ស្ថានទូតនេះបានបើកសម្ពោធនៅឆ្នាំ ២០២៦ ហើយបច្ចុប្បន្នមានទីតាំងនៅតាមបណ្តោយផ្លូវ រ៉ាទូ ស៊ូគូណា ក្នុងសង្កាត់ ណាសេសេ ភាគខាងត្បូងទីក្រុងស៊ូវ៉ា។ == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == ទោះបីជាប្រទេសហ្វីលីពីន និងប្រទេសហ្វីជី បានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតនៅថ្ងៃទី១៨ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៣ ក៏ដោយ ក៏ទំនាក់ទំនងរវាងប្រទេសទាំងពីរធ្លាប់ត្រូវបានធ្វើឡើងតាមរយៈបេសកកម្មផ្សេងៗគ្នាជាប្រវត្តិសាស្ត្រ។<ref>{{Cite web |last=Journalist |first=Kreetika Kumar Multimedia |title=Philippines to establish embassy in Suva |url=https://www.fbcnews.com.fj/news/philippines-to-establish-embassy-in-suva/ |access-date=2026-03-16 |website=Fiji Broadcasting Corporation}}</ref> ថ្មីៗនេះ ប្រទេសហ្វីជីស្ថិតនៅក្រោមយុត្តាធិការរបស់ស្ថានទូតហ្វីលីពីនប្រចាំទីក្រុង [[វែលលីងតុន]] ដែលបន្ទាប់មកបានរក្សាស្ថានកុងស៊ុលកិត្តិយសមួយនៅទីក្រុងស៊ូវ៉ា ដឹកនាំដោយលោក វីជីលីអូ ដឺ អាសា។<ref>{{Cite web |title=Ambassador Azucena Connects with the Filipino community in Nadi, Fiji {{!}} Philippine Embassy of Wellington New Zealand |url=https://www.philembassy.org.nz/latest/news/ambassador-azucena-connects-with-the-filipino-community-in-nadi-fiji |access-date=2026-03-16 |website=www.philembassy.org.nz |archivedate=2025-12-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251205173228/https://www.philembassy.org.nz/latest/news/ambassador-azucena-connects-with-the-filipino-community-in-nadi-fiji |url-status=dead }}</ref> នៅឆ្នាំ ២០២៥ គណៈរដ្ឋមន្ត្រីរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រីហ្វីជី លោក ស៊ីទីវីនី រ៉ាប៊ូកា បានគាំទ្រការបង្កើតបេសកកម្មការទូតហ្វីលីពីនប្រចាំនៅប្រទេសហ្វីជី ដែលជាផ្នែកមួយនៃកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីពង្រឹងទំនាក់ទំនងទ្វេភាគី និងពង្រឹងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងហ្វីលីពីន និងប្រទេសដទៃទៀតនៅក្នុងតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិក។<ref>{{Cite web |last=Team |first=Fiji One News |date=2025-04-18 |title=Philippines to open embassy in Suva, strengthening ties with Fiji |url=https://fijionenews.com.fj/philippines-to-open-embassy-in-suva-strengthening-ties-with-fiji/ |access-date=2026-03-16 |website=Fiji One News |language=en-US}}</ref> កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ហ្វីលីពីនក្នុងការពង្រឹងការចូលរួមជាមួយតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិកមានតាំងពីយ៉ាងហោចណាស់ឆ្នាំ ២០២៣ នៅពេលដែលលោក បេនយ៉ាមីន ឌីអូកណូ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុបានជំរុញឱ្យមានសមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ចតំបន់ឥណ្ឌូ-ប៉ាស៊ីហ្វិកកាន់តែស៊ីជម្រៅ ដែលបានឈានដល់កម្រិតកំពូលដោយលោកប្រធានាធិបតី បុងបុង ម៉ាកូស បានប្រកាសពីការបង្កើតគំនិតផ្តួចផ្តើមប៉ាស៊ីហ្វិកហ្វីលីពីន ដែលផ្តោតលើការត្រៀមខ្លួនសម្រាប់គ្រោះមហន្តរាយ សន្តិសុខស្បៀង ចល័តភាពកម្លាំងពលកម្ម និងសុខភាពសាធារណៈ ក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៤។{{Citation needed}} ក្រុមការងារ​ដែល​រៀបចំ​ស្ថានទូត​ជាមុន​បាន​មកដល់​ទីក្រុងស៊ូវ៉ាក្នុង​ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០២៥ ហើយ​កំពុង​រៀបចំ​ចាប់ផ្តើម​ផ្តល់​សេវា​កុងស៊ុល​ភ្លាមៗ នៅពេលដែល​បេសកកម្ម​បាន​បញ្ចប់​នីតិវិធី​ចាំបាច់​ទាំងអស់​សម្រាប់​ការបើក​។<ref>{{Cite web |last=Novicio |first=Dorothy Delgado |title=From hello to bula! |url=https://www.philstar.com/the-freeman/opinion/2026/01/31/2504629/hello-bula |access-date=2026-03-16 |website=Philstar.com}}</ref> សេវាកម្មកុងស៊ុលមានកំណត់បានចាប់ផ្តើមផ្តល់ជូននៅថ្ងៃទី ២ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៦។{{Citation needed}} == ឯកសារយោង == {{Reflist}}{{អត្ថបទខ្លីមិនពេញលេញ}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងការបរទេសនៃប្រទេសហ្វីជី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បេសកកម្មការទូតនៃប្រទេសហ្វីលីពីន]] rfvyrwef0lqgtwz8jdsti0es85icu9o 0 53497 336713 334080 2026-06-17T16:11:50Z Fotrus 47509 336713 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = {{ubl|[[អាយ៉ាតុឡា]]|[[សេយេត]]}} | name = មោជតាបា ហាមេនៃ | native_name = {{lang|fa|{{nobold|مجتبی خامنه‌ای}}}}<!-- DO NOT add Azerbaijani here. Khamenei is only of 1/4 Azerbaijani descent and is not known if he speaks the language. --> | image = Ayatollah Mojtaba Khamenei, March 8, 2026 (cropped).jpg | alt = Head shot of Khamenei, age 54, in clerical clothing | caption = លោកក្នុងឆ្នាំ២០២៣ | order = ទី៣ | office = មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ | president = [[Masoud Pezeshkian]] | termstart = ៨ មិនា ២០២៦ | termend = | predecessor = [[អាលី ហាមេនៃ]]{{efn|Between Ali Khamenei's death on 28 February and Mojtaba Khamenei's [[2026 Iranian supreme leader election|election]] on 8 March, the [[Interim Leadership Council]] was tasked with handing the duties of the supreme leader.<ref>{{Cite web|last=Reals|first=Tucker|date=1 March 2026|title=Iran names three men for interim Leadership Council to pick next supreme leader|url=https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-supreme-leader-khamenei-funeral-day-2/|access-date=1 March 2026|website=CBS News|language=en-US|archive-date=1 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301140937/https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-supreme-leader-khamenei-funeral-day-2/|url-status=live}}</ref>}} | successor = | office1 = [[Vakil]] of the [[Office of the Supreme Leader of Iran|Office of the Supreme Leader]]{{efn|Per Shia Islamic tradition, an [[Ayatollah]]-ranked cleric is to establish an office for addressing lay religious questions and organizing alms, with their son traditionally being designated to lead said office as a ''wakil''.<ref>{{Cite web|last=MacFarquhar|first=Neil|author-link=Neil MacFarquhar|date=10 March 2026|title=New Supreme Leader Inherits Sprawling, Secretive Office That Dominates Iran|access-date=11 March 2026|url=https://www.nytimes.com/2026/03/10/world/middleeast/iran-supreme-leader-secretive-office.html|language=en-US|website=NYTimes}}</ref><ref>{{cite book |author=Al-Ghazali |author-link=Al-Ghazali |translator1=D.B. Burrel |translator2=N. Daher |title=The ninety-nine beautiful names of God = al-Maqṣad al-asnā : fī s̲h̲arḥ asmāʼ Allāh al-ḥusnā |date=1992 |publisher=Islamic Texts Society |location=Cambridge, UK |isbn=0946621314 |page=126}}</ref> The [[Office of Foreign Assets Control]] claims he represented "the Supreme Leader in an official capacity despite never being elected or appointed to a government position aside from work in the office of his father".<ref>{{Cite web|date=4 November 2019|title=Treasury Designates Supreme Leader of Iran’s Inner Circle Responsible for Advancing Regime’s Domestic and Foreign Oppression|access-date=11 March 2026|website=United States Department of the Treasury|language=en-US|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm824}}</ref> According to the ''New York Times'', Khamenei coordinated military and intelligence operations from his father's office.<ref>{{Cite web|last=Fassihi|first=Farnaz|author-link=Farnaz Fassihi|date=8 March 2026|title=Iran's New Leader, Ayatollah Khamenei's Son, Is a Mysterious Figure|access-date=11 March 2026|url=https://www.nytimes.com/2026/03/08/world/middleeast/mojtaba-khamenei-iran-leader.html|language=en-US|website=The New York Times}}</ref>}} | 1blankname1 = {{nowrap|មេដឹកនាំកំពូល}} | 1namedata1 = អាលី ហាមេនៃ | 2blankname1 = {{nowrap|ប្រធានបុគ្គលិក}} | 2namedata1 = [[Mohammad Mohammadi Golpayegani]] | termstart1 = 21 August 2008{{efn|This was the earliest alleged date he served in this position. The actual date of his appointment is not known.}} | termend1 = 28 February 2026 | predecessor1 = ''Position established'' | successor1 = ''Vacant'' | birth_name = {{nowrap|Mojtaba Hosseini Khamenei}} | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1969|9|8}} | birth_place = [[ម៉ាសាដ]], អ៊ីរ៉ង់ | party = [[អ្នកនយោបាយឯករាជ្យ|ឯករាជ្យ]] | otherparty = [[រណសិរ្សស្ថិរភាពបដិវត្តន៍អ៊ីស្លាម]] (អ្នកគាំទ្រ)<ref>{{cite web|url= https://www.iranintl.com/en/202603083539|title= Mojtaba Khamenei: The shadow prince who rose to became Iran’s supreme leader|publisher=Iran International|date=8 March 2026|access-date=8 March 2026}}</ref> | education = [[Qom Seminary]] | spouse = {{marriage|ហ្សារ៉ា ហាដាដ អាដេល|1999|2026|end=[[Assassination of Ali Khamenei|ស្លាប់]]}} | children = ៣ | allegiance = <!-- Iran --> | branch = [[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍អ៊ីស្លាម]] | signature = Mojtaba Khamenei Signature.svg | serviceyears = {{ubil | 1987–1988 ([[Islamic Revolutionary Guard Corps Ground Forces|Ground Forces]]) | 2009–2026 (Basij) }} | rank = | commands = {{ubil | [[Basij]] ''(de facto)'' | [[Intelligence Organization of the Islamic Revolutionary Guard Corps|Intelligence Organization]] ''(de facto)'' | [[Intelligence Protection Organization of the Islamic Revolutionary Guard Corps|Intelligence Protection Organization]] ''(staffing; de facto)'' }} | unit = {{tree list}} * [[27th Mohammad Rasulullah Division]] ** Habib ibn Mazahir Battalion (1987–1988) {{tree list/end}} | battles = {{បញ្ជីឈ្មោះ}} *[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់-អ៊ីរ៉ាក់]] **[[Operation Beit ol-Moqaddas 2]] ** [[Operation Beit ol-Moqaddas 4]] ** [[Operation Dawn 10]] ** [[Operation Mersad]] * [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦​]]{{WIA}} {{tree list/end}} }} '''មោជតាបា ហាមេនៃ''' {{Efn|{{langx|fa|مجتبی حسینی خامنه‌ای|Mojtabā Hoseyni Xāmene'i}}, {{IPA|fa|mod͡ʒtʰæˈbɒː hosejˈniː xɒːmeneˈʔiː|pron|small=no}}.}} (កើតនៅថ្ងៃទី ៨ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៦៩) គឺជា [[បូជាចារ្យស៊ីអា|បព្វជិត]] និងជាអ្នកនយោបាយអ៊ីរ៉ង់ ដែលបានបម្រើការជា [[មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់|មេដឹកនាំកំពូលទីបីរបស់អ៊ីរ៉ង់]] ចាប់តាំងពីខែមីនា ឆ្នាំ ២០២៦។ ជាសមាជិកនៃ [[គ្រួសារហាមេនៃ]] និងជាកូនប្រុសទីពីររបស់មេដឹកនាំកំពូលទីពីរ [[អាលី ហាមេនៃ]] លោកធ្លាប់បានបម្រើការជា [[វេគិល]] នៃ [[ការិយាល័យមេដឹកនាំកំពូល]] ក្នុងអំឡុងពេលដែលឪពុករបស់លោកកាន់អំណាចពីឆ្នាំ ២០០៨ ដល់ឆ្នាំ ២០២៦។ {{Efn|This was the earliest alleged date he served in this position. The actual date of his appointment is not known.}} កើតនៅ [[ម៉ាសហាដ|ម៉ាសាដ]] ហាមេនៃ បានទទួលការអប់រំដំបូងនៅ [[សាដាស,អាស៊ែបៃហ្សង់ខាងលិច|សាដាស]] និង [[ម៉ាសហាដ|ម៉ាសាដ]] ហើយបានបញ្ចប់ការសិក្សានៅវិទ្យាល័យនៅ [[តេហេរ៉ង់]] ។ បន្ទាប់មកលោកបានសិក្សា [[សាលាទេវវិទ្យាអ៊ីស្លាម|ទ្រឹស្ដីសាសនាអ៊ីស្លាម]] ក្រោមការណែនាំរបស់ឪពុកលោក និង [[ម៉ាមោជ ហាសេមី សារោឌី]] ។ លោកបានចូលរួមជាមួយ [[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍អ៊ីស្លាម]] (IRGC) ក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៧ និងបានបម្រើការក្នុង [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់-អ៊ីរ៉ាក់]] ។ នៅឆ្នាំ ១៩៨៩ លោកបានចាប់ផ្តើមសិក្សានៅ [[កុម]] ដើម្បីក្លាយជាបព្វជិត ហើយក្រោយមកបានចូលរួមជាមួយ [[សិក្ខាសាលា​កុម|សាលាកុម]] ក្នុងនាមជាគ្រូបង្រៀនទ្រឹស្ដីសាសនា។ លោកបានគ្រប់គ្រងកងជីវពលស្ម័គ្រចិត្ត [[បាស៊ីជ]] ក្នុងឆ្នាំ ២០០៩។ អ្នកវិភាគបានចាត់ទុកហាមេនៃ ជាបេក្ខជនដែលទំនងជាជំនួសឪពុករបស់គាត់ជាមេដឹកនាំកំពូល ទោះបីជាមានរបាយការណ៍ថា អាលី ហាមេនៃ បានប្រឆាំងនឹងការឡើងកាន់តំណែងរបស់គាត់ក៏ដោយ។ បន្ទាប់ពី [[ការធ្វើឃាត អាលី ហាមេនៃ|ការធ្វើឃាតឪពុករបស់គាត់]] ក្នុងអំឡុង [[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ ២០២៦]] លោកត្រូវបាន [[ការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ ២០២៦|ជ្រើសរើសជាមេដឹកនាំកំពូលទីបី]] ដោយ [[ការជួបជុំអ្នកជំនាញ|សភាអ្នកជំនាញ]] ។ លោកបានរងរបួសនៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសដែលបានសម្លាប់ឪពុករបស់គាត់ ហើយការតែងតាំងរបស់គាត់ត្រូវបានបន្តដោយអវត្តមានពីសាធារណជនយូរ ដែលបង្កើនការភាន់ច្រឡំលើជោគវាសនារបស់គាត់។ នៅក្នុងមនោគមវិជ្ជានយោបាយ និងយុត្តិសាស្ត្រ លោកត្រូវបានចាត់ទុកថាស្ថិតក្នុងចំណោមអ្នកកាន់[[គោលការណ៍អ៊ីរ៉ង់]]ដ៏តឹងរ៉ឹងបំផុត ហើយមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយ «បព្វជិតជ្រុលនិយមមនោគមវិជ្ជាបំផុត» មួយចំនួន នេះបើយោងតាមរបាយការណ៍មួយពី[[ក្រុមប្រឹក្សាអាត្លង់ទិក]] ដែលជាក្រុមអ្នកគិតដែលគាំទ្រ[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង|ណាតូ]]។ ជាទូទៅ អ្នកវិភាគបានមើលឃើញថាគាត់មានភាពបើកចំហរក្នុង[[ការអភិវឌ្ឍកម្មវិធីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]ជាងឪពុករបស់គាត់ ដោយ[[ប្រឆាំងនឹងហ្វាតវ៉ារបស់ឪពុកគាត់ប្រឆាំងនឹងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]]។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] ai9avq7ap8xqepvhett2suctw0t9m81 0 53526 336737 334865 2026-06-18T02:04:02Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336737 wikitext text/x-wiki {{Short description|Traditional rite in some Asian countries}} {{Infobox holiday | holiday_name = Royal Ploughing Ceremony | type = Asian | image = Royal ploughing ceremony day 23.jpg | caption = Royal Ploughing Ceremony in Thailand, 2019 | official_name = {{indented plainlist| * {{lang|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}} {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} (Thailand) * {{lang|si|වප් මඟුල්}} {{transliteration|si|Vap Magula}} (Sri Lanka)<ref>[http://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/buddhist-religious-year Buddhist Religious Year]</ref> * {{lang|ta|பொன்னேர் உழுதல்}} {{transliteration|ta|Ponner Uzhuthal}} ([[Tamil Nadu]], India – ploughing with the golden plough)<ref> * {{lang|km|ពិធីច្រូតកាត់}} (Cambodia) [https://ta.wikipedia.org/s/ahd பொன்னேர் உழுதல்] (in Tamil)</ref>}} | nickname = {{hlist|The Ploughing Festival|Farmer's Day}} | observedby = [[Demographics of Cambodia|Cambodians]], [[Thai people|Thais]], and [[Demographics of Sri Lanka|Sri Lankans]] | longtype = {{ubl|National holiday (Cambodia, Thailand)|Regional festival (Sri Lanka)}} | significance = Beginning of the rice-growing season | date = 4th day of the 6th lunar month's waning&nbsp;moon (Cambodia)<ref>{{cite web|url=http://www.tourismcambodia.org/news/index.php?view=detail&nw=7|title=The Royal Ploughing Ceremony 2011|work=Tourism Cambodia|publisher=Ministry of Tourism, Cambodia|access-date=18 July 2011|archivedate=5 តុលា 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221005154442/https://www.tourismcambodia.org/news/index.php?view=detail&nw=7|url-status=dead}}</ref>}} '''Royal Ploughing Ceremony''' ({{langx|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}, {{langx|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}, {{transliteration|km|UNGEGN|Preăh Réach Pĭthi Chrát Preăh Neăngkoăl}}; {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}}; {{langx|si|වප් මඟුල්}}, {{transliteration|si|Vap Magula}}), {langx|km|ព្រះរាជពិធីបុណ្យច្រត់ព្រះនង្គ័ល}} also known as '''The Ploughing Festival''', is an ancient royal rite held in many Asian countries to mark the traditional beginning of the [[rice]] growing season. The royal ploughing ceremony, called {{transliteration|my|Lehtun Mingala}} ({{lang|my|လယ်ထွန်မင်္ဂလာ}}, {{IPA|my|lɛ̀tʰʊ̀ɰ̃ mɪ̀ɰ̃ɡəlà|pron}}) or {{transliteration|my|Mingala Ledaw}} ({{lang|my|မင်္ဂလာလယ်တော်}}), was also practiced in pre-colonial Burma until 1885, when the [[Konbaung dynasty|monarchy]] was abolished. == ប្រពៃណីមុនសម័យរាមកេរ្តិ៍ == នៅក្នុងកំណែផ្សេងៗនៃរឿង [[រាមាយណៈ|រាមកេរ្តិ៍]] (Ramayana), នាង [[សីតា]] ដែលជាតួឯកស្រីបានលេចចេញពីដីដែលបានភ្ជួររាស់ក្នុងទម្រង់ជាទារក នៅពេលដែលព្រះបាទ [[ជនក]] ជាស្តេចនៃនគរ [[វិទេហៈ]] ភ្ជួរស្រែនៅក្នុងព្រះរាជពិធី។ នេះគឺជាកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងបំផុតទាក់ទងនឹងពិធីសាសនាកសិកម្មនេះ។ ប្រពៃណីនេះគឺជាពិធីសាសនាកសិកម្មទូទាំងតំបន់ [[មហាឥណ្ឌា]] (Greater India)។ == អាស៊ីអាគ្នេយ៍ == === ប្រទេសថៃ === នៅក្នុងប្រទេសថៃ ឈ្មោះទូទៅនៃព្រះរាជពិធីនេះគឺ {{tlit|th|RTGS|Raek Na Khwan}} ({{lang|th|แรกนาขวัญ}}) ដែលមានន័យចំៗថា "ការចាប់ផ្តើមដ៏មានសិរីមង្គលនៃរដូវដាំដុះស្រូវ"។ ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានគេហៅជាផ្លូវការថា {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ({{lang|th|พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}}) ដែលមានន័យចំៗថា "ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លដែលជាការកត់សម្គាល់នូវការចាប់ផ្តើមដ៏មានសិរីមង្គលនៃរដូវដាំដុះស្រូវ"។<ref>{{cite web|title=Royal Institute Dictionary 1999 |url=https://dictionary.orst.go.th/|publisher=Royal Institute of Thailand |date=2026 |access-date=2026-04-17 |location=Bangkok |language=th |quote=แรกนา, แรกนาขวัญ น. ชื่อพิธีเริ่มไถนา, ถ้าทําเป็นทางราชการ เรียกว่า พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ, แต่โดยทั่วไปมักเรียกว่า พระราชพิธีแรกนา หรือ พระราชพิธีแรกนาขวัญ }}</ref> ព្រះរាជពិធី {{tlit|th|RTGS|Raek Na Khwan}} នេះមានប្រភពដើមមកពីសាសនាហិណ្ឌូ។ ប្រទេសថៃក៏ប្រារព្ធពិធីខាងព្រះពុទ្ធសាសនាមួយផ្សេងទៀតដែលហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|พืชมงคล}}) ដែលមានន័យចំៗថា "សិរីមង្គលសម្រាប់ដំណាំ"។ ព្រះរាជពិធីនេះហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|พระราชพิธีพืชมงคล}})។<ref>{{cite web |title=Royal Institute Dictionary 1999 |url=http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp |publisher=Royal Institute of Thailand |date=2007 |access-date=2014-05-09 |location=Bangkok |language=th |quote=พืชมงคล [พืดชะ, พืด] น. ชื่อพระราชพิธีที่พระสงฆ์สวดเพื่อความเจริญของพืชพันธุ์ธัญญาหาร เรียกว่า พระราชพิธีพืชมงคล เป็นพระราชพิธีที่ทำก่อนพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ซึ่งเป็นพิธีพราหมณ์. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303000030/http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp |archive-date=2009-03-03 |archivedate=2009-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303000030/http://rirs3.royin.go.th/dictionary.asp }}</ref> ការបកប្រែជាផ្លូវការនៃ {{transliteration|th|Phuetcha Mongkhon}} គឺ "ពិធីបុណ្យច្រូតកាត់ (Harvest Festival)"។<ref name="harvest">{{cite journal | script-title=th:ประกาศสำนักคณะรัฐมนตรี เรื่อง กำหนดเวลาทำงานและวันหยุดราชการ (ฉบับที่ 11) พ.ศ. 2500 |trans-title=Announcement of the Office of the Prime Minister on Determination of Working Hours and Public Holidays (No. 11), BE 2500 (1957) | url = http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2500/D/088/2466.PDF | archive-url = https://web.archive.org/web/20140512231221/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2500/D/088/2466.PDF | url-status = dead | archive-date = May 12, 2014 | date = 1957-10-15 | access-date = 2014-05-09 | language = th | location = Bangkok | publisher = Cabinet Secretary | volume= 74, Part 88 | page = 2466 | journal = Government Gazette }}</ref> ព្រះបាទ [[មង្កុដ]] (Mongkut) (រាមាទី៤) បានបញ្ចូលព្រះរាជពិធីទាំងព្រះពុទ្ធសាសនា និងហិណ្ឌូសាសនាទៅជាព្រះរាជពិធីតែមួយហៅថា {{tlit|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ({{lang|th|พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ}})។ ផ្នែកព្រះពុទ្ធសាសនាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុង [[ព្រះបរមរាជវាំងថៃ|ព្រះបរមរាជវាំង]] (Grand Palace) ជាមុនសិន ហើយបន្ទាប់មកផ្នែកហិណ្ឌូសាសនាត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឯ [[សានមហ្លួង]] (Sanam Luang), [[ទីក្រុងបាងកក]]។<ref>{{cite web | script-title = th:ประวัติพระราชพิธีมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ | trans-title = History of the Royal Ploughing Ceremony | url = http://www.moac.go.th/ewt_news.php?nid=8822 | publisher = Ministry of Agriculture and Cooperatives | date = n.d. | access-date = 2014-05-09 | language = th }}{{Dead link|date=ឧសភា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ក្រដាសប្រាក់ស៊េរីទី២ ដែលបានបោះពុម្ពដំបូងក្នុងឆ្នាំ ១៩២៥ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទ [[វជិរាវុធ]] (Vajiravudh) (រាមាទី៦) និងបន្តរហូតដល់រជ្ជកាលព្រះបាទ [[ប្រជាធិប៉ុក]] (Prajadhipok) (រាមាទី៧) មានរូបភាពព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លនៅផ្នែកខាងខ្នងនៃក្រដាសប្រាក់ទាំងប្រាំមួយប្រភេទ។<ref>{{cite web |url= http://www.bot.or.th/English/Banknotes/HistoryANdSeriesOfBanknotes/Pages/Banknote_Series02.aspx |title= Banknotes, Series 2 |date= February 23, 2012 |work= Banknotes > History and Series of Banknotes > |publisher= [[Bank of Thailand]] |quote= The design was printed on both sides.... |access-date= មេសា 16, 2026 |archivedate= កក្កដា 4, 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120704102039/http://www.bot.or.th/English/Banknotes/HistoryANdSeriesOfBanknotes/Pages/Banknote_Series02.aspx |url-status= dead }}</ref> ព្រះបាទរាមាទី៧ បានបញ្ឈប់ការអនុវត្តនេះនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩២០។ ពិធីនេះត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦០ ដោយព្រះបាទ [[ភូមិបុលអតុល្យតេជៈ]] (Bhumibol Adulyadej) (រាមាទី៩)។<ref>[http://www.tatnews.org/events/events/2007/may/3173.asp Ancient rituals for a bountiful harvest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927061957/http://www.tatnews.org/events/events/2007/may/3173.asp |date=2007-09-27 }}, TAT News, retrieved 2007-5-10</ref><ref>[http://etna.mcot.net/query.php?nid=29321 Abundant crops expected in Thailand in 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041031212605/http://etna.mcot.net/query.php?nid=29321 |date=2004-10-31 }}, Thai News Agency, MCOT, 2007-5-10</ref> ទាំងនៅក្នុង [[ប្រទេសកម្ពុជា]] និង [[ប្រទេសថៃ]] ព្រះរាជពិធីនេះជាទូទៅត្រូវបានធ្វើជាអធិបតីដោយព្រះមហាក្សត្រ ឬតំណាងដែលត្រូវបានចាត់តាំង។ ជួនកាល ព្រះមហាក្សត្រយាងចូលរួមដោយផ្ទាល់នៅក្នុងព្រះរាជពិធី ហើយទ្រង់ជាអ្នកកាន់នង្គ័លដើរតាមពីក្រោយគោដោយផ្ទាល់។ បច្ចុប្បន្ន ថ្ងៃដែលត្រូវប្រារព្ធព្រះរាជពិធី {{transliteration|th|RTGS|Phra Ratcha Phithi Phuetcha Mongkhon Charot Phra Nangkhan Raek Na Khwan}} ត្រូវបានហៅថា ថ្ងៃ {{transliteration|th|Phuetcha Mongkhon}} ({{lang|th|วันพืชมงคล}}, {{transliteration|th|RTGS|Wan Phuetcha Mongkhon}})។ ថ្ងៃនេះជាថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈតាំងពីឆ្នាំ ១៩៥៧ មកម៉្លេះ។<ref name="harvest" /> === ប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា === [[File:Saya Chone's "Royal Ploughing Ceremony".png|thumb|គំនូរឆ្នាំ ១៩០៧ បង្ហាញពីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា]] [[File:Bodleian Library MS. Burm. a. 6. Parabeik illustrating royal pastimes 01-02.jpg|thumbnail|right|ព្រះមហាក្សត្រិយានីនៃភូមាទតមើលពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លដែលមានគោពីរ។ ថតចម្លងពីគំនូរពណ៌ទឹករបស់ភូមានៅសតវត្សទី១៨]] [[ពង្សាវតារភូមា]] តាមប្រពៃណីបានកំណត់ថាការចាប់ផ្តើមនៃពិធីនេះធ្វើឡើងនៅចុងទសវត្សរ៍ ៥០០ នៃគ.ស កំឡុងសម័យ [[រាជវង្សបាកាន]] (Pagan dynasty) នៅពេលដែលវាត្រូវបានប្រារព្ធឡើងដោយព្រះបាទ Htuntaik, Htunpyit និង Htunchit ដែលព្រះនាមរបស់ព្រះអង្គទាំងឡាយមានពាក្យថា 'htun' ឬ 'នង្គ័ល'។<ref name="mmp" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ពិធីដ៏មានតម្លៃថ្លៃនេះមិនត្រូវបានធ្វើឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំទេ ហើយក៏មិនត្រូវបានធ្វើឡើងដោយគ្រប់ព្រះមហាក្សត្រទាំងអស់ដែរ។<ref name="mmp" /> ក្នុងអំឡុងពេលនៃពិធីនេះ ព្រះមហាក្សត្របានភ្ជួររាស់នៅលើទីធ្លាដែលបានកំណត់ជាពិសេសនៅខាងក្រៅព្រះបរមរាជវាំងដែលហៅថា {{transliteration|my|ledawgyi}} ({{lang|my|လယ်တော်ကြီး}}) ជាមួយគោពណ៌សដែលត្រូវបានតុបតែងដោយមាស និងប្រាក់ អមដោយព្រះអង្គម្ចាស់ និងមន្ត្រីរាជការ ដែលប្តូរវេនគ្នាភ្ជួរស្រែជាកិច្ចពិធី។<ref name="ss">{{cite book|last=Hardiman|first=John Percy|title=Gazetteer of Upper Burma and the Shan States|publisher=Government of Burma|year=1900|volume=2|pages=101}}</ref> ខណៈពេលដែលការភ្ជួររាស់កំពុងដំណើរការ សាសនាចារ្យ [[ព្រាហ្មណ៍]] បានបួងសួង និងថ្វាយដង្វាយដល់ទេវតាហិណ្ឌូទាំង១៥ ខណៈដែលក្រុមអ្នកថែរក្សា និងបូជាអ្នកតា ({{lang|my|နတ်ဆရာ, နတ်အုပ်, နတ်စော}}) បានអញ្ជើញ [[អ្នកតាភូមា (nat)|អ្នកតា]] ធំៗទាំង៣៧ (វិញ្ញាណម្ចាស់ស្រុក)។<ref name="ss" /> ពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លគឺជាពិធីសាសនាមួយដើម្បីបួងសួងសុំទឹកភ្លៀងពីទេវតា Moe Khaung Kyawzwa ({{lang|my|မိုးခေါင်ကျော်စွာ}}) ដើម្បីធានាបាននូវទិន្នផលល្អសម្រាប់នគរ ហើយវាក៏ជាវិធីមួយសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រដើម្បីបង្ហាញអង្គទ្រង់ជាស្តេចកសិករ ({{lang|my|တောင်သူကြီးမင်း}}) ដល់ប្រជារាស្ត្រផងដែរ។<ref name="mmp" /> === ប្រទេសកម្ពុជា === ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លគឺជាពិធីសាសនារាជវាំងដ៏ចំណាស់មួយដែលត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្រោមព្រះរាជធិបតីភាពរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីប្រកាសពីការមកដល់នៃរដូវដាំដុះស្រូវ និងព្យាករណ៍ពីទិន្នផលដំណាំនៃរដូវកាលខាងមុខ។<ref name=":0">{{Cite web|title=Royal Ploughing Ceremony cancelled|url=https://www.khmertimeskh.com/712206/royal-ploughing-ceremony-cancelled/|date=2020-04-12|website=Khmer Times|language=en-US|access-date=2020-05-03}}</ref> ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានស្គាល់ថាជា {{transliteration|km|UNGEGN|Preăh Réach Pĭthi Chrát Preăh Neăngkoăl}} ({{lang|km|ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល}}) ដែលផ្សំឡើងពីពាក្យ [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] ({{transliteration|km|UNGEGN|ព្រះ}}: ឋានន្តរស័ក្តិសក្តិសិទ្ធិ ឬរាជវាំង, {{transliteration|km|ច្រត់}}: សង្កត់ ឬភ្ជួរ) និងពាក្យ [[ភាសាបាលី|បាលី]]-[[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]]។ នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លអាចត្រូវបានតាមដានត្រលប់ទៅសម័យ [[ហ្វូណន]] (សតវត្សទី១-ទី៦) និងត្រូវបាននាំយកមកពីប្រទេសឥណ្ឌាបុរាណ។ ព្រះរាជពិធីនេះក៏បានលេចឡើងនៅក្នុង [[រាមកេរ្តិ៍]] ដែលជាកំណែរឿងរាមាយណៈឥណ្ឌារបស់ខ្មែរ និងនៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ព្រះពុទ្ធសាសនាមួយចំនួនទៀតផងដែរ។<ref name=":1">{{Cite web|title=ប្រវត្តិនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល {{!}} Grand News|url=https://grandnewsasia.com/detail/96260/ |language=en-US |access-date=2020-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119221856/https://grandnewsasia.com/detail/96260/ |archive-date=19 January 2022}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|title=History of the Royal Ploughing Ceremony|url=https://www.khmertimeskh.com/56223/history-of-the-royal-ploughing-ceremony/|date=2015-05-05|website=Khmer Times|language=en-US|access-date=2020-05-03}}</ref> នៅ [[អង្គរបុរី និងភ្នំដា|អង្គរបុរី]] (អតីតរាជធានីនៃអាណាចក្រហ្វូណន) រូបចម្លាក់ [[ពលរាម]] (Balarama) កាន់នង្គ័លដែលមានអាយុកាលតាំងពីសតវត្សទី៦ ត្រូវបានរកឃើញ។ រូបចម្លាក់ទេវតានេះត្រូវបានឆ្លាក់ឡើងសម្រាប់ពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាភស្តុតាងដំបូងបំផុតទាក់ទងនឹងព្រះរាជពិធីនេះ។<ref name=":1" /> ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លត្រូវបានចាត់ទុកថាជាព្រះរាជពិធីមួយក្នុងចំណោមព្រះរាជពិធី [[ជនជាតិខ្មែរ|ខ្មែរ]] ដ៏សំខាន់បំផុត និងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។<ref name=":2" /> ព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លនៅកម្ពុជាឆ្នាំ ២០២០ ត្រូវបានគ្រោងនឹងធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី ១០ ខែឧសភា ប៉ុន្តែត្រូវបានពន្យារពេលជាវិធានការការពារការរីករាលដាលនៃជំងឺកូវីដ១៩ នៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។<ref name=":0" /> == កាលបរិច្ឆេទ == កាលបរិច្ឆេទប្រពៃណីនៃព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា គឺនៅដើមរដូវ [[បុណ្យចូលវស្សា|ចូលវស្សា]] នៅក្នុង [[ប្រតិទិនប្រពៃណីភូមា|ខែវ៉ាសូ (Waso) របស់ភូមា]] (ខែមិថុនា ដល់កក្កដា)។<ref>{{cite book |title=Burma under British rule--and before |last=Nisbet |first=John |year=1901 |publisher=University of Michigan Press |pages=333 }}</ref> នៅក្នុងឆ្នាំ ២០០៩ ព្រះរាជពិធីនេះត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃទី ១២ ខែឧសភា នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងនៅថ្ងៃទី ១១ ខែឧសភា នៅក្នុងប្រទេសថៃ។ កាលបរិច្ឆេទជាទូទៅគឺនៅក្នុងខែឧសភា ប៉ុន្តែមានការប្រែប្រួលដោយសារវាត្រូវបានកំណត់ដោយ ''[[ហោរាសាស្ត្រ]]'' ({{langx|km|ហោរាសាស្រ្ត}}, {{transliteration|km|UNGEGN|hourasastr}}; {{langx|th|โหราศาสตร์}}, {{transliteration|th|RTGS|horasat}})។ នៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ព្រះរាជពិធី និងថ្ងៃឈប់សម្រាកសាធារណៈត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃចន្ទ ទី ១៣ ខែឧសភា។<ref>{{cite web|title=Royal Ploughing Ceremony - Chiang Mai Best|date=7 May 2013|url=http://chiangmaibest.com/royal-ploughing-ceremony/|access-date=13 May 2013|archivedate=30 វិច្ឆិកា 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130104718/http://chiangmaibest.com/royal-ploughing-ceremony/|url-status=dead}}</ref> នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ព្រះរាជពិធីនេះភាគច្រើនត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃអង្គារ ឬថ្ងៃសៅរ៍។ នៅក្នុងប្រទេសថៃ កាលបរិច្ឆេទ និងពេលវេលាពិតប្រាកដសម្រាប់ព្រឹត្តិការណ៍ប្រចាំឆ្នាំនេះត្រូវបានកំណត់ជារៀងរាល់ឆ្នាំដោយព្រាហ្មណ៍ព្រះរាជវាំង។ ការអនុវត្តនេះត្រូវបានបញ្ឈប់នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩២០ ហើយត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញដោយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៩៦០។ ប្រសិនបើភ្លៀងមិនធ្លាក់បន្ទាប់ពីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លទេ ពិធីសុំទឹកភ្លៀងផ្សេងៗទៀតត្រូវបានប្រារព្ធធ្វើឡើងនៅប្រទេសកម្ពុជា ថៃ និងមីយ៉ាន់ម៉ា ដូចជាពិធីហែឆ្មា ''[[Hae Nang Maew]]'' ដើម្បីបួងសួងសុំទឹកភ្លៀងក្នុងករណីមានគ្រោះរាំងស្ងួត។<ref>{{Cite web |last=Daovisith |first=Douangbouppha |date=2023-10-15 |title=Preserving Rain Traditions in Southeast Asia |url=https://theaseanmagazine.asean.org/article/preserving-rain-traditions-in-southeast-asia/ |access-date=2024-04-30 |website=The ASEAN Magazine |language=en-US}}</ref> == ពិធីសាសនា == នៅក្នុងព្រះរាជពិធីនេះ [[គោ]] ឧសភរាជចំនួនពីរត្រូវបានទឹមនឹង [[នង្គ័ល]] ឈើ ហើយពួកវាភ្ជួររាស់ជារងនៅលើទីធ្លាប្រារព្ធពិធី ខណៈដែលគ្រាប់ពូជស្រូវត្រូវបានសាបព្រោះដោយ [[ព្រាហ្មណ៍]] រាជវាំង។ បន្ទាប់ពីការភ្ជួររាស់ គោត្រូវបានគេផ្តល់ឱ្យនូវចានអាហារ ដែលមានដូចជា ស្រូវ, [[ពោត]], [[សណ្តែកខៀវ]], [[ល្ង]], [[ស្មៅ]] កាត់ស្រស់ៗ, ទឹក និង [[ស្រាស]]។ អាស្រ័យលើអ្វីដែលគោបរិភោគ [[ហោរា]] និង [[ព្រាហ្មណ៍]] រាជវាំង ធ្វើការទស្សន៍ទាយថាតើរដូវដាំដុះខាងមុខនឹងទទួលបានទិន្នផលល្អ ឬអត់។ ព្រះរាជពិធីនេះមានឫសគល់ចេញពីជំនឿ [[ព្រាហ្មណ៍សាសនា]] ហើយត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីធានាបាននូវការប្រមូលផលល្អ។ ក្នុងករណីព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័លរបស់ភូមា វាក៏អាចមានទំនាក់ទំនងនឹងព្រះពុទ្ធសាសនាផងដែរ។ នៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រពៃណីនៃពុទ្ធប្បវត្តិ ព្រះអង្គម្ចាស់ [[ព្រះពុទ្ធគោតម|សិទ្ធត្ថគោតម]] កាលនៅជាទារក បានបង្ហាញបដិហារ្យដំបូងរបស់ព្រះអង្គក្នុងអំឡុងពេលព្រះរាជពិធីច្រត់ព្រះនង្គ័ល ដោយទ្រង់បានគង់សមាធិនៅក្រោមដើម [[ជម្ពូព្រឹក្ស]] ({{lang|my|ဇမ္ဗုသပြေ}}) ដែលជាការបង្ហាញពីធម្មជាតិដ៏អស្ចារ្យរបស់ព្រះអង្គតាំងពីវ័យកុមារ។<ref name="mmp">{{cite journal|last=Khin Maung Nyunt |date=July 1997 |title=Lehtun Mingala (The Royal Ploughing Ceremony) |journal=Myanmar Perspectives |volume=3 |issue=7 |url=http://www.myanmar.com/gov/perspec/97July/min7-97.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/19991006060331/http://www.myanmar.com/gov/perspec/97July/min7-97.html |archive-date=October 6, 1999 }}</ref> == ពិធីស្រដៀងគ្នានៅប្រទេសជប៉ុន == ភារកិច្ចមួយក្នុងចំណោមភារកិច្ចរបស់ [[អធិរាជជប៉ុន]] ក្នុងនាមជាប្រធានសង្ឃសាសនា [[សាសនាស៊ីនតូ|ស៊ីនតូ]] គឺការដាំគ្រាប់ពូជស្រូវដំបូងតាមបែបពិធីសាសនានៅក្នុងវាលស្រែមួយដែលស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណ [[ព្រះបរមរាជវាំងតូក្យូ]]។ ព្រះអង្គក៏ជាអ្នកដែលអនុវត្តការប្រមូលផលដំបូងតាមបែបពិធីសាសនាផងដែរ។<ref>{{cite web |url=http://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ |title=Gohan: Standard White Rice |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814191429/https://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ |url-status=dead |archive-date=2016-08-14 |access-date=2026-04-16 |archivedate=2016-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160814191429/https://kanakoskitchen.com/2009/10/20/gohan/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://spice.stanford.edu/docs/145 |title=Rice: It's More Than Food In Japan |access-date=2012-10-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627093430/http://spice.stanford.edu/docs/145 |archive-date=2012-06-27 |archivedate=2012-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120627093430/http://spice.stanford.edu/docs/145 }}</ref> ==References== {{reflist}} l6oz47r9i0arcu12h48fq1i2nnj49ye 0 53559 336722 334653 2026-06-17T20:53:27Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336722 wikitext text/x-wiki '''តារម័ណ ស្ហានមុករត្នណាម''' {{Efn|{{IPAc-en|ipa|ˈ|t|ɑːr|m|ə|n|_|ʃ|ɑː|n|m|uː|ɡ|ə|ˈ|r|ɑː|t|n|ə|m|,_|ˈ|θ|ɑːr|-|,_|-|ɑːr|m|ʌ|n}}; {{langx|ta|தர்மன் சண்முகரத்தினம்|translit=Tarmaṉ Caṇmukarattiṉam}}}} PPA(E) (កើតថ្ងៃទី ២៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៥៧) គឺជាអ្នកនយោបាយ និងជាអ្នកសេដ្ឋកិច្ចសិង្ហបុរី ដែលជាប្រធានាធិបតីបច្ចុប្បន្ន និងជា [[ប្រធានាធិបតីនៃសិង្ហបុរី|ប្រធានាធិបតីទីប្រាំបួននៃសិង្ហបុរី]] ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២៣។ [[ឯកសារ:Tharman Shanmugaratnam at the official opening of Yuan Ching Secondary School's new building, Singapore - 20100716 (cropped).jpg|រូបភាពតូច|លោកក្នុងពិធីសម្ពោធជាផ្លូវការនៃអគារថ្មីរបស់សាលាមធ្យមសិក្សាយាងឈីង នៅសិង្ហបុរី។]] មុនពេលឡើងកាន់តំណែងប្រធានាធិបតី លោក បានបម្រើការជា [[រដ្ឋមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់សិង្ហបុរី|រដ្ឋមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់នៃសិង្ហបុរី]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១៩ និង ២០២៣ ប្រធាន [[អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុសិង្ហបុរី]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១១ និង ២០២៣ និងជា[[ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីសិង្ហបុរី|ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០១១ និង ២០១៩។ លោកក៏បានបម្រើការជា [[រដ្ឋមន្ត្រីសម្របសម្រួលគោលនយោបាយសង្គម|រដ្ឋមន្ត្រីសម្របសម្រួលគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច និងសង្គម]] <ref>{{Cite web |title=Senior Minister and Coordinating Minister for Social Policies – Senior Minister and Coordinating Minister for Social Policies |url=https://www.parliament.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/cv-of-senior-minister-tharman-shanmugaratnam.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241123004538/https://www.parliament.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/cv-of-senior-minister-tharman-shanmugaratnam.pdf |archive-date=23 November 2024 |access-date=17 July 2024 |website=www.parliament.gov.sg |archivedate=23 វិច្ឆិកា 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241123004538/https://www.parliament.gov.sg/docs/default-source/default-document-library/cv-of-senior-minister-tharman-shanmugaratnam.pdf }}</ref> ចន្លោះឆ្នាំ ២០១១ និង ២០១៥ [[ក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងហិរញ្ញវត្ថុ]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០០៧ និង ២០១៥ [[ក្រសួងអប់រំ (សិង្ហបុរី)|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអប់រំ]] ចន្លោះឆ្នាំ ២០០៣ និង ២០០៨ និង [[ក្រសួងកម្លាំងពលកម្ម (សិង្ហបុរី)#រដ្ឋមន្ត្រី|រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងកម្លាំងពលកម្ម]] ក្នុងឆ្នាំ ២០១១ និង ២០១២។ ជាអតីតសមាជិកនៃ [[គណបក្សសកម្មភាពប្រជាជន]] (PAP) ដែលកំពុងកាន់អំណាច លោកជាសមាជិកសភា (MP) តំណាងឱ្យ [[មណ្ឌលតំណាងក្រុមជូរ៉ុង|មណ្ឌលបោះឆ្នោតតំណាងក្រុមជូរ៉ុង]] (GRC) ចន្លោះឆ្នាំ ២០០១ និង ២០២៣។ <ref name=":missed">{{Cite news|last=Siow|first=Christine|last2=Diviyadhaarshini|first2=B. N. B.|last3=Kannan|first3=Yugesh|last4=Chan|first4=Suzanne|date=10 June 2023|title=Tharman a 'great MP' who will be missed, say Jurong GRC residents|work=The Straits Times|url=https://www.straitstimes.com/singapore/politics/great-mp-who-will-be-missed-jurong-grc-residents-on-tharman-s-presidential-bid|access-date=30 April 2025|issn=0585-3923}}</ref> លោក បានបង្ហាញខ្លួនជាលើកដំបូងក្នុងឆាកនយោបាយក្នុង [[ការបោះឆ្នោតសកលសិង្ហបុរីឆ្នាំ ២០០១|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ ២០០១]] <ref name="President's Biography">{{Cite web |date=June 2024 |title=President's Biography |url=https://www.istana.gov.sg/The-President/President-In-Office |access-date= |website=Istana Singapore |archivedate=2024-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240523181520/https://www.istana.gov.sg/The-President/President-In-Office |url-status=dead }}</ref> <ref name=":missed" /> ហើយត្រូវបានជាប់ឆ្នោតឡើងវិញនៅក្នុងសភាចំនួនបួនដងក្នុងការបោះឆ្នោតសកលជាបន្តបន្ទាប់ក្នុង ឆ្នាំ ២០០៦, ២០១១, ២០១៥ និង ២០២០។ <ref name="President's Biography" /> នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៣ លោក បានប្រកាសពីចេតនារបស់លោកក្នុងការឈរឈ្មោះ [[ការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសិង្ហបុរីឆ្នាំ ២០២៣|បោះឆ្នោតប្រធានាធិបតី]] ។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៣ លោកលោក បានលាលែងពីតំណែងពីគណបក្ស PAP និងសភា ដោយសារតំណែងប្រធានាធិបតីជាតំណែងមិនលំអៀង។ <ref name=":3547586">{{Cite web |date=8 June 2023 |title=Tharman Shanmugaratnam to run for President in Singapore, will resign from PAP |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/tharman-shanmugaratnam-singapore-presidential-election-candidate-3547586 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609190850/https://www.channelnewsasia.com/singapore/tharman-shanmugaratnam-singapore-presidential-election-candidate-3547586 |archive-date=9 June 2023 |access-date=9 June 2023 |website=CNA}}</ref> <ref name="TPR">{{Cite web |last=Goh |first=Han Yan |date=8 June 2023 |title=SM Tharman to run for president, will resign from Govt and PAP on July 7 |url=https://www.straitstimes.com/singapore/politics/sm-tharman-to-run-for-president-will-resign-from-govt-and-pap-on-july-7 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815231707/https://www.straitstimes.com/singapore/politics/sm-tharman-to-run-for-president-will-resign-from-govt-and-pap-on-july-7 |archive-date=15 August 2023 |access-date=8 June 2023 |website=The Straits Times}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា លោក Tharman ត្រូវបានប្រកាសជាអ្នកឈ្នះ បន្ទាប់ពីទទួលបានសំឡេងគាំទ្រ ៧០.៤% ក្នុង[[ជ័យជម្នះដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល|ជ័យជម្នះយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដី]] ហើយត្រូវបានជ្រើសរើសជាប្រធានាធិបតីទីប្រាំបួនរបស់ប្រទេសសិង្ហបុរី។ <ref>{{Cite news|date=1 September 2023|title=Tharman Shanmugaratnam to be Singapore's 9th President after 70.4% landslide win|work=CNA|url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/presidential-election-tharman-elected-70-cent-landslide-win-ng-kok-song-tan-kin-lian-3740526|access-date=18 July 2024}}</ref> លោកគឺជាបេក្ខជនប្រធានាធិបតីដំបូងគេដែល [[ប្រជាសាស្ត្រនៃប្រទេសសិង្ហបុរី|មិនមែនជាជនជាតិចិន]] ដែលបានឈ្នះការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីដែលមានការប្រកួតប្រជែងនៅក្នុងប្រទេសសិង្ហបុរី។ <ref>{{Cite news|last=Tan|first=Eugene|date=5 September 2023|title=What Tharman's massive election win could mean for politics in Singapore|work=The Straits Times|url=https://www.straitstimes.com/opinion/what-tharman-s-massive-election-win-could-mean-for-politics-in-singapore|access-date=18 July 2024}}</ref> == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:បុគ្គលនៅរស់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទដែលមានពាក្យជាភាសាចិន]] jrjzp2lhghlo8hk5bxdjyj6btg5emmj 0 53615 336743 335105 2026-06-18T06:20:42Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336743 wikitext text/x-wiki    '''ល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ''' ( / ˈl uː i p æ ˈ s t ɜːr /, ; ២៧ ធ្នូ ១៨២២ – ២៨ កញ្ញា ១៨៩៥) គឺជាគីមីវិទូ ឱសថការី និង មីក្រូជីវវិទូ ជនជាតិបារាំង មានកិត្តិយសល្បីល្បាញជាលទ្ធផលនៃរបកគំហើញអំពីគោលការណ៍នៃការចាក់វ៉ាក់សាំង ការផ្អាប់ដោយមីក្រុប និង ប៉ាស្ទ័រកម្ម ចុងក្រោយត្រូវដាក់ឈ្មោះក្នុងកិត្តិយសរបស់គាត់។ ការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់ផ្នែកគីមីវិទ្យាបាននាំឱ្យមានការរកឃើញដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់ក្នុងការយល់ដឹងអំពីមូលហេតុ និងការបង្ការជំងឺ ដែលបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃអនាម័យ សុខភាពសាធារណៈ និងវេជ្ជសាស្ត្រទំនើបចំនួនធំ។ <ref name="Ligon">{{Cite journal|last=Ligon|first=B. Lee|year=2002|title=Biography: Louis Pasteur: A controversial figure in a debate on scientific ethics|journal=Seminars in Pediatric Infectious Diseases|volume=13|issue=2|pages=134–141|doi=10.1053/spid.2002.125138|pmid=12122952}}</ref> ស្នាដៃរបស់ប៉ាស្ទ័រត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាបានជួយសង្គ្រោះជីវិតមនុស្សរាប់លាននាក់តាមរយៈការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ ជំងឺឆ្កែឆ្កួត និង ជំងឺអែនទ្រែត។ គាត់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ថាបនិកម្នាក់នៃ [[Bacteriology|បាក់តេរីវិទ្យា]] ទំនើប ហើយត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "បិតានៃបាក់តេរីវិទ្យា" <ref>{{Cite journal|last=Adam|first=P.|year=1951|title=Louis Pasteur: Father of bacteriology|journal=Canadian Journal of Medical Technology|volume=13|issue=3|pages=126–128|pmid=14870064}}</ref> និង "បិតានៃមីក្រូជីវសាស្ត្រ " <ref name="fein">{{Cite book|title=Louis Pasteur: The Father of Microbiology|url=https://books.google.com/books?id=0mwwzIdiuhkC|year=2008|pages=1–128|isbn=978-1-59845-078-1}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Fleming|first=Alexander|year=1952|title=Freelance of Science|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=4778|pages=269.1–269|doi=10.1136/bmj.2.4778.269|pmc=2020971}}</ref> (រួមជាមួយរូបឺត ខុក​ ; <ref>{{Cite journal|last=Tan|first=S. Y.|last2=Berman|first2=E.|year=2008|title=Robert Koch (1843–1910): father of microbiology and Nobel laureate|journal=Singapore Medical Journal|volume=49|issue=11|pages=854–855|pmid=19037548}}</ref> <ref name=":9">{{Cite journal|last=Gradmann|first=Christoph|year=2006|title=Robert Koch and the white death: from tuberculosis to tuberculin|journal=Microbes and Infection|volume=8|issue=1|pages=294–301|doi=10.1016/j.micinf.2005.06.004|pmid=16126424|doi-access=free}}</ref> រហស្សនាម ចុងក្រោយនេះក៏ត្រូវបានសម្គាល់ដល់លោក អង់តូវ៉ាន់ ឡេ វ៉ាន់ហ៊ុក ផងដែរ)។ <ref>{{Cite journal|last=Lane|first=Nick|year=2015|title=The unseen world: reflections on Leeuwenhoek (1677) 'Concerning little animals'|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=370|issue=1666|doi=10.1098/rstb.2014.0344|pmc=4360124|pmid=25750239}}</ref> ប៉ាស្ទ័រ គឺជាអ្នកដែលបានបដិសេធគោលគំនិតនៃ ការកើតឡើងដោយឯកឯង ។ ក្រោមជំនួយឧបត្ថម្ភរបស់ បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ការពិសោធន៍របស់គាត់បានបង្ហាញថា នៅក្នុងដបដែលបានសម្លាប់មេរោគ និងបិទជិត គ្មានអ្វីកើតឡើងឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅក្នុងដបដែលបានសម្លាប់មេរោគប៉ុន្តែបើកចំហ មីក្រូសារពាង្គកាយអាចលូតលាស់បាន។ <ref name="seckbach">{{Cite book|title=Origins: Genesis, Evolution and Diversity of Life|year=2004|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Dordrecht, The Netherlands|isbn=978-1-4020-1813-8|page=20|url=https://books.google.com/books?id=937NljkEbgYC}}</ref> សម្រាប់ការពិសោធន៍នេះ បណ្ឌិត្យសភាបានផ្តល់ជូនរង្វាន់ Alhumbert នូវទឹកប្រាក់ចំនួន 2,500 ហ្វ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ 1862។ ប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាបិតានៃ[[Germ theory of diseases|ទ្រឹស្តីមេរោគរបស់ជំងឺ]]​ដែលជាគោលគំនិតបន្ទាប់បន្សំនាសម័យនោះ។ការពិសោធន៍ជាច្រើនរបស់គាត់បានបង្ហាញថា ជំងឺអាចការពារដោយការសម្លាប់ ឬបញ្ឈប់មេរោគ ដូច្នេះបានគាំទ្រលើទ្រឹស្តីមេរោគ និងការអនុវត្តរបស់វាក្នុងវិស័យវេជ្ជសាស្ត្រ។ គាត់ត្រូវបានគេស្គាល់ច្រើនបំផុតសម្រាប់ការបង្កើតបច្ចេកទេសក្នុងការកែ[[Milk|ទឹកដោះគោ]] និង[[Wine|ស្រា]] ដើម្បីបញ្ឈប់ការបំពុលដោយបាក់តេរី ដែលដំណើរការនេះឥឡូវត្រូវបានហៅថា ‘Pasteurization’។ ប៉ាស្ទ័រក៏បានធ្វើការរកឃើញ[[របកគំហើញ]]សំខាន់ៗក្នុងវិស័យគីមីវិទ្យា ជាពិសេសលើមូលដ្ឋានម៉ូលេគុលនៃភាពអស៊ីមេទ្រីរបស់[[Crystal|គ្រីស្តាល់]]ខ្លះ និង[[Racemization|ការប្រែប្រួលអុបទិកស្មើ]]។ នៅដំណាក់កាលដំបូងនៃអាជីពរបស់គាត់ ការស្រាវជ្រាវអំពី[[Sodium ammonium tartrate|សូដ្យូមអាមូញ៉ាក់តាត្រាត]] ​​​បានបើកផ្លូវឲ្យកើតមានវិស័យ[[Optic isomerism|អុបទិកអ៊ីសូមែ]]។ ការងារនេះមានឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅលើគីមីវិទ្យារចនាសម្ព័ន្ធ ដែលបន្តទៅមានផលប៉ះពាល់ដល់វិស័យជាច្រើន រួមទាំង[[Medicinal chemistry|គីមីវិទ្យាវេជ្ជសាស្ត្រ]]។​​​ លោក​ជា​នាយក ​វិទ្យាស្ថាន​ប៉ាស្ទ័រ ដែល​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​ឆ្នាំ 1887 រហូត​ដល់​លោក​ស្លាប់ ហើយ​សាកសព​របស់​លោក​ត្រូវ​បាន​បញ្ចុះ​ក្នុង​បន្ទប់​ក្រោមដី​មួយ​នៅ​ក្រោម​វិទ្យាស្ថាន។ ទោះបីជា​លោក​ប៉ាស្ទ័រ​បាន​ធ្វើការ​ពិសោធន៍​ដ៏​អស្ចារ្យ​ក៏ដោយ ក៏​កេរ្តិ៍ឈ្មោះ​របស់​លោក​បាន​ជាប់​ទាក់ទង​នឹង​ភាពចម្រូងចម្រាស​ផ្សេងៗ។ ការ​វាយតម្លៃ​ឡើងវិញ​ជា​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​នៃ​សៀវភៅ​កត់ត្រា​របស់​លោក​បាន​បង្ហាញ​ថា លោក​បាន​អនុវត្ត​ការ​បោកប្រាស់​ដើម្បី​យកឈ្នះ​លើ​គូប្រជែង​របស់​លោក។ <ref name="Geison1995">{{Cite book|title=The Private Science of Louis Pasteur|year=1995|location=Princeton, NJ|isbn=978-0-691-01552-1|url=http://press.princeton.edu/titles/5670.html|archive-date=26 October 2014}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Anderson|first=Christopher|date=19 February 1993|title=Pasteur Notebooks Reveal Deception|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.259.5098.1117.b|journal=Science|language=en|volume=259|issue=5098|pages=1117|doi=10.1126/science.259.5098.1117.b|issn=0036-8075|pmid=8438162|url-access=subscription}}</ref> == កុមារភាពនិងការសិក្សា ==   [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Geburtshaus_in_Dole.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|ផ្ទះដែលលោក Pasteur កើត ឌូល Dole]] លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ Louis Pasteur កើតនៅថ្ងៃទី 27 ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1822 នៅ [[ឌូល ខេត្ត ជូរ៉ា]] ប្រទេសបារាំង ក្នុងគ្រួសារ[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|កាតូលិក]]មួយ ដែលមានជាងស្បែកក្រីក្រម្នាក់។ លោកជាកូនទីបីរបស់លោកហ្សង់ - យ៉ូសែបប៉ាស្ទ័រ​​ និងលោកស្រី ហ្សែនអេទីណេណេតរ៉ូគី។ ក្រុមគ្រួសារនេះបានផ្លាស់ទៅ ម៉ាណក ក្នុងឆ្នាំ 1826 ហើយបន្ទាប់មកទៅ អាកប៊័រ ក្នុងឆ្នាំ 1827។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=6–7|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA6}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=14|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA14}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានចូលរៀននៅសាលាបឋមសិក្សាក្នុងឆ្នាំ 1831។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=8|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA8}}</ref> លោកមាន [[ជំងឺវិកលទស្សន៍|បញ្ហាក្នុងការអាន]] និង សរសេរអក្សរមិនច្បាស់ ។ <ref>{{Cite book|title=101 Things You Didn't Know about Einstein: Sex, Science, and the Secrets of the Universe|date=2018|page=21}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Geffner |first=Donna |date=2013 |title=Famous People with Learning Disabilities |url=https://www.gemmlearning.com/blog/learning-issues/famous-people-with-learning-disabilities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103104015/https://www.gemmlearning.com/blog/learning-issues/famous-people-with-learning-disabilities/ |archive-date=3 January 2023 |access-date=3 January 2023 |website=Gemm Learning}}</ref> <ref>{{Cite book|isbn=978-1909421264|title=A Short History of Human Error|date=2013|page=92}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The material near this tag is possibly inaccurate or nonfactual. (June 2025)">គួរឱ្យសង្ស័យ</span></nowiki>&#x20;&#x2013; ពិភាក្សា'' &#x5D;</sup> កាលនៅក្មេង លោកជាសិស្សមធ្យមម្នាក់ ហើយមិនសូវមានចំណង់សិក្សាទេ ព្រោះចំណាប់អារម្មណ៍របស់លោកគឺលើ នេសាទ និង គូររូប ។ លោកបានគូររូបដោយប្រើដីសពណ៌នូវរូបបញ្ឈររបស់ឪពុកម្តាយ មិត្តភក្តិ និងអ្នកជិតខាងរបស់លោកជាច្រើន។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=12–13|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA12}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានចូលរៀននៅវិទ្យាល័យ ​Collège d'Arbois។ <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=15|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA15}}</ref> នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៨៣៨ លោកបានចេញទៅទីក្រុងប៉ារីសដើម្បីចុះឈ្មោះចូលរៀននៅ សាលាអន្តេវាសិកដ្ឋាន ប៉ុន្តែបាននឹកផ្ទះហើយបានត្រឡប់មកវិញនៅខែវិច្ឆិកា។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=11–12|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA11}}</ref> នៅឆ្នាំ 1839 គាត់បានចូលរៀននៅ Collège Royal [ បារាំង ] នៅ បឺសាងសង់ ដើម្បីសិក្សាទស្សនវិជ្ជា ហើយទទួលបានសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្រអក្សរសាស្ត្រក្នុងឆ្នាំ 1840។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=10, 12|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/10/mode/2up}}</ref> លោកត្រូវបានតែងតាំងជាគ្រូបង្រៀននៅមហាវិទ្យាល័យបឺសាងសង់ ខណៈពេលកំពុងបន្តថ្នាក់បរិញ្ញាបត្រវិទ្យាសាស្ត្រជាមួយគណិតវិទ្យាពិសេស។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=14, 17|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA14}}</ref> លោកបានធ្លាក់ការប្រឡងលើកដំបូងក្នុងឆ្នាំ 1841។ លោកបានប្រឡងជាប់សញ្ញាបត្រ ''baccalauréat scientifique'' (វិទ្យាសាស្ត្រទូទៅ) ពីឌីចន​ ជាកន្លែងដែលលោកទទួលបានសញ្ញាបត្របរិញ្ញាបត្រវិទ្យាសាស្ត្រផ្នែកគណិតវិទ្យា (Bachelier ès Sciences Mathématiques) ក្នុងឆ្នាំ 1842 <ref name="Math">{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) &#124; ENS |url=https://www.ens.psl.eu/portraits-de-normaliens/louis-pasteur-1822-1895 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030231957/https://www.ens.psl.eu/portraits-de-normaliens/louis-pasteur-1822-1895 |archive-date=30 October 2021 |access-date=30 October 2021 |website=www.ens.psl.eu}}</ref> ប៉ុន្តែទទួលបាននិទ្ទេសមធ្យមផ្នែកគីមីវិទ្យា។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=19–20|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA19}}</ref> ក្រោយមកនៅឆ្នាំ 1842 លោកប៉ាស្ទ័របានប្រឡងចូលរៀននៅ École Normale Supérieure ។ <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-512227-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=qUHuafXKKBEC&pg=PA18}}</ref> ក្នុងអំឡុងពេលប្រឡង គាត់ត្រូវតស៊ូនឹងភាពអស់កម្លាំង ហើយមានអារម្មណ៍ធូរស្រួលជាមួយតែមុខវិជ្ជា​​រូបវិទ្យា និងគណិតវិទ្យាប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|url=|title=Louis Pasteur|date=27 November 2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=21|language=en}}</ref> គាត់បានប្រឡងជាប់ឈុតប្រឡងដំបូង ប៉ុន្តែដោយសារតែចំណាត់ថ្នាក់ទាប លោកប៉ាស្ទ័របានសម្រេចចិត្តមិនបន្ត ហើយព្យាយាមម្តងទៀតនៅឆ្នាំក្រោយ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=20–21|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA20}}</ref> គាត់បានត្រឡប់ទៅសាលាអន្តេវាសិកដ្ឋាននៅទីក្រុងប៉ារីសវិញ ដើម្បីត្រៀមប្រឡង។ គាត់ក៏បានចូលរៀននៅ Lycée Saint-Louis និងថ្នាក់របស់លោក ហ្សង់ បាទីស្ត ឌុយម៉ា Jean-Baptiste Dumas នៅ ស័របូន Sorbonne ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=15–17|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/14/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1843 គាត់បានប្រឡងជាប់ជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ខ្ពស់ ហើយបានចូលរៀននៅ École Normale Supérieure ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=23–24|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA24}}</ref> ក្រោយមក គាត់ជាសិស្សរបស់ លោកហ្សង់ បាទីស្ត បូសាំងហ្គោ Jean-Baptiste Boussingault នៅ Conservatoire national des arts et métiers ។ <ref>{{Cite book|last1=Legros|first1=Jean-Paul|title=D'Olivier de Serres à René Dumont : portraits d'agronomes|date=1998|publisher=Technique et documentation|location=Paris|isbn=2-7430-0289-1|pages=|url=}}</ref> នៅឆ្នាំ 1845 គាត់បានទទួលសញ្ញាបត្រ [[licencié ès sciences]]  [ fr ] ។ <ref name="Debré and Forster p. 502">{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=502}}</ref> នៅឆ្នាំ ១៨៤៦ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យរូបវិទ្យានៅ [[Collège de Tournon]] [ បារាំង ] នៅអាដែសArdèche ។ ប៉ុន្តែគីមីវិទូ អង់ទួន ហ្សេរ៉ូម បាឡើត Antoine Jérôme Balard ចង់ឱ្យគាត់ត្រលប់ទៅ ''École Normale Supérieure'' ជាជំនួយការមន្ទីរពិសោធន៍ ( ''agrégé préparateur'' )។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=29–30|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA29}}</ref> គាត់បានចូលរួមជាមួយបាឡើតហើយក្នុងពេលដំណាលគ្នាបានចាប់ផ្តើមការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់លើ គ្រីស្តាល់វិទ្យា ហើយនៅឆ្នាំ 1847 គាត់បានបញ្ជូនវាក្យសព្ទទាំងពីររបស់គាត់ ដែលមួយនៅក្នុងគីមីវិទ្យា និងមួយទៀតនៅក្នុងរូបវិទ្យា: (a) និក្ខេបបទគីមីវិទ្យា: "Recherches sur la capacité de saturation de l'acide arsénieux. (b) និក្ខេបបទរូបវិទ្យា៖ "1. Études des phénomènes relatifs à la polarization rotatoire des liquides. 2. Application de la polarization rotatoire des liquides à la solution de diverses questions de chimie." <ref name="Thesis">{{Cite book|title=Louis Pasteur, Thèse de Chimie, Thèse de Physique|year=1847|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k141151t/f29.image/|archive-date=31 October 2021}}</ref> <ref name="Debré and Forster p. 502" /> <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=28–29|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/28/mode/2up}}</ref> បន្ទាប់ពីបានបម្រើការជាសាស្ត្រាចារ្យរូបវិទ្យាមួយរយៈខ្លីនៅឌីចន Lycée ក្នុងឆ្នាំ 1848 លោកបានក្លាយជាសាស្ត្រាចារ្យគីមីវិទ្យានៅ សាកលវិទ្យាល័យស្រ្តាសបួរ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|last2=Lumet|first2=Louis|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=37–38|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/36/mode/2up}}</ref> ជាកន្លែងដែលលោកបានជួបជាមួយ ម៉ារី ឡូរ៉ង់ ត្រូវជាកូនស្រីរបស់ សាកលវិទ្យាធិការ នៃសាកលវិទ្យាល័យក្នុងឆ្នាំ 1849។ ពួកគេបានរៀបការនៅថ្ងៃទី 29 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1849 <ref>{{Cite book|last1=Holmes|first1=Samuel J.|title=Louis Pasteur|date=1924|publisher=Harcourt, Brace and company|pages=34–36|url=https://archive.org/stream/louispasteur00holm#page/34/mode/2up}}</ref> ហើយមានកូនប្រាំនាក់ជាមួយគ្នា ដែលមានតែពីរនាក់ប៉ុណ្ណោះដែលនៅរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ពេញវ័យ; <ref>{{Cite book|last1=Robbins|first1=Louise E.|title=Louis Pasteur and the Hidden World of Microbes|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-028404-6|page=56|url=https://books.google.com/books?id=NdLhBwAAQBAJ&pg=PA56}}</ref> បីនាក់ផ្សេងទៀតបានស្លាប់ដោយសារជំងឺគ្រុនពោះវៀន ។ == អាជីព == [[ឯកសារ:Louis_Pasteur,_French_biologist,_1878,_Paris_slnsw.jpg|រូបភាពតូច|លោក Louis Pasteur ជីវវិទូ និងគីមីវិទូជនជាតិបារាំង ឆ្នាំ១៨៧៨ ដោយ A Gerschel]] ប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកគីមីវិទ្យានៅសាកលវិទ្យាល័យស្ត្រាសបួរ ក្នុងឆ្នាំ១៨៤៨ ហើយក្លាយជាប្រធានផ្នែកគីមីវិទ្យាក្នុងឆ្នាំ១៨៥២។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=502–503}}</ref> ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៥៤ ដើម្បីមានពេលវេលាធ្វើការងារដែលអាចឲ្យគាត់ទទួលបានងារជាអ្នកឆ្លើយឆ្លងព័ត៌មានរបស់វិទ្យាស្ថាន គាត់ទទួលបានការឈប់សម្រាកមានប្រាក់ឈ្នួលរយៈពេលបីខែ ដោយមានជំនួយពីវិញ្ញាបនបត្រសុខភាព។ គាត់បានពន្យារពេលឈប់រហូតដល់ថ្ងៃទី១ ខែសីហា ដែលជាថ្ងៃចាប់ផ្តើមការប្រឡង។ "ខ្ញុំប្រាប់រដ្ឋមន្ត្រីថា ខ្ញុំនឹងទៅធ្វើការប្រឡង ដើម្បីកុំឲ្យបង្កើនភាពអាម៉ាស់នៃសេវាកម្ម។ វាក៏ដើម្បីកុំឲ្យអ្នកដទៃទទួលបានប្រាក់ចំនួន ៦ ឬ ៧០០ ហ្វ្រង់"។ នៅឆ្នាំ 1854 ដដែលនេះ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាព្រឹទ្ធាចារ្យនៃមហាវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រថ្មីនៅ សាកលវិទ្យាល័យលីល Lille ជាកន្លែងដែលលោកបានចាប់ផ្តើមការសិក្សាលើដំណើរការផ្អាប់ fermentation។ <ref name="Chirality">{{Cite web |date=June 2016 |title=Louis Pasteur |url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/louis-pasteur |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321132243/https://www.sciencehistory.org/historical-profile/louis-pasteur |archive-date=21 March 2018 |access-date=20 March 2018 |website=[[Science History Institute]]}}</ref> នៅក្នុងឱកាសនេះហើយ ដែលលោកប៉ាស្ទ័របានថ្លែងសុន្ទរកថាដែលត្រូវបានដកស្រង់ជាញឹកញាប់ថា " ''dans les champs de l'observation, le hasard ne favorise que les esprits préparés''" ("នៅក្នុងវិស័យសង្កេតការណ៍ ឱកាសពេញចិត្តចំពោះតែចិត្តដែលបានរៀបចំ")។ <ref>L. Pasteur, ''"Discours prononcé à Douai, le 7 décembre 1854, à l'occasion de l'installation solennelle de la Faculté des lettres de Douai et de la Faculté des sciences de Lille"'' (Speech delivered at Douai on 7 December 1854 on the occasion of his formal inauguration to the Faculty of Letters of Douai and the Faculty of Sciences of Lille), reprinted in: Pasteur Vallery-Radot, ed., ''Oeuvres de Pasteur'' (Paris, France: Masson and Co., 1939), vol. 7, [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7363q/f137.chemindefer p. 131] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120109090835/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7363q/f137.chemindefer|date=9 January 2012}}.</ref> នៅឆ្នាំ 1857 លោកបានផ្លាស់លំនៅទៅទីក្រុងប៉ារីស ក្នុងនាមជានាយកវិទ្យាសាស្ត្រនៅ ''École Normale Supérieure'' ជាកន្លែងដែលលោកកាន់អំណាចពីឆ្នាំ 1858 ដល់ឆ្នាំ 1867 និងបានណែនាំកំណែទម្រង់ជាបន្តបន្ទាប់ដើម្បីកែលម្អស្តង់ដារនៃការងារវិទ្យាសាស្ត្រ។ ការប្រឡងកាន់តែតឹងរ៉ឹង ដែលនាំឱ្យមានលទ្ធផលកាន់តែប្រសើរ ការប្រកួតប្រជែងកាន់តែខ្លាំង និងកិត្យានុភាពក៏កាន់តែខ្លាំងដែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រឹត្យជាច្រើនរបស់លោកគឺតឹងរ៉ឹង និងផ្តាច់ការ ដែលនាំឱ្យមានការបះបោរពីសិស្សធ្ងន់ធ្ងរចំនួនពីរលើក។ ក្នុងអំឡុងពេល "ការបះបោរសណ្តែក" លោកបានចេញក្រឹត្យថា សម្លរសាច់ចៀម ដែលសិស្សបដិសេធមិនបរិភោគ នឹងត្រូវបានបម្រើ និងបរិភោគរៀងរាល់ថ្ងៃច័ន្ទ។ នៅក្នុងឱកាសមួយផ្សេងទៀត លោកបានគំរាមបណ្តេញសិស្សណាដែលចាប់បានថាកំពុងជក់បារី ហើយសិស្ស 73 នាក់ក្នុងចំណោម 80 នាក់នៅក្នុងសាលាបានលាលែងចេញពីសាលា។ <ref name="Debre">{{Cite book|year=2000|title=Louis Pasteur|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA119|location=Baltimore, MD|pages=119–120|isbn=978-0-8018-6529-9|access-date=27 January 2015}}</ref> នៅឆ្នាំ 1863 លោកត្រូវបានតែងតាំងជាសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកភូគព្ភសាស្ត្រ រូបវិទ្យា និងគីមីវិទ្យានៅ ''École nationale supérieure des Beaux-Arts'' ដែលជាតំណែងដែលលោកបានកាន់រហូតដល់លោកលាលែងពីតំណែងនៅឆ្នាំ 1867។ នៅឆ្នាំ 1867 លោកបានក្លាយជាប្រធានគីមីវិទ្យាសរីរាង្គនៅ ស័របូន​ <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7">{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=505–507}}</ref> ប៉ុន្តែក្រោយមកលោកបានលាលែងពីតំណែងនេះដោយសារតែសុខភាពទ្រុឌទ្រោម។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=246|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n265/mode/2up}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 1867 មន្ទីរពិសោធន៍គីមីវិទ្យាសរីរវិទ្យារបស់ École Normale ត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមការស្នើសុំរបស់ប៉ាស្ទ័រ <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7" /> ហើយលោកបានក្លាយជានាយកមន្ទីរពិសោធន៍ពីឆ្នាំ 1867 ដល់ឆ្នាំ 1888។ <ref>{{Cite encyclopedia|title=Pasteur, Louis|year=2003|isbn=978-0-19-974376-6|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC&pg=PA617}}</ref> នៅទីក្រុងប៉ារីស លោកបានបង្កើតវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រក្នុងឆ្នាំ 1887 និងបានបម្រើការជានាយកពេញមួយជីវិត។ <ref name="fein"/> <ref name="van">{{Cite book|url=https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand|title=Louis Pasteur: Groundbreaking Chemist & Biologist|publisher=ABDO Publishing Company|year=2011|isbn=978-1-61758-941-6|location=Minnesota|pages=[https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand/page/8 8]–112|url-access=registration}}</ref> == ការស្រាវជ្រាវ == === ភាពមិនស៊ីមេទ្រីនៃម៉ូលេគុល === [[ឯកសារ:Pcrystals.svg|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័របានបំបែករាងគ្រីស្តាល់ ខាងឆ្វេង និងខាងស្តាំចេញពីគ្នា ដើម្បីបង្កើតជាគំនរគ្រីស្តាល់ពីរ៖ នៅក្នុងដំណោះស្រាយ ទម្រង់មួយបានបង្វិលពន្លឺទៅខាងឆ្វេង មួយទៀតទៅខាងស្តាំ ខណៈពេលដែល ល្បាយស្មើគ្នា នៃទម្រង់ទាំងពីរបានលុបចោលឥទ្ធិពលរបស់គ្នាទៅវិញទៅមក ហើយមិនបង្វិលពន្លឺប៉ូលទេ។]] នៅក្នុងការងារដំបូងៗរបស់លោកប៉ាស្ទ័រក្នុងនាមជាគីមីវិទូ ចាប់ផ្តើមនៅ ''École Normale Supérieure'' ហើយបន្តនៅស្ត្រាសបួរ និងលីល លោកបានពិនិត្យមើលលក្ខណៈគីមី អុបទិក និងគ្រីស្តាល់នៃសមាសធាតុមួយក្រុមដែលស្គាល់ថាជា តាត្រាត ។ <ref name="Flack"/> លោក​បាន​ដោះស្រាយ​បញ្ហា​មួយ​ទាក់ទង​នឹង​ធម្មជាតិ​នៃ ​អាស៊ីត​តាតារីក ​ក្នុង​ឆ្នាំ 1848។ <ref>L. Pasteur (1848) [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2983p/f539.item.r=.zoom "Mémoire sur la relation qui peut exister entre la forme cristalline et la composition chimique, et sur la cause de la polarisation rotatoire"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021035454/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2983p/f539.item.r=.zoom|date=21 October 2016}} (Memoir on the relationship that can exist between crystalline form and chemical composition, and on the cause of rotary polarization)," ''Comptes rendus de l'Académie des sciences'' (Paris), '''26''': 535–538.</ref> ដំណោះស្រាយ​នៃ​សមាសធាតុ​នេះ​ដែល​បាន​មក​ពី​ភាវៈមានជីវិត ​បាន​បង្វិលប្លង់​ប៉ូលនៃ​ពន្លឺ​ដែល​ឆ្លងកាត់​វា។ <ref name="Flack"/> បញ្ហា​គឺអាស៊ីត​តាតារីក​ដែល​បាន​មក​ពីការ​សំយោគ​គីមី ​មិន​មាន​ឥទ្ធិពល​បែប​នោះ​ទេ ទោះបីជា​ប្រតិកម្ម​គីមី​របស់​វា​ដូចគ្នា​បេះបិទ ហើយ​សមាសធាតុ​ធាតុ​របស់​វា​ក៏​ដូចគ្នា​។ <ref name="cohn">{{Cite web |last=Cohn, David V |date=18 December 2006 |title=Pasteur |url=http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323234134/http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html |archive-date=23 March 2017 |access-date=2 December 2007 |publisher=University of Louisville |quote=Fortunately, Pasteur's colleagues Chamberland and Roux followed up the results of a research physician Jean-Joseph-Henri Toussaint, who had reported a year earlier that carbolic-acid/heated anthrax serum would immunize against anthrax. These results were difficult to reproduce and discarded although, as it turned out, Toussaint had been on the right track. This led Pasteur and his assistants to substitute an anthrax vaccine prepared by a method similar to that of Toussaint and different from what Pasteur had announced. |archivedate=23 មីនា 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323234134/http://eri.louisville.edu/~eri/fos/interest1.html }}</ref> ប៉ាស្ទ័របានកត់សម្គាល់ឃើញថា គ្រីស្តាល់នៃតាត្រាតមានមុខតូចៗ។ បន្ទាប់មកគាត់បានសង្កេតឃើញថា នៅក្នុងល្បាយរ៉ាស៊ីមនៃតាត្រាត គ្រីស្តាល់ពាក់កណ្តាលគឺជាគ្រីស្តាល់ដៃស្តាំ និងពាក់កណ្តាលទៀតគឺជាគ្រីស្តាល់ដៃឆ្វេង។ នៅក្នុងដំណោះស្រាយ សមាសធាតុដៃស្តាំគឺរង្វិលស្តាំ ហើយសមាសធាតុដៃឆ្វេងគឺ[[រង្វិលឆ្វេង(levorotatory)|រង្វិលឆ្វេង]]។ <ref name="Flack">H.D. Flack (2009) [http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf "Louis Pasteur's discovery of molecular chirality and spontaneous resolution in 1848, together with a complete review of his crystallographic and chemical work,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908211420/http://crystal.flack.ch/dox/sh5092.pdf|date=8 September 2019}} ''Acta Crystallographica'', Section A, vol. 65, pp.&nbsp;371–389.</ref> ប៉ាស្ទ័របានកំណត់ថា សកម្មភាពអុបទិកទាក់ទងនឹងរូបរាងនៃគ្រីស្តាល់ ហើយការរៀបចំខាងក្នុងមិនស៊ីមេទ្រីនៃម៉ូលេគុលនៃសមាសធាតុគឺជាមូលហេតុនៃការបង្វិលពន្លឺ។ <ref name="Chirality"/> តាត្រាត ( ''2R'', ''3R'' )- និង ( ''2S'', ''3S'' )- គឺជារូបភាពកញ្ចក់អុីសូម៉ែត្រិច ដែលមិនអាចដាក់ពីលើគ្នាបាន។ នេះជាលើកដំបូងដែលមាននរណាម្នាក់បង្ហាញពី ចលនានៃម៉ូលេគុល ហើយក៏ជាការពន្យល់ដំបូងនៃភាពអុីសូមឺផងដែរ។ <ref name="Flack" /> ប្រវត្តិវិទូខ្លះចាត់ទុកការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រក្នុងវិស័យនេះថាជា "ការចូលរួមចំណែកដ៏ជ្រាលជ្រៅ និងដើមបំផុតចំពោះវិទ្យាសាស្ត្រ" និងជា "ការរកឃើញវិទ្យាសាស្ត្រដ៏អស្ចារ្យបំផុត" របស់គាត់។ <ref name="Flack"/> === ការផ្អាប់និង​ទ្រឹស្តីមេរោគនៃជំងឺ === ប៉ាស្ទ័រត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឲ្យការស៊ើបអង្កេតអំពីដំណើរការផ្អាប់ ខណៈពេលកំពុងធ្វើការនៅលីល​។ នៅឆ្នាំ 1856 ក្រុមហ៊ុនផលិតស្រាក្នុងស្រុកម្នាក់ឈ្មោះបីគូត M. Bigot ដែលកូនប្រុសជាសិស្សម្នាក់របស់ប៉ាស្ទ័រ បានស្វែងរកដំបូន្មានពីគាត់លើបញ្ហានៃការផលិតអាល់កុលឆៃថាវក្រហម beetroot និងការជូរ។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|page=79|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n101/mode/2up}}</ref> <ref name="Ligon"/> ប៉ាស្ទ័រ បានចាប់ផ្តើមការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់លើប្រធានបទនេះដោយធ្វើម្តងទៀត និងបញ្ជាក់ស្នាដៃរបស់ធីអូឌ័រ ឆ្វាន ដែលបានបង្ហាញមួយទសវត្សរ៍មុនថាដំបែ​មានជីវិត។ យោងតាមកូនប្រសាររបស់គាត់ គឺលោករឺណេ វ៉ាល់ឡឺរី រ៉ាដូត René Vallery-Radot ក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៨៥៧ លោកប៉ាស្ទ័របានផ្ញើឯកសារមួយស្តីពីដំណើរការផ្អាប់ អាស៊ីតឡាក់ទិកទៅកាន់ Société des Sciences de Lille ប៉ុន្តែឯកសារនេះត្រូវបានអានបីខែក្រោយ។ <ref>{{Cite book|title=La vie de Pasteur|date=1907|location=Paris|page=98|url=https://archive.org/stream/laviedepasteur01vallgoog#page/n110/mode/2up|language=fr}}</ref> សារណាមួយត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយជាបន្តបន្ទាប់នៅថ្ងៃទី៣០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៥៧។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1857|title=Mémoire sur la fermentation appelée lactique|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30026.image.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.f915.langFR|journal=Comptes Rendus Chimie|language=fr|volume=45|pages=913–916|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312141626/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30026.image.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.f915.langFR|archive-date=12 March 2017|accessdate=11 March 2017}}</ref> នៅក្នុងសារណានេះ គាត់បានបង្កើតគំនិតរបស់គាត់ដោយបញ្ជាក់ថា៖ "ខ្ញុំមានបំណងចង់បញ្ជាក់ថា ដូចមានដំណើរការផ្អាប់អាល់កុល គឺដំបែស្រាបៀរ ដែលត្រូវបានរកឃើញគ្រប់ទីកន្លែង ដែលស្ករត្រូវបានបំបែកទៅជាអាល់កុល និងអាស៊ីតកាបូនិច ដូច្នេះក៏មានសារធាតុផ្អាប់​ជាក់លាក់មួយ គឺដំបែឡាក់ទិក ដែលតែងតែមានវត្តមាននៅពេលដែលស្ករក្លាយជាអាស៊ីតឡាក់ទិក "។ <ref name="manchester2007">{{Cite journal|last=Manchester|first=K.L.|year=2007|title=Louis Pasteur, fermentation, and a rival|url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext|journal=South African Journal of Science|volume=103|issue=9–10|pages=377–380|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026053500/http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0038-23532007000500008&script=sci_arttext|archive-date=26 October 2014|accessdate=26 October 2014}}</ref> សារណាស្តីពីដំណើរការផ្អាប់គ្រឿងស្រវឹងនេះ ត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយជាទម្រង់ពេញលេញនៅឆ្នាំ 1858។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1858|title=Nouveaux faits concernant l'histoire de la fermentation alcoolique|journal=Comptes Rendus Chimie|language=fr|volume=47|pages=1011–1013}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|year=1858|title=Nouveaux faits concernant l'histoire de la fermentation alcoolique|journal=Annales de Chimie et de Physique|series=3rd Series|language=fr|volume=52|pages=404–418}}</ref> យូន ហ្សេកុប ប៊ែរសេលីយូស និង យូស្តូស វុន លីប៊ីក បានស្នើឡើងនូវទ្រឹស្ដីដែលថាដំណើរការផ្អាប់ គឺបណ្តាលមកពីការបំបែក។ ប៉ាស្ទ័របានបង្ហាញថាទ្រឹស្ដីនេះគឺមិនត្រឹមត្រូវទេ ហើយដំបែមានទំនួលខុសត្រូវចំពោះដំណើរការផ្អាប់ ដើម្បីផលិតជាតិអាល់កុលពីស្ករ។ <ref name="Barnett">{{Cite book|title=Yeast Research: A Historical Overview|year=2011|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-516-5|url=https://books.google.com/books?id=ZwisBAAAQBAJ}}</ref> លោកក៏បានបង្ហាញផងដែរថា នៅពេលដែលមីក្រូសារពាង្គកាយផ្សេងគ្នាបានបំពុលស្រា អាស៊ីតឡាក់ទិកត្រូវបានផលិត ដែលធ្វើឱ្យស្រាមានជាតិជូរ។ <ref name="Ligon"/> នៅឆ្នាំ 1861 ប៉ាស្ទ័របានសង្កេតឃើញថា ជាតិស្ករតិចត្រូវបានផ្អាប់ក្នុងមួយផ្នែកនៃដំបែ នៅពេលដែលដំបែត្រូវបានប៉ះពាល់នឹងខ្យល់។ <ref name="Barnett" /> អត្រាផ្អាប់ទាបជាងមុនដែលត្រូវការអុកសុីសែន ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ឥទ្ធិពលប៉ាស្ទ័រ ។ <ref>{{Cite book|title=Yeast Sugar Metabolism|date=1997|isbn=978-1-56676-466-7|pages=20–21|url=https://books.google.com/books?id=VSQZ1AVg74oC&pg=PA20}}</ref> [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_experiment.jpg|ធ្វេង|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័រកំពុងពិសោធន៍នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់]] [[ឯកសារ:LouisPasteurMonumentLille.jpg|រូបភាពតូច|វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រដឺលីល]] ការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រ ក៏បានបង្ហាញផងដែរថា ការលូតលាស់របស់មីក្រូសាពាង្គកាយ គឺជាមូលហេតុចម្បងនៃការបំផ្លាញភេសជ្ជៈ ដូចជាស្រាបៀរ ស្រា និងទឹកដោះគោជាដើម។ ជាមួយនឹងការគំនិតឡើងនេះ គាត់បានបង្កើតដំណើរការមួយ ក្នុងនោះអង្គធាតុរាវដូចជាទឹកដោះគោត្រូវបានកម្តៅរហូតដល់សីតុណ្ហភាពចន្លោះ 60 ទៅ 100 អង្សាសេ។&nbsp;°C។ <ref name="Bowden" /> វាបានសម្លាប់បាក់តេរី និងផ្សិតភាគច្រើនដែលមាននៅក្នុងអង្គធាតុរួចហើយ។ លោកប៉ាស្ទ័រ និង លោកខ្លូដ ប៊ែរណារ បានបញ្ចប់ការធ្វើតេស្តលើឈាម និងទឹកនោមនៅថ្ងៃទី 20 ខែមេសា ឆ្នាំ 1862។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|page=104|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n125/mode/2up}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានទទួលសិទ្ធិប៉ាតង់លើដំណើរការនេះ ដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង "ជំងឺ" ក្នុងស្រា ក្នុងឆ្នាំ 1865។ <ref name="Bowden">{{Cite book|title=Pharmaceutical achievers: the human face of pharmaceutical research|year=2003|location=Philadelphia|isbn=978-0-941901-30-7|url=https://books.google.com/books?id=4yPPE0xHEmkC&pg=PA6}}</ref> វិធីសាស្ត្រនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ការសម្លាប់មេរោគដោយកំដៅ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានអនុវត្តចំពោះស្រាបៀរ និងទឹកដោះគោ។ <ref name="Nelson2009">{{Cite journal|last=Nelson|first=Bryn|year=2009|title=The Lingering Heat over Pasteurized Milk|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/article/lingering-heat-over-pasteurized-milk|journal=Chemical Heritage Magazine|volume=27|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321192530/https://www.sciencehistory.org/distillations/article/lingering-heat-over-pasteurized-milk|archive-date=21 March 2018|accessdate=20 March 2018}}</ref> ការបំពុលភេសជ្ជៈបាននាំឱ្យលោកប៉ាស្ទ័រមានគំនិតថា មីក្រូសារពាង្គកាយដែលឆ្លងដល់សត្វ និងមនុស្សបង្កជំងឺ។ លោកបានស្នើឱ្យទប់ស្កាត់ការជ្រៀតចូលនៃមីក្រូសារពាង្គកាយចូលទៅក្នុងខ្លួនមនុស្ស ដែលនាំឱ្យ ចូសេហ្វ លីស្ទើរ បង្កើតវិធីសាស្ត្រសម្លាប់មេរោគក្នុងការវះកាត់។ <ref name="Listerine">{{Cite journal|last=Hicks|first=Jesse|title=A Fresh Breath|url=http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/thanks-to-chemistry/listerine.aspx|journal=Chemical Heritage Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611130657/http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/thanks-to-chemistry/listerine.aspx|archive-date=11 June 2016|accessdate=27 January 2015}}</ref> ក្នុងឆ្នាំ 1866 ប៉ាស្ទ័របានបោះពុម្ពផ្សាយ ''Études sur le Vin'' ស្តីអំពីជំងឺនៃស្រា ហើយគាត់បានបោះពុម្ពផ្សាយ ''Études sur la Bière'' ក្នុងឆ្នាំ 1876 ទាក់ទងនឹងជំងឺនៃស្រាបៀរ។ <ref name="Barnett"/> នៅដើមសតវត្សរ៍ទី១៩ លោកអាហ្គោស្ទីណូ បាស៊ី បានបង្ហាញថា ផ្សិតមូស្កាឌីន បណ្តាលមកពីផ្សិតមួយប្រភេទដែលឆ្លងដល់ដង្កូវនាង។ <ref name="Hatcher">{{Cite book|last1=Hatcher|first1=Paul|last2=Battey|first2=Nick|title=Biological Diversity: Exploiters and Exploited|date=2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-97986-0|pages=88–89, 91|url=https://books.google.com/books?id=FpQpedSpeWMC&pg=PA89}}</ref> ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៨៥៣ ជំងឺពីរប្រភេទហៅថា ''ពេប្រីន'' និង ''ហ្វាឡាសេរី'' បានឆ្លងដល់ ដង្កូវនាង មួយចំនួនធំនៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសបារាំង ហើយនៅឆ្នាំ១៨៦៥ ជំងឺទាំងនោះបានបង្កការខាតបង់យ៉ាងធំធេងដល់កសិករ។ នៅឆ្នាំ១៨៦៥ លោកប៉ាស្ទ័របានទៅអាលេ ហើយបានធ្វើការរយៈពេលប្រាំឆ្នាំរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៧០។ <ref name="Berche">{{Cite journal|last=Berche|first=P.|year=2012|title=Louis Pasteur, from crystals of life to vaccination|journal=Clinical Microbiology and Infection|volume=18|issue=s5|pages=1–6|doi=10.1111/j.1469-0691.2012.03945.x|pmid=22882766|doi-access=free}}</ref> <ref name="Schwartz">{{Cite journal|last=Schwartz|first=M.|year=2001|title=The life and works of Louis Pasteur|journal=Journal of Applied Microbiology|volume=91|issue=4|pages=597–601|doi=10.1046/j.1365-2672.2001.01495.x|pmid=11576293|doi-access=}}</ref> ដង្កូវនាងដែលមានមេរោគពេប្រីន ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយភាគល្អិត។ ក្នុងរយៈពេលបីឆ្នាំដំបូង ប៉ាស្ទ័រគិតថាភាគល្អិត គឺជារោគសញ្ញានៃជំងឺនេះ។ នៅឆ្នាំ 1870 គាត់បានសន្និដ្ឋានថាភាគល្អិត គឺជាមូលហេតុនៃមេរោគពេប្រីន (ឥឡូវនេះគេដឹងថាមូលហេតុគឺមីក្រូស្ប៉ )។ <ref name="Hatcher"/> ប៉ាស្ទ័រក៏បានបង្ហាញផងដែរថាជំងឺនេះជាជំងឺតំណពូជផងដែរ។ <ref name="Keim pp. 87-88">{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|last2=Lumet|first2=Louis|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=87–88|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/86/mode/2up}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានបង្កើតប្រព័ន្ធមួយដើម្បីការពារជំងឺពេប្រីន៖ បន្ទាប់ពីមេអំបៅនាងញីពង មេអំបៅនាងត្រូវបានប្រែទៅជាសាច់។ សាច់ត្រូវបានពិនិត្យដោយមីក្រូទស្សន៍ ហើយប្រសិនបើគេសង្កេតឃើញភាគល្អិត ពងត្រូវបានបំផ្លាញចោល។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=141|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n161/mode/2up}}</ref> <ref name="Keim pp. 87-88" /> ប៉ាស្ទ័របានសន្និដ្ឋានថាបាក់តេរីបណ្តាលឱ្យមានហ្វាឡាសេរី។ មូលហេតុចម្បងបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេគិតថាជាវីរុស។ <ref name="Hatcher" /> ការរីករាលដាលនៃជំងឺហ្វាឡាសេរីអាចកើតឡើងដោយចៃដន្យ ឬតំណពូជ។ អនាម័យអាចប្រើដើម្បីការពារហ្វាឡាសេរីដោយចៃដន្យ។ មេអំបៅនាងដែលប្រហោងរំលាយអាហារមិនមានមីក្រូសារពាង្គកាយដែលបណ្តាលឱ្យមានហ្វាឡាសេរី ត្រូវបានប្រើដើម្បីពងកូន ការពារហ្វាឡាសេរីដោយសារតំណពូជ។ <ref name=":1">{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=156|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n175/mode/2up}}</ref> [[ឯកសារ:Coldecygne.svg|រូបភាពតូច|ដប​ក​ញ្ចឹងក (Bottle en ''col de cygne'' ) ដែល​ប្រើ​ដោយ​លោកប៉ាស្ទ័រ]] [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Experiment.svg|រូបភាពតូច|ការពិសោធន៍​ប៉ាស្ទ័រកម្ម​របស់​លោកប៉ាស្ទ័រ បង្ហាញពីការពិតដែលថា ការរលួយនៃសារធាតុរាវគឺបណ្តាលមកពីភាគល្អិតនៅក្នុងខ្យល់ជាជាងខ្យល់ខ្លួនឯង។ ការពិសោធន៍ទាំងនេះគឺជាភស្តុតាងសំខាន់ៗដែលគាំទ្រទ្រឹស្តីមេរោគនៃជំងឺ។]] បន្ទាប់ពីការពិសោធន៍ដំណើរការផ្អាប់របស់គាត់ ប៉ាស្ទ័របានបង្ហាញថា សំបកទំពាំងបាយជូរគឺជាប្រភពធម្មជាតិនៃផ្សិត ហើយទំពាំងបាយជូរ និងទឹកទំពាំងបាយជូរដែលបានក្រៀវមិនដែលទទួលរងដំណើរផ្អាប់ទេ។ គាត់បានយកទឹកទំពាំងបាយជូរចេញពីក្រោមសំបកដោយប្រើម្ជុលដែលបានក្រៀវ ហើយក៏បានគ្របទំពាំងបាយជូរដោយក្រណាត់ក្រៀវរួចផងដែរ។ ការពិសោធន៍ទាំងពីរមិនអាចផលិតស្រានៅក្នុងធុងដែលក្រៀវបានទេ។ <ref name="Ligon"/> ការរកឃើញ និងគំនិតរបស់លោកគឺប្រឆាំងនឹងផ្នត់គំនិតទូទៅនៃ ការកើតឡើងដោយឯកឯង ។ លោកបានទទួលការរិះគន់យ៉ាងខ្លាំងពី លោកហ្វេលិក អាស៊ីម៉ែត្រ ពូសេត ដែលជានាយកសារមន្ទីរប្រវត្តិសាស្ត្រធម្មជាតិរួន Rouen ។ ដើម្បីដោះស្រាយការជជែកវែកញែករវាងអ្នកវិទ្យាសាស្រ្តល្បីៗ បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងបានផ្តល់រង្វាន់ Alhumbert ផ្ទុកទឹកប្រាក់ 2,500 ហ្វ្រង់ ដល់អ្នកដែលអាចបង្ហាញតាមការពិសោធន៍ថាគាំទ្រ ឬប្រឆាំងនឹងគោលគំនិតនេះ។ <ref name="Magner">{{Cite book|title=History of the Life Sciences|year=2002|location=New York|isbn=978-0-203-91100-6|pages=251–252|url=https://books.google.com/books?id=YKJ6gVYbrGwC&q=Pasteur+spontaneous+generation}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Roll-Hansen|first=Nils|year=1979|title=Experimental Method and Spontaneous Generation: The Controversy between Pasteur and Pouchet, 1859–64|url=http://pdfs.semanticscholar.org/ac3d/ed2ccb23bb9274305eb49bb422979276273f.pdf|journal=Journal of the History of Medicine and Allied Sciences|volume=XXXIV|issue=3|pages=273–292|doi=10.1093/jhmas/XXXIV.3.273|pmid=383780|archive-url=https://web.archive.org/web/20190303003149/http://pdfs.semanticscholar.org/ac3d/ed2ccb23bb9274305eb49bb422979276273f.pdf|archive-date=3 March 2019}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Farley|first=J|last2=Geison|first2=GL|year=1974|title=Science, politics and spontaneous generation in nineteenth-century France: the Pasteur-Pouchet debate|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=48|issue=2|pages=161–198|pmid=4617616}}</ref> លោកពូសេ បានបញ្ជាក់ថាខ្យល់បរិយាកាសគ្រប់ទីកន្លែងអាចបណ្តាលឱ្យមានការកើតឡើងនៃភាវៈមានជីវិតដោយឯកឯងនៅក្នុងអង្គធាតុរាវ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=64|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/64/mode/2up}}</ref> នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៥០ លោកបានធ្វើការពិសោធន៍ ហើយអះអាងថាវាជាភស្តុតាងនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង។ <ref name="porter">{{Cite journal|last=Porter|first=JR|year=1961|title=Louis Pasteur: achievements and disappointments, 1861.|journal=Bacteriological Reviews|volume=25|issue=4|pages=389–403|doi=10.1128/MMBR.25.4.389-403.1961|pmc=441122|pmid=14037390}}</ref> <ref name="Magner"/> លោកហ្វ្រង់សេស្កូ រ៉េឌី និង លោកឡាសារ៉ូ ស្ប៉ាឡាន់សានី បានផ្តល់ភស្តុតាងមួយចំនួនប្រឆាំងនឹងការកើតឡើងដោយឯកឯងនៅក្នុងសតវត្សទី១៧ និងទី១៨ រៀងគ្នា។ ការពិសោធន៍របស់លោកស្ប៉ាឡាន់សានី ក្នុងឆ្នាំ១៧៦៥ បានបង្ហាញថា អង្គធាតុរាវបណ្ដុះបាក់តេរីត្រូវបានបំពុលដោយខ្យល់ មានបាក់តេរី។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៦០ លោកប៉ាស្ទ័របានធ្វើការពិសោធន៍របស់លោកម្តងទៀត ប៉ុន្តែលោកពូសេតបានរាយការណ៍ពីលទ្ធផលខុសគ្នាដោយប្រើទឹកបណ្ដុះបាក់តេរីផ្សេងគ្នា។ <ref name="Berche"/> ប៉ាស្ទ័របានធ្វើការពិសោធន៍ជាច្រើនដើម្បីបដិសេធការកើតឡើងដោយឯកឯង។ គាត់បានដាក់សារធាតុរាវពុះក្នុងដបមួយ ហើយទុកឲ្យខ្យល់ក្តៅចូលក្នុងដប។ បន្ទាប់មកគាត់បានបិទដប ហើយគ្មានសារពាង្គកាយណាមួយដុះនៅក្នុងវាទេ។ <ref name="porter"/> នៅក្នុងការពិសោធន៍មួយផ្សេងទៀត នៅពេលដែលគាត់បើកដបដែលមានសារធាតុរាវពុះ ធូលីបានចូលទៅក្នុងដប ដែលបណ្តាលឱ្យសារពាង្គកាយដុះនៅក្នុងដបខ្លះ។ ចំនួនដបដែលសារពាង្គកាយដុះគឺទាបជាងនៅរយៈកម្ពស់ខ្ពស់ ដែលបង្ហាញថាខ្យល់នៅរយៈកម្ពស់ខ្ពស់មានធូលីនិងសារពាង្គកាយតិចជាង។ <ref name="Ligon"/> <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|pages=96–98|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n117/mode/2up}}</ref> ប៉ាស្ទ័រក៏បានប្រើដបកញ្ចឹងក ដែលមានសារធាតុរាវអាចរំលាយបាន។ ខ្យល់ត្រូវអនុញ្ញាតឱ្យចូលទៅក្នុងដបតាមរយៈបំពង់កោងវែងមួយ ដែលធ្វើឱ្យភាគល្អិតធូលីជាប់នឹងវា។ គ្មានអ្វីដុះនៅក្នុងទឹកចិញ្ចឹមទេ លុះត្រាតែដបត្រូវបានផ្អៀង ដែលធ្វើឱ្យសារធាតុរាវប៉ះនឹងជញ្ជាំងកញ្ចឹងកដែលមានមេរោគ។ នេះបង្ហាញថាភាវៈមានជីវិតដែលដុះនៅក្នុងទឹកចិញ្ចឹមបែបនេះបានមកពីខាងក្រៅ លើធូលី ជាជាងបង្កើតដោយឯកឯងនៅក្នុងសារធាតុរាវ ឬពីសកម្មភាពនៃខ្យល់បរិសុទ្ធ។ <ref name="Ligon" /> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=63–67|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/62/mode/2up}}</ref> ទាំងនេះគឺជាការពិសោធន៍ដ៏សំខាន់បំផុតមួយចំនួនដែលបដិសេធទ្រឹស្តីនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង។ ប៉ាស្ទ័របានធ្វើបទបង្ហាញជាបន្តបន្ទាប់ប្រាំដងអំពីការរកឃើញរបស់គាត់នៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងក្នុងឆ្នាំ 1881 ដែលត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1882 ក្រោមចំណងជើងថា ''Mémoire'' ''Sur les corpuscules organisés qui existent dans l'atmosphère: Examen de la doctrine des générations spontanées'' (''របាយការណ៍ស្តីអំពីអង្គតូចៗរៀបរយ ដែលមាននៅក្នុងបរិយាកាស៖ ការត្រួតពិនិត្យលើទ្រឹស្តីកំណើតឯកឯង'' )។ <ref>{{Cite web |last=Pasteur |first=Louis |year=1882 |title=Mémoire sur les corpuscules organisés qui existent dans l'atmosphère: examen de la doctrine des générations spontanées |url=https://wellcomecollection.org/works/njdg2696 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501062347/https://wellcomecollection.org/works/njdg2696 |archive-date=1 May 2021 |access-date=1 May 2021 |website=Wellcome Collection |language=en}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Carter|first=K. C.|year=1991|title=The development of Pasteur's concept of disease causation and the emergence of specific causes in nineteenth-century medicine|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=65|issue=4|pages=528–548|jstor=44442642|pmid=1802317}}</ref> ប៉ាស្ទ័របានឈ្នះពានរង្វាន់ Alhumbert ក្នុងឆ្នាំ 1862។ <ref name="porter"/> គាត់បានសន្និដ្ឋានថា៖ ទ្រឹស្តីនៃការកើតឡើងដោយឯកឯង មិនដែលអាចស្ដារឡើងវិញពីការប៉ះពាល់របស់ការពិសោធន៍ដ៏សាមញ្ញនេះបានទេ។ មិនមានស្ថានភាពណាមួយដែលអាចបញ្ជាក់បានថា មីក្រូសារពាង្គកាយបានកើតមកក្នុងពិភពលោកដោយគ្មានមេរោគ ដោយគ្មានឪពុកម្តាយដែលស្រដៀងនឹងខ្លួនឯងឡើយ។<ref name="fein" /><ref name=":1" /> === ជំងឺដង្កូវនាង === នៅក្នុងឆ្នាំ 1865 លោកហ្សង់ បាទីស្ត ឌុយម៉ាស ដែលជាគីមីវិទូ សមាជិកព្រឹទ្ធសភា និងជាអតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងកសិកម្ម និងពាណិជ្ជកម្ម បានស្នើសុំឱ្យលោកប៉ាស្ទ័រសិក្សាអំពីជំងឺថ្មីមួយដែលកំពុងបំផ្លាញកសិដ្ឋានដង្កូវនាង នៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសបារាំង និងអឺរ៉ុបគឺ ជំងឺពេប្រីន ដែលត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈលើមាត្រដ្ឋានម៉ាក្រូស្កូបដោយចំណុចខ្មៅ និងលើមាត្រដ្ឋានមីក្រូទស្សន៍ដោយ " Cornalia corpuscles"។ លោកប៉ាស្ទ័របានយល់ព្រម និងបានស្នាក់នៅអចិន្ត្រៃយ៍ចំនួនប្រាំដងនៅអាលេចន្លោះថ្ងៃទី 7 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1865 និង 1869។ <ref>"This denomination of ''white-dead'', used by the Abbé de Sauvages and several other writers, is inaccurate; this is why I thought it necessary to add that of ''dead-flats'', vulgarly used in several departments, and which designates very well the state of softness and flaccidity in which the worms dead of this disease are found. " Pierre Hubert Nysten, ''Research on the diseases of silkworms'', Paris, 1808, p. 5, available on [https://books.google.com/books?id=1tRIAAAAIAAJ&pg=PA12 Google Books].</ref> ==== កំហុសដំបូង ==== ពេលមកដល់អាលេ លោកប៉ាស្ទ័របានស្គាល់ជំងឺពេប្រីននិង <ref>"He had known it [= flacherie] for a long time, since his first stay in the South in 1865, where one of the two farms that had served as a starting point departure to his deductions was affected by this disease, at the same time as that of the corpuscles." Émile Duclaux, ''Pasteur, Histoire d'un esprit'', pp. 218–219, available on [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152716/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table|date=26 January 2022}}.</ref> ជាមួយនឹងជំងឺមួយទៀតនៃដង្កូវនាង ដែលគេស្គាល់មុន <ref name=":3" /> ជាងជំងឺ ពេប្រីន៖ ជំងឺ flacherie ឬជំងឺងាប់រាបស្មើ។ ជាតឹកតាង ផ្ទុយពី Quatrefages ដែលបានបង្កើតពាក្យថ្មី ''ថាពេប្រីន''<ref>See account of Quatrefages reproduced in L. Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie'', Paris, 1870, Complete Works of Pasteur, t. 4, p. 27, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f40.table online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152711/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f40.table|date=26 January 2022}}.</ref> លោក ប៉ាស្ទ័របានប្រព្រឹត្តកំហុសដោយជឿថាជំងឺទាំងពីរគឺដូចគ្នា ហើយសូម្បីតែជំងឺភាគច្រើននៃដង្កូវនាងដែលគេស្គាល់រហូតមកដល់ពេលនោះគឺដូចគ្នាបេះបិទ និងជាមួយជំងឺពេប្រីន។ <ref name=":3">"But the cases of association were so frequent, precisely because the disease of the corpuscles was so widespread, that Pasteur had thought that the two conditions were linked to each other and should disappear together. " (Émile Duclaux, ''Pasteur, Histoire d'un esprit'', pp. 218–219, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152716/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k764468/f223.table|date=26 January 2022}}.) Pasteur expressed this opinion, in particular in " Nouvelles études sur la maladie des vers à soie ", Comptes rendus de l'Académie des sciences, t. 63 (1866), pp. 126–142: "I am very much inclined to believe that there is no actual disease of silkworms. The disease complained of seems to me to have always existed, but to a lesser degree. (...) Furthermore, I have serious grounds for believing that most of the diseases of the silkworm which have been known for a long time are linked to the one which occupies us, muscardine and, perhaps, grasserie excepted. (p. 136). Available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f136.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152722/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f136.table|date=26 January 2022}}. Same thing in a letter of June 27, 1866, to Dumas: "all the other so-called ancient diseases of the silkworm, minus the ''muscardine'' and perhaps the ''grasserie'', such as the disease of '' motrs -flats'', ''petits'', ''passis'', ''arpians'', are only forms of the actual disease. " (Pasteur, ''Correspondance'', t. 2, p. 265. Quoted by Ph. Decourt, ''Les vérités indésirables'', Paris, 1989, p. 173, and by P. Pinet, ''Pasteur et la phiolosophie'', Paris, 2004, p. 158.</ref> វាគឺនៅក្នុងលិខិតចុះថ្ងៃទី ៣០ ខែមេសា និងថ្ងៃទី ២១ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៨៦៧ ទៅកាន់ Dumas ដែលគាត់បានធ្វើការបែងចែករវាងជំងឺពេប្រីន និងជំងឺហ្វាឡាសេរី ជាលើកដំបូង។ <ref>"Sur la maladie des vers à soie. Lettre de M. L. Pasteur à M. Dumas", Comptes rendus de l'Académie des sciences, meeting of 3 June 1867, t. 64, p. 1113. Available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3021f/f1122.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407215406/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3021f/f1122.table|date=7 April 2022}}.</ref> គាត់បានប្រព្រឹត្តកំហុសមួយទៀត៖ គាត់បានចាប់ផ្តើមដោយបដិសេធ លក្ខណៈ "បរាសិត" (មីក្រុប) នៃពេប្រីន ដែលអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើន (ជាពិសេស អានធួន បេឆាម) ចាត់ទុកថាបានបង្កើតឡើងយ៉ាងល្អ។ សូម្បីតែកំណត់ចំណាំដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅថ្ងៃទី ២៧ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៨៦៦ ដោយ បាលប៊ីយ៉ានី <ref>Balbiani, Balbiani, " Recherches sur les corpuscules de la pébrine et sur leur mode de propagation ", Comptes rendus de l'Académie des Sciences, session of 27 August 1866, vol. 63 (1866), pp. 388–391, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f388.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152715/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30204/f388.table|date=26 January 2022}}. Balbiani begins in this manner: "Among all the contradictory opinions which have been expressed on the nature of the corpuscles of the pébrine, the most debatable, in my opinion, is that which consists in assimilating them to anatomical elements either normal, or more or less altered., or to morbid products such as pus globules, etc. This opinion was refuted more than eight years ago by Professor Lebert (...); but I believe I can also bring, against the way of seeing cited above, more decisive proofs, based on the observation of the phenomena which these corpuscles present in their evolution, phenomena which put beyond doubt their close relationship with the parasitic organisms. known under the name of ''Psorospermia''".</ref> ដែលដំបូងឡើយ ប៉ាស្ទ័រហាក់ដូចជាស្វាគមន៍ដោយពេញចិត្ត ក៏គ្មានប្រសិទ្ធភាពដែរ យ៉ាងហោចណាស់ភ្លាមៗ។ "ប៉ាស្ទ័រយល់ច្រឡំហើយ។ គាត់នឹងផ្លាស់ប្តូរគំនិតរបស់គាត់តែនៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៧"។ <ref>P. Debré, ''Louis Pasteur'', Flammarion, 1994, p. 219. In his ''Études sur la maladie des vers à soie'' (''Studies on silkworm disease''), published in 1870 (Pasteur's Complete Works, vol. 4, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599 Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152720/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599|date=26 January 2022}}), Pasteur reports that he consulted Leydig on the question of the living nature of corpuscles. (One of his letters to Leydig is from December 1866.) He admits that "in substance" he adopted the opinions of Leydig and Balbiani, but he contradicts them on the question of the mode of formation of the corpuscles (pp. 135, 137 and 138). In 1884, Balbiani will examine Pasteur's theory on the development of corpuscles and will conclude as follows: "I believe that it is useless to dwell any longer on the observations of M. Pasteur, which I think I can characterize with a single word by saying that their author proves in it how little he is familiar with the researches of biology. But with this reservation, I do justice to his work, which has rendered sericulture farmers a real service by enabling them to recognize a healthy seed from a diseased seed. " (G. Balbiani, ''Leçons sus les sporozoaires'', Paris, 1884, pp. 160–163, [[iarchive:leonssurlesspo00balb|online.]]) On Pasteur's errors in the study of silkworms and his own judgment on these errors, see Richard Moreau, "Le dernier pli cacheté de Louis Pasteur à l'Académie des sciences", La vie des sciences, ''Comptes rendus'', série générale, t. 6, 1989, n° 5, pp. 403–434, [https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_pdf/Plis_07_1869.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220130215818/https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_pdf/Plis_07_1869.pdf|date=30 January 2022}}.</ref> ==== ជ័យជម្នះលើពេប្រីន ==== នៅពេលដែលលោកប៉ាស្ទ័រមិនទាន់យល់ពីមូលហេតុនៃមេរោគពេប្រីននៅឡើយ លោកបានផ្សព្វផ្សាយដំណើរការដ៏មានប្រសិទ្ធភាពមួយដើម្បីបញ្ឈប់ការឆ្លងមេរោគ៖ គំរូនៃមេរោគគ្រីសាលីសត្រូវបានជ្រើសរើស ពួកវាត្រូវបានកំទេច ហើយកោសិកាត្រូវបានស្វែងរកនៅក្នុងកម្ទេចកម្ទី។ ប្រសិនបើសមាមាត្រនៃកោសិកាដង្កូវនៅក្នុងគំរូមានកម្រិតទាបខ្លាំង បន្ទប់នេះត្រូវបានចាត់ទុកថាល្អសម្រាប់ការបន្តពូជ។ <ref>Louis Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie''; Œuvres complètes, t. 4, pp. 166–167, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f195.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152711/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f195.table|date=26 January 2022}}.</ref> វិធីសាស្រ្តនៃការតម្រៀប "គ្រាប់" (ស៊ុត) នេះគឺស្រដៀងនឹងវិធីសាស្រ្តដែលលោកអូស៊ីម៉ូបានស្នើឡើងកាលពីប៉ុន្មានឆ្នាំមុន ប៉ុន្តែការសាកល្បងមិនទាន់មានលទ្ធផលច្បាស់លាស់នៅឡើយទេ។ <ref>Pasteur mentions Osimo's ideas in Louis Pasteur, ''Études sur la maladie des vers à soie'', Œuvres complètes, t. 4, pp. 38–39, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f57.table Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220126152724/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599/f57.table|date=26 January 2022}}. Summarizing a development by Émile Duclaux (Émile Duclaux, ''Pasteur, histoire d'un esprit'', Sceaux, 1896, p. 198, available at [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148 /bpt6k764468/f203.notice Gallica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706205222/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148|date=6 July 2007}}), P. Debré wrote that Pasteur was "led to propose a seed sorting method almost identical to that recommended a few years earlier by Orcino [read: Osimo]. If the latter had failed, asserts Pasteur, it was through a lack of confidence; which, of course, is not his case. " P. Debré, ''Louis Pasteur'', Flammarion, 1994, p. 210.</ref> តាមរយៈដំណើរការនេះ លោកប៉ាស្ទ័របានទប់ស្កាត់មេរោគពេប្រីនហើយបានជួយសង្គ្រោះឧស្សាហកម្មសូត្រមួយចំនួនធំនៅក្នុងសេវេន។ <ref>Elie Reynier, ''La soie en Vivarais'', 1921, [http://www.nemausensis.com/ardeche/soie/LaMaladie.htm online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220104215910/http://www.nemausensis.com/ardeche/soie/LaMaladie.htm|date=4 January 2022}}.</ref> ==== ទប់ទល់ហ្វាឡាសេរី ==== [[ឯកសារ:Pasteur_by_Lafon_1883.jpg|រូបភាពតូច|រូបភាពរបស់លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ ដោយ François Lafon (1883)]] នៅឆ្នាំ 1878 នៅឯ ''សន្និសីទអន្តរជាតិសឺរីកូល'' ប៉ាស្ទ័របានទទួលស្គាល់ថា "ប្រសិនបើជំងឺពេប្រីនត្រូវជម្នះ ជំងឺហ្វាឡាសេរីនៅតែបង្កការបំផ្លិចបំផ្លាញ"។ គាត់បានសន្មតថាការបន្តនៃជំងឺហ្វាឡាសេរី គឺដោយសារតែកសិករមិនបានស្តាប់តាមដំបូន្មានរបស់គាត់។ <ref>(''Comptes rendus sténographiques du Congrès international séricicole, tenu à Paris du 5 au 10 septembre 1878''; Paris, 1879, pp. 27–38. ''Œuvres complètes'' of Pasteur, t. 4, pp. 698–713, spec. 699 and 713; available on [http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599.image.f746.langEN.tableDesMatieres Gallica] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130801101453/http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73599.image.f746.langEN.tableDesMatieres|date=1 August 2013}}.</ref> នៅឆ្នាំ 1884 លោកបាលប៊ីយ៉ានី ដែលមិនអើពើនឹងតម្លៃទ្រឹស្តីនៃការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រលើជំងឺដង្កូវនាង បានទទួលស្គាល់ថាដំណើរការជាក់ស្តែងរបស់គាត់បានដោះស្រាយការបំផ្លិចបំផ្លាញនៃពេប្រីន ប៉ុន្តែបានបន្ថែមថាលទ្ធផលនេះទំនងជាត្រូវបានទប់ទល់ដោយការវិវត្តនៃហ្វាឡាសេរី ដែលមិនសូវស្គាល់ និងពិបាកការពារជាង។ ទោះបីជាលោកប៉ាស្ទ័រ ទទួលបានជោគជ័យប្រឆាំងនឹងពេប្រីនក៏ដោយ ក៏ការចិញ្ចឹមសត្វសេរីវូបនីយកម្មរបស់បារាំងមិនត្រូវបានសង្គ្រោះពីការខូចខាតទេ។ (សូមមើល [[:fr:Sériciculture]] នៅក្នុងវិគីភីឌាបារាំង។) === ភាពស៊ាំ និងការចាក់វ៉ាក់សាំង === ==== ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ==== ការងារដំបូងរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ លើការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងគឺលើ ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ។ លោកបានទទួលគំរូបាក់តេរី (ក្រោយមកហៅថា ''Pasteurella multocida'' យកតាមឈ្មោះរបស់គាត់) ពីលោកហេនរី តូសង់ ។ <ref name="Plotkin pp. 35-36">{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|isbn=978-1-4419-1339-5|pages=35–36|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA39}}</ref> ដោយហេតុថាមិនអាចធ្វើការពិសោធន៍ដោយខ្លួនឯងបានដោយសារតែជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលក្នុងឆ្នាំ 1868 <ref name="Pasteur and his work">{{Cite book|title=Pasteur and his work|date=1922|location=New York}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើជំនួយការរបស់លោកគឺលោកអេមីល រួ និងលោកសាល ហ្សង់ប៊ែរឡង់។ ការងារជាមួយជំងឺអាសន្នរោគមាន់ត្រូវបានផ្តួចផ្តើមក្នុងឆ្នាំ 1877 ហើយនៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោករួ អាចរក្សាការបណ្តុះមេរោគឱ្យថេរបាន ដោយប្រើទឹកចិញ្ចឹមមេរោគ ។ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Barranco|first=Caroline|date=28 September 2020|title=The first live attenuated vaccines|url=https://www.nature.com/articles/d42859-020-00008-5|journal=Nature Milestones|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802072726/https://www.nature.com/articles/d42859-020-00008-5|archive-date=2 August 2021|accessdate=30 April 2021}}</ref> ដូចដែលបានកត់ត្រាក្រោយ ដោយលោកប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រារបស់លោកក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1880 <ref>{{Cite journal|last=Murnane|first=John P|last2=Probert|first2=Rebecca|date=25 August 2024|title=The relationship between Rose Anna Shedlock (c1850-1878) and Emile Roux (1853-1933)|journal=Journal of Medical Biography|volume=online first|issue=2|pages=168–175|doi=10.1177/09677720241273568|pmc=12056263|pmid=39183561|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Vaccination: a History|date=2011|location=Esher, United Kingdom}}</ref> ក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ 1879 ដោយត្រូវបានពន្យារពេលក្នុងការត្រឡប់ទៅមន្ទីរពិសោធន៍វិញដោយសារតែពិធីមង្គលការរបស់កូនស្រី និងសុខភាពមិនរឹងមាំ លោកបានណែនាំលោករួ ចាប់ផ្តើមបណ្តុះមេរោគអាសន្នរោគមាន់ថ្មីមួយ ដោយប្រើបាក់តេរីដែលដកចេញពីការបណ្តុះចាស់ដែលត្រូវបានទុកចោលតាំងពីខែកក្កដាមក។ មាន់ពីរក្បាលដែលត្រូវបានចាក់វ៉ាក់សាំងថ្មីនេះបានបង្ហាញរោគសញ្ញាមួយចំនួននៃការឆ្លងមេរោគ ប៉ុន្តែជំនួសឱ្យការឆ្លងមេរោគនេះបណ្តាលឱ្យស្លាប់ដូចធម្មតា មាន់ទាំងនោះបែរេជាបានជាសះស្បើយទាំងស្រុង។ បន្ទាប់ពីការភ្ញាស់មេរោគបន្ថែមទៀតរយៈពេល 8 ថ្ងៃទៀត រួបានចាក់វ៉ាក់សាំងលើមាន់ពីរក្បាលដដែលម្តងទៀត។ ដូចដែលបានកត់សម្គាល់ដោយប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រាក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1880 ហើយផ្ទុយពីកំណត់ត្រាមួយចំនួន លើកនេះមាន់បានងាប់។ ដូច្នេះ ទោះបីជាបាក់តេរីដែលចុះខ្សោយមិនផ្តល់ភាពស៊ាំក៏ដោយ ការពិសោធន៍ទាំងនេះបានផ្តល់តម្រុយសំខាន់ៗអំពីរបៀបដែលបាក់តេរីអាចចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍។ ជាលទ្ធផល នៅពេលដែលប៉ាស្ទ័រត្រឡប់ទៅមន្ទីរពិសោធន៍វិញ អារម្មណ៍នៃការស្រាវជ្រាវគឺផ្តោតលើការបង្កើតវ៉ាក់សាំងតាមរយៈភាពចុះខ្សោយ។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៨៨០ ប៉ាស្ទ័រ បានបង្ហាញលទ្ធផលរបស់គាត់ទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ក្រោមចំណងជើងថា " ''Sur les maladies virulentes et en particulier sur la maladie appelée vulgairement choléra des poules (ស្តីអំពីជំងឺកាចសាហាវនានា និងជាពិសេសគឺជំងឺដែលគេតែងតែហៅថា អាសន្នរោគមាន់)''" ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិរបស់បណ្ឌិត្យសភា ( ''Comptes-Rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des Sciences'' )។ គាត់បានសន្មតថា បាក់តេរីត្រូវបានចុះខ្សោយដោយសារការប៉ះពាល់ជាមួយអុកស៊ីសែន។ <ref name="Plotkin pp. 35-36"/> លោកបានពន្យល់ថា បាក់តេរីដែលរក្សាទុកក្នុងធុងបិទជិតមិនដែលបាត់បង់កម្រិតកាចសាហាវរបស់វាឡើយ ហើយមានតែបាក់តេរីដែលប៉ះនឹងខ្យល់ក្នុងមជ្ឈដ្ឋានចិញ្ចឹមមេរោគ ដែលអាចប្រើជាវ៉ាក់សាំង។ ប៉ាស្ទ័របានណែនាំពាក្យថា "ការបន្ថយ" សម្រាប់ការចុះខ្សោយនៃភាពកាចសាហាវនេះ ដូចដែលគាត់បានធ្វើបទបង្ហាញនៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភា ដោយនិយាយថា៖  យើងអាចបន្ថយភាពកាចសាហាវរបស់មេរោគ ដោយផ្លាស់ប្តូរវិធីសាស្ត្រនៃការចិញ្ចឹម។ នេះជាចំណុចសំខាន់នៃប្រធានបទរបស់ខ្ញុំ។ ខ្ញុំសូមអំពាវនាវដល់សភា កុំឲ្យរិះគន់ចំពោះការជឿជាក់លើនីតិវិធីរបស់ខ្ញុំ ដែលអាចអនុញ្ញាតឲ្យខ្ញុំកំណត់ការបន្ថយកម្លាំងរបស់មេរោគ ដើម្បីរក្សាឯករាជ្យនៃការសិក្សារបស់ខ្ញុំ និងធានាឲ្យមានការរីកចម្រើនកាន់តែប្រសើរ… [នៅចុងបញ្ចប់] ខ្ញុំចង់បញ្ជាក់ដល់សភាថា មានផលវិបាកសំខាន់ពីរដែលកើតចេញពីព័ត៌មានដែលបានបង្ហាញ៖ ការមានសេចក្តីសង្ឃឹមក្នុងការចិញ្ចឹមមេរោគទាំងអស់ និងការរកវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺឆ្លងទាំងអស់ ដែលបានបង្កការលំបាកជាបន្តបន្ទាប់ដល់មនុស្សជាតិ ហើយក៏ជាបន្ទុកធំដល់វិស័យកសិកម្ម និងការចិញ្ចឹមសត្វផងដែរ។ តាមពិតទៅ វ៉ាក់សាំងរបស់ប៉ាស្ទ័រប្រឆាំងនឹងជំងឺអាសន្នរោគមាន់មិនបានបង្កើតភាពស៊ាំជាប់លាប់ទេ ហើយក្រោយមកត្រូវបានបង្ហាញថាគ្មានប្រសិទ្ធភាព។ ==== ជំងឺអែនទ្រែត ==== បន្ទាប់ពីលទ្ធផលនៃជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ប៉ាស្ទ័របានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រចាក់វ៉ាក់សាំងដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ ដើម្បីបង្កើតវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺអែនទ្រែត ដែលប៉ះពាល់ដល់សត្វពាហនៈ ។ នៅឆ្នាំ 1877 ប៉ាស្ទ័រធ្លាប់បានដឹកនាំមន្ទីរពិសោធន៍ឱ្យបណ្តុះបណ្តាលបាក់តេរីពីឈាមរបស់សត្វដែលឆ្លងមេរោគ បន្ទាប់ពីការរកឃើញបាក់តេរីដោយលោករូបឺត ខុក។ [[ឯកសារ:Albert_Edelfelt_-_Louis_Pasteur_-_1885.jpg|រូបភាពតូច|''លោក ល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់'' គូរដោយ A. Edelfeldt ក្នុងឆ្នាំ 1885]] នៅពេលដែលសត្វបានឆ្លងមេរោគ ជំងឺអែនទ្រែតកើតឡើង ដែលបង្ហាញថាបាក់តេរីជាមូលហេតុនៃជំងឺនេះ។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=1914|pages=123–125|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/122/mode/2up}}</ref> សត្វពាហនៈជាច្រើនក្បាលកំពុងស្លាប់ដោយសារជំងឺអែនទ្រែតនៅក្នុង "វាលស្រែត្រូវបណ្តាសា"។ <ref name="Schwartz"/> លោកប៉ាស្ទ័រត្រូវបានគេប្រាប់ថា ចៀមដែលស្លាប់ដោយសារជំងឺអែនទ្រែតត្រូវបានកប់នៅក្រោមវាលស្រែ។ លោកប៉ាស្ទ័រគិតថា ប្រហែលជាជន្លេននាំយកបាក់តេរីមកលើផ្ទៃដី។ លោកបានរកឃើញបាក់តេរីអែនទ្រែតនៅក្នុងលាមករបស់ជន្លេន ដែលបង្ហាញថាលោកនិយាយពិតជាត្រឹមត្រូវ។ <ref name="Schwartz" /> លោកបានប្រាប់កសិករកុំឱ្យកប់សត្វងាប់នៅក្រោមវាលស្រែ។ <ref>{{Cite book|title=The Life of Pasteur|date=1919|location=London|pages=303–305|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n323/mode/2up}}</ref> ចំណាប់អារម្មណ៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រ ក្នុងការបង្កើតវ៉ាក់សាំងសម្រាប់ជំងឺអែនទ្រែតត្រូវបានជំរុញយ៉ាងខ្លាំងនៅនៅថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1880 លោកហេនរី ប៊ូលី បានអានរបាយការណ៍មួយពី លោកហេនរី តូសង់ ដែលជាគ្រូពេទ្យវះកាត់សត្វ ដែលមិនមែនជាសមាជិកនៃបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង នៅចំពោះមុខបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង។ លោកតូសង់បានបង្កើតវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតដោយសម្លាប់បាក់តេរីដោយកំដៅនៅសីតុណ្ហភាព 55 អង្សាសេ។&nbsp;°C អស់រយៈពេល 10 នាទី។ គាត់បានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់គាត់លើសត្វឆ្កែចំនួន 8 ក្បាល និងចៀមចំនួន 11 ក្បាលដែលបន្ទាប់ពីចាក់វ៉ាក់សាំង ពាក់កណ្តាលបានងាប់។ វាមិនមែនជាជោគជ័យដ៏អស្ចារ្យនោះទេ។ ពេលឮដំណឹងនេះ លោកប៉ាស្ទ័រ បានសរសេរទៅកាន់វិទ្យាស្ថានភ្លាមៗថា គាត់មិនអាចជឿថាវ៉ាក់សាំងងាប់នឹងដំណើរការបានទេ ហើយការអះអាងរបស់លោកតូសង់ "បានបដិសេធរាល់គំនិតទាំងអស់ដែលខ្ញុំមានលើវីរុស វ៉ាក់សាំង។ល។" បន្ទាប់ពីការរិះគន់របស់លោកប៉ាស្ទ័រ លោកតូសង់ បានប្តូរទៅប្រើ អាស៊ីតកាបូលិក (ភេណុល) ដើម្បីសម្លាប់បាក់តេរី អែនទ្រែត ហើយបានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងលើចៀមនៅខែសីហា ឆ្នាំ 1880។ លោកប៉ាស្ទ័រ គិតថាវ៉ាក់សាំងស្លាប់ប្រភេទនេះមិនគួរមានប្រសឹទ្ធភាពទេ ព្រោះគាត់ជឿថាបាក់តេរីដែលចុះខ្សោយបានប្រើប្រាស់សារធាតុចិញ្ចឹមបាក់តេរីត្រូវការ ដើម្បីលូតលាស់។ គាត់គិតថា ការធ្វើឱ្យបាក់តេរីរងអុកស៊ីតកម្ម នៅពេលដែលវាត្រូវបានទុកចោលក្នុងមជ្ឈដ្ឋានចិញ្ចឹមមេរោគក្នុងរយៈពេលយូរ បានធ្វើឱ្យកម្រិតកាចសាហាវរបស់វាថយចុះ <ref>{{Cite book|last1=Tizard|first1=Ian|editor1-last=Schultz|editor1-first=Ronald D.|title=Veterinary Vaccines and Diagnostics|date=1998|publisher=Academic Press|pages=12–14|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i4s1YpGVFB8C&pg=PA12|chapter=Grease, Anthraxgate, and Kennel Cough: A Revisionist History of Early Veterinary Vaccines|isbn=978-0-08-052683-6}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របានរកឃើញថា បាក់តេរីអែនទ្រែតមិនងាយចុះខ្សោយដោយការបណ្ដុះក្នុងខ្យល់ទេ ព្រោះវាផលិតស្ប៉ - មិនដូចបាក់តេរីអាសន្នរោគមាន់ទេ។ នៅដើមឆ្នាំ 1881 មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកបានរកឃើញថា បាក់តេរីអែនទ្រែតកំពុងលូតលាស់នៅសីតុណ្ហភាពប្រហែល 42...&nbsp;°C បានធ្វើឱ្យពួកវាមិនអាចផលិតស្ប៉បាន <ref name="Bazin p. 196">{{Cite book|last1=Bazin|first1=Hervé|title=Vaccinations: a History: From Lady Montagu to Jenner and genetic engineering|date=2011|publisher=John Libbey Eurotext|isbn=978-2-7420-1344-9|pages=196–197|url=https://books.google.com/books?id=IC8QBAAAQBAJ&pg=PA196}}</ref> ហើយគាត់បានពិពណ៌នាអំពីវិធីសាស្ត្រនេះនៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែកុម្ភៈ។ <ref>{{Cite journal|last=Pasteur|first=L.|last2=Chamberland|first2=C.|last3=Roux|first3=E.|year=1881|title=Le vaccin de charbon|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7351t/f665.item.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.langFR.zoom|journal=Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l'Académie des Sciences|language=fr|volume=92|pages=666–668|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304201227/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k7351t/f665.item.r=+COMPTES+RENDUS+++DES+S%C3%89ANCES+DE+L.langFR.zoom|archive-date=4 March 2017|accessdate=4 March 2017}}</ref> នៅថ្ងៃទី ២១ ខែមីនា ទោះបីជាលទ្ធផលមិនស៊ីសង្វាក់គ្នាក៏ដោយ គាត់បានប្រកាសពីការចាក់វ៉ាក់សាំងលើចៀមដោយជោគជ័យ។ ចំពោះដំណឹងនេះ ពេទ្យសត្វអ៊ីប៉ូលីត រ៉ូស៊ីញូលបានស្នើឱ្យ Société d'agriculture de Melun រៀបចំការពិសោធន៍មួយដើម្បីសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់ប៉ាស្ទ័រ។ ប៉ាស្ទ័របានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទទួលយកបញ្ហាប្រឈមនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែមេសា។ ជំនួយការរបស់ប៉ាស្ទ័រ គឺ រួនិង ដែលត្រូវបានចាត់តាំងភារកិច្ចធ្វើការសាកល្បង មានការព្រួយបារម្ភអំពីភាពមិនគួរឱ្យទុកចិត្តនៃវ៉ាក់សាំងដែលបានចុះខ្សោយ ដូច្នេះហ្សង់ប៊ែរឡង់ បានរៀបចំវ៉ាក់សាំងជំនួសដោយសម្ងាត់ដោយប្រើសារធាតុគីមីធ្វើឱ្យអសកម្ម។ <ref name="Geison1995"/> ដោយមិនបានបង្ហាញពីវិធីសាស្ត្ររបស់ពួកគេក្នុងការរៀបចំវ៉ាក់សាំងដល់នរណាម្នាក់ក្រៅពីប៉ាស្ទ័រ លោករួ និងហ្សង់ប៊ែរឡង់ បានធ្វើការពិសោធន៍ជាសាធារណៈនៅខែឧសភានៅ Pouilly-le-Fort។ <ref name="Geison1995" /> ចៀមចំនួន ៥៨ ក្បាល ពពែ ២ ក្បាល និងសត្វពាហនៈចំនួន ១០ ក្បាល ត្រូវបានប្រើប្រាស់ ដែលពាក់កណ្តាលត្រូវចាក់វ៉ាក់សាំងនៅថ្ងៃទី ៥ និង ១៧ ខែឧសភា។ ខណៈពេលដែលពាក់កណ្តាលទៀតមិនត្រូវបានព្យាបាល។ <ref name=":2">{{Cite journal|last=Pasteur|first=Louis|last2=Chamberland|last3=Roux|year=2002|title=Summary report of the experiments conducted at Pouilly-le-Fort, near Melun, on the anthrax vaccination, 1881.|journal=The Yale Journal of Biology and Medicine|volume=75|issue=1|pages=59–62|pmc=2588695|pmid=12074483}}</ref> នៅថ្ងៃទី ៣១ ខែឧសភា លោករួ និងលោកហ្សង់ប៊ែរឡង់បានចាក់មេរោគអែនទ្រែតថ្មីៗដ៏កាចសាហាវដល់សត្វទាំងនោះ។ លទ្ធផលផ្លូវការត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ និងវិភាគនៅថ្ងៃទី ២ ខែមិថុនា នៅចំពោះមុខទស្សនិកជនជាង ២០០ នាក់ ដោយមានលោកប៉ាស្ទ័រផ្ទាល់ចូលរួម។ លទ្ធផលគឺដូចដែលលោកប៉ាស្ទ័រ បានព្យាករណ៍យ៉ាងក្លាហានថា៖ "ខ្ញុំបានសន្និដ្ឋានថាគោចំនួន ៦ ក្បាលដែលទទួលវ៉ាក់សាំងនឹងមិនឈឺធ្ងន់ទេ ខណៈដែលគោចំនួន ៤ ក្បាលដែលមិនបានទទួលវ៉ាក់សាំងនឹងងាប់ ឬយ៉ាងហោចណាស់ក៏ឈឺជាដំណំដែរ"។ <ref name=":2" /> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ចៀម និងពពែដែលចាក់វ៉ាក់សាំងទាំងអស់នៅរស់រានមានជីវិត ខណៈដែលគោដែលមិនបានចាក់វ៉ាក់សាំងបានងាប់ ឬកំពុងស្លាប់នៅចំពោះមុខទស្សនិកជន។ <ref>{{Cite journal|last=Smith|first=Kendall A.|year=2005|title=Wanted, an Anthrax vaccine: Dead or Alive?|journal=Medical Immunology|volume=4|issue=1|doi=10.1186/1476-9433-4-5|pmc=1087873|pmid=15836780|doi-access=free}}</ref> របាយការណ៍របស់លោកទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងនៅថ្ងៃទី ១៣ ខែមិថុនា បានសន្និដ្ឋានថា៖  ដោយការមើលអ្វីៗទាំងអស់ពីទស្សនៈវិទ្យាសាស្ត្រ ការអភិវឌ្ឍន៍វ៉ាក់សាំងប្រឆាំងជំងឺអែនទ្រែត គឺជាការរីកចម្រើនដ៏សំខាន់លើសពីវ៉ាក់សាំងដំបូងដែលជេនណឺរបានបង្កើត ព្រោះវ៉ាក់សាំងនោះមិនដែលត្រូវទទួលបានតាមរយៈការពិសោធន៍ឡើយ។ លោកប៉ាស្ទ័រ មិនបានបង្ហាញដោយផ្ទាល់ពីរបៀបដែលគាត់រៀបចំវ៉ាក់សាំងដែលប្រើនៅ Pouilly-le-Fort នោះទេ។ <ref>{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|publisher=Springer|isbn=978-1-4419-1339-5|pages=37–38|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA37}}</ref> <ref name="Bazin p. 196"/> ទោះបីជារបាយការណ៍របស់គាត់បានបង្ហាញថាវាជា "វ៉ាក់សាំងរស់" ក៏ដោយ <ref name=":2"/> សៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់បង្ហាញថាគាត់ពិតជាបានប្រើវ៉ាក់សាំងសម្លាប់ ដោយប៉ូតាស្យូមឌីក្រូម៉ាត ដូចដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយហ្សង់ប៊ែរឡង់ដែលស្រដៀងនឹងវិធីសាស្ត្ររបស់តូសង់។ <ref name="Giese">{{Cite book|title=Molecular Vaccines: From Prophylaxis to Therapy|date=2013|publisher=Springer|isbn=978-3-7091-1419-3|page=4|url=https://books.google.com/books?id=CLm8BAAAQBAJ&pg=PA4}}</ref> <ref name="cohn"/> <ref>{{Cite book|last1=Loir, A|title=Le mouvement sanitaire|year=1938|pages=18, 160}}</ref> គំនិតនៃទម្រង់ខ្សោយនៃជំងឺដែលបណ្តាលឱ្យមានភាពស៊ាំទៅនឹងកំណែសាហាវមិនមែនជារឿងថ្មីទេ។ នេះត្រូវបានគេស្គាល់ជាយូរមកហើយសម្រាប់ ជំងឺអុតស្វាយ ។ ការចាក់វ៉ាក់សាំងជាមួយជំងឺអុតស្វាយ ( variolation ) ត្រូវបានគេដឹងថាបណ្តាលឱ្យមានជំងឺដែលមិនសូវធ្ងន់ធ្ងរ និងកាត់បន្ថយអត្រាមរណភាពយ៉ាងខ្លាំង បើប្រៀបធៀបទៅនឹងជំងឺដែលទទួលបានដោយធម្មជាតិ។ <ref>{{Cite book|title=Vaccines: A Biography|date=2009|isbn=978-1-4419-1108-7|page=10|url=https://books.google.com/books?id=ewdL8ilILZAC&pg=PA10}}</ref> លោកជេនណឺរក៏បានសិក្សាអំពីការចាក់វ៉ាក់សាំងដោយប្រើវីរុសអុតស្វាយ (''vaccinia'') ដើម្បីផ្តល់ភាពស៊ាំឆ្លងដល់ជំងឺអុតស្វាយនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៧៩០ ហើយនៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៨០០ ការចាក់វ៉ាក់សាំងបានរីករាលដាលដល់ភាគច្រើននៃអឺរ៉ុប។ <ref>{{Cite book|title=Vaccinations: a History: From Lady Montagu to Jenner and genetic engineering|date=2011|isbn=978-2-7420-1344-9|pages=66–67, 82|url=https://books.google.com/books?id=IC8QBAAAQBAJ&pg=PA66}}</ref> ភាពខុសគ្នារវាងការចាក់វ៉ាក់សាំងជំងឺអុតស្វាយ និងការចាក់វ៉ាក់សាំង ជំងឺអែនទ្រែត ឬ ជំងឺអាសន្នរោគមាន់ គឺថាជំងឺពីរប្រភេទចុងក្រោយនេះ សារពាង្គកាយត្រូវបានចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិត ដូច្នេះទម្រង់ខ្សោយដោយធម្មជាតិនៃសារពាង្គកាយមិនចាំបាច់រកទេ។ <ref name="Giese"/> ការអភិវឌ្ឍរបស់ប៉ាស្ទ័រលើភ្នាក់ងារបង្ករោគដែលចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតបានអភិវឌ្ឍការងារក្នុងជំងឺឆ្លង ហើយគាត់បានដាក់ឈ្មោះទូទៅថា " [[វ៉ាក់សាំង]] " សម្រាប់ជំងឺដែលចុះខ្សោយដោយសិប្បនិម្មិតទាំងនេះ ជាកិត្តិយសនៃការរកឃើញរបស់ជេនណឺរ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=332|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n351/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1876 លោករូបឺត ខុក បានបង្ហាញថា ''បាក់តេរី Bacillus anthracis'' បណ្តាលឱ្យមានជំងឺអែនទ្រែត។ <ref name="De Paolo">{{Cite book|last1=De Paolo|first1=Charles|title=Epidemic Disease and Human Understanding: A Historical Analysis of Scientific and Other Writings|date=2006|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-2506-8|pages=103, 111–114|url=https://books.google.com/books?id=Xcz7Y9qVGQMC&pg=PA103}}</ref> នៅក្នុងឯកសាររបស់គាត់ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយរវាងឆ្នាំ 1878 និង 1880 លោកប៉ាស្ទ័រ បានលើកឡើងតែការងាររបស់ខុកនៅក្នុងលេខយោងប៉ុណ្ណោះ។ លោកខុកបានជួបលោកប៉ាស្ទ័រ នៅឯ សមាជវេជ្ជសាស្ត្រអន្តរជាតិ លើកទីប្រាំពីរ​ ក្នុងឆ្នាំ 1881។ ពីរបីខែក្រោយមក លោកខុកបានសរសេរថា លោកប៉ាស្ទ័របានប្រើប្រាស់ការបណ្តុះមេរោគដែលមិនបរិសុទ្ធ ហើយក៏បានប្រព្រឹត្តកំហុសមួយចំនួនផងដែរ។ នៅឆ្នាំ 1882 លោកប៉ាស្ទ័រ បានឆ្លើយតបទៅលោកខុក នៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយ ដែលលោកខុក បានឆ្លើយតបយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ <ref name="ullmann">{{Cite journal|last=Ullmann|first=Agnes|date=August 2007|title=Pasteur-Koch: Distinctive Ways of Thinking about Infectious Diseases|url=http://www.asm.org/index.php/component/content/article/114-unknown/unknown/4469-pasteur-koch-distinctive-ways-of-thinking-about-infectious-diseases|journal=Microbe|volume=2|issue=8|pages=383–387|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510103839/http://www.asm.org/index.php/component/content/article/114-unknown/unknown/4469-pasteur-koch-distinctive-ways-of-thinking-about-infectious-diseases|archive-date=10 May 2016|accessdate=12 December 2007}}</ref> លោកខុកបាននិយាយថា លោកប៉ាស្ទ័រ បានសាកល្បងវ៉ាក់សាំងរបស់គាត់លើសត្វដែលមិនសមរម្យ ហើយការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រមិនស្របជាវិទ្យាសាស្ត្រត្រឹមត្រូវទេ។ <ref name="Ligon"/> នៅឆ្នាំ 1882 លោកខុក បានសរសេរសៀវភៅ "On the Anthrax Inoculation" ដែលគាត់បានបដិសេធការសន្និដ្ឋានជាច្រើនរបស់ប៉ាស្ទ័រអំពីជំងឺអែនទ្រែត និងបានរិះគន់លោកប៉ាស្ទ័រ ចំពោះការរក្សាវិធីសាស្រ្តរបស់គាត់ជាសម្ងាត់ លោតទៅរកការសន្និដ្ឋាន និងមិនច្បាស់លាស់។ នៅឆ្នាំ 1883 ប៉ាស្ទ័របានសរសេរថា គាត់បានបណ្ដុះបាក់តេរីតាមរបៀបស្រដៀងគ្នាទៅនឹងការពិសោធន៍ដំណើរការផ្អាប់ ដ៏ជោគជ័យរបស់គាត់ ហើយថាខុក បានបកស្រាយស្ថិតិខុស ហើយមិនអើពើនឹងការងាររបស់ប៉ាស្ទ័រលើដង្កូវនាង។ <ref name="De Paolo" /> ==== ជំងឺអេរីស៊ីប៉េឡាជ្រូក ==== នៅឆ្នាំ 1882 លោកប៉ាស្ទ័រ បានបញ្ជូនជំនួយការរបស់គាត់ លោកល្វីស៍ ធ្វីល្យ័រ ទៅកាន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសបារាំង ដោយសារតែការរីករាលដាលនៃជំងឺអេរីស៊ីប៉េឡាជ្រូក ។ <ref>{{Cite book|title=History of Vaccine Development|date=2011|isbn=978-1-4419-1339-5|page=39|url=https://books.google.com/books?id=Wf2jS_4lCOAC&pg=PA39}}</ref> លោកធ្វីល្យ័របានកំណត់អត្តសញ្ញាណបាក់តេរីដែលបណ្តាលឱ្យមានជំងឺនេះនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 1883។ <ref name="Berche"/> លោកប៉ាស្ទ័រនិងលោកធ្វីល្យ័រ បានបង្កើនភាពសាហាវរបស់បាក់តេរី បន្ទាប់ពីចម្លងវាតាមរយៈសត្វព្រាប។ បន្ទាប់មកពួកគេបានចម្លងបាក់តេរីតាមរយៈទន្សាយ ធ្វើឱ្យវាចុះខ្សោយ និងទទួលបានវ៉ាក់សាំង។ លោកប៉ាស្ទ័រ និងលោកធ្វីល្យ័របានពិពណ៌នាបាក់តេរីនេះមិនត្រឹមត្រូវថាជារាងលេខប្រាំបី។ លោករួបានពិពណ៌នាបាក់តេរីនេះថាមានរាងដូចដំបងនៅឆ្នាំ 1884។ <ref>{{Cite book|title=Vaccination: A History|date=2011|isbn=978-2-7420-0775-2|page=211|url=https://books.google.com/books?id=orjaA_7sYZQC&pg=PA211}}</ref> ==== ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ==== [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_Vanity_Fair_8_January_1887.jpg|រូបភាពតូច|មានចំណងជើងថា " Hydrophobia " ជារូបកំប្លែងរបស់ប៉ាស្ទ័រនៅក្នុងទស្សនាវដ្តី ''Vanity Fair'' នៅទីក្រុងឡុងដ៍ ខែមករា ឆ្នាំ 1887 <ref>{{Cite web |title=959.025 {{!}} Collections Online |url=https://collections.thackraymuseum.co.uk/object-959-025 |access-date=29 May 2024 |website=collections.thackraymuseum.co.uk}}</ref>]] មន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របានផលិតវ៉ាក់សាំងដំបូងសម្រាប់ ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ដោយប្រើវិធីសាស្ត្របង្កើតឡើងដោយជំនួយការគឺ លោករួ<ref name="Geison1995"/> ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការបណ្ដុះមេរោគក្នុងខ្លួនទន្សាយ បន្ទាប់មកធ្វើឱ្យវាចុះខ្សោយដោយការសម្ងួតជាលិកាណឺរូនដែលរងផលប៉ះពាល់។ <ref name="Schwartz"/> <ref name="wood">{{Cite journal|last=Wood|first=Margaret E.|date=3 June 2016|title=Biting Back|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/biting-back|journal=Chemical Heritage Magazine|volume=28|page=7|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321130516/https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/biting-back|archive-date=21 March 2018|accessdate=20 March 2018}}</ref> វ៉ាក់សាំងជំងឺឆ្កែឆ្កួតដំបូងឡើយត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ[[Emile Roux|អេមីល រួ]] ដែលជាវេជ្ជបណ្ឌិតជនជាតិបារាំង និងជាសហការីរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ ដែលបានផលិតវ៉ាក់សាំងសម្លាប់ដោយប្រើវិធីសាស្ត្រនេះ។ <ref name="Ligon"/> វ៉ាក់សាំងនេះត្រូវបានសាកល្បងលើសត្វឆ្កែចំនួន ៥០ ក្បាលមុនពេលសាកល្បងលើមនុស្សលើកដំបូង។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur: Groundbreaking Chemist & Biologist|url=https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand|url-access=registration|year=2011|page=[https://archive.org/details/louispasteurgrou0000vand/page/8 8]|isbn=978-1-61714-783-8}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Corole D |first=Bos |year=2014 |title=Louis Pasteur and the Rabies Virus – Louis Pasteur Meets Joseph Meister |url=https://www.awesomestories.com/asset/view/LOUIS-PASTEUR-MEETS-JOSEPH-MEISTER-Louis-Pasteur-and-the-Rabies-Virus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129064133/https://www.awesomestories.com/asset/view/LOUIS-PASTEUR-MEETS-JOSEPH-MEISTER-Louis-Pasteur-and-the-Rabies-Virus |archive-date=29 November 2014 |access-date=22 November 2014 |publisher=Awesome Stories}}</ref> វ៉ាក់សាំងនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់លើក្មេងប្រុសអាយុ ៩ ឆ្នាំ ឈ្មោះហ្សូសែហ្វ ម៉ៃស្ទ័រ នៅថ្ងៃទី ៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨៨៥ បន្ទាប់ពីក្មេងប្រុសនោះត្រូវបានឆ្កែឆ្កួតខាំយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ <ref name="cohn"/> <ref name="wood" /> នេះត្រូវបានធ្វើដោយហានិភ័យផ្ទាល់ខ្លួនសម្រាប់លោកប៉ាស្ទ័រ ព្រោះគាត់មិនមែនជាគ្រូពេទ្យដែលមានអាជ្ញាប័ណ្ណ ហើយអាចប្រឈមមុខនឹងការចោទប្រកាន់ចំពោះការព្យាបាលក្មេងប្រុសនោះ។ <ref name="van"/> ក្រោយពីពិគ្រោះជាមួយគ្រូពេទ្យ គាត់បានសម្រេចចិត្តបន្តការព្យាបាល។ <ref name="Wasik">{{Cite book|title=Rabid: A Cultural History of the World's Most Diabolical Virus|year=2013|location=New York|isbn=978-1-101-58374-6|url=https://books.google.com/books?id=i8j30cXPKj8C&q=louis+pasteur+medical+license&pg=PT102}}</ref> ក្នុងរយៈពេល ១១ ថ្ងៃ លោកម៉ៃស្ទ័រ បានទទួលការចាក់វ៉ាក់សាំងចំនួន ១៣ ដង ដែលការចាក់វ៉ាក់សាំងនីមួយៗប្រើវីរុសដែលត្រូវចុះខ្សោយក្នុងរយៈពេលខ្លី។ <ref name="Jackson">{{Cite book|title=Rabies: Scientific Basis of the Disease and Its Management|year=2013|location=Amsterdam|isbn=978-0-12-397230-9|pages=3–6|url=https://books.google.com/books?id=e1UFMYVHCboC&pg=PA3}}</ref> បីខែក្រោយមក គាត់បានពិនិត្យលោកម៉ៃស្ទ័រ ហើយបានរកឃើញថាគាត់មានសុខភាពល្អ។ <ref name="Wasik" /> <ref name="trueman">{{Cite web |last=Trueman C |title=Louis Pasteur |url=http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520170850/http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm |archive-date=20 May 2015 |access-date=3 July 2013 |website=HistoryLearningSite.co.uk |archivedate=20 ឧសភា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150520170850/http://www.historylearningsite.co.uk/louis_pasteur.htm }}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានគេសរសើរថាជាវីរបុរស ហើយបញ្ហាផ្លូវច្បាប់មិនត្រូវបន្តទេ។ <ref name="van" /> ការវិភាគសៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់បង្ហាញថា លោកប៉ាស្ទ័របានព្យាបាលមនុស្សពីរនាក់មុនពេលគាត់ចាក់វ៉ាក់សាំងឲ្យលោកម៉ៃស្ទ័រ។ ម្នាក់បានរស់រានមានជីវិត ប៉ុន្តែប្រហែលជាមិនមានជំងឺឆ្កែឆ្កួតទេ ហើយម្នាក់ទៀតបានស្លាប់ដោយសារជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ <ref name="Jackson" /> <ref>{{Cite book|title=Vaccines: A Biography|date=2009|isbn=978-1-4419-1108-7|page=79|url=https://books.google.com/books?id=ewdL8ilILZAC&pg=PA79}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ បានចាប់ផ្តើមព្យាបាលលោកហ្សង់ បាទីស្ត ជូភីលនៅថ្ងៃទី ២០ ខែតុលា ឆ្នាំ ១៨៨៥ ហើយការព្យាបាលទទួលបានជោគជ័យ។ <ref name="Jackson" /> ក្រោយមកនៅឆ្នាំ ១៨៨៥ មនុស្ស រួមទាំងកុមារបួននាក់មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានទៅមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រដើម្បីចាក់វ៉ាក់សាំង។ <ref name="Wasik" /> នៅឆ្នាំ 1886 គាត់បានព្យាបាលមនុស្សចំនួន 350 នាក់ ដែលក្នុងនោះមានតែម្នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលបានកើតជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ <ref name="Jackson" /> ភាពជោគជ័យនៃការព្យាបាលនេះបានបង្កើតមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់ការផលិតវ៉ាក់សាំងជាច្រើនទៀត។ វ៉ាក់សាំងដំបូងនៃវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើមូលដ្ឋាននៃសមិទ្ធផលនេះផងដែរ។ <ref name="cohn" /> នៅក្នុង ''សៀវភៅ The Story of San Michele'' លោកអាសែល ម៉ុនតេ បានសរសេរអំពីហានិភ័យមួយចំនួនដែលលោកប៉ាស្ទ័របានប្រឈមក្នុងការស្រាវជ្រាវអំពីវ៉ាក់សាំងការពារជំងឺឆ្កែឆ្កួត៖ <ref>{{Cite book|last1=Munthe|first1=Axel|title=The Story of San Michele|date=2010|publisher=Hachette UK|isbn=978-1-84854-526-7|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XOfWJdqYoHYC|chapter=V: Patients}}</ref>  ប៉ាស្ទ័រខ្លួនឯងគឺមិនមានការភ័យខ្លាចឡើយ។ ដោយមានការព្រួយបារម្ភចង់ទទួលបានគំរូទឹកមាត់ដោយផ្ទាល់ពីមាត់សត្វឆ្កែឆ្កួត ខ្ញុំបានឃើញគាត់កាន់បំពង់កញ្ចក់នៅចន្លោះបបូរមាត់ ហើយទាញយកទឹកមាត់ដ៏គ្រោះថ្នាក់ពីមាត់ឆ្កែឆ្កួតបន្តិច ដែលត្រូវបានកាន់នៅលើតុដោយជំនួយការពីរនាក់ ដោយដៃរបស់ពួកគេមានស្រោមស្បែកការពារ។ ដោយសារតែការសិក្សារបស់គាត់លើមេរោគ លោកប៉ាស្ទ័របានលើកទឹកចិត្តឲ្យវេជ្ជបណ្ឌិតសម្អាតដៃ និងឧបករណ៍របស់ពួកគេមុនពេលវះកាត់។ មុននេះ មានវេជ្ជបណ្ឌិត ឬជំនួយការរបស់ពួកគេតិចតួចណាស់ដែលបានអនុវត្តនីតិវិធីទាំងនេះ។ <ref>{{Cite journal|last=Melin|first=Maxwell David|year=2016|title=The Industrial Revolution and the Advent of Modern Surgery|url=https://ojs.stanford.edu/ojs/index.php/intersect/article/view/819|journal=Intersect: The Stanford Journal of Science, Technology, and Society|language=en|volume=9|issue=2|pages=online (1–13)|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825051413/https://ojs.stanford.edu/ojs/index.php/intersect/article/view/819|archive-date=25 August 2021|accessdate=25 August 2021}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Magerl|first=Mary Ann|year=2008|title=Operating Room Sanitation: Routine Cleaning Versus Terminal Cleaning|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1556793108000211|journal=Perioperative Nursing Clinics|language=en|volume=3|issue=2|pages=143–148|doi=10.1016/j.cpen.2008.01.007|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526013701/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1556793108000211|archive-date=26 May 2021|accessdate=25 August 2021}}</ref> លោកអិចណាស សេមិលវីស និង លោកហ្សូសែហ្វ លីស្ទ័រ ធ្លាប់សម្លាប់មេរោគលើដៃក្នុងបរិបទវេជ្ជសាស្ត្រក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1860។ <ref>{{Cite journal|last=Vermeil|first=T.|last2=Peters|first2=A.|last3=Kilpatrick|first3=C.|last4=Pires|first4=D.|last5=Allegranzi|first5=B.|last6=Pittet|first6=D.|year=2019|title=Hand hygiene in hospitals: anatomy of a revolution|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0195670118304821|journal=Journal of Hospital Infection|language=en|volume=101|issue=4|pages=383–392|doi=10.1016/j.jhin.2018.09.003|pmid=30237118|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219175842/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0195670118304821|archive-date=19 February 2022|accessdate=25 August 2021}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Larson|first=E|year=1989|title=Innovations in health care: antisepsis as a case study.|journal=American Journal of Public Health|language=en|volume=79|issue=1|pages=92–99|doi=10.2105/AJPH.79.1.92|pmc=1349481|pmid=2642372}}</ref> == ភាពចម្រូងចម្រាស == ជាវីរបុរសជាតិបារាំង ក្នុងវ័យ 55 ឆ្នាំ នៅឆ្នាំ 1878 លោកប៉ាស្ទ័រ បានប្រាប់ក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់ដោយសម្ងាត់ថា កុំបង្ហាញសៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់ទៅអ្នកណាម្នាក់ជាដាច់ខាត។ ក្រុមគ្រួសាររបស់គាត់បានគោរពពាក្យបណ្ដាំ ហើយឯកសារទាំងអស់របស់គាត់ត្រូវបានរក្សាទុក និងទទួលមរតកជាសម្ងាត់។ ដោយសារតែលោកប៉ាស្ទ័រមិនអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកដទៃនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍របស់គាត់រក្សាទុកសៀវភៅកត់ត្រា <ref name="Pasteur and his work"/> ការសម្ងាត់នេះបានរក្សាទិដ្ឋភាពជាច្រើននៃការស្រាវជ្រាវរបស់ប៉ាស្ទ័រមិនឱ្យដឹងរហូតដល់ពេលថ្មីៗនេះ។ ជាចុងក្រោយ នៅឆ្នាំ 1964 ចៅប្រុសរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ និងជាកូនចៅប្រុសចុងក្រោយដែលនៅរស់រានមានជីវិត គឺលោកប៉ាស្ទ័រ វ៉ាឡឺរី-រ៉ាដូត បានបរិច្ចាគឯកសារទាំងនោះឲ្យ បណ្ណាល័យជាតិបារាំង ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ឯកសារទាំងនោះត្រូវបានដាក់កម្រិតសម្រាប់ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្ររហូតដល់មរណភាពរបស់លោកវ៉ាឡឺរី-រ៉ាដូត ក្នុងឆ្នាំ 1971។ ឯកសារទាំងនោះត្រូវបានផ្តល់លេខកាតាឡុកនៅក្នុងឆ្នាំ 1985 ប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Cite book|last1=Geison|first1=Gerald L.|title=The Private Science of Louis Pasteur|date=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-6408-9|page=3|url=https://books.google.com/books?id=tEkABAAAQBAJ&pg=PA3}}</ref> នៅឆ្នាំ 1995 ជាខួបមួយសតវត្សរ៍នៃការស្លាប់របស់លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ ដែលជាប្រវត្តិវិទូវិទ្យាសាស្ត្រ លោកជេរ៉ាល់ ហ្គីសុនបានបោះពុម្ពផ្សាយការវិភាគលើសៀវភៅកត់ត្រាឯកជនរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ដែលមានចំណងជើងថា ''The Private Science of Louis Pasteur'' ហើយបានប្រកាសថាលោកប៉ាស្ទ័របានផ្តល់របាយការណ៍បំភាន់ជាច្រើន និងបានលេងល្បិចកលនៅក្នុងការរកឃើញដ៏សំខាន់បំផុតរបស់លោក។ <ref name="Geison1995"/> <ref>{{Cite journal|last=Altman|first=Lawrence K|year=1995|title=Revisionist history sees Pasteur as liar who stole rival's ideas|url=https://www.nytimes.com/1995/05/16/science/doctor-s-world-revisionist-history-sees-pasteur-liar-who-stole-rival-s-ideas.html|journal=The New York Times on the Web|volume=16|pages=C1, C3|pmid=11647062|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202003043/http://www.nytimes.com/1995/05/16/science/doctor-s-world-revisionist-history-sees-pasteur-liar-who-stole-rival-s-ideas.html|archive-date=2 February 2017|accessdate=17 February 2017}}</ref> លោកម៉ាក្ស ភឺរូត បានបោះពុម្ពផ្សាយការពាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រ នៅក្នុង ''សៀវភៅ The New York Review of Books'' ។ <ref>21 December 1995 NY Review of Books {{Cite web |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/dec/21/the-pioneer-defended/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=3 ឧសភា 2026 |archivedate=29 តុលា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151029083822/http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/dec/21/the-pioneer-defended/ |url-status=unfit }}, letters {{Cite web |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/1996/apr/04/pasteur-and-the-culture-wars-an-exchange/ |title=ច្បាប់ចម្លងប័ណ្ណសារ |access-date=3 ឧសភា 2026 |archivedate=20 កញ្ញា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150920173420/http://www.nybooks.com/articles/archives/1996/apr/04/pasteur-and-the-culture-wars-an-exchange/ |url-status=unfit }}</ref> ផ្អែកលើការពិនិត្យបន្ថែមលើឯកសាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រ អ្នកជំនាញភាពស៊ាំជនជាតិបារាំងលោកប៉ាទ្រីស ដឹប្រេ Patrice Debré បានសន្និដ្ឋាននៅក្នុងសៀវភៅរបស់គាត់ ''ឈ្មោះ Louis Pasteur'' (1998) ថា ទោះបីជាលោកមានទេពកោសល្យក៏ដោយ លោកមានចំណុប៉ាស្ទ័រចខ្វះខាតមួយចំនួន។ ការពិនិត្យសៀវភៅមួយបានបញ្ជាក់ថា លោកឌឺប្រេ Debré "ពេលខ្លះយល់ថាលោកអយុត្តិធម៌ ប្រយុទ្ធ ឆ្មើងឆ្មៃ អាកប្បកិរិយាមិនថ្លៃថ្នូរ រឹងរូស និងថែមទាំងមានគោលលទ្ធិទៀតផង"។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Kauffman|first=George B|year=1999|title=Book Review: Louis, Louis, Louis|url=http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/louis-louis-louis|journal=American Scientist|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027151905/http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/louis-louis-louis|archive-date=27 October 2016|accessdate=27 October 2014}}</ref> === ដំណើរការផ្អាប់ === អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រមុនលោកប៉ាស្ទ័របានសិក្សាអំពីដំណើរការផ្អាប់។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1830 លោកសាល កាញ៉ា ឡាទួរ លោកហ្វ្រីដរិច ត្រាវហ្កត ឃុតស៊ី និងលោកធីដ័រ ឆ្វាន បានប្រើមីក្រូទស្សន៍ដើម្បីសិក្សាអំពីផ្សិត ហើយបានសន្និដ្ឋានថាផ្សិតគឺជាភាវៈមានជីវិត។ នៅឆ្នាំ 1839 លោកចុសស្តុស វុន លីប៊ីក លោកហ្វ្រីដរិច វុឺល័រ និង លោកយុឺន យ៉េគុប ប៊ែរសេលីយូស បាននិយាយថាផ្សិតមិនមែនជាសារពាង្គកាយទេ ហើយត្រូវបានផលិតនៅពេលដែលខ្យល់មានប្រតិកម្មជាមួយទឹករុក្ខជាតិ។ <ref name="Barnett"/> នៅឆ្នាំ 1855 លោកអានធួន បេឆាម សាស្ត្រាចារ្យផ្នែកគីមីវិទ្យានៅ សាកលវិទ្យាល័យម៉ុងបុឺលីយេ បានពិសោធន៍ជាមួយដំណោះស្រាយស៊ុយក្រូស sucrose ហើយបានសន្និដ្ឋានថាទឹកគឺជាកត្តាសម្រាប់ដំណើរការផ្អាប់ ។ <ref>{{Cite journal|last=Béchamp|first=A|year=1855|title=Note sur l'influence que l'eau pure et certaines dissolutions salines exercent sur le sucre de canne|journal=Comptes Rendus Chimie|volume=40|pages=436–438}}</ref> លោកបានផ្លាស់ប្តូរការសន្និដ្ឋានរបស់លោកនៅឆ្នាំ 1858 ដោយបញ្ជាក់ថាដំណើរការផ្អាប់ មានទំនាក់ទំនងដោយផ្ទាល់ទៅនឹងការលូតលាស់របស់ផ្សិត ដែលត្រូវការខ្យល់សម្រាប់ការលូតលាស់។ លោកបានចាត់ទុកខ្លួនជាមនុស្សដំបូងគេដែលបង្ហាញពីតួនាទីរបស់មីក្រូសារពាង្គកាយក្នុងដំណើរការផ្អាប់។ <ref>{{Cite journal|last=Béchamp|first=A|year=1858|title=De l'influence que l'eau pur ou chargée de diverse sels exerce à froid sur the sucre de canne|journal=Comptes Rendus Chimie|volume=46|pages=4–47}}</ref> <ref name="manchester2007"/> ប៉ាស្ទ័របានចាប់ផ្តើមការពិសោធន៍របស់គាត់នៅឆ្នាំ 1857 ហើយបានបោះពុម្ពផ្សាយការរកឃើញរបស់គាត់នៅឆ្នាំ 1858 ( ''Comtes Rendus Chimie'' ខែមេសា ឯកសាររបស់បេឆាមបានលេចឡើងក្នុងខែមករា)។ មេឆាមស្គាល់ថាប៉ាស្ទ័រ មិនបាននាំគំនិត ឬការពិសោធន៍ថ្មីណាមួយឡើយ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត បេឆាមប្រហែលជាបានដឹងអំពីស្នាដៃបឋមរបស់ប៉ាស្ទ័រ ឆ្នាំ 1857។ ដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រទាំងពីរអះអាងពីអាទិភាពលើការរកឃើញនេះ ជម្លោះមួយ ដែលលាតសន្ធឹងដល់វិស័យជាច្រើន បានអូសបន្លាយពេញមួយជីវិតរបស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite journal|last=Cadeddu|first=A|year=2000|title=The heuristic function of 'error' in the scientific methodology of Louis Pasteur: the case of the silkworm diseases|journal=History and Philosophy of the Life Sciences|volume=22|issue=1|pages=3–28|pmid=11258099}}</ref> <ref name="manchester-2001">{{Cite journal|last=Manchester KL|year=2001|title=Antoine Béchamp: pere de la biologie. Oui ou non?|journal=Endeavour|volume=25|issue=2|pages=68–73|doi=10.1016/S0160-9327(00)01361-2|pmid=11484677}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយលោកបេឆាមបានចាញ់ ដូចដែលសេចក្តីប្រកាសមរណភាព ''របស់ BMJ'' បានកត់សម្គាល់ថា៖ ឈ្មោះរបស់គាត់ "ត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងភាពចម្រូងចម្រាសកន្លងមកទាក់ទងនឹងអាទិភាព ដែលវានឹងមិនមានផលចំណេញក្នុងការចងចាំឡើងវិញ"។ <ref>{{Cite journal|last=Anonymous|year=1908|title=Obituary: Professor Bechamp|journal=The British Medical Journal|volume=1|issue=2471|page=1150|doi=10.1136/bmj.1.2471.1150-b|pmc=2436492}}</ref> បេឆាមបានស្នើទ្រឹស្តីមិនត្រឹមត្រូវនៃ មីក្រូហ្សីម ។ បានស្នើឡើងនូវទ្រឹស្តីខុសឆ្គងនៃ '''Microzymes''' (មីក្រូហ្ស៊ីម)។ យោងតាមលោក K. L. Manchester អ្នកប្រឆាំងនឹងការវះកាត់ពិសោធន៍លើសត្វទាំងរស់ និងអ្នកគាំទ្រវេជ្ជសាស្ត្រជំនួស បានលើកតម្កើងបេឆាមនិងទ្រឹស្តីមីក្រូហ្ស៊ីមដោយអះអាងដោយគ្មានហេតុផលថាប៉ាស្ទ័របានលួចចម្លងស្នាដៃរបស់ បេឆាម។ <ref name="manchester2007"/> ប៉ាស្ទ័រគិតថា អាស៊ីតស៊ុកស៊ីនិច បញ្ច្រាស់ស៊ុយក្រូស។ នៅឆ្នាំ 1860 ម៉ាសេលីន ប៊ែថេឡូត បានញែក អ៊ីនវើតេស ហើយបានបង្ហាញថាអាស៊ីតស៊ុកស៊ីនិចមិនបញ្ច្រាស់ស៊ុយក្រូសទេ។ <ref name="Barnett"/> ប៉ាស្ទ័រជឿថា ដំណើរការផ្អាប់គឺដោយសារតែកោសិកាមានជីវិតតែប៉ុណ្ណោះ។ គាត់និងប៊ែថេឡូត បានចូលរួមក្នុងអំណះអំណាងដ៏វែងមួយអំពីប្រធានបទកម្លាំងជីវិត ដែលក្នុងនោះ ប៊ែថេឡូត បានប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំងចំពោះគំនិតណាមួយនៃកម្លាំងជីវិត។ <ref>{{Cite book|last1=Friedmann|first1=H C|pages=67–122|title=New Beer in an Old Bottle: Eduard Buchner and the Growth of Biochemical Knowledge|date=1997|publisher=Universitat de València, Valencia, Spain|isbn=84-370-3328-4}}</ref> ហាន់ ប៊ូចណឺរ បានរកឃើញថា ហ្ស៊ីម៉ាស (មិនមែនជាអង់ស៊ីមទេ ប៉ុន្តែជាល្បាយនៃអង់ស៊ីម) បានជំរុញដំណើរការផ្អាប់ ដែលបង្ហាញថាការផ្អាប់ត្រូវបានជំរុញដោយអង់ស៊ីមនៅក្នុងកោសិកា។ <ref>{{Cite book|last1=Windelspecht|first1=Michael|title=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 19th Century|year=2003|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport|isbn=978-0-313-31969-3|page=100|url=https://books.google.com/books?id=hX1jPbJVSu4C}}</ref> អេឌូអាដ ប៊ូចណឺរ ក៏បានរកឃើញផងដែរថា ការផ្អាប់អាចកើតឡើងនៅខាងក្រៅកោសិកាមានជីវិត។ <ref>{{Cite book|editor1-first=Eugene|title=The Prokaryotes: Vol. 1: Symbiotic Associations, Biotechnology, Applied Microbiology|date=2006|publisher=Springer|isbn=978-0-387-25476-0|pages=285–286|url=https://books.google.com/books?id=hqh43LFTGBQC&pg=PA285}}</ref> === វ៉ាក់សាំងអែនទ្រែត === លោកប៉ាស្ទ័របានអះអាងជាសាធារណៈអំពីភាពជោគជ័យរបស់លោកក្នុងការអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតនៅឆ្នាំ 1881។ <ref name="trueman"/> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកដែលកោតសរសើរលោក ដែលបានក្លាយជាគូប្រជែងរបស់លោក គឺ លោកហេនរី តូសង់ គឺជាអ្នកដែលបានអភិវឌ្ឍវ៉ាក់សាំងដំបូងបំផុត។ លោកតូសង់បានញែកបាក់តេរីដែលបង្កជំងឺអាសន្នរោគមាន់ឲ្យនៅឯកោ (ក្រោយមកត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះថា ''Pasteurella'' ជាកិត្តិយសរបស់លោកប៉ាស្ទ័រ) ក្នុងឆ្នាំ 1879 ហើយបានផ្តល់គំរូដល់លោកប៉ាស្ទ័រ ដែលបានប្រើប្រាស់គំរូទាំងនោះសម្រាប់ស្នាដៃផ្ទាល់ខ្លួនរបស់លោក។ <ref>{{Cite book|last1=Swabe|first1=Joanna|title=Animals, Disease and Human Society: Human-animal Relations and the Rise of Veterinary Medicine|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-67540-1|page=83|url=https://books.google.com/books?id=4WWGAgAAQBAJ&pg=PA83}}</ref> នៅថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1880 លោកតូសង់បានបង្ហាញលទ្ធផលជោគជ័យរបស់លោកទៅកាន់បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង ដោយប្រើវ៉ាក់សាំងប្រឆាំងអែនទ្រែតចុះខ្សោយចំពោះសត្វឆ្កែ និងចៀម។ <ref>{{Cite book|last1=Jones|first1=Susan D.|title=Death in a Small Package: A Short History of Anthrax|year=2010|publisher=JHU Press|isbn=978-1-4214-0252-9|page=69|url=https://books.google.com/books?id=mK72X-XkIKgC}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រ ដោយសារការច្រណែនបានជំទាស់នឹងការរកឃើញនេះ ដោយបង្ហាញជាសាធារណៈនូវវិធីសាស្ត្រចាក់វ៉ាក់សាំងរបស់លោកនៅ Pouilly-le-Fort នៅថ្ងៃទី 5 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1881។ <ref name="Chevallier-Jussiau" /> បន្ទាប់មក លោកប៉ាស្ទ័រ បានផ្តល់នូវកំណត់ហេតុបំភាន់អំពីការរៀបចំវ៉ាក់សាំងអែនទ្រែតដែលប្រើក្នុងការពិសោធន៍។ គាត់បានអះអាងថា គាត់បានបង្កើត "វ៉ាក់សាំងរស់" ប៉ុន្តែបានប្រើប៉ូតាស្យូមឌីក្រូម៉ាត <ref name="Geison1995"/> ដើម្បីធ្វើឲ្យស្ប៉អែនទ្រែតអសកម្ម ដែលជាវិធីសាស្ត្រស្រដៀងគ្នាទៅនឹងវិធីសាស្ត្ររបស់តូសង់ ។ ការផ្សព្វផ្សាយ ដោយពិសោធន៍នេះទទួលបានជោគជ័យ ហើយបានជួយប៉ាស្ទ័រលក់ផលិតផលរបស់គាត់ ដោយទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ និងភាពរុងរឿង។ <ref name="Giese"/> <ref name="Chevallier-Jussiau">{{Cite journal|last=Chevallier-Jussiau|first=N|year=2010|title=[Henry Toussaint and Louis Pasteur. Rivalry over a vaccine]|url=http://www.biusante.parisdescartes.fr/sfhm/hsm/HSMx2010x044x001/HSMx2010x044x001x0055.pdf|journal=Histoire des Sciences Médicales|volume=44|issue=1|pages=55–64|pmid=20527335|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225013513/https://www.biusante.parisdescartes.fr/sfhm/hsm/HSMx2010x044x001/HSMx2010x044x001x0055.pdf|archive-date=25 February 2021|accessdate=14 March 2017}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Williams|first=E|year=2010|title=The forgotten giants behind Louis Pasteur: contributions by the veterinarians Toussaint and Galtier|journal=Veterinary Heritage|volume=33|issue=2|pages=33–39|pmid=21466009}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Flower|first1=Darren R.|title=Bioinformatics for Vaccinology|year=2008|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester|isbn=978-0-470-69982-9|page=31|url=https://books.google.com/books?id=Rg6-T_1-LWkC}}</ref> === ក្រមសីលធម៌នៃការពិសោធន៍ === ការពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានគេលើកឡើងជាញឹកញាប់ថាផ្ទុយនឹង ក្រមសីលធម៌វេជ្ជសាស្ត្រ ជាពិសេសលើការចាក់វ៉ាក់សាំងលើ Meister ។ គាត់មិនមានបទពិសោធន៍ក្នុងការអនុវត្តវេជ្ជសាស្ត្រទេ ហើយសំខាន់ជាងនេះទៅទៀត ខ្វះអាជ្ញាប័ណ្ណវេជ្ជសាស្ត្រ ។ នេះត្រូវបានគេលើកឡើងជាញឹកញាប់ថាជាការគំរាមកំហែងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់កេរ្តិ៍ឈ្មោះវិជ្ជាជីវៈ និងផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គាត់។ <ref>{{Cite journal|last=Geison|first=Gerald L.|year=1990|title=Pasteur, Roux, and Rabies: Scientific Clinical Mentalities|journal=Journal of the History of Medicine and Allied Sciences|volume=45|issue=3|pages=341–365|doi=10.1093/jhmas/45.3.341|pmid=2212608}}</ref> <ref>{{Cite book|author1=Forster|year=2000|title=Louis Pasteur|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=455–456|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C}}</ref> ដៃគូជិតស្និទ្ធបំផុតរបស់គាត់គឺ[[Emile Roux|អេមីល រួ]]ដែលមានកម្រិតវប្បធម៌វេជ្ជសាស្ត្រ បានបដិសេធមិនចូលរួមក្នុងការសាកល្បងព្យាបាល ដែលទំនងជាដោយសារតែគាត់ចាត់ទុកថាវាមិនយុត្តិធម៌។ <ref name="Jackson"/> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ លោកប៉ាស្ទ័រ បានធ្វើការចាក់វ៉ាក់សាំងដល់ក្មេងប្រុសនេះ ក្រោមការឃ្លាំមើលយ៉ាងដិតដល់ពីគ្រូពេទ្យជំនាញ ហ្សាក់ ហ្សូសែហ្វ ហ្គ្រង់សេ ប្រធានគ្លីនិកកុមារនៃមន្ទីរពេទ្យកុមារប៉ារីស និង អាល់ហ្វ្រេត វុលព្យង់ សមាជិកនៃគណៈកម្មការស្តីពីជំងឺឆ្កែឆ្កួត។ គាត់មិនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យកាន់សឺរាំងទេ ទោះបីជាការចាក់វ៉ាក់សាំងស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់គាត់ទាំងស្រុងក៏ដោយ។ <ref name="Wasik"/> វាគឺជាលោកហ្គ្រង់សេដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការចាក់ថ្នាំ ហើយគាត់បានការពារលោកប៉ាស្ទ័រ នៅចំពោះមុខ បណ្ឌិត្យសភាវេជ្ជសាស្ត្រជាតិបារាំង នៅក្នុងបញ្ហានេះ។ <ref>{{Cite journal|last=Gelfand|first=T|year=2002|title=11 January 1887, the day medicine changed: Joseph Grancher's defense of Pasteur's treatment for rabies|journal=Bulletin of the History of Medicine|volume=76|issue=4|pages=698–718|doi=10.1353/bhm.2002.0176|pmid=12446976}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័រក៏ត្រូវបានគេរិះគន់ផងដែរចំពោះការរក្សាការសម្ងាត់នៃនីតិវិធីរបស់គាត់ និងមិនបានផ្តល់ការសាកល្បងមុនព្យាបាលត្រឹមត្រូវលើសត្វ។ <ref name="Ligon"/> លោកប៉ាស្ទ័របាននិយាយថា គាត់បានរក្សានីតិវិធីរបស់គាត់ជាសម្ងាត់ ដើម្បីគ្រប់គ្រងគុណភាពរបស់វា។ ក្រោយមក គាត់បានបង្ហាញនីតិវិធីរបស់គាត់ទៅកាន់ក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រតូចមួយក្រុម។ លោកប៉ាស្ទ័របានសរសេរថា គាត់បានចាក់វ៉ាក់សាំងលើឆ្កែឆ្កួតចំនួន 50 ក្បាលដោយជោគជ័យ មុនពេលប្រើវាលើម៉ៃស្ទើរ។ <ref>{{Cite book|title=Case Studies in Biomedical Research Ethics|year=2004|location=Cambridge|isbn=978-0-262-63286-7|page=[https://archive.org/details/casestudiesinbio0000murp/page/83 83]|url=https://archive.org/details/casestudiesinbio0000murp|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Geison|first=GL|year=1978|title=Pasteur's work on rabies: reexamining the ethical issues|journal=The Hastings Center Report|volume=8|issue=2|pages=26–33|doi=10.2307/3560403|jstor=3560403|pmid=348641}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Hoenig|first=Leonard J.|year=1986|title=Triumph and controversy. Pasteur's preventive treatment of rabies as reported in JAMA|journal=Archives of Neurology|volume=43|issue=4|pages=397–399|doi=10.1001/archneur.1986.00520040075024|pmid=3513741}}</ref> យោងតាមលោកហ្គីសុន សៀវភៅកត់ត្រាមន្ទីរពិសោធន៍របស់លោកប៉ាស្ទ័របង្ហាញថា គាត់បានចាក់វ៉ាក់សាំងឆ្កែត្រឹមតែ 11 ក្បាលប៉ុណ្ណោះ។ <ref name="Ligon" /> == ពានរង្វាន់ និង​កិត្តិយស == លោកប៉ាស្ទ័រ បានទទួលរង្វាន់ 1,500 ហ្វ្រង់ ក្នុងឆ្នាំ 1853 ដោយសមាគមឱសថសម្រាប់ការសំយោគ អាស៊ីតរ៉ាស្មិក ។ <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|date=2000|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=503}}</ref> នៅឆ្នាំ 1856 សមាគមរាជវង្ស ឡុងដ៍បានប្រគល់ មេដាយ Rumford ឱ្យគាត់ សម្រាប់ការរកឃើញរបស់គាត់អំពីធម្មជាតិនៃអាស៊ីតរ៉ាស្មិក និងទំនាក់ទំនងរបស់វាទៅនឹងពន្លឺប៉ូល <ref>{{Cite journal|last=Lord Wrottesley|year=1856|title=[Address Delivered before the Royal Society]|url=https://zenodo.org/record/1432037|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume=8|pages=254–257|doi=10.1098/rspl.1856.0067|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308233748/https://zenodo.org/record/1432037|archive-date=8 March 2021|accessdate=8 September 2019|doi-access=free}}</ref> និង មេដាយ Copley ក្នុងឆ្នាំ 1874 សម្រាប់ការងាររបស់គាត់លើការផ្អាប់។ <ref>{{Cite journal|year=1874|title=Anniversary Meeting|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume=23|issue=156–163|pages=68–70|doi=10.1098/rspl.1874.0007}}</ref> គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជា សមាជិកបរទេសនៃសមាគមរាជវង្ស (ForMemRS) ក្នុងឆ្នាំ 1869។ <ref name="formemrs">{{Cite web |title=Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ |archive-date=16 March 2015 |publisher=[[Royal Society]] |location=London}}</ref> បណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំង បានប្រគល់ រង្វាន់ Montyon ឆ្នាំ 1859 សម្រាប់ពិសោធន៍សរីរវិទ្យាក្នុងឆ្នាំ 1860 <ref name="Debré & Patrice pp. 505-7"/> និង រង្វាន់ Jecker ក្នុងឆ្នាំ 1861 និងរង្វាន់ Alhumbert ក្នុងឆ្នាំ 1862 សម្រាប់ការពិសោធន៍របស់គាត់បដិសេធអំពីការកើតឡើងដោយឯកឯង។ <ref name="porter"/> <ref>{{Cite journal|last=Manchester|first=Keith|year=2001|title=Exploding the Pasteurian legend|journal=Endeavour|volume=25|issue=4|pages=148–152|doi=10.1016/S0160-9327(00)01389-2}} Also {{Cite journal|last=Manchester K|year=2001|title=Exploding the Pasteurian legend|journal=Trends Biochem. Sci.|volume=26|issue=10|pages=632–636|doi=10.1016/s0968-0004(01)01909-0|pmid=11590017}}</ref> ទោះបីជាគាត់បានចាញ់ការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ 1857 និង 1861 សម្រាប់សមាជិកភាពនៃបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្របារាំងក៏ដោយ គាត់បានឈ្នះការបោះឆ្នោតឆ្នាំ 1862 សម្រាប់សមាជិកភាពនៃផ្នែករ៉ែ។ <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|pages=50–51, 69|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/50/mode/2up}}</ref> គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជាលេខាធិការអចិន្ត្រៃយ៍នៃផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្ររូបវន្តនៃបណ្ឌិត្យសភាក្នុងឆ្នាំ 1887 និងបានកាន់តំណែងរហូតដល់ឆ្នាំ 1889។ <ref>{{Cite web |title=Biographie |url=http://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_bio.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421052206/https://www.academie-sciences.fr/archivage_site/fondations/lp_bio.htm |archive-date=21 April 2021 |access-date=13 February 2017 |website=Maison de Louis Pasteur |language=fr}}</ref> ក្នុងអំឡុងពេលនេះ គាត់ត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកកិត្តិយសនៃ សមាគមអក្សរសាស្ត្រ និងទស្សនវិជ្ជា Manchester ក្នុងឆ្នាំ 1866។ នៅឆ្នាំ 1873 លោកប៉ាស្ទ័រត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យចូលរួមក្នុង Académie Nationale de Médecine <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=225|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n245/mode/2up}}</ref> ហើយត្រូវបានតែងតាំងជាមេបញ្ជាការនៅក្នុង លំដាប់ផ្កាកុលាប ប្រេស៊ីល។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=508}}</ref> នៅឆ្នាំ 1881 លោកត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យកាន់តំណែងនៅ Académie française ដែលសល់ដោយអេមីល លីត្រេ ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=509}}</ref> លោកប៉ាស្ទ័របានទទួល មេដាយ Albert ពី Royal Society of Arts ក្នុងឆ្នាំ 1882។ <ref name="Frankland & Frankland p. 211">{{Cite book|last1=Frankland|first1=Percy|title=Pasteur|date=1901|publisher=Cassell and Company|page=211|url=https://archive.org/stream/pasteur00frangoog#page/n213/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ 1883 លោកបានក្លាយជាសមាជិកបរទេសនៃ Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences ។ <ref>{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) |url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00002251 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721212243/http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00002251 |archive-date=21 July 2015 |access-date=19 July 2015 |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences}}</ref> នៅឆ្នាំ 1885 លោកត្រូវបានជ្រើសរើសជាសមាជិកនៃ American Philosophical Society ។ <ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1885&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521154246/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1885&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |archive-date=21 May 2021 |access-date=21 May 2021 |website=search.amphilsoc.org}}</ref> នៅថ្ងៃទី 8 ខែមិថុនា ឆ្នាំ 1886 ស៊ុលតង់ Abdul Hamid II នៃចក្រភពអូតូម៉ង់បានប្រគល់រង្វាន់ដល់លោកប៉ាស្ទ័រនូវ លំដាប់មេជីឌី (ថ្នាក់ទី I) និងប្រាក់អូតូម៉ង់លីរ៉ាចំនួន 10000 លីរ៉ា។ លោកបានទទួល រង្វាន់ Cameron សម្រាប់ការព្យាបាលនៃសាកលវិទ្យាល័យ Edinburgh ក្នុងឆ្នាំ 1889។ <ref>{{Cite book|last1=Lutzker|first1=Edythe|title=Clio Medica : Acta Academiae Internationalis Historiae Medicinae, Vol. 13|date=1 January 1978|chapter=Cameron Prizewinner: Waldemar M. Haffkine, C. I. E.|chapter-url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004418257/B9789004418257_s030.xml|language=en|pages=269–276|isbn=978-9004418257|archive-date=24 September 2021}}</ref> លោក Pasteur បានឈ្នះ មេដាយ Leeuwenhoek ពី Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences សម្រាប់ការចូលរួមចំណែករបស់លោកចំពោះ មីក្រូជីវវិទ្យា ក្នុងឆ្នាំ 1895។ <ref>{{Cite web |title=Leeuwenhoek Medal |url=https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/leeuwenhoekmedaille |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201924/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/leeuwenhoekmedaille |archive-date=3 March 2016 |access-date=7 February 2017 |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences |archivedate=3 មីនា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303201924/https://www.knaw.nl/en/awards/laureates/leeuwenhoekmedaille }}</ref> លោក ប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានតែងតាំងជា សេនាធិការកិត្តិយសនៃ កងពលកិត្តិយស ក្នុងឆ្នាំ 1853 ត្រូវបានតម្លើងឋានៈជាសេនា ក្នុងឆ្នាំ 1863 ជាធិបឌិន្ទក្នុងឆ្នាំ 1868 ជាមហាសេនា ក្នុងឆ្នាំ 1878 និងត្រូវបានតែងតាំងជា'''មហាសេរីភ័ណ្ឌ'''ក្នុងឆ្នាំ 1881។ <ref>{{Cite web |title=Louis Pasteur |url=http://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/louis-pasteur/131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207192613/http://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/louis-pasteur/131 |archive-date=7 February 2017 |access-date=7 February 2017 |website=Grande chancellerie de la Légion d'honneur |language=fr |archivedate=7 កុម្ភៈ 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170207192613/http://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/louis-pasteur/131 }}</ref> <ref name="Frankland & Frankland p. 211"/> === មរតក === នៅតាមតំបន់ជាច្រើននៅទូទាំងពិភពលោក ផ្លូវនានាត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមកិត្តិយសរបស់លោក។ ឧទាហរណ៍ នៅសហរដ្ឋអាមេរិក៖ Palo Alto និង Irvine រដ្ឋកាលីហ្វ័រនីយ៉ា, បូស្តុន និង Polk រដ្ឋ Florida ដែលនៅជាប់នឹង សាកលវិទ្យាល័យ Texas មជ្ឈមណ្ឌលវិទ្យាសាស្ត្រសុខាភិបាលនៅ San Antonio ; Jonquière រដ្ឋ Québec; San Salvador de Jujuy និង Buenos Aires ( [[អាហ្សង់ទីន]] ), Great Yarmouth ក្នុង Norfolk ក្នុងចក្រភពអង់គ្លេស, Jericho និង Wulguru ក្នុង Queensland ប្រទេសអូស្ត្រាលី; [[ភ្នំពេញ]] ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា; [[ទីក្រុងហូជីមិញ]] និង [[ដាណាង|Da Nang]] ប្រទេសវៀតណាម; Batna ក្នុង [[អាល់ហ្សេរី]] ; Bandung ក្នុងឥណ្ឌូនេស៊ី, [[តេហេរ៉ង់|Tehran]] ក្នុងអ៊ីរ៉ង់ នៅជិតបរិវេណកណ្តាលនៃ សាកលវិទ្យាល័យ Warsaw ក្នុង Warsaw ប្រទេសប៉ូឡូញ; នៅជាប់នឹង សាកលវិទ្យាល័យវេជ្ជសាស្ត្ររដ្ឋ Odesa ក្នុង Odesa ប្រទេសអ៊ុយក្រែន; មីឡង់ក្នុងអ៊ីតាលី និង Bucharest, Cluj-Napoca និង Timișoara ក្នុងរូម៉ានី។ វិថីប៉ាស្ទ័រក្នុង Saigon ប្រទេសវៀតណាម គឺជាផ្លូវមួយក្នុងចំណោមផ្លូវមួយចំនួននៅក្នុងទីក្រុងនោះដែលរក្សាឈ្មោះជាភាសាបារាំងរបស់ខ្លួន។ ''មហាវិថីល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ Louis Pasteur'' ក្នុង តំបន់វេជ្ជសាស្ត្រ និងសិក្សា Longwood ក្នុង ទីក្រុងបូស្តុន ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមកិត្តិយសរបស់គាត់តាមបែបបារាំង ដោយមានពាក្យថា "Avenue" នៅពីមុខឈ្មោះនៃអគារដែលឧទ្ទិស។ <ref>{{Cite web |title=Remembrance of Things Pasteur |url=http://www.pasteurfoundation.org/MAHarvardAvePasteur.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014093352/http://www.pasteurfoundation.org/MAHarvardAvePasteur.shtml |archive-date=14 October 2010 |access-date=3 ឧសភា 2026 |archivedate=14 តុលា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101014093352/http://www.pasteurfoundation.org/MAHarvardAvePasteur.shtml }}</ref> ទាំងវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ និង សាកលវិទ្យាល័យល្វីសប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោកប៉ាស្ទ័រ។ សាលារៀន Lycée Pasteur ក្នុង Neuilly-sur-Seine ប្រទេសបារាំង និង Lycée Louis Pasteur ក្នុង ខាលការី ខេត្ត អាល់បឺថា ប្រទេសកាណាដា ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោក។ នៅអាហ្វ្រិកខាងត្បូង មន្ទីរពេទ្យឯកជន Louis Pasteur ក្នុង ទីក្រុង Pretoria និងមន្ទីរពេទ្យឯកជន Life Louis Pasteur ក្នុង Bloemfontein ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោក។ មន្ទីរពេទ្យសាកលវិទ្យាល័យល្វីសប៉ាស្ទ័រ ក្នុង Košice ប្រទេសស្លូវ៉ាគី ក៏ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមលោកប៉ាស្ទ័រផងដែរ។ រូបសំណាករបស់លោកប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅ វិទ្យាល័យសាន រ៉ាហ្វាអែល ក្នុង ទីក្រុងសាន​ រ៉ាហ្វាអែល រដ្ឋកាលីហ្វ័នីយ៉ា ។ រូបចម្លាក់សំរិទ្ធរបស់លោកស្ថិតនៅបរិវេណសាលាបារាំងនៃមជ្ឈមណ្ឌលវេជ្ជសាស្ត្រសានហ្វ្រង់ស៊ីស្កូរបស់ ខៃស័រ ផើមេណេនធេ ក្នុង ទីក្រុងសានហ្វ្រង់ស៊ីស្កូ ។ រូបចម្លាក់នេះត្រូវបានរចនាដោយហារីយ៉ែត ជី ម័រ (Harriet G. Moore) និងត្រូវបានចាក់នៅឆ្នាំ 1984 ដោយ Artworks Foundry។ <ref name="SOS">{{Cite web |title=Louis Pasteur, (sculpture) |url=http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?profile=all&source=~!siartinventories&uri=full=3100001~!310287~!0#focus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929001947/http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?&profile=all&source=~!siartinventories&uri=full=3100001~!310287~!0#focus |archive-date=29 September 2015 |access-date=12 May 2012 |website=Save Outdoor Sculpture! |publisher=[[Smithsonian American Art Museum]]}}</ref> មេដាយ UNESCO/Institut Pasteur ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃខួបមួយរយឆ្នាំនៃការស្លាប់របស់លោកប៉ាស្ទ័រហើយត្រូវបានផ្តល់ជូនរៀងរាល់ពីរឆ្នាំម្តងក្នុងនាមរបស់លោក "ដើម្បីទទួលស្គាល់ការស្រាវជ្រាវដ៏លេចធ្លោដែលរួមចំណែកដល់ឥទ្ធិពលដែលមានប្រយោជន៍ដល់សុខភាពមនុស្ស"។ <ref name="unesco-2005">{{Cite web |title=Louis Pasteur (1822–1895) |url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D26770%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170526113110/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D26770%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=26 May 2017 |access-date=21 January 2018 |publisher=UNESCO}}</ref> អ្នកសិក្សាជនជាតិបារាំង ហេនរី មូនដ័រ បានថ្លែងថា " ''លោកល្វីស៍ ប៉ាស្ទ័រ មិនមែនជាគ្រូពេទ្យ ឬជាគ្រូពេទ្យវះកាត់ទេ ប៉ុន្តែគ្មាននរណាម្នាក់បានធ្វើច្រើនសម្រាប់វេជ្ជសាស្ត្រ និងការវះកាត់ដូចគាត់នោះទេ'' " <ref name="Mondor">{{Cite web |title=Henri Mondor, Pasteur |url=https://encyclopedie_universelle.fracademic.com/9931/HYGI%C3%88NE |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605200937/https://encyclopedie_universelle.fracademic.com/9931/HYGI%C3%88NE |archive-date=5 June 2020 |access-date=31 October 2021 |archivedate=5 មិថុនា 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200605200937/https://encyclopedie_universelle.fracademic.com/9931/HYGI%C3%88NE }}</ref> === វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ === បន្ទាប់ពីបង្កើតវ៉ាក់សាំងការពារជំងឺឆ្កែឆ្កួត លោកប៉ាស្ទ័របានស្នើឱ្យមានវិទ្យាស្ថានមួយសម្រាប់វ៉ាក់សាំងនេះ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=428|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n447/mode/2up}}</ref> នៅឆ្នាំ១៨៨៧ ការរៃអង្គាសថវិកាសម្រាប់វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័របានចាប់ផ្តើម ដោយមានអំណោយពីប្រទេសជាច្រើន។ ច្បាប់ផ្លូវការត្រូវបានចុះបញ្ជីនៅឆ្នាំ១៨៨៧ ដោយបញ្ជាក់ថាគោលបំណងរបស់វិទ្យាស្ថានគឺ "ការព្យាបាលជំងឺឆ្កែឆ្កួតតាមវិធីសាស្ត្រដែលបង្កើតឡើងដោយលោក M. ប៉ាស្ទ័រ" និង "ការសិក្សាអំពីជំងឺឆ្លងដ៏កាចសាហាវ"។ <ref name="Wasik"/> វិទ្យាស្ថាននេះត្រូវបានសម្ពោធនៅថ្ងៃទី១៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៨៨៨។ <ref name="Wasik" /> លោកបានប្រមូលផ្តុំអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលមានជំនាញផ្សេងៗគ្នា។ នាយកដ្ឋានទាំងប្រាំដំបូងត្រូវបានដឹកនាំដោយនិស្សិតបញ្ចប់ការសិក្សាពីររូបពី ''École Normale Supérieure'' ៖ អេមីល ឌុយខ្លូ (ការស្រាវជ្រាវ មីក្រូជីវសាស្ត្រ ទូទៅ) និង សាល ហ្សង់ប៊ែរឡង់ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបអនុវត្តចំពោះ អនាម័យ ) ក៏ដូចជាអ្នកជីវវិទូ អេលី ម៉េតឈ្នីកូហ្វ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបប្រែកាយ) និង វេជ្ជបណ្ឌិត ពីរនាក់គឺ ហ្សាក់ ហ្សូសែហ្វ ហ្គ្រង់សេ ( ជំងឺឆ្កែឆ្កួត ) និង អេមីល រួ (ការស្រាវជ្រាវមីក្រុបបច្ចេកទេស)។ មួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីការសម្ពោធវិទ្យាស្ថាន លោករួ បានបង្កើតវគ្គសិក្សាមីក្រូជីវវិទ្យាដំបូងគេបង្អស់ដែលមិនធ្លាប់មាននៅលើពិភពលោក ដែលពេលនោះមានចំណងជើងថា ''Cours de Microbie Technique'' (វគ្គសិក្សាបច្ចេកទេសស្រាវជ្រាវមីក្រុប)។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1891 វិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានពង្រីកទៅកាន់ប្រទេសផ្សេងៗគ្នា ហើយបច្ចុប្បន្នមានវិទ្យាស្ថានចំនួន 32 នៅក្នុងប្រទេសចំនួន 29 នៅក្នុងតំបន់ផ្សេងៗនៃពិភពលោក។ <ref>{{Cite web |title=Institut Pasteur International Network |url=http://www.pasteur-international.org/ip/easysite/pasteur-international-en/institut-pasteur-international-network/the-network |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606153949/http://www.pasteur-international.org/ip/easysite/pasteur-international-en/institut-pasteur-international-network/the-network |archive-date=6 June 2014 |access-date=3 July 2013 |website=pasteur-international.org |archivedate=6 មិថុនា 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140606153949/http://www.pasteur-international.org/ip/easysite/pasteur-international-en/institut-pasteur-international-network/the-network }}</ref> == ជីវិតផ្ទាល់ខ្លួន == [[ឯកសារ:Louis_Pasteur_en_1857.jpg|alt=Louis Pasteur in 1857|រូបភាពតូច|ប៉ាស្ទ័រ ក្នុងឆ្នាំ 1857]] ប៉ាស្ទ័រ បានរៀបការជាមួយ ម៉ារី ប៉ាស្ទ័រ (ឈ្មោះដើម ឡូរ៉ង់) ក្នុងឆ្នាំ 1849។ គាត់ជាកូនស្រីរបស់សាកលវិទ្យាធិការនៃសាកលវិទ្យាល័យស្រ្តាសបួរ ហើយជាជំនួយការវិទ្យាសាស្ត្ររបស់ប៉ាស្ទ័រ។ ពួកគេមានកូនប្រាំនាក់ជាមួយគ្នា ដែលក្នុងនោះបីនាក់បានស្លាប់តាំងពីនៅក្មេង។ <ref>{{Cite book|last1=Ogilvie|first1=Marilyn Bailey|url=https://books.google.com/books?id=LTSYePZvSXYC&q=Marie+Pasteur+assistant&pg=PA986|title=The Biographical Dictionary of Women in Science: L-Z|date=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-92040-7|language=en}}</ref> កូនស្រីច្បងរបស់ពួកគេឈ្មោះ ជេន កើតនៅឆ្នាំ 1850។ គាត់បានស្លាប់ដោយសារ ជំងឺគ្រុនពោះវៀន ក្នុងអាយុ 9 ឆ្នាំ ខណៈពេលដែលកំពុងសិក្សានៅសាលាបណ្ដុះបណ្ដាលអ័របឺ Arbois ក្នុងឆ្នាំ 1859។ នៅឆ្នាំ 1865 កាមីល អាយុ 2 ឆ្នាំ បានស្លាប់ដោយសារដុំសាច់ថ្លើម។ មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកគេបានសម្រេចចិត្តនាំ សេស៊ីល ពីសាលាបណ្ដុះបណ្ដាលមកផ្ទះវិញ ប៉ុន្តែគាត់ក៏បានស្លាប់ដោយសារជំងឺគ្រុនពោះវៀននៅថ្ងៃទី 23 ខែឧសភា ឆ្នាំ 1866 ក្នុងអាយុ 12 ឆ្នាំ។ មានតែ ហ្សង់ បាទីស្ទ (កើតឆ្នាំ 1851) និង ម៉ារី លូវីស (កើតឆ្នាំ 1858) ប៉ុណ្ណោះដែលនៅរស់រានមានជីវិតរហូតដល់ពេញវ័យ។ ហ្សង់ បាទីស្ទ បានក្លាយជាទាហានក្នុង សង្គ្រាមបារាំង-ព្រុស រវាង [[បារាំង]] និង ព្រុស ។ <ref>{{Cite web |date=10 November 2016 |title=History |url=https://www.pasteur.fr/en/institut-pasteur/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310084851/https://www.pasteur.fr/en/institut-pasteur/history |archive-date=10 March 2021 |access-date=19 June 2022 |website=Institut Pasteur |language=en-gb}}</ref> === ជំនឿ និង វិញ្ញាណ === ចៅប្រុសរបស់គាត់ គឺ លោក Louis Pasteur Vallery-Radot បានសរសេរថា លោកប៉ាស្ទ័របានរក្សាតែលទ្ធិវិញ្ញាណនិយមដោយគ្មានការអនុវត្តសាសនាពីសាវតារកាតូលិករបស់គាត់។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកសង្កេតការណ៍កាតូលិកតែងតែនិយាយថា លោកប៉ាស្ទ័រនៅតែជាគ្រិស្តបរិស័ទដ៏ខ្នះខ្នែងពេញមួយជីវិតរបស់គាត់ ហើយកូនប្រសាររបស់គាត់បានសរសេរនៅក្នុងជីវប្រវត្តិរបស់គាត់ថា៖   ''ទស្សនាវដ្តីអក្សរសាស្ត្រ'' ចុះថ្ងៃទី១៨ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩០២ បានផ្ដល់សេចក្ដីថ្លែងការណ៍នេះពីលោកប៉ាស្ទ័រថា លោកបានអធិស្ឋានពេលកំពុងធ្វើការ៖ លោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ ដែលជាចៅប្រុសរបស់ប្អូនប្រុសរបស់កូនប្រសាររបស់លោកប៉ាស្ទ័រនិងជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកដ៏ក្លាហាន ក៏បានអះអាងផងដែរថា លោកប៉ាស្ទ័រ នៅតែជាអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកជាមូលដ្ឋាន។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=Maurice|title=Pasteur|publisher=Perrin|year=1994|location=Paris|pages=377–407}}</ref> យោងតាមទាំងលោកប៉ាស្ទ័រ វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ (Pasteur Vallery-Radot) និងលោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ សម្រង់សម្តី ល្បីដូចខាងក្រោមដែលសន្មតថាជារបស់លោកប៉ាស្ទ័រ គឺមិនពិត៖ "ខ្ញុំដឹងកាន់តែច្រើន ជំនឿរបស់ខ្ញុំកាន់តែជិតនឹងជំនឿរបស់កសិករប្រេទុន (Breton)។ ខ្ញុំមិនអាចដឹងអ្វីៗទាំងអស់បានទេ ខ្ញុំនឹងមានជំនឿរបស់ប្រពន្ធកសិករប្រេទុន"។ យោងតាមលោកម៉ូរីស វ៉ាឡឺរី រ៉ាដូ សម្រង់សម្តីមិនពិតបានលេចឡើងជាលើកដំបូងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់លោកប៉ាស្ទ័រ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ទោះបីជាគាត់មានជំនឿលើព្រះក៏ដោយ គេនិយាយថា ទស្សនៈរបស់គាត់គឺជាទស្សនៈរបស់អ្នកគិតដោយសេរីជាជាងកាតូលិក ជាអ្នកខាងវិញ្ញាណជាជាងអ្នកកាន់សាសនា។ <ref>{{Cite book|title=A Biographical Dictionary of Ancient, Medieval, and Modern Freethinkers|year=1945|publisher=Haldeman-Julius Publications|url=http://www.infidels.org/library/historical/joseph_mccabe/dictionary.html|last1=Joseph McCabe|quote=The anonymous Catholic author quotes as his authority the standard biography by Vallery-Radot, yet this describes Pasteur as a freethinker; and this is confirmed in the preface to the English translation by Sir W. Osler, who knew Pasteur personally. Vallery-Radot was himself a Catholic yet admits that Pasteur believed only in "an Infinite" and "hoped" for a future life. Pasteur publicly stated this himself in his Academy speech in 1822 (in V.R.). He said: "The idea of God is a form of the idea of the Infinite whether it is called Brahma, Allah, Jehova, or Jesus." The biographer says that in his last days he turned to the Church but the only "evidence" he gives is that he liked to read the life of St. Vincent de Paul, and he admits that he did not receive the sacraments at death. Relatives put rosary beads in his hands, and the Catholic Encyclopedia claims him as a Catholic in virtue of the fact and of an anonymous and inconclusive statement about him. Wheeler says in his Dictionary of Freethinkers that in his prime Pasteur was Vice-President of the British Secular (Atheist) Union; and Wheeler was the chief Secularist writer of the time. The evidence is overwhelming. Yet the Catholic scientist Sir Bertram Windle assures his readers that "no person who knows anything about him can doubt the sincerity of his attachment to the Catholic Church," and all Catholic writers use much the same scandalous language.|archive-date=13 January 2013}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|last1=Patrice Debré|page=176|quote=Does this mean that Pasteur was bound to a religious ideal? His attitude was that of a believer, not of a sectarian. One of his most brilliant disciples, Elie Metchnikoff, was to attest that he spoke of religion only in general terms. In fact, Pasteur evaded the question by claiming quite simply that religion has no more place in science than science has in religion.&nbsp;... A biologist more than a chemist, a spiritual more than a religious man, Pasteur was held back only by the lack of more powerful technical means and therefore had to limit himself to identifying germs and explaining their generation.}}</ref> គាត់ក៏ប្រឆាំងនឹងការលាយបញ្ចូលគ្នានៃវិទ្យាសាស្ត្រជាមួយសាសនាផងដែរ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|page=368|url=https://books.google.com/books?id=RzOcl-FLw30C&pg=PA368|quote=Pasteur advocated separation of science and religion: "In each one of us there are two men, the scientist and the man of faith or of doubt. These two spheres are separate, and woe to those who want to make them encroach upon one another in the present state of our knowledge!"}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Louis Pasteur|year=2000|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-6529-9|last1=Patrice Debré|page=176}}</ref> === មរណភាព === នៅឆ្នាំ 1868 លោកប៉ាស្ទ័របានរងទុក្ខដោយសារជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាលធ្ងន់ធ្ងរ ដែលធ្វើឲ្យផ្នែកខាងឆ្វេងនៃរាងកាយរបស់គាត់ខ្វិន ប៉ុន្តែគាត់បានជាសះស្បើយឡើងវិញ។ <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|pages=159–168|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n179/mode/2up}}</ref> ជំងឺដាច់សរសៃឈាមខួរក្បាល ឬ ជំងឺទឹកនោមប្រៃ នៅឆ្នាំ 1894 បានធ្វើឲ្យសុខភាពរបស់គាត់ចុះខ្សោយយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ <ref>{{Cite book|last1=Debré|first1=Patrice|title=Louis Pasteur|date=2000|publisher=JHU Press|location=Baltimore|isbn=978-0-8018-6529-9|pages=512}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Keim|first1=Albert|title=Louis Pasteur|date=1914|publisher=Frederick A. Stokes Company|page=206|url=https://archive.org/stream/louispasteur00keim#page/206/mode/2up}}</ref> <ref>{{Cite book|last1=Vallery-Radot|first1=René|title=The Life of Pasteur|date=1919|publisher=Constable & Company|location=London|page=458|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.173907/2015.173907.The-Life-Of-Pasteur#page/n477/mode/2up}}</ref> ដោយមិនអាចជាសះស្បើយពេញលេញ គាត់បានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី 28 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1895 នៅជិតទីក្រុងប៉ារីស។ <ref name="cohn"/> គេប្រារព្ធ ពិធីបុណ្យសពជាលក្ខណៈរដ្ឋ ហើយត្រូវបានបញ្ចុះនៅក្នុង វិហារ Notre Dame ប៉ុន្តែសាកសពរបស់គាត់ត្រូវបានបញ្ចុះឡើងវិញនៅវិទ្យាស្ថានប៉ាស្ទ័រ ក្នុងទីក្រុងប៉ារីស <ref>{{Cite book|last1=Frankland|first1=Percy|title=Pasteur|date=1901|publisher=Cassell and Company|pages=217–219|url=https://archive.org/stream/pasteur00frangoog#page/n219/mode/2up}}</ref> នៅក្នុងផ្នូរមួយដែលគ្របដណ្ដប់ដោយរូបភាពនៃសមិទ្ធផលរបស់គាត់នៅក្នុង ផ្ទាំងគំនូរ Byzantine ។ <ref>{{Cite journal|last=Campbell|first=D M|date=January 1915|title=The Pasteur Institute of Paris|url=https://books.google.com/books?id=u8FUAAAAMAAJ|journal=American Journal of Veterinary Medicine|volume=10|issue=1|pages=29–31|accessdate=8 February 2010}}</ref> == ការបោះពុម្ពផ្សាយ == ស្នាដៃ​សំខាន់ៗ​ដែល​បាន​បោះពុម្ពផ្សាយ​របស់​លោកប៉ាស្ទ័ររួមមាន៖ {| class="wikitable" !ចំណងជើងជាភាសាបារាំង ! ឆ្នាំ ! ចំណងជើងជាភាសាអង់គ្លេស |- | ''Études sur le Vin'' | ឆ្នាំ១៨៦៦ | ''ការសិក្សាអំពីស្រា'' |- | ''Études sur le Vinaigre'' | ឆ្នាំ១៨៦៨ | ''ការសិក្សាអំពីទឹកខ្មេះ'' |- | ''Études sur la Maladie des Vers à Soie'' (2 ភាគ) | ឆ្នាំ១៨៧០ | ''ការសិក្សាអំពីជំងឺដង្កូវនាង'' |- | ''Quelques Réflexions sur la Science en France'' | ឆ្នាំ១៨៧១ | ''ការឆ្លុះបញ្ចាំងខ្លះៗលើវិទ្យាសាស្ត្រនៅប្រទេសបារាំង'' |- | ''Études sur la Bière'' | ឆ្នាំ១៨៧៦ | ''ការសិក្សាអំពីស្រាបៀរ'' |- | ''Les Microbes organisés, leur rôle dans la Fermentation, la Putréfaction និង la Contagion'' | ឆ្នាំ១៨៧៨ | ''មីក្រុបដែលបានរៀបចំ តួនាទីរបស់វានៅក្នុងដំណើរការផ្អាប់ ការរលួយ និងការឆ្លងមេរោគ'' |- | ''Discours de Reception de ML Pasteur à l'Academie française'' | ឆ្នាំ១៨៨២ | ''សុន្ទរកថា​របស់​លោក L. ប៉ាស្ទ័រ ស្តីពី​ការ​ទទួល​ស្វាគមន៍​ចំពោះ​គណៈកម្មាធិកា​រ ​Academie Française'' |- | ''Traitement de la Rage'' | ឆ្នាំ១៨៨៦ | ''ការព្យាបាលជំងឺឆ្កែឆ្កួត'' |} szgzacbljmj597lad820m160o3xotnx 0 53651 336710 336537 2026-06-17T13:44:32Z TheRandomGoober 27248 /* ការបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ដោយអាមេរិក */ 336710 wikitext text/x-wiki {{Redirect|សង្គ្រាមសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់|ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៥|សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = សង្ក្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦ | partof = [[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] | image = [[File:2026 Iran war collage.jpg|300px]] | caption = '''មើលពីលើចុះក្រោមតាមត្រនិចនាឡិកា៖'''<br/>{{bulleted list | | ក្រុមនាវាចម្បាំងនាមអេប្រាហាម លីនខឹននៅសមុទ្រអារ៉ាប់, ៦ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង ''Super Hornet'' ហោះចេញពីនាវាដឹកយន្តហោះ ''[[យូអេសអេស អេប្រាហាម លីនខឹន (CVN-៧២)|អេប្រាហាម លីនខឹន]]'', ២៧ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង F-១៦ របស់អ៊ីស្រាអែលមួយកង កំពុងហោះសម្ដៅទៅអ៊ីរ៉ង់, ៤ មីនា ២០២៦ | ហាយនភាពនៃកីឡដ្ឋានក្នុងសាលអាហ្សាឌីនៅរដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់, ៥ មីនា ២០២៦ | សំណល់អគារបាក់បែងក្នុងក្រុង[[ឃើម៉ាន់ឆាហ៍]], ៣ មីនា ២០២៦ | ទិដ្ឋភាពសាលារៀនមួយនៅ[[មីណាប]]ក្រោយ[[ការវាយប្រហារផ្លូវអាកាសលើសាលារៀនមីណាប|រងគ្រាប់មីស៊ីល]], ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ | ផ្សែងក្រមៅហើរឡើងចូលបរិយាកាសនៅតេហេរ៉ង់, ៣ មីនា ២០២៦ | មីស៊ីលតូម៉ាហក (''Tomahawk'') ហោះចេញពីនាវាចម្បាំង ''[[យូអេសអេស ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក|ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក]]'', ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ }} | date = ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ – បច្ចុប្បន្ន | place = {{hlist | [[អាស៊ីខាងលិច]] | [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] }} | status = គាំងដំណើរ<ref>{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/us-reviews-latest-iranian-proposal-to-end-war-stalemate|title=US reviews latest Iranian proposal to end war stalemate|date=April 28, 2026|agency=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]|work=The Straits Times}}</ref> <br>{{bulleted list|[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់បណ្ដោះអាសន្ន]]|[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]|[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ការវិវត្តនៃជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ហេស្បុលឡា]]|[[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សេដ្ឋកិច្ចសកលត្រូវរំខាន]]រួមទាំង[[វិបត្តឥន្ធនៈសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិឥន្ធនៈ]]}} | combatant1 = {{tree list}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|អ៊ីស្រាអែល}} {{tree list/end}} |combatant1a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|កាតា}} |{{flag|គុយវ៉ែត}} |{{flag|តួកគី}} |{{flag|បារ៉ែន}} |{{flag|លីបង់}} |{{flag|សហរាជាណាចក្រ}} * {{flagicon image|Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg}} [[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] * {{flagicon|សហរាជាណាចក្រ}} [[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]] |{{flag|ស៊ីរី}} |{{flag|ហ្សកដានី}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}} * {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[តំបន់ឃឺឌីស្ថាន]] |{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} |{{flag|អាស៊ែបៃសង់}} |{{flag|អូម៉ង់}} |{{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} }} {{tree list/end}} | combatant2 = {{tree list}} * {{flag|អ៊ីរ៉ង់}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ហេស្បុលឡា]] * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[ហ៊ូទី]]<ref>{{cite news |last1=Fabian |first1=Emanuel |title=Joining war, Yemen’s Houthis launch ballistic missile attack on southern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/joining-war-yemens-houthis-launch-ballistic-missile-attack-on-southern-israel/ |access-date=12 May 2026 |work=The Times of Israel |date=28 March 2026}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[ចលនាអាម៉ាល់]]{{refn|ចលនាអាម៉ាល់បានដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មនៅក្នុង[[សង្គ្រាមលីបង់]]រួមជាមួយក្រុមហេស្បុលឡា។<ref>{{Cite web |date=5 April 2026 |title=Involvement of the Amal Movement in the Fighting Against Israel Alongside Hezbollah |url=https://israel-alma.org/involvement-of-the-amal-movement-in-the-fighting-against-israel-alongside-hezbollah/ |access-date=12 May 2026 |website=Alma Research and Education Center}}</ref>|group=ស}} * {{flagicon image|PMF infobox.png}} [[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]]<ref>{{cite web|title=US embassy in Baghdad attacked as US-Israel war on Iran escalates|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/us-embassy-in-baghdad-attacked-as-us-israel-war-on-iran-escalates|date=7 March 2026|access-date=12 May 2026|website=Al Jazeera English}}</ref> * {{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[ចលនាតស៊ូឥស្លាមនៅអ៊ីរ៉ាក់]] {{tree list/end}} |combatant2a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|លីបង់}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}}<ref>{{Cite web |last=Sancha |first=Natalia |date=2026-03-27 |title=Iraq mourns its dead after worst strike against its army since the start of the war: ‘Why did the Americans attack us?’ |url=https://english.elpais.com/international/2026-03-27/iraq-mourns-its-dead-after-worst-strike-against-its-army-since-the-start-of-the-war-why-did-the-americans-attack-us.html |access-date=2026-05-12 |website=EL PAÍS English }}</ref> |{{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.svg}} [[ក្រុមឥស្លាម (លីបង់)|ក្រុមឥស្លាម]]<ref name=MuslimBrothers>{{cite​ news |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-888730|title=Lebanon Islamic Group claims headquarters targeted by IDF strikes|work=The Jerusalem Post|author=Seth J. Frantzman|date=March 4, 2026|access-date=May 12, 2026}}</ref> |{{flag|ហាម៉ាស់}}<ref>{{cite web|date=2026-03-05|title=Israel strikes Beirut, Hamas official reportedly killed|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-url=https://web.archive.org/web/20260308031532/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-date=2026-03-08|access-date=2026-05-12|website=Al Arabiya English}}</ref> |{{flagicon image|InfoboxPIJ.svg}} [[ជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web|date=2 March 2026|title=Palestinian Islamic Jihad armed wing says Lebanon commander killed in Israeli strikes|url=https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411183622/https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-date=11 April 2026|access-date=12 May 2026|website=L'Orient Today}}</ref> }} {{tree list/end}} | commander1 = {{plainlist}} * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ដូណាល់ ត្រាំ]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ភីត ហេកសិត]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ដាន​ ខេន]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ប្រាដ ឃូពើរ (ឧត្តមនាវីឯក)|ប្រាដ ឃូពើរ]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[ អ៊ីស្រាអែល កាត់ហ្ស៍]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[អីយ៉ាល់ ហ្សាមៀរ]] {{endplainlist}} | commander2 = {{plainlist}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលី ហាមេនៃ]]{{Assassinated|ឃាតកម្មនៃអាលី ហាមីនៃ}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[មោជតាបា ហាមេនៃ]]<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Helena |date=2026-03-11 |title=Mojtaba Khamenei was hurt in strike that killed his father, Iran’s Cyprus ambassador confirms |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/mojtaba-khamenei-was-hurt-in-strike-that-killed-his-father-irans-cyprus-ambassador-confirms |access-date=2026-05-12 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលី ឡារីយ៉ានី]]{{Assassinated|ឃាតកម្មនៃអាលី ឡារីយ៉ានី}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]] * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]]{{KIA}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាហ្ស៊ីស ណាស៊ាហ្សាដេហ៍]]{{KIA}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]]{{KIA}} * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[អាប់ឌុលម៉ាលីគ អាល់ហ៊ូទី]] * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ណាអ៊ីម កាស្ស៊ែម]] {{endplainlist}} | casualties1 = {{indented plainlist}} * '''ផ្អែកតាម ស.រ.អ.''' ** {{flagu|សហរដ្ឋអាមេរិក}}៖ *** ទាហាន ១៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** បុគ្គលិកយោធា ៥៤៣ នាក់បានរងរបួស * '''ផ្អែកតាមអ៊ីស្រាអែល''' ** {{flagu|អ៊ីស្រាអែល}}៖ *** ទាហាន ៣២ នាក់ និងអ្នកម៉ៅការ ១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** ប្រជាជនស៊ីវិល ២៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** របួស ៩,០២៦ នាក់ (រួមមានបុគ្គលិកយោធា ១,២៤៧ នាក់) {{endplainlist}} | casualties2 = {{plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអ៊ីរ៉ង់''' ** {{flagu|អ៊ីរ៉ង់}}៖ ** ៣,៤៦៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត ** ២៦,៥០០​ នាក់បានទទួលរងរបួស * '''ផ្អែកតាមប្រភពក្នុងស្រុក''' ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} ហេស្បុលឡា៖ ** យុទ្ធជន ១,០០០+ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news |last1=Astih |first1=Paula |title=Hezbollah Tallies Its Dead from Israel War, Estimates Exceed 1,000 |url=https://infoweb-newsbank-com.srv-proxy1.library.tamu.edu/apps/news/document-view?p=AWNB&docref=news/1A7909E3F07F63D8 |access-date=12 May 2026 |work=Al-Sharq al-Awsat |agency=NewsBank: Access World News Research Collection |date=17 April 2026}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} ចលនាអាម៉ាល់៖ ** វេជ្ជបណ្ឌិតសង្គ្រោះបន្ទាន់ ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite web |title=NNA: Two paramedics from the Islamic Risala Scout Association – Civil Defense and the Islamic Health Authority have been killed in an airstrike on Sawwana |url=https://www.mtv.com.lb/en/news/Local/1666035/nna--two-paramedics-from-the-islamic-risala-scout-association---civil-defense-and-the-islamic-health-authority-have-been-killed-in-an-airstrike-on-sawwana |website=MTV Lebanon |access-date=12 May 2026 |date=13 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) The "Al-Risala Scouts" mourned their five martyred paramedics in the Zawtar raid. |url=https://www.nna-leb.gov.lb/ar/news/423125/%D9%83%D8%B4%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%A1%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%81%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%85%D8%B3%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%B2%D9%88%D8%B7%D8%B1-2 |website=NNA |access-date=12 May 2026 |date=28 March 2026}}</ref> ** {{flagicon image|flag of Hamas.svg}} ហាម៉ាស់៖ ** សមាជិក ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/israel-eliminates-3-hamas-members-operating-in-lebanon.php|title=Israel eliminates 3 Hamas members operating in Lebanon|first=Joe|last=Truzman|date=22 March 2026}}</ref> ** {{flagicon image|PMF infobox.png}} កងកម្លាំងប្រជាកំណែន៖ ** យុទ្ធជន ៨០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង​ ២៧០ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite news|url=https://saba.ye/en/news3682770.htm|title=Popular Mobilization Forces in Iraq: 80 Martyrs & over 270 injured in Israeli–U.S. aggression}}</ref> {{endplainlist}} ---- {{plainlist}} * '''ផ្អែកតាម[[សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្សនៅអ៊ីរ៉ង់]]៖'''<br>៣,៦៣៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (រួមមាន បុគ្គលិកយោធា ១,២២១ នាក់, ប្រជាជនស៊ីវិល ១,៧០១ នាក់, និង ៧១៤ នាក់ទៀតមិនបញ្ជាក់)<ref>{{cite web|date=7 April 2026|title=Day 39 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: Extensive Damage to the Rail Network and Roads|url=https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409042630/https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/|archive-date=9 April 2026|access-date=12 May 2026|website=HRANA (en-hrana.org)}}</ref> {{endplainlist}} ---- {{indented plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល''' ** {{flagu|អ៊ីរ៉ង់}}៖ ** បុគ្គលិកយោធា ៦,០០០+ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="Bohbot150326>{{cite news|last1=Bohbot|first1=Amir|title= Over 6,000 IRGC members killed, 15,000 wounded since the start of Operation Roaring Lion, IDF says|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-889964|access-date=15 March 2026|publisher=The Jerusalem Post|date=15 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315115157/https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-889964|archive-date=12 May 2026}}</ref> ** បុគ្គលិកយោធា ~១៥,០០០ នាក់បានរងរបួស<ref name="Bohbot150326"/> ** ឧបករណ៍បាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទិក ១៩០+ គ្រឿងបានកម្ទេច<ref name=MakoBelieve>{{cite news|title=(ជាភាសាហេប្រឺ)בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים"|url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-05-12}}</ref> ** នាវាចម្បាំង ១៥៥ គ្រឿងបានកម្ទេច ឬខូចខាត<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/us-war-with-iran-by-numbers-energy-drinks-to-targets-2026-4|title=Epic Fury strikes on Iran were fueled by 2 million energy drinks, about a million gallons of coffee, and nicotine, top general says}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} ហេស្បុលឡា៖ ** យុទ្ធជន ២,៥០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-nearly-a-third-of-hezbllahs-forces-killed-during-years-long-multi-front-war/|title=IDF says ‘nearly a third’ of Hezbollah’s forces killed during years-long multi-front war}}</ref> {{endplainlist}} | casualties3 = <div style="text-align: centre;"> លីបង់៖ មនុស្ស ៣,៦១៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១១,០៧២ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite news|url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/171302|title=Lebanon says death toll from Israeli war rises to 3,613, injuries reach 11,072}}</ref><br>អ៊ីរ៉ាក់៖ ទាហាន ២៦ នាក់និងប្រជាជនស៊ីវិល ២៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្ស ១៨០ នាក់បានរងរបួស <br>ប៉ាឡេស្ទីន៖ មនុស្ស ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១៥ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite news |first1=Imad |last1=Isseid |first2=Melanie |last2=Lidman |date=8 March 2026 |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-west-bank-settlers-violence-900ad24fd46e0ca5ae0de07c0328c960 |title=3 Palestinians killed in West Bank clash, bringing toll from week of violence to 6 |work=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite news |date=15 March 2026 |url=https://www.npr.org/2026/03/15/g-s1-113834/israeli-soldiers-fire-on-family-car-in-occupied-west-bank-killing-4 |title=Israeli soldiers fire on family car in occupied West Bank, killing 4 |work=NPR}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lee |first=David D. |date=19 March 2026 |title=Four Palestinian women killed during Iranian missile attack in West Bank |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/19/three-palestinian-women-killed-during-iranian-missile-attack-in-west-bank |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English |archive-date=19 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260319152352/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/19/three-palestinian-women-killed-during-iranian-missile-attack-in-west-bank |url-status=live}}</ref> <br>អូម៉ង់៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១៨ នាក់បានរងរបួស<ref name=hindustan260302>{{Cite news|date=2 March 2026|title=3 Indians killed in Iranian attacks off Oman; 20 injured across West Asia|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/3-indians-killed-in-iranian-attacks-off-oman-20-injured-across-west-asia-101772473983914.html|access-date=12 May 2026|work=Hindustan Times}}</ref><ref name="aj260305">{{Cite news |title=US-Israel attacks on Iran: Death toll and injuries live tracker |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301150802/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker |archive-date=1 March 2026 |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref><ref>{{Cite web |title=Salvage Tug Reported Attacked Near Straits of Hormuz with Crew Feared Dead |url=https://maritime-executive.com/article/salvage-tug-reported-attacked-near-straits-of-hormuz-with-crew-feared-dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260306170651/https://maritime-executive.com/article/salvage-tug-reported-attacked-near-straits-of-hormuz-with-crew-feared-dead |archive-date=2026-03-06 |access-date=2026-06-11 |website=The Maritime Executive }}</ref> <br>អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម៖ ទាហាន ២ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ១១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត,{{refn|group=ស|<ref>{{cite news |title=Fatalities in the UAE |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/day-18-israel-us-iran-war-live-updates#blogCarde8acf01e-a59b-4710-bc38-6378ec82b68c |access-date=12 May 2026 |work=Khaleej Times |date=17 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/24/uae-defense-ministry-says-civilian-contractor-killed-in-bahrain|title=UAE defense ministry says civilian contractor killed in Bahrain|date=March 24, 2026|website=Al Arabiya English}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/03/26/world/middleeast/iran-missile-strikes-abu-dhabi.html|title=Two Killed in Abu Dhabi as Gulf States Face Fresh Attacks|first=Ismaeel|last=Naar|location=Dubai, United Arab Emirates|date=March 26, 2026|website=NYTimes.com}}</ref>}} ២២៧ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409124738/https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|title=UAE intercepts 17 ballistic missiles, 35 drones after US-Iran ceasefire|archive-date=April 9, 2026|website=Khaleej Times}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/uae/three-injured-in-drone-attack-at-fujairah-oil-zone-1.500528878|title=Three injured in drone attack at Fujairah oil zone}}</ref> <br>គុយវ៉ែត៖ ទាហាន ៤ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ទាហាន ៧៨ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ១០៤ នាក់បានរងរបួស <br>[[កងកម្លាំងអង្គការសហប្រជាជាតិបណ្ដោះអាសន្ននៅលីបង់]]៖ ៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{refn|group=ស|រួមមានជនជាតិឥណ្ឌូណេស៊ីចំនួន ៤ នាក់ បារាំងចំនួន ២ នាក់ និងស៊ែប៊ីម្នាក់។<ref name="AP24042026">{{Cite news |last1=Ahmed |first1=Munir |last2=Gambrell |first2=Jon |last3=Keaten |first3=Jamey |date=24 April 2026 |title=Trump dispatches Witkoff and Kushner to Pakistan for new talks with Iran's foreign minister |url=https://apnews.com/article/us-iran-war-hormuz-israel-pakistan-ceasefire-april-24-2026-313e19ff213738620abe31c96eb38368 |work=Associated Press |access-date=12 May 2026 }}</ref>|name="UNIFIL killed"}} និង ១៣ នាក់បានរងរបួស{{refn|រួមមានជនជាតិហ្កាណា ៤ នាក់,<ref name="BBC09032026">{{Cite news |last=Nunoo |first=Favour |date=9 March 2026 |title=Ghana calls on Commonwealth to condemn attack on its peacekeepers in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwyg07vqdrdo |work=BBC |access-date=12 May 2026}}</ref> ឥណ្ឌូណេស៊ី ៤ នាក់,<ref name="UNNews">{{Cite news |date=30 March 2026 |title=UN condemns killing of two more peacekeepers in Lebanon |url=https://news.un.org/en/story/2026/03/1167222 |work=UN News}}</ref><ref name="AP24042026" />អេស្ប៉ាញ ២ នាក់ និងបារាំង ២ នាក់។<ref name="AP-18042026">{{Cite news |last1=Mroue |first1=Bassem |last2=Petrequin |first2=Samuel |date=18 April 2026 |title=French soldier killed and 3 others wounded in an attack on peacekeepers in Lebanon, Macron says |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-france-peacekeepers-5856353ddea6c1654c38c8aadf803ed7 |work=Associated Press |access-date=12 May 2026}}</ref><ref name="lot22april">{{Cite news |date=22 April 2026 |title=Attack on UNIFIL in Ghandourieh: French peacekeeper succumbs to injuries |url=https://today.lorientlejour.com/article/1504524/attack-on-unifil-in-ghandourieh-french-peacekeeper-succumbs-to-injuries.html |work=L'Orient Today |access-date=11 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428215717/https://today.lorientlejour.com/article/1504524/attack-on-unifil-in-ghandourieh-french-peacekeeper-succumbs-to-injuries.html |archive-date=28 April 2026}}</ref>|group=ស|name="UNIFIL injured"}}<ref name="tayyar.org">{{Cite news |date=14 March 2026 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) UNIFIL: One of our soldiers was injured after our position near the town of Mays al-Jabal was targeted. |url= https://www.tayyar.org/news/Lebanon/711208/%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86%D9%8A%D9%81%D9%8A%D9%84-%D8%A5%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%A9-%D8%A3%D8%AD%D8%AF-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9-%D9%84%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D9%84%D8%AF%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D9%84 |website=tayyar.org }}</ref> <br>បារ៉ែន៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤២ នាក់បានរងរបួស{{refn|<ref name="Stepansky-2026">{{Cite web|first1=Joseph|last1=Stepansky|first2=Zaid|last2=Sabah|title=US, Israel attack Iran live: Trump vows to avenge 3 American soldiers|date=2 March 2026|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/2/us-israel-attack-iran-live|access-date=12 May 2026|website=Al Jazeera English}}</ref><ref>{{cite web|date=2026-03-09|title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media|url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post|access-date=2026-05-12|website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://qna.org.qa/en/news/news-details?id=bahraini-ministry-of-interior-says-four-injured-from-falling-debris-of-intercepted-iranian-drone&date=4/04/2026|title=Bahraini Ministry of Interior Says Four Injured from Falling Debris of Intercepted Iranian Drone|date=April 4, 2026|website=Qatar news agency}}</ref>|group=ស}} <br>អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ២៣ នាក់បានរងរបួស{{refn|<ref>{{cite news|title=Two killed, 12 injured after projectile fell on residential location in Saudi Arabia|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-killed-12-injured-after-projectile-fell-residential-location-saudi-arabia-2026-03-08/|access-date=12 May 2026|publisher=Reuters|date=8 March 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|archive-url=https://web.archive.org/web/20260410010538/https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|title=Saudi Arabia says operational activities halted at several energy sites|archive-date=10 April 2026}}</ref>|group=ស}} <br>បារាំង៖ ទាហាន ១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{refn|មិនរាប់បញ្ចូលទាហានបារាំងពីរនាក់នៃកងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាពបណ្តោះអាសន្ននៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅប្រទេសលីបង់ឡើយ។|group=ស|name="France"}} និង ៧ នាក់បានរងរបួស{{refn|group=ស|name="France"}}<ref name="trt13march">{{Cite news |date=13 March 2026 |title=Drone attack in Iraq's Erbil region kills 1, injures 7 French soldiers at military base |url=https://www.trtworld.com/article/b846f9d0d45d |work=TRT World |access-date=12 May 2026}}</ref> <br>ស៊ីរី៖ ១​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|archive-url=https://web.archive.org/web/20260407080953/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|title=Syria says Israeli tank fire kills man in country’s south|archive-date=7 April 2026}}</ref> <br>កាតា៖ ២០ នាក់បានរងរបួស<ref name="The Peninsula Newspaper-2026">{{cite web|date=1 March 2026|title=Ministry of Interior announces 8 new injuries resulting from Iranian attack|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/01/03/2026/ministry-of-interior-announces-8-new-injuries-resulting-from-iranian-attack|access-date=12 May 2026|website=The Peninsula Newspaper|agency=QNA}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|archive-url=https://web.archive.org/web/20260407230957/https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|title=Qatar: 4 injured, including child, after debris from Iranian missile falls in residential area|archive-date=7 April 2026}}</ref> <br>ហ្សកដានី៖ ១៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite​ news|title=Army says Iran fired 119 missiles, drones in one week directly targeting Jordan|url=http://en.royanews.tv/news/68214|access-date=12 May 2026|work=Roya TV|date=7 March 2026}}</ref> <br>អាស៊ែបៃសង់៖ ៤ នាក់បានរងរបួស<ref name=ynet260305>{{cite news|title=Azerbaijan says Iran fired two drones at its territory, injuring two people|url=https://www.ynetnews.com/article/rjo00ualfbl|access-date=12 May 2026|publisher=Ynet|date=5 March 2026}}</ref> }} ចាប់តាំងពីថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[អ៊ីស្រាអែល]]បានចូលដៃគ្នាប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមជាមួយប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាសម្ព័ន្ធមិត្តនៅក្នុងតំបន់របស់ខ្លួន។ ជម្លោះនេះបានចាប់ផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយកំណត់គោលដៅលើទីតាំងយោធានិងរដ្ឋាភិបាល ហើយថែមទាំង[[បញ្ជីរាយនាមមន្ត្រីអ៊ីរ៉ង់ដេលបានស្លាប់កំឡុងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ធ្វើឃាតមន្ត្រីអ៊ីរ៉ង់ជាច្រើននាក់]]ទៀតផង រួមមានមេដឹកនាំកំពូល[[អាលី ហាមេនៃ]]ជាដើម។ ការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលនោះត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងស្របគ្នានឹងពេលដែលអ៊ីរ៉ង់ និងសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងជាប់ចរចាទាក់ទងនឹង[[កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់]]។ អ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញដោយបាញ់ប្រហារមីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក និងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ អ៊ីរ៉ង់ក៏ថែមទាំងបានប្រើកម្លាំង[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|បិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ផងដែរ ដែលបង្កជាការរំខានដល់ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក។ បន្ទាប់ពី[[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់និងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|បាញ់មីស៊ីលប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ហើយម្តងទៀតនៅក្នុង[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]]នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ ដោយលើកទីពីរនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចេញមុខវាយប្រហារលើទីតាំងនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។ នៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់បាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិលខ្លួនរាប់ពាន់នាក់]]ក្នុងយុទ្ធនាការបង្ក្រាបលើ[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ហ្វូងពួកបាតុករតវ៉ាប្រឆាំងដ៏ធំបំផុត]]ដែលមិនធ្លាប់មាននៅអ៊ីរ៉ង់ចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|ឆ្នាំ១៩៧៩]] មកម៉្លេះ។ ជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពសម្លាប់បាតុករដោយកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់នេះ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានឆ្លើយតបដោយព្រមាននឹងប្រើកម្លាំងយោធា ហើយបន្ទាប់មក លោកក៏បានដាក់បញ្ជាឱ្យយោធាអាមេរិកចល័តប្រមូលកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់ ដែលត្រូវជាការចល័តទ័ពដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងតំបន់នេះចាប់តាំងពី[[ការឈ្លានពានអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០០៣|ការឈ្លានពានប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់កាលឆ្នាំ២០០៣]] មក។<ref>{{cite news |date=26 February 2026 |title=US-Iran talks end with no deal but potential signs of progress |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-iran-nuclear-talks-resume-geneva-against-backdrop-military-threat-2026-02-26/ |access-date=12 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ការវាយប្រហារតាមអាកាសដោយអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែលបានបង្កការខូចខាតដល់មូលដ្ឋានយោធា អគាររដ្ឋាភិបាល​ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ និងទីតំបន់បេតិកភណ្ឌជាច្រើនកន្លែង ហើយបានបណ្តាលឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ និងរបួសជាច្រើននាក់ផងដែរ។<ref>{{cite web |last1=Brown |first1=Paul |last2=Sardarizadeh |first2=Shayan |last3=Murphy |first3=Matt |title=Iranian schools, hospital and landmarks among civilian sites hit during US-Israeli strikes |url=https://www.bbc.com/news/articles/cpw004xqxnjo |access-date=12 May 2026 |website=BBC Verify |date=6 March 2026}}</ref> ជាប្រតិកម្ម អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលផ្លោងរាប់រយគ្រាប់ និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ជាច្រើនគ្រឿងចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ និងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាងរួមមាន ប្រទេស[[កាតា]] [[គុយវ៉ែត]] [[បារ៉ែន]] [[ហ្សកដានី]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[អូម៉ង់]] និង[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]។<ref>{{cite news |last1=Piper |first1=Imogen |last2=Kelly |first2=Meg |last3=Ley |first3=Jarrett |last4=Ducroquet |first4=Simon |date=28 February 2026 |title=See where U.S., Israeli strikes have hit Iran and where Iran has retaliated |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2026/02/28/where-us-attack-iran-images-video/ |access-date=12 May 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286 |url-access=subscription}}</ref> អ៊ីរ៉ង់ និង​ក្រុមបក្សពួកសម្ព័ន្ធមិត្ត​របស់ខ្លួន​ក៏បាន​បើក​ការបាញ់ប្រហារ​លើ​[[តំបន់​ឃឺឌីស្ថាន]]​ក្នុងប្រទេស​អ៊ីរ៉ាក់ផងដែរ។ ដ្រូន ឬ​គ្រាប់មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ​ហោះសម្ដៅ​​ទៅក្នុង​ប្រទេស​[[អាស៊ែបៃសង់]] [[តួកគី]] និង​មូលដ្ឋាន​យោធាអាក្រូទីរីរបស់ចក្រភព​អង់គ្លេស​នៅ​ប្រទេស​ស៊ីបទៀតផង​។<ref>{{cite news |date=5 March 2026 |title=Azerbaijan threatens to respond after Iranian drones hit airport and near school |url=https://www.timesofisrael.com/azerbaijan-threatens-to-respond-after-iranian-drones-hit-airport-and-near-school/ |work=The Times of Israel}}</ref><ref name=attoncyprus>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Two drones intercepted heading for RAF base, Cyprus says |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2r0q310e3o |access-date=12 May 2026 |work=BBC News }}</ref> នៅដំណាលគ្នានេះ [[ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះរវាងក្រុមហេស្បុលឡា និងអ៊ីស្រាអែល]]បានវិវត្តកើតទៅជា[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមលីបង់]] ដោយបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល និងសមាជិកពួកសកម្មប្រយុទ្ធជាង ២,០០០ នាក់។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Hezbollah claims responsibility for attack on Israel |url=https://aje.news/wwomw4?update=4353584 |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> [[អាណត្តិប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំទីពីរ|រដ្ឋបាលត្រាំ]]បានផ្តល់សេចក្ដីពន្យល់ផ្សេងៗគ្នាជុំវិញមូលហេតុនៃការផ្តើមសង្គ្រាមនេះឡើង ដោយក្នុងនោះរួមមាន ដើម្បីទប់ស្កាត់ប្រតិកម្មរបស់អ៊ីរ៉ង់បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហាររំពឹងមុន កម្ទេចធនធានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ រារាំងអ៊ីរ៉ង់កុំឱ្យកសាង[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] រឹបអូស[[ធនធានប្រេងបម្រុងអ៊ីរ៉ង់|ធនធានប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់]] ឬផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់។ [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងថា ខណៈដែលអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធមិនអនុញ្ញាតឱ្យមានការចុះត្រួតពិនិត្យទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរដែលរងខូចខាតកាលពី[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|សង្គ្រាមក្នុងឆ្នាំ២០២៥]] នោះមែន ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នគឺគ្មានភស្តុតាងណាមួយដែលបានបញ្ជាក់ពីដំណើរការនៃកម្មវិធីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ឡើយ។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Iran Has No Structured Program to Build Nuclear Weapons, IAEA Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-us-strikes-2026/card/iaea-chief-says-iran-has-no-structured-program-to-build-nuclear-weapons-currently-1IYdJPyg8uIZqlGS8Gni |access-date=12 May 2026 |work=The Wall Street Journal​ }}</ref> អគ្គលេខាធិការ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] លោក[[អាន់តូនីអូ ហ្គូតេរ៉េស]] និងប្រទេសដែលមិនពាក់ព័ន្ធមួយចំនួន បានថ្កោលទោសសកម្មភាពវាយប្រហារដោយសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល ខណៈ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]វិញបានអនុម័ត[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៨១៧|សេចក្តីសម្រេចមួយ]]ថ្កោលទោសការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើរដ្ឋឈូងសមុទ្រ។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=12 May 2026 |work=BBC News}}</ref> អ្នករិះគន់សង្គ្រាម រួមទាំងអ្នកជំនាញផ្នែកច្បាប់ និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ បានសម្ដៅលើការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកថាជាអំពើខុសច្បាប់ក្រោមច្បាប់សហរដ្ឋអាមេរិក ជាទង្វើ[[ចក្រពត្តិនិយម]]<ref>{{Cite web |last1=Martin|first1=Peter|last2=Martin|first2=Eric|date=1 March 2026|title=Trump's Iran Strikes Usher in an Era of Unrestrained American Power|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-03-01/iran-attack-khamenei-killing-maduro-capture-begin-trump-imperialism-era|website=Bloomberg}}</ref> និង​ជាការរំលោភ​លើ​អធិបតេយ្យភាព​របស់​អ៊ីរ៉ង់​ក្រោម​ច្បាប់​អន្តរជាតិ។<ref name="guardian2march">{{cite news |last=Siddique |first=Haroon |date=2 March 2026 |title=What is the legality of the US and Israeli attacks on Iran? |url=https://www.theguardian.com/law/2026/mar/02/legality-us-israel-attacks-iran-uk |access-date=12 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> [[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចនៃសង្គ្រាម]]នេះរួមមាន ការរំខានដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតដល់ប្រព័ន្ធផ្គត់ផ្គង់នៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ក៏ដូចជាការរំខានដល់ឧស្សាហកម្មឧស្ម័នធម្មជាតិ ជីជីវជាតិ អាកាសចរណ៍ និងទេសចរណ៍ ព្រមទាំងបម្រែបម្រួលនៅក្នុងទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុផងដែរ។ ការដឹកជញ្ជូនប្រេងនិងឧស្ម័នត្រូវបានរំខានដោយការបិទ[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ដោយអ៊ីរ៉ង់ ហើយការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែលនិងអ៊ីរ៉ង់ទៅលើបណ្ដារោងចក្រថាមពលនៅក្នុងតំបន់។<ref name="uf">{{cite web |last=Nevitt |first=Mark |date=15 March 2026 |title=Legal and Operational Issues in the Strait of Hormuz: Transit Passage Under Fire |url=https://www.justsecurity.org/133996/legal-operational-strait-hormuz-transit-passage/ |access-date=13 May 2026 |website=Just Security }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ការចំណាយលើសង្គ្រាមរបស់យោធាអាមេរិកត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ១៨ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក<ref name="guardianCost">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2026/mar/19/us-iran-war-cost |title=The war on Iran cost the US $12.7bn by day six. Here's how it's been spent – in charts |date=19 March 2026 |access-date=13 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> ហើយ[[មន្ទីរបញ្ចកោណ]]បានស្នើតម្រូវការ ២០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកបន្ថែមទៀត។<ref name="i598">{{cite news |title=White House seeks $200bn in military funding in wake of Iran war |work=BBC News |date=19 March 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y73gwk1qdo |access-date=12 May 2026}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ការចំណាយលើប្រទេសអារ៉ាប់ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនជាង ១២០ ពាន់លានដុល្លារ។<ref name="arabCountriesCost">{{cite news |title=One month of war on Iran cost Arab countries up to $194bn: UNDP |work=Al Jazeera English |date=31 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/31/one-month-of-war-in-middle-east-cost-arab-states-up-to-194bn-undp |access-date=13 May 2026}}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់បានវាយតម្លៃការខូចខាតសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនដោយមានតម្លៃយ៉ាងតិចស្មើ ៣០០ ពាន់លានដុល្លារ ហើយអាចបន្តឡើងរហូតដល់ ១ ទ្រីលានដុល្លារគិតត្រឹមថ្ងៃទី១១ ខែមេសា។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/04/11/world/middleeast/iran-economy-war.html |title=Iran Tries to Grasp Economic Devastation of War, and Find a Way Past It |newspaper=The New York Times |date=11 April 2026}}</ref> លោកត្រាំបានអះអាងថាខ្លួនបានទទួលជ័យជម្នះជាច្រើនលើកច្រើនសារ ហើយបានអះអាងបន្ថែមថា អ៊ីរ៉ង់គឺ "គ្មានសល់អ្វីនៅក្នុងជួរយោធាទៀតទេ"។<ref>{{cite news |title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/ |work=CBS News |date=9 March 2026}}</ref> អ៊ីរ៉ង់ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល បានយល់ព្រមលើ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍]] ដែលបានសម្របសម្រួលដោយប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ហើយបានចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី៨ ខែមេសា<ref name="Pager-2026">{{Cite news |last= |date=7 April 2026 |title=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share |access-date=13 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ខណៈ[[បទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់នៅលីបង់]]វិញបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា។ បទឈប់បាញ់នៃសង្គ្រាមនេះបានឈានចូលដល់ភាពតានតឹង នៅពេលដែលអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធមិនព្រមបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញ លុះត្រាតែអ៊ីស្រាអែលបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការវាយលុករបស់គេនៅក្នុងប្រទេសលីបង់។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ|កិច្ចចរចាក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]បានបរាជ័យ លោកត្រាំបាននិយាយថា ខ្លួនលោកលែងខ្វល់ពីការចរចាអ្វីទៀតហើយ រួចលោកក៏បានប្រកាសបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសាតទៅ<ref name="Talk1">{{cite news |title=Trump says US will blockade strait of Hormuz after Iran peace talks fail |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/trump-says-us-will-blockade-strait-of-hormuz-as-iran-peace-talks-fail |access-date=13 May 2026 |work=The Guardian |date=12 April 2026}}</ref> ដែលជាហេតុនាំឱ្យមានការបិទផ្លូវទឹកពីរផ្នែក ដោយកម្លាំងជើងទឹកអាមេរិកបានកំពុងបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ ហើយអ៊ីរ៉ង់កំពុងបិទ[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។ ទោះជាយ៉ាងណា ត្រាំបានបន្តពន្យារបទឈប់បាញ់ដោយគ្មានកំណត់រយៈពេល ប៉ុន្តែការបាញ់ប្រហារគ្នាតាមផ្លូវអាកាសនៅតែបន្តកើតឡើងដដែរ។ ==ផ្ទៃរឿង== {{Further|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} ===ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់ជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|ទំនាក់ទំនងសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់|ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល}} ដោយសារតែគោលនយោបាយ[[ជាតូបនីយកម្មនៃឧស្សាហកម្មប្រេងអ៊ីរ៉ង់|ជាតូបនីយកម្មនៃឧស្សាហកម្មប្រេងកាត]]ក្រោមនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[ម៉ូហាម៉ាដ ម៉ូសាដឌេក]] ដូចនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអង់គ្លេសក៏បានផ្តួចផ្ដើមគាំទ្រ[[រដ្ឋប្រហារអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ១៩៥៣|រដ្ឋប្រហារ]]ទម្លាក់រូបលោកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ ហើយអំណាចត្រូវបានបង្វែរទៅ[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា​ ប៉ាហ្លាវី]] ដែលត្រូវជាព្រះរាជាពែរ្សនាពេលនោះ។ ដោយឃើញព្រះមហាក្សត្ររបស់ខ្លួនអត់ឱនលំទោនបំពេញផលប្រយោជន៍ឱ្យលោកខាងលិចដូច្នេះ ក៏ដូចជាត្រូវរស់នៅក្រោមរបបផ្តាច់ការរបស់ព្រះអង្គទៀតនោះ មហាជនអ៊ីរ៉ង់ក៏បានរើបម្រះបះបោរបន្ទុះចេញជា[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩]] ដោយផ្ដួលរំលំរបបប៉ាហ្លាវី ហើយជំនួសមកវិញដោយរបប[[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]]។<ref>{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=13 May 2026 |website=Le Monde diplomatique }}</ref> ជាលទ្ធផល អ៊ីរ៉ង់បានកាត់ផ្ដាច់ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលចោល បង្កើតបានជា[[វិបត្តិចំណាប់ខ្មាំងអ៊ីរ៉ង់|វិបត្តិការទូត]]ដែលបានអូសបន្លាយពេលជាងមួយឆ្នាំ។<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=13 May 2026 |work=News18}}</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីរ៉ាក់]] សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសគាំទ្រអ៊ីរ៉ាក់ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ នាវាចម្បាំងអាមេរិកមួយគ្រឿងត្រូវទទួលរងការខូចខាតដោយសារមីនក្រោមសមុទ្ររបស់អ៊ីរ៉ង់។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយធ្វើ[[ប្រតិបត្តិការផ្រេយីងមែនធីស|ការវាយប្រហារលើកងនាវា]]របស់អ៊ីរ៉ង់។ ប៉ុន្មានខែក្រោយមក សហរដ្ឋអាមេរិកបានបាញ់ទម្លាក់នូវ[[ជើងហោះហើរអាកាសចរណ៍អ៊ីរ៉ង់លេខ ៦៥៥|យន្តហោះស៊ីវិលអ៊ីរ៉ង់]]មួយគ្រឿងដោយអចេតនា។<ref name="MacFarquhar1926">{{cite news |last1=MacFarquhar |first1=Neil |title=A Timeline of the Tensions Between the Islamic Republic of Iran and the U.S. |url=https://www.nytimes.com/2026/03/15/world/middleeast/united-states-iran-history.html |access-date=13 May 2026 |work=The New York Times |date=15 March 2026}}</ref> ដើម្បីទប់ស្កាត់ការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើទីប្រជុំជនរបស់ខ្លួន អ៊ីរ៉ង់ក៏បានប្ដេជ្ញាចាប់ផ្តើមកម្មវិធីផលិតមីស៊ីលបាលីស្ទិក។<ref name="Al-MarashiCon">{{cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=13 May 2026 |website=The Conversation }}</ref> ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានចាប់ផ្តើមប្រឡូកចូលក្នុងជម្លោះតំណាងនៅទូទាំងមជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅក្នុងនោះ អ៊ីរ៉ង់បានគាំទ្រក្រុម[[ហេស្បុលឡា]]នៅប្រទេសលីបង់ប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង និងក្រោយ[[សង្គ្រាមស៊ីវិលលីបង់]]។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់]] អ៊ីរ៉ង់បានគាំទ្រក្រុមកងជីវពលដែលជាគូបដិបក្ខនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ដោយគួបផ្សំជាមួយក្រុម[[ហ៊ូទី]]នៅយេម៉ែន និងក្រុមប្រដាប់អាវុធដទៃទៀតនៅស៊ីរីនិងប៉ាឡេស្ទីន អ៊ីរ៉ង់បានបង្កើតប្រព័ន្ធសម្ព័ន្ធមិត្តដែលប្តេជ្ញាប្រឆាំងនឹងឥទ្ធិពលរបស់អាមេរិក អ៊ីស្រាអែល អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនៅក្នុងតំបន់។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០២ ដំណើរពង្រីកកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរដោយសម្ងាត់របស់អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានទម្លាយចេញជាសាធារណៈ។ ចូលមកដល់ឆ្នាំ២០០៦ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ទីបំផុតបានចេញប្រតិកម្មដោយប្រកាសអនុវត្ត[[ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់|ទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់]] ខណៈសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាស[[ទណ្ឌកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់|ទណ្ឌកម្មផ្ទាល់ខ្លួន]]ផងដែរប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់។ តាំងពីពេលនោះមក សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានខិតខំអនុវត្ត[[ប្រតិបត្តិការអូឡាំពិកហ្គេម|យុទ្ធនាការសង្គ្រាមកិច្ចសាយប័រ]]ក្នុងគោលដៅបង្អាកប្រតិបត្តិការរោងចក្រនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ ខណៈដែលអ៊ីស្រាអែលវិញបានធ្វើ[[ឃាតកម្មលើអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|ឃាតក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ]]កំពូលៗរបស់អ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើននាក់។<ref name="MacFarquhar1926"/><ref name="Le Monde Assassinations">{{cite web |last1=Imbert |last2=Golshiri |last3=Mas |first1=Louis |first2=Ghazal |first3=Liselotte |title=How Israel tracked down and assassinated scientists involved in Iran's nuclear program |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/07/08/how-israel-tracked-down-and-assassinated-scientists-involved-in-iran-s-nuclear-program_6743166_4.html |website=lemonde.fr |publisher=Le Monde |access-date=19 May 2026}}</ref> ជម្លោះ​នេះ​បានវិវត្តទៅមួយដំណាក់កាលទៀតនៅក្នុង​ខែមករា ឆ្នាំ២០២០ នៅពេល​ដែល​ប្រធានាធិបតីត្រាំបាន​បញ្ជាឱ្យមានការធ្វើឃាត​លើលោក[[កាស៊ឹម សូលីម៉ានី]] ដែលត្រូវជាមេបញ្ជាការនៃ​[[កងកម្លាំងឃូដស៍]]។<ref name="News1828"/><ref name="Al-MarashiCon"/> កំណើននៃភាពតានតឹងបានហក់ឡើងមួយកម្រិតទៀតបន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយលុកថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] មកលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង។ អ៊ីស្រាអែលបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងបក្សពួកប្រដាប់អាវុធជាច្រើនក្រុមនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ដែលមានអ៊ីរ៉ង់គាំទ្រនៅពីក្រោយ ដោយនៅក្នុងនោះរួមមាន [[ហាម៉ាស់]] [[ហេស្បុលឡា]] និង[[ហ៊ូទី]]។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានផ្ដើមប្រតិបត្តិការ[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]] ដោយបើកការវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធានិងនុយក្លេអ៊ែរក្នុងទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ដែលជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់វាយប្រហារតបតវិញ។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បាន[[ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋាននុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់]]ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃដែរ មុនពេលវាត្រូវបានបញ្ចប់ដោយ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|បទឈប់បាញ់]]។<ref>{{cite web |title=Iran's Conflict With Israel and the United States |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/confrontation-between-united-states-and-iran |website=Council on Foreign Relations}}</ref> ===បញ្ហានុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល=== អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេជឿយ៉ាងទូលំទូលាយថាមានប្រដាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ដោយមានស្តុកក្បាលគ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរចន្លោះពី ៩០ ទៅ ៤០០ គ្រាប់។{{refn|ចំនួនស្មាននៃទំហំស្តុកគ្រាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺមានប្រភពខុសៗគ្នា។ តួលេខនៅក្នុងអត្ថបទនេះគឺអាស្រ័យតាមប្រភពចំនួនស្មានដូចតទៅ៖ <ref>{{multiref2 |1 = {{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Norris |first2=Robert S. |year=2014 |title=Israeli nuclear weapons, 2014 |url=http://bos.sagepub.com/content/70/6/97.full.pdf+html |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=70 |number=6 |pages=97–115 |doi=10.1177/0096340214555409 |bibcode=2014BuAtS..70f..97K |doi-access=free}} |2= {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/colin-powell-leaked-emails-nuclear-weapons-israel-iran-obama-deal-a7311626.html |title=Colin Powell leaked emails: Israel has '200 nukes all pointed at Iran', former US secretary of state says |last=Revesz |first=Rachael |newspaper=The Independent |date=16 September 2016 |access-date=19 May 2026}} |3= {{cite journal |last=Brower |first=Kenneth S |title=A Propensity for Conflict: Potential Scenarios and Outcomes of War in the Middle East |journal=Jane's Intelligence Review |type=special report |number=14 |date=February 1997 |pages=14–15}} |4= {{cite book |title=Israel and the Bomb |place=New York |publisher=Columbia University Press |last=Cohen |first=Avner |year=1998 |isbn=978-0-231-10482-1 |url=https://archive.org/details/israelbomb00cohe |page=349}} |5= {{cite web |first=Mohamed |last=ElBaradei |url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Transcripts/2004/alahram27072004.html |title=Transcript of the Director General's Interview with Al-Ahram News |website=International Atomic Energy Agency |date=27 July 2004 |access-date=19 May 2026}} |6= {{cite web |url=https://fas.org/initiative/status-world-nuclear-forces/ |title=Status of World Nuclear Forces |website=Federation Of American Scientists}} }}</ref>}} ម្យ៉ាងទៀត អ៊ីស្រាអែលក៏ជាប្រទេសដែលមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរតែមួយគត់ផងដែរ ដែលមិនទទួលស្គាល់ថាខ្លួនមានកម្មសិទ្ធិអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។<ref name="Kristensen-2022">{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |date=2 January 2022 |title=Israeli nuclear weapons, 2021 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.2021.2014239 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=78 |issue=1 |pages=38–50 |doi=10.1080/00963402.2021.2014239 |bibcode=2022BuAtS..78a..38K |issn=0096-3402 |url-access=subscription}}</ref> អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តមួយចំនួនបានអះអាងថា អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាហេតុផលដែលជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់អភិវឌ្ឍកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរផ្ទាល់របស់ខ្លួន ដោយបានបង្កឱ្យមានតុល្យភាពនៃការទប់ស្កាត់នុយក្លេអ៊ែរ ឬការប្រណាំងប្រជែងសព្វាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្នុងតំបន់។<ref>{{cite web |date=July 2008 |title=An Israel-Iran Balance of Nuclear Deterrence: Seeds of Instability |url=https://www.inss.org.il/publication/israel-iran-balance-nuclear-deterrence-seeds-instability/ |access-date=19 May 2026 |website=INSS }}</ref> ដោយ​លើកហេតុផលពីហានិភ័យផ្នែក​សន្តិសុខ អ៊ីស្រាអែលបាន​បដិសេធ​មិនទទួលយកការអំពាវនាវពីសហគមន៍​អន្តរជាតិ​ឱ្យខ្លួនចុះ​ចូលរួម​ក្នុង​[[សន្ធិសញ្ញា​ស្តីពី​ការមិនរីកសាយភាយ​អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] ឬ​ចូលរួម​ក្នុងកិច្ចចរចា​អំពី[[​តំបន់​គ្មាន​អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ​នៅ​មជ្ឈិមបូព៌ា]]ឡើយ។<ref name="s316">{{cite news |date=29 May 2010 |title=Israel rejects call to join anti-nuclear treaty |url=https://www.reuters.com/article/world/israel-rejects-call-to-join-anti-nuclear-treaty-idUSTRE64S1ZN/ |access-date=19 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ==ព្រឹត្តិការណ៍មុនសង្គ្រាម== {{Main|ព្រឹត្តិការណ៍មុនសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦}} [[File:President Donald J. Trump Welcomes Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu to the White House (cropped b).jpg|thumb|នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានបញ្ចុះបញ្ចូលត្រាំដោយជោគជ័យក្នុងការចូលអន្តរាគមន៍យោធាប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់។]] ==អរិភាព== {{Main|ខ្សែកាលនៃសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦}} ===សប្តាហ៍ដំបូង (២៨ កុម្ភៈ – ៦ មីនា)=== [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|២៨ កុម្ភៈ៖​ ត្រាំកំពុងថ្លែងដំណឹងទៅកាន់ប្រជាជាតិរបស់លោកអំពីដំណើរការវាយប្រហាររបស់អាមេរិក។]] នៅម៉ោង ៣:៣៨ រសៀល ([[តំបន់ម៉ោងខាងកើត|ម៉ោងនៅអាមេរិក]] ឬត្រូវនឹងម៉ោង ១១:០៨ យប់នៅអ៊ីរ៉ង់) នៃថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានចេញបញ្ជាឱ្យចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការអេផិកហ្យូរី (''Epic Fury'')។<ref name="FT01">{{cite news |title=Inside the plan to kill Ali Khamenei |url=https://www.ft.com/content/bf998c69-ab46-4fa3-aae4-8f18f7387836 |work=Financial Times |access-date=21 May 2026 |date=2 March 2026}}</ref> គ្រាប់មីស៊ីល ដ្រូនអាមេរិក និងយន្តហោះចម្បាំងអ៊ីស្រាអែលជាច្រើនគ្រឿង បានផ្តើមការវាយប្រហារមកលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នៅថ្ងៃបន្ទាប់ នាវេលាម៉ោងប្រមាណ ៩:៤៥ ព្រឹក ម៉ោងនៅអ៊ីរ៉ង់ (ឬម៉ោង ១:១៥ រំលងអធ្រាត្រ ម៉ោងនៅអាមេរិក)។<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/us-weapons-used-to-attack-iran-fend-off-retaliation-2026-2?IR=T |title=Here are the weapons America used to strike Iran — and shield against retaliation |work=Business Insider |first=Jake |last=Epstein |date=28 February 2026 |access-date=21 May 2026}}</ref> វេលាផ្ដើមការវាយប្រហារនេះបានកើតឡើងនៅដំណាលស្របនឹងពេលកំពុងតែមានកិច្ចចរចាជុំវិញកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's foreign minister says he's unsure why U.S. attacked during nuclear talks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-attack-us-israel-regime-change-trump-netanyahu-araghchi-rcna261124 |access-date=21 May 2026 |work=NBC News }}</ref> ប្រតិបត្តិការនេះដែរត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលប្រសិទ្ធនាមថា ប្រតិបត្តិការតោគ្រហឹម។{{refn|group=ស|[[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מִבְצַע שְׁאָגַת הָאֲרִי}}<ref>{{cite news |last=Munitz |first=Shmuel |date=6 March 2026 |title=From ancient Israel to modern Iran: the enduring symbolism of the lion |url=https://www.ynetnews.com/culture/article/sk0ujovk11l |access-date=21 May 2026 |work=Ynet }}</ref> [[កងទ័ពអាកាសអ៊ីស្រាអែល]]បានថ្លែងថា កម្លាំងខ្លួនបានបើកវាយប្រហារលើគោលដៅយោធាចំនួន ៥០០ កន្លែងនៅភាគខាងលិច និងកណ្តាលប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយនេះត្រូវជាសមយុទ្ធប្រយុទ្ធដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្លួន<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=IDF says 200 jets involved in Air Force's largest-ever attack sortie |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-200-jets-involved-in-air-forces-largest-ever-attack-sortie/ |access-date=21 May 2026 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> ខណៈកងនាវាអ៊ីរ៉ង់ក៏ទទួលរងនូវការវាយប្រហារទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news |title=Satellite images show Iranian warship burning after US Israel strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.businessinsider.com/satellite-images-show-iranian-warship-burning-after-us-israel-strikes-2026-2 |work=Business Insider |access-date=21 May 2026}}</ref> ក្រោយមក អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ជាក់ថា ដំណើរវាយប្រហារដំបូងរបស់ខ្លួនបានប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកជាង ១,២០០ គ្រាប់នៅក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោង។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Israel claims to have dropped over 1,200 bombs on Iran in one day |url=https://aje.news/p4rw7y?update=4349719 |work=Al Jazeera English |access-date=21 May 2026 }}</ref> មន្ត្រីអាមេរិកម្នាក់បាននិយាយថា ការវាយប្រហាររាប់សិបលើករបស់អាមេរិកត្រូវបានអនុវត្តដោយយន្តហោះចម្បាំងដែលចេញពីមូលដ្ឋានយោធានៅជុំវិញតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា និងពីនាវាដឹកយន្តហោះមួយ ឬច្រើនគ្រឿង។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442 |access-date=21 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> យោងតាមសារព័ត៌មាន Iran International ដែលដកស្រង់សម្តីរបស់[[ទីភ្នាក់ងារព័ត៌មាននិស្សិតអ៊ីរ៉ង់]] បុគ្គលិកដែលបម្រើការក្នុង[[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]ប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ រួមទាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់មួយចំនួនផងដែរ<ref>{{cite web |date=28 February 2026 |title=Senior Revolutionary Guards commanders killed in US-Israel strikes – Reuters |url=https://www.iranintl.com/en/202602284254 |access-date=21 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ត្រូវបានសម្លាប់ ឬត្រូវរងរបួស ខណៈដែលមូលដ្ឋានយោធាជាច្រើនកន្លែងបានរងការវាយប្រហារ។<ref name="Iran International-2026a">{{cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=21 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ទាំងត្រាំ​ និង[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានព្រមានអំពីហានិភ័យដែលអាចកើតមានពីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ហើយបានអំពាវនាវឱ្យប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ចូលរួមជាធ្លុងដើម្បីផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់គេ។<ref name="CBS Major-Combat-Operations">{{cite news |date=28 February 2026 |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |work=CBS News |access-date=21 May 2026}}</ref> បន្ថែមពីលើការវាយប្រហារដោយអាវុធ អ៊ីរ៉ង់ក៏ទទួលរងការវាយប្រហារតាមបណ្ដាញអ៊ីនធឺណិតផងដែរទៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងកម្មវិធីទូរស័ព្ទរបស់ខ្លួន រួមជាមួយនឹងសារដែលអំពាវនាវឱ្យប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ងើបឡើងរើបម្រះប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលខ្លួន។<ref name = "JPost hack">{{cite news |last=Gal |first=Itai |date=28 February 2026 |title=Israel plunges Iran into darkness with largest cyberattack in history during attack against Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888271 |access-date=21 May 2026 |work=The Jerusalem Post }}</ref> ការវាយប្រហារតាមអ៊ីនធឺណិតនោះថែមទាំងបានផ្ដាច់ចរន្តអគ្គិសនីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ស្ទើរតែទាំងស្រុងទៀតផង ដោយវាបានអូសបន្លាយជាង ៦០ ម៉ោង បង្កជាការរំខានដល់ទំនាក់ទំនងរបស់រដ្ឋាភិបាល ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋ និងសេវាកម្មសាធារណៈផ្សេងៗ។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=The digital front: Iran's internet down for second day amid reports of U.S.-Israel cyberattacks |url=https://www.cnbc.com/2026/03/02/irans-internet-down-amid-reports-of-us-israel-cyberattacks.html |access-date=21 May 2026 |work=CNBC}}</ref><ref name = "JPost hack"/> ចាប់តាំងពីថ្ងៃផ្ទុះសង្គ្រាមនេះមក អាជ្ញាធរអ៊ីរ៉ង់បានរឹតបន្តឹងការចូលប្រើប្រាស់បណ្ដាញអ៊ីនធឺណិតរបស់ប្រជាជនខ្លួន ដោយអនុញ្ញាតការប្រើប្រាស់ចំពោះតែអ្នកដែលរដ្ឋាភិបាលទទួលស្គាល់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name="bm">{{cite news |date=17 March 2026 |title=Iran's 'chosen users' get 'privileged access' despite internet blackout for masses |url=https://www.theregister.com/2026/03/17/iran_internet_blackout/ |work=The Register}}</ref> [[File:US bases in the Middle East.svg|thumb|[[បញ្ជីរាយឋបនស្ថានយោធាអាមេរិក|មូលដ្ឋាននិងឋបនស្ថានយោធាអាមេរិក]]ធំៗនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា រួមមានមូលដ្ឋានដែលបើកការវាយប្រហារទៅលើអ៊ីរ៉ង់ផងដែរ]] កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញក្នុងរយៈពេលតែប៉ុន្មានម៉ោងប៉ុណ្ណោះដោយការបាញ់គ្រាប់មីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក។ ​​អ៊ីរ៉ង់បានដាក់រហស្សនាមប្រតិបត្តិការយោធាវាយតបតរបស់ខ្លួនថា [[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីបួន]]។{{refn|group=ស|អ៊ីរ៉ង់ធ្លាប់បានប្រកាសនិងអនុវត្ត[[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីមួយ]] [[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីពីរ|ពីរ]] និង[[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីបួន|បី]]រួចទៅហើយ តែប្រតិបត្តិការទាំងបីគឺស្ថិតក្នុងទ្រង់ទ្រាយតូចប៉ុណ្ណោះ។}}{{refn|group=ស|[[ភាសាពែរ្ស]]៖ عملیات وعده صادق ۴}} ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានសម្ដៅលើសង្គ្រាមនេះថា "សង្គ្រាមរ៉ាម៉ាដាន" ក៏ព្រោះតែដំណើរវាយប្រហាររួមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានកើតឡើងនៅកំឡុងខែរ៉ាម៉ាដាន។<ref>{{cite news |date=20 March 2026 |title=Iran to mark Eid Al-Fitr on Saturday: state TV |url=https://www.arabnews.com/node/2636982/middle-east |access-date=22 May 2026 |work=Arab News |agency=Agence France-Presse}}</ref> គោលដៅវាយតបតរបស់អ៊ីរ៉ង់ជាចម្បងសម្ដៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ពិសេសចំពោះទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]និង[[ហៃហ្វា]]<ref name="BBC Tehran response">{{cite news |title=(ជាភាសាពែរ្ស)جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران؛ چرا واکنش تهران این‌بار تنها چند ساعت طول کشید؟ |url=https://www.bbc.com/persian/articles/ce94dk4yy2eo |work=BBC News Persian |date=28 February 2026 |access-date=22 May 2026}}</ref> និងបណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនទៀតនៅក្នុងតំបន់ជាប់ឈូងសមុទ្រពែរ្ស។ គោលដៅសំខាន់ៗដែលអ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហាររួមមាន រាជធានី[[ម៉ាណាណា]]របស់ប្រទេសបារ៉ែន<ref>{{cite news |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=22 May 2026 |work=CNN }}</ref> [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិគុយវ៉ែត]] រាជធានី[[អាប៊ូដាប៊ី]]របស់អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Explosions reported in Kuwait and UAE |url=https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=22 May 2026 |work=Armenia News }}</ref> និងរាជធានី[[រីយ៉ាដ]]និង[[ខេត្តខាងកើត (អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត)|ខេត្តខាងកើត]]របស់អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតជាដើម។ល។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f |access-date=22 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីរ៉ង់ក៏បានវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាផងដែរ។<ref>{{cite news |url=https://france24.com/en/middle-east/20260228-what-we-know-about-us-military-bases-mideast-gulf-targeted-iran-retaliatory-strikes |title=Iran targets US military bases in the Middle East with retaliatory strikes |date=28 February 2026 |work=France 24 |access-date=22 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីម្តងទៀតសម្ដៅលើអ៊ីរ៉ង់<ref name="Reuters-2026">{{cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=Reuters}}</ref> ខណៈអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលនិងដ្រូនតបតវិញទៅលើប្រទេសបារ៉ែន អ៊ីស្រាអែល ហ្សកដានី គុយវ៉ែត កាតា អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម។<ref>{{cite news |last1=Gambrell |first1=Jon |last2=Lidman |first2=Melanie |last3=Boak |first3=Josh |first4=Eric |last4=Tucker |date=1 March 2026 |title=Iran fires missiles at Israel and Gulf states after US-Israeli strike kills Khamenei |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |access-date=22 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ប្រទេសកាតាបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[ស៊ូខយស៊ូ-២៤|ស៊ូ-២៤]] របស់អ៊ីរ៉ង់ចំនួនពីរគ្រឿង ដែលនាំឱ្យកាតាក្លាយជាប្រទេសដំបូងដែលបានបាញ់យន្តហោះអ៊ីរ៉ង់ទម្លាក់ដោយជោគជ័យនៅក្នុងជម្លោះនេះ។<ref>{{cite news |last1=Salem |first1=Mostafa |last2=Kent |first2=Lauren |date=2 March 2026 |title=Qatar says it shot down two Iranian bomber aircraft |url=https://edition.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk?post-id=cmm9dkjpf00003b6ps4g5qwvo |access-date=22 May 2026 |work=CNN }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ​ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារលើ[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរណាតានស៍]] ខណៈយន្តហោះចម្បាំង F-15E ចំនួនបីគ្រឿងរបស់អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ដោយការភាន់ច្រឡំដោយគ្នាឯង។<ref name="Reals">{{cite news |last=Reals |first=Tucker |date=2 March 2026 |title=Live updates: U.S. military confirms 4 troops killed in Iran war; Kuwait downs 3 U.S. jets in 'friendly fire' |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |access-date=22 May 2026 |work=CBS News }}</ref> ដំណាលគ្នានោះ ក្រុម[[ហេស្បុលឡា]]បានចាប់ផ្តើមបាញ់រ៉ុក្កែត និងគ្រាប់មីស៊ីលទៅលើអ៊ីស្រាអែល ដោយអះអាងថាវាជា "សកម្មភាពការពារខ្លួន" បន្ទាប់ពីរង[[ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ការវាយប្រហារ]]ពីអ៊ីស្រាអែលអស់រយៈពេលជាងមួយឆ្នាំនៅលីបង់ថ្វីបើ[[កិច្ចព្រមពៀងបទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|បទឈប់បាញ់កាលឆ្នាំ២០២៤]] កំពុងចូលជាធរមានក្ដី។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Hezbollah claims attack on Israel was 'defensive act' after year of Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hezbollah-claims-attack-on-israel-was-defensive-act-after-year-of-israeli-strikes/ |access-date=22 May 2026 |agency=Agence France-Presse |work=The Times of Israel}}</ref> [[File:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|២ មីនា៖ ឃ្លីបវីដេអូខ្លីៗអំពីការវាយប្រហារដោយ[[បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិក]]]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោកអ៊ីស្រាអែល កាត់ហ្ស៍បានអនុញ្ញាតបើក[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ការឈ្លានពានចូលក្នុងប្រទេសលីបង់]]។<ref>{{cite news |last=McShane |first=Asher |date=3 March 2026 |title=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |access-date=22 May 2026 |work=LBC }}</ref>​ ក្រៅពីនេះ មន្ត្រីអាមេរិកបានថ្លែងថា កងកម្លាំងរបស់ខ្លួនបានបំផ្លាញកងនាវារបស់អ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើន ពិសេសនៅក្នុង[[ឈូងសមុទ្រអូម៉ង់]] ក៏ដូចជាមូលដ្ឋានជើងទឹកសំខាន់ៗផងដែរ។<ref>{{cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=22 May 2026 |website=Naval News }}</ref> ចូលមកថ្ងៃទី៤ ខែមីនា អាមេរិកបានប្រកាសថានឹងបន្ថែមការវាយប្រហារលើអ៊ីរ៉ង់កាន់តែខ្លាំងជាងមុន ហើយនៅក្នុងថ្ងៃដដែរនេះ អ៊ីស្រាអែលបានវាយចំទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់កងកម្លាំង[[បាស៊ីគ]]​ ខណៈលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]បានរួចផុតពីការវាយប្រហារតាមអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=22 May 2026 |work=Reuters}}</ref> មីស៊ីលបាលីស្ទិកមួយគ្រាប់ដែលបាញ់ចេញពីទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបានស្ទាក់ចាប់ដោយប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសរួមរបស់ណាតូ ខណៈវាបានហោះចូលក្នុងដែនអាកាសប្រទេសតួកគី ខណៈតួកគីបានព្រមានថាខ្លួនមានសិទ្ធិការពារអធិបតេយ្យភាពខ្លួន រីឯអង្គការណាតូវិញបានថ្លែងពីការប្តេជ្ញាចូលរួមការពារប្រទេសតួកគីដែលជាសមាជិក។<ref>{{cite web |date=5 March 2026 |title=Secretary General Mark Rutte condemns violation of Turkish airspace |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_2026_03_05.htm |website=NATO Official Website}}</ref> [[File:Indian Ocean Iranian vessel (998184).webm|thumb|៤ មីនា៖ វីដេអូបង្ហាញពីការបាញ់ពន្លិចនាវាអ៊ីរ៉ង់ ''ដេណា'' ពីនាវាមុជទឹកអាមេរិក ''ឆារលត្ត'']] នាវាចម្បាំង​មួយគ្រឿង​របស់​កងទ័ពជើងទឹក​អ៊ីរ៉ង់​ឈ្មោះ ''ដេណា'' ត្រូវបានបាញ់ពន្លិច​នៅក្នុង​មហាសមុទ្រឥណ្ឌា​ដោយ​នាវាមុជទឹកឈ្មោះឆារលត្តរបស់អាមេរិក ក្នុងចម្ងាយ​ប្រមាណ ៧៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងត្បូង​ទីក្រុង[[កាល្លេ]] ប្រទេស​ស្រីលង្កា បន្ទាប់ពីនាវាមួយ​នេះ​បានកំពុង​វិលត្រឡប់​ទៅ​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ង់​វិញ​ក្រោយបានចូលរួម​សមយុទ្ធ​កងនាវា​អន្តរជាតិនៅទីក្រុង[[វិសាខបណម]]នៃប្រទេសឥណ្ឌា។<ref>{{cite web |last=Rana |first=Javaria |date=2 March 2026 |title=Sri Lanka responds to distress call from Iranian warship returning from Vizag Fleet Review |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/sri-lanka-responds-to-distress-call-from-iranian-warship-returning-from-vizag-fleet-review |access-date=22 May 2026 |website=The New Indian Express }}</ref> យោងតាមកងទ័ពអ៊ីរ៉ង់ នាវិកអ៊ីរ៉ង់ចំនួន ១០៤ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ និង ៣២ នាក់ទៀតបានរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍លិចនាវានេះ។<ref>{{cite news |last1=Magee |first1=Caolán |last2=Kelliher |first2=Fiona |date=8 March 2026 |title='Projectile' kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=22 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីពីរ (៧–១៣ មីនា)=== [[File:P20260307DT-1619 The Dignified Transfer of Remains of Six U.S. Soldiers.jpg|thumb|249x249px|សាកសពទាហានអាមេរិកចំនួនប្រាំពីរនាក់កំពុងត្រូវបញ្ជូនទៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ, ៧ មីនា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែមីនា សហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជូននាវាដឹកយន្តហោះទីបីរបស់ខ្លួនមកមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref>{{cite web |date=7 March 2026 |first=Ilgar |last=Khudiyev |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=23 May 2026 |website=Azerbaijani Press Agency}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ ប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ លោកប៉េហ្សេស្សខ្ចន់បានប្រាប់អ្នកយកព័ត៌មានថា អ៊ីរ៉ង់នឹងឈប់វាយប្រហារប្រទេសជិតខាងចាប់ពីថ្ងៃនោះតទៅទៀត ប៉ុន្តែលុះត្រាតែការវាយប្រហារមកលើអ៊ីរ៉ង់លែងមានប្រភពចេញពីទឹកដីរបស់ប្រទេសជិតខាងទាំងនោះ។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=23 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> យ៉ាងណាមិញ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌូបៃ]]ក្រោយមកបានរងការវាយប្រហារដោយយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើករបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=23 May 2026 |work=Euronews }}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា កូនប្រុសទីពីររបស់លោកហាមេនៃគឺលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ|មោជតាបា]]ត្រូវបានតែងតាំងជាមេដឹកនាំកំពូលថ្មីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=9 March 2026 |title=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |access-date=23 May 2026 |work=NPR }}</ref> ឃ្លាំងស្តុកប្រេងឥន្ធនៈនៅក្បែររដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់ត្រូវរងការវាយប្រហារ ខណៈភ្លើងឆេះពីការវាយប្រហារនេះបានបង្កបង្កើតជាផ្សែងពពកខ្មៅក្រាស់គ្របដណ្ដប់ស្ទើរពេញទីក្រុងតេហេរ៉ង់ និងថែមទាំងបណ្ដាលឱ្យកើតមានភ្លៀងអាស៊ីតពុលខ្មៅធ្លាក់នៅតំបន់ជុំវិញនោះផងដែរ។<ref name="b673">{{cite magazine |last1=Schneid |first1=Rebecca |first2=Kay Armin |last2=Serjoie |last3=Jamalpour |first3=Fatemeh |title='The Air is Unbreathable': Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |magazine=Time |date=8 March 2026 |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |access-date=23 May 2026 }}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសពីមរណភាពរបស់សមាជិកយោធាអាមេរិកទីប្រាំពីរក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=US troop dies from wounds sustained in Iran attack |url=https://aje.news/64yl8m?update=4379695 |access-date=23 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> យោងទៅតាម[[សមាគមអឌ្ឍចន្ទក្រហមអ៊ីរ៉ង់]] សាលារៀនសរុបចំនួន ៦៥ និងមណ្ឌលសុខភាពចំនួន ៣២ (ដូចជាមន្ទីរពេទ្យ និងឱសថស្ថាន) ត្រូវបានរងការវាយប្រហារចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើង ហើយទីតាំងស៊ីវិលជាង ១០,០០០ កន្លែងត្រូវរងការខូចខាត។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=More on civilian sites attacked in Iran: Red Crescent |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue?update=4379534 |work=Al Jazeera English |access-date=23 May 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា អង្គការណាតូបានបញ្ជាក់ពីករណីស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិកទីពីរមកលើដែនអាកាសប្រទេសតួកគី<ref>{{cite news |date=9 March 2026 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=23 May 2026 |work=The Straits Times |issn=0585-3923}}</ref> ខណៈតួកគីបានបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំងប្រភេទ F-16 ចំនួនប្រាំមួយគ្រឿង និងប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសទៅ[[ស៊ីបខាងជើង]]ក្នុងគោលបំណងការពារសន្តិសុខ។<ref>{{cite news |date=9 March 2026 |title=(ជាភាសាតួកគី) MSB: 6 Türk F-16'sı KKTC'ye konuşlandırıldı |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/msb-6-turk-f-16si-kktcye-konuslandirildi-937063.html |access-date=23 May 2026 |work=TRT Haber }}</ref> [[File:Strait of Hormuz Transits.webp|thumb|{{center|ដំណើរដឹកជញ្ជូនឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍បានធ្លាក់ចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមចាប់ផ្ដើមមក។<ref>{{cite web |url=https://portwatch.imf.org/pages/cc317ba850e34c4dadbead6f7b336fb1 |title=Trade disruptions in the Strait of Hormuz due to attacks on commercial ships |website=PortWatch |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=23 May 2026 |date=28 February 2026}}</ref>}}]] ការគាំងប្រព័ន្ធផ្កាយរណបនាវាចរណ៍សកលដែលមិនមានប្រភពដើមច្បាស់លាស់បានបង្កជាការរំខានដល់នាវាចរណ៍នៅក្បែរច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ ហើយបង្កឱ្យកើតមានករណីគ្រោះថ្នាក់ជាច្រើនដល់នាវាដឹកប្រេងនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3ewwlx9e1xo |title=GPS jamming: The invisible battle in the Middle East |last=Baraniuk |first=Chris |work=BBC News |date=10 March 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា មេបញ្ជាការជាន់ខ្ពស់ម្នាក់នៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបាននិយាយថា អ៊ីរ៉ង់កំពុងប្រើប្រាស់បាញ់តែគ្រាប់មីស៊ីលខ្លួនដែលមានទម្ងន់ចាប់ពី ១០០០ គីឡូក្រាមឡើងទៅប៉ុណ្ណោះ។<ref name="ndtv10march">{{cite news |url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972 |title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran |work=NDTV |date=10 March 2026 |access-date=25 May 2026 |last=Srinivasan |first=Chandrashekar}}</ref> ឧត្តមនាវីឯកអាមេរិក លោក[[ប្រាដ ឃូពើរ]]បានរាយការណ៍ថា អត្រាបាញ់គ្រាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិករបស់អ៊ីរ៉ង់បានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៩០% បើប្រៀបនឹងថ្ងៃដំបូងៗនៃសង្គ្រាម ហើយអត្រាបាញ់បង្ហោះដ្រូនរបស់ពួកគេបានធ្លាក់ចុះ ៨៣%។<ref>{{cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=25 May 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham }}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមីនា អង្គការ[[យូនីសេហ្វ]]បានរាយការណ៍ថា កុមារជាង ១,១០០ នាក់បានទទួលរងរបួស ឬត្រូវបាត់បង់ជីវិត (២០០ នាក់ត្រូវបានរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតនៅអ៊ីរ៉ង់, ៩១ នាក់នៅលីបង់, ៤ នាក់នៅអ៊ីស្រាអែល និង ១ នាក់នៅគុយវ៉ែត) ខណៈកុមាររាប់រយពាន់នាក់ត្រូវបង្ខំផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅ រីឯរាប់លាននាក់ទៀតមិនអាចចូលរៀនបានដោយភ្លើងសង្គ្រាមកំពុងបានឆាបឆេះ។<ref>{{cite news |last1=Rowlands |first1=Lyndal |last2=Sabah |first2=Zaid |date=12 March 2026 |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=25 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:Salalah Port Ablaze.jpg|thumb|រូបភាពផ្កាយរណបដែលបង្ហាញពីផ្សែងខ្មៅហុយឡើងចេញពី[[កំពង់ផែសាឡាឡោះ]]ក្នុងប្រទេសអូម៉ង់នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា ក្រោយរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់]] នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា ដើម្បីជួយដោះស្រាយបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចប្រេង សហរដ្ឋអាមេរិកបានដកបម្រាមរឹតបន្តឹងលើការទិញប្រេងពីរុស្ស៊ីជាបណ្ដោះអាសន្ន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តម្លៃប្រេងមិនបានផ្លាស់ប្ដូរអ្វីច្រើននោះទេ។<ref name="Cooper">{{cite news |last1=Cooper |first1=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=25 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់រលកមីស៊ីល និងដ្រូនជាថ្មីម្តងទៀតសម្ដៅលើប្រទេសនៃតំបន់ឈូងសមុទ្រ ដែលជាហេតុនាំឱ្យតម្លៃប្រេងកើនឡើងកាន់តែខ្ពស់។ ប្រទេសបារ៉ែនបានរាយការណ៍អំពីការវាយប្រហារលើទីតាំងស្តុកទុកប្រេងរបស់ខ្លួន។ អាជ្ញាធរគុយវ៉ែតវិញបានរាយការណ៍បញ្ជាក់ថា គ្រឿងឧបករណ៍ការពារមីស៊ីលនិងអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិរបស់ខ្លួនត្រូវរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់ ខណៈសូរសំឡេងផ្ទុះគ្រាប់ត្រូវបានឮរំពងនៅជាយទីក្រុងឌូបៃ ហើយទីប្រជុំជនស្ទើរទាំងអស់ក្នុងប្រទេសហ្សកដានីបានបន្លឺស៊ីរ៉ែនព្រមានពីការវាយប្រហារដោយអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=25 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាលើកទីបីនៅក្នុងសង្គ្រាម មីស៊ីលបាលីស្ទិកប៉ុន្មានគ្រាប់ទៀតបានហោះចូលក្នុងដែនអាកាសប្រទេសតួកគី មុនពេលត្រូវបានស្ទាក់ចាប់ដោយប្រព័ន្ធការពារ ដោយសំឡេងផ្ទុះពីវាអាចត្រូវបានស្ដាប់ឮបានដោយប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងនិងជុំវិញទីក្រុង[[អាដាណា]]។<ref>{{cite news |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=25 May 2026 |work=The Independent }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីបី (១៤–២០ មីនា)=== [[File:جزیره خارک- طبیعت و صنعت-10.jpg|thumb|[[កោះខាក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ភ្លើងដែលបាញ់ចេញពីបំពង់នៅក្នុងរូបភាពនេះគឺជាលទ្ធផលនៃដំណើរការធម្មតានៃការចម្រាញ់ប្រេងប៉ុណ្ណោះ]] គិតត្រឹមសប្តាហ៍ទីបី អ្នកជំនាញវិភាគមិនសូវជាបានរកឃើញពីភស្តុតាងអ្វីដែលបញ្ជាក់ពីការផ្តាច់ខ្លួន ឬការរត់ចោលជួរនៅក្នុងកងយោធាអ៊ីរ៉ង់នោះទេ{{refn|ដោយយោងតាមប្រភពជាច្រើនដូចជា៖ <ref>{{multiref2 |1 = {{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |title=We attacked Iran with no clear plan for regime change, Israeli security sources say |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/12/israel-iran-us-attack-no-plan-for-regime-change-security-sources |work=The Guardian |date=12 March 2026 }} |2= {{cite news |title=Iran war becomes contest of who can take most pain |url=https://dailypioneer.com/news/iran-war-becomes-contest-of-who-can-take-most-pain |work=The Pioneer |date=12 March 2026 |quote=So far, the Islamic Republic has been able to keep its leadership and military cohesive and in control}} |3= {{cite web |title=Is the stability of the Iranian regime in danger? |url=https://www.inss.org.il/social_media/is-the-stability-of-the-iranian-regime-in-danger/ |website=Institute for National Security Studies |date=12 March 2026 |quote=However, it seems that at this stage, these strikes are not sufficient to undermine the internal cohesion among the security forces, their ability to function}} |4= {{cite news |title=US intelligence says Iran government is not at risk of collapse, say sources |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/us-intelligence-says-iran-government-is-not-risk-collapse-say-sources-2026-03-11/ |work=Reuters |date=11 March 2026 |quote=The intelligence reporting underscores the cohesion of Iran's clerical leadership}} |5= {{cite web |last1=Karlin |first1=Mara |title=Can Iran's regime survive the war? |url=https://www.brookings.edu/articles/can-irans-regime-survive-the-war/ |website=Brookings Institution |date=11 March 2026 }} |6= {{cite news |title=A long road to the end: The death throes of Iran's regime could last for years |url=https://www.timesofisrael.com/a-long-road-to-the-end-the-death-throes-of-irans-regime-could-last-for-years/ |work=The Times of Israel |date=10 March 2026 |quote=for now, there have been no significant defections from the army or other security forces}} }}</ref>}} ខណៈដែលការផ្តាច់ខ្លួនផ្នែកយោធានេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់ដើម្បីបង្កើតជាចលនាប្រឆាំងនឹងរបបឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite |news |last=Jansen |first=Michael |title=Regime change in Iran unlikely without mass defections from military |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2026/02/28/regime-change-in-iran-unlikely-without-mass-defections-from-military/ |newspaper=The Irish Times |date=28 February 2026}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំមួយមកលើ[[កោះខាក]] ដែលត្រូវជាមជ្ឈមណ្ឌលនាំចេញប្រេងដ៏សំខាន់មួយរបស់អ៊ីរ៉ង់ ដោយ ៩០ ភាគរយនៃប្រេងអ៊ីរ៉ង់គឺត្រូវនាំចេញតាមរយៈកោះមួយនេះ។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ តម្លៃប្រេងបានកើនឡើងជាង ៤០ ភាគរយចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមមក។<ref>{{cite news |last1=Broadwater |first1=Luke |last2=Schmitt |first2=Eric |last3=Cooper |first3=Helene |last4=Pérez-Peña |first4=Richard |date=13 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Military Attacks Kharg Island, Iran's Oil Export Hub, Trump Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/13/world/iran-war-trump-oil-israel |access-date=25 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> [[File:Missile interception fragments of an Iranian missile hit Haifa oil refineries in Haifa Bay, March, 19 2026.jpg|thumb|right|250px|មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់មួយគ្រាប់បានធ្លាក់លើរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងហៃហ្វានៅឆកហៃហ្វា, ១៩ មីនា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមីនា ទាំងប្រទេសចិន និងបណ្ដាប្រទេសសមាជិកណាតូនៅអឺរ៉ុបដែលស្និទនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក បានរួមគ្នាបដិសេធការអំពាវនាវរបស់ត្រាំក្នុងការផ្តល់ជំនួយគាំទ្រផ្នែកយោធា ដើម្បីដាក់សម្ពាធបង្ខំអ៊ីរ៉ង់ឱ្យបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញ។<ref>{{cite web |date=16 March 2026 |title=Trump demands NATO and China police the Strait of Hormuz. So far they aren't joining |work=NPR |url=https://www.npr.org/2026/03/16/nx-s1-5749109/trump-threatens-nato-strait-hormuz-iran-war |access-date=25 May 2026}}</ref> ជាលទ្ធផល ត្រាំបានស្តីបន្ទោសសម្ព័ន្ធមិត្តណាតូ ដោយហៅការសម្រេចចិត្តរបស់ពួកគេថាជា "កំហុសដ៏ល្ងង់ខ្លៅមួយ"។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=Trump says NATO's refusal to help on Iran is "very foolish mistake" |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nato-countries-dont-want-get-involved-iran-operation-trump-says-2026-03-17/ |access-date=25 May 2026 |work=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា ត្រាំបានសរសេរលើបណ្ដាញសង្គមថា លោកបានដកការសុំជំនួយពីណាតូវិញហើយ និងក៏ដូចជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយចំនួនក្នុងតំបន់ឥណ្ឌូ-ប៉ាស៊ីហ្វិកផងដែរដូចជា ជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង និង[[អូស្ត្រាលី]]ជាដើម ដោយស្ថិតនៅក្រោមហេតុផលថាពួកគេបានបដិសេធមិនចូលរួមការវាយប្រហាររួមជាមួយអាមេរិកប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=NATO countries don't want to get involved in Iran operation, Trump says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nato-countries-dont-want-get-involved-iran-operation-trump-says-2026-03-17/ |access-date=25 May 2026 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=Donald J. Trump (@realDonaldTrump) |url=https://truthsocial.com/@realDonaldTrump/116245182325726375 |access-date=25 May 2026 |website=Truth Social }}</ref> នៅក្នុងលិខិតសរសេរដដែរនោះ ត្រាំបានបញ្ជាក់ទៀតថា សហរដ្ឋអាមេរិកគឺ "[មិនត្រូវការ] ជំនួយពីនរណា" នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះឡើយ។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=Trump: 'We do not need the help of anyone' |url=https://news.sky.com/video/trump-we-do-not-need-the-help-of-anyone-13520909 |access-date=25 May 2026 |work=Sky News }}</ref> នៅព្រឹកព្រលឹមថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ប៉ុន្មានរូប រួមមានលោក[[អាលី ឡារីយ៉ានី]] និងប្រធានកងកម្លាំងបាស៊ីគ លោក[[ហ្កូឡាំរ៉េហ្សា សូលីម៉ានី]]ត្រូវបាត់បង់ជីវិតក្រោយរងការវាយប្រហារតាមអាកាសពីអ៊ីស្រាអែល។<ref name="sk">{{cite news |date=17 March 2026 |title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official |access-date=26 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលជាច្រើនគ្រាប់ដែលបានផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីរនាក់នៅទីក្រុង[[រ៉ាម៉ាត់ហ្កាន់]]។<ref>{{cite news |date=18 March 2026 |title=Elderly couple killed in Iranian revenge strike on Israel |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/03/18/iran-war-latest-news-ali-larijani-death-tel-aviv-strikes/ |work=The Daily Telegraph}}</ref> ក្នុងថ្ងៃដដែរនេះផងដែរ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការឈ្លានពានដីគោកចូលទៅក្នុង[[លីបង់ខាងត្បូង|ទឹកដីភាគខាងត្បូង]]នៃប្រទេសលីបង់។<ref>{{cite news |last1=Peled |first1=Anat |last2=Abdel-Baqui |first2=Omar |title=Israel Invades Lebanon, Opening New Front Against Iran |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-invades-lebanon-opening-new-front-against-iran-f5e29555 |access-date=26 May 2026 |work=Wall Street Journal |date=16 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា សង្គ្រាមនេះបានវិវត្តកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរបន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារលើតំបន់ឧស្ម័នធម្មជាតិផារស៍ខាងត្បូងនៅក្នុងឈូងសមុទ្រពែរ្ស និងព្រមទាំងរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងក្បែរៗនោះរបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយមានការសម្របសម្រួលពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name="oj">{{cite news |last1=Orr |first1=Robert |last2=Kelly |first2=Maxine |last3=Wells |first3=Peter |last4=Provan |first4=Sarah |last5=Cash |first5=Kieran |date=18 March 2026 |title=Middle East war live: Oil jumps after Iran says energy industry attacked |url=https://www.ft.com/content/6112e127-3ee2-4fce-acfc-f7644e5c6c30?syn-25a6b1a6=1 |work=Financial Times}}</ref> ជាប្រតិកម្ម អ៊ីរ៉ង់បានវាយរោងចក្រផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិរាវដ៏ធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកដែលមានទីតាំងនៅក្នុងប្រទេសកាតា។ ត្រាំបានអះអាងថា រូបលោកមិនបានដឹងអ្វីអំពីការវាយប្រហារនៅផារស៍ខាងត្បូងទេ ហើយលោកបានសន្យាថានឹងលែងមានការវាយប្រហារដោយអ៊ីស្រាអែលណាទៀតទៅលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់ឡើយ និងថែមទាំងបានគំរាមកំហែងអ៊ីរ៉ង់ឱ្យបញ្ឈប់ការវាយប្រហារលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធថាមពលរបស់កាតាទៀត។<ref name=blowup>{{cite news |last=Jones |first=Callum |date=19 March 2026 |title=Trump threatens to 'blow up' all of Iran's South Pars gasfield if Tehran strikes Qatar |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/19/iran-war-trump-south-pars-threat-if-tehran-strikes-qatar |access-date=26 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ អ៊ីស្រាអែលបានសម្លាប់រដ្ឋមន្ត្រីចារកម្មអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អ៊ីស្មាអែល ខាធីប]] តាមរយៈការវាយប្រហារពីលើអាកាសទាំងយប់។<ref>{{cite web |date=18 March 2026 |title=Iran president confirms intelligence minister Khatib killed in strike |url=https://www.iranintl.com/en/202603187564 |access-date=26 May 2026 |website=Iran International }}</ref> [[File:F-35 Lightning II fighter jet hit over Iran 2026.webm|thumb|right|250x250px|thumbtime=00:06||វីដេអូដែលបញ្ចេញដោយ[[ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានតាស្នីម]]នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ ដែលបង្ហាញពីការវាយប្រហារដោយសង្ស័យពីអ៊ីរ៉ង់លើយន្តហោះចម្បាំង F-៣៥ របស់អាមេរិក ដោយនេះបានចាត់ទុកជាករណីដំបូងនៃយន្តហោះចម្បាំងបំបាំងកាយដែលត្រូវរងការខូចខាតនៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ។]] នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា យន្តហោះចម្បាំងប្រភេទ F-៣៥ របស់សហរដ្ឋអាមេរិកមួយគ្រឿងបានធ្វើការចុះចតជាបន្ទាន់ ក្រោយសង្ស័យថាត្រូវរងគ្រាប់ទង្គិចដែលបាញ់ដោយកងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់។<ref name="cnn19march">{{cite news |date=19 March 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war |title=US F-35 damaged by suspected Iranian fire makes emergency landing, sources say |work=CNN }}</ref> ដំណាលគ្នានេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការផ្លូវអាកាសប្រឆាំងនឹងនាវានិងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅឯច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបើកដំណើរការផ្លូវដឹកជញ្ជូនអន្តរជាតិឡើងវិញ។<ref>{{cite news |last1=Cloud |first1=David S. |last2=Seligman |first2=Lara |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=20 March 2026 |title=U.S. War Planes and Helicopters Kick Off Battle to Reopen Hormuz |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-war-planes-and-helicopters-kick-off-battle-to-reopen-hormuz-530cdb78 |access-date=26 May 2026 |work=The Wall Street Journal }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីបួន (២១–២៧ មីនា)=== {{Further|យុទ្ធនាការច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦}} នៅថ្ងៃទី២១ ខែមីនា សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើ[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរណាតានស៍]] ដោយប្រើគ្រាប់បែកបំបែកលេណដ្ឋាន។ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានថ្កោលទោសការវាយប្រហារនេះដោយហៅវាថាជា "ការរំលោភបំពានច្បាប់អន្តរជាតិយ៉ាងច្បាស់ជាក់ស្ដែង" ខណៈដែល[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានជំរុញឱ្យមានការអត់ធ្មត់ផ្នែកយោធា "ដើម្បីជៀសវាងហានិភ័យនៃគ្រោះថ្នាក់នុយក្លេអ៊ែរ"។<ref name="iaea.em">{{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran says US and Israel attacked Natanz nuclear facility |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/21/iran-says-us-and-israel-attacked-natanz-nuclear-facility |access-date=26 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហារទីក្រុង[[ឌីម៉ូណា]]នៃភាគខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែល ដោយបង្ករបួសដល់មនុស្សយ៉ាងតិច ៧៨ នាក់។<ref>{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran war: Missiles injure 160 in towns near Israeli nuclear site |url=https://www.bbc.com/news/articles/c9qdvnv13qdo |access-date=26 May 2026 |work=BBC News }}</ref> ដោយដកស្រង់សម្តីមន្ត្រីអាមេរិកដែលមិនបញ្ចេញឈ្មោះ សារព័ត៌មាន CNN និង ''The Wall Street Journal'' បានរាយការណ៍ថា អ៊ីរ៉ង់បានព្យាយាមវាយប្រហារមូលដ្ឋានយោធារួមសហរដ្ឋអាមេរិក–ចក្រភពអង់គ្លេស ពោលគឺមូលដ្ឋាន[[ឌីអេហ្គោ​ ហ្គាស៊ីយ៉ា]]នៅលើ[[ប្រជុំកោះឆាហ្គោស]]ក្នុង[[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យបន្ទាប់ពីមីស៊ីលមួយគ្រាប់បានបែកផ្ទុះក្នុងកំឡុងពេលហោះហើរ និងមួយទៀតត្រូវចាប់ស្ទាក់ដោយប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាស SM-៣ ដែលមានប្រភពចេញពីនាវាចម្បាំងអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=20 March 2026 |title=Iran targeted but did not hit Diego Garcia base with missiles, WSJ reports |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-targeted-did-not-hit-diego-garcia-base-with-missiles-wsj-reports-2026-03-21/ |access-date=26 May 2026 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran fires 2 ballistic missiles towards US, UK military bases in Diego Garcia |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/iran-fires-2-ballistic-missiles-towards-us-uk-military-bases-in-diego-garcia/articleshow/129711819.cms |access-date=26 May 2026 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធពីការបាញ់មីស៊ីលសម្ដៅទៅមូលដ្ឋានឌីអេហ្គោ ហ្គាស៊ីយ៉ា ខណៈគ្មានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ណាមួយដែលបញ្ជាក់ថាមានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់បានហោះទៅជិតឌីអេហ្គោ ហ្គាស៊ីយ៉ា ឬមានការហោះស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់នោះឡើយ។<ref>{{cite web |last1=Vine |first1=David |title=Did Iran Attack Diego Garcia? |url=https://fpif.org/did-iran-attack-diego-garcia/ |website=fpif.org |publisher=Foreign Policy in Focus |access-date=26 May 2026 |date=25 March 2026}}</ref> ក្រៅពីនេះ ក្រុមចលនា[[ហ៊ូទី]]នៃប្រទេស[[យេម៉ែន]]បានព្រមានថា ខ្លួននឹងចូលដៃនៅក្នុងសង្គ្រាមជួយគាំទ្រអ៊ីរ៉ង់ ប្រសិនបើមានការបន្តវាយប្រហារបន្ថែមទៅលើអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last=Magdy |first=Samy |date=21 March 2026 |title=Houthi rebels say they will respond to any escalation against Iran |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-21-2026#0000019d-1258-dbe1-abff-3bfb86300000 |access-date=26 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> [[File:Operation-Roaring-Lion-0065.jpg|thumb|កងទាហានអ៊ីស្រាអែលនៅក្បែរព្រំដែនប្រទេសលីបង់, ២១ មីនា ២០២៦]] ត្រាំបានចេញឱសានវាទមួយដល់អ៊ីរ៉ង់ ដោយគំរាមថាអាមេរិកនឹងវាយប្រហាររោងចក្រថាមពលអ៊ីរ៉ង់ លុះត្រាតែសាមីខ្លួនព្រមបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ក្នុងរយៈពេល ៤៨ ម៉ោង។ អ៊ីរ៉ង់បានបដិសេដច្រានចោលឱសានវាទនោះ ដោយគំរាមវិញថា ខ្លួនឹងបិទច្រកហ័រមូហ្ស៍ "ទាំងស្រុង" និងបើកការវាយប្រហារលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗនៅទូទាំងតំបន់ដូចជារោងចក្រផលិតថាមពលនិងរោងចក្របន្សាបទឹកប្រៃជាដើម។<ref>{{cite news |date=22 March 2026 |title=Iran threatens to 'completely' close Strait of Hormuz and hit power plants after Trump's ultimatum |url=https://apnews.com/article/iran-us-israel-trump-lebanon-march-22-2026-16cc60862529b873666ce4c1f6529d78 |access-date=26 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> ចូល ២៤ ម៉ោងនៃឱសានវាទនោះ ត្រាំបានប្រកាសថារូបលោកបានពន្យារពេលវាយប្រហារទៅលើរោងចក្រថាមពលអ៊ីរ៉ង់ទៅដល់រយៈពេលប្រាំថ្ងៃ ហើយបាននិយាយថា សហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែចរចាជាមួយអ៊ីរ៉ង់ដើម្បីរកផ្លូវបញ្ចប់សង្គ្រាម។<ref>{{cite web |date=23 March 2026 |title=Iran war: Trump claims US has held talks with Iran |url=https://www.dw.com/en/iran-war-trump-claims-us-has-held-talks-with-iran/live-76478747 |access-date=26 May 2026 |website=dw.com }}</ref> អ៊ីរ៉ង់វិញបានបដិសេធពីអត្ថិភាពនៃកាចរចានោះ ដោយបានហៅត្រាំថាជាប្រធានាធិបតី "បោកប្រាស់"<ref>{{cite web |date=23 March 2026 |title=No talks are underway between Tehran and Washington, Iran says |url=https://www.iranintl.com/en/202603237530 |access-date=26 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ហើយថែមទាំងបានបដិសេធមិនទទួលផែនការសន្តិភាព ១៥ ចំណុចរបស់អាមេរិកទៀតផង។ អ៊ីរ៉ង់បានអះអាងថាដើម្បីឱ្យការចរចាអាចប្រព្រឹត្តទៅបាន លុះត្រាតែមានការរាប់បញ្ចូល[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះលីបង់]]ចូលជាលក្ខខណ្ឌមួយនៅក្នុងសំណើបទឈប់បាញ់។<ref>{{cite news |last1=Nakhoul |first1=Samia |last2=Bassam |first2=Laila |last3=Gebeily |first3=Maya |date=25 March 2026 |title=Iran wants Lebanon included in any ceasefire, sources say |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/iran-wants-lebanon-included-any-ceasefire-sources-say-2026-03-25/ |access-date=26 May 2026 |work=Reuters}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមីនា កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានសម្លាប់លោក[[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]] ដែលជាមេបញ្ជាការទ័ពជើងទឹកកំពូលម្នាក់របស់អ៊ីរ៉ង់ ដោយចោទថាលោកនេះហើយគឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវដោយចម្បងចំពោះការបិទខ្ទប់ច្រកសមុទ្រហ័រហូម្ស៍។<ref>{{cite news |date=26 March 2026 |title=Israel says it has killed Iran's navy chief overseeing Strait of Hormuz blockade |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy81p99x07no |access-date=26 May 2026 |work=BBC News }}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ គ្រាប់មីស៊ីលនិងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់បានហោះទៅបំបុក[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសក្សត្រស៊ុលតង់]]របស់អាមេរិក បង្កឱ្យទាហានអាមេរិកយ៉ាងតិច​ ១៥ នាក់រងរបួស និងនាំឱ្យមានការខូចខាតដល់យន្តហោះប្រភេទ[[បូអ៊ីង អ៊ី-៣ សិនទ្រី|អ៊ី-៣ សិនទ្រី]]មួយគ្រឿង។<ref name="apnews27march">{{cite news |date=27 March 2026 |title=Yemen's Houthis claim responsibility for missile attack on Israel, their first since war started |url=https://apnews.com/article/iran-us-israel-trump-lebanon-march-27-2026-195444c54cbb7545d0a77f8ffbc0e4c0 |access-date=26 March 2026 |work=Associated Press }}</ref> អ្នកវិភាគយោធា លោកសេឌ្រីក លៃតុនបានចាត់ទុកការវាយប្រហារនេះថាជា "ការវាយប្រហារដ៏ធ្ងន់ធ្ងរទៅដល់សមត្ថភាពស៊ើបការណ៍ឃ្លាំមើលតាមអាកាសរបស់ [សហរដ្ឋអាមេរិក]"។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/30/middleeast/us-air-force-awacs-jet-destroyed-saudi-arabia-intl-hnk-ml |title=Destruction of vital US radar aircraft could hamper ability to spot Iran threats, analysts say |first1=Brad |last1=Lendon |first2=Isaac |last2=Yee |first3=Thomas |last3=Bordeaux |date=30 March 2026 |work=[[CNN]]}}</ref> ចំណែកឯអ៊ីរ៉ង់វិញគឺមិនបានបង្ហាញពីសញ្ញាដកថយការត្រួតត្រាលើច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញនោះឡើយ។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/27/world/iran-war-trump-oil-israel |title=Iran War Live Updates: Tehran Moves to Assert Its Control Over Strait of Hormuz |work=The New York Times |date=27 March 2026 |access-date=26 May 2026}}</ref> ===សប្តាហ៍ទីប្រាំ (២៨ មីនា – ៣ មេសា)=== ក្រុមហ៊ូទីបានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ដោយបាញ់ស្រោបមីស៊ីលបាលីស្ទិកជាច្រើនគ្រាប់ចូលប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ចលនាហ៊ូទីនេះបាននិយាយថាខ្លួនឹងបន្តបាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទិកសម្ដៅចូលទីតាំងយោធាសំខាន់ៗរបស់អ៊ីស្រាអែល ហើយនឹងមិនឈប់ឡើយលុះត្រាតែអរិភាពនៅគ្រប់ជួរប្រយុទ្ធបានបញ្ឈប់។ ជាប្រតិកម្ម [[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំប្រធានាធិបតី|រដ្ឋាភិបាលយេម៉ែន]] ដែលមានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ បានថ្កោលទោស ​​"សកម្មភាពរបស់អ៊ីរ៉ង់ដែលប៉ុនប៉ងអូសទាញយេម៉ែន" ឱ្យចូលក្នុងជម្លោះ "តាមរយៈសម្ព័ន្ធក្រុមភេរវកររបស់ខ្លួន"។<ref>{{cite news |last1=Dahir |first1=Abdi Latif |last2=Sampson |first2=Eve |date=28 March 2026 |title=Yemen's Houthis Fire at Israel and Vow Further Attacks |url=https://www.nytimes.com/2026/03/28/world/middleeast/yemen-houthis-attack-israel-war.html |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ២,៥០០ នាក់មកពីអង្គភាពបេសកកម្មម៉ារីនទី៣១ បានធ្វើដំណើរចូលមកដល់មជ្ឈិមបូព៌ា ដោយពួកគេត្រូវបានបម្រុងទុកជាកម្លាំងចលករជួយជំរុញកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូស្ស៍ឡើងវិញ។<ref>{{cite news |date=28 March 2026 |title=Update from Helene Cooper |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/28/world/iran-war-trump-israel-oil/06cca092-ddd6-5d3a-a460-2e70367fefe2?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែលបានបង្កការខូចខាតនិងបំផ្លិចបំផ្លាញទីលំនៅដ្ឋាននិងអគារស៊ីវិលជាច្រើន ដោយក្នុងនោះរួមមាន [[សាកលវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាអ៊ីរ៉ង់]]ផងដែរ។<ref>{{cite news |last1=Baskar |first1=Pranav |last2=Hakim |first2=Shirin |date=28 March 2026 |title=Airstrikes batter a university and residential zones in Tehran. |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/28/world/iran-war-trump-israel-oil |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានឆ្លើយតបវិញដោយការគំរាមវាយប្រហារលើមហាវិទ្យាល័យអ៊ីស្រាអែល និងអាមេរិកនៅទូទាំងមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref>{{cite news |date=29 March 2026 |title=Update from Sanam Mahoozi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/29/world/iran-war-trump-israel-oil/9b3c6f7c-33ca-5d8e-aab0-912c41dc5b1c?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ត្រាំបានថ្លែងពីបំណង "វាយយករ៉ែប្រេងនៅអ៊ីរ៉ង់" ដូចជា មជ្ឈមណ្ឌលនាំចេញប្រេងនៅ[[កោះខាក]] ដោយអះអាងថា វាគឺអាចដណ្ដើមបាន "យ៉ាងងាយស្រួល" ហើយបញ្ជាក់ទៀតថា អាមេរិកអាចបន្តកាន់កាប់វាមួយរយៈធំប្រសិនបើធ្វើមែន។<ref name="ft30march">{{cite news |date=30 March 2026 |title=Donald Trump says US could 'take the oil in Iran' |url=https://www.ft.com/content/3bd9fb6c-2985-4d24-b86b-23b7884031f5?syn-25a6b1a6=1 |access-date=26 May 2026 |work=Financial Times }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ត្រាំបានសរសេរនៅលើបណ្ដាញសង្គមថា ប្រសិនបើគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងនិងការបើកច្រកហ័រមូហ្ស៍ក្នុងពេលឆាប់ៗនេះទេ នុះអាមេរិកនឹងវាយបំផ្លាញរោងចក្រថាមពល អណ្តូងប្រេង កោះខាក និងអាចគ្រប់រោងចក្របន្សាបទឹកប្រៃរបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last1=Bohner |first1=Athina |last2=Berry |first2=Alex |last3=Oelofse |first3=Louise |agency=AP, AFP, dpa, Reuters, EFE |date=30 March 2026 |title=Trump again threatens to 'obliterate' Iranian power plants, oil wells and Kharg Island |url=https://p.dw.com/p/5BNQw |work=Deutsche Welle |access-date=26 May 2026}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ ប្រទេសតួកគីនិងសម្ព័ន្ធណាតូបានស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលលើកទីបួន ដែលបានតម្រង់ចូលក្នុងទឹកដីប្រទេសតួកគី ខណៈអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធការបាញ់មីស៊ីលនោះដោយអះអាងថាមានការបន្លំអត្តសញ្ញាណ។<ref>{{cite |news |date=31 March 2026 |title=Reports of Iranian Missile Launch Toward Turkey Are Completely Baseless |url=https://wanaen.com/reports-of-iranian-missile-launch-toward-turkey-are-completely-baseless/ |access-date=26 May 2026 |work=WANA News Agency}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមេសា សហរដ្ឋអាមេរិកបានបើកការវាយប្រហារចំនួនពីរលើកទៅលើ[[ស្ពានការ៉ាជ ប៊ី-១|ស្ពានប៊ី ១]] នៅរវាងទីក្រុងតេហេរ៉ង់ និងទីក្រុង[[ការ៉ាជ]] ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ពានដ៏ខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា បង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៨ នាក់ និងរបួស ៩៥ នាក់ ខណៈស្ពាននោះត្រូវបាក់រលំមួយផ្នែក។<ref>{{cite web |date=2 April 2026 |title=Trump announces destruction of Iran's tallest bridge |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/trump-announces-destruction-irans-tallest-bridge |access-date=27 May 2026 |agency=Agence France Presse |website=Al-Monito }}</ref> ជាបន្ទាប់ ត្រាំបានអួតអាងចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារនោះ ដែលអ្នកជំនាញបានវាយតម្លៃថាអាចជាប់ជា[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]]។<ref name="france24-2april">{{cite news |title=Trump gloats on possible war crimes in Iran, but punishment distant |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260402-trump-gloats-on-possible-war-crimes-in-iran-but-punishment-distant |work=France 24 |date=2 April 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែមេសា កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះចម្បាំង F-១៥E របស់អាមេរិកមួយគ្រឿង ដោយវាបានធ្លាក់ទៅក្នុង[[ខេត្តកុះហ្គីលូយេហ៍ និងបូយែរ-អះម៉ាដ]]នៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ខណៈអាមេរិកបានផ្ដើមបេសកកម្មស្វែងរក និងជួយសង្គ្រោះអ្នកបើកយន្តហោះចម្បាំងនោះ ដោយបានសង្គ្រោះពួកគេដោយជោគជ័យក្នុងរយៈពេល ៤៨ ម៉ោង។<ref name="ap-f515e-rescue">{{cite news |last=Kim |first=Seung Min |date=5 April 2026 |title=A mountain hideout and aircraft under fire: US carries out daring rescue of service member in Iran |url=https://apnews.com/article/iran-us-pilot-military-rescue-fde473d07fb59e871a71cd2ad2ffe4fe |access-date=27 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ [[សាកលវិទ្យាល័យឆាហ៊ីដ បាហេស្ថី]]នៃទីក្រុងតេហេរ៉ង់ ត្រូវរងវាយប្រហារពីអាកាស ដែលនាំឱ្យចំនួនសាកលវិទ្យាល័យអ៊ីរ៉ង់ដែលរងការវាយប្រហារសរុបកើនដល់ជាង ៣០ នេះបើយោងតាមរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=Iranian Minister of Science: U.S.-Israeli strikes targeted 30 Universities since start of war |url=https://hawarnews.com/en/iranian-minister-of-science-us-israeli-strikes-targeted-30-universities-since-start-of-war |work=Hawar News |date=4 April 2026 |access-date=27 May 2026}}</ref> ===សប្តាហ៍ទីប្រាំមួយ (៤–៧ មេសា)=== [[File:2026-04-07 Trump – A whole civilization will die tonight 2026-04-07 192815.png|thumb|សារសរសេរនៅលើបណ្ដាញសង្គម ''Truth Social'' របស់ត្រាំនៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ដែលបានគំរាមថា "អរិយធម៌ទាំងមូលនឹងត្រូវវិនាសបាត់នៅយប់នេះ ហើយនឹងគ្មានថ្ងៃអាចស្ដារត្រឡប់មកវិញបានទៀតឡើយ"។]] នៅថ្ងៃទី៤ ខែមេសា មានករណីផ្ទុះជាច្រើនដងនៅអគារបម្រុងនៃ[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរប៊ូឈែហរ៍]] ក៏ដូចជាតំបន់ប្រេងគីមីពិសេសម៉ះឆាហរ៍ក្នុងទីក្រុងម៉ះឆាហរ៍ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/04/world/iran-war-trump-news |title=U.S. Rescues Downed Air Force Officer Deep Inside Iran, Trump Says |first1=Greg |last1=Jaffe |first2=Eric |last2=Schmitt |first3=Helene |last3=Cooper |date=4 April 2026 |work=The New York Times}}</ref> ការវាយប្រហារតាមអាកាសនៅម៉ះឆាហរ៍ បានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួនប្រាំនាក់ និងបង្ករបួសបន្ថែមដល់មនុស្ស ១៧០ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{cite news |date=4 April 2026 |title=Update from Shirin Hakim |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/04/world/iran-war-trump-news/f8c31573-78bc-5053-a5a0-99ce0bf46017?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ឆ្លងចូលមកដល់ថ្ងៃទី៦ ខែមេសា កងកម្លាំងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបានប្រកាសថា ប្រធានអង្គការចារកម្មរបស់ខ្លួនគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ាហ៊ីដ ខាដេមី]]បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល។<ref name="ii-khademi">{{cite web |date=6 April 2026 |title=IRGC intelligence chief killed in attack, Guards say |url=https://www.iranintl.com/en/202604065252 |access-date=27 May 2026 |website=Iran International}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ​ មនុស្សយ៉ាងតិច ៣៤ នាក់ រួមទាំងកុមារ ៦ នាក់ ត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលនៅទូទាំងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ រួមមានការវាយប្រហារលើ[[សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាឆារីហ្វ]] និងតំបន់លំនៅដ្ឋានប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនទៀតផង។ អនុប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ និងជាអ្នកនយោបាយកំណែទម្រង់និយម លោក[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា អារ៉េហ្វ]] និងត្រូវជាអតីតនិស្សិតនៃសាកលវិទ្យាល័យនោះ បានសម្ដៅលើការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកបំបែកលេណដ្ឋានក្នុងការវាយប្រហារនោះថាជា "និមិត្តរូបនៃភាពឆ្កួតលីលា និងអវិជ្ជារបស់ត្រាំ"។<ref name="aljazeera6april">{{cite news |date=6 April 2026 |title=Iran's top university, oil facility bombed as US, Israel intensify attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/6/irans-top-university-bombed-as-us-israel-intensify-attacks-34-killed |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:Members of the Tehran Jewish community navigating the site where the Rafi'-Nia synagogue was destroyed.webm|thumb|right|200px|វីដេអូខ្លីបង្ហាញពីសមាជិក​សហគមន៍​ជ្វីហ្វ​នៃទីក្រុង​តេហេរ៉ង់​កំពុង​ដើរប្រមើលទីតាំងវិហារ​សាសនា​រ៉ាហ្វី នីយ៉ា ក្រោងត្រូវ​រងការបំផ្លិច​បំផ្លាញ។]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា វិហារសាសនាយូដារ៉ាហ្វីនីយ៉ានៅកណ្តាលទីក្រុងតេហេរ៉ង់ បានរងការបំផ្លិចបំផ្លាញធ្ងន់ធ្ងរដោយការវាយប្រហារតាមអាកាស។ អ៊ីស្រាអែលបាននិយាយថា អគារសាសនានេះត្រូវបានបំផ្លាញដោយសារតែត្រូវប៉ះទង្គិចនឹងការវាយប្រហារដែលសម្ដៅលើទីតាំងផ្សេងក្បែរនោះប៉ុណ្ណោះ ហើយវាមិនដែលជាគោលដៅវាយប្រហារតាមអាកាសផ្ទាល់របស់ខ្លួនឡើយ។<ref>{{Cite news |last1=Ben Ari |first1=Lior |last2=Eichner |first2=Itamar |date=7 April 2026 |title=IDF confirms Tehran strike targeted Iranian commander, synagogue hit was 'collateral damage' |url=https://www.ynetnews.com/jewish-world/article/sjouxfz211g |access-date=28 May 2026 |work=Ynet }}</ref> សារសរសេររបស់ត្រាំនៅលើបណ្ដាញសង្គមដែលថា "អរិយធម៌ទាំងមូលនឹងវិនាសនៅយប់នេះ ហើយមិនអាចស្ដារត្រឡប់មកវិញទៀត" នោះបានបង្កការព្រួយបារម្ភជាអន្តរជាតិ ដោយមានគេសង្ស័យថាត្រាំប៉ងចង់ប្រើគ្រាប់បែកនុយក្លេអ៊ែរ។ អគ្គលេខាធិការនៃ[[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]]បានមានប្រសាសន៍ថា សាររបស់ត្រាំ "អាចជាការគំរាមប្រព្រឹត្តអំពើប្រល័យពូជសាសន៍"។<ref>{{cite news |date=7 April 2026 |title=Iran: President Trump's apocalyptic threats of large-scale civilian devastation demand urgent global action to prevent atrocity crimes |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/04/iran-president-trumps-apocalyptic-threats-of-large-scale-civilian-devastation-demand-urgent-global-action-to-prevent-atrocity-crimes/ |access-date=28 May 2026 |work=[[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ|Amnesty International​]] }}</ref> យ៉ាងណាមិញ សេតវិមានបានចេញបដិសេធអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។<ref>{{cite news |date=7 April 2026 |title=Iran war latest: We'll destroy Iran — but we won't use nuclear weapons, US says |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-war-latest-news-tehran-rejects-peace-deadline-trump-gz662zx0h |work=The Times |access-date=28 May 2026}}</ref> ===បទឈប់បាញ់ (៨ មេសា – បច្ចុប្បន្ន)=== {{Main|បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|កិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ}} នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា នាវេលាម៉ោង ៦:៣២ ល្ងាចនៅសហរដ្ឋអាមេរិក (ត្រូវនឹងថ្ងៃទី៨ ខែមេសា ម៉ោង ១:៣២ ព្រឹកនៅអ៊ីស្រាអែល និងម៉ោង ២:០២ ព្រឹកនៅអ៊ីរ៉ង់) លោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានប្រកាសនៅលើបណ្ដាញសង្គមរបស់លោកថា សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់បានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងមួយដោយផ្អែកលើសំណើ ១០ ចំណុច ដោយមានការសម្របសម្រួលពីនាយករដ្ឋមន្ត្រីប៉ាគីស្ថានគឺលោក[[ស្ហេបាហ៍ ស្ហារីហ្វ]] និងលោកសេនាប្រមុខ[[អាស៊ីម មូនារ]]។<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=NBC News |date=7 April 2026 |access-date=28 May 2026}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិក អ៊ីស្រាអែល និងអ៊ីរ៉ង់បានព្រមគ្នាលើបទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍ ដែលក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ អ៊ីរ៉ង់នឹងបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=28 May 2026 |work=BBC News }}</ref> បន្ទាប់ពីបទឈប់បាញ់ត្រូវបានប្រកាស រោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងនៅលើ[[កោះឡាវ៉ាន]] និងរោងចក្រនាំចេញប្រេងឆៅនៅ[[កោះស៊ីរី]]របស់អ៊ីរ៉ង់ បានរងការវាយប្រហារ ដោយគ្មានភាគីណាមួយចេញមុខមកទទួលខុសត្រូវ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=28 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានបន្តបាញ់មីស៊ីលនិងដ្រូនចូលទៅក្នុងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់នៅជុំវិញឈូងសមុទ្រ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ក្រោយមកទើបគេបានបង្ហាញថាការវាយប្រហារលើរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់នោះគឺបានធ្វើឡើងជាសម្ងាត់ដោយអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម។<ref name="WSJUAEStrikes">{{Cite news |last1=Holliday |first1=Shelby |last2=Said |first2=Summer |date=11 May 2026 |title=The U.A.E. Has Been Secretly Carrying Out Attacks on Iran |url=https://www.wsj.com/articles/the-u-a-e-has-been-secretly-carrying-out-attacks-on-iran-f1745a0d |access-date=28 May 2026 |work=Wall Street Journal |issn=0099-9660}}</ref> លក្ខខណ្ឌដាក់បញ្ចូលលីបង់ទៅក្នុងឈប់បាញ់ត្រូវជួបនឹងការខ្វែងគំនិតគ្នា<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Netanyahu says US-Iran ceasefire 'does not include Lebanon' |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/netanyahu-says-us-iran-ceasefire-does-not-include-lebanon |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ខណៈអ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារដ៏ធំមួយមិនធ្លាប់មានចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានកើតមកលើប្រទេសលីបង់ក្នុងគោលដៅកម្ទេចទីតាំងឈរជើងក្រុមហេស្បុលឡា។<ref>{{Cite web |title=Israel pounds Lebanon with heaviest airstrikes of the war as Hezbollah pauses attacks |date=8 April 2026 |access-date=28 May 2026 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hezbollah-pauses-attacks-under-us-iran-ceasefire-sources-close-group-say-2026-04-08/}}</ref> មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ៣៥៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណជាង ១,២០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Israeli attacks across Lebanon kill at least 254 after Iran-US ceasefire |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/hundreds-of-casualties-across-lebanon-after-israel-says-it-hit-100-sites |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:8 April 2026 Isreali attacks on Beirut (2).jpg|thumb|right|ទិដ្ឋភាពអគារមួយកន្លែងនៅបៃរូត ប្រទេសលីបង់ ក្រោយត្រូវអ៊ីស្រាអែលវាយប្រហារ, ៨ មេសា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ត្រាំបាននិយាយថា កងកម្លាំងអាមេរិកបានចាប់ផ្តើម "បោសសម្អាត" ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍។ កាសែត ''Wall Street Journal'' បានរាយការណ៍ថា នាវាចម្បាំងពិឃាតជាច្រើនគ្រឿងរបស់អាមេរិកបានចូលទៅក្នុងច្រកសមុទ្រនេះជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះមក។<ref>{{Cite news |date=11 April 2026 |title=U.S. Warships Transit Hormuz as U.S.-Iran Meet Face-to-Face for Peace Talks |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-war-latest-news-israel-us-lebanon-2026?mod=lc_navigation |work=The Wall Street Journal }}</ref><ref>{{Cite web |last=Ravid |first=Barak |date=11 April 2026 |title=U.S. warships cross Strait of Hormuz for first time since Iran war began |url=https://www.axios.com/2026/04/11/us-iran-navy-strait-of-hormuz |website=Axios }}</ref> រីឯរដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់វិញត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានគំរាមវាយប្រហារនាវាចម្បាំងទាំងនោះ ដោយចោទអាមេរិកថាកំពុងរំលោភបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite web |last=Ravid |first=Barak |date=11 April 2026 |title=U.S. warships cross Strait of Hormuz for first time since Iran war began |url=https://www.axios.com/2026/04/11/us-iran-navy-strait-of-hormuz |website=Axios }}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរនោះ កិច្ចចរចារវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់ ដែលជាកិច្ចពិភាក្សាកម្រិតខ្ពស់បំផុតរវាងប្រទេសទាំងពីរចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍ឥស្លាមនៃឆ្នាំ១៩៧៩]] មក បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ដែលមានរយៈពេល ២១ ម៉ោង ប៉ុន្តែគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងអ្វីត្រូវបានសម្រេចឡើយ។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=No Deal: U.S.-Iran peace talks in Islamabad collapse |url=https://www.npr.org/2026/04/12/nx-s1-5782538/u-s-iran-peace-talks-islamabad-collapse |access-date=28 May 2026 |work=NPR News }}</ref> ====ការបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ដោយអាមេរិក==== ត្រាំបានប្រកាសថា កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកនឹងចាប់ផ្តើមបិទផ្លូវហាមឃាត់ "នាវាទាំងអស់ដែលព្យាយាមចូល ឬចាកចេញពីច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍" ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា តទៅ។ យ៉ាងណា បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជាក់ក្រោយថា ការបិទផ្លូវមួយនេះនឹងត្រូវអនុវត្តតែលើនាវាដែលធ្វើដំណើរទៅ ឬមកពីកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=Trump announces naval blockade of Iran after Islamabad talks yield no deal |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/04/12/iran-us-talks-ceasefire-vance/ |access-date=29 May 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref> [[កងឆ្មាំជើងទឹកបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា នាវាយោធាណាមួយដែលចូលមកជិតច្រកសមុទ្រនឹងត្រូវចាត់ទុកថាជាការរំលោភលើបទឈប់បាញ់ ហើយនឹងត្រូវប្រឈមនឹង "ការឆ្លើយតបដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ" ពីអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=Update by Parin Behrooz |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/12/world/iran-war-trump-talks-pakistan/d43e91d7-9511-5fb7-b3de-26e6da723f33?smid=url-share |access-date=19 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាន​ ខេន]]បានប្រកាសថា នាវាដឹកប្រេងចំនួន ១៣ គ្រឿង ដែលបានធ្វើដំណើរចូលនិងចេញពីកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបានកងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកស្ទាក់ចាប់ ហើយនាវាទាំងអស់បានគោរពតាមបញ្ជារបស់នាវាអាមេរិកនិងបានប្ដូរគោលដៅរបស់គេ។<ref name="DOD-16042026">{{Cite web |title=Secretary of War Pete Hegseth and Chairman of the Joint Chiefs of Staff Gen. Dan Caine Hold a Press Briefing |date=16 April 2026 |access-date=29 May 2026 |work=U.S. Department of Defense |url=https://www.war.gov/News/Transcripts/Transcript/Article/4462029/secretary-of-war-pete-hegseth-and-chairman-of-the-joint-chiefs-of-staff-gen-dan/}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ លោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានប្រកាសថា អ៊ីស្រាអែលនិងលីបង់បានយល់ព្រមលើ[[បទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់រយៈពេល ១០ថ្ងៃ]]។<ref name="aljazeera16april">{{Cite news |date=16 April 2026 |title=Trump says Israel and Lebanon agree to temporary ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/16/trump-says-israel-and-lebanon-agree-to-temporary-ceasefire |access-date=29 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃបទឈប់បាញ់នៅលីបង់ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា បានប្រកាសអនុញ្ញាតឱ្យមានចរាចរណ៍នាវាពាណិជ្ជកម្មនៅច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញក្នុងកំឡុងបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=29 April 2026 |work=Reuters}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា ត្រាំបាននិយាយថា ការបិទផ្លូវនាវាដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងនៅតែបន្ត ខណអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសឆ្លើយតបវិញថា ខ្លួននឹងរឹតបន្តឹងបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញ។<ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/ |title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump |first1=Michael |last1=Loria |first2=Christopher |last2=Cann |first3=Andrea |last3=Riquier |work=USA Today |date=17 April 2026 |access-date=29 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពោលគឺប៉ុន្មានម៉ោងមុនពេលបទឈប់បាញ់ត្រូវផុតកំណត់ ត្រាំបានសម្រេចចិត្តបន្តពន្យាបទឈប់បាញ់ ដោយលើកឡើងថាលោកបានធ្វើដូច្នេះទៅតាមការស្នើសុំរបស់ប៉ាគីស្ថាន ដើម្បីទុកពេលវេលាឱ្យអ៊ីរ៉ង់រៀបចំបញ្ជូនសំណើរបស់ពួកគេ។<ref name="aljazeera21april">{{Cite news |date=21 April 2026 |title=Trump says the United States is extending ⁠its ⁠ceasefire with Iran at mediator Pakistan's request to allow more time for Tehran to put forward its proposal.|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/21/iran-war-live-tehran-shuns-talks-trump-says-us-blockade-to-remain |access-date=29 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ឆ្លងចូលមកដល់ថ្ងៃទី៤ ខែឧសភា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនិងអូម៉ង់បាននិយាយថា ពួកគេបានស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិក មីស៊ីលល្បឿនមធ្យម និងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=Strikes in U.A.E., Oman and at Sea Strain Iran Truce to the Breaking Point |url=https://www.nytimes.com/2026/05/04/world/middleeast/iran-trump-ships-hormuz-strait.html |work=The New York Times |access-date=29 May 2026 |date=5 May 2026}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមបាននិយាយទៀតថា អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់បង្ហោះដ្រូនមកវាយប្រហាររោងចក្រកែច្នៃប្រេងមួយកន្លែងនៅទីក្រុង[[ហ្វូចៃរ៉ា]] ដោយបង្កជាអគ្គីភ័យឆាបឆេះ និងបណ្តាលឱ្យពលករឋឥណ្ឌាបីនាក់ទទួលរងរបួស។ នៅថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមបានចេញមកនិយាយបន្ថែមទៀតថា ខ្លួនបានត្រូវរងការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលនិងដ្រូនបន្ថែមពីអ៊ីរ៉ង់ក្នុងរយៈពេលពីរថ្ងៃជាប់ៗគ្នា ខណៈអ៊ីរ៉ង់វិញបានបដិសេធដោយថាខ្លួនមិនបានវាយប្រហារទៅលើអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនោះទេនៅក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃថ្មីៗកន្លងមក។<ref>{{cite web |title=UAE air defences engage missiles, drones; Tehran denies attacking UAE |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/05/uae-air-defences-engage-missiles-drones-tehran-denies-attacking-uae |agency=Reuters |website=Internazionale |access-date=29 May 2026 |date=5 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមិថុនា ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពបន្តឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅលីបង់ អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទីកជាច្រើនគ្រាប់ចូលអ៊ីស្រាអែលដោយចាត់ទុកវាជាការព្រមាន ខណៈអ៊ីស្រាអែលបានឆ្លើយតបវិញភ្លាមៗដោយបាញ់ប្រហារតបវិញចូលទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ដោយការផ្ដោះប្ដូរបាញ់មីស៊ីលមួយនេះបានធ្វើឱ្យបទឈប់បាញ់កាន់តែស្ដួចស្តើងជាងមុន។<ref>{{Cite news |date=2026-06-08 |title=IDF says it struck military targets in western and central Iran following missile attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-military-targets-in-western-and-central-iran-following-missile-attacks/ |access-date=2026-06-08 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> នៅថ្ងៃ១៣ ខែមិថុនា ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានប្រកាសថា [[អនុស្សរណៈទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]នឹងត្រូវចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃបន្ទាប់។ ការត្រៀមចុះហត្ថលេខាលើអនុស្សរណៈនេះគឺជាលទ្ធផលនៃការចរចាគ្នាអស់ជិតបីខែកន្លងមករវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់ ដោយមានការចូលរួមសម្របសម្រួលពីប៉ាគីស្ថាន កាតា អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងតួកគី។<ref>{{Cite web|url=https://m.economictimes.com/news/international/world-news/breakthrough-peace-deal-iran-and-us-reach-agreement-ahead-of-historic-signing-in-switzerland-on-june-19/articleshow/131733059.cms|title=Peace deal between Iran, US reached; to be signed officially on Jun 19 in Switzerland: Pakistan's PM Shehbaz Sharif|agency=Press Trust of India|publisher=The Economic Times|date=14 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា អ៊ីរ៉ង់បាននិយាយថា យោងតាមសេចក្តីព្រាងកិច្ចព្រមព្រៀងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនោះ ទីក្រុងតេហេរ៉ង់នឹងយល់ព្រមមិនផលិតឬក្ដោបក្ដាប់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរនោះទេ ហើយសហរដ្ឋអាមេរិកក៏យល់ព្រមអនុញ្ញាតឱ្យទីក្រុងតេហេរ៉ង់ពង្រាវ ឬកម្ទេចសារធាតុអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមកម្រិតខ្ពស់របស់ខ្លួនទាំងប៉ុន្មានផងដែរ។<ref>{{cite web|url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/iran-says-draft-us-deal-includes-oil-sanctions-waiver-nuclear-limits-and-asset-release|title=Iran says draft US deal includes oil sanctions waiver, nuclear limits and asset release|agency=Reuters|website=The Straits Times|date=14 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ លោកត្រាំនិងអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសថា ពួកគេបានសម្រេចឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម និងបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញហើយ។ លោកត្រាំក៏បាននិយាយដែរថា លោកបានបើកភ្លើងខៀវអនុញ្ញាតឱ្យត្រៀមបើកផ្លូវទឹកចេញចូលរបស់អ៊ីរ៉ង់ឡើងវិញ។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងត្រូវចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី១៩ ខែមិថុនា នៅក្នុងប្រទេស[[ស្វីស]]។<ref name="standard-democrat-14june">{{cite web|url=https://www.standard-democrat.com/world/qatari-mediators-travel-to-tehran-for-final-touches-on-a-possible-deal-to-end-war-8507ea74|title=Deal is reached to end Iran war and Trump orders stop to US naval blockade|agency=Associated Press|date=14 June 2026|website=Standard Democrat}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា អនុប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ជេឌី វ៉ែនស៍]]បានប្រកាសថា អនុស្សរណៈនោះត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រើប្រព័ន្ធឌីជីថលរួចហើយកាលថ្ងៃម្សិល។<ref>{{Cite web|url=https://www.wionews.com/world/vance-says-us-iran-mou-was-signed-digitally-before-planned-switzerland-meeting-1781541865091|title=Vance says US-Iran MoU was signed digitally before planned Switzerland meeting|date=15 June 2026|website=Wion|access-date=16 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ យោធាអាមេរិកបានបញ្ជាក់ថា ការបិទផ្លូវទឹកជុំវិញអ៊ីរ៉ង់នឹងនៅបន្តរហូតដល់កិច្ចព្រមព្រៀងត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី១៩ ខែមិថុនា។<ref name="bloomingbit15june">{{cite web|url=https://en.bloomingbit.io/feed/news/114285|title=US Military Says Iran Port Blockade to Stay Until June 19 Deal Is Implemented|website=Bloomingbit|date=15 June 2026}}</ref> ==សហេតុភាព== {{Main|សហេតុភាពសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់}} ===អ៊ីរ៉ង់=== សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានកម្ចាត់មេបញ្ជាការនិងមេដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើនរូបនៅថ្ងៃដំបូងនៃសង្គ្រាម តាមរយៈការបន្លំឱ្យអ៊ីរ៉ង់ជឿថាមិនការវាយប្រហារកើតឡើងភ្លាមៗពីសត្រូវរបស់គេ។ ដោយហេតុនេះ ក្រុមមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ជាច្រើនរូបបាននៅបន្តជួបប្រជុំជាមួយនឹងគ្នាដោយផ្ទាល់ ខណៈទីកន្លែងនៃកិច្ចប្រជុំទាំងនោះបានក្លាយជាគោលដៅវាយប្រហារក្ដៅៗរបស់អាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល។<ref name="Estrin-2026">{{Cite news |last=Estrin |first=Daniel |date=11 March 2026 |title=Old-school tricks and AI tech are weapons in the Iran war |url=https://www.npr.org/2026/03/10/nx-s1-5741726/israel-iran-war-cyber-ai |access-date=29 May 2026 |work=NPR }}</ref> [[File:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|upright|រូបលោកអាលី ហាមេនៃ ដែលបានថតនៅថ្ងៃទី១២​ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ ពោលគឺ ១៦ ថ្ងៃមុនឃាតកម្មលើរូបលោក។]] នៅថ្ងៃទ២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ លោក[[អាលី ហាមេនៃ]] ដែលជា[[មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់|មេដឹកនាំកំពូលនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់]] ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ឃាតកម្មនៃអាលី ហាមេនៃ|ធ្វើឃាតតាមរយៈការវាយប្រហារពីលើអាកាស]] ហើយដល់ថ្ងៃទី១ ខែមីនា ទើបប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសពីមរណភាពរបស់លោក។<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |title=(ជាភាសាពែរ្ស)اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |work=[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល|Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> [[ទីភ្នាក់ងារព័ត៌មានហ្វារស៍]] ដែលគ្រប់គ្រងដោយកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម បានប្រកាសបន្ថែមថា កូនស្រី កូនប្រុសប្រសារ ចៅ និងកូនស្រីប្រសាររបស់លោកហាមេនៃក៏បានបាត់បង់ជីវិតផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=29 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសកាន់ទុក្ខរយៈពេល ៤០ ថ្ងៃ។<ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=29 May 2026 |work=BBC News }}</ref> ====មន្ត្រី និងយោធា==== {{multiple image| | image1 = Aziz Nasirzadeh (February 2026).jpg | caption1 = រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ [[អាហ្ស៊ីស ណាសៀហ្សាដេហ៍]] | image2 = محمد پاکپور1.jpg | caption2 = បញ្ជាការ ឆ.ប.ឥ.អ. [[ម៉ូហាំម៉ាដ ប៉ាក់ពួរ]] | image3 = Shamkhani.jpg | caption3 = លេខាធិការក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិ [[អាលី ស្យាមខានី]] | image4 = The new head of the Basij Organization 29 (portrait crop).jpg | caption4 = ប្រមុខការិយាល័យយោធានៃមេដឹកនាំកំពូល [[ម៉ូហាំម៉ាដ​ ស្យីរ៉ាហ្ស៊ី]] | image5 = Iranian drone exercise in 2022 - Day 2 (50).jpg | caption5 = ប្រធានអគ្គសេនាធិការកម្លាំងប្រដាប់ [[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]] | direction = horizontal | width = 60 | footer = | width4 = | total_width = 290 | perrow = 3 / 3 / 3 | image_gap = 3 | image6 = Ali Larijani, 2021-01-12 (cropped).jpg | caption6 = លេខាធិការក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល [[អាលី ឡារីយ៉ានី]] | image7 = Gholamreza Soleimani 01 (1).jpg | caption7 = ប្រធានកងកម្លាំងយោធាប្រតិព័ន្ធបាស៊ីគ [[ហ្កូឡាំរ៉េហ្សា សូលីម៉ានី]] | image8 = Ashtiani-Khatib-Rahimi 2024 (cropped) 2.jpg | caption8 = រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងចារកិច្ច [[អ៊ីស្មាអែល ខាធីប]] | image9 = علیرضا تنگسیری1.jpg | caption9 = មេបញ្ជាការឆ្មាំជើងទឹក ប.ឥ.អ. [[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]] }} មរណភាពមន្រ្តីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ដំបូងៗគេគឺរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អាហ្ស៊ីស​ ណាសៀហ្សាដេហ៍]] និងរួមទាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់[[ក្រសួងចារកិច្ច (អ៊ីរ៉ង់)|ក្រសួងចារកិច្ច]]ចំនួនបួនរូបទៀត។<ref>{{cite web |title=Four senior intelligence ministry officials killed in airstrikes on Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202602284598 |website=Iran International |date=28 February 2026 |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=31 May 2026}}</ref> មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់បន្ថែមទៀតដូចជា លោក[[សាឡាហ៍ អាសាឌី]] ប្រធានចារកម្មនៃបញ្ជាការដ្ឋានសង្គ្រោះបន្ទាន់អ៊ីរ៉ង់ លោក[[ម៉ូហាំម៉ាដ ស្យីរ៉ាហ្ស៊ី]] ប្រធានការិយាល័យយោធារបស់មេដឹកនាំកំពូល<ref name="Iran International-2026a"/> លោក[[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]] ប្រធានអគ្គសេនាធិការយោធាអ៊ីរ៉ង់ និងរួមទាំងមន្ត្រីប្រមាណ ៤០ នាក់ទៀតសុទ្ធតែត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្រោមការវាយប្រហារតាមអាកាស បើយោងតាមបណ្ដាប្រភពការសម្ងាត់និងយោធា។<ref>{{cite news |last=LaPorta |first=James |date=28 February 2026 |title=About 40 Iranian officials killed in strikes, sources say |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/israel-us-attack-iran-trump-says-major-combat-operations/ |access-date=31 May 2026 |work=CBS News }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]]បានប៉ាន់ប្រមាណថា ទាហាននិងមេបញ្ជាការអ៊ីរ៉ង់ចន្លោះពី ៣,០០០ ទៅ ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់។<ref>{{cite web |date=13 March 2026 |title=Israeli military says 4,000–5,000 Iranian forces killed in strikes so far |url=https://www.iranintl.com/en/202603135117 |access-date=31 May 2026 |website=Iran International }}</ref> រំលងមកដល់ថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើឃាតលោក[[អាលី ឡារីយ៉ានី]] ដែលជាលេខាធិការ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល]]របស់អ៊ីរ៉ង់។<ref name="sk"/> មេបញ្ជាការនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ូហាំម៉ាដ ប៉ាក់ពួរ]] និងលេខាធិការ[[ក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិអ៊ីរ៉ង់|ក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិ]] លោក[[អាលី ស្យាំខានី]]ត្រូវបានរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតនៅចុងខែមីនានោះ។<ref>{{cite news |title='Decimated'? The Iranian leaders killed in Israeli-US war |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260320-decimated-the-iranian-leaders-killed-in-israeli-us-war |access-date=31 May 2026 |agency=Agence France-Presse |work=France 24 |date=20 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ទូរទស្សន៍សារព័ត៌មាន ''Iran International'' បានរាយការណ៍ថា កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់យ៉ាងហោចចំនួន ៤,៧០០ នាក់ត្រូវស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite web |date=31 March 2026 |title=Over 4,700 security forces killed in US-Israeli strikes on Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603313227 |access-date=31 May 2026 |website=Iran International }}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ប្រធានចារកម្មនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ាហ៊ីដ ខាដេមី]]ត្រូវបានធ្វើឃាតនៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល។<ref name="ii-khademi" /> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែមេសា [[សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្សនៅអ៊ីរ៉ង់]] (HRANA) ដែលជាអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលមានមូលដ្ឋាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក បានរាយការណ៍ពីចំនួនស្លាប់ខាងភាគីអ៊ីរ៉ង់នៅក្នុងសង្គ្រាមថាមានចំនួន ៣,៦៣៦ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានជនស៊ីវិលចំនួន ១,៧០១ នាក់ បុគ្គលិកយោធាចំនួន ១,២២១ នាក់ និង ៧១៤ នាក់ទៀតនៅមិនទាន់កំណត់អត្តសញ្ញាណ ឬហេតុផលស្លាប់ច្បាស់លាស់។ យោងទៅតាមអង្គការដដែរនេះ "សាមីខ្លួនជឿថា ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងរបួសខាងយោធាជាក់ស្ដែងគឺខ្ពស់ជាងតួលេខនៅក្នុងរបាយការណ៍របស់ខ្លួន" ដោយសារការបញ្ជាក់នៃចំនួនតួលេខក្នុងរបាយការណ៍នោះគឺអាស្រ័យទៅលើទិន្នន័យរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់។ ណាមួយ ចំនួនដែលរដ្ឋាភិបាលបានបញ្ចេញនោះភាគច្រើនគ្របដណ្ដប់តែលើបុគ្គលិកយោធាដែលបានពលីនៅក្នុងតំបន់ទីប្រជុំជនប៉ុណ្ណោះ។<ref name="HRANA">{{cite web |date=7 April 2026 |title=Day 39 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: Extensive Damage to the Rail Network and Roads |url=https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/ |access-date=31 May 2026 |website=HRANA }}</ref> ====ប្រជាជនស៊ីវិល==== [[File:Shajareh Tayyebeh school in Minab photos from Mehr (3).jpg|thumb|ក្រុមអ្នកជួយសង្គ្រោះ និងជនស៊ីវិលកំពុងជីកកកាយគំនរបាក់បែកនៃសាលាបឋមសិក្សាកុមារីនៅមីណាប ក្រោយត្រូវវាយប្រហារដោយសហរដ្ឋអាមេរិក]] យោងតាមអ៊ីរ៉ង់ នៅថ្ងៃដំបូងនៃសង្គ្រាម សាលាបឋមសិក្សាកុមារីមួយកន្លែងក្នុងទីក្រុងមីណាប ត្រូវរង[[ការវាយប្រហារលើសាលារៀនមីណាប|ការវាយប្រហារ]]ដោយអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Over 50 killed in strike on girls' elementary school in Iran |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/2/28/over-50-killed-in-strike-on-girls-elementary-school-in-iran |access-date=2 June 2026 |work=Al Jazeera English |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228192239/https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/2/28/over-50-killed-in-strike-on-girls-elementary-school-in-iran |archive-date=28 February 2026}}</ref> សាលារៀនមួយនេះដែរមានទីតាំងនៅជិតបរិវេណយោធាអ៊ីរ៉ង់មួយកន្លែង ហើយក៏ធ្លាប់ជាផ្នែកមួយនៃបរិវេណយោធានោះផងដែរ។<ref name="Browne-2026">{{cite news |last1=Browne |first1=Malachy |last2=Livni |first2=Ephrat |last3=Mahoozi |first3=Sanam |date=1 March 2026 |title=Strike on Girls' School Kills at Least 175, Iranian State Media Says |url=https://www.nytimes.com/2025/03/01/world/middleeast/girls-school-strike-iran-video.html |access-date=2 June 2026 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite news |last1=Angelovski |first1=Ivan |last2=Szeto |first2=Eric |last3=Bilhete |first3=Britnei |date=4 March 2026 |title=Who bombed a girls' school in Iran? A visual investigation |url=https://www.cbc.ca/news/world/iran-school-bombing-investigation-9.7114994 |access-date=2 June 2026 |work=CBC News }}</ref> ខណៈពេលដែលចំនួនអ្នកស្លាប់មិនត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយឯករាជ្យ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានរាយការណ៍ថា មនុស្សជាង ១៧៥ នាក់ ដែលភាគច្រើនជាកុមារ ត្រូវស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ខណៈដែលមនុស្ស ៩៥ នាក់ផ្សេងទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref>{{cite news |last1=Copp |first1=Tara |last2=Mekhennet |first2=Souad |author-link2=Souad Mekhennet |last3=Kelly |first3=Meg |last4=Horton |first4=Alex |last5=Geroge |first5=Susannah |date=11 March 2026 |title=Iranian school was on U.S. target list, may have been mistaken as military site |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2026/03/11/us-strike-iran-elementary-school-ai-target-list/ |access-date=2 June 2026 |newspaper=The Washington Post }}</ref> ការស៊ើបអង្កេតដោយយោធាអាមេរិកបានរកឃើញជាបឋមថា ការវាយប្រហារចំសាលារៀននេះគឺកើតឡើងចេញពីលំយោងលើទិន្នន័យចាស់ហួសសម័យ។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=United States was "likely" responsible for bombing of girls' school in Iran, per early U.S. assessment |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-war-bombing-girls-school-assessment/ |access-date=2 June 2026 |work=CBS News }}</ref> [[File:Damages caused by attacks on Tehran 22 Avash 25 esfand 1404.webp|thumb|ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលរងការខូចខាតនៅតេហេរ៉ង់ក្រោយរងការវាយប្រហារតាមអាកាសនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា សមាគមអឌ្ឍចន្ទក្រហមអ៊ីរ៉ង់បាននិយាយថា ប្រជាជនស៊ីវិលជាង ៦០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/2/iran-death-toll-reaches-555-as-us-israel-escalate-attacks |title=Iran death toll reaches 555 as US, Israel escalate attacks |date=2 March 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ខណៈ HRANA បានរាយការណ៍ពីចំនួនស្លាប់ជនស៊ីវិលរហូតដល់ទៅ ១,០៩៧ នាក់។<ref>{{Cite news |url=https://www.en-hrana.org/the-fourth-day-of-the-u-s-israel-war-on-iran-strikes-continue-in-western-regions-of-the-country/ |title=The Fourth Day of the U.S.–Israel War on Iran: Strikes Continue in Western Regions of the Country |work=HRANA |date=4 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែមីនា អឌ្ឍចន្ទក្រហមបានរាយការណ៍បន្ថែមទៀតថា "អង្គភាព" ស៊ីវិលជាង ៦,៦៦៨ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល ដោយក្នុងនោះរួមមានទីលំនៅដ្ឋានចំនួន ៥,៥៣៥ កន្លែង អង្គភាពពាណិជ្ជកម្មចំនួន ១,០៤១ កន្លែង មជ្ឈមណ្ឌលវេជ្ជសាស្ត្រចំនួន ១៤ ទីតាំង សាលារៀនចំនួន ៦៥ កន្លែង និងមជ្ឈមណ្ឌលជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយអឌ្ឍចន្ទក្រហមចំនួន ១៣ កន្លែង។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=US-Israeli strikes targeted at least 6,668 civilian units: Red Crescent |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374430 |work=Al Jazeera English}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២៣ ខែមីនា HRANA បានប៉ាន់ប្រមាណថាជនរងគ្រោះពីសង្គ្រាមយ៉ាងហោចណាស់ ១៥% មានអាយុស្ថិតនៅក្រោម ១៨ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web |date=22 March 2026 |title=Day 23 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: More Than 15% of the Total Fatalities Are Children |url=https://www.en-hrana.org/day-23-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-more-than-15-of-the-total-fatalities-are-children/ |website=Human Rights Activists News Agency}}</ref> គិតមកត្រឹមថ្ងៃទី២៧ ខែមីនា ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានរាយការណ៍ថាសង្គ្រាមបានបង្កការខូចខាតដល់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីរ៉ង់|ទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ]]យ៉ាងតិច ១២០ កន្លែង។<ref>{{cite news |date=27 March 2026 |title=Iran Says US, Israeli Strikes Damage 120 Museums, Historic Buildings |url=https://english.aawsat.com/node/5255868 |access-date=2 June 2026 |work=Asharq Al-Awsat​ }}</ref> ===សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល=== ការវិភាគលើរូបភាពផ្កាយរណបដោយកាសែត ''The Washington Post'' បានបង្ហាញពីរចនាសម្ព័ន្ធ ឬឧបករណ៍យោធាជាតួលេខយ៉ាងហោចណាស់ ២២៨ នៅតាមមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅទូទាំងឈូងសមុទ្រពែរ្សដែលត្រូវបានរងការខូចខាត ដោយតួលេខនេះគឺច្រើនជាងអ្វីដែលរដ្ឋបាលត្រាំធ្លាប់បានអះអាង។<ref>{{cite news |last1=Hill |first1=Evan |last2=Ley |first2=Jarrett |last3=Horton |first3=Alex |last4=Copp |first4=Tara |last5=Lamothe |first5=Dan |author5-link=Dan Lamothe |title=Iran has hit far more U.S. military assets than reported, satellite images show |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2026/05/06/iran-us-bases-satellite-images/ |newspaper=The Washington Post |date=6 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា ទាហានអាមេរិកចំនួន ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងចំណោមអ្នករងរបួសជាង ៣០ នាក់ដោយការវាយប្រហារពីដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅក្បែរជំរុំយោធា[[ជំរុំអារីហ្វយ៉ាន|អារីហ្វយ៉ាន]]ក្នុងកំពង់ផែស៊ូអាយបា ប្រទេស[[គុយវ៉ែត]]។<ref>{{cite news |last1=Kelly |first1=Meg |last2=Horton |first2=Alex |last3=Ley |first3=Jarrett |date=4 March 2026 |title=U.S. troops had little protection from drone strike that killed 6, imagery shows |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/us-troops-had-little-protection-from-drone-strike-that-killed-six-imagery-shows/ar-AA1Xug33?apiversion=v2&domshim=1&noservercache=1&noservertelemetry=1&batchservertelemetry=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1 |access-date=2 June 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325132717/https://www.msn.com/en-us/news/world/us-troops-had-little-protection-from-drone-strike-that-killed-six-imagery-shows/ar-AA1Xug33?apiversion=v2&domshim=1&noservercache=1&noservertelemetry=1&batchservertelemetry=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1 |archive-date=25 March 2026 |url-status=live |via=MSN}}</ref> នៅថ្ងៃទី៤ ខែមីនា កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិកម្នាក់ឋានៈពលបាលឯក បានស្លាប់នៅប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត ក្នុងឧប្បត្តិហេតុដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងអរិភាពដែលកំពុងកើតមាននៅមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref name="RC1">{{cite news |url=https://www.reutersconnect.com/item/a-dignified-transfer-of-the-remains-of-us-marine-corps-lance-corporal-kevin-melendez-in-dover/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX1JDMldYSkFaNVNORw?previouslyViewed=dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX1JDMldYSkFBMUJJSA&position=2 |title=A dignified transfer of the remains of U.S. Marine Corps Lance Corporal Kevin Melendez, in Dover |work=Reuters Connect |date=4 March 2026 }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានរាយការណ៍ថា ទាហាននៃកងឆ្មាំជាតិម្នាក់បានបាត់បង់ជីវិតក្នុងកំឡុងពេលមានអាសន្នបញ្ហាសុខភាព។<ref>{{cite news |last=Mitchell |first=Ellen |date=9 March 2026 |title=US military reviewing National Guard member's death in Kuwait in health-related incident |url=https://thehill.com/policy/defense/5774793-nypd-officer-kuwait-incident |work=The Hill}}</ref> ទាហានអាមេរិកម្នាក់ទៀតនៃ[[កងពលតូចអវកាសទីមួយ]] ដែលបានរងរបួសនៅក្នុងការវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសក្សត្រស៊ុលតង់នៅប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតក្នុងថ្ងៃទី១ ខែមីនា បានស្លាប់ដោយសាររបួសនៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា។<ref>{{cite web |url=https://www.spacecom.mil/Newsroom/News/Article-Display/Article/4428548/statement-by-commander-of-united-states-space-command-on-loss-of-usasmdc-soldie/ |title=Statement by Commander of United States Space Command on Loss of USASMDC Soldier in Support of Operation Epic Fury |date=9 March 2026 |website=United States Space Command}}</ref> ទាហានអាកាសអាមេរិកចំនួនប្រាំមួយនាក់បានស្លាប់នៅថ្ងៃទី១២ ខែមីនា នៅពេលដែលយន្តហោះចាក់សាំងលើអាកាសប្រភេទ [[បូអ៊ីង ខេស៊ី-១៣៥ ស្ត្រាតូធែងខឺរ|ខេស៊ី-១៣៥]] របស់ពួកគេបានធ្លាក់នៅភាគខាងលិចប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់។ បញ្ជាការកណ្តាលបាននិយាយថា ការធ្លាក់យន្តហោះមួយគ្រឿងនេះគឺមិនមែនជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពវាយប្រហារអរិភាពណាទេ ប៉ុន្តែបានកើតឡើងក្នុងកំឡុងឧប្បត្តិហេតុដែលពាក់ព័ន្ធនឹងយន្តហោះអាមេរិកមួយគ្រឿងទៀត។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា យោធាអាមេរិកបានប្រកាសជាសាធារណៈថា ទាហានអាមេរិកប្រមាណ ១៤០ នាក់បានទទួលរងរបួស។<ref name="AP1">{{cite news |url=https://apnews.com/article/us-iran-tanker-aircraft-crash-iraq-kc135-c337359a58be6280dc96fdbf1cb48a5b |title=All 6 crew members on a US refueling plane that crashed in Iraq are dead, US military says |first1=Konstantin |last1=Toropin |first2=Ben |last2=Finley |first3=Kim |last3=Tong-Hyung |work=Associated Press |date=13 March 2026 |access-date=2 June 2026}}</ref> [[ម៉ាហ្កេន ដាវីដ​ អាដុំ]]បានរាយការណ៍ថា ការវាយប្រហារដំបូងៗរបស់អ៊ីរ៉ង់បានបណ្តាលឱ្យមនុស្ស ៨៩ នាក់រងរបួស ដោយក្នុងនោះមានមនុស្សបីនាក់បានរងរបួសដោយផ្ទាល់នឹងការវាយប្រហារនោះ រីឯប៉ុន្មាននាក់ទៀតបានរងរបួសដោយប្រយោល ហើយភាគច្រើនជាប្រជាជនស៊ីវិល។<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-treat-89-people-during-iranian-strikes-most-lightly-hurt-running-for-shelter/ |title=Medics treat 89 people during Iranian strikes, most lightly hurt running for shelter |work=The Times of Israel |date=28 February 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ការបាញ់មីស៊ីលចូលទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]ដោយអ៊ីរ៉ង់បានសម្លាប់ស្ត្រីម្នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ២២ នាក់ផ្សេងទៀត ដោយក្នុងនោះមានម្នាក់បានរងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite news |url=https://www.ynetnews.com/article/bj3sy0gt11l |title=Woman killed, 22 injured in direct strike in Tel Aviv after siren sounded late |work=Ynet |date=28 February 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា វិហារសាសនាមួយ និងអគារលំនៅដ្ឋានមួយក្នុងទីក្រុង[[ប៊ីតឆេម៉ែស]]ត្រូវបានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ធ្លាក់ពីលើ ដោយបានផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល ៩ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ៤៩ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{cite news |last1=Levine |first1=Heidi |last2=Soroka |first2=Lior |last3=Chason |first3=Rachel |date=2 March 2026 |title=From the scene where nine people were killed in central Israel |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/01/trump-iran-israel-khamenei-strikes-live-updates/#link-CEXNRF6AGRFYLF2OSFT4GSVMEA |access-date=3 June 2026 |newspaper=The Washington Post}}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា កម្មករពីរនាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតនៅទីក្រុង[[យ៉េហ៊ូដ]] នៅខាងក្រៅទីក្រុងតែលអាវីហ្វ បន្ទាប់ពីពួកគេបានប៉ះនឹងគ្រាប់តូចៗពីមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ដែលបំពាក់ដោយក្បាលគ្រាប់បែកចង្កោម។<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |url=https://www.timesofisrael.com/second-victim-dies-after-mondays-iranian-cluster-missile-strike-in-central-israel/ |title=Second victim dies after Monday's Iranian cluster missile strike in central Israel |work=The Times of Israel |date=10 March 2026 |access-date=3 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា គ្រាប់បែកចង្កោមមួយគ្រាប់ពីក្បាលមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់មួយបានហោះមកបំបុកចូលអគារអាផាតមិនមួយកន្លែងនៅទីក្រុង[[រ៉ាម៉ាត់ហ្កាំន]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សពីរនាក់។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយពីកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបានសម្ដៅលើការវាយប្រហារនេះថាជា "ការសងសឹកឱ្យលោកអាលី ឡារីយ៉ានីនិងសហការីលោក" ដែលត្រូវបានសម្លាប់កាលពីមួយថ្ងៃមុនដោយអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite news |date=18 March 2026 |title=Iran launches 'revenge' missile attack on Israel after assassinations |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/18/iran-launches-revenge-missile-attack-on-israel-after-assassinations |access-date=3 June 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> យោងតាមសារព័ត៌មាន ​​CNN ការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកចង្កោមគឺជាការរំលោភលើច្បាប់អន្តរជាតិ។ លោក N.R. Jenzen-Jones មកពី ''Armament Research Services'' បាននិយាយថា គ្រាប់ប្រភេទនេះកំពុងត្រូវបានប្រើប្រាស់ "ជាចម្បងដើម្បីបង្កភាពភ័យខ្លាចដល់ប្រជាជនស៊ីវិល"។<ref>{{cite news |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Gianluca |last2=Mezzofiore |first3=Zeena |last3=Saifi |date=12 March 2026 |title=How Iran's use of cluster munitions is challenging Israel's air defenses |url=https://www.cnn.com/2026/03/12/middleeast/iran-cluster-munition-israel-defenses-intl-cmd |access-date=3 June 2026 |work=CNN }}</ref> ===ប្រទេសដទៃ=== នៅប្រទេស[[លីបង់]] មនុស្សជាង ២,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងជាង ៤,០០០ នាក់ទៀតបានរងរបួសក្រោមការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែល<ref name="AnadoluDeaths">{{Cite news |url=https://www.aa.com.tr/en/world/death-toll-from-israeli-attacks-on-lebanon-since-march-2-exceeds-2-000/3902329 |title=Death toll from Israeli attacks on Lebanon since March 2 exceeds 2,000 |first=Rania |last=Abushamala |date=11 April 2026 |work=Anadolu Agency }}</ref> ហើយអាជ្ញាធររដ្ឋលីបង់បានរាយការណ៍ថា មនុស្សជាងមួយលាននាក់ ដែលស្មើនឹង ១/៦ នៃចំនួនប្រជាជនសរុប បានបង្ខំផ្លាស់ទីលំនៅ។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=Live updates: Iran's president says nation 'will not bow' to pressure from US and Israel |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026 |access-date=3 June 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅក្នុងសង្គ្រាម [[កងកម្លាំងបណ្តោះអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិនៅលីបង់]]ចំនួន ៦ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត{{refn|group=ស|name="UNIFIL killed"}} និង ១១ នាក់ទៀតបានរងរបួស។{{refn|group=ស|name="UNIFIL injured"}}<ref name="tayyar.org"/> នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់វិញ សមាជិកពីររូបនៃ[[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]] ដែលគាំទ្រដោយអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបាត់បង់ជីវិត និងបីនាក់ទៀតបានរងរបួស នៅក្នុងការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែលនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែកុម្ភៈ ខណៈរបាយការណ៍ក្រោយៗបានអះអាងថាមានអ្នកស្លាប់ចំនួនបីនាក់។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/2f9b79e6-a28e-5d7b-b67c-5b95621d953b |first=Erika |last=Solomon |work=The New York Times |title=U.S. Attacks Iran as Trump Calls for Overthrow of Government |date=28 February 2026}}</ref> [[File:EAS warning sent to phones during the Iranian stikes.png|thumb|250x250px|សារជូនដំណឹងបន្ទាន់ដែលបានផ្ញើទៅកាន់ប្រជាជននៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម ភ្លាមៗក្រោយអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌូបៃត្រូវរងការវាយប្រហារនៅវេលាម៉ោងប្រហែល ១២:៣០ ព្រឹក, ២៨ កុម្ភៈ]] ក្រៅពីអ៊ីស្រាអែល អ៊ីរ៉ង់បានបើកការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជាច្រើនទៀតដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើប្រទេសបារ៉ែនបានសម្លាប់មនុស្សបីនាក់<ref>{{cite news |first1=Abbas |last1=Al Lawati |first2=Laura |last2=Sharman |date=1 March 2026 |title=Passengers flee smoke-filled Dubai airport as Iran attacks major Gulf travel hubs |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/dubai-airport-uae-iran-attacks-intl-hnk |access-date=4 June 2026 |work=CNN }}</ref> ការវាយប្រហារសម្ដៅលើប្រទេសគុយវ៉ែតវិញបានសម្លាប់ទាហានបួននាក់និងប្រជាជនស៊ីវិលបួននាក់<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Drone Attack Causes Damage, Panic at Kuwait Airport |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-strikes-2026/card/drone-attack-causes-damage-panic-at-kuwait-airport-GjmmBnex7j6G69nMUfSR |access-date=4 June 2026 |work=The Wall Street Journal }}</ref> ការវាយប្រហារនៅអូម៉ង់បានសម្លាប់មនុស្សបីនាក់<ref>{{cite web |date=1 March 2026 |title=Oman port and tanker hit as US-Israeli attacks on Iran widen regional war |url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/563181/World/Region/Oman-port-and-tanker-hit-as-USIsraeli-attacks-on-I.aspx |access-date=4 June 2026 |website=Ahram Online}}</ref> ហើយនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតមានពីរនាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite news |last=Dwivedi |first=Vinay |date=3 March 2026 |title=Iran war live updates: U.S. embassy in Riyadh hit by drones, Trump promises response 'soon' |url=https://www.cnbc.com/2026/03/03/us-iran-war-live-updates.html |access-date=4 June 2026 |work=CNBC }}</ref> ចំពោះអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមវិញ សាមីខ្លួនបានបាត់បង់ទាហានចំនួនពីរនាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិលចំនួនប្រាំមួយនាក់។<ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=Day 18 of war: One dead as shrapnel falls in UAE; distance learning to continue for 2 weeks |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/day-18-israel-us-iran-war-live-updates |access-date=4 June 2026 |website=Khaleej Times }}</ref> ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់រួមបានរងការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលនិងដ្រូនអ៊ីរ៉ង់ច្រើនធ្ងន់ធ្ងរជាងគេ បើប្រៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ផ្សេងៗនៅក្នុងតំបន់ នេះក៏ព្រោះតែអារ៉ាប់រួមមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធបំផុតជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែលក្នុងចំណោមរដ្ឋអារ៉ាប់ទាំងអស់។​​ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមក៏ជាប្រទេសអារ៉ាប់តែមួយផងដែរ ដែលបានធ្វើការវាយប្រហារតបតលើអ៊ីរ៉ង់វិញជាសម្ងាត់ បន្ថែមពីលើយុទ្ធនាការអ៊ីស្រាអែល-អាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Wintour |first=Patrick|date=17 May 2026 |title=UAE's secret attack on Iran risks drawing Gulf states into the war |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/12/uae-secret-attack-iran-risks-gulf-states-regional-conflict |access-date=4 June 2026 |work=The Guardian }}</ref> គ្រាប់មីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ង់ក៏បានហោះទៅនឹងប៉ះនឹងប្រទេស[[កាតា]] [[អាស៊ែបៃសង់]]<ref name=ynet260305/> និងទឹកដី[[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]]របស់អង់គ្លេសក្នុងប្រទេស[[ស៊ីប]]ផងដែរ។<ref name=attoncyprus/> ===សហេតុភាពតាមសញ្ជាតិ=== {| class="wikitable col1left" |+សហេតុភាពតាមសញ្ជាតិ !ប្រទេស !ចំនួនស្លាប់ !ចំនួនរបួស |- !សរុប !៧,១៤៤–៩,៦៧៦+ !៤៦,៩៦៥ |- |អ៊ីរ៉ង់ | data-sort-value="3636" |៣,៤៦៨–៦,០០០+<br />៣,៤៦៨ (អ៊ីរ៉ង់)<ref name="aje3468">{{Cite web |date=19 April 2026|title=Over 1,000 apartments in Tel Aviv left uninhabitable by Iranian strikes|url=https://aje.news/w7b54q?update=4503817|website=Al Jazeera English}}</ref><br />៣,៦៣៦ (HRANA)<ref name="HRANA"/><br />៦,០០០+ (អាមេរិក/អ៊ីស្រាអែល)<ref name="Bohbot150326"/> |​១៥,០០០-២៦,៥០០<br />២៦,៥០០ ([[ក្រសួងសុខាភិបាលអ៊ីរ៉ង់]])<ref name="aj260329">{{Cite web |date=29 March 2026|title=Iran's death toll reaches 2,076|url=https://aje.news/zgevw1?update=4444031|website=Al Jazeera English}}</ref><br />១៥,០០០ (អាមេរិក/អ៊ីស្រាអែល)<ref name="Bohbot150326" /> |- |លីបង់ |៣,៤៣៣ ([[ក្រសួងសុខភាពសាធារណៈ (លីបង់)|ក្រសួងសុខភាពសាធារណៈលីបង់]])<ref name="Lebanon">{{Cite web |date=1 July 2026 |title=Lebanon death toll since March 2 reaches 3,433 |url=https://aje.news/xhk3kr?update=4617978 |website=Al Jazeera}}</ref><ref name="Lebanon21April">{{Cite news|date=21 April 2026|title=Lebanon Raises Israel-Hezbollah War Death Toll to 2,454|url=https://english.aawsat.com/arab-world/5265042-lebanon-raises-israel-hezbollah-war-death-toll-2454|work=Asharq Al-Awsat|access-date=4 June 2026}}</ref><br />១,០០០ ([[ហេស្បុលឡា]])<ref name="Hezbollah1">{{Cite news|last1=Astih|first1=Paula|date=17 April 2026|title=Hezbollah Tallies Its Dead from Israel War, Estimates Exceed 1,000|url=https://english.aawsat.com/arab-world/5263615-hezbollah-tallies-its-dead-israel-war-estimates-exceed-1000|work=Asharq Al-Awsa|access-date=4 June 2026}}</ref><br />១,៧០០ ([[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]])<ref name="Hezbollah2">{{Cite news|last1=Horovitz|first1=Michael|last2=Levaton|first2=Stav|date=16 April 2026|title=Opposition, northern mayors decry imposed ceasefires as Lebanon truce declared|url=https://www.timesofisrael.com/opposition-northern-mayors-decry-imposed-ceasefires-as-lebanon-truce-declared/|work=The Times of Israel |issn=0040-7909|access-date=4 June 2026}}</ref> |១០,៣៩៥ (ក្រសួងសុខាភិបាលលីបង់)<ref name="Lebanon21April" /><ref name="Hezbollah1" /><ref name="Hezbollah2" /><ref name="Lebanon" /> |- |អ៊ីរ៉ាក់ |១១៩+<ref>{{Cite web |date=2026-04-09|title=US-Iran war: Thousands killed and billions spent as fragile ceasefire takes effect|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-israel-us-war-death-toll-b2953551.html|access-date=2026-04-24|website=The Independent}}</ref> |៣៧០<ref name="pmfiraq">{{cite news|url=https://shafaq.com/en/Security/PMF-reports-80-killed-270-wounded-since-start-of-US-Iran-war|title=PMF reports 80 killed, 270 wounded since start of US-Iran war}}</ref> |- |អ៊ីស្រាអែល |៥៧<ref name="Israeli military personnel 1">{{Cite news|date=19 April 2026|title=16 Israeli soldiers killed, 690 wounded since Feb. 28: Army|url=https://www.middleeastmonitor.com/20260419-16-israeli-soldiers-killed-690-wounded-since-feb-28-army/|work=Middle East Monitor|access-date=4 June 2026}}</ref><ref name="Fabian01">{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |last2=Agencies |date=2026-04-26 |title=IDF soldier killed in south Lebanon drone attack as Israel, Hezbollah trade fire and blame |url=https://www.timesofisrael.com/idf-soldier-killed-in-south-lebanon-drone-attack-as-israel-hezbollah-trade-blame/ |access-date=2026-06-04 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref><ref name="Fabian02">{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=2026-04-28 |title=Israeli Defense Ministry contractor killed in Hezbollah drone attack in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-defense-ministry-contractor-killed-in-hezbollah-drone-attack-in-southern-lebanon/ |access-date=2026-06-04 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> |៨,៩៧០<ref name="Israeli military personnel 2">{{Cite news|date=19 April 2026|title=Israel reports nearly 700 soldiers wounded in Lebanon operations|url=https://shafaq.com/en/Middle-East/Israel-reports-nearly-700-soldiers-wounded-in-Lebanon-operations|work=Shafaq News|access-date=4 June 2026}}</ref> |- |សហរដ្ឋអាមេរិក |១៥<ref name="United States killed in combat">{{Cite news|last1=Berger|first1=Ava|title=These are the casualties and cost of the war in Iran 2 weeks into the conflict|url=https://www.npr.org/2026/03/14/nx-s1-5746623/iran-war-cost-deaths|access-date=6 June 2026|agency=NPR|date=14 March 2026}}</ref> |៥៤៣<ref name="AP1"/> |- |វ៉េសប៊ែង |១៤<ref name="Palestine killed 2">{{Cite news|url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/168435|title=Death toll from missile strike on Hebron town rises to four|work=Wafa}}</ref> |1១៥<ref name="Palestine killed 2" /> |- |អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម |១៣<ref name="United Arab Emirates">{{Cite news |title=UAE intercepts 17 ballistic missiles, 35 drones after US-Iran ceasefire|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|date=8 April 2026|access-date=4 June 2026|website=Khaleej Times }}</ref> |២២៧<ref name="United Arab Emirates" /> |- |គុយវ៉ែត |១១<ref name="Kuwait 3">{{Cite web |title=Six injured after debris from Iranian attack falls in northern Kuwait|url=https://www.iranintl.com/en/202604062863|date=6 April 2026|access-date=4 June 2026|website=Iran International}}</ref> |១៨២<ref name="Kuwait 3" /> |- |ឥណ្ឌូណេស៊ី |៦<ref name=":0">{{Cite news |title=Peacekeeper dies of wounds suffered in Lebanon last month, UNIFIL says |url=https://www.euronews.com/2026/04/24/indonesian-peacekeeper-dies-of-wounds-suffered-in-lebanon-last-month-unifil-says |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425033809/https://www.euronews.com/2026/04/24/indonesian-peacekeeper-dies-of-wounds-suffered-in-lebanon-last-month-unifil-says |archive-date=2026-04-25 |access-date=2026-06-04 |work=euronews |url-status=live }}</ref> |១<ref name=":0" /> |- |បារ៉ែន |៣<ref name="Sabah">{{Cite news |last=Sabah|first=Zaid|date=9 March 2026|title=Iran's president, military and police pledge allegiance to Mojtaba Khamenei|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/9/iran-war-live-mojtaba-khamenei-named-supreme-leader-israel-bombs-tehran|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English }}</ref> |៤២<ref name="Sabah" /> |- |អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត |៣<ref name="Saudi Arabia">{{Cite news |title=Saudi Arabia says operational activities halted at several energy sites|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|date=9 April 2026|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English}}</ref> |២៩<ref name="Saudi Arabia" /> |- |អូម៉ង់ |៣<ref name="Oman">{{Cite web |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) سقوط طائرتيْن مُسيرتين في ولاية صُحار |url=https://omannews.gov.om/topics/ar/3/show/464802/ona |date=13 March 2026 |website=Oman News Agency}}</ref> |១៧<ref name="Oman" /> |- |បារាំង |៣<ref name="lot22april">{{Cite news |date=22 April 2026|title=Attack on UNIFIL in Ghandourieh: French peacekeeper succumbs to injuries|url=https://today.lorientlejour.com/article/1504524/attack-on-unifil-in-ghandourieh-french-peacekeeper-succumbs-to-injuries.html|work=L'Orient Today​|access-date=4 June 2026}}</ref> |៩<ref name="lot22april" /> |- |ស៊ីរី |២<ref name="syr">{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|title=Syria says Israeli tank fire kills man in country's south|date=4 April 2026|website=Al Arabiya English}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=12 May 2026 |title=Syrian man killed, wife injured in Israeli attack on Lebanon’s Tyre |url=https://aje.news/p6a948?update=4565270 |website=Al Jazeera}}</ref> |១<ref name=":1" /> |- |ហ្វីលីពីន |២<ref name="phil">{{Cite web |last=Cupin|first=Bea|date=7 April 2026|title=Filipina dies in missile strike on Israel|url=https://www.rappler.com/philippines/filipina-dies-missile-strike-haifa-israel/|access-date=4 June 2026|website=RAPPLER }}</ref> |០<ref name="phil" /> |- |ស៊ែប៊ី |១<ref name=":2">{{Cite journal |date=2026-06-04 |title=Serbian UN peacekeeper killed in south Lebanon |url=https://www.rte.ie/news/middle-east/2026/0604/1576721-unifil-troops-shooting-lebanon/ }}</ref> |០<ref name=":2" /> |- |ហ្សកដានី |០<ref name="aj260305">{{Cite news |title=US-Israel attacks on Iran: Death toll and injuries live tracker|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English}}</ref> |២៩<ref name="aj260305" /> |- |កាតា |០<ref name="qat">{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|title=Qatar: 4 injured, including child, after debris from Iranian missile falls in residential area|first=Huda|last=Ata|first2=Lekshmy|last2=Pavithran|first3=Jay|last3=Hilotin|date=8 April 2026|website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema}}</ref> |២០<ref name="qat" /> |- |អាស៊ែបៃសង់ |០<ref name="azer">{{Cite news |last=Sauer|first=Pjotr|date=5 March 2026|title=Azerbaijan accuses Iran of 'terrorist' drone attack on airport that injured four people|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/05/azerbaijan-accuses-iran-drone-attack-airport-injured-people|access-date=4 June 2026|work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref> |៤<ref name="azer" /> |- |អេស្ប៉ាញ |០<ref name=":3">{{Cite web |date=4 June 2026 |title=Spain denounces attacks in Lebanon after UN peacekeepers injured |url=https://aje.news/dud2nk?update=4626497 |website=Al Jazeera}}</ref> |២<ref name=":3" /> |} ==ផលប៉ះពាល់== ===អ៊ីរ៉ង់=== {{multiple image| | image1 = Masoud Pezeshkian 2025 (cropped).jpg | image2 = Gholam Hossein Mohseni-Eje'i 2023 (Cropped).jpg | image3 = Alireza Arafi 13990824 0146818 crop.jpg | perrow = 3 | footer = សមាជិកទាំងបីនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំបណ្ដោះអាសន្ន]] – លោកប្រធានាធិបតី[[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]] លោកប្រធានតុលាការកំពូល[[ហ្កូឡាំហូសេន ម៉ូសេនីអេជេអ៊ី]] និងអាយ៉ាតុល្លា[[អាលីរ៉េហ្សា អារ៉ាហ្វី]] | total_width = 350}} មរណភាពរបស់អាលី ហាមេនៃបានបើកផ្លូវជំរុញឱ្យមានការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមេដឹកនាំកំពូលថ្មី។ យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញអ៊ីរ៉ង់ [[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំបណ្តោះអាសន្ន]] ដែលបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា គឺត្រូវកាន់មុខងារដើរតួជាប្រមុខរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់រហូតដល់មេដឹកនាំកំពូលថ្មីត្រូវបានជ្រើសតាំង។<ref name="Reuters-2026"/> លោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងនៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ក្នុងនាមជាមេដឹកនាំកំពូលថ្មីជំនួសឱ្យឪពុករបស់លោក។<ref>{{cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=8 March 2026 |title=Ali Khamenei's son Mojtaba chosen as Iran's new supreme leader |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/ali-khameneis-son-mojtaba-chosen-as-irans-new-supreme-leader |access-date=5 June 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា លោកហាមេនៃនៅកំពុងសម្ងំលាក់ខ្លួននៅឡើយ ខណៈមេដឹកនាំប្រទេសជាក់ស្តែងនៅគេមិនទាន់ប្រាកដប្រជានៅឡើយ។ បច្ចុប្បន្ន លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អះម៉ាដ វ៉ាហ៊ីឌី]] ដែលជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកកំពុងដឹកនាំប្រទេសដោយផ្ទាល់ ក៏ដូចជាអ្នកបញ្ជាប្រតិបត្តិការយោធាអ៊ីរ៉ង់ និងកំណត់គោលជំហរចរចារបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=U.S. Think Tank: Ahmad Vahidi, Key Figure Behind Iran's Hardline Stance in Negotiations |url=https://iranwire.com/en/news/152695-us-think-tank-ahmad-vahidi-key-figure-behind-irans-hardline-stance-in-negotiations/ |work=IranWire |date=21 May 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Associated Press: This hard-line Iranian general is a major player in talks with US over war |url=https://understandingwar.org/newsroom/associated-press-this-hard-line-iranian-general-is-a-major-player-in-talks-with-us-over-war/ |work=Institute for the Study of War |date=21 May 2026}}</ref> [[File:Tehran - The Fourth Day of War 4 Avash.webp|thumb|ផ្សែងហុយចេញពីតំបន់ស៊ីវិលនៅក្នុងរដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់ក្រោយត្រូវមីស៊ីលអ៊ីស្រាអែលធ្លាក់ចំ, ៣ មីនា ២០២៦]] ក្រោយការផ្ដោះប្ដូរបាញ់គ្រាប់មីស៊ីលទៅគ្នាទៅវិញទៅមក ទីក្រុង[[តេហេរ៉ង់]] រដ្ឋធានីរបស់អ៊ីរ៉ង់ បានក្លាយជាទីស្ងាត់ជ្រងំ ដោយមនុស្សជាច្រើនមិនហ៊ានចេញក្រៅទៅប្រកបរបររបស់ខ្លួន<ref>{{cite news |date=3 March 2026 |title=Bombardment unleashes terror in Tehran with no sign of protests |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/bombardment-unleashes-terror-tehran-with-no-sign-protests-2026-03-03 |work=Reuters}}</ref> ខណៈគ្រប់សាលារៀនត្រូវបិទទ្វារ រីឯស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលនិងធនាគារបានកាត់បន្ថយសកម្មភាពរបស់ពួកគេ។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Streets empty and shops close as US strikes confirm Iranian fears |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260228-streets-empty-and-shops-close-as-us-strikes-confirm-iranian-fears |access-date=5 June 2026 |work=France 24 }}</ref> យោងទៅតាម ''NetBlocks'' បានឱ្យដឹងថា​ សកម្មភាពអ៊ីនធឺណិតនៅអ៊ីរ៉ង់បានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៤% បើប្រៀបធៀបទៅរាល់ដង ក្រោយពីត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ដោយរដ្ឋាភិបាល។<ref>{{cite web |url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657 |title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |date=28 February 2026 |website=Mastodon}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ឃ្លីបវីដេអូបានបង្ហាញពី[[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]]អ៊ីរ៉ាក់ ត្រូវបានបញ្ជូនចូលប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |url=https://www.iranintl.com/en/202603299955 |title=Video: Iraq's Popular Mobilization Forces in Abadan |date=29 March 2026 |website=Iran International}}</ref> យោងតាមកាសែត ''The Wall Street Journal'' ត្រាំធ្លាប់បានបើកចំហចំពោះការផ្ដល់ជំនួយគាំទ្រដល់កងជីវពលប្រដាប់អាវុធ[[ជនជាតិឃឺដនៅអ៊ីរ៉ង់|ឃឺដនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់]] ដែលកំពុងមាន[[ជម្លោះឃឺដ–អ៊ីរ៉ង់|ជម្លោះជាមួយទីក្រុងតេហេរ៉ង់]]អស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ ហើយក៏ជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយក្នុងតំបន់របស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែរ។<ref>{{cite news |date=3 March 2026 |title=CIA working to arm Kurdish forces to spark uprising in Iran, sources say |url=https://www.cnn.com/2026/03/03/politics/cia-arming-kurds-iran |access-date=5 June 2026 |work=CNN }}</ref> យ៉ាងណាមិញ លោកត្រាំក្រោយមកបាននិយាយវិញថា លោកគ្មានបំណងចង់បញ្ជូនជនជាតិឃឺដចូលប្រយុទ្ធក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ឡើយ។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=Trump rules out sending Kurds into Iran |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/03/07/iran-war-latest-news-tehran-israel-donald-trump-us-invasion/?msockid=27188584bb6c64923cfa9292ba0c6563 |work=The Daily Telegraph}}</ref> ===សេដ្ឋកិច្ច=== សង្គ្រាមនេះបានបង្កបង្កើតជាផលវិបាកជាច្រើនដល់សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកដូចជានាំឱ្យតម្លៃប្រេងនិងឧស្ម័នកើនឡើង ប៉ះពាល់វិស័យអាកាសចរណ៍និងទេសចរណ៍ ក៏ដូចជាបានរង្គោះរង្គើទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុផងដែរ។<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-conflict-poses-new-risk-us-economic-resilience-2026-03-02 |title=Iran conflict poses new risk to US economic resilience |work=Reuters |date=2 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> [[File:2020- Price of oil.svg|thumb|តារាងបង្ហាញពីកំណើននៃតម្លៃប្រេងសកលបង្កឡើងដោយព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោកសំខាន់ៗដូចជា [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]] [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០២២]] និងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ក្នុងឆ្នាំ២០២៦<ref name=EIA_OilPriceData>{{cite web |title=Petroleum & Other Liquids / Data ▼ / Download series history |url=https://www.eia.gov/dnav/pet/pet_pri_spt_s1_w.htm |publisher=U.S. Energy Information Administration (EIA) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260605153644/https://www.eia.gov/dnav/pet/pet_pri_spt_s1_w.htm |archive-date=5 June 2026 |url-status=live}}</ref>]] តម្លៃប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិបានកើនឡើងភ្លាមៗក្រោយពីអ៊ីរ៉ង់បានគំរាមវាយប្រហារលើនាវាដឹកប្រេងនិងកប៉ាល់ដទៃទៀត ហើយនិងការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើរោងចក្រប្រេងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសផលិតប្រេងក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2026/mar/02/middle-east-crisis-oil-prices-inflation-us-iran-interest-rates-growth |title=Middle East crisis pushes up oil prices – and could drive inflation rises too |work=The Guardian |date=2 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> ២០% នៃការដឹកជញ្ជូនផលិតកម្មប្រេង និងឧស្ម័នសកលគឺជារឿយៗត្រូវឆ្លងកាត់តាម[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]។<ref name="Buchanan-2026">{{cite news |last1=Buchanan |first1=Naomi |title=There's a major inflation risk lurking for the economy as the Iran war drags on, and it's not oil |url=https://www.businessinsider.com/food-inflation-oil-prices-fertilizer-farmers-iran-war-shipping-hormuz-2026-3 |work=Business Insider |date=11 March 2026}}</ref> ខណៈភ្លើងសង្គ្រាមនៅបន្តឆាបឆេះ តម្លៃប្រេងនិងឧស្ម័នបានធ្លាក់និងកើនទៅតាមស្ថានភាព ខណៈទីផ្សារបានព្យាយាមវាស់វែងតម្លៃទៅតាមលទ្ធភាពដែលជម្លោះអាចបញ្ចប់។ តម្លៃប្រេងនៅមុនសង្គ្រាមគឺស្ថិតនៅក្រោម ៧០ ដុល្លារក្នុងមួយបារ៉ែល<ref>{{Cite web |title=Brent Crude Oil Prices (1987-2026) |url=https://www.macrotrends.net/2480/brent-crude-oil-prices-10-year-daily-chart |access-date=6 June 2026 |website=Macrotrends}}</ref> តែបើគិតមកត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែមីនាវិញ តម្លៃវាបានហក់ឡើងរហូតដល់ ១៣៩ ដុល្លារឯណោះ<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Hu |first2=Yi |last3=Jiao |first3=Jianbin |last4=Wang |first4=Shouyang |date=2 January 2024 |title=The impact of Russia–Ukraine war on crude oil prices: an EMC framework |journal=Humanities and Social Sciences Communications |volume=11 |issue=1 |pages=8 |doi=10.1057/s41599-023-02526-9 |issn=2662-9992|doi-access=free }}</ref> រីឯតម្លៃឧស្ម័នក៏បានស្ទុះឡើងខ្ពស់ដូចគ្នា។<ref name="bloomberg4march">{{cite web |last1=Stapczynski |first1=Stephen |last2=Liao |first2=Ruth |last3=El Wardany |first3=Salma |date=4 March 2026 |title=Qatar's Hard-Won Reputation as Safest Gas Supplier Lost in Days |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-04/iran-war-dents-qatar-s-reputation-as-lng-s-safest-bet |website=Bloomberg News}}</ref> មកដល់ចុងខែមីនា កង្វះផលិតផលប្រេងឥន្ធនៈនៅតាមបណ្ដាប្រទេស[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]បានកំពុងកើនឡើង ខណៈដែលស្តុកបម្រុងកំពុងធ្លាក់ចុះ។<ref name=bbc-20260324>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c1450zj6n48o |title=Everyday life in Asia is being upended by Iran war fuel crisis |last1=Ewe |first1=ByKoh |last2=Drury |first2=Flora |work=BBC News |date=24 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> [[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក]]របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ និងក្រុមអ្នកវិភាគសេដ្ឋកិច្ចផ្សេងៗបានព្រមានថា សង្គ្រាមនេះកំពុងជំរុញឱ្យតម្លៃស្បៀងអាហារសកលកើនឡើង ហើយអាចក្នុងរយៈពេលយូរ។<ref>{{cite web |title=WFP warns rising food and fuel prices risk pushing global hunger higher as humanitarian needs grow |url=https://www.wfp.org/news/wfp-warns-rising-food-and-fuel-prices-risk-pushing-global-hunger-higher-humanitarian-needs |website=[[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក|World Food Programme]] |date=8 March 2026}}</ref> ===អាកាសចរណ៍=== [[File:Grounded airliners at Manchester Airport Feb 2026.jpg|thumb|យន្តហោះនៃ[[កាតាអ៊ែរវ៉េ|ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍កាតា]] [[គុយវ៉ែតអ៊ែរវ៉េ|គុយវ៉ែត]] និង[[អេមីរ៉ាតស៍ (អាកាសចរណ៍)|អេមីរ៉ាត]]កំពុងជាប់គាំងក្នុង[[អាកាសយានដ្ឋានមែនឈេស្ទ័រ]], ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦]] ដែនអាកាសរបស់អ៊ីរ៉ង់បានហាមឃាត់រាល់ដំណើរហោះហើររបស់យន្តហោះស៊ីវិលក្នុងកំឡុងពេលជម្លោះ<ref>{{cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's skies empty after strikes as regional states close airspace |url=https://www.iranintl.com/en/202602284853 |access-date=7 June 2026 |website=Iran International}}</ref> ខណៈដែលប្រទេសបារ៉ែន អ៊ីរ៉ាក់ អ៊ីស្រាអែល គុយវ៉ែត កាតា ស៊ីរី និងអារ៉ាប់រួមបានបិទដែនអាកាសរបស់ពួកគេរៀងៗខ្លួន។<ref>{{cite news |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026 |title=Israel closes airspace after strikes on Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yjlf6000v3b6parlqyd31 |access-date=7 June 2026 |work=CNN }}</ref><ref>{{cite news |title=Iraq shuttering airspace after US, Israel strike Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iraq-shuttering-airspace-after-us-israel-strike-iran/ |first=Noam |last=Lehmann |date=28 February 2026 |work=The Times of Israel}}</ref>ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍មួយចំនួនវិញបានផ្អាកសេវាកម្មហោះហើរចូលតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាតែម្តង។<ref>{{cite news |first1=Frederico |last1=Maccioni |first2=Joanna |last2=Plucinska |title=Travel in chaos as airlines cancel flights after US, Israel strikes on Iran |url=https://www.reuters.com/world/europe/airlines-suspend-middle-east-flights-after-us-israel-strikes-iran-2026-02-28/ |work=Reuters |date=28 February 2026}}</ref> ការរំខានដល់ប្រព័ន្ធវិស័យផ្គត់ផ្គង់ប្រេងឥន្ធនៈសកល ដែលបណ្តាលមកពីការបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍នោះ ក៏បាននាំឱ្យតម្លៃប្រេងសាំងយន្តហោះហក់ឡើងថ្លៃផងដែរ ខណៈតម្លៃសំបុត្រយន្តហោះវិញបានកើនទៅតាមគ្នាទាំងសម្រាប់ជើងហោះហើរក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិ។ ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍បានប្រតិកម្មដោយតម្លើងថ្លៃសំបុត្រ និងកែសម្រួលកាលវិភាគហោះហើរមួយចំនួន ដើម្បីទប់ទល់នឹងថ្លៃប្រេងឥន្ធនៈកើនឡើងខ្ពស់។<ref>{{Cite web |last=Iacurci |first=Greg |date=2 May 2026 |title=Airfare amid Iran war: Buy now or wait out the conflict? Experts weigh the risks |url=https://www.cnbc.com/2026/05/02/iran-war-airfare-travel-airlines-plane-tickets-when-to-buy.html |access-date=7 June 2026 |website=CNBC }}</ref><ref>{{Cite web |date=29 April 2026 |title=Iran war, jet fuel concerns cloud airlines' summer holiday plans |url=https://www.reuters.com/business/iran-war-jet-fuel-concerns-cloud-airlines-summer-holiday-plans-2026-04-29/ |website=Reuters}}</ref> ===ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍=== ចរាចរណ៍ដឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]] ដែលជាចំណុចផ្លូវសមុទ្រដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មថាមពលពិភពលោក ត្រូវបានអ៊ីរ៉ង់ប្រើប្រាស់កម្លាំងបិទចាប់តាំងពីថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ មកម៉្លេះ ក្រោយពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបានបើកសង្គ្រាមផ្លូវអាកាសប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់ និងបានធ្វើឃាតមេដឹកនាំកំពូលរបស់ខ្លួនគឺលោក[[អាលី ហាមេនៃ]]។ ដើម្បីជាការសងសឹក អ៊ីរ៉ង់បានបើកការវាយប្រហារដោយមីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ និងបណ្ដារដ្ឋដទៃក្នុងតំបន់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក។ [[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម|កងឆ្មាំបដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់]] បានប្រកាសចេញនូវសារព្រមានហាមឃាត់រាល់ដំណើរឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រខាងលើ ហើយខ្លួនមានសិទ្ធិឡើងពិនិត្យ​ ឬវាយប្រហារនាវាពាណិជ្ជកម្មណាមិនស្ដាប់បង្គាប់ ហើយខ្លួនបានដាក់ពង្រាយមីនក្រោមសមុទ្រនៅក្នុងបរិវេណនៃច្រកសមុទ្រនោះផងដែរ។ ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា ដល់ថ្ងៃទី២៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបិទច្រកនិងផ្លូវសមុទ្រចូលទៅអ៊ីរ៉ង់ក្នុងពេលដំណាលគ្នា។ នៅមុនពេលសង្គ្រាមអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែលប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់នេះផ្ទុះឡើង ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ត្រូវបានបើកចំហដោយសេរី ហើយប្រមាណ ២៥% នៃពាណិជ្ជកម្មប្រេងពិភពលោកតាមផ្លូវសមុទ្រនិង ២០% នៃឧស្ម័នធម្មជាតិរាវ ពិភពលោកបានឆ្លងកាត់ចេញចូលតាមច្រកមួយនេះឯង។ ==ប្រតិកម្ម== ===ភាគីសង្គ្រាម=== ====អ៊ីរ៉ង់==== ក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់បានសន្យាថានឹងមានការឆ្លើយតបទៅវិញ ខណៈដែលកងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានមមាញឹកវាយប្រហារមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិកនៅទូទាំងតំបន់[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។<ref>{{Cite web |date=28 February 2026|title=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says|url=https://www.iranintl.com/en/202602282948|archive-url=https://web.archive.org/web/20260304145112/https://www.iranintl.com/en/202602282948|archive-date=4 March 2026|access-date=8 June 2026|website=Iran International}}</ref> [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា អ៊ីរ៉ង់ត្រូវរងការវាយប្រហារដោយ "ប្រតិបត្តិការផ្លូវអាកាសដ៏ឃោរឃៅមួយ" ក្រោមថ្វីដៃសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែល និងបានបន្ថែមទៀតថា "រឿងនេះបានកើតឡើងជាថ្មីទៀតហើយខណៈពេលកិច្ចចរចាកំពុងដំណើរការ ហើយសត្រូវយើងពួកគេដេកស្រមៃថា ប្រជាជាតិអ៊ីរ៉ង់ដ៏រឹងមាំមួយនេះនឹងចុះចូលយល់ព្រមទទួលសំណើរបស់ពួកគេតាមរយៈសកម្មភាពវាយគំរាមដ៏ថោកទាបបែបនេះ"។<ref>{{Cite news|last1=Marsi|first1=Federica|last2=Mohamed|first2=Edna|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=8 June 2026|publisher=Al Jazeera|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228070906/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា អ្នកនាំពាក្យក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អ៊ីស្មាអែល បាហ្កាយី]]បានចោទប្រកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលពី "សកម្មភាពភេរវកម្ម" ជុំវិញការស្លាប់របស់ឥស្សរជនអ៊ីរ៉ង់កំពូលៗ ដោយហៅការវាយប្រហារទាំងនោះថាជា "សង្គ្រាមខុសច្បាប់"។<ref>{{cite news|last=Johnson |first=Paul |title=Iranian deputy foreign minister labels US 'terrorists' and issues warning to Australia |work=ABC News |date=19 March 2026 |url=https://www.abc.net.au/news/2026-03-19/iran-deputy-foreign-minister-esmaeil-baghaei-accuses-australia/106466122 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260320060049/https://www.abc.net.au/news/2026-03-19/iran-deputy-foreign-minister-esmaeil-baghaei-accuses-australia/106466122 |archive-date=20 March 2026 |url-status=live |access-date=10 June 2026 }}</ref> អ៊ីរ៉ង់​ផងដែរបាន​បដិសេធថាខ្លួនបានកំណត់គោលដៅវាយប្រហារ​លើប្រទេសអាស៊ែបៃសង់ តួកគី និង​អូម៉ង់ទេ ដោយចាត់ទុកវាជាការបោកបញ្ឆោតរបស់អ៊ីស្រាអែលទម្លាក់កំហុសមកអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |date=21 March 2026 |title=Khamenei Denies Iran Role in Turkey, Oman Attacks, Calls Them "False Flag" Operations |url=https://www.paturkey.com/news/2026/khamenei-denies-iran-role-in-turkey-oman-attacks-calls-them-false-flag-operations-28983/ |access-date=10 June 2026 |website=PA Turkey }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> អនុប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ លោក[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា អារ៉េហ្វ]]បានសម្ដៅលើការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកបំបែកលេណដ្ឋានមកលើសាកលវិទ្យាល័យអ៊ីរ៉ង់ថាជា "និមិត្តសញ្ញានៃភាពឆ្កួតលីលា និងអវិជ្ជារបស់ត្រាំ"។<ref name="aljazeera6april"/> អនុរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស លោក[[កាសឹម ហ្ការីបាបាឌី]]បានថ្កោលទោសចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារម្តងហើយម្តងទៀតមកលើទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រនិងវប្បធម៌នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ថាជា "ការវាយប្រហារលើផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណអរិយធម៌ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់"។<ref>{{Cite news |date=15 March 2026 |title=Update from Sanam Mahoozi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/15/world/iran-war-trump-oil-israel/9ea71226-dc34-5ca7-b79e-bd630e37319b?smid=url-share |access-date=15 March 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ====អ៊ីស្រាអែល==== [[File:Tel Aviv 120326 Dizengoff 02.jpg|thumb|ស្ថានរំឭកគោរពវិញ្ញាណក្ខន្ធកងទ័ពអាមេរិកដោយប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅទីលាន[[ឌីហ្សានហ្កូហ្វ]]ក្នុងទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]] បន្ទាប់ពីការវាយប្រហារដោយដ្រូននៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា នៅឯប្រទេសគុយវ៉ែត។]] លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានមានប្រសាសន៍ថា គោលដៅនៃការវាយប្រហារនេះគឺដើម្បី "លុបបំបាត់ការគំរាមកំហែងអត្ថិភាពដែលបង្កដោយរបបភេរវកម្មនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់" និងបានបញ្ជាក់បន្ថែមថា "សកម្មភាពរួមរបស់យើងនឹងបង្កើតលក្ខខណ្ឌថ្មីសម្រាប់ប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ដ៏អង់អាចក្លាហានក្នុងការក្ដោបក្ដាប់ជោគវាសនារបស់ពួកគេ​"។<ref>{{Cite news|last=Estrin|first=Daniel|date=28 February 2026|title=U.S. and Israel strike Iran in operation 'Epic Fury.' Trump calls for regime overthrow|url=https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us|access-date=10 June 2026|publisher=NPR|archive-date=4 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260304112605/https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us|url-status=live}}</ref> លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីផងដែរគឺជាបុគ្គលដំបូងបង្អស់ដែលបានរាយការណ៍ និងអបអរចំពោះឃាតកម្មមេដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់ ដោយនិយាយថា "អស់រយៈពេល ៤៧ ឆ្នាំកន្លែងមកហើយដែលរបបអាយ៉ាតុល្លាបានស្រែកបន់ឱ្យ 'អ៊ីស្រាអែលវិនាស' និង 'អាមេរិកវិនាស'។ វា​បាន​បង្ហូរ​ឈាមជនជាតិយើង ក៏ដូចជា​ជនជាតិ​អាមេរិក​ និងជនជាតិខ្លួនឯងអស់ជាច្រើន"។<ref>{{Cite web|date=28 February 2026|title=World leaders react to Ayatollah Khamenei's death|url=https://www.newsweek.com/world-leaders-react-to-ayatollah-khameneis-death-11599703|access-date=10 June 2026|website=Newsweek|archive-date=2 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260302065220/https://www.newsweek.com/world-leaders-react-to-ayatollah-khameneis-death-11599703|url-status=live}}</ref> ការសិក្សាស្ទង់មតិមួយនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ ដោយ[[វិទ្យាស្ថានប្រជាធិបតេយ្យអ៊ីស្រាអែល]]បានរកឃើញថា សាធារណជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៨២% គឺគាំទ្រប្រតិបត្តិការយោធានៅអ៊ីរ៉ង់ ដោយក្នុងនោះមាន ជនជាតិ[[ជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល]] ៩៣% និង[[ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលអារ៉ាប់]] ២៦%។<ref name="timesofisrael-poll">{{cite news |last1=Levaton |first1=Stav |title=Poll: Most Jewish Israelis support Iran war, toppling regime; Arab backing far lower |url=https://www.timesofisrael.com/poll-most-jewish-israelis-support-iran-war-toppling-regime-arab-backing-far-lower/ |work=The Times of Israel |date=4 March 2026 |archive-date=7 March 2026 |access-date=10 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307221800/https://www.timesofisrael.com/poll-most-jewish-israelis-support-iran-war-toppling-regime-arab-backing-far-lower/ |url-status=live }}</ref> ====សហរដ្ឋអាមេរិក==== [[File:President Donald J. Trump oversees Operation Epic Fury at Mar-a-Lago, Palm Beach, FL, Feb. 28, 2026. (White House photo by Daniel Torok) (55121599389).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីត្រាំកំពុងអង្គុយចាំតាមដានដំណើរការនៃប្រតិបត្តិការអេផិកហ្យូរី (''Epic Fury'')]] លោកប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំបាននិយាយថា ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកទៅលើអ៊ីរ៉ង់នេះគឺធ្វើឡើងដើម្បី "ទប់ស្កាត់របបផ្តាច់ការដ៏អាក្រក់និងមូលវិវដ្តនិយមកុំឱ្យបន្តគំរាមកំហែងដល់អាមេរិកតទៀត" និងដើម្បីបំបាត់ "អច្ចាសន្ន" ពីអ៊ីរ៉ង់ ដោយពោលបន្ថែមទៀតថា "អស់រយៈពេល ៤៧ ឆ្នាំមកនេះ របបអ៊ីរ៉ង់បានស្រែកឱ្យ "អាមេរិកវិនាស" ហើយបានធ្វើយុទ្ធនាការសម្លាប់បង្ហូរឈាមនិងសម្លាប់រង្គាលឥតឈប់ឈរ ដោយកំណត់គោលដៅសម្លាប់របស់ពួកគេមកលើសហរដ្ឋអាមេរិក កងទ័ពរបស់យើង និងប្រជាជនស្លូតត្រង់នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន"។<ref>{{Cite news |last=Liptak|first=Kevin|date=28 February 2026|title=Trump confirms in video message that military campaign in Iran has begun|url=https://edition.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60a8dw00083b6r26l4utb8|access-date=10 June 2026|publisher=CNN }}</ref> លោក​បាន​បន្តលើកឡើងទៀតថា ការផ្លាស់ប្តូរ​របប​គឺជា​គោលដៅ​មួយរបស់អាមេរិក ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឱ្យប្រជាជន​អ៊ីរ៉ង់ចូលរួមសាមគ្គីគ្នា​ផ្តួលរំលំ​រដ្ឋាភិបាល​របស់​ពួកគេ។<ref>{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=10 June 2026 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909 |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228190440/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |url-status=live }}</ref> នៅពេលដែលអ៊ីរ៉ង់បានប្រើកម្លាំងបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ និងបើកការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធមិត្តអារ៉ាប់របស់អាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ លោកត្រាំបាននិយាយថា គ្មាននរណាម្នាក់បានប្រាប់គាត់ពីលទ្ធភាពនៃរឿងនេះទេ ហើយក៏ "គ្មាននរណាម្នាក់រំពឹងទុកមុនដែរ គឺយើងបានភ្ញាក់ផ្អើលដូចគ្នា"។ ប៉ុន្តែក្រោយមក គេបានបង្ហាញថា ប្រធានាធិបតីត្រាំគឺមិនមែនមិនដឹងសោះអំពីរឿងនេះទេ ពោលគឺមានអ្នកដែលបានប្រាប់លោកពីសក្ដានុភាពសងសឹករបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=Trump was warned of likely Iranian retaliation on Gulf allies, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-was-warned-likely-iranian-retaliation-gulf-allies-sources-say-2026-03-17/ |work=Reuters |date=17 March 2026}}</ref> នៅចុងខែមីនានិងដើមខែមេសា ត្រាំបានចេញឱសានវាទម្តងហើយម្តងទៀតដល់អ៊ីរ៉ង់ ដោយគំរាមបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិលរបស់អ៊ីរ៉ង់ និងទម្លាក់គ្រាប់បែកឱ្យអ៊ីរ៉ង់ "រលាយទៅយុគសម័យថ្ម" វិញ ប្រសិនបើអ៊ីរ៉ង់មិនយល់ព្រមទទួលកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញ។<ref>{{cite news |first=Joseph|last=Gedeon|title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=The Guardian |date=4 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404125135/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=4 April 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា លោកប្រធានាធិបតីបានគំរាមទៀតថា "អរិយធម៌ទាំងមូលនឹងត្រូវវិនាសក្នុងយប់នេះ"។<ref>{{Cite news |date=7 April 2026 |title=Trump says 'a whole civilization will die tonight' if Iran does not make a deal |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-says-a-whole-civilization-will-die-tonight-if-iran-does-not-make-deal-2026-04-07/ |access-date=10 June 2026 |work=Reuters}}</ref> បន្ទាប់ពី[[កិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ|កិច្ចចរចាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]បានបរាជ័យ ត្រាំបាននិយាយថា លោកគឺ "ឈប់ខ្វល់" អំពីការចរចាអ្វីទៀតហើយ និងបានប្រកាសថា សហរដ្ឋអាមេរិកផ្ទាល់នឹងអនុវត្តការបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា។<ref name="Talk1"/> ប្រតិកម្មនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺអវិជ្ជមានជារួម ប៉ុន្តែនៅលើឆាកនយោបាយថ្នាក់ជាតិវិញ គេឃើញមានការខ្វែងគំនិតគ្នាជាពីរ ពោលសមាជិកភាគច្រើននៃបក្សសាធារណរដ្ឋបានគាំទ្របន្តសង្គ្រាម ខណៈសមាជិកបក្សប្រជាធិបតេយ្យ និងអ្នកនយោបាយឯករាជ្យភាគច្រើនបានប្រឆាំងនឹងវា។<ref>{{cite web |last1=de Guzman |first1=Chad |title=How Americans Feel About the War With Iran, One Month In |url=https://time.com/article/2026/03/26/us-iran-war-poll-americans-public-opinion-approve-democrats-republicans/ |website=time.com |publisher=Time Magazine |access-date=10 June 2026 |date=26 March 2026}}</ref> ===អន្តរជាតិ=== ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃ[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានកោះប្រជុំជាបន្ទាន់ តាមការស្នើសុំរបស់សហព័ន្ធរុស្ស៊ីនៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា។<ref name="iaea.em"/> ប្រមុខ[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានថ្កោលទោសការវាយប្រហារនេះ ខណៈអគ្គលេខាធិការនៃ[[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]]បានសម្ដៅលើសកម្មភាពវាយប្រហារនោះថាអាចជាប់ជាឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម។<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/cm29zmpdj3vt |title=Trump issues expletive-laden threat to Iran demanding Strait of Hormuz be opened |website=BBC News}}</ref> យោងតាម​អគ្គរដ្ឋអាជ្ញា​ស្ថាបនិក​នៃ​[[តុលាការ​ព្រហ្មទណ្ឌ​អន្តរជាតិ]]លោក[[ល្វីស ម៉ូរ៉េណូ អូកាំប៉ូ]] សង្គ្រាម​នេះ​គឺ​អាច​ប្រៀបបានទៅ​នឹង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន|​សង្គ្រាម​រុស្ស៊ី​នៅ​អ៊ុយក្រែន]] ដោយ​បន្ថែមទៀត​ថា ពិភពលោក​កំពុង​ផ្លាស់ប្តូរ​ពី "ប្រព័ន្ធ​ផ្អែកលើ​ច្បាប់" ទៅ​ជា "ការគ្រប់គ្រង​តាមមាត់​មនុស្ស" និង "មិនមែន​ជា​ពិភពលោក​ដែល​អាចស្ថិតស្ថេរបានយូរនោះទេ"។<ref>{{cite news |title=Iran war shows norms of international conflicts have been upended |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4gjv02g54ko |work=www.bbc.com |date=24 March 2026 |archive-date=13 April 2026 |access-date=11 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260413162219/https://www.bbc.com/news/articles/c4gjv02g54ko |url-status=live }}</ref> ប្រធានគណៈកម្មការអឺរ៉ុប លោកស្រី[[អួរស៊ូឡា វ៉ន ឌែរ ឡេយ៉េន]] និងប្រធានក្រុមប្រឹក្សា លោក[[អាន់តូនីញ៉ូ កូស្តា]]បានសម្ដៅលើជម្លោះនេះថា "គួរឱ្យព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំង" ហើយបានជំរុញឱ្យមានការអត់ធ្មត់បំផុតរវាងភាគីទាំងសងខាង។<ref name="Al Jazeera English-2026a">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=World reacts to US, Israel attack on Iran, Tehran retaliation |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/world-reacts-to-us-israel-attack-on-iran-tehran-retaliation |access-date=11 June 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301110321/https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/world-reacts-to-us-israel-attack-on-iran-tehran-retaliation |url-status=live }}</ref> អ្នកនាំពាក្យអង្គការណាតូម្នាក់បាននិយាយថា ណាតូបានកំពុងនឹងតាមដានស្ថានការណ៍យ៉ាងដិតដល់ ខណៈដែលមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ម្នាក់បាននិយាយថា អង្គការណាតូបានបង្កើនការប្រុងប្រយ័ត្នរបស់ខ្លួន។<ref name="Bayer">{{Cite web |last=Bayer |first=Lily |date=28 February 2026 |title=NATO closely following developments in Iran, spokesperson says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nato-closely-following-developments-iran-region-spokesperson-says-2026-02-28/ |access-date=11 June 2026 |website=Reuters}}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័ត[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៨១៧|សេចក្តីសម្រេចលេខ ២៨១៧]] ដែលឧបត្ថម្ភដោយប្រទេស[[បារ៉ែន]] ដោយបានអំពាវនាវឱ្យអ៊ីរ៉ង់បញ្ឈប់ការវាយប្រហាររបស់ខ្លួនលើបណ្ដារដ្ឋឈូងសមុទ្រ និងថ្កោលទោសការវាយប្រហារទាំងនោះថាជាការរំលោភលើច្បាប់អន្តរជាតិ។ សេចក្តីសម្រេចនេះមិនបានរៀបរាប់អំពីការវាយប្រហាររួមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែលទៅលើអ៊ីរ៉ង់និងលីបង់ទេ។<ref>{{cite news |last=Blackburn |first=Gavin |date=11 March 2026 |title=UN Security Council demands Iran halt attacks on Gulf states |url=https://www.euronews.com/2026/03/11/israel-carries-out-strikes-in-lebanon-and-tehran-fires-at-gulf-states-as-iran-war-enters-d |work=Euronews}}</ref> ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|auto=yes|d=Q138503695|m=yes}} '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' * {{cite news |date=28 February 2026 |title=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran's retaliation |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |access-date=28 February 2026 |work=CNN}} * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%A2%E1%9F%8A%E1%9E%B8%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9E%84%E1%9F%8B/ អានព័ត៌មានអំពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សានៅ RFI ខេមរភាសា] * [https://www.c-span.org/liveEvent/?Iran U.S. and Israeli Strikes on Iran], [[C-SPAN]] * [https://www.marinetraffic.com/en/ais/home/centerx:56.4/centery:26.5/zoom:9 Tracking of traffic in the Strait of Hormuz] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាណត្តិប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំទីពីរ]] flsiaw65woil1fi6nlq418n73fcehe7 336747 336710 2026-06-18T07:44:57Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336747 wikitext text/x-wiki {{Redirect|សង្គ្រាមសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់|ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៥|សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ}} {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ជម្លោះយោធា | conflict = សង្ក្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦ | partof = [[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] | image = [[File:2026 Iran war collage.jpg|300px]] | caption = '''មើលពីលើចុះក្រោមតាមត្រនិចនាឡិកា៖'''<br/>{{bulleted list | | ក្រុមនាវាចម្បាំងនាមអេប្រាហាម លីនខឹននៅសមុទ្រអារ៉ាប់, ៦ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង ''Super Hornet'' ហោះចេញពីនាវាដឹកយន្តហោះ ''[[យូអេសអេស អេប្រាហាម លីនខឹន (CVN-៧២)|អេប្រាហាម លីនខឹន]]'', ២៧ កុម្ភៈ ២០២៦ | យន្តហោះចម្បាំង F-១៦ របស់អ៊ីស្រាអែលមួយកង កំពុងហោះសម្ដៅទៅអ៊ីរ៉ង់, ៤ មីនា ២០២៦ | ហាយនភាពនៃកីឡដ្ឋានក្នុងសាលអាហ្សាឌីនៅរដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់, ៥ មីនា ២០២៦ | សំណល់អគារបាក់បែងក្នុងក្រុង[[ឃើម៉ាន់ឆាហ៍]], ៣ មីនា ២០២៦ | ទិដ្ឋភាពសាលារៀនមួយនៅ[[មីណាប]]ក្រោយ[[ការវាយប្រហារផ្លូវអាកាសលើសាលារៀនមីណាប|រងគ្រាប់មីស៊ីល]], ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ | ផ្សែងក្រមៅហើរឡើងចូលបរិយាកាសនៅតេហេរ៉ង់, ៣ មីនា ២០២៦ | មីស៊ីលតូម៉ាហក (''Tomahawk'') ហោះចេញពីនាវាចម្បាំង ''[[យូអេសអេស ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក|ឌែលប៊ឺត ឌី. ប៊្លែក]]'', ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ }} | date = ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦ – បច្ចុប្បន្ន | place = {{hlist | [[អាស៊ីខាងលិច]] | [[មហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] }} | status = គាំងដំណើរ<ref>{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/us-reviews-latest-iranian-proposal-to-end-war-stalemate|title=US reviews latest Iranian proposal to end war stalemate|date=April 28, 2026|agency=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]|work=The Straits Times}}</ref> <br>{{bulleted list|[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់បណ្ដោះអាសន្ន]]|[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]|[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ការវិវត្តនៃជម្លោះអ៊ីស្រាអែល–ហេស្បុលឡា]]|[[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សេដ្ឋកិច្ចសកលត្រូវរំខាន]]រួមទាំង[[វិបត្តឥន្ធនៈសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|វិបត្តិឥន្ធនៈ]]}} | combatant1 = {{tree list}} * {{flag|សហរដ្ឋអាមេរិក}} * {{flag|អ៊ីស្រាអែល}} {{tree list/end}} |combatant1a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|កាតា}} |{{flag|គុយវ៉ែត}} |{{flag|តួកគី}} |{{flag|បារ៉ែន}} |{{flag|លីបង់}} |{{flag|សហរាជាណាចក្រ}} * {{flagicon image|Flag of the British Indian Ocean Territory 2026.svg}} [[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] * {{flagicon|សហរាជាណាចក្រ}} [[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]] |{{flag|ស៊ីរី}} |{{flag|ហ្សកដានី}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}} * {{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}} [[តំបន់ឃឺឌីស្ថាន]] |{{flag|អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត}} |{{flag|អាស៊ែបៃសង់}} |{{flag|អូម៉ង់}} |{{flag|អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម}} }} {{tree list/end}} | combatant2 = {{tree list}} * {{flag|អ៊ីរ៉ង់}} * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ហេស្បុលឡា]] * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[ហ៊ូទី]]<ref>{{cite news |last1=Fabian |first1=Emanuel |title=Joining war, Yemen’s Houthis launch ballistic missile attack on southern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/joining-war-yemens-houthis-launch-ballistic-missile-attack-on-southern-israel/ |access-date=12 May 2026 |work=The Times of Israel |date=28 March 2026}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} [[ចលនាអាម៉ាល់]]{{refn|ចលនាអាម៉ាល់បានដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្មនៅក្នុង[[សង្គ្រាមលីបង់]]រួមជាមួយក្រុមហេស្បុលឡា។<ref>{{Cite web |date=5 April 2026 |title=Involvement of the Amal Movement in the Fighting Against Israel Alongside Hezbollah |url=https://israel-alma.org/involvement-of-the-amal-movement-in-the-fighting-against-israel-alongside-hezbollah/ |access-date=12 May 2026 |website=Alma Research and Education Center}}</ref>|group=ស}} * {{flagicon image|PMF infobox.png}} [[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]]<ref>{{cite web|title=US embassy in Baghdad attacked as US-Israel war on Iran escalates|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/us-embassy-in-baghdad-attacked-as-us-israel-war-on-iran-escalates|date=7 March 2026|access-date=12 May 2026|website=Al Jazeera English}}</ref> * {{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg}} [[ចលនាតស៊ូឥស្លាមនៅអ៊ីរ៉ាក់]] {{tree list/end}} |combatant2a = {{tree list}} {{collapsible list|title=ភាគីដទៃ៖ |{{flag|លីបង់}} |{{flag|អ៊ីរ៉ាក់}}<ref>{{Cite web |last=Sancha |first=Natalia |date=2026-03-27 |title=Iraq mourns its dead after worst strike against its army since the start of the war: ‘Why did the Americans attack us?’ |url=https://english.elpais.com/international/2026-03-27/iraq-mourns-its-dead-after-worst-strike-against-its-army-since-the-start-of-the-war-why-did-the-americans-attack-us.html |access-date=2026-05-12 |website=EL PAÍS English }}</ref> |{{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.svg}} [[ក្រុមឥស្លាម (លីបង់)|ក្រុមឥស្លាម]]<ref name=MuslimBrothers>{{cite​ news |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-888730|title=Lebanon Islamic Group claims headquarters targeted by IDF strikes|work=The Jerusalem Post|author=Seth J. Frantzman|date=March 4, 2026|access-date=May 12, 2026}}</ref> |{{flag|ហាម៉ាស់}}<ref>{{cite web|date=2026-03-05|title=Israel strikes Beirut, Hamas official reportedly killed|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-url=https://web.archive.org/web/20260308031532/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/05/israel-strikes-beirut-lebanon-state-media-says-hamas-official-killed|archive-date=2026-03-08|access-date=2026-05-12|website=Al Arabiya English}}</ref> |{{flagicon image|InfoboxPIJ.svg}} [[ជីហាដឥស្លាមប៉ាឡេស្ទីន]]<ref>{{cite web|date=2 March 2026|title=Palestinian Islamic Jihad armed wing says Lebanon commander killed in Israeli strikes|url=https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411183622/https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html|archive-date=11 April 2026|access-date=12 May 2026|website=L'Orient Today}}</ref> }} {{tree list/end}} | commander1 = {{plainlist}} * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ដូណាល់ ត្រាំ]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ភីត ហេកសិត]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ដាន​ ខេន]] * {{flagdeco|សហរដ្ឋ}} [[ប្រាដ ឃូពើរ (ឧត្តមនាវីឯក)|ប្រាដ ឃូពើរ]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[ អ៊ីស្រាអែល កាត់ហ្ស៍]] * {{flagdeco|អ៊ីស្រាអែល}} [[អីយ៉ាល់ ហ្សាមៀរ]] {{endplainlist}} | commander2 = {{plainlist}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលី ហាមេនៃ]]{{Assassinated|ឃាតកម្មនៃអាលី ហាមីនៃ}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[មោជតាបា ហាមេនៃ]]<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Helena |date=2026-03-11 |title=Mojtaba Khamenei was hurt in strike that killed his father, Iran’s Cyprus ambassador confirms |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/11/mojtaba-khamenei-was-hurt-in-strike-that-killed-his-father-irans-cyprus-ambassador-confirms |access-date=2026-05-12 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលី ឡារីយ៉ានី]]{{Assassinated|ឃាតកម្មនៃអាលី ឡារីយ៉ានី}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]] * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]]{{KIA}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាហ្ស៊ីស ណាស៊ាហ្សាដេហ៍]]{{KIA}} * {{flagdeco|អ៊ីរ៉ង់}} [[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]]{{KIA}} * {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg}} [[អាប់ឌុលម៉ាលីគ អាល់ហ៊ូទី]] * {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} [[ណាអ៊ីម កាស្ស៊ែម]] {{endplainlist}} | casualties1 = {{indented plainlist}} * '''ផ្អែកតាម ស.រ.អ.''' ** {{flagu|សហរដ្ឋអាមេរិក}}៖ *** ទាហាន ១៥ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** បុគ្គលិកយោធា ៥៤៣ នាក់បានរងរបួស * '''ផ្អែកតាមអ៊ីស្រាអែល''' ** {{flagu|អ៊ីស្រាអែល}}៖ *** ទាហាន ៣២ នាក់ និងអ្នកម៉ៅការ ១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** ប្រជាជនស៊ីវិល ២៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត *** របួស ៩,០២៦ នាក់ (រួមមានបុគ្គលិកយោធា ១,២៤៧ នាក់) {{endplainlist}} | casualties2 = {{plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអ៊ីរ៉ង់''' ** {{flagu|អ៊ីរ៉ង់}}៖ ** ៣,៤៦៨ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត ** ២៦,៥០០​ នាក់បានទទួលរងរបួស * '''ផ្អែកតាមប្រភពក្នុងស្រុក''' ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} ហេស្បុលឡា៖ ** យុទ្ធជន ១,០០០+ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news |last1=Astih |first1=Paula |title=Hezbollah Tallies Its Dead from Israel War, Estimates Exceed 1,000 |url=https://infoweb-newsbank-com.srv-proxy1.library.tamu.edu/apps/news/document-view?p=AWNB&docref=news/1A7909E3F07F63D8 |access-date=12 May 2026 |work=Al-Sharq al-Awsat |agency=NewsBank: Access World News Research Collection |date=17 April 2026}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} ចលនាអាម៉ាល់៖ ** វេជ្ជបណ្ឌិតសង្គ្រោះបន្ទាន់ ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite web |title=NNA: Two paramedics from the Islamic Risala Scout Association – Civil Defense and the Islamic Health Authority have been killed in an airstrike on Sawwana |url=https://www.mtv.com.lb/en/news/Local/1666035/nna--two-paramedics-from-the-islamic-risala-scout-association---civil-defense-and-the-islamic-health-authority-have-been-killed-in-an-airstrike-on-sawwana |website=MTV Lebanon |access-date=12 May 2026 |date=13 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) The "Al-Risala Scouts" mourned their five martyred paramedics in the Zawtar raid. |url=https://www.nna-leb.gov.lb/ar/news/423125/%D9%83%D8%B4%D8%A7%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%A1%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%81%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%85%D8%B3%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%B2%D9%88%D8%B7%D8%B1-2 |website=NNA |access-date=12 May 2026 |date=28 March 2026}}</ref> ** {{flagicon image|flag of Hamas.svg}} ហាម៉ាស់៖ ** សមាជិក ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{Cite web|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/03/israel-eliminates-3-hamas-members-operating-in-lebanon.php|title=Israel eliminates 3 Hamas members operating in Lebanon|first=Joe|last=Truzman|date=22 March 2026}}</ref> ** {{flagicon image|PMF infobox.png}} កងកម្លាំងប្រជាកំណែន៖ ** យុទ្ធជន ៨០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង​ ២៧០ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite news|url=https://saba.ye/en/news3682770.htm|title=Popular Mobilization Forces in Iraq: 80 Martyrs & over 270 injured in Israeli–U.S. aggression}}</ref> {{endplainlist}} ---- {{plainlist}} * '''ផ្អែកតាម[[សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្សនៅអ៊ីរ៉ង់]]៖'''<br>៣,៦៣៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត (រួមមាន បុគ្គលិកយោធា ១,២២១ នាក់, ប្រជាជនស៊ីវិល ១,៧០១ នាក់, និង ៧១៤ នាក់ទៀតមិនបញ្ជាក់)<ref>{{cite web|date=7 April 2026|title=Day 39 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: Extensive Damage to the Rail Network and Roads|url=https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409042630/https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/|archive-date=9 April 2026|access-date=12 May 2026|website=HRANA (en-hrana.org)}}</ref> {{endplainlist}} ---- {{indented plainlist}} * '''ផ្អែកតាមអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល''' ** {{flagu|អ៊ីរ៉ង់}}៖ ** បុគ្គលិកយោធា ៦,០០០+ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref name="Bohbot150326>{{cite news|last1=Bohbot|first1=Amir|title= Over 6,000 IRGC members killed, 15,000 wounded since the start of Operation Roaring Lion, IDF says|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-889964|access-date=15 March 2026|publisher=The Jerusalem Post|date=15 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260315115157/https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-889964|archive-date=12 May 2026}}</ref> ** បុគ្គលិកយោធា ~១៥,០០០ នាក់បានរងរបួស<ref name="Bohbot150326"/> ** ឧបករណ៍បាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទិក ១៩០+ គ្រឿងបានកម្ទេច<ref name=MakoBelieve>{{cite news|title=(ជាភាសាហេប្រឺ)בכיר צבאי: "האמריקנים לא האמינו שנצליח בעריפה; איראן סופרת מעל 10,000 נפגעים"|url=https://www.mako.co.il/news-military/2026_q1/Article-f92fae09426ec91027.htm?Partner=searchResults|access-date=2026-05-12}}</ref> ** នាវាចម្បាំង ១៥៥ គ្រឿងបានកម្ទេច ឬខូចខាត<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/us-war-with-iran-by-numbers-energy-drinks-to-targets-2026-4|title=Epic Fury strikes on Iran were fueled by 2 million energy drinks, about a million gallons of coffee, and nicotine, top general says}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).svg}} ហេស្បុលឡា៖ ** យុទ្ធជន ២,៥០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-nearly-a-third-of-hezbllahs-forces-killed-during-years-long-multi-front-war/|title=IDF says ‘nearly a third’ of Hezbollah’s forces killed during years-long multi-front war}}</ref> {{endplainlist}} | casualties3 = <div style="text-align: centre;"> លីបង់៖ មនុស្ស ៣,៦១៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១១,០៧២ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite news|url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/171302|title=Lebanon says death toll from Israeli war rises to 3,613, injuries reach 11,072}}</ref><br>អ៊ីរ៉ាក់៖ ទាហាន ២៦ នាក់និងប្រជាជនស៊ីវិល ២៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្ស ១៨០ នាក់បានរងរបួស <br>ប៉ាឡេស្ទីន៖ មនុស្ស ១៤ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១៥ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite news |first1=Imad |last1=Isseid |first2=Melanie |last2=Lidman |date=8 March 2026 |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-west-bank-settlers-violence-900ad24fd46e0ca5ae0de07c0328c960 |title=3 Palestinians killed in West Bank clash, bringing toll from week of violence to 6 |work=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite news |date=15 March 2026 |url=https://www.npr.org/2026/03/15/g-s1-113834/israeli-soldiers-fire-on-family-car-in-occupied-west-bank-killing-4 |title=Israeli soldiers fire on family car in occupied West Bank, killing 4 |work=NPR}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lee |first=David D. |date=19 March 2026 |title=Four Palestinian women killed during Iranian missile attack in West Bank |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/19/three-palestinian-women-killed-during-iranian-missile-attack-in-west-bank |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English |archive-date=19 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260319152352/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/19/three-palestinian-women-killed-during-iranian-missile-attack-in-west-bank |url-status=live}}</ref> <br>អូម៉ង់៖ ៩ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ១៨ នាក់បានរងរបួស<ref name=hindustan260302>{{Cite news|date=2 March 2026|title=3 Indians killed in Iranian attacks off Oman; 20 injured across West Asia|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/3-indians-killed-in-iranian-attacks-off-oman-20-injured-across-west-asia-101772473983914.html|access-date=12 May 2026|work=Hindustan Times}}</ref><ref name="aj260305">{{Cite news |title=US-Israel attacks on Iran: Death toll and injuries live tracker |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301150802/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker |archive-date=1 March 2026 |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref><ref>{{Cite web |title=Salvage Tug Reported Attacked Near Straits of Hormuz with Crew Feared Dead |url=https://maritime-executive.com/article/salvage-tug-reported-attacked-near-straits-of-hormuz-with-crew-feared-dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260306170651/https://maritime-executive.com/article/salvage-tug-reported-attacked-near-straits-of-hormuz-with-crew-feared-dead |archive-date=2026-03-06 |access-date=2026-06-11 |website=The Maritime Executive }}</ref> <br>អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម៖ ទាហាន ២ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ១១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត,{{refn|group=ស|<ref>{{cite news |title=Fatalities in the UAE |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/day-18-israel-us-iran-war-live-updates#blogCarde8acf01e-a59b-4710-bc38-6378ec82b68c |access-date=12 May 2026 |work=Khaleej Times |date=17 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/24/uae-defense-ministry-says-civilian-contractor-killed-in-bahrain|title=UAE defense ministry says civilian contractor killed in Bahrain|date=March 24, 2026|website=Al Arabiya English}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/03/26/world/middleeast/iran-missile-strikes-abu-dhabi.html|title=Two Killed in Abu Dhabi as Gulf States Face Fresh Attacks|first=Ismaeel|last=Naar|location=Dubai, United Arab Emirates|date=March 26, 2026|website=NYTimes.com}}</ref>}} ២២៧ នាក់បានរងរបួស<ref>{{Cite web|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20260409124738/https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|title=UAE intercepts 17 ballistic missiles, 35 drones after US-Iran ceasefire|archive-date=April 9, 2026|website=Khaleej Times}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/uae/three-injured-in-drone-attack-at-fujairah-oil-zone-1.500528878|title=Three injured in drone attack at Fujairah oil zone}}</ref> <br>គុយវ៉ែត៖ ទាហាន ៤ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត, ទាហាន ៧៨ នាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិល ១០៤ នាក់បានរងរបួស <br>[[កងកម្លាំងអង្គការសហប្រជាជាតិបណ្ដោះអាសន្ននៅលីបង់]]៖ ៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{refn|group=ស|រួមមានជនជាតិឥណ្ឌូណេស៊ីចំនួន ៤ នាក់ បារាំងចំនួន ២ នាក់ និងស៊ែប៊ីម្នាក់។<ref name="AP24042026">{{Cite news |last1=Ahmed |first1=Munir |last2=Gambrell |first2=Jon |last3=Keaten |first3=Jamey |date=24 April 2026 |title=Trump dispatches Witkoff and Kushner to Pakistan for new talks with Iran's foreign minister |url=https://apnews.com/article/us-iran-war-hormuz-israel-pakistan-ceasefire-april-24-2026-313e19ff213738620abe31c96eb38368 |work=Associated Press |access-date=12 May 2026 }}</ref>|name="UNIFIL killed"}} និង ១៣ នាក់បានរងរបួស{{refn|រួមមានជនជាតិហ្កាណា ៤ នាក់,<ref name="BBC09032026">{{Cite news |last=Nunoo |first=Favour |date=9 March 2026 |title=Ghana calls on Commonwealth to condemn attack on its peacekeepers in Lebanon |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwyg07vqdrdo |work=BBC |access-date=12 May 2026}}</ref> ឥណ្ឌូណេស៊ី ៤ នាក់,<ref name="UNNews">{{Cite news |date=30 March 2026 |title=UN condemns killing of two more peacekeepers in Lebanon |url=https://news.un.org/en/story/2026/03/1167222 |work=UN News}}</ref><ref name="AP24042026" />អេស្ប៉ាញ ២ នាក់ និងបារាំង ២ នាក់។<ref name="AP-18042026">{{Cite news |last1=Mroue |first1=Bassem |last2=Petrequin |first2=Samuel |date=18 April 2026 |title=French soldier killed and 3 others wounded in an attack on peacekeepers in Lebanon, Macron says |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-france-peacekeepers-5856353ddea6c1654c38c8aadf803ed7 |work=Associated Press |access-date=12 May 2026}}</ref><ref name="lot22april">{{Cite news |date=22 April 2026 |title=Attack on UNIFIL in Ghandourieh: French peacekeeper succumbs to injuries |url=https://today.lorientlejour.com/article/1504524/attack-on-unifil-in-ghandourieh-french-peacekeeper-succumbs-to-injuries.html |work=L'Orient Today |access-date=11 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428215717/https://today.lorientlejour.com/article/1504524/attack-on-unifil-in-ghandourieh-french-peacekeeper-succumbs-to-injuries.html |archive-date=28 April 2026}}</ref>|group=ស|name="UNIFIL injured"}}<ref name="tayyar.org">{{Cite news |date=14 March 2026 |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) UNIFIL: One of our soldiers was injured after our position near the town of Mays al-Jabal was targeted. |url= https://www.tayyar.org/news/Lebanon/711208/%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86%D9%8A%D9%81%D9%8A%D9%84-%D8%A5%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%A9-%D8%A3%D8%AD%D8%AF-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9-%D9%84%D9%86%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D9%84%D8%AF%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%B3-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D9%84 |website=tayyar.org }}</ref> <br>បារ៉ែន៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ៤២ នាក់បានរងរបួស{{refn|<ref name="Stepansky-2026">{{Cite web|first1=Joseph|last1=Stepansky|first2=Zaid|last2=Sabah|title=US, Israel attack Iran live: Trump vows to avenge 3 American soldiers|date=2 March 2026|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/2/us-israel-attack-iran-live|access-date=12 May 2026|website=Al Jazeera English}}</ref><ref>{{cite web|date=2026-03-09|title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media|url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post|access-date=2026-05-12|website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://qna.org.qa/en/news/news-details?id=bahraini-ministry-of-interior-says-four-injured-from-falling-debris-of-intercepted-iranian-drone&date=4/04/2026|title=Bahraini Ministry of Interior Says Four Injured from Falling Debris of Intercepted Iranian Drone|date=April 4, 2026|website=Qatar news agency}}</ref>|group=ស}} <br>អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត៖ ៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និង ២៣ នាក់បានរងរបួស{{refn|<ref>{{cite news|title=Two killed, 12 injured after projectile fell on residential location in Saudi Arabia|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-killed-12-injured-after-projectile-fell-residential-location-saudi-arabia-2026-03-08/|access-date=12 May 2026|publisher=Reuters|date=8 March 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|archive-url=https://web.archive.org/web/20260410010538/https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|title=Saudi Arabia says operational activities halted at several energy sites|archive-date=10 April 2026}}</ref>|group=ស}} <br>បារាំង៖ ទាហាន ១ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត{{refn|មិនរាប់បញ្ចូលទាហានបារាំងពីរនាក់នៃកងកម្លាំងរក្សាសន្តិភាពបណ្តោះអាសន្ននៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅប្រទេសលីបង់ឡើយ។|group=ស|name="France"}} និង ៧ នាក់បានរងរបួស{{refn|group=ស|name="France"}}<ref name="trt13march">{{Cite news |date=13 March 2026 |title=Drone attack in Iraq's Erbil region kills 1, injures 7 French soldiers at military base |url=https://www.trtworld.com/article/b846f9d0d45d |work=TRT World |access-date=12 May 2026}}</ref> <br>ស៊ីរី៖ ១​ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|archive-url=https://web.archive.org/web/20260407080953/https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|title=Syria says Israeli tank fire kills man in country’s south|archive-date=7 April 2026}}</ref> <br>កាតា៖ ២០ នាក់បានរងរបួស<ref name="The Peninsula Newspaper-2026">{{cite web|date=1 March 2026|title=Ministry of Interior announces 8 new injuries resulting from Iranian attack|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/01/03/2026/ministry-of-interior-announces-8-new-injuries-resulting-from-iranian-attack|access-date=12 May 2026|website=The Peninsula Newspaper|agency=QNA}}</ref><ref>{{cite news|url=https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|archive-url=https://web.archive.org/web/20260407230957/https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|title=Qatar: 4 injured, including child, after debris from Iranian missile falls in residential area|archive-date=7 April 2026}}</ref> <br>ហ្សកដានី៖ ១៩ នាក់បានរងរបួស<ref>{{cite​ news|title=Army says Iran fired 119 missiles, drones in one week directly targeting Jordan|url=http://en.royanews.tv/news/68214|access-date=12 May 2026|work=Roya TV|date=7 March 2026}}</ref> <br>អាស៊ែបៃសង់៖ ៤ នាក់បានរងរបួស<ref name=ynet260305>{{cite news|title=Azerbaijan says Iran fired two drones at its territory, injuring two people|url=https://www.ynetnews.com/article/rjo00ualfbl|access-date=12 May 2026|publisher=Ynet|date=5 March 2026}}</ref> }} ចាប់តាំងពីថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ [[សហរដ្ឋអាមេរិក]] និង[[អ៊ីស្រាអែល]]បានចូលដៃគ្នាប្រឡូកក្នុងសង្គ្រាមជាមួយប្រទេស[[អ៊ីរ៉ង់]] ក៏ដូចជាសម្ព័ន្ធមិត្តនៅក្នុងតំបន់របស់ខ្លួន។ ជម្លោះនេះបានចាប់ផ្ទុះឡើងនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបើកការវាយប្រហារតាមអាកាសសម្ដៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយកំណត់គោលដៅលើទីតាំងយោធានិងរដ្ឋាភិបាល ហើយថែមទាំង[[បញ្ជីរាយនាមមន្ត្រីអ៊ីរ៉ង់ដេលបានស្លាប់កំឡុងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ធ្វើឃាតមន្ត្រីអ៊ីរ៉ង់ជាច្រើននាក់]]ទៀតផង រួមមានមេដឹកនាំកំពូល[[អាលី ហាមេនៃ]]ជាដើម។ ការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលនោះត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងស្របគ្នានឹងពេលដែលអ៊ីរ៉ង់ និងសហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងជាប់ចរចាទាក់ទងនឹង[[កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|កម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់]]។ អ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញដោយបាញ់ប្រហារមីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិក និងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់[[អាស៊ីខាងលិច]]។ អ៊ីរ៉ង់ក៏ថែមទាំងបានប្រើកម្លាំង[[វិបត្តិច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦|បិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ផងដែរ ដែលបង្កជាការរំខានដល់ពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក។ បន្ទាប់ពី[[វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា]]បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៣ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់និងអ៊ីស្រាអែលបាន[[ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|បាញ់មីស៊ីលប្រហារគ្នាទៅវិញទៅមក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០២៤ ហើយម្តងទៀតនៅក្នុង[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]]នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ ដោយលើកទីពីរនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចេញមុខវាយប្រហារលើទីតាំងនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។ នៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់បាន[[ការសម្លាប់រង្គាលនៅអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|សម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិលខ្លួនរាប់ពាន់នាក់]]ក្នុងយុទ្ធនាការបង្ក្រាបលើ[[បាតុកម្មអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៥–២០២៦|ហ្វូងពួកបាតុករតវ៉ាប្រឆាំងដ៏ធំបំផុត]]ដែលមិនធ្លាប់មាននៅអ៊ីរ៉ង់ចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|ឆ្នាំ១៩៧៩]] មកម៉្លេះ។ ជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពសម្លាប់បាតុករដោយកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់នេះ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានឆ្លើយតបដោយព្រមាននឹងប្រើកម្លាំងយោធា ហើយបន្ទាប់មក លោកក៏បានដាក់បញ្ជាឱ្យយោធាអាមេរិកចល័តប្រមូលកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅក្នុងតំបន់ ដែលត្រូវជាការចល័តទ័ពដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងតំបន់នេះចាប់តាំងពី[[ការឈ្លានពានអ៊ីរ៉ាក់ឆ្នាំ២០០៣|ការឈ្លានពានប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់កាលឆ្នាំ២០០៣]] មក។<ref>{{cite news |date=26 February 2026 |title=US-Iran talks end with no deal but potential signs of progress |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-iran-nuclear-talks-resume-geneva-against-backdrop-military-threat-2026-02-26/ |access-date=12 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ការវាយប្រហារតាមអាកាសដោយអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែលបានបង្កការខូចខាតដល់មូលដ្ឋានយោធា អគាររដ្ឋាភិបាល​ សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ និងទីតំបន់បេតិកភណ្ឌជាច្រើនកន្លែង ហើយបានបណ្តាលឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ និងរបួសជាច្រើននាក់ផងដែរ។<ref>{{cite web |last1=Brown |first1=Paul |last2=Sardarizadeh |first2=Shayan |last3=Murphy |first3=Matt |title=Iranian schools, hospital and landmarks among civilian sites hit during US-Israeli strikes |url=https://www.bbc.com/news/articles/cpw004xqxnjo |access-date=12 May 2026 |website=BBC Verify |date=6 March 2026}}</ref> ជាប្រតិកម្ម អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលផ្លោងរាប់រយគ្រាប់ និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ជាច្រើនគ្រឿងចូលទៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ និងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាងរួមមាន ប្រទេស[[កាតា]] [[គុយវ៉ែត]] [[បារ៉ែន]] [[ហ្សកដានី]] [[អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត]] [[អូម៉ង់]] និង[[អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម]]។<ref>{{cite news |last1=Piper |first1=Imogen |last2=Kelly |first2=Meg |last3=Ley |first3=Jarrett |last4=Ducroquet |first4=Simon |date=28 February 2026 |title=See where U.S., Israeli strikes have hit Iran and where Iran has retaliated |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2026/02/28/where-us-attack-iran-images-video/ |access-date=12 May 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286 |url-access=subscription}}</ref> អ៊ីរ៉ង់ និង​ក្រុមបក្សពួកសម្ព័ន្ធមិត្ត​របស់ខ្លួន​ក៏បាន​បើក​ការបាញ់ប្រហារ​លើ​[[តំបន់​ឃឺឌីស្ថាន]]​ក្នុងប្រទេស​អ៊ីរ៉ាក់ផងដែរ។ ដ្រូន ឬ​គ្រាប់មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ​ហោះសម្ដៅ​​ទៅក្នុង​ប្រទេស​[[អាស៊ែបៃសង់]] [[តួកគី]] និង​មូលដ្ឋាន​យោធាអាក្រូទីរីរបស់ចក្រភព​អង់គ្លេស​នៅ​ប្រទេស​ស៊ីបទៀតផង​។<ref>{{cite news |date=5 March 2026 |title=Azerbaijan threatens to respond after Iranian drones hit airport and near school |url=https://www.timesofisrael.com/azerbaijan-threatens-to-respond-after-iranian-drones-hit-airport-and-near-school/ |work=The Times of Israel}}</ref><ref name=attoncyprus>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Two drones intercepted heading for RAF base, Cyprus says |url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2r0q310e3o |access-date=12 May 2026 |work=BBC News }}</ref> នៅដំណាលគ្នានេះ [[ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ជម្លោះរវាងក្រុមហេស្បុលឡា និងអ៊ីស្រាអែល]]បានវិវត្តកើតទៅជា[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|សង្គ្រាមលីបង់]] ដោយបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល និងសមាជិកពួកសកម្មប្រយុទ្ធជាង ២,០០០ នាក់។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Hezbollah claims responsibility for attack on Israel |url=https://aje.news/wwomw4?update=4353584 |access-date=12 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> [[អាណត្តិប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំទីពីរ|រដ្ឋបាលត្រាំ]]បានផ្តល់សេចក្ដីពន្យល់ផ្សេងៗគ្នាជុំវិញមូលហេតុនៃការផ្តើមសង្គ្រាមនេះឡើង ដោយក្នុងនោះរួមមាន ដើម្បីទប់ស្កាត់ប្រតិកម្មរបស់អ៊ីរ៉ង់បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហាររំពឹងមុន កម្ទេចធនធានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ រារាំងអ៊ីរ៉ង់កុំឱ្យកសាង[[អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] រឹបអូស[[ធនធានប្រេងបម្រុងអ៊ីរ៉ង់|ធនធានប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់]] ឬផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់។ [[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានថ្លែងថា ខណៈដែលអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធមិនអនុញ្ញាតឱ្យមានការចុះត្រួតពិនិត្យទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរដែលរងខូចខាតកាលពី[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|សង្គ្រាមក្នុងឆ្នាំ២០២៥]] នោះមែន ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នគឺគ្មានភស្តុតាងណាមួយដែលបានបញ្ជាក់ពីដំណើរការនៃកម្មវិធីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់ឡើយ។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Iran Has No Structured Program to Build Nuclear Weapons, IAEA Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-israel-us-strikes-2026/card/iaea-chief-says-iran-has-no-structured-program-to-build-nuclear-weapons-currently-1IYdJPyg8uIZqlGS8Gni |access-date=12 May 2026 |work=The Wall Street Journal​ }}</ref> អគ្គលេខាធិការ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]] លោក[[អាន់តូនីអូ ហ្គូតេរ៉េស]] និងប្រទេសដែលមិនពាក់ព័ន្ធមួយចំនួន បានថ្កោលទោសសកម្មភាពវាយប្រហារដោយសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល ខណៈ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]វិញបានអនុម័ត[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៨១៧|សេចក្តីសម្រេចមួយ]]ថ្កោលទោសការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើរដ្ឋឈូងសមុទ្រ។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=12 May 2026 |work=BBC News}}</ref> អ្នករិះគន់សង្គ្រាម រួមទាំងអ្នកជំនាញផ្នែកច្បាប់ និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ បានសម្ដៅលើការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកថាជាអំពើខុសច្បាប់ក្រោមច្បាប់សហរដ្ឋអាមេរិក ជាទង្វើ[[ចក្រពត្តិនិយម]]<ref>{{Cite web |last1=Martin|first1=Peter|last2=Martin|first2=Eric|date=1 March 2026|title=Trump's Iran Strikes Usher in an Era of Unrestrained American Power|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-03-01/iran-attack-khamenei-killing-maduro-capture-begin-trump-imperialism-era|website=Bloomberg}}</ref> និង​ជាការរំលោភ​លើ​អធិបតេយ្យភាព​របស់​អ៊ីរ៉ង់​ក្រោម​ច្បាប់​អន្តរជាតិ។<ref name="guardian2march">{{cite news |last=Siddique |first=Haroon |date=2 March 2026 |title=What is the legality of the US and Israeli attacks on Iran? |url=https://www.theguardian.com/law/2026/mar/02/legality-us-israel-attacks-iran-uk |access-date=12 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> [[ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចពីសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|ផលប៉ះពាល់សេដ្ឋកិច្ចនៃសង្គ្រាម]]នេះរួមមាន ការរំខានដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតដល់ប្រព័ន្ធផ្គត់ផ្គង់នៅក្នុងទីផ្សារប្រេងសកល ក៏ដូចជាការរំខានដល់ឧស្សាហកម្មឧស្ម័នធម្មជាតិ ជីជីវជាតិ អាកាសចរណ៍ និងទេសចរណ៍ ព្រមទាំងបម្រែបម្រួលនៅក្នុងទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុផងដែរ។ ការដឹកជញ្ជូនប្រេងនិងឧស្ម័នត្រូវបានរំខានដោយការបិទ[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]ដោយអ៊ីរ៉ង់ ហើយការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែលនិងអ៊ីរ៉ង់ទៅលើបណ្ដារោងចក្រថាមពលនៅក្នុងតំបន់។<ref name="uf">{{cite web |last=Nevitt |first=Mark |date=15 March 2026 |title=Legal and Operational Issues in the Strait of Hormuz: Transit Passage Under Fire |url=https://www.justsecurity.org/133996/legal-operational-strait-hormuz-transit-passage/ |access-date=13 May 2026 |website=Just Security }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ការចំណាយលើសង្គ្រាមរបស់យោធាអាមេរិកត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ១៨ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិក<ref name="guardianCost">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2026/mar/19/us-iran-war-cost |title=The war on Iran cost the US $12.7bn by day six. Here's how it's been spent – in charts |date=19 March 2026 |access-date=13 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> ហើយ[[មន្ទីរបញ្ចកោណ]]បានស្នើតម្រូវការ ២០០ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកបន្ថែមទៀត។<ref name="i598">{{cite news |title=White House seeks $200bn in military funding in wake of Iran war |work=BBC News |date=19 March 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y73gwk1qdo |access-date=12 May 2026}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ការចំណាយលើប្រទេសអារ៉ាប់ត្រូវបានប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួនជាង ១២០ ពាន់លានដុល្លារ។<ref name="arabCountriesCost">{{cite news |title=One month of war on Iran cost Arab countries up to $194bn: UNDP |work=Al Jazeera English |date=31 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/31/one-month-of-war-in-middle-east-cost-arab-states-up-to-194bn-undp |access-date=13 May 2026}}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់បានវាយតម្លៃការខូចខាតសេដ្ឋកិច្ចរបស់ខ្លួនដោយមានតម្លៃយ៉ាងតិចស្មើ ៣០០ ពាន់លានដុល្លារ ហើយអាចបន្តឡើងរហូតដល់ ១ ទ្រីលានដុល្លារគិតត្រឹមថ្ងៃទី១១ ខែមេសា។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2026/04/11/world/middleeast/iran-economy-war.html |title=Iran Tries to Grasp Economic Devastation of War, and Find a Way Past It |newspaper=The New York Times |date=11 April 2026}}</ref> លោកត្រាំបានអះអាងថាខ្លួនបានទទួលជ័យជម្នះជាច្រើនលើកច្រើនសារ ហើយបានអះអាងបន្ថែមថា អ៊ីរ៉ង់គឺ "គ្មានសល់អ្វីនៅក្នុងជួរយោធាទៀតទេ"។<ref>{{cite news |title=Trump says "the war is very complete," and he's considering taking over Strait of Hormuz |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-iran-cbs-news-the-war-is-very-complete-strait-hormuz/ |work=CBS News |date=9 March 2026}}</ref> អ៊ីរ៉ង់ សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល បានយល់ព្រមលើ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍]] ដែលបានសម្របសម្រួលដោយប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ហើយបានចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី៨ ខែមេសា<ref name="Pager-2026">{{Cite news |last= |date=7 April 2026 |title=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share |access-date=13 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ខណៈ[[បទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់នៅលីបង់]]វិញបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា។ បទឈប់បាញ់នៃសង្គ្រាមនេះបានឈានចូលដល់ភាពតានតឹង នៅពេលដែលអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធមិនព្រមបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញ លុះត្រាតែអ៊ីស្រាអែលបញ្ឈប់ប្រតិបត្តិការវាយលុករបស់គេនៅក្នុងប្រទេសលីបង់។ បន្ទាប់ពី[[កិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ|កិច្ចចរចាក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]បានបរាជ័យ លោកត្រាំបាននិយាយថា ខ្លួនលោកលែងខ្វល់ពីការចរចាអ្វីទៀតហើយ រួចលោកក៏បានប្រកាសបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសាតទៅ<ref name="Talk1">{{cite news |title=Trump says US will blockade strait of Hormuz after Iran peace talks fail |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/12/trump-says-us-will-blockade-strait-of-hormuz-as-iran-peace-talks-fail |access-date=13 May 2026 |work=The Guardian |date=12 April 2026}}</ref> ដែលជាហេតុនាំឱ្យមានការបិទផ្លូវទឹកពីរផ្នែក ដោយកម្លាំងជើងទឹកអាមេរិកបានកំពុងបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ ហើយអ៊ីរ៉ង់កំពុងបិទ[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។ ទោះជាយ៉ាងណា ត្រាំបានបន្តពន្យារបទឈប់បាញ់ដោយគ្មានកំណត់រយៈពេល ប៉ុន្តែការបាញ់ប្រហារគ្នាតាមផ្លូវអាកាសនៅតែបន្តកើតឡើងដដែរ។ ==ផ្ទៃរឿង== {{Further|វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)}} ===ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់ជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល=== {{Further|ទំនាក់ទំនងសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់|ទំនាក់ទំនងអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល}} ដោយសារតែគោលនយោបាយ[[ជាតូបនីយកម្មនៃឧស្សាហកម្មប្រេងអ៊ីរ៉ង់|ជាតូបនីយកម្មនៃឧស្សាហកម្មប្រេងកាត]]ក្រោមនាយករដ្ឋមន្ត្រីលោក[[ម៉ូហាម៉ាដ ម៉ូសាដឌេក]] ដូចនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអង់គ្លេសក៏បានផ្តួចផ្ដើមគាំទ្រ[[រដ្ឋប្រហារអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ១៩៥៣|រដ្ឋប្រហារ]]ទម្លាក់រូបលោកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣ ហើយអំណាចត្រូវបានបង្វែរទៅ[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា​ ប៉ាហ្លាវី]] ដែលត្រូវជាព្រះរាជាពែរ្សនាពេលនោះ។ ដោយឃើញព្រះមហាក្សត្ររបស់ខ្លួនអត់ឱនលំទោនបំពេញផលប្រយោជន៍ឱ្យលោកខាងលិចដូច្នេះ ក៏ដូចជាត្រូវរស់នៅក្រោមរបបផ្តាច់ការរបស់ព្រះអង្គទៀតនោះ មហាជនអ៊ីរ៉ង់ក៏បានរើបម្រះបះបោរបន្ទុះចេញជា[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩]] ដោយផ្ដួលរំលំរបបប៉ាហ្លាវី ហើយជំនួសមកវិញដោយរបប[[សាធារណរដ្ឋឥស្លាម]]។<ref>{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=13 May 2026 |website=Le Monde diplomatique }}</ref> ជាលទ្ធផល អ៊ីរ៉ង់បានកាត់ផ្ដាច់ទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលចោល បង្កើតបានជា[[វិបត្តិចំណាប់ខ្មាំងអ៊ីរ៉ង់|វិបត្តិការទូត]]ដែលបានអូសបន្លាយពេលជាងមួយឆ្នាំ។<ref name="News1828">{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=13 May 2026 |work=News18}}</ref> ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីរ៉ាក់]] សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសគាំទ្រអ៊ីរ៉ាក់ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ នាវាចម្បាំងអាមេរិកមួយគ្រឿងត្រូវទទួលរងការខូចខាតដោយសារមីនក្រោមសមុទ្ររបស់អ៊ីរ៉ង់។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រតិកម្មវិញដោយធ្វើ[[ប្រតិបត្តិការផ្រេយីងមែនធីស|ការវាយប្រហារលើកងនាវា]]របស់អ៊ីរ៉ង់។ ប៉ុន្មានខែក្រោយមក សហរដ្ឋអាមេរិកបានបាញ់ទម្លាក់នូវ[[ជើងហោះហើរអាកាសចរណ៍អ៊ីរ៉ង់លេខ ៦៥៥|យន្តហោះស៊ីវិលអ៊ីរ៉ង់]]មួយគ្រឿងដោយអចេតនា។<ref name="MacFarquhar1926">{{cite news |last1=MacFarquhar |first1=Neil |title=A Timeline of the Tensions Between the Islamic Republic of Iran and the U.S. |url=https://www.nytimes.com/2026/03/15/world/middleeast/united-states-iran-history.html |access-date=13 May 2026 |work=The New York Times |date=15 March 2026}}</ref> ដើម្បីទប់ស្កាត់ការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើទីប្រជុំជនរបស់ខ្លួន អ៊ីរ៉ង់ក៏បានប្ដេជ្ញាចាប់ផ្តើមកម្មវិធីផលិតមីស៊ីលបាលីស្ទិក។<ref name="Al-MarashiCon">{{cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=13 May 2026 |website=The Conversation }}</ref> ចាប់ផ្តើមនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានចាប់ផ្តើមប្រឡូកចូលក្នុងជម្លោះតំណាងនៅទូទាំងមជ្ឈិមបូព៌ា។ នៅក្នុងនោះ អ៊ីរ៉ង់បានគាំទ្រក្រុម[[ហេស្បុលឡា]]នៅប្រទេសលីបង់ប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែលក្នុងកំឡុង និងក្រោយ[[សង្គ្រាមស៊ីវិលលីបង់]]។ ក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់]] អ៊ីរ៉ង់បានគាំទ្រក្រុមកងជីវពលដែលជាគូបដិបក្ខនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក។ ដោយគួបផ្សំជាមួយក្រុម[[ហ៊ូទី]]នៅយេម៉ែន និងក្រុមប្រដាប់អាវុធដទៃទៀតនៅស៊ីរីនិងប៉ាឡេស្ទីន អ៊ីរ៉ង់បានបង្កើតប្រព័ន្ធសម្ព័ន្ធមិត្តដែលប្តេជ្ញាប្រឆាំងនឹងឥទ្ធិពលរបស់អាមេរិក អ៊ីស្រាអែល អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនៅក្នុងតំបន់។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០២ ដំណើរពង្រីកកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរដោយសម្ងាត់របស់អ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានទម្លាយចេញជាសាធារណៈ។ ចូលមកដល់ឆ្នាំ២០០៦ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]ទីបំផុតបានចេញប្រតិកម្មដោយប្រកាសអនុវត្ត[[ទណ្ឌកម្មអន្តរជាតិប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់|ទណ្ឌកម្មប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់]] ខណៈសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាស[[ទណ្ឌកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់|ទណ្ឌកម្មផ្ទាល់ខ្លួន]]ផងដែរប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់។ តាំងពីពេលនោះមក សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានខិតខំអនុវត្ត[[ប្រតិបត្តិការអូឡាំពិកហ្គេម|យុទ្ធនាការសង្គ្រាមកិច្ចសាយប័រ]]ក្នុងគោលដៅបង្អាកប្រតិបត្តិការរោងចក្រនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់ ខណៈដែលអ៊ីស្រាអែលវិញបានធ្វើ[[ឃាតកម្មលើអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|ឃាតក្រុមអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ]]កំពូលៗរបស់អ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើននាក់។<ref name="MacFarquhar1926"/><ref name="Le Monde Assassinations">{{cite web |last1=Imbert |last2=Golshiri |last3=Mas |first1=Louis |first2=Ghazal |first3=Liselotte |title=How Israel tracked down and assassinated scientists involved in Iran's nuclear program |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/07/08/how-israel-tracked-down-and-assassinated-scientists-involved-in-iran-s-nuclear-program_6743166_4.html |website=lemonde.fr |publisher=Le Monde |access-date=19 May 2026}}</ref> ជម្លោះ​នេះ​បានវិវត្តទៅមួយដំណាក់កាលទៀតនៅក្នុង​ខែមករា ឆ្នាំ២០២០ នៅពេល​ដែល​ប្រធានាធិបតីត្រាំបាន​បញ្ជាឱ្យមានការធ្វើឃាត​លើលោក[[កាស៊ឹម សូលីម៉ានី]] ដែលត្រូវជាមេបញ្ជាការនៃ​[[កងកម្លាំងឃូដស៍]]។<ref name="News1828"/><ref name="Al-MarashiCon"/> កំណើននៃភាពតានតឹងបានហក់ឡើងមួយកម្រិតទៀតបន្ទាប់ពី[[ការលុកលុយអ៊ីស្រាអែលដោយហាម៉ាស់ឆ្នាំ២០២៣|ការវាយលុកថ្ងៃទី៧ ខែតុលា]] មកលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ដែលនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមហ្កាហ្សា]]ឡើង។ អ៊ីស្រាអែលបានប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងបក្សពួកប្រដាប់អាវុធជាច្រើនក្រុមនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា ដែលមានអ៊ីរ៉ង់គាំទ្រនៅពីក្រោយ ដោយនៅក្នុងនោះរួមមាន [[ហាម៉ាស់]] [[ហេស្បុលឡា]] និង[[ហ៊ូទី]]។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ អ៊ីស្រាអែលបានផ្ដើមប្រតិបត្តិការ[[សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ]] ដោយបើកការវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធានិងនុយក្លេអ៊ែរក្នុងទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ដែលជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់វាយប្រហារតបតវិញ។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បាន[[ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើទីតាំងនុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់|វាយប្រហារលើមូលដ្ឋាននុយក្លេអ៊ែរអ៊ីរ៉ង់]]ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃដែរ មុនពេលវាត្រូវបានបញ្ចប់ដោយ[[បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមដប់ពីរថ្ងៃ|បទឈប់បាញ់]]។<ref>{{cite web |title=Iran's Conflict With Israel and the United States |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/confrontation-between-united-states-and-iran |website=Council on Foreign Relations}}</ref> ===បញ្ហានុយក្លេអ៊ែរអ៊ីស្រាអែល=== អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានគេជឿយ៉ាងទូលំទូលាយថាមានប្រដាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ដោយមានស្តុកក្បាលគ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរចន្លោះពី ៩០ ទៅ ៤០០ គ្រាប់។{{refn|ចំនួនស្មាននៃទំហំស្តុកគ្រាប់អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺមានប្រភពខុសៗគ្នា។ តួលេខនៅក្នុងអត្ថបទនេះគឺអាស្រ័យតាមប្រភពចំនួនស្មានដូចតទៅ៖ <ref>{{multiref2 |1 = {{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Norris |first2=Robert S. |year=2014 |title=Israeli nuclear weapons, 2014 |url=http://bos.sagepub.com/content/70/6/97.full.pdf+html |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=70 |number=6 |pages=97–115 |doi=10.1177/0096340214555409 |bibcode=2014BuAtS..70f..97K |doi-access=free}} |2= {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/colin-powell-leaked-emails-nuclear-weapons-israel-iran-obama-deal-a7311626.html |title=Colin Powell leaked emails: Israel has '200 nukes all pointed at Iran', former US secretary of state says |last=Revesz |first=Rachael |newspaper=The Independent |date=16 September 2016 |access-date=19 May 2026}} |3= {{cite journal |last=Brower |first=Kenneth S |title=A Propensity for Conflict: Potential Scenarios and Outcomes of War in the Middle East |journal=Jane's Intelligence Review |type=special report |number=14 |date=February 1997 |pages=14–15}} |4= {{cite book |title=Israel and the Bomb |place=New York |publisher=Columbia University Press |last=Cohen |first=Avner |year=1998 |isbn=978-0-231-10482-1 |url=https://archive.org/details/israelbomb00cohe |page=349}} |5= {{cite web |first=Mohamed |last=ElBaradei |url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Transcripts/2004/alahram27072004.html |title=Transcript of the Director General's Interview with Al-Ahram News |website=International Atomic Energy Agency |date=27 July 2004 |access-date=19 May 2026}} |6= {{cite web |url=https://fas.org/initiative/status-world-nuclear-forces/ |title=Status of World Nuclear Forces |website=Federation Of American Scientists}} }}</ref>}} ម្យ៉ាងទៀត អ៊ីស្រាអែលក៏ជាប្រទេសដែលមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរតែមួយគត់ផងដែរ ដែលមិនទទួលស្គាល់ថាខ្លួនមានកម្មសិទ្ធិអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។<ref name="Kristensen-2022">{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |date=2 January 2022 |title=Israeli nuclear weapons, 2021 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.2021.2014239 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=78 |issue=1 |pages=38–50 |doi=10.1080/00963402.2021.2014239 |bibcode=2022BuAtS..78a..38K |issn=0096-3402 |url-access=subscription}}</ref> អ្នកប្រាជ្ញបញ្ញវន្តមួយចំនួនបានអះអាងថា អាវុធនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាហេតុផលដែលជំរុញឱ្យអ៊ីរ៉ង់អភិវឌ្ឍកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែរផ្ទាល់របស់ខ្លួន ដោយបានបង្កឱ្យមានតុល្យភាពនៃការទប់ស្កាត់នុយក្លេអ៊ែរ ឬការប្រណាំងប្រជែងសព្វាវុធនុយក្លេអ៊ែរក្នុងតំបន់។<ref>{{cite web |date=July 2008 |title=An Israel-Iran Balance of Nuclear Deterrence: Seeds of Instability |url=https://www.inss.org.il/publication/israel-iran-balance-nuclear-deterrence-seeds-instability/ |access-date=19 May 2026 |website=INSS }}</ref> ដោយ​លើកហេតុផលពីហានិភ័យផ្នែក​សន្តិសុខ អ៊ីស្រាអែលបាន​បដិសេធ​មិនទទួលយកការអំពាវនាវពីសហគមន៍​អន្តរជាតិ​ឱ្យខ្លួនចុះ​ចូលរួម​ក្នុង​[[សន្ធិសញ្ញា​ស្តីពី​ការមិនរីកសាយភាយ​អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ]] ឬ​ចូលរួម​ក្នុងកិច្ចចរចា​អំពី[[​តំបន់​គ្មាន​អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ​នៅ​មជ្ឈិមបូព៌ា]]ឡើយ។<ref name="s316">{{cite news |date=29 May 2010 |title=Israel rejects call to join anti-nuclear treaty |url=https://www.reuters.com/article/world/israel-rejects-call-to-join-anti-nuclear-treaty-idUSTRE64S1ZN/ |access-date=19 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ==ព្រឹត្តិការណ៍មុនសង្គ្រាម== {{Main|ព្រឹត្តិការណ៍មុនសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦}} [[File:President Donald J. Trump Welcomes Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu to the White House (cropped b).jpg|thumb|នាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែល លោក[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានបញ្ចុះបញ្ចូលត្រាំដោយជោគជ័យក្នុងការចូលអន្តរាគមន៍យោធាប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់។]] ==អរិភាព== {{Main|ខ្សែកាលនៃសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦}} ===សប្តាហ៍ដំបូង (២៨ កុម្ភៈ – ៦ មីនា)=== [[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|២៨ កុម្ភៈ៖​ ត្រាំកំពុងថ្លែងដំណឹងទៅកាន់ប្រជាជាតិរបស់លោកអំពីដំណើរការវាយប្រហាររបស់អាមេរិក។]] នៅម៉ោង ៣:៣៨ រសៀល ([[តំបន់ម៉ោងខាងកើត|ម៉ោងនៅអាមេរិក]] ឬត្រូវនឹងម៉ោង ១១:០៨ យប់នៅអ៊ីរ៉ង់) នៃថ្ងៃទី២៧ ខែកុម្ភៈ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ដូណាល់ ត្រាំ]]បានចេញបញ្ជាឱ្យចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការអេផិកហ្យូរី (''Epic Fury'')។<ref name="FT01">{{cite news |title=Inside the plan to kill Ali Khamenei |url=https://www.ft.com/content/bf998c69-ab46-4fa3-aae4-8f18f7387836 |work=Financial Times |access-date=21 May 2026 |date=2 March 2026}}</ref> គ្រាប់មីស៊ីល ដ្រូនអាមេរិក និងយន្តហោះចម្បាំងអ៊ីស្រាអែលជាច្រើនគ្រឿង បានផ្តើមការវាយប្រហារមកលើប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នៅថ្ងៃបន្ទាប់ នាវេលាម៉ោងប្រមាណ ៩:៤៥ ព្រឹក ម៉ោងនៅអ៊ីរ៉ង់ (ឬម៉ោង ១:១៥ រំលងអធ្រាត្រ ម៉ោងនៅអាមេរិក)។<ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/us-weapons-used-to-attack-iran-fend-off-retaliation-2026-2?IR=T |title=Here are the weapons America used to strike Iran — and shield against retaliation |work=Business Insider |first=Jake |last=Epstein |date=28 February 2026 |access-date=21 May 2026}}</ref> វេលាផ្ដើមការវាយប្រហារនេះបានកើតឡើងនៅដំណាលស្របនឹងពេលកំពុងតែមានកិច្ចចរចាជុំវិញកម្មវិធីនុយក្លេអ៊ែររបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's foreign minister says he's unsure why U.S. attacked during nuclear talks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-attack-us-israel-regime-change-trump-netanyahu-araghchi-rcna261124 |access-date=21 May 2026 |work=NBC News }}</ref> ប្រតិបត្តិការនេះដែរត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលប្រសិទ្ធនាមថា ប្រតិបត្តិការតោគ្រហឹម។{{refn|group=ស|[[ភាសាហេប្រឺ]]៖ מִבְצַע שְׁאָגַת הָאֲרִי}}<ref>{{cite news |last=Munitz |first=Shmuel |date=6 March 2026 |title=From ancient Israel to modern Iran: the enduring symbolism of the lion |url=https://www.ynetnews.com/culture/article/sk0ujovk11l |access-date=21 May 2026 |work=Ynet }}</ref> [[កងទ័ពអាកាសអ៊ីស្រាអែល]]បានថ្លែងថា កម្លាំងខ្លួនបានបើកវាយប្រហារលើគោលដៅយោធាចំនួន ៥០០ កន្លែងនៅភាគខាងលិច និងកណ្តាលប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយនេះត្រូវជាសមយុទ្ធប្រយុទ្ធដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្លួន<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=IDF says 200 jets involved in Air Force's largest-ever attack sortie |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-200-jets-involved-in-air-forces-largest-ever-attack-sortie/ |access-date=21 May 2026 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> ខណៈកងនាវាអ៊ីរ៉ង់ក៏ទទួលរងនូវការវាយប្រហារទាំងនេះផងដែរ។<ref>{{cite news |title=Satellite images show Iranian warship burning after US Israel strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.businessinsider.com/satellite-images-show-iranian-warship-burning-after-us-israel-strikes-2026-2 |work=Business Insider |access-date=21 May 2026}}</ref> ក្រោយមក អ៊ីស្រាអែលបានបញ្ជាក់ថា ដំណើរវាយប្រហារដំបូងរបស់ខ្លួនបានប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកជាង ១,២០០ គ្រាប់នៅក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោង។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Israel claims to have dropped over 1,200 bombs on Iran in one day |url=https://aje.news/p4rw7y?update=4349719 |work=Al Jazeera English |access-date=21 May 2026 }}</ref> មន្ត្រីអាមេរិកម្នាក់បាននិយាយថា ការវាយប្រហាររាប់សិបលើករបស់អាមេរិកត្រូវបានអនុវត្តដោយយន្តហោះចម្បាំងដែលចេញពីមូលដ្ឋានយោធានៅជុំវិញតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា និងពីនាវាដឹកយន្តហោះមួយ ឬច្រើនគ្រឿង។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442 |access-date=21 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> យោងតាមសារព័ត៌មាន Iran International ដែលដកស្រង់សម្តីរបស់[[ទីភ្នាក់ងារព័ត៌មាននិស្សិតអ៊ីរ៉ង់]] បុគ្គលិកដែលបម្រើការក្នុង[[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]ប្រមាណរាប់ពាន់នាក់ រួមទាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់មួយចំនួនផងដែរ<ref>{{cite web |date=28 February 2026 |title=Senior Revolutionary Guards commanders killed in US-Israel strikes – Reuters |url=https://www.iranintl.com/en/202602284254 |access-date=21 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ត្រូវបានសម្លាប់ ឬត្រូវរងរបួស ខណៈដែលមូលដ្ឋានយោធាជាច្រើនកន្លែងបានរងការវាយប្រហារ។<ref name="Iran International-2026a">{{cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=21 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ទាំងត្រាំ​ និង[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានព្រមានអំពីហានិភ័យដែលអាចកើតមានពីអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ហើយបានអំពាវនាវឱ្យប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ចូលរួមជាធ្លុងដើម្បីផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាលរបស់គេ។<ref name="CBS Major-Combat-Operations">{{cite news |date=28 February 2026 |title=Trump announces "major combat operations" in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |work=CBS News |access-date=21 May 2026}}</ref> បន្ថែមពីលើការវាយប្រហារដោយអាវុធ អ៊ីរ៉ង់ក៏ទទួលរងការវាយប្រហារតាមបណ្ដាញអ៊ីនធឺណិតផងដែរទៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ និងកម្មវិធីទូរស័ព្ទរបស់ខ្លួន រួមជាមួយនឹងសារដែលអំពាវនាវឱ្យប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ងើបឡើងរើបម្រះប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលខ្លួន។<ref name = "JPost hack">{{cite news |last=Gal |first=Itai |date=28 February 2026 |title=Israel plunges Iran into darkness with largest cyberattack in history during attack against Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888271 |access-date=21 May 2026 |work=The Jerusalem Post }}</ref> ការវាយប្រហារតាមអ៊ីនធឺណិតនោះថែមទាំងបានផ្ដាច់ចរន្តអគ្គិសនីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ស្ទើរតែទាំងស្រុងទៀតផង ដោយវាបានអូសបន្លាយជាង ៦០ ម៉ោង បង្កជាការរំខានដល់ទំនាក់ទំនងរបស់រដ្ឋាភិបាល ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋ និងសេវាកម្មសាធារណៈផ្សេងៗ។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=The digital front: Iran's internet down for second day amid reports of U.S.-Israel cyberattacks |url=https://www.cnbc.com/2026/03/02/irans-internet-down-amid-reports-of-us-israel-cyberattacks.html |access-date=21 May 2026 |work=CNBC}}</ref><ref name = "JPost hack"/> ចាប់តាំងពីថ្ងៃផ្ទុះសង្គ្រាមនេះមក អាជ្ញាធរអ៊ីរ៉ង់បានរឹតបន្តឹងការចូលប្រើប្រាស់បណ្ដាញអ៊ីនធឺណិតរបស់ប្រជាជនខ្លួន ដោយអនុញ្ញាតការប្រើប្រាស់ចំពោះតែអ្នកដែលរដ្ឋាភិបាលទទួលស្គាល់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name="bm">{{cite news |date=17 March 2026 |title=Iran's 'chosen users' get 'privileged access' despite internet blackout for masses |url=https://www.theregister.com/2026/03/17/iran_internet_blackout/ |work=The Register}}</ref> [[File:US bases in the Middle East.svg|thumb|[[បញ្ជីរាយឋបនស្ថានយោធាអាមេរិក|មូលដ្ឋាននិងឋបនស្ថានយោធាអាមេរិក]]ធំៗនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា រួមមានមូលដ្ឋានដែលបើកការវាយប្រហារទៅលើអ៊ីរ៉ង់ផងដែរ]] កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានប្រតិកម្មវិញក្នុងរយៈពេលតែប៉ុន្មានម៉ោងប៉ុណ្ណោះដោយការបាញ់គ្រាប់មីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក។ ​​អ៊ីរ៉ង់បានដាក់រហស្សនាមប្រតិបត្តិការយោធាវាយតបតរបស់ខ្លួនថា [[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីបួន]]។{{refn|group=ស|អ៊ីរ៉ង់ធ្លាប់បានប្រកាសនិងអនុវត្ត[[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីមួយ]] [[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីពីរ|ពីរ]] និង[[ប្រតិបត្តិការសច្ចសន្យាទីបួន|បី]]រួចទៅហើយ តែប្រតិបត្តិការទាំងបីគឺស្ថិតក្នុងទ្រង់ទ្រាយតូចប៉ុណ្ណោះ។}}{{refn|group=ស|[[ភាសាពែរ្ស]]៖ عملیات وعده صادق ۴}} ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានសម្ដៅលើសង្គ្រាមនេះថា "សង្គ្រាមរ៉ាម៉ាដាន" ក៏ព្រោះតែដំណើរវាយប្រហាររួមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានកើតឡើងនៅកំឡុងខែរ៉ាម៉ាដាន។<ref>{{cite news |date=20 March 2026 |title=Iran to mark Eid Al-Fitr on Saturday: state TV |url=https://www.arabnews.com/node/2636982/middle-east |access-date=22 May 2026 |work=Arab News |agency=Agence France-Presse}}</ref> គោលដៅវាយតបតរបស់អ៊ីរ៉ង់ជាចម្បងសម្ដៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ពិសេសចំពោះទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]និង[[ហៃហ្វា]]<ref name="BBC Tehran response">{{cite news |title=(ជាភាសាពែរ្ស)جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران؛ چرا واکنش تهران این‌بار تنها چند ساعت طول کشید؟ |url=https://www.bbc.com/persian/articles/ce94dk4yy2eo |work=BBC News Persian |date=28 February 2026 |access-date=22 May 2026}}</ref> និងបណ្ដាប្រទេសមួយចំនួនទៀតនៅក្នុងតំបន់ជាប់ឈូងសមុទ្រពែរ្ស។ គោលដៅសំខាន់ៗដែលអ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហាររួមមាន រាជធានី[[ម៉ាណាណា]]របស់ប្រទេសបារ៉ែន<ref>{{cite news |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=22 May 2026 |work=CNN }}</ref> [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិគុយវ៉ែត]] រាជធានី[[អាប៊ូដាប៊ី]]របស់អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Explosions reported in Kuwait and UAE |url=https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=22 May 2026 |work=Armenia News }}</ref> និងរាជធានី[[រីយ៉ាដ]]និង[[ខេត្តខាងកើត (អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត)|ខេត្តខាងកើត]]របស់អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតជាដើម។ល។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f |access-date=22 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីរ៉ង់ក៏បានវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅទូទាំងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាផងដែរ។<ref>{{cite news |url=https://france24.com/en/middle-east/20260228-what-we-know-about-us-military-bases-mideast-gulf-targeted-iran-retaliatory-strikes |title=Iran targets US military bases in the Middle East with retaliatory strikes |date=28 February 2026 |work=France 24 |access-date=22 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា អ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីម្តងទៀតសម្ដៅលើអ៊ីរ៉ង់<ref name="Reuters-2026">{{cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=Reuters}}</ref> ខណៈអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលនិងដ្រូនតបតវិញទៅលើប្រទេសបារ៉ែន អ៊ីស្រាអែល ហ្សកដានី គុយវ៉ែត កាតា អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម។<ref>{{cite news |last1=Gambrell |first1=Jon |last2=Lidman |first2=Melanie |last3=Boak |first3=Josh |first4=Eric |last4=Tucker |date=1 March 2026 |title=Iran fires missiles at Israel and Gulf states after US-Israeli strike kills Khamenei |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |access-date=22 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា ប្រទេសកាតាបានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ [[ស៊ូខយស៊ូ-២៤|ស៊ូ-២៤]] របស់អ៊ីរ៉ង់ចំនួនពីរគ្រឿង ដែលនាំឱ្យកាតាក្លាយជាប្រទេសដំបូងដែលបានបាញ់យន្តហោះអ៊ីរ៉ង់ទម្លាក់ដោយជោគជ័យនៅក្នុងជម្លោះនេះ។<ref>{{cite news |last1=Salem |first1=Mostafa |last2=Kent |first2=Lauren |date=2 March 2026 |title=Qatar says it shot down two Iranian bomber aircraft |url=https://edition.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk?post-id=cmm9dkjpf00003b6ps4g5qwvo |access-date=22 May 2026 |work=CNN }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ​ សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារលើ[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរណាតានស៍]] ខណៈយន្តហោះចម្បាំង F-15E ចំនួនបីគ្រឿងរបស់អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់ដោយការភាន់ច្រឡំដោយគ្នាឯង។<ref name="Reals">{{cite news |last=Reals |first=Tucker |date=2 March 2026 |title=Live updates: U.S. military confirms 4 troops killed in Iran war; Kuwait downs 3 U.S. jets in 'friendly fire' |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |access-date=22 May 2026 |work=CBS News }}</ref> ដំណាលគ្នានោះ ក្រុម[[ហេស្បុលឡា]]បានចាប់ផ្តើមបាញ់រ៉ុក្កែត និងគ្រាប់មីស៊ីលទៅលើអ៊ីស្រាអែល ដោយអះអាងថាវាជា "សកម្មភាពការពារខ្លួន" បន្ទាប់ពីរង[[ជម្លោះហេស្បុលឡា–អ៊ីស្រាអែល (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)|ការវាយប្រហារ]]ពីអ៊ីស្រាអែលអស់រយៈពេលជាងមួយឆ្នាំនៅលីបង់ថ្វីបើ[[កិច្ចព្រមពៀងបទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៤|បទឈប់បាញ់កាលឆ្នាំ២០២៤]] កំពុងចូលជាធរមានក្ដី។<ref>{{cite news |date=2 March 2026 |title=Hezbollah claims attack on Israel was 'defensive act' after year of Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hezbollah-claims-attack-on-israel-was-defensive-act-after-year-of-israeli-strikes/ |access-date=22 May 2026 |agency=Agence France-Presse |work=The Times of Israel}}</ref> [[File:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|២ មីនា៖ ឃ្លីបវីដេអូខ្លីៗអំពីការវាយប្រហារដោយ[[បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិក]]]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា រដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល លោកអ៊ីស្រាអែល កាត់ហ្ស៍បានអនុញ្ញាតបើក[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ការឈ្លានពានចូលក្នុងប្រទេសលីបង់]]។<ref>{{cite news |last=McShane |first=Asher |date=3 March 2026 |title=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |access-date=22 May 2026 |work=LBC }}</ref>​ ក្រៅពីនេះ មន្ត្រីអាមេរិកបានថ្លែងថា កងកម្លាំងរបស់ខ្លួនបានបំផ្លាញកងនាវារបស់អ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើន ពិសេសនៅក្នុង[[ឈូងសមុទ្រអូម៉ង់]] ក៏ដូចជាមូលដ្ឋានជើងទឹកសំខាន់ៗផងដែរ។<ref>{{cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=22 May 2026 |website=Naval News }}</ref> ចូលមកថ្ងៃទី៤ ខែមីនា អាមេរិកបានប្រកាសថានឹងបន្ថែមការវាយប្រហារលើអ៊ីរ៉ង់កាន់តែខ្លាំងជាងមុន ហើយនៅក្នុងថ្ងៃដដែរនេះ អ៊ីស្រាអែលបានវាយចំទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់កងកម្លាំង[[បាស៊ីគ]]​ ខណៈលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]បានរួចផុតពីការវាយប្រហារតាមអាកាសរបស់អ៊ីស្រាអែល។<ref>{{cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=22 May 2026 |work=Reuters}}</ref> មីស៊ីលបាលីស្ទិកមួយគ្រាប់ដែលបាញ់ចេញពីទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបានស្ទាក់ចាប់ដោយប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសរួមរបស់ណាតូ ខណៈវាបានហោះចូលក្នុងដែនអាកាសប្រទេសតួកគី ខណៈតួកគីបានព្រមានថាខ្លួនមានសិទ្ធិការពារអធិបតេយ្យភាពខ្លួន រីឯអង្គការណាតូវិញបានថ្លែងពីការប្តេជ្ញាចូលរួមការពារប្រទេសតួកគីដែលជាសមាជិក។<ref>{{cite web |date=5 March 2026 |title=Secretary General Mark Rutte condemns violation of Turkish airspace |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_2026_03_05.htm |website=NATO Official Website}}</ref> [[File:Indian Ocean Iranian vessel (998184).webm|thumb|៤ មីនា៖ វីដេអូបង្ហាញពីការបាញ់ពន្លិចនាវាអ៊ីរ៉ង់ ''ដេណា'' ពីនាវាមុជទឹកអាមេរិក ''ឆារលត្ត'']] នាវាចម្បាំង​មួយគ្រឿង​របស់​កងទ័ពជើងទឹក​អ៊ីរ៉ង់​ឈ្មោះ ''ដេណា'' ត្រូវបានបាញ់ពន្លិច​នៅក្នុង​មហាសមុទ្រឥណ្ឌា​ដោយ​នាវាមុជទឹកឈ្មោះឆារលត្តរបស់អាមេរិក ក្នុងចម្ងាយ​ប្រមាណ ៧៤ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងត្បូង​ទីក្រុង[[កាល្លេ]] ប្រទេស​ស្រីលង្កា បន្ទាប់ពីនាវាមួយ​នេះ​បានកំពុង​វិលត្រឡប់​ទៅ​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ង់​វិញ​ក្រោយបានចូលរួម​សមយុទ្ធ​កងនាវា​អន្តរជាតិនៅទីក្រុង[[វិសាខបណម]]នៃប្រទេសឥណ្ឌា។<ref>{{cite web |last=Rana |first=Javaria |date=2 March 2026 |title=Sri Lanka responds to distress call from Iranian warship returning from Vizag Fleet Review |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/sri-lanka-responds-to-distress-call-from-iranian-warship-returning-from-vizag-fleet-review |access-date=22 May 2026 |website=The New Indian Express }}</ref> យោងតាមកងទ័ពអ៊ីរ៉ង់ នាវិកអ៊ីរ៉ង់ចំនួន ១០៤ នាក់ត្រូវបានស្លាប់ និង ៣២ នាក់ទៀតបានរងរបួសនៅក្នុងហេតុការណ៍លិចនាវានេះ។<ref>{{cite news |last1=Magee |first1=Caolán |last2=Kelliher |first2=Fiona |date=8 March 2026 |title='Projectile' kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=22 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីពីរ (៧–១៣ មីនា)=== [[File:P20260307DT-1619 The Dignified Transfer of Remains of Six U.S. Soldiers.jpg|thumb|249x249px|សាកសពទាហានអាមេរិកចំនួនប្រាំពីរនាក់កំពុងត្រូវបញ្ជូនទៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ, ៧ មីនា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែមីនា សហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជូននាវាដឹកយន្តហោះទីបីរបស់ខ្លួនមកមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref>{{cite web |date=7 March 2026 |first=Ilgar |last=Khudiyev |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=23 May 2026 |website=Azerbaijani Press Agency}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ ប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ លោកប៉េហ្សេស្សខ្ចន់បានប្រាប់អ្នកយកព័ត៌មានថា អ៊ីរ៉ង់នឹងឈប់វាយប្រហារប្រទេសជិតខាងចាប់ពីថ្ងៃនោះតទៅទៀត ប៉ុន្តែលុះត្រាតែការវាយប្រហារមកលើអ៊ីរ៉ង់លែងមានប្រភពចេញពីទឹកដីរបស់ប្រទេសជិតខាងទាំងនោះ។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=23 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> យ៉ាងណាមិញ [[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌូបៃ]]ក្រោយមកបានរងការវាយប្រហារដោយយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើករបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=23 May 2026 |work=Euronews }}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា កូនប្រុសទីពីររបស់លោកហាមេនៃគឺលោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ|មោជតាបា]]ត្រូវបានតែងតាំងជាមេដឹកនាំកំពូលថ្មីនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=9 March 2026 |title=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |access-date=23 May 2026 |work=NPR }}</ref> ឃ្លាំងស្តុកប្រេងឥន្ធនៈនៅក្បែររដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់ត្រូវរងការវាយប្រហារ ខណៈភ្លើងឆេះពីការវាយប្រហារនេះបានបង្កបង្កើតជាផ្សែងពពកខ្មៅក្រាស់គ្របដណ្ដប់ស្ទើរពេញទីក្រុងតេហេរ៉ង់ និងថែមទាំងបណ្ដាលឱ្យកើតមានភ្លៀងអាស៊ីតពុលខ្មៅធ្លាក់នៅតំបន់ជុំវិញនោះផងដែរ។<ref name="b673">{{cite magazine |last1=Schneid |first1=Rebecca |first2=Kay Armin |last2=Serjoie |last3=Jamalpour |first3=Fatemeh |title='The Air is Unbreathable': Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |magazine=Time |date=8 March 2026 |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |access-date=23 May 2026 |archive-date=28 មីនា 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260328133020/https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |url-status=dead }}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រកាសពីមរណភាពរបស់សមាជិកយោធាអាមេរិកទីប្រាំពីរក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=US troop dies from wounds sustained in Iran attack |url=https://aje.news/64yl8m?update=4379695 |access-date=23 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> យោងទៅតាម[[សមាគមអឌ្ឍចន្ទក្រហមអ៊ីរ៉ង់]] សាលារៀនសរុបចំនួន ៦៥ និងមណ្ឌលសុខភាពចំនួន ៣២ (ដូចជាមន្ទីរពេទ្យ និងឱសថស្ថាន) ត្រូវបានរងការវាយប្រហារចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះឡើង ហើយទីតាំងស៊ីវិលជាង ១០,០០០ កន្លែងត្រូវរងការខូចខាត។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=More on civilian sites attacked in Iran: Red Crescent |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue?update=4379534 |work=Al Jazeera English |access-date=23 May 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា អង្គការណាតូបានបញ្ជាក់ពីករណីស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិកទីពីរមកលើដែនអាកាសប្រទេសតួកគី<ref>{{cite news |date=9 March 2026 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=23 May 2026 |work=The Straits Times |issn=0585-3923}}</ref> ខណៈតួកគីបានបញ្ជូនយន្តហោះចម្បាំងប្រភេទ F-16 ចំនួនប្រាំមួយគ្រឿង និងប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាសទៅ[[ស៊ីបខាងជើង]]ក្នុងគោលបំណងការពារសន្តិសុខ។<ref>{{cite news |date=9 March 2026 |title=(ជាភាសាតួកគី) MSB: 6 Türk F-16'sı KKTC'ye konuşlandırıldı |url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/msb-6-turk-f-16si-kktcye-konuslandirildi-937063.html |access-date=23 May 2026 |work=TRT Haber }}</ref> [[File:Strait of Hormuz Transits.webp|thumb|{{center|ដំណើរដឹកជញ្ជូនឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍បានធ្លាក់ចុះគួរឱ្យកត់សម្គាល់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមចាប់ផ្ដើមមក។<ref>{{cite web |url=https://portwatch.imf.org/pages/cc317ba850e34c4dadbead6f7b336fb1 |title=Trade disruptions in the Strait of Hormuz due to attacks on commercial ships |website=PortWatch |publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]] |access-date=23 May 2026 |date=28 February 2026}}</ref>}}]] ការគាំងប្រព័ន្ធផ្កាយរណបនាវាចរណ៍សកលដែលមិនមានប្រភពដើមច្បាស់លាស់បានបង្កជាការរំខានដល់នាវាចរណ៍នៅក្បែរច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ ហើយបង្កឱ្យកើតមានករណីគ្រោះថ្នាក់ជាច្រើនដល់នាវាដឹកប្រេងនៅក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3ewwlx9e1xo |title=GPS jamming: The invisible battle in the Middle East |last=Baraniuk |first=Chris |work=BBC News |date=10 March 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា មេបញ្ជាការជាន់ខ្ពស់ម្នាក់នៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបាននិយាយថា អ៊ីរ៉ង់កំពុងប្រើប្រាស់បាញ់តែគ្រាប់មីស៊ីលខ្លួនដែលមានទម្ងន់ចាប់ពី ១០០០ គីឡូក្រាមឡើងទៅប៉ុណ្ណោះ។<ref name="ndtv10march">{{cite news |url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972 |title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran |work=NDTV |date=10 March 2026 |access-date=25 May 2026 |last=Srinivasan |first=Chandrashekar}}</ref> ឧត្តមនាវីឯកអាមេរិក លោក[[ប្រាដ ឃូពើរ]]បានរាយការណ៍ថា អត្រាបាញ់គ្រាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិករបស់អ៊ីរ៉ង់បានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៩០% បើប្រៀបនឹងថ្ងៃដំបូងៗនៃសង្គ្រាម ហើយអត្រាបាញ់បង្ហោះដ្រូនរបស់ពួកគេបានធ្លាក់ចុះ ៨៣%។<ref>{{cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=25 May 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham }}</ref> នៅថ្ងៃទី១២ ខែមីនា អង្គការ[[យូនីសេហ្វ]]បានរាយការណ៍ថា កុមារជាង ១,១០០ នាក់បានទទួលរងរបួស ឬត្រូវបាត់បង់ជីវិត (២០០ នាក់ត្រូវបានរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតនៅអ៊ីរ៉ង់, ៩១ នាក់នៅលីបង់, ៤ នាក់នៅអ៊ីស្រាអែល និង ១ នាក់នៅគុយវ៉ែត) ខណៈកុមាររាប់រយពាន់នាក់ត្រូវបង្ខំផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅ រីឯរាប់លាននាក់ទៀតមិនអាចចូលរៀនបានដោយភ្លើងសង្គ្រាមកំពុងបានឆាបឆេះ។<ref>{{cite news |last1=Rowlands |first1=Lyndal |last2=Sabah |first2=Zaid |date=12 March 2026 |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=25 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:Salalah Port Ablaze.jpg|thumb|រូបភាពផ្កាយរណបដែលបង្ហាញពីផ្សែងខ្មៅហុយឡើងចេញពី[[កំពង់ផែសាឡាឡោះ]]ក្នុងប្រទេសអូម៉ង់នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា ក្រោយរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់]] នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា ដើម្បីជួយដោះស្រាយបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចប្រេង សហរដ្ឋអាមេរិកបានដកបម្រាមរឹតបន្តឹងលើការទិញប្រេងពីរុស្ស៊ីជាបណ្ដោះអាសន្ន ប៉ុន្តែយ៉ាងណា តម្លៃប្រេងមិនបានផ្លាស់ប្ដូរអ្វីច្រើននោះទេ។<ref name="Cooper">{{cite news |last1=Cooper |first1=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=25 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់រលកមីស៊ីល និងដ្រូនជាថ្មីម្តងទៀតសម្ដៅលើប្រទេសនៃតំបន់ឈូងសមុទ្រ ដែលជាហេតុនាំឱ្យតម្លៃប្រេងកើនឡើងកាន់តែខ្ពស់។ ប្រទេសបារ៉ែនបានរាយការណ៍អំពីការវាយប្រហារលើទីតាំងស្តុកទុកប្រេងរបស់ខ្លួន។ អាជ្ញាធរគុយវ៉ែតវិញបានរាយការណ៍បញ្ជាក់ថា គ្រឿងឧបករណ៍ការពារមីស៊ីលនិងអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិរបស់ខ្លួនត្រូវរងការវាយប្រហារពីអ៊ីរ៉ង់ ខណៈសូរសំឡេងផ្ទុះគ្រាប់ត្រូវបានឮរំពងនៅជាយទីក្រុងឌូបៃ ហើយទីប្រជុំជនស្ទើរទាំងអស់ក្នុងប្រទេសហ្សកដានីបានបន្លឺស៊ីរ៉ែនព្រមានពីការវាយប្រហារដោយអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=25 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាលើកទីបីនៅក្នុងសង្គ្រាម មីស៊ីលបាលីស្ទិកប៉ុន្មានគ្រាប់ទៀតបានហោះចូលក្នុងដែនអាកាសប្រទេសតួកគី មុនពេលត្រូវបានស្ទាក់ចាប់ដោយប្រព័ន្ធការពារ ដោយសំឡេងផ្ទុះពីវាអាចត្រូវបានស្ដាប់ឮបានដោយប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងនិងជុំវិញទីក្រុង[[អាដាណា]]។<ref>{{cite news |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=25 May 2026 |work=The Independent }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីបី (១៤–២០ មីនា)=== [[File:جزیره خارک- طبیعت و صنعت-10.jpg|thumb|[[កោះខាក]]នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៥ ភ្លើងដែលបាញ់ចេញពីបំពង់នៅក្នុងរូបភាពនេះគឺជាលទ្ធផលនៃដំណើរការធម្មតានៃការចម្រាញ់ប្រេងប៉ុណ្ណោះ]] គិតត្រឹមសប្តាហ៍ទីបី អ្នកជំនាញវិភាគមិនសូវជាបានរកឃើញពីភស្តុតាងអ្វីដែលបញ្ជាក់ពីការផ្តាច់ខ្លួន ឬការរត់ចោលជួរនៅក្នុងកងយោធាអ៊ីរ៉ង់នោះទេ{{refn|ដោយយោងតាមប្រភពជាច្រើនដូចជា៖ <ref>{{multiref2 |1 = {{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |title=We attacked Iran with no clear plan for regime change, Israeli security sources say |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/12/israel-iran-us-attack-no-plan-for-regime-change-security-sources |work=The Guardian |date=12 March 2026 }} |2= {{cite news |title=Iran war becomes contest of who can take most pain |url=https://dailypioneer.com/news/iran-war-becomes-contest-of-who-can-take-most-pain |work=The Pioneer |date=12 March 2026 |quote=So far, the Islamic Republic has been able to keep its leadership and military cohesive and in control}} |3= {{cite web |title=Is the stability of the Iranian regime in danger? |url=https://www.inss.org.il/social_media/is-the-stability-of-the-iranian-regime-in-danger/ |website=Institute for National Security Studies |date=12 March 2026 |quote=However, it seems that at this stage, these strikes are not sufficient to undermine the internal cohesion among the security forces, their ability to function}} |4= {{cite news |title=US intelligence says Iran government is not at risk of collapse, say sources |url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/us-intelligence-says-iran-government-is-not-risk-collapse-say-sources-2026-03-11/ |work=Reuters |date=11 March 2026 |quote=The intelligence reporting underscores the cohesion of Iran's clerical leadership}} |5= {{cite web |last1=Karlin |first1=Mara |title=Can Iran's regime survive the war? |url=https://www.brookings.edu/articles/can-irans-regime-survive-the-war/ |website=Brookings Institution |date=11 March 2026 }} |6= {{cite news |title=A long road to the end: The death throes of Iran's regime could last for years |url=https://www.timesofisrael.com/a-long-road-to-the-end-the-death-throes-of-irans-regime-could-last-for-years/ |work=The Times of Israel |date=10 March 2026 |quote=for now, there have been no significant defections from the army or other security forces}} }}</ref>}} ខណៈដែលការផ្តាច់ខ្លួនផ្នែកយោធានេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់ដើម្បីបង្កើតជាចលនាប្រឆាំងនឹងរបបឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite |news |last=Jansen |first=Michael |title=Regime change in Iran unlikely without mass defections from military |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2026/02/28/regime-change-in-iran-unlikely-without-mass-defections-from-military/ |newspaper=The Irish Times |date=28 February 2026}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយធំមួយមកលើ[[កោះខាក]] ដែលត្រូវជាមជ្ឈមណ្ឌលនាំចេញប្រេងដ៏សំខាន់មួយរបស់អ៊ីរ៉ង់ ដោយ ៩០ ភាគរយនៃប្រេងអ៊ីរ៉ង់គឺត្រូវនាំចេញតាមរយៈកោះមួយនេះ។ ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ តម្លៃប្រេងបានកើនឡើងជាង ៤០ ភាគរយចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមមក។<ref>{{cite news |last1=Broadwater |first1=Luke |last2=Schmitt |first2=Eric |last3=Cooper |first3=Helene |last4=Pérez-Peña |first4=Richard |date=13 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Military Attacks Kharg Island, Iran's Oil Export Hub, Trump Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/13/world/iran-war-trump-oil-israel |access-date=25 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> [[File:Missile interception fragments of an Iranian missile hit Haifa oil refineries in Haifa Bay, March, 19 2026.jpg|thumb|right|250px|មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់មួយគ្រាប់បានធ្លាក់លើរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងហៃហ្វានៅឆកហៃហ្វា, ១៩ មីនា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមីនា ទាំងប្រទេសចិន និងបណ្ដាប្រទេសសមាជិកណាតូនៅអឺរ៉ុបដែលស្និទនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក បានរួមគ្នាបដិសេធការអំពាវនាវរបស់ត្រាំក្នុងការផ្តល់ជំនួយគាំទ្រផ្នែកយោធា ដើម្បីដាក់សម្ពាធបង្ខំអ៊ីរ៉ង់ឱ្យបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញ។<ref>{{cite web |date=16 March 2026 |title=Trump demands NATO and China police the Strait of Hormuz. So far they aren't joining |work=NPR |url=https://www.npr.org/2026/03/16/nx-s1-5749109/trump-threatens-nato-strait-hormuz-iran-war |access-date=25 May 2026}}</ref> ជាលទ្ធផល ត្រាំបានស្តីបន្ទោសសម្ព័ន្ធមិត្តណាតូ ដោយហៅការសម្រេចចិត្តរបស់ពួកគេថាជា "កំហុសដ៏ល្ងង់ខ្លៅមួយ"។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=Trump says NATO's refusal to help on Iran is "very foolish mistake" |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nato-countries-dont-want-get-involved-iran-operation-trump-says-2026-03-17/ |access-date=25 May 2026 |work=[[រ៉យទ័រ|Reuters]]}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា ត្រាំបានសរសេរលើបណ្ដាញសង្គមថា លោកបានដកការសុំជំនួយពីណាតូវិញហើយ និងក៏ដូចជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយចំនួនក្នុងតំបន់ឥណ្ឌូ-ប៉ាស៊ីហ្វិកផងដែរដូចជា ជប៉ុន កូរ៉េខាងត្បូង និង[[អូស្ត្រាលី]]ជាដើម ដោយស្ថិតនៅក្រោមហេតុផលថាពួកគេបានបដិសេធមិនចូលរួមការវាយប្រហាររួមជាមួយអាមេរិកប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=NATO countries don't want to get involved in Iran operation, Trump says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nato-countries-dont-want-get-involved-iran-operation-trump-says-2026-03-17/ |access-date=25 May 2026 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=Donald J. Trump (@realDonaldTrump) |url=https://truthsocial.com/@realDonaldTrump/116245182325726375 |access-date=25 May 2026 |website=Truth Social }}</ref> នៅក្នុងលិខិតសរសេរដដែរនោះ ត្រាំបានបញ្ជាក់ទៀតថា សហរដ្ឋអាមេរិកគឺ "[មិនត្រូវការ] ជំនួយពីនរណា" នៅក្នុងសង្គ្រាមនេះឡើយ។<ref>{{cite news |date=17 March 2026 |title=Trump: 'We do not need the help of anyone' |url=https://news.sky.com/video/trump-we-do-not-need-the-help-of-anyone-13520909 |access-date=25 May 2026 |work=Sky News }}</ref> នៅព្រឹកព្រលឹមថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ប៉ុន្មានរូប រួមមានលោក[[អាលី ឡារីយ៉ានី]] និងប្រធានកងកម្លាំងបាស៊ីគ លោក[[ហ្កូឡាំរ៉េហ្សា សូលីម៉ានី]]ត្រូវបាត់បង់ជីវិតក្រោយរងការវាយប្រហារតាមអាកាសពីអ៊ីស្រាអែល។<ref name="sk">{{cite news |date=17 March 2026 |title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official |access-date=26 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលជាច្រើនគ្រាប់ដែលបានផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីរនាក់នៅទីក្រុង[[រ៉ាម៉ាត់ហ្កាន់]]។<ref>{{cite news |date=18 March 2026 |title=Elderly couple killed in Iranian revenge strike on Israel |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/03/18/iran-war-latest-news-ali-larijani-death-tel-aviv-strikes/ |work=The Daily Telegraph}}</ref> ក្នុងថ្ងៃដដែរនេះផងដែរ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការឈ្លានពានដីគោកចូលទៅក្នុង[[លីបង់ខាងត្បូង|ទឹកដីភាគខាងត្បូង]]នៃប្រទេសលីបង់។<ref>{{cite news |last1=Peled |first1=Anat |last2=Abdel-Baqui |first2=Omar |title=Israel Invades Lebanon, Opening New Front Against Iran |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-invades-lebanon-opening-new-front-against-iran-f5e29555 |access-date=26 May 2026 |work=Wall Street Journal |date=16 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា សង្គ្រាមនេះបានវិវត្តកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរបន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានវាយប្រហារលើតំបន់ឧស្ម័នធម្មជាតិផារស៍ខាងត្បូងនៅក្នុងឈូងសមុទ្រពែរ្ស និងព្រមទាំងរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងក្បែរៗនោះរបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ដោយមានការសម្របសម្រួលពីសហរដ្ឋអាមេរិក។<ref name="oj">{{cite news |last1=Orr |first1=Robert |last2=Kelly |first2=Maxine |last3=Wells |first3=Peter |last4=Provan |first4=Sarah |last5=Cash |first5=Kieran |date=18 March 2026 |title=Middle East war live: Oil jumps after Iran says energy industry attacked |url=https://www.ft.com/content/6112e127-3ee2-4fce-acfc-f7644e5c6c30?syn-25a6b1a6=1 |work=Financial Times}}</ref> ជាប្រតិកម្ម អ៊ីរ៉ង់បានវាយរោងចក្រផលិតឧស្ម័នធម្មជាតិរាវដ៏ធំជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោកដែលមានទីតាំងនៅក្នុងប្រទេសកាតា។ ត្រាំបានអះអាងថា រូបលោកមិនបានដឹងអ្វីអំពីការវាយប្រហារនៅផារស៍ខាងត្បូងទេ ហើយលោកបានសន្យាថានឹងលែងមានការវាយប្រហារដោយអ៊ីស្រាអែលណាទៀតទៅលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់ឡើយ និងថែមទាំងបានគំរាមកំហែងអ៊ីរ៉ង់ឱ្យបញ្ឈប់ការវាយប្រហារលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធថាមពលរបស់កាតាទៀត។<ref name=blowup>{{cite news |last=Jones |first=Callum |date=19 March 2026 |title=Trump threatens to 'blow up' all of Iran's South Pars gasfield if Tehran strikes Qatar |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/19/iran-war-trump-south-pars-threat-if-tehran-strikes-qatar |access-date=26 May 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ អ៊ីស្រាអែលបានសម្លាប់រដ្ឋមន្ត្រីចារកម្មអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អ៊ីស្មាអែល ខាធីប]] តាមរយៈការវាយប្រហារពីលើអាកាសទាំងយប់។<ref>{{cite web |date=18 March 2026 |title=Iran president confirms intelligence minister Khatib killed in strike |url=https://www.iranintl.com/en/202603187564 |access-date=26 May 2026 |website=Iran International }}</ref> [[File:F-35 Lightning II fighter jet hit over Iran 2026.webm|thumb|right|250x250px|thumbtime=00:06||វីដេអូដែលបញ្ចេញដោយ[[ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានតាស្នីម]]នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ ដែលបង្ហាញពីការវាយប្រហារដោយសង្ស័យពីអ៊ីរ៉ង់លើយន្តហោះចម្បាំង F-៣៥ របស់អាមេរិក ដោយនេះបានចាត់ទុកជាករណីដំបូងនៃយន្តហោះចម្បាំងបំបាំងកាយដែលត្រូវរងការខូចខាតនៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ។]] នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា យន្តហោះចម្បាំងប្រភេទ F-៣៥ របស់សហរដ្ឋអាមេរិកមួយគ្រឿងបានធ្វើការចុះចតជាបន្ទាន់ ក្រោយសង្ស័យថាត្រូវរងគ្រាប់ទង្គិចដែលបាញ់ដោយកងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់។<ref name="cnn19march">{{cite news |date=19 March 2026 |url=https://edition.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war |title=US F-35 damaged by suspected Iranian fire makes emergency landing, sources say |work=CNN }}</ref> ដំណាលគ្នានេះ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការផ្លូវអាកាសប្រឆាំងនឹងនាវានិងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅឯច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបើកដំណើរការផ្លូវដឹកជញ្ជូនអន្តរជាតិឡើងវិញ។<ref>{{cite news |last1=Cloud |first1=David S. |last2=Seligman |first2=Lara |last3=Gordon |first3=Michael R. |date=20 March 2026 |title=U.S. War Planes and Helicopters Kick Off Battle to Reopen Hormuz |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-war-planes-and-helicopters-kick-off-battle-to-reopen-hormuz-530cdb78 |access-date=26 May 2026 |work=The Wall Street Journal }}</ref> ===សប្តាហ៍ទីបួន (២១–២៧ មីនា)=== {{Further|យុទ្ធនាការច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឆ្នាំ២០២៦}} នៅថ្ងៃទី២១ ខែមីនា សហរដ្ឋអាមេរិកបានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើ[[រោងចក្រនុយក្លេអ៊ែរណាតានស៍]] ដោយប្រើគ្រាប់បែកបំបែកលេណដ្ឋាន។ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានថ្កោលទោសការវាយប្រហារនេះដោយហៅវាថាជា "ការរំលោភបំពានច្បាប់អន្តរជាតិយ៉ាងច្បាស់ជាក់ស្ដែង" ខណៈដែល[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានជំរុញឱ្យមានការអត់ធ្មត់ផ្នែកយោធា "ដើម្បីជៀសវាងហានិភ័យនៃគ្រោះថ្នាក់នុយក្លេអ៊ែរ"។<ref name="iaea.em">{{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran says US and Israel attacked Natanz nuclear facility |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/21/iran-says-us-and-israel-attacked-natanz-nuclear-facility |access-date=26 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានវាយប្រហារទីក្រុង[[ឌីម៉ូណា]]នៃភាគខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែល ដោយបង្ករបួសដល់មនុស្សយ៉ាងតិច ៧៨ នាក់។<ref>{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran war: Missiles injure 160 in towns near Israeli nuclear site |url=https://www.bbc.com/news/articles/c9qdvnv13qdo |access-date=26 May 2026 |work=BBC News }}</ref> ដោយដកស្រង់សម្តីមន្ត្រីអាមេរិកដែលមិនបញ្ចេញឈ្មោះ សារព័ត៌មាន CNN និង ''The Wall Street Journal'' បានរាយការណ៍ថា អ៊ីរ៉ង់បានព្យាយាមវាយប្រហារមូលដ្ឋានយោធារួមសហរដ្ឋអាមេរិក–ចក្រភពអង់គ្លេស ពោលគឺមូលដ្ឋាន[[ឌីអេហ្គោ​ ហ្គាស៊ីយ៉ា]]នៅលើ[[ប្រជុំកោះឆាហ្គោស]]ក្នុង[[ដែនដីអង់គ្លេសនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា]] ប៉ុន្តែត្រូវបរាជ័យបន្ទាប់ពីមីស៊ីលមួយគ្រាប់បានបែកផ្ទុះក្នុងកំឡុងពេលហោះហើរ និងមួយទៀតត្រូវចាប់ស្ទាក់ដោយប្រព័ន្ធការពារដែនអាកាស SM-៣ ដែលមានប្រភពចេញពីនាវាចម្បាំងអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=20 March 2026 |title=Iran targeted but did not hit Diego Garcia base with missiles, WSJ reports |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-targeted-did-not-hit-diego-garcia-base-with-missiles-wsj-reports-2026-03-21/ |access-date=26 May 2026 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |date=21 March 2026 |title=Iran fires 2 ballistic missiles towards US, UK military bases in Diego Garcia |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/iran-fires-2-ballistic-missiles-towards-us-uk-military-bases-in-diego-garcia/articleshow/129711819.cms |access-date=26 May 2026 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធពីការបាញ់មីស៊ីលសម្ដៅទៅមូលដ្ឋានឌីអេហ្គោ ហ្គាស៊ីយ៉ា ខណៈគ្មានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ណាមួយដែលបញ្ជាក់ថាមានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់បានហោះទៅជិតឌីអេហ្គោ ហ្គាស៊ីយ៉ា ឬមានការហោះស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់នោះឡើយ។<ref>{{cite web |last1=Vine |first1=David |title=Did Iran Attack Diego Garcia? |url=https://fpif.org/did-iran-attack-diego-garcia/ |website=fpif.org |publisher=Foreign Policy in Focus |access-date=26 May 2026 |date=25 March 2026}}</ref> ក្រៅពីនេះ ក្រុមចលនា[[ហ៊ូទី]]នៃប្រទេស[[យេម៉ែន]]បានព្រមានថា ខ្លួននឹងចូលដៃនៅក្នុងសង្គ្រាមជួយគាំទ្រអ៊ីរ៉ង់ ប្រសិនបើមានការបន្តវាយប្រហារបន្ថែមទៅលើអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last=Magdy |first=Samy |date=21 March 2026 |title=Houthi rebels say they will respond to any escalation against Iran |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-21-2026#0000019d-1258-dbe1-abff-3bfb86300000 |access-date=26 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> [[File:Operation-Roaring-Lion-0065.jpg|thumb|កងទាហានអ៊ីស្រាអែលនៅក្បែរព្រំដែនប្រទេសលីបង់, ២១ មីនា ២០២៦]] ត្រាំបានចេញឱសានវាទមួយដល់អ៊ីរ៉ង់ ដោយគំរាមថាអាមេរិកនឹងវាយប្រហាររោងចក្រថាមពលអ៊ីរ៉ង់ លុះត្រាតែសាមីខ្លួនព្រមបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ក្នុងរយៈពេល ៤៨ ម៉ោង។ អ៊ីរ៉ង់បានបដិសេដច្រានចោលឱសានវាទនោះ ដោយគំរាមវិញថា ខ្លួនឹងបិទច្រកហ័រមូហ្ស៍ "ទាំងស្រុង" និងបើកការវាយប្រហារលើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗនៅទូទាំងតំបន់ដូចជារោងចក្រផលិតថាមពលនិងរោងចក្របន្សាបទឹកប្រៃជាដើម។<ref>{{cite news |date=22 March 2026 |title=Iran threatens to 'completely' close Strait of Hormuz and hit power plants after Trump's ultimatum |url=https://apnews.com/article/iran-us-israel-trump-lebanon-march-22-2026-16cc60862529b873666ce4c1f6529d78 |access-date=26 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> ចូល ២៤ ម៉ោងនៃឱសានវាទនោះ ត្រាំបានប្រកាសថារូបលោកបានពន្យារពេលវាយប្រហារទៅលើរោងចក្រថាមពលអ៊ីរ៉ង់ទៅដល់រយៈពេលប្រាំថ្ងៃ ហើយបាននិយាយថា សហរដ្ឋអាមេរិកកំពុងតែចរចាជាមួយអ៊ីរ៉ង់ដើម្បីរកផ្លូវបញ្ចប់សង្គ្រាម។<ref>{{cite web |date=23 March 2026 |title=Iran war: Trump claims US has held talks with Iran |url=https://www.dw.com/en/iran-war-trump-claims-us-has-held-talks-with-iran/live-76478747 |access-date=26 May 2026 |website=dw.com }}</ref> អ៊ីរ៉ង់វិញបានបដិសេធពីអត្ថិភាពនៃកាចរចានោះ ដោយបានហៅត្រាំថាជាប្រធានាធិបតី "បោកប្រាស់"<ref>{{cite web |date=23 March 2026 |title=No talks are underway between Tehran and Washington, Iran says |url=https://www.iranintl.com/en/202603237530 |access-date=26 May 2026 |website=Iran International }}</ref> ហើយថែមទាំងបានបដិសេធមិនទទួលផែនការសន្តិភាព ១៥ ចំណុចរបស់អាមេរិកទៀតផង។ អ៊ីរ៉ង់បានអះអាងថាដើម្បីឱ្យការចរចាអាចប្រព្រឹត្តទៅបាន លុះត្រាតែមានការរាប់បញ្ចូល[[សង្គ្រាមលីបង់ឆ្នាំ២០២៦|ជម្លោះលីបង់]]ចូលជាលក្ខខណ្ឌមួយនៅក្នុងសំណើបទឈប់បាញ់។<ref>{{cite news |last1=Nakhoul |first1=Samia |last2=Bassam |first2=Laila |last3=Gebeily |first3=Maya |date=25 March 2026 |title=Iran wants Lebanon included in any ceasefire, sources say |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/iran-wants-lebanon-included-any-ceasefire-sources-say-2026-03-25/ |access-date=26 May 2026 |work=Reuters}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៦ ខែមីនា កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានសម្លាប់លោក[[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]] ដែលជាមេបញ្ជាការទ័ពជើងទឹកកំពូលម្នាក់របស់អ៊ីរ៉ង់ ដោយចោទថាលោកនេះហើយគឺជាអ្នកទទួលខុសត្រូវដោយចម្បងចំពោះការបិទខ្ទប់ច្រកសមុទ្រហ័រហូម្ស៍។<ref>{{cite news |date=26 March 2026 |title=Israel says it has killed Iran's navy chief overseeing Strait of Hormuz blockade |url=https://www.bbc.com/news/articles/cy81p99x07no |access-date=26 May 2026 |work=BBC News }}</ref> នៅថ្ងៃបន្ទាប់ គ្រាប់មីស៊ីលនិងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់បានហោះទៅបំបុក[[មូលដ្ឋានទ័ពអាកាសក្សត្រស៊ុលតង់]]របស់អាមេរិក បង្កឱ្យទាហានអាមេរិកយ៉ាងតិច​ ១៥ នាក់រងរបួស និងនាំឱ្យមានការខូចខាតដល់យន្តហោះប្រភេទ[[បូអ៊ីង អ៊ី-៣ សិនទ្រី|អ៊ី-៣ សិនទ្រី]]មួយគ្រឿង។<ref name="apnews27march">{{cite news |date=27 March 2026 |title=Yemen's Houthis claim responsibility for missile attack on Israel, their first since war started |url=https://apnews.com/article/iran-us-israel-trump-lebanon-march-27-2026-195444c54cbb7545d0a77f8ffbc0e4c0 |access-date=26 March 2026 |work=Associated Press }}</ref> អ្នកវិភាគយោធា លោកសេឌ្រីក លៃតុនបានចាត់ទុកការវាយប្រហារនេះថាជា "ការវាយប្រហារដ៏ធ្ងន់ធ្ងរទៅដល់សមត្ថភាពស៊ើបការណ៍ឃ្លាំមើលតាមអាកាសរបស់ [សហរដ្ឋអាមេរិក]"។<ref>{{cite news |url=https://www.cnn.com/2026/03/30/middleeast/us-air-force-awacs-jet-destroyed-saudi-arabia-intl-hnk-ml |title=Destruction of vital US radar aircraft could hamper ability to spot Iran threats, analysts say |first1=Brad |last1=Lendon |first2=Isaac |last2=Yee |first3=Thomas |last3=Bordeaux |date=30 March 2026 |work=[[CNN]]}}</ref> ចំណែកឯអ៊ីរ៉ង់វិញគឺមិនបានបង្ហាញពីសញ្ញាដកថយការត្រួតត្រាលើច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញនោះឡើយ។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/27/world/iran-war-trump-oil-israel |title=Iran War Live Updates: Tehran Moves to Assert Its Control Over Strait of Hormuz |work=The New York Times |date=27 March 2026 |access-date=26 May 2026}}</ref> ===សប្តាហ៍ទីប្រាំ (២៨ មីនា – ៣ មេសា)=== ក្រុមហ៊ូទីបានចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ដោយបាញ់ស្រោបមីស៊ីលបាលីស្ទិកជាច្រើនគ្រាប់ចូលប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។ ចលនាហ៊ូទីនេះបាននិយាយថាខ្លួនឹងបន្តបាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទិកសម្ដៅចូលទីតាំងយោធាសំខាន់ៗរបស់អ៊ីស្រាអែល ហើយនឹងមិនឈប់ឡើយលុះត្រាតែអរិភាពនៅគ្រប់ជួរប្រយុទ្ធបានបញ្ឈប់។ ជាប្រតិកម្ម [[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំប្រធានាធិបតី|រដ្ឋាភិបាលយេម៉ែន]] ដែលមានការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ បានថ្កោលទោស ​​"សកម្មភាពរបស់អ៊ីរ៉ង់ដែលប៉ុនប៉ងអូសទាញយេម៉ែន" ឱ្យចូលក្នុងជម្លោះ "តាមរយៈសម្ព័ន្ធក្រុមភេរវកររបស់ខ្លួន"។<ref>{{cite news |last1=Dahir |first1=Abdi Latif |last2=Sampson |first2=Eve |date=28 March 2026 |title=Yemen's Houthis Fire at Israel and Vow Further Attacks |url=https://www.nytimes.com/2026/03/28/world/middleeast/yemen-houthis-attack-israel-war.html |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ២,៥០០ នាក់មកពីអង្គភាពបេសកកម្មម៉ារីនទី៣១ បានធ្វើដំណើរចូលមកដល់មជ្ឈិមបូព៌ា ដោយពួកគេត្រូវបានបម្រុងទុកជាកម្លាំងចលករជួយជំរុញកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូស្ស៍ឡើងវិញ។<ref>{{cite news |date=28 March 2026 |title=Update from Helene Cooper |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/28/world/iran-war-trump-israel-oil/06cca092-ddd6-5d3a-a460-2e70367fefe2?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា ការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែលបានបង្កការខូចខាតនិងបំផ្លិចបំផ្លាញទីលំនៅដ្ឋាននិងអគារស៊ីវិលជាច្រើន ដោយក្នុងនោះរួមមាន [[សាកលវិទ្យាល័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាអ៊ីរ៉ង់]]ផងដែរ។<ref>{{cite news |last1=Baskar |first1=Pranav |last2=Hakim |first2=Shirin |date=28 March 2026 |title=Airstrikes batter a university and residential zones in Tehran. |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/28/world/iran-war-trump-israel-oil |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> អ៊ីរ៉ង់បានឆ្លើយតបវិញដោយការគំរាមវាយប្រហារលើមហាវិទ្យាល័យអ៊ីស្រាអែល និងអាមេរិកនៅទូទាំងមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref>{{cite news |date=29 March 2026 |title=Update from Sanam Mahoozi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/29/world/iran-war-trump-israel-oil/9b3c6f7c-33ca-5d8e-aab0-912c41dc5b1c?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ត្រាំបានថ្លែងពីបំណង "វាយយករ៉ែប្រេងនៅអ៊ីរ៉ង់" ដូចជា មជ្ឈមណ្ឌលនាំចេញប្រេងនៅ[[កោះខាក]] ដោយអះអាងថា វាគឺអាចដណ្ដើមបាន "យ៉ាងងាយស្រួល" ហើយបញ្ជាក់ទៀតថា អាមេរិកអាចបន្តកាន់កាប់វាមួយរយៈធំប្រសិនបើធ្វើមែន។<ref name="ft30march">{{cite news |date=30 March 2026 |title=Donald Trump says US could 'take the oil in Iran' |url=https://www.ft.com/content/3bd9fb6c-2985-4d24-b86b-23b7884031f5?syn-25a6b1a6=1 |access-date=26 May 2026 |work=Financial Times }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ត្រាំបានសរសេរនៅលើបណ្ដាញសង្គមថា ប្រសិនបើគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងនិងការបើកច្រកហ័រមូហ្ស៍ក្នុងពេលឆាប់ៗនេះទេ នុះអាមេរិកនឹងវាយបំផ្លាញរោងចក្រថាមពល អណ្តូងប្រេង កោះខាក និងអាចគ្រប់រោងចក្របន្សាបទឹកប្រៃរបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |last1=Bohner |first1=Athina |last2=Berry |first2=Alex |last3=Oelofse |first3=Louise |agency=AP, AFP, dpa, Reuters, EFE |date=30 March 2026 |title=Trump again threatens to 'obliterate' Iranian power plants, oil wells and Kharg Island |url=https://p.dw.com/p/5BNQw |work=Deutsche Welle |access-date=26 May 2026}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ ប្រទេសតួកគីនិងសម្ព័ន្ធណាតូបានស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលលើកទីបួន ដែលបានតម្រង់ចូលក្នុងទឹកដីប្រទេសតួកគី ខណៈអ៊ីរ៉ង់បានបដិសេធការបាញ់មីស៊ីលនោះដោយអះអាងថាមានការបន្លំអត្តសញ្ញាណ។<ref>{{cite |news |date=31 March 2026 |title=Reports of Iranian Missile Launch Toward Turkey Are Completely Baseless |url=https://wanaen.com/reports-of-iranian-missile-launch-toward-turkey-are-completely-baseless/ |access-date=26 May 2026 |work=WANA News Agency}}</ref> នៅថ្ងៃទី២ ខែមេសា សហរដ្ឋអាមេរិកបានបើកការវាយប្រហារចំនួនពីរលើកទៅលើ[[ស្ពានការ៉ាជ ប៊ី-១|ស្ពានប៊ី ១]] នៅរវាងទីក្រុងតេហេរ៉ង់ និងទីក្រុង[[ការ៉ាជ]] ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ពានដ៏ខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា បង្កឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៨ នាក់ និងរបួស ៩៥ នាក់ ខណៈស្ពាននោះត្រូវបាក់រលំមួយផ្នែក។<ref>{{cite web |date=2 April 2026 |title=Trump announces destruction of Iran's tallest bridge |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/trump-announces-destruction-irans-tallest-bridge |access-date=27 May 2026 |agency=Agence France Presse |website=Al-Monito }}</ref> ជាបន្ទាប់ ត្រាំបានអួតអាងចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារនោះ ដែលអ្នកជំនាញបានវាយតម្លៃថាអាចជាប់ជា[[ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម]]។<ref name="france24-2april">{{cite news |title=Trump gloats on possible war crimes in Iran, but punishment distant |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260402-trump-gloats-on-possible-war-crimes-in-iran-but-punishment-distant |work=France 24 |date=2 April 2026 }}</ref> នៅថ្ងៃទី៣ ខែមេសា កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានបាញ់ទម្លាក់យន្តហោះចម្បាំង F-១៥E របស់អាមេរិកមួយគ្រឿង ដោយវាបានធ្លាក់ទៅក្នុង[[ខេត្តកុះហ្គីលូយេហ៍ និងបូយែរ-អះម៉ាដ]]នៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ ខណៈអាមេរិកបានផ្ដើមបេសកកម្មស្វែងរក និងជួយសង្គ្រោះអ្នកបើកយន្តហោះចម្បាំងនោះ ដោយបានសង្គ្រោះពួកគេដោយជោគជ័យក្នុងរយៈពេល ៤៨ ម៉ោង។<ref name="ap-f515e-rescue">{{cite news |last=Kim |first=Seung Min |date=5 April 2026 |title=A mountain hideout and aircraft under fire: US carries out daring rescue of service member in Iran |url=https://apnews.com/article/iran-us-pilot-military-rescue-fde473d07fb59e871a71cd2ad2ffe4fe |access-date=27 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ [[សាកលវិទ្យាល័យឆាហ៊ីដ បាហេស្ថី]]នៃទីក្រុងតេហេរ៉ង់ ត្រូវរងវាយប្រហារពីអាកាស ដែលនាំឱ្យចំនួនសាកលវិទ្យាល័យអ៊ីរ៉ង់ដែលរងការវាយប្រហារសរុបកើនដល់ជាង ៣០ នេះបើយោងតាមរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវិទ្យាសាស្ត្រអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=Iranian Minister of Science: U.S.-Israeli strikes targeted 30 Universities since start of war |url=https://hawarnews.com/en/iranian-minister-of-science-us-israeli-strikes-targeted-30-universities-since-start-of-war |work=Hawar News |date=4 April 2026 |access-date=27 May 2026}}</ref> ===សប្តាហ៍ទីប្រាំមួយ (៤–៧ មេសា)=== [[File:2026-04-07 Trump – A whole civilization will die tonight 2026-04-07 192815.png|thumb|សារសរសេរនៅលើបណ្ដាញសង្គម ''Truth Social'' របស់ត្រាំនៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា ដែលបានគំរាមថា "អរិយធម៌ទាំងមូលនឹងត្រូវវិនាសបាត់នៅយប់នេះ ហើយនឹងគ្មានថ្ងៃអាចស្ដារត្រឡប់មកវិញបានទៀតឡើយ"។]] នៅថ្ងៃទី៤ ខែមេសា មានករណីផ្ទុះជាច្រើនដងនៅអគារបម្រុងនៃ[[រោងចក្រថាមពលនុយក្លេអ៊ែរប៊ូឈែហរ៍]] ក៏ដូចជាតំបន់ប្រេងគីមីពិសេសម៉ះឆាហរ៍ក្នុងទីក្រុងម៉ះឆាហរ៍ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/04/world/iran-war-trump-news |title=U.S. Rescues Downed Air Force Officer Deep Inside Iran, Trump Says |first1=Greg |last1=Jaffe |first2=Eric |last2=Schmitt |first3=Helene |last3=Cooper |date=4 April 2026 |work=The New York Times}}</ref> ការវាយប្រហារតាមអាកាសនៅម៉ះឆាហរ៍ បានសម្លាប់មនុស្សយ៉ាងតិចចំនួនប្រាំនាក់ និងបង្ករបួសបន្ថែមដល់មនុស្ស ១៧០ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{cite news |date=4 April 2026 |title=Update from Shirin Hakim |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/04/world/iran-war-trump-news/f8c31573-78bc-5053-a5a0-99ce0bf46017?smid=url-share |access-date=26 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ឆ្លងចូលមកដល់ថ្ងៃទី៦ ខែមេសា កងកម្លាំងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបានប្រកាសថា ប្រធានអង្គការចារកម្មរបស់ខ្លួនគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ាហ៊ីដ ខាដេមី]]បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល។<ref name="ii-khademi">{{cite web |date=6 April 2026 |title=IRGC intelligence chief killed in attack, Guards say |url=https://www.iranintl.com/en/202604065252 |access-date=27 May 2026 |website=Iran International}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ​ មនុស្សយ៉ាងតិច ៣៤ នាក់ រួមទាំងកុមារ ៦ នាក់ ត្រូវបានសម្លាប់នៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលនៅទូទាំងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ រួមមានការវាយប្រហារលើ[[សាកលវិទ្យាល័យបច្ចេកវិទ្យាឆារីហ្វ]] និងតំបន់លំនៅដ្ឋានប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនទៀតផង។ អនុប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ និងជាអ្នកនយោបាយកំណែទម្រង់និយម លោក[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា អារ៉េហ្វ]] និងត្រូវជាអតីតនិស្សិតនៃសាកលវិទ្យាល័យនោះ បានសម្ដៅលើការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកបំបែកលេណដ្ឋានក្នុងការវាយប្រហារនោះថាជា "និមិត្តរូបនៃភាពឆ្កួតលីលា និងអវិជ្ជារបស់ត្រាំ"។<ref name="aljazeera6april">{{cite news |date=6 April 2026 |title=Iran's top university, oil facility bombed as US, Israel intensify attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/6/irans-top-university-bombed-as-us-israel-intensify-attacks-34-killed |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:Members of the Tehran Jewish community navigating the site where the Rafi'-Nia synagogue was destroyed.webm|thumb|right|200px|វីដេអូខ្លីបង្ហាញពីសមាជិក​សហគមន៍​ជ្វីហ្វ​នៃទីក្រុង​តេហេរ៉ង់​កំពុង​ដើរប្រមើលទីតាំងវិហារ​សាសនា​រ៉ាហ្វី នីយ៉ា ក្រោងត្រូវ​រងការបំផ្លិច​បំផ្លាញ។]] នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា វិហារសាសនាយូដារ៉ាហ្វីនីយ៉ានៅកណ្តាលទីក្រុងតេហេរ៉ង់ បានរងការបំផ្លិចបំផ្លាញធ្ងន់ធ្ងរដោយការវាយប្រហារតាមអាកាស។ អ៊ីស្រាអែលបាននិយាយថា អគារសាសនានេះត្រូវបានបំផ្លាញដោយសារតែត្រូវប៉ះទង្គិចនឹងការវាយប្រហារដែលសម្ដៅលើទីតាំងផ្សេងក្បែរនោះប៉ុណ្ណោះ ហើយវាមិនដែលជាគោលដៅវាយប្រហារតាមអាកាសផ្ទាល់របស់ខ្លួនឡើយ។<ref>{{Cite news |last1=Ben Ari |first1=Lior |last2=Eichner |first2=Itamar |date=7 April 2026 |title=IDF confirms Tehran strike targeted Iranian commander, synagogue hit was 'collateral damage' |url=https://www.ynetnews.com/jewish-world/article/sjouxfz211g |access-date=28 May 2026 |work=Ynet }}</ref> សារសរសេររបស់ត្រាំនៅលើបណ្ដាញសង្គមដែលថា "អរិយធម៌ទាំងមូលនឹងវិនាសនៅយប់នេះ ហើយមិនអាចស្ដារត្រឡប់មកវិញទៀត" នោះបានបង្កការព្រួយបារម្ភជាអន្តរជាតិ ដោយមានគេសង្ស័យថាត្រាំប៉ងចង់ប្រើគ្រាប់បែកនុយក្លេអ៊ែរ។ អគ្គលេខាធិការនៃ[[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]]បានមានប្រសាសន៍ថា សាររបស់ត្រាំ "អាចជាការគំរាមប្រព្រឹត្តអំពើប្រល័យពូជសាសន៍"។<ref>{{cite news |date=7 April 2026 |title=Iran: President Trump's apocalyptic threats of large-scale civilian devastation demand urgent global action to prevent atrocity crimes |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/04/iran-president-trumps-apocalyptic-threats-of-large-scale-civilian-devastation-demand-urgent-global-action-to-prevent-atrocity-crimes/ |access-date=28 May 2026 |work=[[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ|Amnesty International​]] }}</ref> យ៉ាងណាមិញ សេតវិមានបានចេញបដិសេធអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ។<ref>{{cite news |date=7 April 2026 |title=Iran war latest: We'll destroy Iran — but we won't use nuclear weapons, US says |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-war-latest-news-tehran-rejects-peace-deadline-trump-gz662zx0h |work=The Times |access-date=28 May 2026}}</ref> ===បទឈប់បាញ់ (៨ មេសា – បច្ចុប្បន្ន)=== {{Main|បទឈប់បាញ់សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦|កិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ}} នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា នាវេលាម៉ោង ៦:៣២ ល្ងាចនៅសហរដ្ឋអាមេរិក (ត្រូវនឹងថ្ងៃទី៨ ខែមេសា ម៉ោង ១:៣២ ព្រឹកនៅអ៊ីស្រាអែល និងម៉ោង ២:០២ ព្រឹកនៅអ៊ីរ៉ង់) លោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានប្រកាសនៅលើបណ្ដាញសង្គមរបស់លោកថា សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់បានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងមួយដោយផ្អែកលើសំណើ ១០ ចំណុច ដោយមានការសម្របសម្រួលពីនាយករដ្ឋមន្ត្រីប៉ាគីស្ថានគឺលោក[[ស្ហេបាហ៍ ស្ហារីហ្វ]] និងលោកសេនាប្រមុខ[[អាស៊ីម មូនារ]]។<ref>{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=NBC News |date=7 April 2026 |access-date=28 May 2026}}</ref> សហរដ្ឋអាមេរិក អ៊ីស្រាអែល និងអ៊ីរ៉ង់បានព្រមគ្នាលើបទឈប់បាញ់រយៈពេលពីរសប្តាហ៍ ដែលក្រោមកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ អ៊ីរ៉ង់នឹងបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=28 May 2026 |work=BBC News }}</ref> បន្ទាប់ពីបទឈប់បាញ់ត្រូវបានប្រកាស រោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងនៅលើ[[កោះឡាវ៉ាន]] និងរោងចក្រនាំចេញប្រេងឆៅនៅ[[កោះស៊ីរី]]របស់អ៊ីរ៉ង់ បានរងការវាយប្រហារ ដោយគ្មានភាគីណាមួយចេញមុខមកទទួលខុសត្រូវ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=28 May 2026 |work=Reuters}}</ref> ជាការឆ្លើយតប អ៊ីរ៉ង់បានបន្តបាញ់មីស៊ីលនិងដ្រូនចូលទៅក្នុងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់នៅជុំវិញឈូងសមុទ្រ។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ក្រោយមកទើបគេបានបង្ហាញថាការវាយប្រហារលើរោងចក្រចម្រាញ់ប្រេងរបស់អ៊ីរ៉ង់នោះគឺបានធ្វើឡើងជាសម្ងាត់ដោយអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម។<ref name="WSJUAEStrikes">{{Cite news |last1=Holliday |first1=Shelby |last2=Said |first2=Summer |date=11 May 2026 |title=The U.A.E. Has Been Secretly Carrying Out Attacks on Iran |url=https://www.wsj.com/articles/the-u-a-e-has-been-secretly-carrying-out-attacks-on-iran-f1745a0d |access-date=28 May 2026 |work=Wall Street Journal |issn=0099-9660}}</ref> លក្ខខណ្ឌដាក់បញ្ចូលលីបង់ទៅក្នុងឈប់បាញ់ត្រូវជួបនឹងការខ្វែងគំនិតគ្នា<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Netanyahu says US-Iran ceasefire 'does not include Lebanon' |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/netanyahu-says-us-iran-ceasefire-does-not-include-lebanon |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> ខណៈអ៊ីស្រាអែលបានបើកការវាយប្រហារដ៏ធំមួយមិនធ្លាប់មានចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានកើតមកលើប្រទេសលីបង់ក្នុងគោលដៅកម្ទេចទីតាំងឈរជើងក្រុមហេស្បុលឡា។<ref>{{Cite web |title=Israel pounds Lebanon with heaviest airstrikes of the war as Hezbollah pauses attacks |date=8 April 2026 |access-date=28 May 2026 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hezbollah-pauses-attacks-under-us-iran-ceasefire-sources-close-group-say-2026-04-08/}}</ref> មនុស្សយ៉ាងហោចណាស់ ៣៥៧ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត និងមនុស្សប្រមាណជាង ១,២០០ នាក់ទៀតបានទទួលរងរបួសជាលទ្ធផល។<ref>{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Israeli attacks across Lebanon kill at least 254 after Iran-US ceasefire |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/hundreds-of-casualties-across-lebanon-after-israel-says-it-hit-100-sites |access-date=28 May 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> [[File:8 April 2026 Isreali attacks on Beirut (2).jpg|thumb|right|ទិដ្ឋភាពអគារមួយកន្លែងនៅបៃរូត ប្រទេសលីបង់ ក្រោយត្រូវអ៊ីស្រាអែលវាយប្រហារ, ៨ មេសា ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា ត្រាំបាននិយាយថា កងកម្លាំងអាមេរិកបានចាប់ផ្តើម "បោសសម្អាត" ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍។ កាសែត ''Wall Street Journal'' បានរាយការណ៍ថា នាវាចម្បាំងពិឃាតជាច្រើនគ្រឿងរបស់អាមេរិកបានចូលទៅក្នុងច្រកសមុទ្រនេះជាលើកដំបូងចាប់តាំងពីសង្គ្រាមបានផ្ទុះមក។<ref>{{Cite news |date=11 April 2026 |title=U.S. Warships Transit Hormuz as U.S.-Iran Meet Face-to-Face for Peace Talks |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-war-latest-news-israel-us-lebanon-2026?mod=lc_navigation |work=The Wall Street Journal }}</ref><ref>{{Cite web |last=Ravid |first=Barak |date=11 April 2026 |title=U.S. warships cross Strait of Hormuz for first time since Iran war began |url=https://www.axios.com/2026/04/11/us-iran-navy-strait-of-hormuz |website=Axios }}</ref> រីឯរដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់វិញត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានគំរាមវាយប្រហារនាវាចម្បាំងទាំងនោះ ដោយចោទអាមេរិកថាកំពុងរំលោភបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite web |last=Ravid |first=Barak |date=11 April 2026 |title=U.S. warships cross Strait of Hormuz for first time since Iran war began |url=https://www.axios.com/2026/04/11/us-iran-navy-strait-of-hormuz |website=Axios }}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរនោះ កិច្ចចរចារវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់ ដែលជាកិច្ចពិភាក្សាកម្រិតខ្ពស់បំផុតរវាងប្រទេសទាំងពីរចាប់តាំងពី[[បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់|បដិវត្តន៍ឥស្លាមនៃឆ្នាំ១៩៧៩]] មក បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅទីក្រុង[[ឥស្លាម៉ាបាដ]] ប្រទេសប៉ាគីស្ថាន ដែលមានរយៈពេល ២១ ម៉ោង ប៉ុន្តែគ្មានកិច្ចព្រមព្រៀងអ្វីត្រូវបានសម្រេចឡើយ។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=No Deal: U.S.-Iran peace talks in Islamabad collapse |url=https://www.npr.org/2026/04/12/nx-s1-5782538/u-s-iran-peace-talks-islamabad-collapse |access-date=28 May 2026 |work=NPR News }}</ref> ====ការបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ដោយអាមេរិក==== ត្រាំបានប្រកាសថា កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកនឹងចាប់ផ្តើមបិទផ្លូវហាមឃាត់ "នាវាទាំងអស់ដែលព្យាយាមចូល ឬចាកចេញពីច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍" ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា តទៅ។ យ៉ាងណា បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានបញ្ជាក់ក្រោយថា ការបិទផ្លូវមួយនេះនឹងត្រូវអនុវត្តតែលើនាវាដែលធ្វើដំណើរទៅ ឬមកពីកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ប៉ុណ្ណោះ។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=Trump announces naval blockade of Iran after Islamabad talks yield no deal |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/04/12/iran-us-talks-ceasefire-vance/ |access-date=29 May 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref> [[កងឆ្មាំជើងទឹកបដិវត្តន៍ឥស្លាម]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា នាវាយោធាណាមួយដែលចូលមកជិតច្រកសមុទ្រនឹងត្រូវចាត់ទុកថាជាការរំលោភលើបទឈប់បាញ់ ហើយនឹងត្រូវប្រឈមនឹង "ការឆ្លើយតបដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ" ពីអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{Cite news |date=12 April 2026 |title=Update by Parin Behrooz |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/12/world/iran-war-trump-talks-pakistan/d43e91d7-9511-5fb7-b3de-26e6da723f33?smid=url-share |access-date=19 May 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា ប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកឧត្តមសេនីយ៍[[ដាន​ ខេន]]បានប្រកាសថា នាវាដឹកប្រេងចំនួន ១៣ គ្រឿង ដែលបានធ្វើដំណើរចូលនិងចេញពីកំពង់ផែអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបានកងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកស្ទាក់ចាប់ ហើយនាវាទាំងអស់បានគោរពតាមបញ្ជារបស់នាវាអាមេរិកនិងបានប្ដូរគោលដៅរបស់គេ។<ref name="DOD-16042026">{{Cite web |title=Secretary of War Pete Hegseth and Chairman of the Joint Chiefs of Staff Gen. Dan Caine Hold a Press Briefing |date=16 April 2026 |access-date=29 May 2026 |work=U.S. Department of Defense |url=https://www.war.gov/News/Transcripts/Transcript/Article/4462029/secretary-of-war-pete-hegseth-and-chairman-of-the-joint-chiefs-of-staff-gen-dan/ |archivedate=9 ឧសភា 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260509225915/https://www.war.gov/News/Transcripts/Transcript/Article/4462029/secretary-of-war-pete-hegseth-and-chairman-of-the-joint-chiefs-of-staff-gen-dan/ |url-status=dead }}</ref> នៅថ្ងៃដដែរ លោកប្រធានាធិបតីត្រាំបានប្រកាសថា អ៊ីស្រាអែលនិងលីបង់បានយល់ព្រមលើ[[បទឈប់បាញ់លីបង់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ២០២៦|បទឈប់បាញ់រយៈពេល ១០ថ្ងៃ]]។<ref name="aljazeera16april">{{Cite news |date=16 April 2026 |title=Trump says Israel and Lebanon agree to temporary ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/16/trump-says-israel-and-lebanon-agree-to-temporary-ceasefire |access-date=29 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ជាលទ្ធផលនៃបទឈប់បាញ់នៅលីបង់ ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា បានប្រកាសអនុញ្ញាតឱ្យមានចរាចរណ៍នាវាពាណិជ្ជកម្មនៅច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញក្នុងកំឡុងបទឈប់បាញ់។<ref>{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=29 April 2026 |work=Reuters}}</ref> ទោះជាយ៉ាងណា ត្រាំបាននិយាយថា ការបិទផ្លូវនាវាដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងនៅតែបន្ត ខណអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសឆ្លើយតបវិញថា ខ្លួននឹងរឹតបន្តឹងបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញ។<ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/ |title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump |first1=Michael |last1=Loria |first2=Christopher |last2=Cann |first3=Andrea |last3=Riquier |work=USA Today |date=17 April 2026 |access-date=29 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពោលគឺប៉ុន្មានម៉ោងមុនពេលបទឈប់បាញ់ត្រូវផុតកំណត់ ត្រាំបានសម្រេចចិត្តបន្តពន្យាបទឈប់បាញ់ ដោយលើកឡើងថាលោកបានធ្វើដូច្នេះទៅតាមការស្នើសុំរបស់ប៉ាគីស្ថាន ដើម្បីទុកពេលវេលាឱ្យអ៊ីរ៉ង់រៀបចំបញ្ជូនសំណើរបស់ពួកគេ។<ref name="aljazeera21april">{{Cite news |date=21 April 2026 |title=Trump says the United States is extending ⁠its ⁠ceasefire with Iran at mediator Pakistan's request to allow more time for Tehran to put forward its proposal.|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/21/iran-war-live-tehran-shuns-talks-trump-says-us-blockade-to-remain |access-date=29 May 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ឆ្លងចូលមកដល់ថ្ងៃទី៤ ខែឧសភា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនិងអូម៉ង់បាននិយាយថា ពួកគេបានស្ទាក់ចាប់មីស៊ីលបាលីស្ទិក មីស៊ីលល្បឿនមធ្យម និងដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=Strikes in U.A.E., Oman and at Sea Strain Iran Truce to the Breaking Point |url=https://www.nytimes.com/2026/05/04/world/middleeast/iran-trump-ships-hormuz-strait.html |work=The New York Times |access-date=29 May 2026 |date=5 May 2026}}</ref> នៅក្នុងថ្ងៃដដែរ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមបាននិយាយទៀតថា អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់បង្ហោះដ្រូនមកវាយប្រហាររោងចក្រកែច្នៃប្រេងមួយកន្លែងនៅទីក្រុង[[ហ្វូចៃរ៉ា]] ដោយបង្កជាអគ្គីភ័យឆាបឆេះ និងបណ្តាលឱ្យពលករឋឥណ្ឌាបីនាក់ទទួលរងរបួស។ នៅថ្ងៃទី៥ ខែឧសភា អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមបានចេញមកនិយាយបន្ថែមទៀតថា ខ្លួនបានត្រូវរងការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលនិងដ្រូនបន្ថែមពីអ៊ីរ៉ង់ក្នុងរយៈពេលពីរថ្ងៃជាប់ៗគ្នា ខណៈអ៊ីរ៉ង់វិញបានបដិសេធដោយថាខ្លួនមិនបានវាយប្រហារទៅលើអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមនោះទេនៅក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃថ្មីៗកន្លងមក។<ref>{{cite web |title=UAE air defences engage missiles, drones; Tehran denies attacking UAE |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/05/uae-air-defences-engage-missiles-drones-tehran-denies-attacking-uae |agency=Reuters |website=Internazionale |access-date=29 May 2026 |date=5 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមិថុនា ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពបន្តឈ្លានពានរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅលីបង់ អ៊ីរ៉ង់បានបាញ់មីស៊ីលបាលីស្ទីកជាច្រើនគ្រាប់ចូលអ៊ីស្រាអែលដោយចាត់ទុកវាជាការព្រមាន ខណៈអ៊ីស្រាអែលបានឆ្លើយតបវិញភ្លាមៗដោយបាញ់ប្រហារតបវិញចូលទឹកដីអ៊ីរ៉ង់ ដោយការផ្ដោះប្ដូរបាញ់មីស៊ីលមួយនេះបានធ្វើឱ្យបទឈប់បាញ់កាន់តែស្ដួចស្តើងជាងមុន។<ref>{{Cite news |date=2026-06-08 |title=IDF says it struck military targets in western and central Iran following missile attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-military-targets-in-western-and-central-iran-following-missile-attacks/ |access-date=2026-06-08 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> នៅថ្ងៃ១៣ ខែមិថុនា ប្រទេសប៉ាគីស្ថានបានប្រកាសថា [[អនុស្សរណៈទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]នឹងត្រូវចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃបន្ទាប់។ ការត្រៀមចុះហត្ថលេខាលើអនុស្សរណៈនេះគឺជាលទ្ធផលនៃការចរចាគ្នាអស់ជិតបីខែកន្លងមករវាងសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីរ៉ង់ ដោយមានការចូលរួមសម្របសម្រួលពីប៉ាគីស្ថាន កាតា អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត និងតួកគី។<ref>{{Cite web|url=https://m.economictimes.com/news/international/world-news/breakthrough-peace-deal-iran-and-us-reach-agreement-ahead-of-historic-signing-in-switzerland-on-june-19/articleshow/131733059.cms|title=Peace deal between Iran, US reached; to be signed officially on Jun 19 in Switzerland: Pakistan's PM Shehbaz Sharif|agency=Press Trust of India|publisher=The Economic Times|date=14 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា អ៊ីរ៉ង់បាននិយាយថា យោងតាមសេចក្តីព្រាងកិច្ចព្រមព្រៀងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនោះ ទីក្រុងតេហេរ៉ង់នឹងយល់ព្រមមិនផលិតឬក្ដោបក្ដាប់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរនោះទេ ហើយសហរដ្ឋអាមេរិកក៏យល់ព្រមអនុញ្ញាតឱ្យទីក្រុងតេហេរ៉ង់ពង្រាវ ឬកម្ទេចសារធាតុអ៊ុយរ៉ាញ៉ូមកម្រិតខ្ពស់របស់ខ្លួនទាំងប៉ុន្មានផងដែរ។<ref>{{cite web|url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/iran-says-draft-us-deal-includes-oil-sanctions-waiver-nuclear-limits-and-asset-release|title=Iran says draft US deal includes oil sanctions waiver, nuclear limits and asset release|agency=Reuters|website=The Straits Times|date=14 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ លោកត្រាំនិងអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសថា ពួកគេបានសម្រេចឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម និងបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ឡើងវិញហើយ។ លោកត្រាំក៏បាននិយាយដែរថា លោកបានបើកភ្លើងខៀវអនុញ្ញាតឱ្យត្រៀមបើកផ្លូវទឹកចេញចូលរបស់អ៊ីរ៉ង់ឡើងវិញ។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះត្រូវបានគេរំពឹងថានឹងត្រូវចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី១៩ ខែមិថុនា នៅក្នុងប្រទេស[[ស្វីស]]។<ref name="standard-democrat-14june">{{cite web|url=https://www.standard-democrat.com/world/qatari-mediators-travel-to-tehran-for-final-touches-on-a-possible-deal-to-end-war-8507ea74|title=Deal is reached to end Iran war and Trump orders stop to US naval blockade|agency=Associated Press|date=14 June 2026|website=Standard Democrat}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមិថុនា អនុប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោក[[ជេឌី វ៉ែនស៍]]បានប្រកាសថា អនុស្សរណៈនោះត្រូវបានចុះហត្ថលេខាដោយប្រើប្រព័ន្ធឌីជីថលរួចហើយកាលថ្ងៃម្សិល។<ref>{{Cite web|url=https://www.wionews.com/world/vance-says-us-iran-mou-was-signed-digitally-before-planned-switzerland-meeting-1781541865091|title=Vance says US-Iran MoU was signed digitally before planned Switzerland meeting|date=15 June 2026|website=Wion|access-date=16 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃដដែរនោះ យោធាអាមេរិកបានបញ្ជាក់ថា ការបិទផ្លូវទឹកជុំវិញអ៊ីរ៉ង់នឹងនៅបន្តរហូតដល់កិច្ចព្រមព្រៀងត្រូវបានចុះនៅថ្ងៃទី១៩ ខែមិថុនា។<ref name="bloomingbit15june">{{cite web|url=https://en.bloomingbit.io/feed/news/114285|title=US Military Says Iran Port Blockade to Stay Until June 19 Deal Is Implemented|website=Bloomingbit|date=15 June 2026}}</ref> ==សហេតុភាព== {{Main|សហេតុភាពសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់}} ===អ៊ីរ៉ង់=== សហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែលបានកម្ចាត់មេបញ្ជាការនិងមេដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់អស់ជាច្រើនរូបនៅថ្ងៃដំបូងនៃសង្គ្រាម តាមរយៈការបន្លំឱ្យអ៊ីរ៉ង់ជឿថាមិនការវាយប្រហារកើតឡើងភ្លាមៗពីសត្រូវរបស់គេ។ ដោយហេតុនេះ ក្រុមមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ជាច្រើនរូបបាននៅបន្តជួបប្រជុំជាមួយនឹងគ្នាដោយផ្ទាល់ ខណៈទីកន្លែងនៃកិច្ចប្រជុំទាំងនោះបានក្លាយជាគោលដៅវាយប្រហារក្ដៅៗរបស់អាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល។<ref name="Estrin-2026">{{Cite news |last=Estrin |first=Daniel |date=11 March 2026 |title=Old-school tricks and AI tech are weapons in the Iran war |url=https://www.npr.org/2026/03/10/nx-s1-5741726/israel-iran-war-cyber-ai |access-date=29 May 2026 |work=NPR }}</ref> [[File:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|upright|រូបលោកអាលី ហាមេនៃ ដែលបានថតនៅថ្ងៃទី១២​ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ ពោលគឺ ១៦ ថ្ងៃមុនឃាតកម្មលើរូបលោក។]] នៅថ្ងៃទ២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ លោក[[អាលី ហាមេនៃ]] ដែលជា[[មេដឹកនាំកំពូលអ៊ីរ៉ង់|មេដឹកនាំកំពូលនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់]] ត្រូវបានអ៊ីស្រាអែល[[ឃាតកម្មនៃអាលី ហាមេនៃ|ធ្វើឃាតតាមរយៈការវាយប្រហារពីលើអាកាស]] ហើយដល់ថ្ងៃទី១ ខែមីនា ទើបប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសពីមរណភាពរបស់លោក។<ref>{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |title=(ជាភាសាពែរ្ស)اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |work=[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល|Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=29 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}</ref> [[ទីភ្នាក់ងារព័ត៌មានហ្វារស៍]] ដែលគ្រប់គ្រងដោយកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម បានប្រកាសបន្ថែមថា កូនស្រី កូនប្រុសប្រសារ ចៅ និងកូនស្រីប្រសាររបស់លោកហាមេនៃក៏បានបាត់បង់ជីវិតផងដែរ។<ref>{{cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=29 May 2026 |work=Associated Press }}</ref> រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់បានប្រកាសកាន់ទុក្ខរយៈពេល ៤០ ថ្ងៃ។<ref>{{cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=29 May 2026 |work=BBC News }}</ref> ====មន្ត្រី និងយោធា==== {{multiple image| | image1 = Aziz Nasirzadeh (February 2026).jpg | caption1 = រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ [[អាហ្ស៊ីស ណាសៀហ្សាដេហ៍]] | image2 = محمد پاکپور1.jpg | caption2 = បញ្ជាការ ឆ.ប.ឥ.អ. [[ម៉ូហាំម៉ាដ ប៉ាក់ពួរ]] | image3 = Shamkhani.jpg | caption3 = លេខាធិការក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិ [[អាលី ស្យាមខានី]] | image4 = The new head of the Basij Organization 29 (portrait crop).jpg | caption4 = ប្រមុខការិយាល័យយោធានៃមេដឹកនាំកំពូល [[ម៉ូហាំម៉ាដ​ ស្យីរ៉ាហ្ស៊ី]] | image5 = Iranian drone exercise in 2022 - Day 2 (50).jpg | caption5 = ប្រធានអគ្គសេនាធិការកម្លាំងប្រដាប់ [[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]] | direction = horizontal | width = 60 | footer = | width4 = | total_width = 290 | perrow = 3 / 3 / 3 | image_gap = 3 | image6 = Ali Larijani, 2021-01-12 (cropped).jpg | caption6 = លេខាធិការក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល [[អាលី ឡារីយ៉ានី]] | image7 = Gholamreza Soleimani 01 (1).jpg | caption7 = ប្រធានកងកម្លាំងយោធាប្រតិព័ន្ធបាស៊ីគ [[ហ្កូឡាំរ៉េហ្សា សូលីម៉ានី]] | image8 = Ashtiani-Khatib-Rahimi 2024 (cropped) 2.jpg | caption8 = រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងចារកិច្ច [[អ៊ីស្មាអែល ខាធីប]] | image9 = علیرضا تنگسیری1.jpg | caption9 = មេបញ្ជាការឆ្មាំជើងទឹក ប.ឥ.អ. [[អាលីរ៉េហ្សា តាងស៊ីរី]] }} មរណភាពមន្រ្តីជាន់ខ្ពស់អ៊ីរ៉ង់ដំបូងៗគេគឺរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អាហ្ស៊ីស​ ណាសៀហ្សាដេហ៍]] និងរួមទាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់[[ក្រសួងចារកិច្ច (អ៊ីរ៉ង់)|ក្រសួងចារកិច្ច]]ចំនួនបួនរូបទៀត។<ref>{{cite web |title=Four senior intelligence ministry officials killed in airstrikes on Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202602284598 |website=Iran International |date=28 February 2026 |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=31 May 2026}}</ref> មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់បន្ថែមទៀតដូចជា លោក[[សាឡាហ៍ អាសាឌី]] ប្រធានចារកម្មនៃបញ្ជាការដ្ឋានសង្គ្រោះបន្ទាន់អ៊ីរ៉ង់ លោក[[ម៉ូហាំម៉ាដ ស្យីរ៉ាហ្ស៊ី]] ប្រធានការិយាល័យយោធារបស់មេដឹកនាំកំពូល<ref name="Iran International-2026a"/> លោក[[អាប់ដុលរ៉ាហ៊ីម មូសាវី]] ប្រធានអគ្គសេនាធិការយោធាអ៊ីរ៉ង់ និងរួមទាំងមន្ត្រីប្រមាណ ៤០ នាក់ទៀតសុទ្ធតែត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្រោមការវាយប្រហារតាមអាកាស បើយោងតាមបណ្ដាប្រភពការសម្ងាត់និងយោធា។<ref>{{cite news |last=LaPorta |first=James |date=28 February 2026 |title=About 40 Iranian officials killed in strikes, sources say |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/israel-us-attack-iran-trump-says-major-combat-operations/ |access-date=31 May 2026 |work=CBS News }}</ref> នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា [[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]]បានប៉ាន់ប្រមាណថា ទាហាននិងមេបញ្ជាការអ៊ីរ៉ង់ចន្លោះពី ៣,០០០ ទៅ ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់។<ref>{{cite web |date=13 March 2026 |title=Israeli military says 4,000–5,000 Iranian forces killed in strikes so far |url=https://www.iranintl.com/en/202603135117 |access-date=31 May 2026 |website=Iran International }}</ref> រំលងមកដល់ថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា អ៊ីស្រាអែលបានធ្វើឃាតលោក[[អាលី ឡារីយ៉ានី]] ដែលជាលេខាធិការ[[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល]]របស់អ៊ីរ៉ង់។<ref name="sk"/> មេបញ្ជាការនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ូហាំម៉ាដ ប៉ាក់ពួរ]] និងលេខាធិការ[[ក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិអ៊ីរ៉ង់|ក្រុមប្រឹក្សាការពារជាតិ]] លោក[[អាលី ស្យាំខានី]]ត្រូវបានរាយការណ៍ថាបានបាត់បង់ជីវិតនៅចុងខែមីនានោះ។<ref>{{cite news |title='Decimated'? The Iranian leaders killed in Israeli-US war |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260320-decimated-the-iranian-leaders-killed-in-israeli-us-war |access-date=31 May 2026 |agency=Agence France-Presse |work=France 24 |date=20 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៣១ ខែមីនា ទូរទស្សន៍សារព័ត៌មាន ''Iran International'' បានរាយការណ៍ថា កងកម្លាំងសន្តិសុខអ៊ីរ៉ង់យ៉ាងហោចចំនួន ៤,៧០០ នាក់ត្រូវស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite web |date=31 March 2026 |title=Over 4,700 security forces killed in US-Israeli strikes on Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603313227 |access-date=31 May 2026 |website=Iran International }}</ref> នៅថ្ងៃទី៦ ខែមេសា ប្រធានចារកម្មនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍[[ម៉ាហ៊ីដ ខាដេមី]]ត្រូវបានធ្វើឃាតនៅក្នុងការវាយប្រហារតាមអាកាសរួមដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល។<ref name="ii-khademi" /> គិតត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែមេសា [[សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្សនៅអ៊ីរ៉ង់]] (HRANA) ដែលជាអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលមានមូលដ្ឋាននៅសហរដ្ឋអាមេរិក បានរាយការណ៍ពីចំនួនស្លាប់ខាងភាគីអ៊ីរ៉ង់នៅក្នុងសង្គ្រាមថាមានចំនួន ៣,៦៣៦ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានជនស៊ីវិលចំនួន ១,៧០១ នាក់ បុគ្គលិកយោធាចំនួន ១,២២១ នាក់ និង ៧១៤ នាក់ទៀតនៅមិនទាន់កំណត់អត្តសញ្ញាណ ឬហេតុផលស្លាប់ច្បាស់លាស់។ យោងទៅតាមអង្គការដដែរនេះ "សាមីខ្លួនជឿថា ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងរបួសខាងយោធាជាក់ស្ដែងគឺខ្ពស់ជាងតួលេខនៅក្នុងរបាយការណ៍របស់ខ្លួន" ដោយសារការបញ្ជាក់នៃចំនួនតួលេខក្នុងរបាយការណ៍នោះគឺអាស្រ័យទៅលើទិន្នន័យរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ង់។ ណាមួយ ចំនួនដែលរដ្ឋាភិបាលបានបញ្ចេញនោះភាគច្រើនគ្របដណ្ដប់តែលើបុគ្គលិកយោធាដែលបានពលីនៅក្នុងតំបន់ទីប្រជុំជនប៉ុណ្ណោះ។<ref name="HRANA">{{cite web |date=7 April 2026 |title=Day 39 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: Extensive Damage to the Rail Network and Roads |url=https://www.en-hrana.org/day-39-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-extensive-damage-to-the-rail-network-and-roads/ |access-date=31 May 2026 |website=HRANA }}</ref> ====ប្រជាជនស៊ីវិល==== [[File:Shajareh Tayyebeh school in Minab photos from Mehr (3).jpg|thumb|ក្រុមអ្នកជួយសង្គ្រោះ និងជនស៊ីវិលកំពុងជីកកកាយគំនរបាក់បែកនៃសាលាបឋមសិក្សាកុមារីនៅមីណាប ក្រោយត្រូវវាយប្រហារដោយសហរដ្ឋអាមេរិក]] យោងតាមអ៊ីរ៉ង់ នៅថ្ងៃដំបូងនៃសង្គ្រាម សាលាបឋមសិក្សាកុមារីមួយកន្លែងក្នុងទីក្រុងមីណាប ត្រូវរង[[ការវាយប្រហារលើសាលារៀនមីណាប|ការវាយប្រហារ]]ដោយអាមេរិក។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Over 50 killed in strike on girls' elementary school in Iran |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/2/28/over-50-killed-in-strike-on-girls-elementary-school-in-iran |access-date=2 June 2026 |work=Al Jazeera English |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228192239/https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/2/28/over-50-killed-in-strike-on-girls-elementary-school-in-iran |archive-date=28 February 2026}}</ref> សាលារៀនមួយនេះដែរមានទីតាំងនៅជិតបរិវេណយោធាអ៊ីរ៉ង់មួយកន្លែង ហើយក៏ធ្លាប់ជាផ្នែកមួយនៃបរិវេណយោធានោះផងដែរ។<ref name="Browne-2026">{{cite news |last1=Browne |first1=Malachy |last2=Livni |first2=Ephrat |last3=Mahoozi |first3=Sanam |date=1 March 2026 |title=Strike on Girls' School Kills at Least 175, Iranian State Media Says |url=https://www.nytimes.com/2025/03/01/world/middleeast/girls-school-strike-iran-video.html |access-date=2 June 2026 |work=The New York Times}}</ref><ref>{{cite news |last1=Angelovski |first1=Ivan |last2=Szeto |first2=Eric |last3=Bilhete |first3=Britnei |date=4 March 2026 |title=Who bombed a girls' school in Iran? A visual investigation |url=https://www.cbc.ca/news/world/iran-school-bombing-investigation-9.7114994 |access-date=2 June 2026 |work=CBC News }}</ref> ខណៈពេលដែលចំនួនអ្នកស្លាប់មិនត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយឯករាជ្យ ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់បានរាយការណ៍ថា មនុស្សជាង ១៧៥ នាក់ ដែលភាគច្រើនជាកុមារ ត្រូវស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ខណៈដែលមនុស្ស ៩៥ នាក់ផ្សេងទៀតបានទទួលរងរបួស។<ref>{{cite news |last1=Copp |first1=Tara |last2=Mekhennet |first2=Souad |author-link2=Souad Mekhennet |last3=Kelly |first3=Meg |last4=Horton |first4=Alex |last5=Geroge |first5=Susannah |date=11 March 2026 |title=Iranian school was on U.S. target list, may have been mistaken as military site |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2026/03/11/us-strike-iran-elementary-school-ai-target-list/ |access-date=2 June 2026 |newspaper=The Washington Post }}</ref> ការស៊ើបអង្កេតដោយយោធាអាមេរិកបានរកឃើញជាបឋមថា ការវាយប្រហារចំសាលារៀននេះគឺកើតឡើងចេញពីលំយោងលើទិន្នន័យចាស់ហួសសម័យ។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=United States was "likely" responsible for bombing of girls' school in Iran, per early U.S. assessment |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-war-bombing-girls-school-assessment/ |access-date=2 June 2026 |work=CBS News }}</ref> [[File:Damages caused by attacks on Tehran 22 Avash 25 esfand 1404.webp|thumb|ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធដែលរងការខូចខាតនៅតេហេរ៉ង់ក្រោយរងការវាយប្រហារតាមអាកាសនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦]] នៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា សមាគមអឌ្ឍចន្ទក្រហមអ៊ីរ៉ង់បាននិយាយថា ប្រជាជនស៊ីវិលជាង ៦០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/2/iran-death-toll-reaches-555-as-us-israel-escalate-attacks |title=Iran death toll reaches 555 as US, Israel escalate attacks |date=2 March 2026 |work=Al Jazeera English}}</ref> ខណៈ HRANA បានរាយការណ៍ពីចំនួនស្លាប់ជនស៊ីវិលរហូតដល់ទៅ ១,០៩៧ នាក់។<ref>{{Cite news |url=https://www.en-hrana.org/the-fourth-day-of-the-u-s-israel-war-on-iran-strikes-continue-in-western-regions-of-the-country/ |title=The Fourth Day of the U.S.–Israel War on Iran: Strikes Continue in Western Regions of the Country |work=HRANA |date=4 March 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែមីនា អឌ្ឍចន្ទក្រហមបានរាយការណ៍បន្ថែមទៀតថា "អង្គភាព" ស៊ីវិលជាង ៦,៦៦៨ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែល ដោយក្នុងនោះរួមមានទីលំនៅដ្ឋានចំនួន ៥,៥៣៥ កន្លែង អង្គភាពពាណិជ្ជកម្មចំនួន ១,០៤១ កន្លែង មជ្ឈមណ្ឌលវេជ្ជសាស្ត្រចំនួន ១៤ ទីតាំង សាលារៀនចំនួន ៦៥ កន្លែង និងមជ្ឈមណ្ឌលជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយអឌ្ឍចន្ទក្រហមចំនួន ១៣ កន្លែង។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=US-Israeli strikes targeted at least 6,668 civilian units: Red Crescent |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374430 |work=Al Jazeera English}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២៣ ខែមីនា HRANA បានប៉ាន់ប្រមាណថាជនរងគ្រោះពីសង្គ្រាមយ៉ាងហោចណាស់ ១៥% មានអាយុស្ថិតនៅក្រោម ១៨ ឆ្នាំ។<ref>{{cite web |date=22 March 2026 |title=Day 23 of U.S. and Israeli Attacks on Iran: More Than 15% of the Total Fatalities Are Children |url=https://www.en-hrana.org/day-23-of-u-s-and-israeli-attacks-on-iran-more-than-15-of-the-total-fatalities-are-children/ |website=Human Rights Activists News Agency}}</ref> គិតមកត្រឹមថ្ងៃទី២៧ ខែមីនា ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់បានរាយការណ៍ថាសង្គ្រាមបានបង្កការខូចខាតដល់[[ប្រវត្តិសាស្ត្រអ៊ីរ៉ង់|ទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ]]យ៉ាងតិច ១២០ កន្លែង។<ref>{{cite news |date=27 March 2026 |title=Iran Says US, Israeli Strikes Damage 120 Museums, Historic Buildings |url=https://english.aawsat.com/node/5255868 |access-date=2 June 2026 |work=Asharq Al-Awsat​ }}</ref> ===សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែល=== ការវិភាគលើរូបភាពផ្កាយរណបដោយកាសែត ''The Washington Post'' បានបង្ហាញពីរចនាសម្ព័ន្ធ ឬឧបករណ៍យោធាជាតួលេខយ៉ាងហោចណាស់ ២២៨ នៅតាមមូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅទូទាំងឈូងសមុទ្រពែរ្សដែលត្រូវបានរងការខូចខាត ដោយតួលេខនេះគឺច្រើនជាងអ្វីដែលរដ្ឋបាលត្រាំធ្លាប់បានអះអាង។<ref>{{cite news |last1=Hill |first1=Evan |last2=Ley |first2=Jarrett |last3=Horton |first3=Alex |last4=Copp |first4=Tara |last5=Lamothe |first5=Dan |author5-link=Dan Lamothe |title=Iran has hit far more U.S. military assets than reported, satellite images show |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2026/05/06/iran-us-bases-satellite-images/ |newspaper=The Washington Post |date=6 May 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា ទាហានអាមេរិកចំនួន ៦ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងចំណោមអ្នករងរបួសជាង ៣០ នាក់ដោយការវាយប្រហារពីដ្រូនរបស់អ៊ីរ៉ង់នៅក្បែរជំរុំយោធា[[ជំរុំអារីហ្វយ៉ាន|អារីហ្វយ៉ាន]]ក្នុងកំពង់ផែស៊ូអាយបា ប្រទេស[[គុយវ៉ែត]]។<ref>{{cite news |last1=Kelly |first1=Meg |last2=Horton |first2=Alex |last3=Ley |first3=Jarrett |date=4 March 2026 |title=U.S. troops had little protection from drone strike that killed 6, imagery shows |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/us-troops-had-little-protection-from-drone-strike-that-killed-six-imagery-shows/ar-AA1Xug33?apiversion=v2&domshim=1&noservercache=1&noservertelemetry=1&batchservertelemetry=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1 |access-date=2 June 2026 |newspaper=The Washington Post |issn=0190-8286 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325132717/https://www.msn.com/en-us/news/world/us-troops-had-little-protection-from-drone-strike-that-killed-six-imagery-shows/ar-AA1Xug33?apiversion=v2&domshim=1&noservercache=1&noservertelemetry=1&batchservertelemetry=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1 |archive-date=25 March 2026 |url-status=live |via=MSN}}</ref> នៅថ្ងៃទី៤ ខែមីនា កងម៉ារីនសហរដ្ឋអាមេរិកម្នាក់ឋានៈពលបាលឯក បានស្លាប់នៅប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត ក្នុងឧប្បត្តិហេតុដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងអរិភាពដែលកំពុងកើតមាននៅមជ្ឈិមបូព៌ា។<ref name="RC1">{{cite news |url=https://www.reutersconnect.com/item/a-dignified-transfer-of-the-remains-of-us-marine-corps-lance-corporal-kevin-melendez-in-dover/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX1JDMldYSkFaNVNORw?previouslyViewed=dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX1JDMldYSkFBMUJJSA&position=2 |title=A dignified transfer of the remains of U.S. Marine Corps Lance Corporal Kevin Melendez, in Dover |work=Reuters Connect |date=4 March 2026 }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា បញ្ជាការកណ្តាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានរាយការណ៍ថា ទាហាននៃកងឆ្មាំជាតិម្នាក់បានបាត់បង់ជីវិតក្នុងកំឡុងពេលមានអាសន្នបញ្ហាសុខភាព។<ref>{{cite news |last=Mitchell |first=Ellen |date=9 March 2026 |title=US military reviewing National Guard member's death in Kuwait in health-related incident |url=https://thehill.com/policy/defense/5774793-nypd-officer-kuwait-incident |work=The Hill}}</ref> ទាហានអាមេរិកម្នាក់ទៀតនៃ[[កងពលតូចអវកាសទីមួយ]] ដែលបានរងរបួសនៅក្នុងការវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសក្សត្រស៊ុលតង់នៅប្រទេសអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតក្នុងថ្ងៃទី១ ខែមីនា បានស្លាប់ដោយសាររបួសនៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា។<ref>{{cite web |url=https://www.spacecom.mil/Newsroom/News/Article-Display/Article/4428548/statement-by-commander-of-united-states-space-command-on-loss-of-usasmdc-soldie/ |title=Statement by Commander of United States Space Command on Loss of USASMDC Soldier in Support of Operation Epic Fury |date=9 March 2026 |website=United States Space Command}}</ref> ទាហានអាកាសអាមេរិកចំនួនប្រាំមួយនាក់បានស្លាប់នៅថ្ងៃទី១២ ខែមីនា នៅពេលដែលយន្តហោះចាក់សាំងលើអាកាសប្រភេទ [[បូអ៊ីង ខេស៊ី-១៣៥ ស្ត្រាតូធែងខឺរ|ខេស៊ី-១៣៥]] របស់ពួកគេបានធ្លាក់នៅភាគខាងលិចប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់។ បញ្ជាការកណ្តាលបាននិយាយថា ការធ្លាក់យន្តហោះមួយគ្រឿងនេះគឺមិនមែនជាលទ្ធផលនៃសកម្មភាពវាយប្រហារអរិភាពណាទេ ប៉ុន្តែបានកើតឡើងក្នុងកំឡុងឧប្បត្តិហេតុដែលពាក់ព័ន្ធនឹងយន្តហោះអាមេរិកមួយគ្រឿងទៀត។ នៅថ្ងៃទី១៣ ខែមីនា យោធាអាមេរិកបានប្រកាសជាសាធារណៈថា ទាហានអាមេរិកប្រមាណ ១៤០ នាក់បានទទួលរងរបួស។<ref name="AP1">{{cite news |url=https://apnews.com/article/us-iran-tanker-aircraft-crash-iraq-kc135-c337359a58be6280dc96fdbf1cb48a5b |title=All 6 crew members on a US refueling plane that crashed in Iraq are dead, US military says |first1=Konstantin |last1=Toropin |first2=Ben |last2=Finley |first3=Kim |last3=Tong-Hyung |work=Associated Press |date=13 March 2026 |access-date=2 June 2026}}</ref> [[ម៉ាហ្កេន ដាវីដ​ អាដុំ]]បានរាយការណ៍ថា ការវាយប្រហារដំបូងៗរបស់អ៊ីរ៉ង់បានបណ្តាលឱ្យមនុស្ស ៨៩ នាក់រងរបួស ដោយក្នុងនោះមានមនុស្សបីនាក់បានរងរបួសដោយផ្ទាល់នឹងការវាយប្រហារនោះ រីឯប៉ុន្មាននាក់ទៀតបានរងរបួសដោយប្រយោល ហើយភាគច្រើនជាប្រជាជនស៊ីវិល។<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-treat-89-people-during-iranian-strikes-most-lightly-hurt-running-for-shelter/ |title=Medics treat 89 people during Iranian strikes, most lightly hurt running for shelter |work=The Times of Israel |date=28 February 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ការបាញ់មីស៊ីលចូលទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]]ដោយអ៊ីរ៉ង់បានសម្លាប់ស្ត្រីម្នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ២២ នាក់ផ្សេងទៀត ដោយក្នុងនោះមានម្នាក់បានរងរបួសធ្ងន់ធ្ងរ។<ref>{{cite news |url=https://www.ynetnews.com/article/bj3sy0gt11l |title=Woman killed, 22 injured in direct strike in Tel Aviv after siren sounded late |work=Ynet |date=28 February 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា វិហារសាសនាមួយ និងអគារលំនៅដ្ឋានមួយក្នុងទីក្រុង[[ប៊ីតឆេម៉ែស]]ត្រូវបានមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ធ្លាក់ពីលើ ដោយបានផ្ដាច់ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល ៩ នាក់ និងបង្ករបួសដល់មនុស្ស ៤៩ នាក់ផ្សេងទៀត។<ref>{{cite news |last1=Levine |first1=Heidi |last2=Soroka |first2=Lior |last3=Chason |first3=Rachel |date=2 March 2026 |title=From the scene where nine people were killed in central Israel |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/01/trump-iran-israel-khamenei-strikes-live-updates/#link-CEXNRF6AGRFYLF2OSFT4GSVMEA |access-date=3 June 2026 |newspaper=The Washington Post}}</ref> នៅថ្ងៃទី៩ ខែមីនា កម្មករពីរនាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតនៅទីក្រុង[[យ៉េហ៊ូដ]] នៅខាងក្រៅទីក្រុងតែលអាវីហ្វ បន្ទាប់ពីពួកគេបានប៉ះនឹងគ្រាប់តូចៗពីមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់ដែលបំពាក់ដោយក្បាលគ្រាប់បែកចង្កោម។<ref>{{cite news |last=Fabian |first=Emanuel |url=https://www.timesofisrael.com/second-victim-dies-after-mondays-iranian-cluster-missile-strike-in-central-israel/ |title=Second victim dies after Monday's Iranian cluster missile strike in central Israel |work=The Times of Israel |date=10 March 2026 |access-date=3 June 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមីនា គ្រាប់បែកចង្កោមមួយគ្រាប់ពីក្បាលមីស៊ីលអ៊ីរ៉ង់មួយបានហោះមកបំបុកចូលអគារអាផាតមិនមួយកន្លែងនៅទីក្រុង[[រ៉ាម៉ាត់ហ្កាំន]] ដោយបានសម្លាប់មនុស្សពីរនាក់។ សេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយពីកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមបានសម្ដៅលើការវាយប្រហារនេះថាជា "ការសងសឹកឱ្យលោកអាលី ឡារីយ៉ានីនិងសហការីលោក" ដែលត្រូវបានសម្លាប់កាលពីមួយថ្ងៃមុនដោយអ៊ីស្រាអែល។<ref>{{Cite news |date=18 March 2026 |title=Iran launches 'revenge' missile attack on Israel after assassinations |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/18/iran-launches-revenge-missile-attack-on-israel-after-assassinations |access-date=3 June 2026 |work=Al Jazeera English }}</ref> យោងតាមសារព័ត៌មាន ​​CNN ការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកចង្កោមគឺជាការរំលោភលើច្បាប់អន្តរជាតិ។ លោក N.R. Jenzen-Jones មកពី ''Armament Research Services'' បាននិយាយថា គ្រាប់ប្រភេទនេះកំពុងត្រូវបានប្រើប្រាស់ "ជាចម្បងដើម្បីបង្កភាពភ័យខ្លាចដល់ប្រជាជនស៊ីវិល"។<ref>{{cite news |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Gianluca |last2=Mezzofiore |first3=Zeena |last3=Saifi |date=12 March 2026 |title=How Iran's use of cluster munitions is challenging Israel's air defenses |url=https://www.cnn.com/2026/03/12/middleeast/iran-cluster-munition-israel-defenses-intl-cmd |access-date=3 June 2026 |work=CNN }}</ref> ===ប្រទេសដទៃ=== នៅប្រទេស[[លីបង់]] មនុស្សជាង ២,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងជាង ៤,០០០ នាក់ទៀតបានរងរបួសក្រោមការវាយប្រហាររបស់អ៊ីស្រាអែល<ref name="AnadoluDeaths">{{Cite news |url=https://www.aa.com.tr/en/world/death-toll-from-israeli-attacks-on-lebanon-since-march-2-exceeds-2-000/3902329 |title=Death toll from Israeli attacks on Lebanon since March 2 exceeds 2,000 |first=Rania |last=Abushamala |date=11 April 2026 |work=Anadolu Agency }}</ref> ហើយអាជ្ញាធររដ្ឋលីបង់បានរាយការណ៍ថា មនុស្សជាងមួយលាននាក់ ដែលស្មើនឹង ១/៦ នៃចំនួនប្រជាជនសរុប បានបង្ខំផ្លាស់ទីលំនៅ។<ref>{{cite news |date=8 March 2026 |title=Live updates: Iran's president says nation 'will not bow' to pressure from US and Israel |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026 |access-date=3 June 2026 |work=Associated Press }}</ref> នៅក្នុងសង្គ្រាម [[កងកម្លាំងបណ្តោះអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិនៅលីបង់]]ចំនួន ៦ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត{{refn|group=ស|name="UNIFIL killed"}} និង ១១ នាក់ទៀតបានរងរបួស។{{refn|group=ស|name="UNIFIL injured"}}<ref name="tayyar.org"/> នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់វិញ សមាជិកពីររូបនៃ[[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]] ដែលគាំទ្រដោយអ៊ីរ៉ង់ ត្រូវបាត់បង់ជីវិត និងបីនាក់ទៀតបានរងរបួស នៅក្នុងការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែលនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែកុម្ភៈ ខណៈរបាយការណ៍ក្រោយៗបានអះអាងថាមានអ្នកស្លាប់ចំនួនបីនាក់។<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/2f9b79e6-a28e-5d7b-b67c-5b95621d953b |first=Erika |last=Solomon |work=The New York Times |title=U.S. Attacks Iran as Trump Calls for Overthrow of Government |date=28 February 2026}}</ref> [[File:EAS warning sent to phones during the Iranian stikes.png|thumb|250x250px|សារជូនដំណឹងបន្ទាន់ដែលបានផ្ញើទៅកាន់ប្រជាជននៃអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម ភ្លាមៗក្រោយអាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិឌូបៃត្រូវរងការវាយប្រហារនៅវេលាម៉ោងប្រហែល ១២:៣០ ព្រឹក, ២៨ កុម្ភៈ]] ក្រៅពីអ៊ីស្រាអែល អ៊ីរ៉ង់បានបើកការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជាច្រើនទៀតដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើប្រទេសបារ៉ែនបានសម្លាប់មនុស្សបីនាក់<ref>{{cite news |first1=Abbas |last1=Al Lawati |first2=Laura |last2=Sharman |date=1 March 2026 |title=Passengers flee smoke-filled Dubai airport as Iran attacks major Gulf travel hubs |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/dubai-airport-uae-iran-attacks-intl-hnk |access-date=4 June 2026 |work=CNN }}</ref> ការវាយប្រហារសម្ដៅលើប្រទេសគុយវ៉ែតវិញបានសម្លាប់ទាហានបួននាក់និងប្រជាជនស៊ីវិលបួននាក់<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Drone Attack Causes Damage, Panic at Kuwait Airport |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-strikes-2026/card/drone-attack-causes-damage-panic-at-kuwait-airport-GjmmBnex7j6G69nMUfSR |access-date=4 June 2026 |work=The Wall Street Journal }}</ref> ការវាយប្រហារនៅអូម៉ង់បានសម្លាប់មនុស្សបីនាក់<ref>{{cite web |date=1 March 2026 |title=Oman port and tanker hit as US-Israeli attacks on Iran widen regional war |url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/563181/World/Region/Oman-port-and-tanker-hit-as-USIsraeli-attacks-on-I.aspx |access-date=4 June 2026 |website=Ahram Online}}</ref> ហើយនៅអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតមានពីរនាក់បានបាត់បង់ជីវិត។<ref>{{cite news |last=Dwivedi |first=Vinay |date=3 March 2026 |title=Iran war live updates: U.S. embassy in Riyadh hit by drones, Trump promises response 'soon' |url=https://www.cnbc.com/2026/03/03/us-iran-war-live-updates.html |access-date=4 June 2026 |work=CNBC }}</ref> ចំពោះអេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមវិញ សាមីខ្លួនបានបាត់បង់ទាហានចំនួនពីរនាក់ និងប្រជាជនស៊ីវិលចំនួនប្រាំមួយនាក់។<ref>{{cite web |date=17 March 2026 |title=Day 18 of war: One dead as shrapnel falls in UAE; distance learning to continue for 2 weeks |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/day-18-israel-us-iran-war-live-updates |access-date=4 June 2026 |website=Khaleej Times }}</ref> ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់រួមបានរងការវាយប្រហារដោយមីស៊ីលនិងដ្រូនអ៊ីរ៉ង់ច្រើនធ្ងន់ធ្ងរជាងគេ បើប្រៀបទៅនឹងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ផ្សេងៗនៅក្នុងតំបន់ នេះក៏ព្រោះតែអារ៉ាប់រួមមានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធបំផុតជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែលក្នុងចំណោមរដ្ឋអារ៉ាប់ទាំងអស់។​​ អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួមក៏ជាប្រទេសអារ៉ាប់តែមួយផងដែរ ដែលបានធ្វើការវាយប្រហារតបតលើអ៊ីរ៉ង់វិញជាសម្ងាត់ បន្ថែមពីលើយុទ្ធនាការអ៊ីស្រាអែល-អាមេរិក។<ref>{{cite news |last=Wintour |first=Patrick|date=17 May 2026 |title=UAE's secret attack on Iran risks drawing Gulf states into the war |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/12/uae-secret-attack-iran-risks-gulf-states-regional-conflict |access-date=4 June 2026 |work=The Guardian }}</ref> គ្រាប់មីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ង់ក៏បានហោះទៅនឹងប៉ះនឹងប្រទេស[[កាតា]] [[អាស៊ែបៃសង់]]<ref name=ynet260305/> និងទឹកដី[[អាក្រូទីរី និងដេកេលី]]របស់អង់គ្លេសក្នុងប្រទេស[[ស៊ីប]]ផងដែរ។<ref name=attoncyprus/> ===សហេតុភាពតាមសញ្ជាតិ=== {| class="wikitable col1left" |+សហេតុភាពតាមសញ្ជាតិ !ប្រទេស !ចំនួនស្លាប់ !ចំនួនរបួស |- !សរុប !៧,១៤៤–៩,៦៧៦+ !៤៦,៩៦៥ |- |អ៊ីរ៉ង់ | data-sort-value="3636" |៣,៤៦៨–៦,០០០+<br />៣,៤៦៨ (អ៊ីរ៉ង់)<ref name="aje3468">{{Cite web |date=19 April 2026|title=Over 1,000 apartments in Tel Aviv left uninhabitable by Iranian strikes|url=https://aje.news/w7b54q?update=4503817|website=Al Jazeera English}}</ref><br />៣,៦៣៦ (HRANA)<ref name="HRANA"/><br />៦,០០០+ (អាមេរិក/អ៊ីស្រាអែល)<ref name="Bohbot150326"/> |​១៥,០០០-២៦,៥០០<br />២៦,៥០០ ([[ក្រសួងសុខាភិបាលអ៊ីរ៉ង់]])<ref name="aj260329">{{Cite web |date=29 March 2026|title=Iran's death toll reaches 2,076|url=https://aje.news/zgevw1?update=4444031|website=Al Jazeera English}}</ref><br />១៥,០០០ (អាមេរិក/អ៊ីស្រាអែល)<ref name="Bohbot150326" /> |- |លីបង់ |៣,៤៣៣ ([[ក្រសួងសុខភាពសាធារណៈ (លីបង់)|ក្រសួងសុខភាពសាធារណៈលីបង់]])<ref name="Lebanon">{{Cite web |date=1 July 2026 |title=Lebanon death toll since March 2 reaches 3,433 |url=https://aje.news/xhk3kr?update=4617978 |website=Al Jazeera}}</ref><ref name="Lebanon21April">{{Cite news|date=21 April 2026|title=Lebanon Raises Israel-Hezbollah War Death Toll to 2,454|url=https://english.aawsat.com/arab-world/5265042-lebanon-raises-israel-hezbollah-war-death-toll-2454|work=Asharq Al-Awsat|access-date=4 June 2026}}</ref><br />១,០០០ ([[ហេស្បុលឡា]])<ref name="Hezbollah1">{{Cite news|last1=Astih|first1=Paula|date=17 April 2026|title=Hezbollah Tallies Its Dead from Israel War, Estimates Exceed 1,000|url=https://english.aawsat.com/arab-world/5263615-hezbollah-tallies-its-dead-israel-war-estimates-exceed-1000|work=Asharq Al-Awsa|access-date=4 June 2026}}</ref><br />១,៧០០ ([[កងកម្លាំងការពារជាតិអ៊ីស្រាអែល]])<ref name="Hezbollah2">{{Cite news|last1=Horovitz|first1=Michael|last2=Levaton|first2=Stav|date=16 April 2026|title=Opposition, northern mayors decry imposed ceasefires as Lebanon truce declared|url=https://www.timesofisrael.com/opposition-northern-mayors-decry-imposed-ceasefires-as-lebanon-truce-declared/|work=The Times of Israel |issn=0040-7909|access-date=4 June 2026}}</ref> |១០,៣៩៥ (ក្រសួងសុខាភិបាលលីបង់)<ref name="Lebanon21April" /><ref name="Hezbollah1" /><ref name="Hezbollah2" /><ref name="Lebanon" /> |- |អ៊ីរ៉ាក់ |១១៩+<ref>{{Cite web |date=2026-04-09|title=US-Iran war: Thousands killed and billions spent as fragile ceasefire takes effect|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-israel-us-war-death-toll-b2953551.html|access-date=2026-04-24|website=The Independent}}</ref> |៣៧០<ref name="pmfiraq">{{cite news|url=https://shafaq.com/en/Security/PMF-reports-80-killed-270-wounded-since-start-of-US-Iran-war|title=PMF reports 80 killed, 270 wounded since start of US-Iran war}}</ref> |- |អ៊ីស្រាអែល |៥៧<ref name="Israeli military personnel 1">{{Cite news|date=19 April 2026|title=16 Israeli soldiers killed, 690 wounded since Feb. 28: Army|url=https://www.middleeastmonitor.com/20260419-16-israeli-soldiers-killed-690-wounded-since-feb-28-army/|work=Middle East Monitor|access-date=4 June 2026}}</ref><ref name="Fabian01">{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |last2=Agencies |date=2026-04-26 |title=IDF soldier killed in south Lebanon drone attack as Israel, Hezbollah trade fire and blame |url=https://www.timesofisrael.com/idf-soldier-killed-in-south-lebanon-drone-attack-as-israel-hezbollah-trade-blame/ |access-date=2026-06-04 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref><ref name="Fabian02">{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=2026-04-28 |title=Israeli Defense Ministry contractor killed in Hezbollah drone attack in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-defense-ministry-contractor-killed-in-hezbollah-drone-attack-in-southern-lebanon/ |access-date=2026-06-04 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909}}</ref> |៨,៩៧០<ref name="Israeli military personnel 2">{{Cite news|date=19 April 2026|title=Israel reports nearly 700 soldiers wounded in Lebanon operations|url=https://shafaq.com/en/Middle-East/Israel-reports-nearly-700-soldiers-wounded-in-Lebanon-operations|work=Shafaq News|access-date=4 June 2026}}</ref> |- |សហរដ្ឋអាមេរិក |១៥<ref name="United States killed in combat">{{Cite news|last1=Berger|first1=Ava|title=These are the casualties and cost of the war in Iran 2 weeks into the conflict|url=https://www.npr.org/2026/03/14/nx-s1-5746623/iran-war-cost-deaths|access-date=6 June 2026|agency=NPR|date=14 March 2026}}</ref> |៥៤៣<ref name="AP1"/> |- |វ៉េសប៊ែង |១៤<ref name="Palestine killed 2">{{Cite news|url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/168435|title=Death toll from missile strike on Hebron town rises to four|work=Wafa}}</ref> |1១៥<ref name="Palestine killed 2" /> |- |អេមីរ៉ាតអារ៉ាប់រួម |១៣<ref name="United Arab Emirates">{{Cite news |title=UAE intercepts 17 ballistic missiles, 35 drones after US-Iran ceasefire|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-intercepts-17-ballistic-missiles-35-drones-april-8|date=8 April 2026|access-date=4 June 2026|website=Khaleej Times }}</ref> |២២៧<ref name="United Arab Emirates" /> |- |គុយវ៉ែត |១១<ref name="Kuwait 3">{{Cite web |title=Six injured after debris from Iranian attack falls in northern Kuwait|url=https://www.iranintl.com/en/202604062863|date=6 April 2026|access-date=4 June 2026|website=Iran International}}</ref> |១៨២<ref name="Kuwait 3" /> |- |ឥណ្ឌូណេស៊ី |៦<ref name=":0">{{Cite news |title=Peacekeeper dies of wounds suffered in Lebanon last month, UNIFIL says |url=https://www.euronews.com/2026/04/24/indonesian-peacekeeper-dies-of-wounds-suffered-in-lebanon-last-month-unifil-says |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425033809/https://www.euronews.com/2026/04/24/indonesian-peacekeeper-dies-of-wounds-suffered-in-lebanon-last-month-unifil-says |archive-date=2026-04-25 |access-date=2026-06-04 |work=euronews |url-status=live }}</ref> |១<ref name=":0" /> |- |បារ៉ែន |៣<ref name="Sabah">{{Cite news |last=Sabah|first=Zaid|date=9 March 2026|title=Iran's president, military and police pledge allegiance to Mojtaba Khamenei|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/9/iran-war-live-mojtaba-khamenei-named-supreme-leader-israel-bombs-tehran|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English }}</ref> |៤២<ref name="Sabah" /> |- |អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត |៣<ref name="Saudi Arabia">{{Cite news |title=Saudi Arabia says operational activities halted at several energy sites|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/9/saudi-arabia-says-operational-activities-halted-at-several-energy-sites|date=9 April 2026|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English}}</ref> |២៩<ref name="Saudi Arabia" /> |- |អូម៉ង់ |៣<ref name="Oman">{{Cite web |title=(ជាភាសាអារ៉ាប់) سقوط طائرتيْن مُسيرتين في ولاية صُحار |url=https://omannews.gov.om/topics/ar/3/show/464802/ona |date=13 March 2026 |website=Oman News Agency}}</ref> |១៧<ref name="Oman" /> |- |បារាំង |៣<ref name="lot22april">{{Cite news |date=22 April 2026|title=Attack on UNIFIL in Ghandourieh: French peacekeeper succumbs to injuries|url=https://today.lorientlejour.com/article/1504524/attack-on-unifil-in-ghandourieh-french-peacekeeper-succumbs-to-injuries.html|work=L'Orient Today​|access-date=4 June 2026}}</ref> |៩<ref name="lot22april" /> |- |ស៊ីរី |២<ref name="syr">{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/04/syria-says-israeli-tank-fire-kills-man-in-country-s-south|title=Syria says Israeli tank fire kills man in country's south|date=4 April 2026|website=Al Arabiya English}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=12 May 2026 |title=Syrian man killed, wife injured in Israeli attack on Lebanon’s Tyre |url=https://aje.news/p6a948?update=4565270 |website=Al Jazeera}}</ref> |១<ref name=":1" /> |- |ហ្វីលីពីន |២<ref name="phil">{{Cite web |last=Cupin|first=Bea|date=7 April 2026|title=Filipina dies in missile strike on Israel|url=https://www.rappler.com/philippines/filipina-dies-missile-strike-haifa-israel/|access-date=4 June 2026|website=RAPPLER }}</ref> |០<ref name="phil" /> |- |ស៊ែប៊ី |១<ref name=":2">{{Cite journal |date=2026-06-04 |title=Serbian UN peacekeeper killed in south Lebanon |url=https://www.rte.ie/news/middle-east/2026/0604/1576721-unifil-troops-shooting-lebanon/ }}</ref> |០<ref name=":2" /> |- |ហ្សកដានី |០<ref name="aj260305">{{Cite news |title=US-Israel attacks on Iran: Death toll and injuries live tracker|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/us-israel-attacks-on-iran-death-toll-and-injuries-live-tracker|access-date=4 June 2026|work=Al Jazeera English}}</ref> |២៩<ref name="aj260305" /> |- |កាតា |០<ref name="qat">{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/qatar-4-injured-including-child-after-debris-from-iranian-missile-falls-in-residential-area-1.500499559|title=Qatar: 4 injured, including child, after debris from Iranian missile falls in residential area|first=Huda|last=Ata|first2=Lekshmy|last2=Pavithran|first3=Jay|last3=Hilotin|date=8 April 2026|website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema}}</ref> |២០<ref name="qat" /> |- |អាស៊ែបៃសង់ |០<ref name="azer">{{Cite news |last=Sauer|first=Pjotr|date=5 March 2026|title=Azerbaijan accuses Iran of 'terrorist' drone attack on airport that injured four people|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/05/azerbaijan-accuses-iran-drone-attack-airport-injured-people|access-date=4 June 2026|work=The Guardian|issn=0261-3077}}</ref> |៤<ref name="azer" /> |- |អេស្ប៉ាញ |០<ref name=":3">{{Cite web |date=4 June 2026 |title=Spain denounces attacks in Lebanon after UN peacekeepers injured |url=https://aje.news/dud2nk?update=4626497 |website=Al Jazeera}}</ref> |២<ref name=":3" /> |} ==ផលប៉ះពាល់== ===អ៊ីរ៉ង់=== {{multiple image| | image1 = Masoud Pezeshkian 2025 (cropped).jpg | image2 = Gholam Hossein Mohseni-Eje'i 2023 (Cropped).jpg | image3 = Alireza Arafi 13990824 0146818 crop.jpg | perrow = 3 | footer = សមាជិកទាំងបីនៃ[[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំបណ្ដោះអាសន្ន]] – លោកប្រធានាធិបតី[[ម៉ាស៊ូត ប៉េហ្សេស្សខ្ចន់]] លោកប្រធានតុលាការកំពូល[[ហ្កូឡាំហូសេន ម៉ូសេនីអេជេអ៊ី]] និងអាយ៉ាតុល្លា[[អាលីរ៉េហ្សា អារ៉ាហ្វី]] | total_width = 350}} មរណភាពរបស់អាលី ហាមេនៃបានបើកផ្លូវជំរុញឱ្យមានការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសមេដឹកនាំកំពូលថ្មី។ យោងតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញអ៊ីរ៉ង់ [[ក្រុមប្រឹក្សាដឹកនាំបណ្តោះអាសន្ន]] ដែលបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា គឺត្រូវកាន់មុខងារដើរតួជាប្រមុខរដ្ឋអ៊ីរ៉ង់រហូតដល់មេដឹកនាំកំពូលថ្មីត្រូវបានជ្រើសតាំង។<ref name="Reuters-2026"/> លោក[[មោជតាបា ហាមេនៃ]]ត្រូវបានជ្រើសតាំងនៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ក្នុងនាមជាមេដឹកនាំកំពូលថ្មីជំនួសឱ្យឪពុករបស់លោក។<ref>{{cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=8 March 2026 |title=Ali Khamenei's son Mojtaba chosen as Iran's new supreme leader |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/ali-khameneis-son-mojtaba-chosen-as-irans-new-supreme-leader |access-date=5 June 2026 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> គិតត្រឹមថ្ងៃទី២១ ខែឧសភា លោកហាមេនៃនៅកំពុងសម្ងំលាក់ខ្លួននៅឡើយ ខណៈមេដឹកនាំប្រទេសជាក់ស្តែងនៅគេមិនទាន់ប្រាកដប្រជានៅឡើយ។ បច្ចុប្បន្ន លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍[[អះម៉ាដ វ៉ាហ៊ីឌី]] ដែលជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាមអ៊ីរ៉ង់ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកកំពុងដឹកនាំប្រទេសដោយផ្ទាល់ ក៏ដូចជាអ្នកបញ្ជាប្រតិបត្តិការយោធាអ៊ីរ៉ង់ និងកំណត់គោលជំហរចរចារបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=U.S. Think Tank: Ahmad Vahidi, Key Figure Behind Iran's Hardline Stance in Negotiations |url=https://iranwire.com/en/news/152695-us-think-tank-ahmad-vahidi-key-figure-behind-irans-hardline-stance-in-negotiations/ |work=IranWire |date=21 May 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Associated Press: This hard-line Iranian general is a major player in talks with US over war |url=https://understandingwar.org/newsroom/associated-press-this-hard-line-iranian-general-is-a-major-player-in-talks-with-us-over-war/ |work=Institute for the Study of War |date=21 May 2026}}</ref> [[File:Tehran - The Fourth Day of War 4 Avash.webp|thumb|ផ្សែងហុយចេញពីតំបន់ស៊ីវិលនៅក្នុងរដ្ឋធានីតេហេរ៉ង់ក្រោយត្រូវមីស៊ីលអ៊ីស្រាអែលធ្លាក់ចំ, ៣ មីនា ២០២៦]] ក្រោយការផ្ដោះប្ដូរបាញ់គ្រាប់មីស៊ីលទៅគ្នាទៅវិញទៅមក ទីក្រុង[[តេហេរ៉ង់]] រដ្ឋធានីរបស់អ៊ីរ៉ង់ បានក្លាយជាទីស្ងាត់ជ្រងំ ដោយមនុស្សជាច្រើនមិនហ៊ានចេញក្រៅទៅប្រកបរបររបស់ខ្លួន<ref>{{cite news |date=3 March 2026 |title=Bombardment unleashes terror in Tehran with no sign of protests |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/bombardment-unleashes-terror-tehran-with-no-sign-protests-2026-03-03 |work=Reuters}}</ref> ខណៈគ្រប់សាលារៀនត្រូវបិទទ្វារ រីឯស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលនិងធនាគារបានកាត់បន្ថយសកម្មភាពរបស់ពួកគេ។<ref>{{cite news |date=28 February 2026 |title=Streets empty and shops close as US strikes confirm Iranian fears |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260228-streets-empty-and-shops-close-as-us-strikes-confirm-iranian-fears |access-date=5 June 2026 |work=France 24 }}</ref> យោងទៅតាម ''NetBlocks'' បានឱ្យដឹងថា​ សកម្មភាពអ៊ីនធឺណិតនៅអ៊ីរ៉ង់បានធ្លាក់ចុះប្រមាណ ៤% បើប្រៀបធៀបទៅរាល់ដង ក្រោយពីត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ដោយរដ្ឋាភិបាល។<ref>{{cite web |url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657 |title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |date=28 February 2026 |website=Mastodon}}</ref> នៅថ្ងៃទី២៩ ខែមីនា ឃ្លីបវីដេអូបានបង្ហាញពី[[កងកម្លាំងប្រជាកំណែន]]អ៊ីរ៉ាក់ ត្រូវបានបញ្ជូនចូលប្រទេសអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |url=https://www.iranintl.com/en/202603299955 |title=Video: Iraq's Popular Mobilization Forces in Abadan |date=29 March 2026 |website=Iran International}}</ref> យោងតាមកាសែត ''The Wall Street Journal'' ត្រាំធ្លាប់បានបើកចំហចំពោះការផ្ដល់ជំនួយគាំទ្រដល់កងជីវពលប្រដាប់អាវុធ[[ជនជាតិឃឺដនៅអ៊ីរ៉ង់|ឃឺដនៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់]] ដែលកំពុងមាន[[ជម្លោះឃឺដ–អ៊ីរ៉ង់|ជម្លោះជាមួយទីក្រុងតេហេរ៉ង់]]អស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍មកហើយ ហើយក៏ជាសម្ព័ន្ធមិត្តមួយក្នុងតំបន់របស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែរ។<ref>{{cite news |date=3 March 2026 |title=CIA working to arm Kurdish forces to spark uprising in Iran, sources say |url=https://www.cnn.com/2026/03/03/politics/cia-arming-kurds-iran |access-date=5 June 2026 |work=CNN }}</ref> យ៉ាងណាមិញ លោកត្រាំក្រោយមកបាននិយាយវិញថា លោកគ្មានបំណងចង់បញ្ជូនជនជាតិឃឺដចូលប្រយុទ្ធក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ឡើយ។<ref>{{cite news |date=7 March 2026 |title=Trump rules out sending Kurds into Iran |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/03/07/iran-war-latest-news-tehran-israel-donald-trump-us-invasion/?msockid=27188584bb6c64923cfa9292ba0c6563 |work=The Daily Telegraph}}</ref> ===សេដ្ឋកិច្ច=== សង្គ្រាមនេះបានបង្កបង្កើតជាផលវិបាកជាច្រើនដល់សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកដូចជានាំឱ្យតម្លៃប្រេងនិងឧស្ម័នកើនឡើង ប៉ះពាល់វិស័យអាកាសចរណ៍និងទេសចរណ៍ ក៏ដូចជាបានរង្គោះរង្គើទីផ្សារហិរញ្ញវត្ថុផងដែរ។<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-conflict-poses-new-risk-us-economic-resilience-2026-03-02 |title=Iran conflict poses new risk to US economic resilience |work=Reuters |date=2 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> [[File:2020- Price of oil.svg|thumb|តារាងបង្ហាញពីកំណើននៃតម្លៃប្រេងសកលបង្កឡើងដោយព្រឹត្តិការណ៍ពិភពលោកសំខាន់ៗដូចជា [[ជំងឺរាតត្បាតកូវីដ ១៩]] [[ការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន|សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែនក្នុងឆ្នាំ២០២២]] និងសង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ក្នុងឆ្នាំ២០២៦<ref name=EIA_OilPriceData>{{cite web |title=Petroleum & Other Liquids / Data ▼ / Download series history |url=https://www.eia.gov/dnav/pet/pet_pri_spt_s1_w.htm |publisher=U.S. Energy Information Administration (EIA) |archive-url=https://web.archive.org/web/20260605153644/https://www.eia.gov/dnav/pet/pet_pri_spt_s1_w.htm |archive-date=5 June 2026 |url-status=live}}</ref>]] តម្លៃប្រេង និងឧស្ម័នធម្មជាតិបានកើនឡើងភ្លាមៗក្រោយពីអ៊ីរ៉ង់បានគំរាមវាយប្រហារលើនាវាដឹកប្រេងនិងកប៉ាល់ដទៃទៀត ហើយនិងការវាយប្រហាររបស់អ៊ីរ៉ង់ទៅលើរោងចក្រប្រេងនៅតាមបណ្ដាប្រទេសផលិតប្រេងក្នុងតំបន់។<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2026/mar/02/middle-east-crisis-oil-prices-inflation-us-iran-interest-rates-growth |title=Middle East crisis pushes up oil prices – and could drive inflation rises too |work=The Guardian |date=2 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> ២០% នៃការដឹកជញ្ជូនផលិតកម្មប្រេង និងឧស្ម័នសកលគឺជារឿយៗត្រូវឆ្លងកាត់តាម[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]]។<ref name="Buchanan-2026">{{cite news |last1=Buchanan |first1=Naomi |title=There's a major inflation risk lurking for the economy as the Iran war drags on, and it's not oil |url=https://www.businessinsider.com/food-inflation-oil-prices-fertilizer-farmers-iran-war-shipping-hormuz-2026-3 |work=Business Insider |date=11 March 2026}}</ref> ខណៈភ្លើងសង្គ្រាមនៅបន្តឆាបឆេះ តម្លៃប្រេងនិងឧស្ម័នបានធ្លាក់និងកើនទៅតាមស្ថានភាព ខណៈទីផ្សារបានព្យាយាមវាស់វែងតម្លៃទៅតាមលទ្ធភាពដែលជម្លោះអាចបញ្ចប់។ តម្លៃប្រេងនៅមុនសង្គ្រាមគឺស្ថិតនៅក្រោម ៧០ ដុល្លារក្នុងមួយបារ៉ែល<ref>{{Cite web |title=Brent Crude Oil Prices (1987-2026) |url=https://www.macrotrends.net/2480/brent-crude-oil-prices-10-year-daily-chart |access-date=6 June 2026 |website=Macrotrends}}</ref> តែបើគិតមកត្រឹមថ្ងៃទី៧ ខែមីនាវិញ តម្លៃវាបានហក់ឡើងរហូតដល់ ១៣៩ ដុល្លារឯណោះ<ref>{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Hu |first2=Yi |last3=Jiao |first3=Jianbin |last4=Wang |first4=Shouyang |date=2 January 2024 |title=The impact of Russia–Ukraine war on crude oil prices: an EMC framework |journal=Humanities and Social Sciences Communications |volume=11 |issue=1 |pages=8 |doi=10.1057/s41599-023-02526-9 |issn=2662-9992|doi-access=free }}</ref> រីឯតម្លៃឧស្ម័នក៏បានស្ទុះឡើងខ្ពស់ដូចគ្នា។<ref name="bloomberg4march">{{cite web |last1=Stapczynski |first1=Stephen |last2=Liao |first2=Ruth |last3=El Wardany |first3=Salma |date=4 March 2026 |title=Qatar's Hard-Won Reputation as Safest Gas Supplier Lost in Days |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-04/iran-war-dents-qatar-s-reputation-as-lng-s-safest-bet |website=Bloomberg News}}</ref> មកដល់ចុងខែមីនា កង្វះផលិតផលប្រេងឥន្ធនៈនៅតាមបណ្ដាប្រទេស[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]បានកំពុងកើនឡើង ខណៈដែលស្តុកបម្រុងកំពុងធ្លាក់ចុះ។<ref name=bbc-20260324>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c1450zj6n48o |title=Everyday life in Asia is being upended by Iran war fuel crisis |last1=Ewe |first1=ByKoh |last2=Drury |first2=Flora |work=BBC News |date=24 March 2026 |access-date=6 June 2026}}</ref> [[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក]]របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ និងក្រុមអ្នកវិភាគសេដ្ឋកិច្ចផ្សេងៗបានព្រមានថា សង្គ្រាមនេះកំពុងជំរុញឱ្យតម្លៃស្បៀងអាហារសកលកើនឡើង ហើយអាចក្នុងរយៈពេលយូរ។<ref>{{cite web |title=WFP warns rising food and fuel prices risk pushing global hunger higher as humanitarian needs grow |url=https://www.wfp.org/news/wfp-warns-rising-food-and-fuel-prices-risk-pushing-global-hunger-higher-humanitarian-needs |website=[[កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក|World Food Programme]] |date=8 March 2026}}</ref> ===អាកាសចរណ៍=== [[File:Grounded airliners at Manchester Airport Feb 2026.jpg|thumb|យន្តហោះនៃ[[កាតាអ៊ែរវ៉េ|ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍កាតា]] [[គុយវ៉ែតអ៊ែរវ៉េ|គុយវ៉ែត]] និង[[អេមីរ៉ាតស៍ (អាកាសចរណ៍)|អេមីរ៉ាត]]កំពុងជាប់គាំងក្នុង[[អាកាសយានដ្ឋានមែនឈេស្ទ័រ]], ២៨ កុម្ភៈ ២០២៦]] ដែនអាកាសរបស់អ៊ីរ៉ង់បានហាមឃាត់រាល់ដំណើរហោះហើររបស់យន្តហោះស៊ីវិលក្នុងកំឡុងពេលជម្លោះ<ref>{{cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's skies empty after strikes as regional states close airspace |url=https://www.iranintl.com/en/202602284853 |access-date=7 June 2026 |website=Iran International}}</ref> ខណៈដែលប្រទេសបារ៉ែន អ៊ីរ៉ាក់ អ៊ីស្រាអែល គុយវ៉ែត កាតា ស៊ីរី និងអារ៉ាប់រួមបានបិទដែនអាកាសរបស់ពួកគេរៀងៗខ្លួន។<ref>{{cite news |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026 |title=Israel closes airspace after strikes on Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yjlf6000v3b6parlqyd31 |access-date=7 June 2026 |work=CNN }}</ref><ref>{{cite news |title=Iraq shuttering airspace after US, Israel strike Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iraq-shuttering-airspace-after-us-israel-strike-iran/ |first=Noam |last=Lehmann |date=28 February 2026 |work=The Times of Israel}}</ref>ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍មួយចំនួនវិញបានផ្អាកសេវាកម្មហោះហើរចូលតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាតែម្តង។<ref>{{cite news |first1=Frederico |last1=Maccioni |first2=Joanna |last2=Plucinska |title=Travel in chaos as airlines cancel flights after US, Israel strikes on Iran |url=https://www.reuters.com/world/europe/airlines-suspend-middle-east-flights-after-us-israel-strikes-iran-2026-02-28/ |work=Reuters |date=28 February 2026}}</ref> ការរំខានដល់ប្រព័ន្ធវិស័យផ្គត់ផ្គង់ប្រេងឥន្ធនៈសកល ដែលបណ្តាលមកពីការបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍នោះ ក៏បាននាំឱ្យតម្លៃប្រេងសាំងយន្តហោះហក់ឡើងថ្លៃផងដែរ ខណៈតម្លៃសំបុត្រយន្តហោះវិញបានកើនទៅតាមគ្នាទាំងសម្រាប់ជើងហោះហើរក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិ។ ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍បានប្រតិកម្មដោយតម្លើងថ្លៃសំបុត្រ និងកែសម្រួលកាលវិភាគហោះហើរមួយចំនួន ដើម្បីទប់ទល់នឹងថ្លៃប្រេងឥន្ធនៈកើនឡើងខ្ពស់។<ref>{{Cite web |last=Iacurci |first=Greg |date=2 May 2026 |title=Airfare amid Iran war: Buy now or wait out the conflict? Experts weigh the risks |url=https://www.cnbc.com/2026/05/02/iran-war-airfare-travel-airlines-plane-tickets-when-to-buy.html |access-date=7 June 2026 |website=CNBC }}</ref><ref>{{Cite web |date=29 April 2026 |title=Iran war, jet fuel concerns cloud airlines' summer holiday plans |url=https://www.reuters.com/business/iran-war-jet-fuel-concerns-cloud-airlines-summer-holiday-plans-2026-04-29/ |website=Reuters}}</ref> ===ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍=== ចរាចរណ៍ដឹកជញ្ជូនតាមសមុទ្រឆ្លងកាត់[[ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍]] ដែលជាចំណុចផ្លូវសមុទ្រដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្មថាមពលពិភពលោក ត្រូវបានអ៊ីរ៉ង់ប្រើប្រាស់កម្លាំងបិទចាប់តាំងពីថ្ងៃទី២៨ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២៦ មកម៉្លេះ ក្រោយពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលបានបើកសង្គ្រាមផ្លូវអាកាសប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់ និងបានធ្វើឃាតមេដឹកនាំកំពូលរបស់ខ្លួនគឺលោក[[អាលី ហាមេនៃ]]។ ដើម្បីជាការសងសឹក អ៊ីរ៉ង់បានបើកការវាយប្រហារដោយមីស៊ីល និងយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (ដ្រូន) ទៅលើប្រទេសអ៊ីស្រាអែល មូលដ្ឋានយោធាអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ និងបណ្ដារដ្ឋដទៃក្នុងតំបន់ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក។ [[កងឆ្មាំបដិវត្តន៍ឥស្លាម|កងឆ្មាំបដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់]] បានប្រកាសចេញនូវសារព្រមានហាមឃាត់រាល់ដំណើរឆ្លងកាត់ច្រកសមុទ្រខាងលើ ហើយខ្លួនមានសិទ្ធិឡើងពិនិត្យ​ ឬវាយប្រហារនាវាពាណិជ្ជកម្មណាមិនស្ដាប់បង្គាប់ ហើយខ្លួនបានដាក់ពង្រាយមីនក្រោមសមុទ្រនៅក្នុងបរិវេណនៃច្រកសមុទ្រនោះផងដែរ។ ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា ដល់ថ្ងៃទី២៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបិទច្រកនិងផ្លូវសមុទ្រចូលទៅអ៊ីរ៉ង់ក្នុងពេលដំណាលគ្នា។ នៅមុនពេលសង្គ្រាមអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែលប្រឆាំងនឹងអ៊ីរ៉ង់នេះផ្ទុះឡើង ច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ត្រូវបានបើកចំហដោយសេរី ហើយប្រមាណ ២៥% នៃពាណិជ្ជកម្មប្រេងពិភពលោកតាមផ្លូវសមុទ្រនិង ២០% នៃឧស្ម័នធម្មជាតិរាវ ពិភពលោកបានឆ្លងកាត់ចេញចូលតាមច្រកមួយនេះឯង។ ==ប្រតិកម្ម== ===ភាគីសង្គ្រាម=== ====អ៊ីរ៉ង់==== ក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់បានសន្យាថានឹងមានការឆ្លើយតបទៅវិញ ខណៈដែលកងកម្លាំងអ៊ីរ៉ង់បានមមាញឹកវាយប្រហារមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិកនៅទូទាំងតំបន់[[ឈូងសមុទ្រពែរ្ស]]។<ref>{{Cite web |date=28 February 2026|title=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says|url=https://www.iranintl.com/en/202602282948|archive-url=https://web.archive.org/web/20260304145112/https://www.iranintl.com/en/202602282948|archive-date=4 March 2026|access-date=8 June 2026|website=Iran International}}</ref> [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិកំពូល]]បានថ្លែងសេចក្ដីថា អ៊ីរ៉ង់ត្រូវរងការវាយប្រហារដោយ "ប្រតិបត្តិការផ្លូវអាកាសដ៏ឃោរឃៅមួយ" ក្រោមថ្វីដៃសហរដ្ឋអាមេរិកនិងអ៊ីស្រាអែល និងបានបន្ថែមទៀតថា "រឿងនេះបានកើតឡើងជាថ្មីទៀតហើយខណៈពេលកិច្ចចរចាកំពុងដំណើរការ ហើយសត្រូវយើងពួកគេដេកស្រមៃថា ប្រជាជាតិអ៊ីរ៉ង់ដ៏រឹងមាំមួយនេះនឹងចុះចូលយល់ព្រមទទួលសំណើរបស់ពួកគេតាមរយៈសកម្មភាពវាយគំរាមដ៏ថោកទាបបែបនេះ"។<ref>{{Cite news|last1=Marsi|first1=Federica|last2=Mohamed|first2=Edna|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=8 June 2026|publisher=Al Jazeera|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228070906/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|url-status=live}}</ref> នៅថ្ងៃទី១៩ ខែមីនា អ្នកនាំពាក្យក្រសួងការបរទេសអ៊ីរ៉ង់ លោក[[អ៊ីស្មាអែល បាហ្កាយី]]បានចោទប្រកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក និងអ៊ីស្រាអែលពី "សកម្មភាពភេរវកម្ម" ជុំវិញការស្លាប់របស់ឥស្សរជនអ៊ីរ៉ង់កំពូលៗ ដោយហៅការវាយប្រហារទាំងនោះថាជា "សង្គ្រាមខុសច្បាប់"។<ref>{{cite news|last=Johnson |first=Paul |title=Iranian deputy foreign minister labels US 'terrorists' and issues warning to Australia |work=ABC News |date=19 March 2026 |url=https://www.abc.net.au/news/2026-03-19/iran-deputy-foreign-minister-esmaeil-baghaei-accuses-australia/106466122 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260320060049/https://www.abc.net.au/news/2026-03-19/iran-deputy-foreign-minister-esmaeil-baghaei-accuses-australia/106466122 |archive-date=20 March 2026 |url-status=live |access-date=10 June 2026 }}</ref> អ៊ីរ៉ង់​ផងដែរបាន​បដិសេធថាខ្លួនបានកំណត់គោលដៅវាយប្រហារ​លើប្រទេសអាស៊ែបៃសង់ តួកគី និង​អូម៉ង់ទេ ដោយចាត់ទុកវាជាការបោកបញ្ឆោតរបស់អ៊ីស្រាអែលទម្លាក់កំហុសមកអ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite web |date=21 March 2026 |title=Khamenei Denies Iran Role in Turkey, Oman Attacks, Calls Them "False Flag" Operations |url=https://www.paturkey.com/news/2026/khamenei-denies-iran-role-in-turkey-oman-attacks-calls-them-false-flag-operations-28983/ |access-date=10 June 2026 |website=PA Turkey }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> អនុប្រធានាធិបតីអ៊ីរ៉ង់ លោក[[ម៉ូហាម៉ាដ រ៉េហ្សា អារ៉េហ្វ]]បានសម្ដៅលើការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកបំបែកលេណដ្ឋានមកលើសាកលវិទ្យាល័យអ៊ីរ៉ង់ថាជា "និមិត្តសញ្ញានៃភាពឆ្កួតលីលា និងអវិជ្ជារបស់ត្រាំ"។<ref name="aljazeera6april"/> អនុរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស លោក[[កាសឹម ហ្ការីបាបាឌី]]បានថ្កោលទោសចំពោះសកម្មភាពវាយប្រហារម្តងហើយម្តងទៀតមកលើទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រនិងវប្បធម៌នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីរ៉ង់ថាជា "ការវាយប្រហារលើផ្នែកមួយនៃអត្តសញ្ញាណអរិយធម៌ប្រទេសអ៊ីរ៉ង់"។<ref>{{Cite news |date=15 March 2026 |title=Update from Sanam Mahoozi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/15/world/iran-war-trump-oil-israel/9ea71226-dc34-5ca7-b79e-bd630e37319b?smid=url-share |access-date=15 March 2026 |work=The New York Times |issn=0362-4331}}</ref> ====អ៊ីស្រាអែល==== [[File:Tel Aviv 120326 Dizengoff 02.jpg|thumb|ស្ថានរំឭកគោរពវិញ្ញាណក្ខន្ធកងទ័ពអាមេរិកដោយប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅទីលាន[[ឌីហ្សានហ្កូហ្វ]]ក្នុងទីក្រុង[[តែលអាវីហ្វ]] បន្ទាប់ពីការវាយប្រហារដោយដ្រូននៅថ្ងៃទី១ ខែមីនា នៅឯប្រទេសគុយវ៉ែត។]] លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ]]បានមានប្រសាសន៍ថា គោលដៅនៃការវាយប្រហារនេះគឺដើម្បី "លុបបំបាត់ការគំរាមកំហែងអត្ថិភាពដែលបង្កដោយរបបភេរវកម្មនៃប្រទេសអ៊ីរ៉ង់" និងបានបញ្ជាក់បន្ថែមថា "សកម្មភាពរួមរបស់យើងនឹងបង្កើតលក្ខខណ្ឌថ្មីសម្រាប់ប្រជាជនអ៊ីរ៉ង់ដ៏អង់អាចក្លាហានក្នុងការក្ដោបក្ដាប់ជោគវាសនារបស់ពួកគេ​"។<ref>{{Cite news|last=Estrin|first=Daniel|date=28 February 2026|title=U.S. and Israel strike Iran in operation 'Epic Fury.' Trump calls for regime overthrow|url=https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us|access-date=10 June 2026|publisher=NPR|archive-date=4 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260304112605/https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us|url-status=live}}</ref> លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីផងដែរគឺជាបុគ្គលដំបូងបង្អស់ដែលបានរាយការណ៍ និងអបអរចំពោះឃាតកម្មមេដឹកនាំអ៊ីរ៉ង់ ដោយនិយាយថា "អស់រយៈពេល ៤៧ ឆ្នាំកន្លែងមកហើយដែលរបបអាយ៉ាតុល្លាបានស្រែកបន់ឱ្យ 'អ៊ីស្រាអែលវិនាស' និង 'អាមេរិកវិនាស'។ វា​បាន​បង្ហូរ​ឈាមជនជាតិយើង ក៏ដូចជា​ជនជាតិ​អាមេរិក​ និងជនជាតិខ្លួនឯងអស់ជាច្រើន"។<ref>{{Cite web|date=28 February 2026|title=World leaders react to Ayatollah Khamenei's death|url=https://www.newsweek.com/world-leaders-react-to-ayatollah-khameneis-death-11599703|access-date=10 June 2026|website=Newsweek|archive-date=2 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260302065220/https://www.newsweek.com/world-leaders-react-to-ayatollah-khameneis-death-11599703|url-status=live}}</ref> ការសិក្សាស្ទង់មតិមួយនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ ដោយ[[វិទ្យាស្ថានប្រជាធិបតេយ្យអ៊ីស្រាអែល]]បានរកឃើញថា សាធារណជនអ៊ីស្រាអែលប្រមាណ ៨២% គឺគាំទ្រប្រតិបត្តិការយោធានៅអ៊ីរ៉ង់ ដោយក្នុងនោះមាន ជនជាតិ[[ជ្វីហ្វអ៊ីស្រាអែល]] ៩៣% និង[[ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលអារ៉ាប់]] ២៦%។<ref name="timesofisrael-poll">{{cite news |last1=Levaton |first1=Stav |title=Poll: Most Jewish Israelis support Iran war, toppling regime; Arab backing far lower |url=https://www.timesofisrael.com/poll-most-jewish-israelis-support-iran-war-toppling-regime-arab-backing-far-lower/ |work=The Times of Israel |date=4 March 2026 |archive-date=7 March 2026 |access-date=10 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307221800/https://www.timesofisrael.com/poll-most-jewish-israelis-support-iran-war-toppling-regime-arab-backing-far-lower/ |url-status=live }}</ref> ====សហរដ្ឋអាមេរិក==== [[File:President Donald J. Trump oversees Operation Epic Fury at Mar-a-Lago, Palm Beach, FL, Feb. 28, 2026. (White House photo by Daniel Torok) (55121599389).jpg|thumb|ប្រធានាធិបតីត្រាំកំពុងអង្គុយចាំតាមដានដំណើរការនៃប្រតិបត្តិការអេផិកហ្យូរី (''Epic Fury'')]] លោកប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំបាននិយាយថា ការវាយប្រហាររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកទៅលើអ៊ីរ៉ង់នេះគឺធ្វើឡើងដើម្បី "ទប់ស្កាត់របបផ្តាច់ការដ៏អាក្រក់និងមូលវិវដ្តនិយមកុំឱ្យបន្តគំរាមកំហែងដល់អាមេរិកតទៀត" និងដើម្បីបំបាត់ "អច្ចាសន្ន" ពីអ៊ីរ៉ង់ ដោយពោលបន្ថែមទៀតថា "អស់រយៈពេល ៤៧ ឆ្នាំមកនេះ របបអ៊ីរ៉ង់បានស្រែកឱ្យ "អាមេរិកវិនាស" ហើយបានធ្វើយុទ្ធនាការសម្លាប់បង្ហូរឈាមនិងសម្លាប់រង្គាលឥតឈប់ឈរ ដោយកំណត់គោលដៅសម្លាប់របស់ពួកគេមកលើសហរដ្ឋអាមេរិក កងទ័ពរបស់យើង និងប្រជាជនស្លូតត្រង់នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើន"។<ref>{{Cite news |last=Liptak|first=Kevin|date=28 February 2026|title=Trump confirms in video message that military campaign in Iran has begun|url=https://edition.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60a8dw00083b6r26l4utb8|access-date=10 June 2026|publisher=CNN }}</ref> លោក​បាន​បន្តលើកឡើងទៀតថា ការផ្លាស់ប្តូរ​របប​គឺជា​គោលដៅ​មួយរបស់អាមេរិក ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឱ្យប្រជាជន​អ៊ីរ៉ង់ចូលរួមសាមគ្គីគ្នា​ផ្តួលរំលំ​រដ្ឋាភិបាល​របស់​ពួកគេ។<ref>{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=10 June 2026 |work=The Times of Israel |issn=0040-7909 |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228190440/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |url-status=live }}</ref> នៅពេលដែលអ៊ីរ៉ង់បានប្រើកម្លាំងបិទច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍ និងបើកការវាយប្រហារប្រឆាំងនឹងសម្ព័ន្ធមិត្តអារ៉ាប់របស់អាមេរិកនៅក្នុងតំបន់ លោកត្រាំបាននិយាយថា គ្មាននរណាម្នាក់បានប្រាប់គាត់ពីលទ្ធភាពនៃរឿងនេះទេ ហើយក៏ "គ្មាននរណាម្នាក់រំពឹងទុកមុនដែរ គឺយើងបានភ្ញាក់ផ្អើលដូចគ្នា"។ ប៉ុន្តែក្រោយមក គេបានបង្ហាញថា ប្រធានាធិបតីត្រាំគឺមិនមែនមិនដឹងសោះអំពីរឿងនេះទេ ពោលគឺមានអ្នកដែលបានប្រាប់លោកពីសក្ដានុភាពសងសឹករបស់អ៊ីរ៉ង់។<ref>{{cite news |title=Trump was warned of likely Iranian retaliation on Gulf allies, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-was-warned-likely-iranian-retaliation-gulf-allies-sources-say-2026-03-17/ |work=Reuters |date=17 March 2026}}</ref> នៅចុងខែមីនានិងដើមខែមេសា ត្រាំបានចេញឱសានវាទម្តងហើយម្តងទៀតដល់អ៊ីរ៉ង់ ដោយគំរាមបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធស៊ីវិលរបស់អ៊ីរ៉ង់ និងទម្លាក់គ្រាប់បែកឱ្យអ៊ីរ៉ង់ "រលាយទៅយុគសម័យថ្ម" វិញ ប្រសិនបើអ៊ីរ៉ង់មិនយល់ព្រមទទួលកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក និងបើកច្រកសមុទ្រហ័រមូហ្ស៍វិញ។<ref>{{cite news |first=Joseph|last=Gedeon|title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump's flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=The Guardian |date=4 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260404125135/https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |archive-date=4 April 2026}}</ref> នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា លោកប្រធានាធិបតីបានគំរាមទៀតថា "អរិយធម៌ទាំងមូលនឹងត្រូវវិនាសក្នុងយប់នេះ"។<ref>{{Cite news |date=7 April 2026 |title=Trump says 'a whole civilization will die tonight' if Iran does not make a deal |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-says-a-whole-civilization-will-die-tonight-if-iran-does-not-make-deal-2026-04-07/ |access-date=10 June 2026 |work=Reuters}}</ref> បន្ទាប់ពី[[កិច្ចពិភាក្សាសន្ទនាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ|កិច្ចចរចាទីក្រុងឥស្លាម៉ាបាដ]]បានបរាជ័យ ត្រាំបាននិយាយថា លោកគឺ "ឈប់ខ្វល់" អំពីការចរចាអ្វីទៀតហើយ និងបានប្រកាសថា សហរដ្ឋអាមេរិកផ្ទាល់នឹងអនុវត្តការបិទផ្លូវទឹកអ៊ីរ៉ង់ចាប់ពីថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា។<ref name="Talk1"/> ប្រតិកម្មនៅក្នុងសហរដ្ឋអាមេរិកគឺអវិជ្ជមានជារួម ប៉ុន្តែនៅលើឆាកនយោបាយថ្នាក់ជាតិវិញ គេឃើញមានការខ្វែងគំនិតគ្នាជាពីរ ពោលសមាជិកភាគច្រើននៃបក្សសាធារណរដ្ឋបានគាំទ្របន្តសង្គ្រាម ខណៈសមាជិកបក្សប្រជាធិបតេយ្យ និងអ្នកនយោបាយឯករាជ្យភាគច្រើនបានប្រឆាំងនឹងវា។<ref>{{cite web |last1=de Guzman |first1=Chad |title=How Americans Feel About the War With Iran, One Month In |url=https://time.com/article/2026/03/26/us-iran-war-poll-americans-public-opinion-approve-democrats-republicans/ |website=time.com |publisher=Time Magazine |access-date=10 June 2026 |date=26 March 2026 }}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===អន្តរជាតិ=== ក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃ[[ទីភ្នាក់ងារថាមពលបរមាណូអន្តរជាតិ]]បានកោះប្រជុំជាបន្ទាន់ តាមការស្នើសុំរបស់សហព័ន្ធរុស្ស៊ីនៅថ្ងៃទី២ ខែមីនា។<ref name="iaea.em"/> ប្រមុខ[[អង្គការសុខភាពពិភពលោក]]បានថ្កោលទោសការវាយប្រហារនេះ ខណៈអគ្គលេខាធិការនៃ[[អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ]]បានសម្ដៅលើសកម្មភាពវាយប្រហារនោះថាអាចជាប់ជាឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម។<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/cm29zmpdj3vt |title=Trump issues expletive-laden threat to Iran demanding Strait of Hormuz be opened |website=BBC News}}</ref> យោងតាម​អគ្គរដ្ឋអាជ្ញា​ស្ថាបនិក​នៃ​[[តុលាការ​ព្រហ្មទណ្ឌ​អន្តរជាតិ]]លោក[[ល្វីស ម៉ូរ៉េណូ អូកាំប៉ូ]] សង្គ្រាម​នេះ​គឺ​អាច​ប្រៀបបានទៅ​នឹង[[សង្គ្រាមរុស្ស៊ី-អ៊ុយក្រែន|​សង្គ្រាម​រុស្ស៊ី​នៅ​អ៊ុយក្រែន]] ដោយ​បន្ថែមទៀត​ថា ពិភពលោក​កំពុង​ផ្លាស់ប្តូរ​ពី "ប្រព័ន្ធ​ផ្អែកលើ​ច្បាប់" ទៅ​ជា "ការគ្រប់គ្រង​តាមមាត់​មនុស្ស" និង "មិនមែន​ជា​ពិភពលោក​ដែល​អាចស្ថិតស្ថេរបានយូរនោះទេ"។<ref>{{cite news |title=Iran war shows norms of international conflicts have been upended |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4gjv02g54ko |work=www.bbc.com |date=24 March 2026 |archive-date=13 April 2026 |access-date=11 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260413162219/https://www.bbc.com/news/articles/c4gjv02g54ko |url-status=live }}</ref> ប្រធានគណៈកម្មការអឺរ៉ុប លោកស្រី[[អួរស៊ូឡា វ៉ន ឌែរ ឡេយ៉េន]] និងប្រធានក្រុមប្រឹក្សា លោក[[អាន់តូនីញ៉ូ កូស្តា]]បានសម្ដៅលើជម្លោះនេះថា "គួរឱ្យព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំង" ហើយបានជំរុញឱ្យមានការអត់ធ្មត់បំផុតរវាងភាគីទាំងសងខាង។<ref name="Al Jazeera English-2026a">{{Cite news |date=28 February 2026 |title=World reacts to US, Israel attack on Iran, Tehran retaliation |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/world-reacts-to-us-israel-attack-on-iran-tehran-retaliation |access-date=11 June 2026 |publisher=Al Jazeera |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301110321/https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/world-reacts-to-us-israel-attack-on-iran-tehran-retaliation |url-status=live }}</ref> អ្នកនាំពាក្យអង្គការណាតូម្នាក់បាននិយាយថា ណាតូបានកំពុងនឹងតាមដានស្ថានការណ៍យ៉ាងដិតដល់ ខណៈដែលមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ម្នាក់បាននិយាយថា អង្គការណាតូបានបង្កើនការប្រុងប្រយ័ត្នរបស់ខ្លួន។<ref name="Bayer">{{Cite web |last=Bayer |first=Lily |date=28 February 2026 |title=NATO closely following developments in Iran, spokesperson says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/nato-closely-following-developments-iran-region-spokesperson-says-2026-02-28/ |access-date=11 June 2026 |website=Reuters}}</ref> នៅថ្ងៃទី១១ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ [[ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ]]បានអនុម័ត[[សេចក្ដីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៨១៧|សេចក្តីសម្រេចលេខ ២៨១៧]] ដែលឧបត្ថម្ភដោយប្រទេស[[បារ៉ែន]] ដោយបានអំពាវនាវឱ្យអ៊ីរ៉ង់បញ្ឈប់ការវាយប្រហាររបស់ខ្លួនលើបណ្ដារដ្ឋឈូងសមុទ្រ និងថ្កោលទោសការវាយប្រហារទាំងនោះថាជាការរំលោភលើច្បាប់អន្តរជាតិ។ សេចក្តីសម្រេចនេះមិនបានរៀបរាប់អំពីការវាយប្រហាររួមរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក-អ៊ីស្រាអែលទៅលើអ៊ីរ៉ង់និងលីបង់ទេ។<ref>{{cite news |last=Blackburn |first=Gavin |date=11 March 2026 |title=UN Security Council demands Iran halt attacks on Gulf states |url=https://www.euronews.com/2026/03/11/israel-carries-out-strikes-in-lebanon-and-tehran-fires-at-gulf-states-as-iran-war-enters-d |work=Euronews}}</ref> ==កំណត់សម្គាល់== {{reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{Sister project links|auto=yes|d=Q138503695|m=yes}} '''''ជាភាសាអង់គ្លេស''''' * {{cite news |date=28 February 2026 |title=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran's retaliation |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |access-date=28 February 2026 |work=CNN}} * [https://www.rfi.fr/km/%E1%9E%96%E1%9E%B6%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%99%E1%9E%82%E1%9E%93%E1%9F%92%E1%9E%9B%E1%9E%B9%E1%9F%87/%E1%9E%9F%E1%9E%84%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9F%92%E1%9E%82%E1%9E%B6%E1%9E%98%E1%9E%A2%E1%9F%8A%E1%9E%B8%E1%9E%9A%E1%9F%89%E1%9E%84%E1%9F%8B/ អានព័ត៌មានអំពីសង្គ្រាមហ្កាហ្សានៅ RFI ខេមរភាសា] * [https://www.c-span.org/liveEvent/?Iran U.S. and Israeli Strikes on Iran], [[C-SPAN]] * [https://www.marinetraffic.com/en/ais/home/centerx:56.4/centery:26.5/zoom:9 Tracking of traffic in the Strait of Hormuz] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះក្នុងឆ្នាំ២០២៦]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ជម្លោះអ៊ីរ៉ង់–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីរ៉ង់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទំនាក់ទំនងយោធាសហរដ្ឋអាមេរិក–អ៊ីស្រាអែល]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:វិបត្តិមជ្ឈិមបូព៌ា (២០២៣–បច្ចុប្បន្ន)]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាណត្តិប្រធានាធិបតីដូណាល់ ត្រាំទីពីរ]] krovb2rldmuseejl3q8g7nccnc7uvkr 0 53768 336765 336445 2026-06-18T11:17:50Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336765 wikitext text/x-wiki   <gallery widths="200px" heights="200px"> ឯកសារ:Van_Leeuwenhoek's_microscopes_by_Henry_Baker.jpg|alt=Schematic drawings| មីក្រូទស្សន៍របស់វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ដោយហេនរី បេកខឺ ឯកសារ:Leeuwenhoek_boerhaave.jpg|alt=Leeuwenhoek Boerhaave museum| សារមន្ទីរឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ប៊ូរហាវ៉េ ឯកសារ:Leeuwenhoek_Microscope.png|alt=See caption| ការ​ចម្លង​នៃ​មីក្រូទស្សន៍​ដោយ​លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក </gallery>អង់តូនី វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ( ថ្ងៃទី 24 ខែតុលា ឆ្នាំ ១៦៣២ - ថ្ងៃទី 26 ខែសីហា ឆ្នាំ ១៧២៣) គឺជាមីក្រូជីវវិទូ និងជាអ្នកជំនាញខាងមីក្រូទស្សន៍ ជនជាតិហូឡង់នៅក្នុងយុគសម័យមាសនៃសិល្បៈ វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យារបស់ប្រទេសហូឡង់ ។ បុគ្គលស្វ័យសិក្សា ជាចម្បងក្នុងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ លោកត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថាជា " បិតានៃអតិសុខុមជីវវិទ្យា " និងជាអ្នកជំនាញខាងមីក្រូទស្សន៍ និងអតិសុខុមជីវវិទ្យាដំបូងគេម្នាក់។ <ref name="hup">{{Cite book|url=http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674975910|title=Life at the Edge of Sight|year=2017|isbn=978-0-674-97591-0|access-date=26 January 2018}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Antony van Leeuwenhoek Biography {{!}} |url=https://www.biographyonline.net/scientists/antony-van-leeuwenhoek-biography.html |access-date=27 April 2023 |website=Biography Online |language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qiYiDAAAQBAJ|title=Antoni van Leeuwenhoek: Master of the Minuscule|date=2016|isbn=978-90-04-30430-7|language=en}}</ref> វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុកត្រូវបានគេស្គាល់ច្បាស់បំផុតចំពោះការងារត្រួសត្រាយផ្លូវក្នុងវិស័យមីក្រូទស្សន៍ និងសម្រាប់ការចូលរួមចំណែករបស់លោកក្នុងការបង្កើត អតិសុខុមជីវវិទ្យាទៅជាមុខវិជ្ជាវិទ្យាសាស្ត្រ ។ លោកឡេ វ៉ាន់ហ៊ុក បានធំធាត់នៅទីក្រុងដែលហ្វ នៃសាធារណរដ្ឋហូឡង់ ហើយបានធ្វើការជាអ្នកដេរវាំងនន តាំងពីក្មេង ហើយបានបង្កើតហាងផ្ទាល់ខ្លួននៅឆ្នាំ ១៦៥៤។ គាត់ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងនយោបាយក្រុង និងបានបង្កើតចំណាប់អារម្មណ៍លើការផលិតឡង់ទី។ នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៦៧០ គាត់បានចាប់ផ្តើមស្វែងយល់ពីជីវិតអតិសុខុមប្រាណ ដោយប្រើមីក្រូទស្សន៍របស់គាត់។ ដោយប្រើប្រាស់មីក្រូទស្សន៍ឡង់ទីតែមួយ ត្រូវបានរចនា និងផលិតផ្ទាល់ខ្លួនលោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក គឺជាជនដំបូងគេដែលបានសង្កេតឃើញ និងពិសោធន៍ជាមួយមីក្រុប ដែលដើមឡើយគាត់ហៅថាឌៀរកិនស៍ {{Lang|nl|dierkens}}, {{Lang|nl|diertgens}} ឬ {{Lang|nl|diertjes}} ។ គាត់គឺជាជនដំបូងគេដែលកំណត់ទំហំរបស់វា។ ឥឡូវនេះ "សត្វ" ភាគច្រើនត្រូវបានគេហៅថាសារពាង្គកាយឯកកោសិកា ទោះបីជាគាត់បានសង្កេតឃើញសារពាង្គកាយពហុកោសិកា នៅក្នុងទឹកស្រះក៏ដោយ។ គាត់ក៏ជាមនុស្សដំបូងគេដែលកត់ត្រាការសង្កេតតាមមីក្រូទស្សន៍ នៃសរសៃសាច់ដុំ បាក់តេរី មេជីវិតឈ្មោល កោសិកាឈាមក្រហម និង គ្រីស្តាល់ នៅក្នុង<nowiki><b>ជំងឺហ្គោដ</b></nowiki> ហើយស្ថិតក្នុងចំណោមមនុស្សដំបូងដែលបានឃើញលំហូរឈាមនៅក្នុងសរសៃប្តូរ ។ ទោះបីជាលោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុកមិនបានសរសេរសៀវភៅណាមួយក៏ដោយ គាត់បានពិពណ៌នាអំពីការរកឃើញរបស់គាត់នៅក្នុងលិខិតដ៏ច្របូកច្របល់ទៅកាន់ សមាគមរាជវង្ស ដែលបានបោះពុម្ពលិខិតជាច្រើនរបស់គាត់នៅក្នុង ''Philosophical Transactions'' របស់ពួកគេ។ <ref>{{Cite web |title=Antoni Van Leeuwenhoek |url=https://www.encyclopedia.com/people/history/historians-miscellaneous-biographies/antoni-van-leeuwenhoek |access-date=29 July 2023 |website=www.encyclopedia.com}}</ref> == ជីវិតដំបូង និងអាជីព == [[ឯកសារ:Antony_van_Leeuwenhoek_and_his_"Little_animals";_being_some_account_of_the_father_of_protozoology_and_bacteriology_and_his_multifarious_discoveries_in_these_disciplines;_(1932)_(19122164704).jpg|រូបភាពតូច|ផ្ទះកំណើតរបស់វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក នៅអូស្ទែនដឺ មុនពេលវាត្រូវបានកម្ទេចនៅឆ្នាំ ១៩២៦]] លោកអង់តូនី វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក កើតនៅ ទីក្រុងដែលហ្វ សាធារណរដ្ឋហូឡង់ នៅថ្ងៃទី 24 ខែតុលា ឆ្នាំ ១៦៣២។ នៅថ្ងៃទី 4 ខែវិច្ឆិកា លោកបានទទួលបុណ្យជ្រមុជទឹកជា ថូនីស។ ឪពុករបស់លោក គឺលោកភីលីព អង់តូនីស វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក (Philips Antonisz van Leeuwenhoek) ជាអ្នកធ្វើកន្ត្រក ដែលបានស្លាប់កាលលោកអង់តូនី មានអាយុប្រាំឆ្នាំ។ ម្តាយរបស់លោក គឺលោកស្រីម៉ាការ៉េតា បែល វ៉ាន់ ដេន ប៊ែច (Margaretha Bel van den Berch) មកពីគ្រួសារធូរធារ ជាអ្នកផលិតស្រាបៀរ។ នាងបានរៀបការម្តងទៀតជាមួយលោកយ៉ាកុប យ៉ាន់ស មូលីន (Jacob Jansz Molijn) ជាវិចិត្រករ ហើយក្រុមគ្រួសារបានផ្លាស់ទៅ វ័រមុននៅប្រហែលឆ្នាំ ១៦៤០។ លោកអង់តូនី មានបងស្រីបួននាក់គឺម៉ាក្រីត (Margriet) ហ្គឺរទ្រយុត (Geertruyt) នែលជី (Neeltje) និង កាថារីណា (Catharina)។ នៅពេលគាត់មានអាយុប្រហែលដប់ឆ្នាំ ឪពុកចុងរបស់គាត់បានទទួលមរណភាព។ គាត់ត្រូវបានបញ្ជូនទៅរស់នៅបេនធូយសិន ជាមួយពូ ដែលជាមេធាវី។ នៅអាយុ ១៦ ឆ្នាំ គាត់បានក្លាយជាកូនជាងរបស់អ្នករក្សាសៀវភៅ (អ្នកគិតលុយ) នៅហាងលក់ក្រណាត់ទេសឯកនៅវ៉ាមូសស្ត្រាត ក្នុងទីក្រុងអាមស្ទឺដាម ដែលជាកម្មសិទ្ធិរបស់វីលៀម ដាវីតសុន ។ បន្ទាប់ពីប្រាំមួយឆ្នាំ វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក បានចាកចេញពីទីនោះ។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៦៥៤ លោកវ៉ាន់ ឡេវ់ាន់ហ៊ុក បានរៀបការជាមួយបារបារ៉ា ដឺ មេ (Barbara de Mey) នៅដែលហ្វ ដែលលោកបានចិញ្ចឹមកូនស្រីម្នាក់ឈ្មោះម៉ារីយ៉ា (Maria) (កូនបួននាក់ផ្សេងទៀតបានស្លាប់ក្នុងវ័យទារក)។ លោកនឹងរស់នៅ និងសិក្សាពេញមួយជីវិតនៅហ៊ីពូលីទុសបួរ (Hypolytusbuurt) ក្នុងផ្ទះដែលលោកបានទិញនៅឆ្នាំ១៦៥៥។ លោកបានបើកហាងលក់ក្រណាត់ ដោយលក់ក្រណាត់ទេសឯក អំបោះ និងខ្សែបូដល់អ្នកដេរ និងជាងកាត់ដេរ។ <ref>{{Cite web |title='The Golden Head' – Antoni's house |url=https://www.delft.com/routes/follow-in-the-footsteps-of-antoni-van-leeuwenhoek/points/6 |access-date=14 February 2024 |website=Delft.com}}</ref> ឋានៈរបស់លោកនៅដែលហ្វ បានរីកចម្រើនមួយឆ្នាំៗ។ នៅឆ្នាំ១៦៦០ លោកបានទទួលការងារប្រាក់ខែខ្ពស់ជាអ្នកបម្រើការងារ សម្រាប់មន្ត្រីនគរបាល នៅក្នុងសាលាក្រុង ជាតំណែងដែលលោកនឹងកាន់អស់រយៈពេលជិត ៤០ ឆ្នាំ។ ភារកិច្ចរបស់លោករួមមានការថែរក្សាបរិវេណ កំដៅ ការសម្អាត ការបើកកិច្ចប្រជុំ ការអនុវត្តភារកិច្ចសម្រាប់អ្នកដែលជួបជុំគ្នា និងការរក្សាភាពស្ងៀមស្ងាត់លើបញ្ហាទាំងអស់ដែលបានពិភាក្សានៅទីនោះ។ នៅឆ្នាំ១៦៦៩ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាអ្នកវាស់វែងដីធ្លី ដោយតុលាការហូឡង់ ។ នៅពេលណាមួយ លោកបានផ្សំវាជាមួយនឹងការងារក្រុងមួយផ្សេងទៀត ដោយធ្វើជា "អ្នកវាស់ស្រា" ផ្លូវការរបស់ដែលហ្វ និងទទួលបន្ទុកនាំចូលស្រា និងយកពន្ធរបស់ក្រុង។ ភរិយារបស់លោកបានទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ១៦៦៦ ហើយនៅឆ្នាំ១៦៧១ លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក បានរៀបការម្តងទៀតជាមួយកូណេលៀ ស្វាលមីយុស (Cornelia Swalmius) ដែលលោកគ្មានកូនជាមួយ។ [[ឯកសារ:The_Geographer.jpg|alt=Painting of man with scroll and compass, standing by sunlit window|ស្តាំ|រូបភាពតូច|''អ្នកភូមិសាស្ត្រ'' ដោយយូហានណេស វឺមៀរ]] លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក គឺជាសហសម័យ របស់ពលរដ្ឋដែលហ្វដ៏ល្បីល្បាញម្នាក់ទៀត គឺវិចិត្រករយ៉ូហានណេស វឺមៀរ ដែលបានទទួលបុណ្យជ្រមុជទឹកត្រឹមតែបួនថ្ងៃមុនប៉ុណ្ណោះ។ មានការលើកឡើងថា គាត់គឺជាបុរសបង្ហាញនៅក្នុងគំនូរពីររបស់វឺមៀ នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៦៦០ គឺ ''អ្នកតារាវិទូ'' និង ''អ្នកធរណីវិទូ'' ប៉ុន្តែជនផ្សេងទៀតអះអាងថា ហាក់ដូចជាលក្ខណៈរូបមានភាពស្រដៀងគ្នាតិចតួច។ ដោយសារតែពួកគេទាំងពីរនាក់ជាបុរសសំខាន់នៅក្នុងទីក្រុង ដែលមានប្រជាជនត្រឹមតែ ២៤,០០០ នាក់ ហើយរស់នៅជិតទីផ្សារ វាទំនងជាពួកគេស្គាល់គ្នា។ លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក បានដើរតួជា អ្នកប្រតិបត្តិ ពាក្យបណ្ដាំរបស់វឺមៀ ពេលដែលវិចិត្រកររូបនេះស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៦៧៥។ សាសនារបស់លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក គឺ " សាសនាកំណែទម្រង់ហូឡង់ " និងសាសនាខាល់វីន ។ <ref>{{Cite web |date=8 July 2005 |title=The religious affiliation of Biologist A. van Leeuwenhoek |url=http://www.adherents.com/people/pl/Antony_van_Leeuwenhoek.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707164902/http://www.adherents.com/people/pl/Antony_van_Leeuwenhoek.html |archive-date=7 July 2010 |access-date=13 June 2010 |publisher=Adherents.com |archivedate=7 កក្កដា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100707164902/http://www.adherents.com/people/pl/Antony_van_Leeuwenhoek.html }}</ref> ដូចលោកយ៉ាន ស្វាមមឺដាមដែរ លោកតែងតែនឹកដល់អច្ឆរិយៈដែលព្រះ បានរចនាឡើងក្នុងការបង្កើតសត្វធំតូច ហើយជឿថាការរកឃើញរបស់លោក គ្រាន់តែជាភស្តុតាងបន្ថែមនៃភាពអស្ចារ្យនៃការបង្កើតនេះប៉ុណ្ណោះ។ <ref>{{Cite web |year=2006 |title=The Religion of Antony van Leeuwenhoek |url=http://www.adherents.com/people/pl/Antony_van_Leeuwenhoek.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060504104155/http://www.adherents.com/people/pl/Antony_van_Leeuwenhoek.html |archive-date=4 May 2006 |access-date=23 April 2006 |archivedate=7 កក្កដា 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100707164902/http://www.adherents.com/people/pl/Antony_van_Leeuwenhoek.html }}</ref> == ការសិក្សាតាមមីក្រូទស្សន៍ == [[ឯកសារ:Leeuwenhoek_Eschenholz.jpg|alt=See caption|រូបភាពតូច|ផ្នែក​​ឈើផេះ ​អាយុ​មួយ​ឆ្នាំ ( ''Fraxinus'' ) ​គូរ​ដោយវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក]] ខណៈពេលកំពុងដំណើរការហាងលក់ក្រណាត់ លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ចង់ឃើញគុណភាពនៃខ្សែអំបោះល្អជាងអ្វីដែលអាចធ្វើទៅបាន ដោយប្រើឡង់ទីពង្រីកនៅសម័យនោះ។ គាត់ចាប់ផ្តើមមានចំណាប់អារម្មណ៍លើការផលិតឡង់ទី ទោះបីជាមានកំណត់ត្រាតិចតួច អំពីសកម្មភាពដំបូងរបស់គាត់ក៏ដោយ។ ដោយដាក់ផ្នែកកណ្តាលនៃដំបងកញ្ចក់សូដាកំបោរតូច នៅក្នុងអណ្តាតភ្លើង មនុស្សម្នាក់អាចទាញផ្នែកក្តៅចេញពីគ្នាដើម្បីបង្កើតជាសរសៃកញ្ចក់វែងពីរ។ បន្ទាប់មក ដោយការបញ្ចូលចុងសរសៃមួយចូលទៅក្នុងអណ្តាតភ្លើង កញ្ចក់តូចមួយដែលមានគុណភាពខ្ពស់ត្រូវបង្កើត។ អ្វីដែលសំខាន់នោះគឺ ការសិក្សាអំពីតូម៉ូក្រាហ្វីណឺត្រុង ក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២១ នៃមីក្រូទស្សន៍ឡេ វ៉ាន់ហ៊ុក ពង្រីកខ្ពស់ <ref name=":0">{{Cite journal|last=Cocquyt|first=Tiemen|last2=Zhou|first2=Zhou|date=14 May 2021|title=Neutron tomography of Van Leeuwenhoek's microscopes|journal=[[Science Advances]]|volume=7|issue=20|bibcode=2021SciA....7.2402C|doi=10.1126/sciadv.abf2402|pmc=8121416|pmid=33990325|doi-access=free}}</ref> បានចាប់យករូបភាពនៃដើមកញ្ចក់ខ្លី ជាលក្ខណៈនៃវិធីសាស្ត្របង្កើតឡង់ទីនេះ។ សម្រាប់ការពង្រីកទាប គាត់ក៏បានផលិតឡង់ទីដីផងដែរ។ ដើម្បីជួយរក្សាការសម្ងាត់នៃវិធីសាស្ត្ររបស់គាត់ គាត់ហាក់ដូចជាបានលើកទឹកចិត្តឲ្យអ្នកដទៃគិតថា ការកិនជាវិធីសាស្ត្រកសាងឡង់ទីចម្បង ឬតែមួយគត់របស់គាត់។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2024)">ត្រូវការ​ឯកសារ​យោង</span>]]'' &#x5D;</sup> === ការទទួលស្គាល់ពីសមាគមរាជវង្ស === បន្ទាប់ពីបានអភិវឌ្ឍវិធីសាស្រ្ត ដើម្បីបង្កើតឡង់ទី និងយកវាមកប្រើក្នុងការសិក្សាពិភពមីក្រូស្កូប​ <ref>{{Cite web |title=Acta Eruditorum. (1682) |url=https://preserver.beic.it/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE1903754 |access-date=2026-05-24 |website=preserver.beic.it}}</ref> វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក បានណែនាំការងាររបស់ខ្លួនទៅកាន់មិត្តភក្តិម្នាក់ គឺវេជ្ជបណ្ឌិតដ៏ល្បីល្បាញជនជាតិហូឡង់ឈ្មោះ[[Reinier de Graf|រ៉េនៀ ដឺ ក្រាហ្វ]]។ នៅពេល[[Royal Society|សមាគមរាជវង្ស]]នៅទីក្រុងឡុងដ៍បោះពុម្ពផ្សព្វផ្សាយការងារដ៏អស្ចារ្យរបស់អ្នកផលិតឡង់ទីសញ្ជាតិអ៊ីតាលីម្នាក់ក្នុងទស្សនាវដ្តី ''[[Philosophical Transactions of the Royal Society]]'' ដឺ ក្រាហ្វ បានសរសេរទៅកាន់អ្នកកែសម្រួលទស្សនាវដ្តី ឈ្មោះ[[Henry Oldenburg|ហេនរី អូលដិនប៊ឺក]] ដោយលើកសរសើរមីក្រូទស្សន៍របស់វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ហើយអះអាងថា “លើសពីអ្វីដែលធ្លាប់ឃើញពីមុនមក”។ ជាការឆ្លើយតប នៅឆ្នាំ ១៦៧៣ សមាគមបានបោះផ្សាយលិខិតមួយពីវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក រួមជាមួយការសង្កេតដោយមីក្រូទស្សន៍របស់គាត់លើផ្សិត មើមឃ្មុំ និងសត្វពពែ <ref>{{Cite journal|last=Ulmer|first=H. E.|date=2023-05-15|title=Anthony Dobell (1927–2015)|url=https://doi.org/10.1007/s00398-023-00584-4|journal=Zeitschrift für Herz-,Thorax- und Gefäßchirurgie|volume=37|issue=5|pages=273–276|doi=10.1007/s00398-023-00584-4|issn=0930-9225}}</ref>។ បន្ទាប់មក នៅឆ្នាំ ១៦៧៤ វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុកបានធ្វើការរកឃើញដ៏សំខាន់បំផុត។ ចាប់ផ្តើមពីការសន្មតថា ជីវិត និងចលនាមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា គាត់បានកំណត់ថាវត្ថុដែលកំពុងផ្លាស់ទី ក្រោមមីក្រូទស្សន៍គឺជា សត្វតូចៗ។ បន្ទាប់មក គាត់បានកត់ត្រាការសង្កេតនេះក្នុងសៀវភៅកំណត់ហេតុ <ref>{{Cite web |title=Antoni Van Leeuwenhoek {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/people/history/historians-miscellaneous-biographies/antoni-van-leeuwenhoek |access-date=2026-05-24 |website=www.encyclopedia.com}}</ref>។ [[ឯកសារ:Antoni_van_Leeuwenhoek_letters_to_the_Royal_Society_3.jpg|alt=Page in a handwritten manuscript volume|រូបភាពតូច|លិខិតមួយច្បាប់ឆ្នាំ ១៦៧៧ ពីលោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ផ្ញើទៅកាន់លោកអូលដិនប៊ឺក ដោយមានអត្ថបទបកប្រែជាភាសាអង់គ្លេសនៅពីក្រោយ។ ឯកសារឆ្លើយឆ្លងពេញលេញមាននៅក្នុងបណ្ណាល័យ សមាគមរាជវង្ស ក្នុងទីក្រុងឡុងដ៍។]] ស្នាដៃរបស់លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក បានទាក់ទាញចំណាប់អារម្មណ៍យ៉ាងពេញទំហឹងពីសមាគមរាជវង្ស ហើយលោកចាប់ផ្តើមឆ្លើយឆ្លងជាប្រចាំជាមួយសមាគម ទាក់ទងនឹងការសង្កេតរបស់ខ្លួន។ ដំបូងឡើយ លោកមានភាពស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការផ្សព្វផ្សាយការរកឃើញរបស់ខ្លួន ដោយចាត់ទុកខ្លួនឯងថាជាអ្នកជំនួញ ដែលមានប្រវត្តិផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ សិល្បៈ ឬការសរសេរបន្តិចបន្តួច ប៉ុន្តែលោកឌឺ ក្រាហ្វ បានជំរុញឱ្យលោកមានទំនុកចិត្តលើការងាររបស់ខ្លួន។ នៅពេលដែលលោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៧២៣ លោកបានសរសេរលិខិតប្រហែល ១៩០ សន្លឹកទៅកាន់សមាគមរាជវង្ស ដោយរៀបរាប់យ៉ាងលម្អិតអំពីការរកឃើញនៅក្នុងវិស័យជាច្រើន ដោយផ្តោតលើការងារក្នុងមីក្រូទស្សន៍។ លោកបានសរសេរលិខិតតែក្នុងភាសាហូឡង់សាមញ្ញរបស់លោកតែប៉ុណ្ណោះ។ លោកមិនដែលបោះពុម្ពឯកសារវិទ្យាសាស្ត្រត្រឹមត្រូវជាភាសាឡាតាំងឡើយ។ លោកចូលចិត្តធ្វើការតែម្នាក់ឯងជាខ្លាំង ដោយមិនទុកចិត្តលើសេចក្តីស្មោះត្រង់របស់អ្នកផ្តល់ជំនួយ។ លិខិតទាំងនោះត្រូវបានបកប្រែទៅជាភាសាឡាតាំង ឬភាសាអង់គ្លេសដោយលោកហេនរី អូលដិនប៊ឺក (Henry Oldenburg) ដែលបានរៀនភាសាហូឡង់សម្រាប់គោលបំណងនេះ។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2023)">ត្រូវការ​សម្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> លោកក៏ជាមនុស្សដំបូងគេដែលប្រើពាក្យ ''animalcules'' ដើម្បីបកប្រែពាក្យហូឡង់ដែលឡេ​វ៉ាន់ហ៊ុន បានប្រើដើម្បីពិពណ៌នាអំពីមីក្រូសារពាង្គកាយ។<ref>{{Cite web |last=Anderson |first=Douglas |title=Wrote Letter 18 of 1676-10-09 (AB 26) to Henry Oldenburg |url=http://lensonleeuwenhoek.net/content/wrote-letter-18-1676-10-09-ab-26-henry-oldenburg |access-date=3 March 2016 |website=Lens on Leeuwenhoek}}</ref> ទោះបីជាទទួលជោគជ័យដំបូងនៃទំនាក់ទំនងរបស់វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ជាមួយសមាគមរាជវង្សក៏ដោយ មិនយូរប៉ុន្មានទំនាក់ទំនងបានតានតឹងយ៉ាងខ្លាំង។ ភាពជឿជាក់របស់លោកត្រូវបានសាកសួរនៅពេលដែលលោកបានផ្ញើច្បាប់ចម្លងនៃការសង្កេតដំបូងអំពីសារពាង្គកាយឯកកោសិកាទៅសមាគមរាជវង្ស ចុះថ្ងៃទី 9 ខែតុលា ឆ្នាំ ១៦៧៦។<ref name="NickLane_RS">{{Cite journal|last=Lane|first=Nick|author-link=Nick Lane|date=6 March 2015|title=The Unseen World: Reflections on Leeuwenhoek (1677) 'Concerning Little Animal'|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=370|issue=1666|doi=10.1098/rstb.2014.0344|pmc=4360124|pmid=25750239}}</ref>ពីមុន អត្ថិភាពនៃសារពាង្គកាយឯកកោសិកា គឺមិនស្គាល់ទាំងស្រុង។ ដូច្នេះ ទោះបីជាមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះដែលបានបង្កើតឡើងជាមួយសមាគមរាជវង្ស ជាអ្នកសង្កេតការណ៍ប្រកបដោយទំនុកចិត្តក៏ដោយ ការសង្កេតរបស់លោកអំពីជីវិតតូចតាចដំបូងឡើយត្រូវបានជួបប្រទះនឹងការសង្ស័យ។<ref name=":1">Schierbeek, A.: "The Disbelief of the Royal Society". </ref> [[ឯកសារ:Acta_Eruditorum_-_XVIII_zoologia,_1682_–_BEIC_13349171.jpg|រូបភាពតូច|រូបភាពនៃការរិះគន់របស់ ''Observationes microscopicae Antonii Levvenhoeck...'' ចុះផ្សាយក្នុង ''Acta Eruditorum'', ១៦៨២]] នៅទីបំផុត ដោយប្រឈមមុខនឹងការទទូចរបស់វ៉ាន់ ឡេ វ៉ាន់ហ៊ុកសមាគមរាជវង្សបានរៀបចំលោកអេឡិចសានឌ័រ ផេទ្រី (Alexander Petrie) ជាអ្នកបម្រើការងារនៅព្រះវិហារកំណែទម្រង់អង់គ្លេសក្នុងដែលហ្វ លោកបេនេឌិច ហាន (Benedict Haan) ជាបព្វជិតលូធឺរ៉ាននៅដែលហ្វ និងលោកហេនរិច កូដេស (Henrik Cordes) ជាគ្រូគង្វាលលូធឺរ៉ាននៅទីក្រុងឡាអេ អមដោយលោករូបឺត ហ្គោដុន និងមនុស្សបួននាក់ទៀត ដើម្បីកំណត់ថាតើវាពិតជាសមត្ថភាពរបស់លោកវ៉ាន់ ឡេ វ៉ាន់ហ៊ុក ក្នុងការសង្កេត និងវែកញែកយ៉ាងច្បាស់លាស់ ឬប្រហែលជាទ្រឹស្តីជីវិតរបស់សមាគមរាជវង្សត្រូវការកំណែទម្រង់។ ជាចុងក្រោយ នៅឆ្នាំ ១៦៧៧​<ref>[http://recall.archive.org/stream/antonyvanleeuwen00dobe/antonyvanleeuwen00dobe_djvu.txt Full text of "Antony van Leeuwenhoek and his "Little animals"; being some account of the father of protozoology and bacteriology and his multifarious discoveries in these disciplines;"]. </ref> ការសង្កេតរបស់លោកវ៉ាន់ ឡេ វ៉ាន់ហ៊ុក ត្រូវបានទទួលស្គាល់យ៉ាងពេញលេញដោយសមាគមរាជវង្ស។<ref>Dobell, pp. 46–50.</ref> លោកវ៉ាន់ ឡេ វ៉ាន់ហ៊ុក ត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យចូលរួមក្នុងសមាគមរាជវង្សក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៦៨០ តាមការតែងតាំងរបស់លោកវីលៀម ក្រូន ជាគ្រូពេទ្យលេចធ្លោនាសម័យនោះ។ លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក មានការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះការតែងតាំងនេះ ដែលលោកចាត់ទុកថាជាកិត្តិយសដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ទោះបីជាលោកមិនដែលចូលរួមពិធីប្រកាសកាន់តំណែងនៅទីក្រុងឡុងដ៍ក៏ដោយ ហើយលោកក៏មិនដែលចូលរួមក្នុងកិច្ចប្រជុំសមាគមរាជវង្សដែរ។<ref>Dobell, pp. 52–53.</ref> រូបគំនូររបស់លោក គូរដោយ លោកយ៉ាន វឺកូល្យេ ជាមួយនឹងវិញ្ញាបនបត្រ ចុះហត្ថលេខាដោយ លោកចេមស៍ទី ២ នៃប្រទេសអង់គ្លេស នៅលើតុក្បែរលោក។ === កិត្តិនាមវិទ្យាសាស្ត្រ === នៅចុងសតវត្សរ៍ទី ១៧ លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក មានសិទ្ធិផ្តាច់មុខលើការសិក្សា និងការរកឃើញមីក្រូទស្សន៍។ លោករូបឺត​ ហ៊ុក ដែលជាអ្នកត្រួសត្រាយផ្លូវមីក្រូទស្សន៍ដំបូង បានត្អូញត្អែរថា វិស័យនេះបានធ្លាក់ចុះទាំងស្រុងលើស្មារបស់បុរសម្នាក់។<ref name="lensonleeuwenhoek.net">{{Cite web |title=Lens on Leeuwenhoek |url=https://lensonleeuwenhoek.net/timeline/tax/visitors |website=lensonleeuwenhoek.net}}</ref> នៅឆ្នាំ១៦៧៣ សំបុត្រដំបូងរបស់លោកត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅក្នុងទិនានុប្បវត្តិនៃសមាគមរាជវង្សនៃទីក្រុងឡុងដ៍។ លោកត្រូវបានបុគ្គលល្បីៗជាច្រើនមកទស្សនាក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំ ដើម្បីបានសម្លឹងមើល ''សត្វតូចៗ'' ។ ម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកដំបូងគឺ លោកយ៉ាន ស្វាមមឺដាម ។<ref name=":2">{{Cite web |title=Visited by Tsar Peter the Great of Russia {{pipe}} Lens on Leeuwenhoek |url=https://lensonleeuwenhoek.net/content/visited-by-tsar-peter-russia |website=lensonleeuwenhoek.net}}</ref> នៅប្រហែលឆ្នាំ១៦៧៥ លោក យ៉ូហាន ហាយដេកូភឺ ដែលមានចំណាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំងក្នុងការប្រមូល និងដាំរុក្ខជាតិសម្រាប់អចលនទ្រព្យរបស់គាត់គឺ ហ្គូដេស្តាញ បានក្លាយជាអ្នកគ្រប់គ្រង សួនរុក្ខសាស្ត្រ ហ័រទូស បូថានីគូស អាមស្ទឺដាម ក្នុងឆ្នាំ១៦៨២។ គ្រីស្ទៀន ហាយហ្គិន, [[ហ្គុតហ្វ្រាយ វីលហេម ឡែបនី|ឡេបនី]] (១៦៧៦), [[ចន ឡុក]] (១៦៧៨, ១៦៨៥), ជេមស៍ទី២ នៃប្រទេសអង់គ្លេស (១៦៧៩), វីលៀមទី៣ នៃ អូរ៉ង់ហ្ស៍, ម៉ារីទី២ នៃប្រទេសអង់គ្លេស និង ថូម៉ាស ម៉ូលីណូ (ក្នុងឆ្នាំ១៦៨៥) បានមកទស្សនា។ នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៦៩៧ លោកវ៉ាន ឡេវ៉ានហ៊ុក បានទៅជួបព្រះចៅអធិរាជ ភីធឺដ៏អស្ចារ្យ នៅលើទូករបស់ទ្រង់ ដែលចតនៅស្ហ៊ី ឬ អាសឺណល ។<ref>{{Cite book|title=A Brief History of Creation: Science and the Search for the Origin of Life|year=2015|isbn=978-0-393-24854-8|page=45}}</ref>ក្នុងឱកាសនេះ គាត់បានប្រគល់ "ឧបករណ៍មើលអន្ទង់" ដល់ព្រះចៅអធិរាជ ដូច្នេះភីធឺ អាចសិក្សាពីចរន្តឈាមនៅពេលណាក៏បាន។<ref>Dobell, pp. 54–61.</ref> នៅឆ្នាំ១៧០៦ គឺ ហ្គោវឺត ប៊ីដឡូ ; នៅឆ្នាំ១៧១៤ រីឆាត ប្រ៊ែដលី (អ្នកជំនាញរុក្ខសាស្ត្រ) ; និងនៅឆ្នាំ១៧១៦ ហឺម៉ាន់ ប៊ូរហាវ៉េ និង ហ្វ្រេដឺរិក រ៉យស៍ ។<ref name=":2" />លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក បានបដិសេធមិនបង្ហាញមីក្រូទស្សន៍ទំនើបៗដែលពឹងផ្អែក ក្នុងរបកគំហើញរបស់គាត់ទេ ផ្ទុយទៅវិញបានបង្ហាញអ្នកទស្សនានូវការប្រមូលឡង់ទីដែលមានគុណភាពមធ្យម ធ្វើឲ្យភ្ញៀវរបស់គាត់ខកចិត្តយ៉ាងខ្លាំង។<ref name="BrianJFord_1992">{{Cite journal|last=Brian J. Ford|year=1992|title=From Dilettante to Diligent Experimenter: a Reappraisal of Leeuwenhoek as microscopist and investigator|url=http://www.brianjford.com/a-avl01.htm|journal=Biology History|volume=5|issue=3}}</ref> == បច្ចេកទេស == [[ឯកសារ:Vermeer-view-of-delft.jpg|រូបភាពតូច|វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុកកើតនៅជិត អូស្ទផត (Oostpoor)t ។ ទិដ្ឋភាពនៃដែលហ្វ ពីខាងកើតដោយយ៉ូហាន វឺមៀ]] [[ឯកសារ:Delft,_straatzicht_Oosteinde_vanaf_de_Oostpoort_foto9_2016-03-13_10.41.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពផ្លូវអូស្ទែនដឺ ថតចេញពីទ្វារក្រុងអូស្ទភត]] [[ឯកសារ:Delft_-_Warmoesbrug_over_Hippolytusbuurt.jpg|រូបភាពតូច|វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុករស់នៅ Oude Delft ជិតវ៉ាមូសប្រុក លើហ៊ីពូលីទុសបួរ ]] លោកអង់តូនី វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក បានបង្កើតឡង់ទីអុបទិកជាង ៥០០។ លោកក៏បានបង្កើតមីក្រូទស្សន៍ឡង់ទីតែមួយយ៉ាងហោចណាស់ ២៥ ដែលមានប្រភេទផ្សេងៗគ្នា ក្នុងនោះមានតែប្រាំបួនប៉ុណ្ណោះនៅសេសសល់។ មីក្រូទស្សន៍ទាំងនេះត្រូវបានផលិតពីស៊ុមប្រាក់ ឬទង់ដែង ដែលមានឡង់ទីធ្វើដោយដៃ។ ឡង់ទីដែលនៅសេសសល់អាចពង្រីកបានរហូតដល់ ២៧៥ ដង។ គេសង្ស័យថាលោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក មានមីក្រូទស្សន៍មួយចំនួនដែលអាចពង្រីករហូតដល់ ៥០០ ដង។ ទោះបីជាលោកត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាអ្នកស្ម័គ្រចិត្តក៏ដោយ ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្ររបស់លោកមានគុណភាពខ្ពស់គួរឱ្យកត់សម្គាល់។<ref name=":3">{{Cite web |last=Anderson |first=Douglas |title=Tiny Microscopes |url=http://lensonleeuwenhoek.net/content/tiny-microscopes |archive-url=https://web.archive.org/web/20150502095106/http://lensonleeuwenhoek.net/content/tiny-microscopes |archive-date=2 May 2015 |access-date=3 March 2016 |website=Lens on Leeuwenhoek |archivedate=2 ឧសភា 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150502095106/http://lensonleeuwenhoek.net/content/tiny-microscopes |url-status=dead }}</ref> មីក្រូទស្សន៍ឡង់ទីតែមួយរបស់វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក គឺជាឧបករណ៍តូចៗដែលធំជាងគេមានប្រវែង 5&nbsp;សង់ទីម៉ែត្រ។<ref>[[Antonie van Leeuwenhoek#Moll|Moll 2003]]</ref><ref>{{Cite journal|last=Ingalls|first=Albert G.|date=1953|title=The Amateur Scientist: On the fascination of microscopy and some curious amateur observations of the moon|url=https://www.jstor.org/stable/24944119|journal=Scientific American|volume=188|issue=1|pages=80–87|doi=10.1038/scientificamerican0153-80|issn=0036-8733|jstor=24944119}}</ref> របៀបប្រើដោយដាក់កែវភ្នែកឱ្យជិតភ្នែក។ ផ្នែកម្ខាងទៀតនៃមីក្រូទស្សន៍មានម្ជុលមួយ ដែលត្រូវបានភ្ជាប់ដើម្បីនៅជិតកែវភ្នែក។ មានវីសបីសម្រាប់រំកិលម្ជុល និងតាមអ័ក្សបី៖ អ័ក្សមួយសម្រាប់ផ្លាស់ប្តូរការផ្តោត និងអ័ក្សពីរផ្សេងទៀតសម្រាប់រុករក។ លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក បានរក្សាជំហរពេញមួយជីវិតថា មានទិដ្ឋភាពនៃការសាងសង់មីក្រូទស្សន៍ "ដែលខ្ញុំរក្សាទុកសម្រាប់តែខ្លួនខ្ញុំប៉ុណ្ណោះ" ជាពិសេសអាថ៌កំបាំងដ៏សំខាន់បំផុតរបស់លោកអំពីរបៀបបង្កើតឡង់ទី។<ref>{{Cite journal|last=F. N. Egerton|year=1967|title=Leeuwenhoek as a founder of animal demography|journal=Journal of the History of Biology|volume=1|issue=1|pages=1–22|doi=10.1007/BF00149773|jstor=4330484}}</ref> អស់រយៈពេលជាច្រើនសតវត្សមកហើយ វិធីសាស្ត្រពិតប្រាកដរបស់លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក នៅតែមិនទាន់ដឹងនៅឡើយ។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៣ វិធីមួយត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយស្តីពីការបង្កើតចម្លងដែលដំណើរការ ដោយបង្កើតឡង់ទីដោយបញ្ចូលខ្សែស្រឡាយកញ្ចក់ស្តើងមួយចូលទៅក្នុងអណ្តាតភ្លើងដូចដែលបានពិពណ៌នាខាងលើ។<ref>{{Cite journal|last=Frank N. Egerton|year=2006|title=A History of the Ecological Sciences, Part 19: Leeuwenhoek's Microscopic Natural History|journal=Bulletin of the Ecological Society of America|volume=87|page=47|doi=10.1890/0012-9623(2006)87[47:AHOTES]2.0.CO;2|doi-access=}}</ref> នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ ២០២១ ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវនៅប្រទេសហូឡង់បានបោះពុម្ពផ្សាយការសិក្សាអំពីតូម៉ូក្រាហ្វីនឺត្រុងនៃមីក្រូទស្សន៍ដើមរបស់លោកឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ដោយបង្ហាញពីឡង់ទីស្វ៊ែរដែលមានដើមខ្លីភ្ជាប់។ <ref name=":0"/> ដើមនេះគឺជាផ្នែកដែលនៅសល់នៃខ្សែស្រឡាយកញ្ចក់ដែលប្រើ ដែលបញ្ជាក់ពីវិធីសាស្ត្រផលិត។ ដូចដែលបានកត់សម្គាល់នៅទីនោះ វិធីសាស្ត្រនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ លោករូបឺត ហ៊ុក ជាជាងលោកឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ដែលជារឿងហួសចិត្តដោយសារតែការភ្ញាក់ផ្អើលជាបន្តបន្ទាប់របស់លោកហ៊ុក ចំពោះការរកឃើញរបស់ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក។ <ref name=":0" /> លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក បានប្រើគំរូ និងការវាស់វែង ដើម្បីប៉ាន់ប្រមាណចំនួនមីក្រូសារពាង្គកាយនៅក្នុងឯកតាទឹក។<ref>{{Cite web |title=Robert Hooke (1635–1703) |url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/hooke.html |access-date=13 June 2010 |publisher=Ucmp.berkeley.edu}}</ref><ref name="dbnl.org">{{Cite web |title=De 2e en de 3e Engelsche reeksen der brieven van Antoni van Leeuwenhoek (7e Bijdrage tot de Studie over de werken van den Stichter der Micrographie) door Prof. Dr. A.J.J. Vandevelde Werkend Lid der Koninklijke Vlaamsche Academie., Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde 1924 |url=https://www.dbnl.org/tekst/_ver025192401_01/_ver025192401_01_0012.php}}</ref> លោកក៏បានប្រើប្រាស់អត្ថប្រយោជន៍ដ៏ធំធេង ផ្តល់ដោយវិធីសាស្ត្ររបស់លោកផងដែរ។ លោកបានសិក្សាពីបាតុភូតមីក្រូទស្សន៍ជាច្រើនប្រភេទ ហើយបានចែករំលែកលទ្ធផលការសង្កេតដោយសេរីជាមួយក្រុមដូចជា សមាគមរាជវង្សអង់គ្លេស ។<ref name="ReferenceA">{{Cite web |title=Levende Dierkens |url=https://lensonleeuwenhoek.net/content/levende-dierkens |website=Lens on Leeuwenhoek}}</ref> ការងារបែបនេះបានបង្កើតតំណែងរបស់លោកយ៉ាងរឹងមាំនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងនាមជាអ្នករុករកដំបូង និងសំខាន់បំផុតម្នាក់នៃពិភពមីក្រូទស្សន៍។ លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក គឺជាមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមមនុស្សដំបូងគេដែលបានសង្កេតឃើញកោសិកា ដូចលោករូបឺត ហ៊ុក ដែរ។ <ref name="hup"/> លោកក៏បានឆ្លើយឆ្លងជាមួយលោកអង់តូនីញ៉ូ ម៉ាលីយ៉ាបេគី ផងដែរ។<ref name=":4">{{Cite web |title=1674: Perhaps will to many seem incredible |url=https://lensonleeuwenhoek.net/content/1674-perhaps-will-many-seem-incredible |website=Lens on Leeuwenhoek}}</ref> == ការរកឃើញ == [[ឯកសារ:Antonius_van_Leeuwenhoek._Mezzotint_by_J._Verkolje,_1686,_af_Wellcome_V0003466.jpg|រូបភាពតូច|លោកអង់តូនី វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក Mezzotint ដោយ J. Verkolje, ១៨៦៨]] * លោកឡេវ៉ាន់ហ៊ុក គឺជាមនុស្សដំបូងគេដែលបានធ្វើពិសោធន៍លើរាងកាយខ្លួនឯង។ គាត់បានចាក់យកឈាមពីម្រាមដៃ ដើម្បីទៅពិនិត្យ ហើយគាត់បានដាក់បំណែកស្បែករបស់គាត់នៅក្រោមមីក្រូទស្សន៍ ដើម្បីពិនិត្យមើលរចនាសម្ព័ន្ធរបស់ផ្នែកផ្សេងៗនៃរាងកាយ ព្រមទាំងរាប់ចំនួនសរសៃឈាមដែលជ្រាបឆ្លងកាត់។ <ref name=":5">{{Cite web |last=Elbaba |first=Mostafa |date=2025-01-01 |title=From a Fabric Shop to the Royal Society of London. Antonie van Leeuwenhoek |url=https://www.academia.edu/144238312 |publisher=Egyptian Society for History of Medicine}}</ref> * ទាំងលោក [[Marcello Malpighi|ម៉ាសេឡូ ម៉ាល់ពីហ្គី]] និងលោក យ៉ាន ស្វាមមឺដាមសុទ្ធតែបានឃើញរចនាសម្ព័ន្ធទាំងនេះមុនឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ប៉ុន្តែលោកឡេវ៉ាន់ហ៊ុក គឺជាមនុស្សដំបូងគេ ដែលបានស្គាល់ថាពួកវាជាអ្វី៖ [[Red blood cells|កោសិកាឈាមក្រហម]]។<ref>{{Cite web |last=Elbaba |first=Mostafa |date=2025-01-01 |title=From a Fabric Shop to the Royal Society of London. Antonie van Leeuwenhoek |url=https://www.academia.edu/144238312 |publisher=Egyptian Society for History of Medicine}}</ref> លោកឡេវ៉ាន់ហ៊ុក បានពិពណ៌នាអំពីចលនារបស់[[RBCs|កោសិកាឈាមក្រហម]]នៅក្នុងសរសៃឈាមថា៖ «''ប្រសិនបើយើងមើលឃើញនៅពេលនេះថា ការហូរឆ្លងកាត់នៃឈាមពីសរសៃអាកទែរទៅក្នុងសរសៃវ៉ែនរបស់កូនក្អុក មិនបានប្រព្រឹត្តទៅនៅក្នុងសរសៃណាមួយផ្សេងទៀត ក្រៅពីសរសៃឈាមដែលមានទំហំតូចល្អិតបំផុត រហូតដល់អាចអនុញ្ញាតឱ្យគ្រាប់មូលៗតែមួយគត់ឆ្លងកាត់បានក្នុងពេលតែមួយ យើងអាចសន្និដ្ឋានបានថា ដំណើរការនេះក៏ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងរាងកាយរបស់យើង និងនៅក្នុងរាងកាយរបស់សត្វដទៃទៀតដែរ''»។<ref>{{Cite web |last=Anderson |first=Douglas |title=Wrote Letter 39 of 1683-09-17 (AB 76) to Francis Aston |url=http://lensonleeuwenhoek.net/content/wrote-letter-39-1683-09-17-ab-76-francis-aston |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820153516/http://lensonleeuwenhoek.net/content/wrote-letter-39-1683-09-17-ab-76-francis-aston |archive-date=20 August 2016 |access-date=26 September 2016 |website=Lens on Leeuwenhoek}}</ref> * [[Infusoria|អ៊ីនហ្វូសូរីយ៉ា]] (ពពួក[[Protist|ប្រូទីស]]នៅក្នុងចំណាត់ថ្នាក់សត្វទំនើប)៖ នៅឆ្នាំ១៦៧៤ * នៅក្នុងឆ្នាំ១៦៧៥ គាត់បានសិក្សាលើប្រភេទរ៉ែផ្សេងៗគ្នា ជាពិសេសគឺពពួកអំបិល ព្រមទាំងផ្នែកខ្លះនៃរុក្ខជាតិ និងសត្វ។ * [[Vacuole|វ៉ាគីអូល]]នៃកោសិកា នៅឆ្នាំ១៦៧៦ * [[Spermatozoa|ស្ពែម៉ាតូសូអ៊ីត]] នៅឆ្នាំ១៦៧៧។ ចំពោះការរកឃើញនេះ គាត់បានមានប្រសាសន៍ថា៖ «មនុស្សមិនមែនកើតចេញពីពង នោះទេ ប៉ុន្តែគឺកើតចេញពីសត្វតូចល្អិត (animalcule) ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងទឹកកាមរបស់មនុស្សប្រុស» ហើយគាត់បានបន្ថែមថា៖ «សម្រាប់រូបខ្ញុំ ខ្ញុំចង់និយាយថា ទឹកកាមរបស់មនុស្សប្រុស និងគ្រាប់ពូជរបស់រុក្ខជាតិ ត្រូវបានសិក្សាស្វែងយល់យ៉ាងជ្រៅជ្រះរហូតដល់គ្មានអ្វីត្រូវស្វែងរកបន្តទៀតឡើយនៅក្នុងអាថ៌កំបាំងដ៏អស្ចារ្យនេះ ប៉ុន្តែខ្ញុំក៏អាចខុសក្នុងការយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំដែរ»។<ref>{{Cite book|title=Fundamentals of microbiology|location=Burlington, Mass.|date=2014|page=6|isbn=978-1-4496-8861-5}}</ref> * ទម្រង់ឆ្នូតនៃ[[Muscular fibres|សរសៃសាច់ដុំ]] នៅឆ្នាំ១៦៨២ * បាក់តេរី (ឧទាហរណ៍៖ ពពួកសេឡេណូម៉ូណាសទំហំធំ ចេញពីក្នុងមាត់មនុស្ស) នៅឆ្នាំ១៦៨៣<ref>{{Cite web |title=Микробы. Антони ван Левенгук |trans-title=Microbes. Antonie van Leeuwenhoek |url=http://bibliotekar.ru/100otkr/68.htm |website=bibliotekar.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Brief No. 76 [39]. 17 September 1683., Alle de brieven. Deel 4: 1683–1684, Anthoni van Leeuwenhoek |trans-title= |url=https://www.dbnl.org/tekst/leeu027alle04_01/leeu027alle04_01_0008.php#b0076 |website=www.dbnl.org |language=}}</ref> * វាហាក់ដូចជាគាត់បានប្រើប្រាស់[[Horseradish|មើមឆៃថាវ]] ដើម្បីស្វែងរកមូលហេតុដែលបណ្តាលឱ្យមានផ្សារនៅលើអណ្តាត។<ref>{{Cite web |title=Eyerstok {{pipe}} Lens on Leeuwenhoek |url=https://lensonleeuwenhoek.net/content/eyerstok |website=lensonleeuwenhoek.net}}</ref> គាត់បានប្រើប្រាស់ឥទ្ធិពលនៃ[[Vinegar|ទឹកខ្មេះ]]ផងដែរ។ * លោកឡេ​វ៉ាន់ហ៊ុក បានចាប់ផ្តើមស្វែងរក «សត្វតូចល្អិត» របស់គាត់យ៉ាងម៉ត់ចត់។<ref name=":5" /> គាត់បានរកឃើញពួកវា នៅគ្រប់ទីកន្លែង៖ នៅក្នុងទឹកស្អុយ ក្នុងប្រឡាយ និងនៅលើធ្មេញរបស់គាត់ផ្ទាល់។ គាត់បានសរសេរទៅកាន់សមាគមរាជវង្សថា៖ «ទោះបីជាពេលនេះខ្ញុំមានអាយុ ៥០ ឆ្នាំហើយក៏ដោយ ធ្មេញរបស់ខ្ញុំត្រូវបានថែរក្សាយ៉ាងល្អ ដ្បិតខ្ញុំមានទម្លាប់ដុសខាត់វាជាមួយអំបិលជារៀងរាល់ព្រឹក»។ គាត់ក៏បានពិពណ៌នាអំពី[[Paradontitis|ជំងឺរលាកជុំវិញទងធ្មេញ]]ផងដែរ។<ref>{{Cite web |title=Wrote Letter L-187 of 1687-05-09 to members of the Royal Society about the structure of 'stone' of the medlar and the coffee bean and acid in plants {{pipe}} Lens on Leeuwenhoek |url=https://lensonleeuwenhoek.net/content/wrote-letter-187-of-1687-05-09-members-royal-society |website=lensonleeuwenhoek.net}}</ref> * នៅឆ្នាំ១៦៨៤ គាត់បានបោះពុម្ភផ្សាយការស្រាវជ្រាវស្តីពី[[Ovary|អូវែ]]។<ref>{{Cite web |title=The Royal Society read and discussed part of Letter L-187 about coffee {{pipe}} Lens on Leeuwenhoek |url=https://lensonleeuwenhoek.net/content/rs-read-and-discussed-letter-187 |website=lensonleeuwenhoek.net}}</ref> * នៅឆ្នាំ១៦៨៧ វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក បានរាយការណ៍ពីការស្រាវជ្រាវរបស់គាត់លើ[[Coffee bean|គ្រាប់កាហ្វេ]]។<ref>Marion Peters (2010) De wijze koopman, Het wereldwijde onderzoek van Nicolaes Witsen (1641–1717), burgemeester en VOC-bewindhebber van Amsterdam. </ref><ref name="Schulte, 1991">{{Cite journal|last=Schulte EK|year=1991|title=Standardization of biological dyes and stains: pitfalls and possibilities.|journal=Histochemistry|volume=95|issue=4|pages=319–28|doi=10.1007/BF00266958|pmid=1708749}}</ref> គាត់បានលីងគ្រាប់កាហ្វេ កាត់វាជាកង់ៗ ហើយបានឃើញផ្នែកខាងក្នុងដែលស្ពោត។ នៅពេលគ្រាប់កាហ្វេនោះត្រូវបានសង្កត់ វាក៏មានប្រេងលេចចេញមក។ គាត់បានដាំកាហ្វេនោះជាមួយទឹកភ្លៀងចំនួនពីរដង រួចទុកវាឡែកមួយឡែក។<ref>{{Cite web |title=Specimen preparation {{pipe}} Lens on Leeuwenhoek |url=https://lensonleeuwenhoek.net/content/specimen-preparation |website=lensonleeuwenhoek.net}}</ref> * លោកឡេវ៉ាន់ហ៊ុក បានឆ្លើយឆ្លងសំបុត្រទៀងទាត់ជាមួយលោក [[Anthonie Heinsuis|អង់តូនី ហេនសៀស]] ដែលជាមន្ត្រីច្បាប់ប្រចាំទីក្រុងដែលហ្វ នៅក្នុងរដ្ឋហូឡង់ ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ១៦៨៧ លោកអង់តូនី ក៏ជាសមាជិកក្រុមប្រឹក្សាភិបាលនៃសភាពាណិជ្ជកម្មដែលហ្វ របស់ក្រុមហ៊ុន [[Dutch East India Company|VOC]]។ * នៅឆ្នាំ១៦៩៦ លោក[[Nicholas Witsen|នីកូឡាស វីតសិន]] បានផ្ញើផែនទីនៃតំបន់[[Tartary|តាតារី]] និង[[Ore|រ៉ែ]]ដែលបានរកឃើញនៅជិតទន្លេ[[Amur|អាមួ]] ក្នុងតំបន់ស៊ីបេរីមកឱ្យគាត់។<ref>{{Cite book|title=The Select Works of Antony van Leeuwenhoek, Containing His Microscopical Discoveries in Many of the Works of Nature|url=https://books.google.com/books?id=SfIKAAAAIAAJ&pg=PA213|date=1800|pages=213–}}</ref> * វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាមនុស្សដំបូងគេដែលបានប្រើប្រាស់[[Histological stain|ថ្នាំជ្រលក់ជាលិកាសាស្ត្រ]] ដើម្បីលាបពណ៌លើសំណាកសម្រាប់ពិនិត្យមើលនៅក្រោមមីក្រូទស្សន៍ ដោយប្រើប្រាស់[[Saffron|ផ្កាសាហ្វ្រាន]]។<ref>[http://www.strangescience.net/leeuwenhoek.htm Rocky Road: Leeuwenhoek]. </ref> គាត់បានប្រើប្រាស់បច្ចេកទេសនេះតែម្តងគត់។<ref>Greenfield, Amy Butler (2005). </ref><ref>{{Cite web |title=Wrote Letter L-194 of 1687-11-28 to members of the Royal Society about his discovery that cochineal was an insect and his experiments with cinchona bark {{pipe}} Lens on Leeuwenhoek |url=https://lensonleeuwenhoek.net/content/wrote-letter-194-of-1687-11-28-members-royal-society |website=lensonleeuwenhoek.net}}</ref> * នៅឆ្នាំ១៧០២ គាត់បានស្នើសុំសៀវភៅមួយក្បាលស្តីពីអណ្តូងរ៉ែប្រាក់របស់ប្រទេសភេរូ នៅក្នុងទីក្រុង[[Potosí|ប៉ូតូស៊ី]]។ ដូចលោករូបឺត ប៊យល៍និងនីកូឡាស ហាតស៊ូកឺ ដែរ លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ចាប់អារម្មណ៍លើសត្វកូឈីនីលស្ងួត ដោយព្យាយាមស្វែងយល់ថាតើថ្នាំជ្រលក់ នោះមកពីផ្លែប៊ឺរី ឬសត្វល្អិត។<ref name=":6" /><ref>Life and work of Antoni van Leeuwenhoek of Delft in Holland; 1632–1723 (1980) Published by the Municipal Archives Delft, p. 9</ref><ref>{{Cite book|title=On the circulation of the blood: Latin text of his 65th letter to the Royal Society, Sept. 7th, 1688|year=1962|page=28|isbn=978-90-6004-098-0}}</ref><ref>''Biology History'' vol 5(3), December 1992</ref> គាត់បានសិក្សាអំពីទឹកភ្លៀង គ្រាប់ពូជក្រូច ដង្កូវក្នុងថ្លើមចៀម ភ្នែកត្រីបាឡែន ឈាមត្រី សត្វកុក ស៊ីណែលីឌី ស្បែកដំរី ផ្កាសេឡង់ឌីន និង ស៊ីនកូណា ។<ref name=":4" /><gallery widths="200" heights="200"> ឯកសារ:Memorial_Antonie_van_Leeuwenhoek.jpg|alt=Memorial of Antonie van Leeuwenhoek in the Oude Kerk in Delft| អនុស្សាវរីយ៍លោកអង់តូនី វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក នៅអូដឺ ឃឺក នៅដែលហ្វ ឯកសារ:Graf_Leeuwenhoek2.jpg|alt=Gravestone with Dutch inscription| អង់តូនី វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក​ ត្រូវបានគេបញ្ចុះនៅអូដឺ ឃឺក។ ឯកសារ:Delft_-_Het_Gouden_Hoofd_(Hippolytusbuurt).jpg| Het Gouden Hoofd (ហ៊ីពូលីទុសបួរ 1–3, ដែលហ្វ) <ref name=":6">{{Cite web |title=Hippolytusbuurt 3, Leeuwenhoek's Home and Laboratory {{pipe}} Lens on Leeuwenhoek |url=https://lensonleeuwenhoek.net/content/hippolytusbuurt-3 |website=lensonleeuwenhoek.net}}</ref> </gallery> == បេតិកភណ្ឌ និងការទទួលស្គាល់ == [[ឯកសារ:Gezicht_op_de_vismarkt_en_de_Vleeshal_te_Delft_Zee-visch_marckt_en_Vlees-hal_(titel_op_object),_RP-P-AO-11-20.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពនៅលើផ្សារត្រី និងសាច់នៅដែលហ្វ ទល់មុខផ្ទះរបស់វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក]] [[ឯកសារ:Vleeshal_Delft.jpg|រូបភាពតូច|វលីសាល ដេលហ្វត]] នៅចុងបញ្ចប់នៃជីវិតរបស់គាត់ លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក បានសរសេរលិខិតប្រហែល ៥៦០ ទៅកាន់សមាគមរាជវង្ស និងស្ថាប័នវិទ្យាសាស្ត្រផ្សេងៗទៀតទាក់ទងនឹងការសង្កេត និងការរកឃើញរបស់គាត់។ សូម្បីតែក្នុងអំឡុងពេលសប្តាហ៍ចុងក្រោយនៃជីវិត លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុកនៅតែបន្តផ្ញើលិខិតដែលពោរពេញទៅដោយការសង្កេតទៅទីក្រុងឡុងដ៍។ លិខិតមួយចំនួនចុងក្រោយ មានការពិពណ៌នាច្បាស់លាស់អំពីជំងឺរបស់គាត់។ គាត់ទទួលរងជំងឺកម្រមួយ បណ្តាលជាចលនាមិនអាចគ្រប់គ្រងបាននៃ សាច់ដុំពោះ ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានគេហៅថា''ជំងឺវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក'' ។<ref>''The Microscope'' vol 43(2) pp 47–57</ref>គាត់បានទទួលមរណភាពក្នុងអាយុ ៩០ ឆ្នាំ នៅថ្ងៃទី 26 ខែសីហា ឆ្នាំ ១៧២៣ ហើយត្រូវបានបញ្ចុះបួនថ្ងៃក្រោយមកនៅ អូដឺ ឃឺកក្នុងទីក្រុងដែលហ្វ។<ref>''Spektrum der Wissenschaft'' pp. 68–71, June 1998</ref> នៅឆ្នាំ ១៩៨១ អ្នកមីក្រូទស្សន៍ជនជាតិអង់គ្លេសគឺ លោកប្រាយអិន ជេ. ហ្វត បានរកឃើញ គំរូដើមរបស់លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក បាននៅសេសសល់ក្នុងការប្រមូលផ្ដុំរបស់សមាគមរាជវង្សនៃទីក្រុងឡុងដ៍។គេរកឃើញថា ពួកវាមានគុណភាពខ្ពស់ ហើយត្រូវបានរក្សាទុកបានយ៉ាងល្អទាំងអស់។<ref>{{Cite web |title=The discovery by Brian J Ford of Leeuwenhoek's original specimens, from the dawn of microscopy in the 16th century |url=http://www.brianjford.com/wavintr.htm |access-date=13 June 2010 |publisher=Brianjford.com}}</ref><ref>[https://www.avl.nl/ Antoni van Leeuwenhoek] (in Dutch). </ref><ref>{{Cite news|date=16 November 2004|title=Fortuyn voted greatest Dutchman|language=en-GB|work=news.bbc.com|url=http://news.bbc.com/2/hi/europe/4015173.stm|access-date=26 March 2020}}{{Dead link|date=មិថុនា 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> លោកហ្វត បានធ្វើការសង្កេតជាមួយមីក្រូទស្សន៍ឡង់ទីតែមួយជាច្រើនប្រភេទ ដែលបន្ថែមចំណេះដឹងរបស់យើងអំពីការងាររបស់លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក។<ref>[https://time.com/4542058/antoni-van-leeuwenhoek-google-doodle/ New Google Doodle Celebrates Antoni van Leeuwenhoek, Inventor of Microbiology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320093642/https://time.com/4542058/antoni-van-leeuwenhoek-google-doodle/ |date=2025-03-20 }} time.com accessed 24 October 2016.</ref> តាមគំនិតរបស់លោកហ្វតលោកឡេវ៉ាន់ហ៊ុក នៅតែយល់មិនល្អឥតខ្ចោះ ទស្សនៈដ៏ពេញនិយមថាការងាររបស់គាត់គឺឆៅ និងមិនមានវិន័យផ្ទុយពីភស្តុតាងនៃការសង្កេតដែលមានសតិសម្បជញ្ញៈ និងឧស្សាហ៍ព្យាយាម។ គាត់បានបង្កើតនីតិវិធីពិសោធន៍សមហេតុផល និងអាចធ្វើម្តងទៀតបាន ហើយមានឆន្ទៈក្នុងការប្រឆាំងនឹង មតិដែលទទួលបាន ដូចជា ការបង្កើតដោយឯកឯង ហើយគាត់បានផ្លាស់ប្តូរគំនិតរបស់គាត់ដោយផ្អែកលើភស្តុតាង។<ref name=":3" /> ស្តីពីសារៈសំខាន់របស់គាត់នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអតិសុខុមជីវសាស្ត្រ និងវិទ្យាសាស្ត្រជាទូទៅ អ្នកជីវគីមីជនជាតិអង់គ្លេស ឈ្មោះនីក ឡេន បានសរសេរថា គាត់គឺជា "មនុស្សដំបូងគេដែលគិតចង់មើល - ពិតណាស់ ជាមនុស្សដំបូងគេដែលមានអំណាចមើលឃើញ"។ ការពិសោធន៍របស់គាត់គឺប៉ិនប្រសប់ ហើយគាត់គឺជា "អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលមានសមត្ថភាពខ្ពស់បំផុត" ដែលត្រូវបានវាយប្រហារដោយមនុស្សដែលច្រណែនគាត់ ឬ "មើលងាយប្រភពដើមដែលមិនបានសិក្សារបស់គាត់" មិនមែនដោយសារការសម្ងាត់របស់គាត់អំពីវិធីសាស្រ្តរបស់គាត់នោះទេ។<ref name=":1" /> មន្ទីរពេទ្យអង់តូនី វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ក្នុងទីក្រុងអាមស្ទឺដាម ដែលដាក់ឈ្មោះតាមវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក មានឯកទេសខាងជំងឺមហារីក ។<ref name=":7" /> ក្នុងឆ្នាំ ២០០៤ ការស្ទង់មតិសាធារណៈនៅប្រទេសហូឡង់ដើម្បីកំណត់ បុរសជនជាតិហូឡង់ ដ៏អស្ចារ្យបំផុត (" De Grootste Nederlander ") បានដាក់ឈ្មោះថាវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ជាជនជាតិហូឡង់ដ៏អស្ចារ្យបំផុតទី 4 គ្រប់ពេលវេលា។<ref name=":8" /> នៅថ្ងៃទី 24 ខែតុលា ឆ្នាំ ២០១៦ ក្រុមហ៊ុន Google បានរំលឹកខួបលើកទី 384 នៃកំណើតរបស់លោកវ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ជាមួយនឹងគំនូរ Doodle ដែលពណ៌នាអំពីការរកឃើញរបស់លោកអំពី "សត្វតូចៗ" ឬសត្វតូចៗ ដែលឥឡូវនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាសារពាង្គកាយឯកកោសិកា។ មេដាយឡេវ៉ាន់ហ៊ុក, ការបង្រៀនឡេវ៉ាន់ហ៊ុក, រណ្ដៅឡេវ៉ាន់ហ៊ុក, ''Leeuwenhoeckia'', ''Levenhookia'' (ពពួកបាក់តេរីមួយប្រភេទក្នុងគ្រួសារ Stylidiaceae), ''Leeuwenhoekiella'' (ពពួកបាក់តេរីអេរ៉ូប៊ីក) និងការបោះពុម្ពផ្សាយវិទ្យាសាស្ត្រ ''Antonie van Leeuwenhoek: International Journal of General and Molecular Microbiology'' ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមគាត់។ ក្នុងនាមជាតួអង្គប្រឌិត គាត់លេចមុខជាម្ចាស់ សៀកចៃ អ្នកមីក្រូទស្សន៍ និងអ្នកលេងមន្តអាគមនៅក្នុងប្រលោមលោករបស់ ETA Hoffmann ដែលមានចំណងជើង ថា Master Flea រួមជាមួយ យ៉ាន ស្វាមមឺដាម ។<gallery widths="200" heights="200"> ឯកសារ:Memorial_Antonie_van_Leeuwenhoek.jpg|alt=Memorial of Antonie van Leeuwenhoek in the Oude Kerk in Delft| អនុស្សាវរីយ៍លោកអង់តូនី វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក នៅអូដឺ ឃឺក នៅដែលហ្វ ឯកសារ:Graf_Leeuwenhoek2.jpg|alt=Gravestone with Dutch inscription| អង់តូនី វ៉ាន់ ឡេវ៉ាន់ហ៊ុក ត្រូវបានគេបញ្ចុះនៅអូដឺ ឃឺក។ ឯកសារ:Delft_-_Het_Gouden_Hoofd_(Hippolytusbuurt).jpg| Het Gouden Hoofd (ហ៊ីពូលីទុសបួរ 1–3, ដែលហ្វ) <ref name=":8">{{Cite web |title=Hippolytusbuurt 3, Leeuwenhoek's Home and Laboratory {{pipe}} Lens on Leeuwenhoek |url=https://lensonleeuwenhoek.net/content/hippolytusbuurt-3 |website=lensonleeuwenhoek.net}}</ref> </gallery> [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:Pages with unreviewed translations]] qr0wl8r2myoi6tc21dlgphehbmmmvmj 0 53777 336740 336430 2026-06-18T02:38:38Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336740 wikitext text/x-wiki '''ព្រះពុទ្ធកស្សបោ''' ( [[ភាសាបាលី]] ) គឺជា[[ព្រះពុទ្ធ]]មួយអង្គក្នុងចំណោមព្រះពុទ្ធបុរាណ ដែលត្រូវបានកត់ត្រាទុកនៅក្នុង [[ព្រះត្រៃបិដក|គម្ពីរបាលី]] ''[[ពុទ្ធវង្ស]]'' ''ជំពូកទី ២៤។'' <ref name="Vicittasarabivamsa">{{Cite book|last=Vicittasarabivamsa|first=U|author-link=Mingun Sayadaw|editor-last=Ko Lay|editor-first=U|editor2-last=Tin Lwin|editor2-first=U|title=The great chronicle of Buddhas, Volume One, Part Two|edition=1st|chapter=Chapter 24: Kassapa Buddhavamsa|pages=285–92|publisher=Ti=Ni Publishing Center|location=Yangon, Myanmar|year=1992|url=http://www.myanmarnet.net/nibbana/gotama/gcobv12.htm#24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824101822/http://www.myanmarnet.net/nibbana/gotama/gcobv12.htm#24 |date=2018-08-24 }}</ref> ព្រះអង្គប្រសូតនៅព្រៃឥសិបតនមិគទាយវ័ន ក្នុងតំបន់[[សារនាថ]] ជាកន្លែងដែលព្រះអង្គបានសម្តែងព្រះធម៌ទេសនាដំបូងរបស់ព្រះអង្គនៅពេលក្រោយ។ ព្រះពុទ្ធកស្សបោ គឺជាព្រះពុទ្ធមុននៃ[[កប្ប]]នេះ មុន[[ព្រះពុទ្ធ|ព្រះពុទ្ធគោតម]]បច្ចុប្បន្ន ទោះបីជាកស្សបោរស់នៅយូរមុនព្រះអង្គក៏ដោយ។ [[ឯកសារ:Ananda-Bagan-Myanmar-35-gje.jpg|រូបភាពតូច|ព្រះពុទ្ធកស្សបោនៅប្រាសាទអានន្ដាព,បុកាំ,មីយ៉ាន់ម៉ា]] យោងតាមកាលប្បវត្តិ[[ព្រះពុទ្ធសាសនា]] [[ថេរវាទ]]នៃគម្ពីរបាលីបិដក ព្រះកស្សបោ គឺជា[[បញ្ជីឈ្មោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ|ព្រះពុទ្ធអង្គទីម្ភៃប្រាំពីរក្នុងចំណោមព្រះពុទ្ធទាំងម្ភៃប្រាំបួនអង្គ]] ដែលជាព្រះពុទ្ធអង្គទីប្រាំមួយក្នុងចំណោម [[បញ្ជីឈ្មោះព្រះពុទ្ធ#ព្រះពុទ្ធទាំងប្រាំពីរអង្គនៃអតីតជាតិ|ព្រះពុទ្ធទាំងប្រាំពីរអង្គនៃអតីតជាតិ]] និងជាព្រះពុទ្ធអង្គទីបីក្នុងចំណោមព្រះពុទ្ធទាំង ១០០២ អង្គនៃកប្បបច្ចុប្បន្ន។ <ref>{{Cite book|title=Tradition and modernity in Myanmar|last=Gärtner|first=Uta|author2=Jens Lorenz|year=1994|publisher=LIT Verlag|isbn=978-3-8258-2186-9|page=281}}</ref> កប្បបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេហៅថា ''មហាភទ្ទកប្ប'' ដែលជា "កប្បមហាមង្គល"។ ព្រះពុទ្ធប្រាំអង្គដំបូងនៃកប្បបច្ចុប្បន្នគឺ៖ <ref>{{Cite book|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|pages=106|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|year=2014|isbn=978-0-691-15786-3|url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ&q=Buddhas+of+the+present+kalpa&pg=PA106}}</ref> <ref name="Buddhistdoor">{{Cite web |title=Chapter 36: The Buddhas in the three periods of time |url=http://www.buddhistdoor.com/OldWeb/bdoor/archive/nutshell/teach36.htm |access-date=2014-12-21 |website=Buddhism in a Nutshell Archives |publisher=Buddhistdoor International |location=Hong Kong |archivedate=2014-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141117051846/http://www.buddhistdoor.com/OldWeb/bdoor/archive/nutshell/teach36.htm |url-status=dead }}</ref> # [[ព្រះពុទ្ធកកុសន្ធោ]] ដែលជាព្រះពុទ្ធដំបូងរបស់ភទ្ទកប្ប ។ # [[ព្រះពុទ្ធកោនាគមនោ]] ជាព្រះពុទ្ធអង្គទីពីរនៃភទ្ទកប្ប ។ # ព្រះពុទ្ធកស្សបោ ជាព្រះពុទ្ធទី៣ នៃភទ្ទកប្ប ។ # [[ព្រះពុទ្ធ|ព្រះពុទ្ធគោតម]] ជាព្រះពុទ្ធអង្គទី៤ និងបច្ចុប្បន្ននៃភទ្ទកប្ប ។ # [[មៃត្រេយ]] ជាព្រះពុទ្ធអង្គទីប្រាំ និងជាព្រះពុទ្ធនាពេលអនាគតនៃភទ្ទកប្ប ។ == ឯកសារយោង == twgqaz1ae07ujp3bj44128q7j5sx1yx 0 53785 336739 336429 2026-06-18T02:38:16Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336739 wikitext text/x-wiki '''ព្រះពុទ្ធកកុសន្ធោ''' ឬ '''ព្រះពុទ្ធកកុសន្ធៈ''' ( [[ភាសាបាលី|បាលី]] ) ឬ '''ក្រកុច្ឆន្ទ''' ជា[[សំស្ក្រឹត|ភាសាសំស្ក្រឹត]] គឺជា[[ព្រះពុទ្ធភាព|ព្រះពុទ្ធ]]បុរាណមួយអង្គ ដែលជីវប្រវត្តិរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងជំពូកទី ២២ <ref name="Vicittasarabivamsa">{{Cite book|last=Vicittasarabivamsa|first=U|author-link=Mingun Sayadaw|editor-last=Ko Lay|editor-first=U|editor2-last=Tin Lwin|editor2-first=U|title=The great chronicle of Buddhas, Volume One, Part Two|edition=1st|chapter=Chapter 22: Kakusandha Buddhavamsa|pages=274–80|publisher=Ti=Ni Publishing Center|location=Yangon, Myanmar|year=1992|url=http://www.myanmarnet.net/nibbana/gotama/gcobv12.htm#22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824101822/http://www.myanmarnet.net/nibbana/gotama/gcobv12.htm#22 |date=2018-08-24 }}</ref> នៃ ''[[ពុទ្ធវង្ស]]'' ដែលជាសៀវភៅមួយក្នុងចំណោមសៀវភៅ[[ព្រះត្រៃបិដក]] ។ [[ឯកសារ:Sculpture of Buddha Muchalinda, NUS Museum (111152).jpg|រូបភាពតូច|ព្រះពុទ្ធប្រក់នាគក្នុងទម្រង់ជាព្រះពុទ្ធកកុសន្ធោ (?) ក្នុងសម័យអង្គរ]] យោងតាម [[ថេរវាទ|ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] កកុសន្ធៈ គឺជាព្រះពុទ្ធអង្គទីម្ភៃប្រាំក្នុងចំណោម[[ព្រះពុទ្ធភាព|ព្រះពុទ្ធទាំងម្ភៃប្រាំបួនអង្គ]] ដែលជាព្រះពុទ្ធអង្គទីបួនក្នុងចំណោម [[ព្រះពុទ្ធភាព|ព្រះពុទ្ធទាំងប្រាំពីរអង្គនៃសម័យបុរាណ]] និងជាព្រះពុទ្ធអង្គទី១ ក្នុងចំណោមព្រះពុទ្ធទាំងប្រាំអង្គនៃ[[កប្ប]]បច្ចុប្បន្ន។ <ref>{{Cite book|title=Tradition and modernity in Myanmar|last=Gärtner|first=Uta|author2=Jens Lorenz|year=1994|publisher=LIT Verlag|isbn=978-3-8258-2186-9|page=281}}</ref> កប្បបច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេហៅថា ''ភទ្ទកប្ប'' "កប្បមង្គល"។ ព្រះពុទ្ធទាំងប្រាំអង្គនៃកលបបច្ចុប្បន្នគឺ៖ <ref name="Buswell2014">{{Cite book|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|pages=106|location=Princeton, New Jersey|year=2014|isbn=978-0-691-15786-3|url=https://books.google.com/books?id=DXN2AAAAQBAJ&q=Buddhas+of+the+present+kalpa&pg=PA106}}</ref> <ref name="Buddhistdoor">{{Cite web |title=Chapter 36: The Buddhas in the three periods of time |url=http://www.buddhistdoor.com/OldWeb/bdoor/archive/nutshell/teach36.htm |access-date=2014-12-21 |website=Buddhism in a Nutshell Archives |publisher=Buddhistdoor International |location=Hong Kong |archivedate=2014-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141117051846/http://www.buddhistdoor.com/OldWeb/bdoor/archive/nutshell/teach36.htm |url-status=dead }}</ref> # ព្រះពុទ្ធកកុសន្ធោ # [[ព្រះពុទ្ធកោនាគមនោ]] # [[ព្រះពុទ្ធកស្សបោ]] # [[ព្រះពុទ្ធ|ព្រះពុទ្ធគោត្តម]] # [[មៃត្រេយ]] == ឯកសារយោង == 2l0h6pp4952uj25zijsyenxd4m2udc3 0 53799 336735 336427 2026-06-18T01:43:15Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336735 wikitext text/x-wiki         '''ប្លេស ប៉ាស្កាល់''' {{Efn|{{IPAc-en|p|æ|ˈ|s|k|æ|l}} {{Respell|pass|KAL}}, {{IPAc-en|alsoUK|-|ˈ|s|k|ɑː|l|,_|'|p|ae|s|k|@l|,_|-|s|k|æ|l}} {{Respell|-|KAHL|,_|PASS|kəl|,_-|kal}}, {{IPAc-en|US|p|ɑː|ˈ|s|k|ɑː|l}} {{Respell|pahs|KAHL}};<ref>{{cite book|last=Wells|first=John|author-link=John C. Wells|title=Longman Pronunciation Dictionary|publisher=Pearson Longman|edition=3rd|date=3 April 2008|isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>[http://dictionary.reference.com/browse/pascal "Pascal"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150106120015/http://dictionary.reference.com/browse/Pascal |date=6 January 2015 }}. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref><ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.lexico.com/definition/Pascal,+Blaise |archive-url=https://web.archive.org/web/20211205064720/https://www.lexico.com/definition/pascal,_blaise |url-status=dead |archive-date=2021-12-05 |title=Pascal, Blaise |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/pascal|title=Pascal|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 August 2019|archive-date=14 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814214044/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/pascal|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Pascal|access-date=14 August 2019}}</ref> {{IPA|fr|blɛz paskal|lang}}|name=pronounciation}} (19{{Spaces}}ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៦២៣-១៩{{Spaces}}សីហា ១៦៦២) គឺជាគណិតវិទូ រូបវិទូ ទស្សនវិទូ និងជាអ្នកនិពន្ធ[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|កាតូលិក]] ជនជាតិបារាំង។ ប៉ាស្កាល់ គឺជាកុមារអច្ឆរិយៈម្នាក់ ដែលត្រូវបានអប់រំដោយឪពុកឈ្មោះ អេទៀន ប៉ាស្កាល់ ជាអ្នកយកពន្ធនៅទីក្រុងរូអង់ ។ ការងារគណិតវិទ្យាដំបូងរបស់គាត់គឺលើធរណីមាត្រប្រជោល គាត់បានសរសេរសន្ធិសញ្ញាសំខាន់មួយលើប្រធានបទនៃ មុខកាត់កោណ នៅអាយុ 16 ឆ្នាំ។ ក្រោយមកគាត់បានឆ្លើយឆ្លងជាមួយព្យែរ ដឺ ហ្វែរម៉ាត លើទ្រឹស្តីប្រូបាប ដែលមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចទំនើប និង[[វិទ្យាសាស្ត្រសង្គម]] ។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2025)">ត្រូវការ​សម្រង់</span>]]'' &#x5D;</sup> នៅឆ្នាំ ១៦៤២ លោក​បាន​ចាប់ផ្តើម​ការងារ​ត្រួសត្រាយ​ផ្លូវ​លើ​ម៉ាស៊ីន​គិតលេខ (ហៅថា ម៉ាស៊ីនគិតលេខប៉ាស្កាល់ និងក្រោយមកប៉ាស្កាលីន) ធ្វើ​ឲ្យ​លោក​ក្លាយជា​អ្នកបង្កើត​ម៉ាស៊ីនគិតលេខ​មេកានិច ​ដំបូង​គេ​ម្នាក់។ <ref>{{Cite book|last=d'Ocagne|first=Maurice|url=https://cnum.cnam.fr/CGI/fpage.cgi?8KU54-2.5/248/150/369/363/369|title=Le calcul simplifié|publisher=Gauthier-Villars et fils|year=1893|page=245|language=fr|access-date=14 May 2010|archive-date=9 August 2018}}</ref> ដូច[[រីណេ ដេកាត|​លោករឺណេ ដេកាត]] រួមសម័យ​ជាមួយគាត់​ដែរ លោកប៉ាស្កាល់ ក៏​ជា​អ្នកត្រួសត្រាយ​ផ្លូវ​ក្នុង​វិទ្យាសាស្ត្រ​ធម្មជាតិ និង​អនុវត្ត​ផងដែរ។ លោកប៉ាស្កាល់ បាន​សរសេរ​ការពារ[[ការស្រាវជ្រាវបែបវិទ្យាសាស្ត្រ|​ការស្រាវជ្រាវបែបវិទ្យាសាស្ត្រ]] និង​បាន​បង្កើត​លទ្ធផល​ចម្រូងចម្រាស​ជាច្រើន។ <sup class="noprint Inline-Template" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The text near this tag may need clarification or removal of jargon. (September 2025)">ត្រូវការការបំភ្លឺ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> លោកបានរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការសិក្សាអំពីសារធាតុរាវ ហើយបានបញ្ជាក់ពីគោលគំនិតនៃសម្ពាធ និង[[សុញ្ញកាស]] ដោយធ្វើឱ្យការងាររបស់អេវ៉ង់ជេលីស្តា តូរីឆេលី មានលក្ខណៈទូទៅ។ ឯកតា [[ប្រព័ន្ធខ្នាតអន្តរជាតិ|SI]] សម្រាប់សម្ពាធត្រូវដាក់ឈ្មោះតាម [[ប៉ាស្កាល់]] ។ ធ្វើតាមតូរីឆេលី និងហ្គាលីឡេអូ ហ្គាលីឡៃ ក្នុងឆ្នាំ ១៦៤៧ លោកបានបដិសេធអ្នកដូចជា[[អារីសស្ដូថូល|អារីស្តូត]] និងដេកាត ដែលបានទទូចថាធម្មជាតិស្អប់សុញ្ញកាស ។ លោកក៏ត្រូវបានគេសរសើរថាជាអ្នកបង្កើត[[យានដឹកជញ្ជូនសាធារណៈ|មធ្យោបាយធ្វើដំណើរសាធារណៈ]]ទំនើបផងដែរ ដោយបានបង្កើត carrosses à cinq sols ជាសេវាដឹកជញ្ជូនសាធារណៈទំនើបដំបូងគេ មុនពេលលោកទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១៦៦២។ <ref>{{Cite web |last=Jarrett |date=2024-12-31 |title=One of the Greatest Inventions in the History of Human Transport |url=https://humantransit.org/2024/12/one-of-the-greatest-inventions-in-the-history-of-human-transport.html#commentsC |access-date=2025-01-02 |website=Human Transit |language=en-US}}</ref> នៅឆ្នាំ១៦៤៦ លោកនិងប្អូនស្រីឈ្មោះ ហ្សាក់គ្លីន (Jacqueline) បានមានទំនាក់ទំនងជាមួយចលនាសាសនានៅក្នុង[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|សាសនាកាតូលិក]] ដែលត្រូវបានអ្នករិះគន់ហៅថា ហ្សង់សេនីស។ <ref>{{Cite encyclopedia|url=http://www.newadvent.org/cathen/11511a.htm|title=Blaise Pascal|archivedate=10 March 2009}}</ref> បន្ទាប់ពីបទពិសោធន៍សាសនានៅចុងឆ្នាំ១៦៥៤ លោកបានចាប់ផ្តើមសរសេរស្នាដៃដែលមានឥទ្ធិពលលើទស្សនវិជ្ជា និងទេវវិទ្យា។ ស្នាដៃដ៏ល្បីល្បាញពីររបស់លោកមានប្រភពនៅសម័យកាលនេះ {{Lang|fr|[[Lettres provinciales]]}} និង ''Pensées'' ដែលជា​សំណុំ​នៃ​ជម្លោះ​រវាង​អ្នកកាន់សាសនាហ្សង់សេនីស និង ជេស៊ូអ៊ីត ។ ក្រោយមកទៀត​មាន​ការភ្នាល់​របស់ប៉ាស្កាល់ ដែល​គេ​ស្គាល់​ក្នុង​សៀវភៅ​ដើម​ថា​ ''Discourse on the Machine'' <ref>{{Cite web |last=Grumball |first=Kevin Shaun |title=Thesis submitted to the University of Nottingham for the degree of Doctor of Philosophy |url=https://eprints.nottingham.ac.uk/14569/1/594871.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200605221151/http://eprints.nottingham.ac.uk/14569/1/594871.pdf |archive-date=2020-06-05 |access-date=20 October 2022 |website=University of Nottingham |archivedate=2020-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200605221151/http://eprints.nottingham.ac.uk/14569/1/594871.pdf }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Internet History Sourcebooks |url=https://sourcebooks.fordham.edu/mod/1660pascal-pensees.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221019123402/https://sourcebooks.fordham.edu/mod/1660pascal-pensees.asp |archive-date=19 October 2022 |access-date=2022-10-20 |website=sourcebooks.fordham.edu}}</ref> ដែល​ជា​អំណះអំណាង​ប្រូបាប​ដ៏​ស្មោះត្រង់ ​សម្រាប់​មូលហេតុ​ដែល​មនុស្ស​ម្នាក់​គួរតែ​ជឿ​លើ​ព្រះ។ នៅ​ឆ្នាំ​នោះ គាត់​ក៏​បាន​សរសេរ​សន្ធិសញ្ញា​សំខាន់​មួយ​ស្តីពី​ត្រីកោណ​នព្វន្ត​ផងដែរ។ ចន្លោះ​ឆ្នាំ ១៦៥៨ និង ១៦៥៩ គាត់​បាន​សរសេរ​អំពី​ស៊ីក្លូអ៊ីដ និង​ការប្រើប្រាស់​របស់​វា​ក្នុង​ការគណនា​បរិមាណ​សារធាតុ​រឹង។ បន្ទាប់ពី​មាន​ជំងឺ​ជាច្រើន​ឆ្នាំ ប៉ាស្កាល់បាន​ស្លាប់​នៅ​ទីក្រុង​ប៉ារីស​ក្នុង​អាយុ ៣៩ ឆ្នាំ។ == កុមារភាព និងការអប់រំ == [[ឯកសារ:Maison_de_Blaise_Pascal_(Clermont).png|ធ្វេង|រូបភាពតូច|206x206ភីកសែល|ស្រុកកំណើតរបស់ប៉ាស្កាល់]] លោកប៉ាស្កាល់ កើតនៅឃ្លែរម៉ុង-ហ្វេរ៉ង់ ដែលស្ថិតនៅក្នុង តំបន់អូវែញ ប្រទេសបារាំង ជិតជួរភ្នំម៉ាស៊ីហ្វ សង់ត្រាល់ ។ គាត់បាត់បង់ម្តាយរបស់គាត់គឺអង់តូណែត បេហ្គុង (Antoinette Begon) កាលនៅអាយុបីឆ្នាំ។ {{Sfn|Devlin}} ឪពុករបស់គាត់គឺអេទៀន ប៉ាស្កាល់ ដែលជាអ្នកគណិតវិទូ គឺជាចៅក្រមក្នុងស្រុក និងជាសមាជិកនៃ "អភិជនរដ្ឋបាល"។ ប៉ាស្កាល់មានប្អូនស្រីពីរនាក់ គឺប្អូនស្រី ហ្សាក់គ្លីន និងបងស្រី ហ្ស៊ីលប៊ែត ។ === បំលាស់ទីទៅប៉ារីស === នៅឆ្នាំ១៦៣១ ប្រាំឆ្នាំបន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ភរិយារបស់គាត់ <ref name="MCS">{{Cite web |last=O'Connor |first=J.J. |author-link=John J. O'Connor (mathematician) |last2=Robertson |first2=E.F. |author-link2=Edmund F. Robertson |date=August 2006 |title=Étienne Pascal |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pascal_Etienne.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100419181846/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pascal_Etienne.html |archive-date=19 April 2010 |access-date=5 February 2010 |publisher=[[University of St Andrews|University of St. Andrews, Scotland]]}}</ref> អេទៀន ប៉ាស្កាល់ បានផ្លាស់ទីទៅទីក្រុងប៉ារីសជាមួយកូនៗ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ក្រុមគ្រួសារដែលទើបមកដល់បានជួល ល្វីស ដេលហ្វូល ជាអ្នកបម្រើ ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាសមាជិកសំខាន់ម្នាក់នៃគ្រួសារ។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2025)">ត្រូវការ​អំណះអំណាង</span>]]'' &#x5D;</sup> អេទៀន ដែលមិនដែលរៀបការម្តងទៀត ហើយបានសម្រេចចិត្តថា គាត់នឹងអប់រំកូនៗរបស់គាត់។ [[ឯកសារ:Leroux--scene_de_la_jeunesse_de_blaise_pascal--Cherbourg.jpg|រូបភាពតូច|262x262ភីកសែល|ទិដ្ឋភាពមួយពីយុវវ័យរបស់ប៉ាស្កាល់]] យុវជន​ប៉ាស្កាល់ ​បាន​បង្ហាញ​កម្លាំងបញ្ញា​ដ៏​ខ្លាំងពូកែ ជាមួយនឹង​សមត្ថភាព​ដ៏ឈ្លាសវៃ​សម្រាប់​មុខវិជ្ជាគណិតវិទ្យា និង​វិទ្យាសាស្ត្រ។ <ref>{{Cite web |date=2024-04-08 |title=Blaise Pascal {{!}} Biography, Facts, & Inventions {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Blaise-Pascal |access-date=2024-04-19 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> អេទៀន​បាន​ព្យាយាម​រារាំង​កូនប្រុស​​ពី​ការ​រៀន​គណិតវិទ្យា។ ប៉ុន្តែ​នៅ​អាយុ ១២ ឆ្នាំ ប៉ាស្កាល់​បាន​រក​ឃើញ​ឡើង​វិញនូវ​សំណើ​ធរណីមាត្រ​ចំនួន ៣២ ដំបូង​របស់អឺគ្លីដ ហើយ​ដូច្នេះ​ត្រូវ​បាន​ផ្តល់​ច្បាប់​ចម្លង​នៃ<nowiki><i id="mwhQ">​ធាតុ</i></nowiki> របស់​អឺគ្លីដ។ ==== ''អត្ថបទស្តីពីកោណ'' ==== អ្វីដែលលោកប៉ាស្កាល់ ចាប់អារម្មណ៍លើស្នាដៃរបស់ លោកដេសាក លើ ផ្នែករាងកោណ ។ ដោយធ្វើតាមការគិតរបស់លោកដេសាក លោកប៉ាស្កាល់ អាយុ ១៦ ឆ្នាំរូបនេះបានបង្កើតជាមធ្យោបាយនៃភស្តុតាងនូវសន្ធិសញ្ញាខ្លីមួយស្តីពីអ្វីដែលត្រូវបានគេហៅថា ''Mystic Hexagram'' គឺ ''Essai pour les coniques'' ( ''អត្ថបទស្តីពីរាងសាជី'' ) ហើយបានផ្ញើវា - ស្នាដៃគណិតវិទ្យាដំបូងរបស់គាត់ - ទៅកាន់លោកព្យែរ មែរសេន នៅទីក្រុងប៉ារីស។ វាត្រូវបានគេស្គាល់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះថាជា ទ្រឹស្តីបទប៉ាស្កាល់ ។ វាចែងថាប្រសិនបើឆកោន ត្រូវបានចារឹកក្នុងរង្វង់ (ឬរាងសាជី) នោះចំណុចប្រសព្វទាំងបីនៃជ្រុងផ្ទុយគ្នាស្ថិតនៅលើបន្ទាត់មួយ (ហៅថាបន្ទាត់ប៉ាស្កាល់)។ ស្នាដៃរបស់ប៉ាស្កាល់ គឺលឿនពេក រហូតដល់[[រីណេ ដេកាត|រឺណេ ដេកាត]] ជឿជាក់ថាឪពុករបស់ប៉ាស្កាល់ គឺជាអ្នកសរសេរ។ នៅពេលមែរសែន បានធានាថាវាពិតជាផលិតផលរបស់កូនប្រុស មិនមែនរបស់ឪពុកទេ ដេកាតបានឆ្លើយតបថា "ខ្ញុំមិនចម្លែកទេដែលគាត់បានផ្តល់ការបង្ហាញពីកោណសមស្របជាងស្នាដៃរបស់មនុស្សបុរាណ" ដោយបន្ថែមថា "ប៉ុន្តែបញ្ហាផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងប្រធានបទនេះអាចនិយាយបានថា កម្រនឹងកើតឡើងចំពោះកុមារអាយុ ១៦ ឆ្នាំណាស់"។ === ចំណាកចេញពីទីក្រុងប៉ារីស === នៅប្រទេសបារាំងនាពេលនោះ ការិយាល័យ និងមុខតំណែងអាចត្រូវបានទិញ និងលក់។ នៅឆ្នាំ ១៦៣១ លោកអេទៀន បានលក់តំណែងរបស់លោកជាប្រធានទីពីរនៃ ''Cour des Aides'' ក្នុងតម្លៃ ៦៥,៦៦៥ លីវ ។ <ref>Connor, James A., ''Pascal's wager: the man who played dice with God'' (HarperCollins, NY, 2006) {{ISBN|0-06-076691-3}} p. 42</ref> ប្រាក់នេះត្រូវបានវិនិយោគលើមូលបត្ររដ្ឋាភិបាល ដែលផ្តល់ប្រាក់ចំណូល បើទោះបីជាមិនមែនជាប្រាក់ចំណូលដ៏សមរម្យក៏ដោយ ក៏ពិតជាប្រាក់ចំណូលដ៏ស្រួលមួយ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យគ្រួសារប៉ាស្កាល់ ផ្លាស់ទៅរស់នៅទីក្រុងប៉ារីស ប៉ុន្តែនៅឆ្នាំ ១៦៣៨ លោកខាឌីណាល រីឆែលយឺ ដោយអស់សង្ឃឹមចំពោះប្រាក់ដើម្បីបន្តសង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ ខកខានមិនបង់មូលបត្ររដ្ឋាភិបាល។ ភ្លាមៗនោះ ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់លោកអេទៀន ប៉ាស្កាល់ បានធ្លាក់ចុះពីជិត ៦៦,០០០ លីវ មកនៅតិចជាង ៧,៣០០ លីវ។ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[វិគីភីឌា:ត្រូវការអំណះអំណាង|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2023)">ត្រូវការ​ឯកសារ​យោង</span>]]'' &#x5D;</sup> ដូច​អ្នក​ដទៃ​ទៀត​ជាច្រើន​ អេទៀន​ត្រូវ​បាន​បង្ខំ​ឱ្យ​ភៀស​ខ្លួន​ចេញ​ពី​ទីក្រុង​ប៉ារីស ​ដោយសារ​តែ​ការ​ប្រឆាំង​​ចំពោះ​គោលនយោបាយ​សារពើពន្ធ​របស់រីឆែលយឺ ​ដោយ​ទុក​កូនទាំង​បី​នាក់​​ ក្រោម​ការ​ថែទាំ​របស់​អ្នក​ជិត​ខាង​ គឺ​ម៉ាដាម សេនតូត ​ជា​នារី​ស្រស់​ស្អាត​ម្នាក់​ដែល​មាន​ប្រវត្តិ​ដ៏​ល្បីល្បាញ ហើយបាន​រក្សា​ហាង​កែ​សម្ផស្ស​ដ៏​ភ្លឺ​ថ្លា​បំផុត​មួយ​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស​បារាំង។ វា​គឺ​ជា​ពេល​ដែល​ហ្សាក់គ្លីន​ ​សម្តែង​បាន​ល្អ​ក្នុង​ឈុតតន្ត្រី​កុមារ​ដែល​មាន​រីឆែលយឺ​ចូលរួម​ដែល​អេទៀន​ត្រូវ​បាន​លើកលែងទោស។ យូរៗ​ទៅ អេទៀន​បាន​វិល​ត្រឡប់​មក​វិញ​ជាមួយ​នឹង​ខាឌីណាល់ ហើយ​នៅ​ឆ្នាំ ១៦៣៩ ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ជា​ស្នងការ​ពន្ធដារ​របស់​ស្តេច​នៅ​ក្នុង​ទីក្រុង ​រូអង់ ជា​ទីក្រុង​ដែល​កំណត់ត្រា​ពន្ធ​របស់​វា ដោយសារ​ការ​បះបោរ​ស្ថិត​ក្នុង​ភាព​វឹកវរ​យ៉ាង​ខ្លាំង។ === ប៉ាស្កាលីន === [[ឯកសារ:Pascaline-CnAM_823-1-IMG_1506-black.jpg|alt=|រូបភាពតូច|ប៉ាស្កាលីន ដើមដំបូងដាក់តាំងនៅ Musée des Arts et Métiers ទីក្រុងប៉ារីស]] នៅឆ្នាំ ១៦៤២ ក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង ដើម្បីសម្រួលដល់ការគណនា និងការគណនាឡើងវិញដ៏ហត់នឿយរបស់ឪពុកអំពីពន្ធដែលត្រូវជំពាក់ និងបង់ (ជាការងារដែលយុវជនប៉ាស្កាល់ត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យធ្វើ) ប៉ាស្កាល់ ដែលមិនទាន់មានអាយុ ១៩ ឆ្នាំផង បានបង្កើតម៉ាស៊ីនគិតលេខមេកានិចដែលមានសមត្ថភាពបូក និងដក ឈ្មោះថា''ម៉ាស៊ីនគិតលេខប៉ាស្កាល់'' ឬ ''ប៉ាស្កាលីន'' ។ ក្នុងចំណោមម៉ាស៊ីនគិតលេខប៉ាស្កាលីនចំនួនប្រាំបីដែលនៅសេសសល់ បួនត្រូវបានរក្សាទុកដោយ Musée des Arts et Métiers នៅទីក្រុងប៉ារីស និងមួយទៀតដោយសារមន្ទីរ Zwinger ក្នុង ទីក្រុងដ្រេសដិន ប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ ដែលដាក់តាំងបង្ហាញម៉ាស៊ីនគិតលេខមេកានិចដើមពីររបស់គាត់។ <ref>A complete list of known Pascalines and also a review of contemporary replicas can be found at [http://metastudies.net/pmwiki/pmwiki.php?n=Site.SurvivingPascalines Surviving Pascalines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105180308/http://metastudies.net/pmwiki/pmwiki.php?n=Site.SurvivingPascalines|date=5 November 2021}} and [http://metastudies.net/pmwiki/pmwiki.php?n=Site.ReplicaPascalines Replica Pascalines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211105181911/http://metastudies.net/pmwiki/pmwiki.php?n=Site.ReplicaPascalines|date=5 November 2021}} at http://things-that-count.net {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215022135/http://things-that-count.net/|date=15 December 2018}}</ref> ទោះបីជាម៉ាស៊ីនទាំងនេះ ជាអ្នកត្រួសត្រាយផ្លូវសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍវិធីគណនាមេកានិចរយៈពេល ៤០០ ឆ្នាំបន្ទាប់ និងក្នុងន័យមួយចំពោះវិស័យ វិស្វកម្មកុំព្យូទ័រ នៅពេលក្រោយក៏ដោយ ម៉ាស៊ីនគិតលេខមិនជោគជ័យផ្នែកពាណិជ្ជកម្មឡើយ។ ដោយសារតែវានៅតែស្មុគស្មាញក្នុងការប្រើប្រាស់ ប្រហែលដោយសារតែវាមានតម្លៃថ្លៃខ្លាំង ម៉ាស៊ីនប៉ាស្កាលីន បានក្លាយជាប្រដាប់ក្មេងលេង និងជានិមិត្តរូបឋានៈ សម្រាប់អ្នកមានទាំងនៅប្រទេសបារាំង និងកន្លែងផ្សេងទៀតនៅអឺរ៉ុប។ លោកក៏បានបង្ហាញម៉ាស៊ីនគិតលេខមេកានិចដំបូងគេដល់ ម្ចាស់ក្សត្រីយ៍គ្រីស្ទីណានៃប្រទេសស៊ុយអែត ក្នុងឆ្នាំ ១៦៣២។ <ref>{{Cite journal|last=Zirpolo|first=Lilian H.|date=2005|title=Christina of Sweden's Patronage of Bernini: The Mirror of Truth Revealed by Time|url=https://www.jstor.org/stable/3566533?searchText=christina%20sweden&searchUri=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3Dchristina%2Bsweden%26so%3Drel&ab_segments=0%2Fspellcheck_basic_search%2Fcontrol&refreqid=fastly-default%3A31c0955fd8d8615cd04a976542bfc78c|journal=Woman's Art Journal|volume=26|issue=1|pages=38–43|doi=10.2307/3566533|jstor=3566533|url-access=subscription}}</ref> ប៉ាស្កាល់បានបន្តកែលម្អនូវការរចនាមួយទសវត្សរ៍បន្ទាប់ ហើយលោកសំដៅទៅលើម៉ាស៊ីនប្រហែល ៥០ គ្រឿងដែលត្រូវបានសាងសង់ឡើងតាមការរចនារបស់ខ្លួន។ <ref>[https://fr.wikisource.org/wiki/La_Machine_d%E2%80%99arithm%C3%A9tique (fr) La Machine d'arithmétique, Blaise Pascal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515015452/http://fr.wikisource.org/wiki/La_Machine_d%E2%80%99arithm%C3%A9tique|date=15 May 2011}}, Wikisource</ref> លោកបានសាងសង់ម៉ាស៊ីនចំនួន ២០ គ្រឿងក្នុងរយៈពេល ១០ ឆ្នាំបន្ទាប់។ <ref>{{Cite book|title=Les machines arithmétiques de Blaise Pascal|year=1988|location=Clermont-Ferrand|page=12|language=fr}}</ref> == គណិតវិទ្យា == === ប្រូបាប === នៅឆ្នាំ ១៦៥៤ ដោយមានការជំរុញពីមិត្តភ័ក្តិគឺ សេវ៉ាលីយេ ដឺ មេរេ លោកប៉ាស្កាល់ បានឆ្លើយឆ្លងជាមួយលោកព្យែរ ហ្វែរម៉ាត លើប្រធានបទនៃល្បែងស៊ីសង ហើយពីការសហការនោះ បានបង្កើតនូវទ្រឹស្តីប្រូបាបនៃគណិតវិទ្យា ។ {{Sfn|Devlin}} បញ្ហាជាក់លាក់គឺថាអ្នកលេងពីរនាក់ដែលចង់បញ្ចប់ហ្គេមមុនកាលកំណត់ ហើយដោយសារកាលៈទេសៈបច្ចុប្បន្ននៃហ្គេម ចង់បែងចែកប្រាក់ភ្នាល់ដោយយុត្តិធម៌ ដោយផ្អែកលើឱកាសដែលម្នាក់ៗមានក្នុងការឈ្នះហ្គេមចាប់ពីចំណុចនោះ។ គំនិតនៃតម្លៃដែលរំពឹងទុក បានវិវត្តចេញពីការពិភាក្សានេះ។ លោកចន រ៉ូស (John Ross) សរសេរថា "ទ្រឹស្តីប្រូបាប និងការរកឃើញបន្តបន្ទាប់ បានផ្លាស់ប្តូររបៀបដែលយើងចាត់ទុកភាពមិនប្រាកដប្រជា ហានិភ័យ ការសម្រេចចិត្ត និងសមត្ថភាពរបស់បុគ្គល និងសង្គមក្នុងការជះឥទ្ធិពលដល់ដំណើរនៃព្រឹត្តិការណ៍នាពេលអនាគត"។ <ref>{{Cite journal|last=Ross|first=John F.|year=2004|title=Pascal's legacy|journal=EMBO Reports|volume=5|issue=Suppl 1|pages=S7–S10|doi=10.1038/sj.embor.7400229|pmc=1299210|pmid=15459727}}</ref> លោកប៉ាស្កាល់ នៅក្នុង''Pensées'' បានប្រើអំណះអំណាងប្រូបាប គឺការភ្នាល់របស់ប៉ាស្កាល់ ដើម្បីបង្ហាញអំពីភាពត្រឹមត្រូវនៃជំនឿលើព្រះ និងជីវិតប្រកបដោយភាពថ្លៃថ្នូរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ លោកប៉ាស្កាល់ និងហ្វែរម៉ាត ថ្វីត្បិតតែបានធ្វើការងារដំបូងៗដ៏សំខាន់ក្នុងទ្រឹស្តីប្រូបាបក៏ដោយ ក៏មិនបានអភិវឌ្ឍវិស័យនេះទៅឆ្ងាយដែរ។ គ្រីស្ទៀអាន ហុយហ្គិន ដោយបានរៀនអំពីប្រធានបទនេះតាមរយៈការឆ្លើយឆ្លងរបស់ប៉ាស្កាល់ និងហ្វែរម៉ាត បានសរសេរសៀវភៅដំបូងលើប្រធានបទនេះ។ ឥស្សរជនក្រោយៗទៀតដែលបានបន្តការអភិវឌ្ឍទ្រឹស្តីរួមមានអាប្រាហាំ ដឺ ម៉ូវ្រ៍ និងព្យែរ-ស៊ីម៉ុន ឡាប្លាស ។ ការងារដែលធ្វើឡើងដោយហ្វែរម៉ាត និងប៉ាស្កាល់ លើការគណនាប្រូបាប បានដាក់មូលដ្ឋានគ្រឹះសំខាន់សម្រាប់បង្កើតការគណនារបស់ [[ហ្គុតហ្វ្រាយ វីលហេម ឡែបនី|ឡៃបនីស]] ។ <ref>{{Cite web |title=The Mathematical Leibniz |url=http://www.math.rutgers.edu/courses/436/Honors02/leibniz.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203084344/http://www.math.rutgers.edu/courses/436/Honors02/leibniz.html |archive-date=3 February 2017 |access-date=16 August 2009 |publisher=Math.rutgers.edu}}</ref> === ''សន្ធិសញ្ញាស្តីពីត្រីកោណនព្វន្ត'' ===   [[ឯកសារ:PascalTriangleAnimated2.gif|រូបភាពតូច|ត្រីកោណប៉ាស្កាល់។ ចំនួននីមួយៗគឺជាផលបូកនៃចំនួនពីរលើវា។ ត្រីកោណនេះបង្ហាញលក្ខណៈសម្បត្តិគណិតវិទ្យាជាច្រើន បន្ថែមពីលើការបង្ហាញមេគុណទ្វេធា។]] ''សៀវភៅ Traité du triangle arithmétique'' របស់ប៉ាស្កាល់ ដែលសរសេរនៅឆ្នាំ ១៦៥៤ ប៉ុន្តែបានបោះពុម្ពផ្សាយបន្ទាប់ពីគាត់ស្លាប់នៅឆ្នាំ ១៦៦៥ បានពណ៌នាអំពីតារាងងាយស្រួលសម្រាប់មេគុណទ្វេធា ដែលគាត់ហៅថាត្រីកោណនព្វន្ត ប៉ុន្តែឥឡូវនេះត្រូវហៅថាត្រីកោណប៉ាស្កាល់ ។ <ref name=":1">{{Cite book|last=Katz|first=Victor|author-link=Victor J. Katz|title=A History of Mathematics: An Introduction|publisher=Addison-Wesley|year=2009|isbn=978-0-321-38700-4|pages=491|chapter=14.3: Elementary Probability}}</ref> <ref>{{Cite book|url=http://www.bookrags.com/research/pascals-triangle-wom/|title=Pascal's triangle {{!}} World of Mathematics Summary|archive-date=4 March 2016}}</ref> ត្រីកោណក៏អាចត្រូវបានតំណាង៖ {| class="wikitable" ! style="width:20px;" | ! style="width:20px;" |០ ! style="width:20px;" | ១ ! style="width:20px;" | ២ ! style="width:20px;" | ៣ ! style="width:20px;" | ៤ ! style="width:20px;" | ៥ ! style="width:20px;" | ៦ |- | '''០''' | ១ | ១ | ១ | ១ | ១ | ១ | ១ |- | '''១''' | ១ | ២ | ៣ | ៤ | ៥ | ៦ | |- | '''២''' | ១ | ៣ | ៦ | ១០ | ១៥ | | |- | '''៣''' | ១ | ៤ | ១០ | ២០ | | | |- |'''៤''' | ១ | ៥ | ១៥ | | | | |- |'''៥''' | ១ | ៦ | | | | | |- |'''៦''' | ១ | | | | | | |} គាត់បានកំណត់ចំនួននៅក្នុងត្រីកោណដោយការហៅឡើងវិញ ៖ ហៅចំនួននៅក្នុង (''m''+1)&nbsp;ជួរទី 1 និង ( ''n''&nbsp;+&nbsp;1)ជួរឈរទី ''t'' _''mn'' ។ បន្ទាប់មក ''t'' _''mn''&nbsp;=&nbsp;''t'' _{''m'' −1, ''n''}&nbsp;+&nbsp;''t'' _{''m'', ''n'' −1}, សម្រាប់ ''m''&nbsp;=&nbsp;០,&nbsp;១,&nbsp;២,&nbsp;... និង ''n''&nbsp;=&nbsp;០,&nbsp;១,&nbsp;២,&nbsp;... លក្ខខណ្ឌព្រំដែនគឺ ''t'' _{''m'', −1}&nbsp;=&nbsp;០, ''t'' _{−1, ''n''}&nbsp;=&nbsp;០ សម្រាប់ ''m''&nbsp;=&nbsp;១,&nbsp;២,&nbsp;៣,&nbsp;... និង ''n''&nbsp;=&nbsp;១,&nbsp;២,&nbsp;៣,&nbsp;... ម៉ាស៊ីនភ្លើង ''t'' ₀₀&nbsp;=&nbsp;១. ប៉ាស្កាល់ បានបញ្ចប់ជាមួយនឹងភស្តុតាងថា : <math>t_{mn} = \frac{(m+n)(m+n-1)\cdots(m+1)}{n(n-1)\cdots 1}.</math> នៅក្នុងសន្ធិសញ្ញាដដែល ប៉ាស្កាល់បានផ្ដល់សេចក្ដីថ្លែងការណ៍ច្បាស់លាស់អំពីគោលការណ៍នៃអាំងឌុចស្យុងគណិតវិទ្យា ។ <ref name=":1"/> នៅឆ្នាំ ១៦៥៤ គាត់បានបញ្ជាក់ពី <nowiki><i id="mwAZk">អត្តសញ្ញាណរបស់ប៉ាស្កាល់</i></nowiki> ដែលទាក់ទងនឹងផលបូកនៃស្វ័យគុណ ''p'' នៃចំនួនគត់វិជ្ជមាន ''n'' ដំបូងសម្រាប់ ''p'' = 0, 1, 2, ..., ''k'' ។ <ref>{{Cite journal|last=Kieren MacMillan, Jonathan Sondow|year=2011|title=Proofs of power sum and binomial coefficient congruences via Pascal's identity|journal=[[American Mathematical Monthly]]|volume=118|issue=6|pages=549–551|arxiv=1011.0076|doi=10.4169/amer.math.monthly.118.06.549}}</ref> នៅឆ្នាំដដែលនោះ ប៉ាស្កាល់មានបទពិសោធន៍ខាងសាសនា ហើយភាគច្រើនបានបោះបង់ការងារផ្នែកគណិតវិទ្យា។   === ស៊ីក្លូអ៊ីដ === [[ឯកសារ:Pascal_Pajou_Louvre_RF2981.jpg|alt=|រូបភាពតូច|ប៉ាស្កាល់ កំពុងសិក្សាអំពី ស៊ីក្លូអ៊ីដ ដោយអូហ្គូស្ទីន ប៉ាជូ ឆ្នាំ១៧៨៥ នៅសារមន្ទីរលូវ។]] នៅឆ្នាំ១៦៥៨ ប៉ាស្កាល់ ខណៈពេលកំពុងមានអាការៈឈឺធ្មេញ បានចាប់ផ្តើមពិចារណាបញ្ហាជាច្រើនទាក់ទងនឹងស៊ីក្លូអ៊ីដ។ អាការៈឈឺធ្មេញរបស់គាត់បាត់ទៅវិញ ហើយគាត់បានយល់ថា រឿងនេះជាសញ្ញាពីឋានសួគ៌ដើម្បីបន្តការស្រាវជ្រាវ។ ប្រាំបីថ្ងៃក្រោយមក អត្ថបទរបស់គាត់បានបញ្ចប់ <ref name="Ball_1960">{{Cite book|date=2010-09-16|title=A Short Account of the History of Mathematics|url=https://www.gutenberg.org/files/31246/31246-pdf.pdf|location=New York, NY, USA|page=234|isbn=978-0486206301}}</ref> ហើយដើម្បីផ្សព្វផ្សាយលទ្ធផល បានស្នើឱ្យមានការប្រកួតប្រជែងមួយ។ <ref name="Ferroli_1935">{{Cite journal|last=Ferroli|first=D.|date=April 1935|title=A Note on Blaise Pascal (1623-1662). A Forerunner of Leibnitz and Newton in the Discovery of the Calculus|url=https://www.jstor.org/stable/24221628|journal=Current Science|volume=3|issue=10|pages=459–461|jstor=24221628|accessdate=2024-03-02}}</ref> លោកប៉ាស្កាល់ បានស្នើសំណួរចំនួន ៣ ទាក់ទងនឹងចំណុចកណ្តាលនៃទំនាញផែនដី ផ្ទៃក្រឡា និងមាឌនៃស៊ីក្លូអ៊ីដ ដោយអ្នកឈ្នះនឹងទទួលបានរង្វាន់ជាប្រាក់អេស្ប៉ាញ 20 និង 40 ដូប្លូន។ លោកប៉ាស្កាល់, ហ្ស៊ីល ដឺ រូប៊ែរវ៉ាល់ និងព្យែរ ដឺ កាកាវី គឺជាគណៈកម្មាធិការ ហើយការដាក់ស្នើទាំងពីរ (ដោយ ចន វ៉ូលីស និងអង់ត្វាន ដឺ ឡាលូវែរ ) មិនត្រូវបានវិនិច្ឆ័យថាគ្រប់គ្រាន់ទេ។ <ref>{{Citation|last=Conner|first=James A.|title=Pascal's Wager: The Man Who Played Dice with God|pages=[https://archive.org/details/pascalswagermanw00conn/page/224 224]|isbn=9780060766917|edition=1st|year=2006|publisher=HarperCollins|url=https://archive.org/details/pascalswagermanw00conn/page/224}}</ref> ខណៈពេលដែលការប្រកួតប្រជែងកំពុងបន្ត លោកគ្រីស្តូហ្វឺ រេន បានផ្ញើសំណើមួយទៅលោកប៉ាស្កាល់ សម្រាប់ភស្តុតាងនៃការកែតម្រូវ ស៊ីក្លូអ៊ីដ។ លោករូប៊ែរវ៉ាល់ បានអះអាងភ្លាមៗថាគាត់បានដឹងអំពីភស្តុតាងនេះអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំមកហើយ។ លោកវ៉ូលីស បានបោះពុម្ពផ្សាយភស្តុតាងរបស់រេន (ដោយផ្តល់កិត្តិយសដល់ រេន) នៅក្នុង ''Tractus Duo'' របស់វ៉ូលីស ដោយផ្តល់អាទិភាពដល់រេន សម្រាប់ភស្តុតាងដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយលើកដំបូង។ == រូបវិទ្យា == [[ឯកសារ:Pascal's_Barrel.png|រូបភាពតូច|រូបភាពនៃការពិសោធន៍ [[ច្បាប់ប៉ាស្កាល់|ធុងរបស់ប៉ាស្កាល់]] (គ្មានមូលដ្ឋានច្បាស់លាស់)]] លោកប៉ាស្កាល់ បានរួមចំណែកដល់វិស័យជាច្រើនក្នុងរូបវិទ្យា ជាពិសេសលើវិស័យមេកានិចសារធាតុរាវ និងសម្ពាធ។ ដើម្បីជាកិត្តិយសដល់ការចូលរួមចំណែកផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្ររបស់លោក ឈ្មោះប៉ាស្កាល់ ត្រូវបានផ្តល់ឱ្យ[[ប៉ាស្កាល់|អង្គភាព SI នៃសម្ពាធ]] និង[[ច្បាប់ប៉ាស្កាល់]] (គោលការណ៍សំខាន់មួយនៃអ៊ីដ្រូស្តាទិច)។ លោកបានណែនាំទម្រង់រ៉ូឡែតបុរាណ និងកង់រ៉ូឡែតក្នុងការស្វែងរកម៉ាស៊ីនចលនាអចិន្ត្រៃយ៍ របស់លោក។ កៅអីប្លេស ប៉ាស្កាល់ ត្រូវបានផ្តល់ជូនដល់អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអន្តរជាតិឆ្នើមៗ ដើម្បីធ្វើការស្រាវជ្រាវនៅក្នុងតំបន់ [[អ៊ីលដឺហ្រ្វែន|Ile de France]] ។ <ref>{{Cite web |title=Chaires Blaise Pascal |url=http://www.chaires-blaise-pascal.org/uk/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090613064029/http://www.chaires-blaise-pascal.org/uk/index.html |archive-date=13 June 2009 |access-date=16 August 2009 |publisher=Chaires Blaise Pascal |archivedate=13 មិថុនា 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090613064029/http://www.chaires-blaise-pascal.org/uk/index.html }}</ref> === ឌីណាមិចសារធាតុរាវ === ការងាររបស់គាត់នៅក្នុងវិស័យអ៊ីដ្រូឌីណាមិក និង[[អ៊ីដ្រូស្តាទិច]] ផ្តោតលើគោលការណ៍នៃសារធាតុរាវអ៊ីដ្រូលិច។ ការច្នៃប្រឌិតរបស់គាត់រួមមាន ម៉ាស៊ីនចុចអ៊ីដ្រូលិច (ដោយប្រើសម្ពាធអ៊ីដ្រូលិចដើម្បីគុណកម្លាំង) និង សុីរាំង ។ គាត់បានបង្ហាញថាសម្ពាធអ៊ីដ្រូស្តាទិចមិនអាស្រ័យលើទម្ងន់នៃសារធាតុរាវនោះទេ ប៉ុន្តែអាស្រ័យលើភាពខុសគ្នានៃកម្ពស់។ គាត់ត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ថាបានបង្ហាញគោលការណ៍នេះដោយភ្ជាប់បំពង់ស្តើងមួយទៅនឹងធុងដែលពេញដោយទឹក ហើយបំពេញបំពង់ដោយទឹករហូតដល់កម្រិតជាន់ទីបីនៃអគារ។ នេះបណ្តាលឱ្យធុងលេចធ្លាយ នៅក្នុងអ្វីដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាការពិសោធន៍[[ច្បាប់ប៉ាស្កាល់|ធុងប៉ាស្កាល់]] ។ === សញ្ញុកាស === នៅឆ្នាំ ១៦៤៧ ប៉ាស្កាល់បានដឹងអំពីការពិសោធន៍របស់អេវ៉ង់ជេលីស្តា តូរីឆេលី ជាមួយបារ៉ូម៉ែត្រ ។ បន្ទាប់ពីធ្វើការពិសោធន៍ម្តងទៀត ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងការដាក់បំពង់មួយ ពោរពេញទៅដោយបារត បញ្ច្រាស់នៅក្នុងចានបារត ប៉ាស្កាល់បានសួរថា តើកម្លាំងអ្វីដែលរក្សាបារតខ្លះនៅក្នុងបំពង់ និងអ្វីដែលបំពេញចន្លោះខាងលើបារតនៅក្នុងបំពង់។ នៅពេលនោះ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រភាគច្រើន រួមទាំង[[រីណេ ដេកាត|ដេកាត]] ជឿលើផ្លេណូម (plenum) ពោលគឺរូបធាតុដែលមើលមិនឃើញបានបំពេញចន្លោះទាំងអស់ ជាជាង[[សុញ្ញកាស|សញ្ញុកាស]] (" ធម្មជាតិស្អប់សញ្ញុកាស )"។ នេះគឺផ្អែកលើគំនិតរបស់អារីស្តូតដែលថាអ្វីគ្រប់យ៉ាងដែលមានចលនាគឺជាសារធាតុ ដែលត្រូវបានផ្លាស់ទីដោយសារធាតុមួយផ្សេងទៀត។ លើសពីនេះ ពន្លឺបានឆ្លងកាត់បំពង់កែវ ដែលបង្ហាញថាសារធាតុដូចជាអេធើរ ជាជាងសញ្ញុកាសបានបំពេញចន្លោះ។ បន្ទាប់ពីការពិសោធន៍បន្ថែមទៀតនៅក្នុងន័យនេះ នៅឆ្នាំ១៦៤៧ ប៉ាស្កាល់បានផលិត ''សៀវភៅ Experiences nouvelles touchant le vide'' ("ការពិសោធន៍ថ្មីជាមួយនឹងសុញ្ញកាស") ដែលរៀបរាប់លម្អិតអំពីច្បាប់ជាមូលដ្ឋានអំពីកម្រិតដែលវត្ថុរាវផ្សេងៗអាចត្រូវបានទ្រទ្រង់ដោយ សម្ពាធខ្យល់ ។ វាក៏បានផ្តល់ហេតុផលថាហេតុអ្វីបានជាវាពិតជាសុញ្ញកាសនៅពីលើជួរឈរនៃវត្ថុរាវនៅក្នុងបំពង់បារ៉ូម៉ែត្រ។ ការងារនេះត្រូវបានបន្តដោយសៀវភៅ ''Récit de la grande expérience de l'équilibre des liqueurs'' ("គណនីនៃការពិសោធន៍ដ៏អស្ចារ្យលើលំនឹងក្នុងវត្ថុរាវ") ដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំ១៦៤៨។ ==== ការពិសោធន៍សម្ពាធបរិយាកាសនឹងរយៈកម្ពស់លើកដំបូង ==== [[ឯកសារ:Puy_de_Dôme_near_Clermont-Ferrand_in_Auvergne_in_France.jpg|រូបភាពតូច|ពុយ ដឺ ដូម]] [[ឯកសារ:Florin_Périer_measuring_the_mercury_level_in_a_Torricelli_barometer_near_the_top_of_the_Puy_de_Dôme.jpg|alt=Florin Périer measuring the mercury level in a Torricelli barometer near the top of the Puy de Dôme|រូបភាពតូច|[[Florin Périer|ហ្វ្លូរ៉ាំង ប៉េរីយេ]] នៅពុយ ដឺ ដូម]] [[Torricellian vacuum|សញ្ញុកាសតូរីឆេលី]] បានរកឃើញថា សម្ពាធខ្យល់ស្មើនឹងទម្ងន់ 30 អ៊ីញនៃបារត។ ប្រសិនបើខ្យល់មានទម្ងន់កំណត់ បរិយាកាសរបស់ផែនដីត្រូវតែមានកម្ពស់អតិបរមា។ ប៉ាស្កាល់ បានវែកញែកថា ប្រសិនបើពិត សម្ពាធខ្យល់នៅលើភ្នំខ្ពស់ត្រូវតែតិចជាងនៅរយៈកម្ពស់ទាបជាង។ គាត់រស់នៅក្បែរភ្នំពុយ ដឺ ដូម ដែល {{Convert|4790|ft}} មានកម្ពស់ខ្ពស់ ប៉ុន្តែសុខភាពរបស់គាត់មិនសូវល្អ ដូច្នេះគាត់មិនអាចឡើងវាបាន។ នៅថ្ងៃទី១៩ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៦៤៨ បន្ទាប់ពីការជំរុញដោយរួសរាយរាក់ទាក់ ប៉ុន្តែទទូចអស់រយៈពេលជាច្រើនខែរបស់ប៉ាស្កាល់ លោក[[Florin Périer|ហ្វ្លូរ៉ាំង ប៉េរីយេ]] ស្វាមីរបស់បងស្រីរបស់ប៉ាស្កាល់ គឺហ្គីលបឺត ទីបំផុតអាចអនុវត្តបេសកកម្មស្វែងរកការពិតដ៏សំខាន់ចំពោះទ្រឹស្តីរបស់ប៉ាស្កាល់។ កំណត់ហេតុដែលសរសេរដោយប៉េរីយេ អានថា៖   ប៉ាស្កាល់បានចម្លងការពិសោធន៍នៅទីក្រុងប៉ារីសដោយយកបារ៉ូម៉ែត្រឡើងទៅលើកំពូលប៉មជួងនៅព្រះវិហារ Saint-Jacques-de-la-Boucherie ដែលមានកម្ពស់ប្រហែល 50 ម៉ែត្រ។ បារតបានទម្លាក់បន្ទាត់ពីរ។ គាត់បានរកឃើញជាមួយនឹងការពិសោធន៍ទាំងពីរថា ការឡើង 7 ហ្វាថមធ្វើឱ្យបារតធ្លាក់ចុះពាក់កណ្តាលបន្ទាត់។ {{Efn|1=1 ligne = 2.256 mm, and 1 toise = 1.949 m. Mercury density is 13.534 g/cm3. So by Pascal's numbers, the density of air is about 1.1 kg/m³.}} ចំណាំ៖ ប៉ាស្កាល់បានប្រើ <nowiki><i id="mwAhE">pouce</i></nowiki> និង <nowiki><i id="mwAhI">ligne</i></nowiki> សម្រាប់ "អ៊ីញ" និង "បន្ទាត់" និង ''toise'' សម្រាប់ "ហ្វាថម"។ <ref>{{Cite journal|last=Rougier|first=Louis|date=2010-10-01|title=– Chapitre XI – La Grande expérience de l'équilibre des liqueurs|journal=Philosophia Scientiæ. Travaux d'histoire et de philosophie des sciences|language=fr|volume=14-2|issue=14–2|pages=196–206|doi=10.4000/philosophiascientiae.189|issn=1281-2463|doi-access=free}}</ref> នៅក្នុងការឆ្លើយតបទៅកាន់អេទៀន ណូអែល ដែលជឿលើផ្លេណូម លោកប៉ាស្កាល់ បានសរសេរ ដោយបន្ទរគំនិតសហសម័យអំពីវិទ្យាសាស្ត្រ និងភាពអាចក្លែងបន្លំបានថា “ដើម្បីបង្ហាញថាសម្មតិកម្មជាក់ស្តែង វាមិនគ្រប់គ្រាន់ទេដែលបាតុភូតទាំងអស់ធ្វើតាមវា; ផ្ទុយទៅវិញ ប្រសិនបើវានាំទៅរកអ្វីមួយដែលផ្ទុយពីបាតុភូតតែមួយ នោះគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីបញ្ជាក់ពីភាពមិនពិតរបស់វា” == ជីវិតពេញវ័យ៖ សាសនា អក្សរសិល្ប៍ និងទស្សនវិជ្ជា == === ការប្តូរសាសនា === [[ឯកសារ:Blaise_pascal.jpg|រូបភាពតូច|ប៉ាស្កាល់]] នៅរដូវរងាឆ្នាំ ១៦៤៦ ឪពុកនៅអាយុ ៥៨ ឆ្នាំបានបាក់ត្រគាកនៅពេលរអិលដួលនៅលើផ្លូវកកមួយក្នុងទីក្រុងរូអង់។ ដោយសារអាយុរបស់បុរសនោះ និងស្ថានភាពវេជ្ជសាស្ត្រនៅសតវត្សរ៍ទី ១៧ ការបាក់ត្រគាកជាស្ថានភាពធ្ងន់ធ្ងរខ្លាំង ប្រហែលអាចបណ្តាលឲ្យស្លាប់ទៀតផង។ ទីក្រុងរូអង់ គឺជាលំនៅរបស់វេជ្ជបណ្ឌិតល្អបំផុតពីររូបនៅបារាំងគឺ ដេឡង់ដ៍ (Deslandes) និងដឺ ឡា ប៊ូតីយេរី (de la Bouteillerie)។ លោកប៉ាស្កាល់ "មិនអនុញ្ញាតឱ្យនរណា ក្រៅពីបុរសទាំងពីរមកជួបគាត់ទេ...វាជាជម្រើសដ៏ល្អ ព្រោះបុរសចំណាស់នេះបានរស់រានមានជីវិត ហើយអាចដើរបានម្តងទៀត..." <ref>Connor, James A., ''Pascal's wager: the man who played dice with God'' (HarperCollins, NY, 2006) {{ISBN|0-06-076691-3}} p. 70</ref> ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការព្យាបាល និងការស្តារនីតិសម្បទាចំណាយរយៈពេលបីខែ ក្នុងអំឡុងពេលនោះ ឡា ប៊ូតីយេរីនិងដេឡង់ដ៍ក្លាយជាអ្នកមកលេងជាប្រចាំ។ បុរសទាំងពីរនាក់គឺជាអ្នកដើរតាមលោក[[Jean Guillebert|ហ្សង់ គីលប៊ែរ]] ជាអ្នកគាំទ្រក្រុមបំបែកចេញពីកាតូលិក ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាហ្សង់សេនីស។ និកាយតូចមួយនេះកំពុងជ្រៀតចូលទៅក្នុងសហគមន៍កាតូលិកបារាំងដ៏គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលនៅពេលនោះ។ វាគាំទ្រលទ្ធិអូហ្គូស្ទីនីស យ៉ាងតឹងរ៉ឹង។ លោកប្លេស បាននិយាយជាមួយគ្រូពេទ្យជាញឹកញាប់ ហើយបន្ទាប់ពីការព្យាបាលដោយជោគជ័យ បានខ្ចីស្នាដៃដោយអ្នកនិពន្ធហ្សង់សេនីសពីពួកគេ។ នៅក្នុងអំឡុងពេលនេះ លោកប៉ាស្កាល់ បានជួបប្រទះនឹង "ការប្រែជំនឿលើកដំបូង" ហើយចាប់ផ្តើមសរសេរលើប្រធានបទទេវវិទ្យាក្នុងឆ្នាំបន្ទាប់។ ប៉ាស្កាល់បោះបង់ចោលការចូលរួមសាសនាដំបូងនេះ ហើយបានជួបប្រទះនឹងរយៈពេលពីរបីឆ្នាំនៃអ្វីដែលជីវប្រវត្តិវិទូខ្លះហៅថា "សម័យកាលលោកិយ" របស់គាត់ (១៦៤៨-៥៤)។ ឪពុករបស់គាត់បានទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ ១៦៥១ ហើយបានបន្សល់ទុកមរតកទៅឱ្យប៉ាស្កាល់ និងប្អូនស្រីរបស់គាត់ឈ្មោះ ហ្សាកឃ្វីលីន ដែលមានប៉ាស្កាល់ដើរតួជាអ្នកអភិរក្ស។ ហ្សាកឃ្វីលីនបានប្រកាសថា នាងនឹងក្លាយជាអ្នកសាកល្បងរស់ នៅក្នុងវត្តហ្សង់សេនីសនៃព័រត-រ៉ូយ៉ាល់ ក្នុងពេលឆាប់ៗនេះ។ ប៉ាស្កាល់មានការប៉ះទង្គិចផ្លូវចិត្តនិងសោកសៅយ៉ាងខ្លាំង មិនមែនដោយសារជម្រើសរបស់នាងទេ ប៉ុន្តែដោយសារតែសុខភាពមិនល្អរ៉ាំរ៉ៃរបស់ខ្លួន គាត់ត្រូវការនាង ដូចដែលនាងត្រូវការគាត់ដែរ។   នៅចុងខែតុលា ឆ្នាំ១៦៥១ ការផ្អាកជម្លោះត្រូវបានសម្រេចរវាងបងប្អូន។ ជាថ្នូរនឹងប្រាក់ឧបត្ថម្ភប្រចាំឆ្នាំដ៏សមរម្យ ហ្សាកឃ្វីលីនបានចុះហត្ថលេខាលើចំណែកនៃមរតករបស់នាងប្រគល់ទៅឱ្យបងប្រុស។ មរតករបស់ហ្គីលបឺត ត្រូវបានផ្តល់មរតករួចហើយក្នុងទម្រង់ជាប្រាក់បណ្ណាការ។ នៅដើមខែមករា ហ្សាកឃ្វីលីនបានចាកចេញទៅព័រត-រ៉ូយ៉ាល់។ នៅថ្ងៃនោះ យោងតាម ព័ត៌មានពីហ្គីលបឺតអំពីបងប្រុសថា "គាត់បានចូលទៅកាន់បន្ទប់យ៉ាងសោកសៅដោយមិនបានឃើញហ្សាកឃ្វីលីន ដែលរង់ចាំនៅក្នុងបន្ទប់ទទួលភ្ញៀវ..." នៅដើមខែមិថុនា ឆ្នាំ១៦៥៣ បន្ទាប់ពីអ្វីដែលហាក់ដូចជាការជេរប្រមាថឥតឈប់ឈរពីហ្សាកឃ្វីលីន ប៉ាស្កាល់បានចុះហត្ថលេខាជាផ្លូវការលើមរតកទាំងមូលរបស់ប្អូនស្រីរបស់គាត់ទៅព័រត-រ៉ូយ៉ាល់ ដែលសម្រាប់គាត់ "ចាប់ផ្តើមមានក្លិនដូចជានិកាយមួយ"។ ដោយសារពីរភាគបីនៃទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ឪពុកគាត់ បានបាត់បង់ទៅហើយ ប៉ាស្កាល់អាយុ ២៩ ឆ្នាំឥឡូវនេះត្រូវធ្លាក់ក្នុងភាពក្រីក្រ។ អស់មួយរយៈ ប៉ាស្កាល់បានបន្តជីវិតជាបុរសនៅលីវ។ ក្នុងអំឡុងពេលទៅលេងប្អូនស្រីរបស់គាត់នៅព័រត-រ៉ូយ៉ាល់ ក្នុងឆ្នាំ ១៦៥៤ គាត់បានបង្ហាញការមើលងាយចំពោះកិច្ចការរបស់ពិភពលោក ប៉ុន្តែមិនបានទាក់ទាញទៅរកព្រះទេ។ ==== ''កំណត់ហេតុអនុស្សាវរីយ៍'' ==== នៅថ្ងៃទី 23 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៥៤ ចន្លោះម៉ោង 10:30 និង 12:30 យប់ ប៉ាស្កាល់មានបទពិសោធន៍សាសនាដ៏ខ្លាំងក្លាមួយ ហើយភ្លាមៗនោះបានសរសេរកំណត់ចំណាំខ្លីមួយទៅកាន់ខ្លួនឯង ដែលចាប់ផ្តើមថា៖ «ភ្លើង។ ព្រះរបស់អេប្រាហាំ ព្រះរបស់អ៊ីសាក ព្រះរបស់យ៉ាកុប មិនមែនជារបស់ទស្សនវិទូ និងអ្នកប្រាជ្ញទេ...» ហើយបានបញ្ចប់ដោយដកស្រង់ទំនុកតម្កើង 119:16 ថា៖ «ខ្ញុំនឹងមិនភ្លេចពាក្យរបស់ព្រះអង្គឡើយ។ អាមេន»។ គាត់ហាក់ដូចជាបានដេរឯកសារនេះយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្នទៅក្នុងអាវ ហើយតែងតែដាក់វានៅពេលគាត់ប្តូរសម្លៀកបំពាក់។ អ្នកបម្រើម្នាក់បានរកឃើញវាដោយចៃដន្យបន្ទាប់ពីគាត់ទទួលមរណភាព។ អត្ថបទនេះឥឡូវនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ''កំណត់ហេតុអនុស្សាវរីយ៍'' ។ រឿងរ៉ាវនៃគ្រោះរទេះសេះដែលនាំឱ្យមានបទពិសោធន៍ ពិពណ៌នានៅក្នុង ''កំណត់ហេតុអនុស្សាវរីយ៍'' ត្រូវបានអ្នកប្រាជ្ញមួយចំនួនជំទាស់។ ដោយសារជំនឿ និងការប្តេជ្ញាចិត្តខាងសាសនារបស់គាត់បានរស់ឡើងវិញ ប៉ាស្កាល់បានទៅទស្សនាវត្តចាស់មួយក្នុងចំណោមវត្តពីរនៅព័រត-រ៉ូយ៉ាល់ សម្រាប់ការដកថយរយៈពេលពីរសប្តាហ៍ក្នុងខែមករា ឆ្នាំ ១៦៥៥។ សម្រាប់រយៈពេលបួនឆ្នាំបន្ទាប់ គាត់បានធ្វើដំណើរជាប្រចាំរវាងព័រត-រ៉ូយ៉ាល់ និងប៉ារីស។ នៅចំណុចនេះឯង ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការប្រែជំនឿរបស់គាត់ ដែលគាត់ចាប់ផ្តើមសរសេរស្នាដៃអក្សរសាស្ត្រសំខាន់ដំបូងលើសាសនាគឺ ''លិខិតខេត្ត'' ។ == អក្សរសាស្ត្រ == [[ឯកសារ:Blaise_pascal.jpg|រូបភាពតូច|ប៉ាស្កាល់]] នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍ ប៉ាស្កាល់ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នកនិពន្ធដ៏សំខាន់បំផុតម្នាក់ក្នុងសម័យបារាំងបុរាណ ហើយសព្វថ្ងៃនេះត្រូវបានគេអានថាជាបុគ្គលដ៏អស្ចារ្យម្នាក់នៃសំណេរភាសាបារាំង។សីម័រ អ៊ីតុន ហៅគាត់ថាជា "អ្នកប្រាជ្ញបារាំងដ៏អស្ចារ្យបំផុត"។ ភាពប៉ិនប្រសប់របស់គាត់បានជះឥទ្ធិពលដល់អ្នកជជែកវែកញែក នៅសម័យក្រោយ។ === ''សំបុត្រខេត្ត'' === ដោយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ ១៦៥៧-៥៧ លោកប៉ាស្កាល់ បានបោះពុម្ពផ្សាយការវាយប្រហារដ៏គួរឱ្យចងចាំទៅលើការប្រើប្រាស់ហេតុផលវែកញែកដោះសារ ដែលជាវិធីសាស្ត្រប្រកបដោយ[[ចរិយាមារយាទ|សីលធម៌]] ដ៏ពេញនិយមមួយដែលប្រើដោយអ្នកប្រាជ្ញ[[ព្រះសហគមន៍កាតូលិក|កាតូលិក]] នៅដើមសម័យទំនើប (ជាពិសេសជេសូអ៊ីត និងជាពិសេសអង់តូនីញ៉ូ អែសកូបា )។ លោកប៉ាស្កាល់ បានថ្កោលទោសការដោះសារ ថាជាការប្រើប្រាស់ហេតុផលស្មុគស្មាញដើម្បីបង្ហាញអំពីភាពត្រឹមត្រូវនៃសីលធម៌និងអំពើបាប គ្រប់ប្រភេទ។ ស៊េរីដែលមាន 18 លិខិតត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយរវាងឆ្នាំ ១៦៥៦ និង ១៦៥៧ ក្រោមឈ្មោះក្លែងក្លាយ '''Louis de Montalte''' និងធ្វើឱ្យ[[ល្វីទី១៤]] ខឹងសម្បារ។ ព្រះមហាក្សត្របានបញ្ជាឱ្យកាត់សៀវភៅនេះ និងដុតចោល នៅឆ្នាំ ១៦៦០។ នៅឆ្នាំ ១៦៦១ នៅចំកណ្តាលភាពចម្រូងចម្រាស សាលាហ្សង់សេនីសនៅ ព័រត-រ៉ូយ៉ាល់ ត្រូវបានថ្កោលទោស និងបិទទ្វារ។ អ្នកដែលពាក់ព័ន្ធនឹងសាលាត្រូវចុះហត្ថលេខាលើសេចក្តីព្រាងច្បាប់របស់សម្តេចប៉ាប ឆ្នាំ ១៦៥៦ ដោយថ្កោលទោសការបង្រៀនរបស់ហ្សង់សេនីស ថាជាសាសនាខុសឆ្គង។ លិខិតចុងក្រោយពីលោកប៉ាស្កាល់ ក្នុងឆ្នាំ ១៦៥៧ បានប្រឆាំងនឹង អេឡិចសានឌ័រទី ៧។ សូម្បីតែសម្តេចប៉ាបអេឡិចសានឌ័រ ខណៈពេលដែលប្រឆាំងនឹងពួកគេជាសាធារណៈ ក៏ត្រូវបានបញ្ចុះបញ្ចូលដោយអំណះអំណាងរបស់ប៉ាស្កាល់ដែរ។ ក្រៅពីឥទ្ធិពលសាសនារបស់ពួកគេ ''លិខិតខេត្ត'' មានប្រជាប្រិយភាពជាស្នាដៃអក្សរសាស្ត្រ។ ការប្រើប្រាស់កំប្លែង ការចំអក និងការតិះដៀលដ៏កាចសាហាវរបស់ប៉ាស្កាល់នៅក្នុងអំណះអំណាង បានធ្វើឱ្យលិខិតទាំងនោះទុំសម្រាប់ការប្រើប្រាស់ជាសាធារណៈ និងមានឥទ្ធិពលលើសំណេររបស់អ្នកនិពន្ធបារាំងជំនាន់ក្រោយដូចជា [[វ៉ុលទែរ]] និងហ្សង់-ហ្សាក់ រូសូ ។ នៅក្នុង ''លិខិតខេត្ត'' លោកប៉ាស្កាល់ បានធ្វើការសុំទោស ចំពោះការសរសេរលិខិតវែងមួយ ព្រោះគាត់មិនមានពេលសរសេរលិខិតខ្លីជាងនេះទេ។ ដកស្រង់ចេញពីលិខិតទី XVI ដែលបានបកប្រែដោយលោកថូម៉ាស់ ខ្រី (Thomas M'Crie) ថា៖ «លោកឪពុកទាំងឡាយ លិខិតរបស់ខ្ញុំមិនតែងតែវែងពេក ឬតាមពីក្រោយគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធនោះទេ។ ការខ្វះខាតពេលវេលាត្រូវតែជាលេសរបស់ខ្ញុំចំពោះកំហុសទាំងពីរនេះ។ លិខិតនេះគឺជាលិខិតវែងណាស់ ដោយសារតែខ្ញុំគ្មានពេលធ្វើវាឱ្យខ្លី»។ លោកសាល ផេរល (Charles Perrault) បានសរសេរអំពី''សំបុត្រ''ទាំងនោះថា “អ្វីៗទាំងអស់មាននៅទីនោះ—ភាពបរិសុទ្ធនៃភាសា ភាពថ្លៃថ្នូរនៃការគិត ភាពរឹងមាំក្នុងការវែកញែក ភាពប៉ិនប្រសប់ក្នុងការនិយាយ និងពេញមួយ''កិច្ចព្រមព្រៀង'' ដែលមិនអាចរកឃើញនៅកន្លែងផ្សេងទៀត”។ === ទស្សនវិជ្ជា === លោកអេមីល ហ្វាហ្គេត បានហៅលោកប៉ាស្កាល់ ថាជា "ទស្សនវិទូបារាំងដ៏អស្ចារ្យបំផុតម្នាក់"។ លោកប៉ាស្កាល់ គឺជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលមាន ទស្សនៈពីរ និងជាអ្នកដើរតាម[[រីណេ ដេកាត|លោករឺណេ ដេកាត]] ។ ==== ទស្សនវិជ្ជានៃសាសនា ==== [[ឯកសារ:Scène_représentant_Pascal_en_compagnie_de_Désargues_et_du_Père_Mersenne,_place_Royale,_en_1643.jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|ឈុតឆាកនៃដេសាក, មែរសេន, ប៉ាស្កាល់និងដេកាត]] យ៉ាងណាក៏ដោយប៉ាស្កាល់ បានយកចិត្តទុកដាក់បំផុតចំពោះទស្សនវិជ្ជានៃសាសនា ដោយសរសេរថាទស្សនវិជ្ជារបស់ដេកាត គឺ "គ្មានប្រយោជន៍ និងមិនប្រាកដប្រជា"។ គាត់បានសរសេរបន្ថែមទៀតថា "ខ្ញុំមិនអាចអត់ទោសឱ្យដេកាតបានទេ។ នៅក្នុងទស្សនវិជ្ជាទាំងអស់របស់គាត់ គាត់មានឆន្ទៈក្នុងការបោះបង់ចោលព្រះជាម្ចាស់ ប៉ុន្តែគាត់មិនអាចជៀសវាងក្នុងការអនុញ្ញាតឱ្យទ្រង់ធ្វើឱ្យពិភពលោកមានចលនាទេ។ ក្រោយមកគាត់លែងត្រូវការព្រះទៀតហើយ"។ <ref>{{Cite book|title=Mathematics and the Divine A Historical Study|date=2004|publisher=Elsevier|editor1-last=Bergmans|editor1-first=Luc|page=402|editor2-last=Koetsier|editor2-first=T.}}</ref> លោកប៉ាស្កាល់ បានប្រឆាំងនឹងទាំងលទ្ធិហេតុផល របស់លោក ដេកាត ដោយនិយាយថា "ហេតុផលមិនអាចសម្រេចអ្វីទាំងអស់នៅទីនេះ" <ref name=":3">{{Cite book|title=Fundamentals of Philosophy|date=2004|publisher=Taylor & Francis|editor1-last=Shand|editor1-first=John|page=391}}</ref> និងទ្រឹស្តីវិទ្យាសាស្ត្រដ៏សំខាន់ដែលប្រឆាំងបានគឺ លទ្ធិបទពិសោធន៍និយម ដែលពេញចិត្តនឹងលទ្ធិសច្ចភាព ។ ចំពោះលោកប៉ាស្កាល់ ធម្មជាតិរបស់ព្រះជាម្ចាស់ គឺដូចជាភស្តុតាងដែលមិនអាចបង្ហាញទ្រង់បាន។ មនុស្ស "ស្ថិតនៅក្នុងភាពងងឹត ហើយឃ្លាតឆ្ងាយពីព្រះ" ពីព្រោះ "ទ្រង់បានលាក់បាំងខ្លួនឯងពីចំណេះដឹងរបស់ពួកគេ"។ <ref name=":4">{{Cite book|title=A Companion to Phenomenology and Existentialism|date=2009|publisher=Wiley|page=140}}</ref> ទ្រឹស្ដីសាសនារបស់ប៉ាស្កាល់ បានចម្រើនចេញពីទស្សនៈរបស់គាត់ថា មនុស្សយោងទៅតាមលោកវ៉ូត "កើតមកក្នុងពិភពលោកដែលមានភាពមិនច្បាស់លាស់ ដែលធ្វើឲ្យយើងទៅជាប្រធានបទដែលមានភាពមិនច្បាស់លាស់ ដូច្នេះយើងងាយនឹងបដិសេធព្រះជាបន្តបន្ទាប់ និងបញ្ឆោតខ្លួនឯងអំពីអំពើបាបរបស់យើង"។ <ref name=":0">{{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/blaise-pascal-on-duplicity-sin-and-the-fall-9780199656363?cc=gb&lang=en&|title=Blaise Pascal on Duplicity, Sin, and the Fall|date=4 July 2013|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199656363|archive-date=9 August 2018}}</ref> ===== ផេនសេ =====   ស្នាដៃសាសនាដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតរបស់ប៉ាស្កាល់ ត្រូវបានគេហៅថា ''ផេនសេ'' ("គំនិត") ត្រូវបានគេចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាជាស្នាដៃដ៏អស្ចារ្យ និងជាចំណុចសំខាន់មួយនៅក្នុងសំណេរភាសាបារាំង បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់គាត់។ នៅពេលធ្វើអត្ថាធិប្បាយលើផ្នែកជាក់លាក់មួយ (គំនិតទី 72) Sainte-Beuve បានសរសើរវាថាជាទំព័រដ៏ល្អបំផុតនៅក្នុង [[ភាសាបារាំង]] ។ <ref name="finest">Sainte-Beuve, [https://books.google.com/books?id=I0P0A8XK29QC&pg=PA167 ''Seventeenth Century''] {{ISBN|1-113-16675-4}} p. 174 (2009 reprint).</ref> វីលរ៍ ដូរុាំងបានសរសើរផេនសេ ថាជា "សៀវភៅដ៏ឧឡារិកបំផុតនៅក្នុងសំណេរភាសាបារាំង"។ សៀវភៅផេនសេ មិនត្រូវបានបញ្ចប់មុនពេលគាត់ទទួលអនិច្ឆកម្មឡើយ។ វាគឺជាការពិនិត្យ និងការការពារ[[គ្រិស្តសាសនា|ជំនឿគ្រិស្តសាសនា]] ប្រកបដោយចីរភាព និងស៊ីសង្វាក់គ្នា ជាមួយនឹងចំណងជើងដើមថា ''Apologie de la religion Chrétienne'' ("ការការពារសាសនាគ្រិស្ត")។ បន្ទាប់ពីការស្លាប់របស់គាត់ កំណែដំបូងនៃក្រដាសជាច្រើនត្រូវបានរកឃើញ ហើយលេចចេញជាសៀវភៅបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ ១៦៦៩ ដែលមានចំណងជើងថា ''Pensées de M. Pascal sur la religion, et sur quelques autres sujets'' ("គំនិតរបស់ប៉ាស្កាល់លើសាសនា និងលើប្រធានបទផ្សេងទៀតមួយចំនួន") ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏បានក្លាយជាសៀវភៅស្តង់ដារ។ យុទ្ធសាស្ត្រចម្បងមួយ {{'}} ''Apologie'' គឺការប្រើប្រាស់ទស្សនវិជ្ជាផ្ទុយគ្នានៃ លទ្ធិពីរ៉ូនី និង លទ្ធិស្តូអ៊ិច ដែលមានលក្ខណៈផ្ទាល់ខ្លួនដោយ ម៉ុងតែញ៉ ម្ខាង និងអេពិកតេតុស ម្ខាងទៀត ដើម្បីនាំអ្នកមិនជឿទៅរកភាពអស់សង្ឃឹម និងការភាន់ច្រឡំបែបនេះ រហូតដល់គាត់ឱបក្រសោបព្រះជាម្ចាស់។ ==== ទស្សនវិជ្ជានៃគណិតវិទ្យា ==== [[ឯកសារ:Port-Royal-des-Champs_Vergers.JPG|រូបភាពតូច|180x180ភីកសែល|ចម្ការ​ផ្លែឈើ​នៃព័រត-រ៉ូយ៉ាល់ ]] ការចូលរួមចំណែកដ៏សំខាន់របស់ប៉ាស្កាល់ ចំពោះទស្សនវិជ្ជាគណិតវិទ្យា បានមកជាមួយ ''De l'Esprit géométrique'' ("ស្មារតីធរណីមាត្រ") ដែលដើមឡើយត្រូវបានសរសេរជាបុព្វកថានៃសៀវភៅសិក្សាធរណីមាត្រសម្រាប់ Petites écoles de Port-Royal ("សាលាតូចៗនៃព័រត-រ៉ូយ៉ាល់")។ ស្នាដៃនេះមិនត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយរហូតដល់ជាងមួយសតវត្សបន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់គាត់។ នៅទីនេះ ប៉ាស្កាល់បានពិនិត្យមើលបញ្ហានៃការស្វែងរកសច្ចភាព ដោយអះអាងថាឧត្តមគតិនៃវិធីសាស្ត្របែបនេះគឺត្រូវស្វែងរកសំណើទាំងអស់លើសច្ចភាពដែលបានបង្កើតឡើងរួចហើយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ គាត់បានអះអាងថារឿងនេះមិនអាចទៅរួចទេ ពីព្រោះសច្ចភាពដែលបានបង្កើតឡើងបែបនេះនឹងតម្រូវឱ្យមានសច្ចភាពផ្សេងទៀតដើម្បីគាំទ្រពួកវា - ដូច្នេះគោលការណ៍ដំបូងមិនអាចសម្រេចបានទេ។ ដោយផ្អែកលើរឿងនេះ ប៉ាស្កាល់បានអះអាងថានីតិវិធីដែលប្រើក្នុងធរណីមាត្រគឺល្អឥតខ្ចោះតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន ដោយមានគោលការណ៍មួយចំនួនត្រូវបានសន្មត់ និងសំណើផ្សេងទៀតត្រូវបានបង្កើតឡើងពីពួកគេ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ គ្មានវិធីដើម្បីដឹងថាតើគោលការណ៍ដែលបានសន្មត់ជាការពិតឬអត់នោះទេ។ ប៉ាស្កាល់ក៏បានប្រើ ''De l'Esprit géométrique'' ដើម្បីបង្កើតទ្រឹស្តីនៃ និយមន័យផងដែរ។ គាត់បានបែងចែករវាងនិយមន័យដែលជាស្លាកធម្មតាដែលកំណត់ដោយអ្នកនិពន្ធ និងនិយមន័យដែលមាននៅក្នុងភាសា និងយល់ដោយមនុស្សគ្រប់គ្នា ពីព្រោះវាកំណត់ដោយធម្មជាតិនូវឯកសារយោងរបស់ពួកគេ។ ប្រភេទទីពីរនឹងជាលក្ខណៈនៃទស្សនវិជ្ជានៃ លទ្ធិមូលដ្ឋាននិយម ។ ប៉ាស្កាល់បានអះអាងថា មានតែនិយមន័យនៃប្រភេទទីមួយប៉ុណ្ណោះដែលសំខាន់ចំពោះវិទ្យាសាស្ត្រ និងគណិតវិទ្យា ដោយអះអាងថាវិស័យទាំងនោះគួរតែទទួលយកទស្សនវិជ្ជានៃទម្រង់និយម ដូចដែលបានបង្កើតដោយដេកាត។ នៅក្នុង ''De l'Art de persuador'' ("សិល្បៈនៃការបញ្ចុះបញ្ចូល") លោកប៉ាស្កាល់ បានសិក្សាស៊ីជម្រៅទៅលើវិធីសាស្ត្រដែលផ្អែកលើស្វ័យសច្ចភាព របស់ធរណីមាត្រ ជាពិសេសសំណួរអំពីរបៀបដែលមនុស្សជឿជាក់លើស្វ័យសច្ចភាព ដែលការសន្និដ្ឋាននៅពេលក្រោយត្រូវបានផ្អែកលើ។ លោកប៉ាស្កាល់ បានយល់ស្របជាមួយ លោក<a href="./Michel_de_Montaigne" rel="mw:WikiLink" data-linkid="1208" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Michel de Montaigne&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5a/Portrait_of_Michel_de_Montaigne%2C_circa_unknown.jpg/120px-Portrait_of_Michel_de_Montaigne%2C_circa_unknown.jpg&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:109},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;French author and philosopher (1533–1592)&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q41568&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwAsw" title="Michel de Montaigne">ម៉ុងតែញ៉</a> ថាការសម្រេចបាននូវភាពប្រាកដប្រជានៅក្នុងស្វ័យសច្ចភាព និងការសន្និដ្ឋានទាំងនេះតាមរយៈវិធីសាស្ត្ររបស់មនុស្សគឺមិនអាចទៅរួចទេ។ លោកបានអះអាងថាគោលការណ៍ទាំងនេះអាចយល់បានតែតាមរយៈវិចារណញាណប៉ុណ្ណោះ ហើយការពិតនេះបានគូសបញ្ជាក់ពីភាពចាំបាច់សម្រាប់ការចុះចូលចំពោះព្រះក្នុងការស្វែងរកសេចក្តីពិត។ == ស្នាដៃចុងក្រោយ និងមរណភាព == [[ឯកសារ:001Paskal.JPG|alt=|រូបភាពតូច|207x207ភីកសែល|របាំងមុខស្លាប់ របស់ Blaise Pascal]] ធី.អេស. អេលីយ៉ូត បានពិពណ៌នាអំពីគាត់ក្នុងដំណាក់កាលនេះនៃជីវិត ថាជា "បុរសម្នាក់នៃពិភពលោកក្នុងចំណោមអ្នកបួស និងជាអ្នកបួសក្នុងចំណោមមនុស្សនៃពិភពលោក"។ របៀបរស់នៅបែបបួសរបស់ប៉ាស្កាល់បានមកពីជំនឿមួយដែលថាវាជារឿងធម្មជាតិ និងចាំបាច់សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ក្នុងការរងទុក្ខ។ នៅឆ្នាំ ១៦៥៩ ប៉ាស្កាល់បានធ្លាក់ខ្លួនឈឺយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ក្នុងអំឡុងពេលប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយរបស់គាត់ គាត់តែងតែព្យាយាមបដិសេធការបម្រើរបស់គ្រូពេទ្យ ដោយនិយាយថា "កុំអាណិតខ្ញុំអី ជំងឺគឺជាស្ថានភាពធម្មជាតិរបស់គ្រិស្តបរិស័ទ ពីព្រោះនៅក្នុងជំងឺនោះ ដូចដែលយើងគួរតែមានជានិច្ច កំពុងរងទុក្ខដោយអំពើអាក្រក់ ក្នុងការដកហូតទ្រព្យសម្បត្តិ និងសេចក្តីរីករាយទាំងអស់នៃអារម្មណ៍ មានសេរីភាពពីតណ្ហាទាំងអស់ដែលដំណើរការពេញមួយជីវិត ដោយគ្មានមហិច្ឆតា គ្មានភាពលោភលន់ ក្នុងការរំពឹងទុកឥតឈប់ឈរនៃសេចក្តីស្លាប់"។ <ref>{{Cite web |last=Périer |first=Gilberte |date=1845 |title=Lettres, opuscules et mémoires de madame Périer et de Jacqueline, sœurs de Pascal, et de Marguerite Périer, sa nièce |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k294479/f69.item.zoom# |website=BnF Galica |pages=41–42}}</ref> ដោយចង់ធ្វើត្រាប់តាមភាពក្រីក្រខាងវិញ្ញាណរបស់ព្រះយេស៊ូ នៅក្នុងស្មារតីខ្នះខ្នែង និងសប្បុរសធម៌របស់គាត់ ប៉ាស្កាល់បាននិយាយថា ប្រសិនបើព្រះអនុញ្ញាតឱ្យគាត់ជាសះស្បើយពីជំងឺ គាត់នឹងតាំងចិត្តថា "មិនប្រកបការងារ ឬមុខរបរផ្សេងទៀតពេញមួយជីវិត​ ក្រៅពីបម្រើជនក្រីក្រនោះទេ"។ <ref>{{Cite web |last=Périer |first=Gilberte |date=1845 |title=Lettres, opuscules et mémoires de madame Périer et de Jacqueline, sœurs de Pascal, et de Marguerite Périer, sa nièce |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k294479/f69.item.zoom# |website=BnF Galica |pages=44}}</ref> ព្រះបាទល្វីសទី១៤ បានបង្ក្រាបចលនា Jansenist នៅ Port-Royal ក្នុងឆ្នាំ១៦៦១។ ជាការឆ្លើយតប ប៉ាស្កាល់បានសរសេរស្នាដៃចុងក្រោយមួយរបស់គាត់ គឺ ''Écrit sur la signature du formulare'' ("Writ on the Signature of the Form") ដោយលើកទឹកចិត្តហ្សង់សេនីស កុំឱ្យចុះចាញ់។ ក្រោយមកនៅឆ្នាំដដែលនោះ ប្អូនស្រីរបស់គាត់ឈ្មោះ ហ្សាកឃ្វីលីន បានទទួលមរណភាព ដែលបានបញ្ចុះបញ្ចូលប៉ាស្កាល់ឱ្យបញ្ឈប់ ការជជែកវែកញែក របស់គាត់លើហ្សង់សេនីស។ === អ្នកបង្កើតប្រព័ន្ធគមនាគមន៍សាធារណៈ === [[ឯកសារ:Les_carrosses_à_cinq_sols_-_network_map.jpg|រូបភាពតូច|280x280ភីកសែល|ផែនទីផ្លូវនៃ''ការ៉ុស អា សាំង សូល'' នៅកណ្តាលទីក្រុងប៉ារីស]] សមិទ្ធផលធំៗចុងក្រោយរបស់ប៉ាស្កាល់ ដែលជាការត្រលប់មកវិញនៃទេពកោសល្យផ្នែកមេកានិក គឺការដាក់ឱ្យដំណើរការសេវាកម្មដឹកជញ្ជូនសាធារណៈតាមផ្លូវគោកដំបូងបង្អស់ ដែលមានឈ្មោះថា ''«ការ៉ុស អា សាំង សូល»'' (carrosses à cinq sols)។ វាគឺជាបណ្តាញទូរថភ្លើងអូសដោយសេះដែលមានកៅអីច្រើនសម្រាប់ដឹកអ្នកដំណើរតាមខ្សែរត់ថេរចំនួនប្រាំខ្សែកំណត់។ លើសពីនេះ ប៉ាស្កាល់ក៏បានកំណត់នូវគោលការណ៍ប្រតិបត្តិការ ដែលក្រោយមកត្រូវបានគេយកទៅប្រើប្រាស់សម្រាប់រៀបចំផែនការដឹកជញ្ជូនសាធារណៈផងដែរ ពោលគឺទូរថភ្លើងទាំងនោះមានខ្សែរត់ច្បាស់លាស់ មានតម្លៃសេវាថេរ (ប្រាំសូល ទើបវាមានឈ្មោះបែបនេះ) និងចេញដំណើរភ្លាមៗទោះបីជាមិនមានអ្នកដំណើរជិះក៏ដោយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បណ្តាញខ្សែរត់ទាំងនេះមិនទទួលបានជោគជ័យផ្នែកពាណិជ្ជកម្មនោះទេ ហើយខ្សែរត់ចុងក្រោយត្រូវបានបិទនៅត្រឹមឆ្នាំ ១៦៧៥។ ទោះបីជាបែបនេះក្តី លោកនៅតែត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា «អ្នកបង្កើតប្រព័ន្ធដឹកជញ្ជូនសាធារណៈ» ម្នាក់ផងដែរ។<blockquote></blockquote> === ជំងឺ និង សេចក្តីស្លាប់ === នៅឆ្នាំ១៦៦២ ជំងឺរបស់លោកប៉ាស្កាល់កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ ហើយស្ថានភាពផ្លូវចិត្តកាន់តែអាក្រក់ទៅៗ ចាប់តាំងពីប្អូនស្រីរបស់លោកបានស្លាប់។ ដោយដឹងថាសុខភាពរបស់លោកកំពុងចុះខ្សោយយ៉ាងឆាប់រហ័ស លោកបានរកផ្លាស់ទៅមន្ទីរពេទ្យសម្រាប់ជំងឺមិនអាចព្យាបាលបាន ប៉ុន្តែគ្រូពេទ្យបានប្រកាសថាលោកមិនស្ថិតស្ថេរពេកមិនអាចលើកបាន។ នៅទីក្រុងប៉ារីស នៅថ្ងៃទី១៨ ខែសីហា ឆ្នាំ១៦៦២ លោកប៉ាស្កាល់បានប្រកាច់ ហើយបានទទួល ការចាក់ប្រេងក្រអូបយ៉ាងខ្លាំង ។ លោកបានទទួលមរណភាពនៅព្រឹកបន្ទាប់ ដោយពាក្យចុងក្រោយរបស់លោកគឺ "សូមព្រះជាម្ចាស់កុំបោះបង់ចោលខ្ញុំឡើយ" ហើយត្រូវបានបញ្ចុះនៅក្នុងទីបញ្ចុះសពសាំង-អេធៀន-ឌូ-ម៉ុង ។ ការធ្វើកោសល្យវិច័យ បានធ្វើឡើងបន្ទាប់ពីការស្លាប់ បានបង្ហាញពីបញ្ហាធ្ងន់ធ្ងរជាមួយនឹងក្រពះ និងសរីរាង្គដទៃទៀតនៃផ្នែកពោះរួមជាមួយនឹង ការខូចខាតដល់ខួរក្បាលរបស់គាត់ ។ ទោះបីជាមានការធ្វើកោសល្យវិច័យក៏ដោយ មូលហេតុនៃសុខភាពទ្រុឌទ្រោមរបស់គាត់មិនដែលត្រូវបានកំណត់យ៉ាងច្បាស់លាស់នោះទេ ទោះបីជាការស្មានផ្តោតលើ ជំងឺរបេង ជំងឺមហារីកក្រពះ ឬការរួមបញ្ចូលគ្នានៃទាំងពីរក៏ដោយ។ ជាទូទៅ ការឈឺក្បាលដែលប៉ះពាល់ដល់ ប៉ាស្កាល់ត្រូវបានសន្មតថាជា របួស ខួរក្បាល។ <ref>{{Cite journal|last=Zanello|first=Marc|last2=Arnaud|first2=Eric|last3=Di Rocco|first3=Federico|date=2015-04-01|title=The mysteries of Blaise Pascal's sutures|url=https://doi.org/10.1007/s00381-015-2622-9|journal=Child's Nervous System|language=en|volume=31|issue=4|pages=503–506|doi=10.1007/s00381-015-2622-9|issn=1433-0350|pmid=25697145}}</ref> == មរតក == [[ឯកសារ:Epitaph_Blaise_Pascal_Saint-Etienne.jpg|រូបភាពតូច|Pascal's epitaph in Saint-Étienne-du-Mont, where he was buried]] សាកលវិទ្យាល័យមួយក្នុងចំណោមសាកលវិទ្យាល័យនានានៃ ទីក្រុងក្លែម៉ង់-ហ្វេរ៉ង់ ប្រទេសបារាំង {{Mdash}} Université Blaise Pascal {{Mdash}} ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមគាត់។ Établissement scolaire français Blaise-Pascal ក្នុង Lubumbashi សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យកុងហ្គោ ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមប៉ាស្កាល់។ ខ្សែភាពយន្តឆ្នាំ ១៩៦៩ របស់អេរិក រ៉ូមែរ ដែលមានចំណងជើងថា ''My Night at Maud's'' គឺផ្អែកលើស្នាដៃរបស់ប៉ាស្កាល់។ រ៉ូប៊ឺតូ រ៉ូសេលីនី បានដឹកនាំរឿងជីវប្រវត្តិ ''Blaise Pascal'' ដែលដំបូងឡើយបានចាក់ផ្សាយតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍អ៊ីតាលីក្នុងឆ្នាំ ១៩៧១។ ប៉ាស្កាល់ គឺជាប្រធានបទនៃខ្សែភាពយន្តឯកសារ BBC Two ឆ្នាំ ១៩៨៤ ដែលមានចំណងជើងថា ''Sea of Faith'' ដែលបង្ហាញដោយដន ឃ្យូភីត ។ សត្វកណ្ដៀរនៅក្នុងខ្សែភាពយន្តគំនូរជីវចល ''Tangled'' ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមប៉ាស្កាល់ ។ ភាសាសរសេរកម្មវិធី មួយត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមប៉ាស្កាល់។ នៅឆ្នាំ 2014 Nvidia បានប្រកាសពីមីក្រូស្ថាបត្យកម្មប៉ាស្កាល់ថ្មីរបស់ខ្លួន ដែលត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមប៉ាស្កាល់។ កាតក្រាហ្វិក ដំបូងដែលមានប៉ាស្កាល់ ត្រូវបានចេញផ្សាយនៅឆ្នាំ 2016។ ហ្គេម ''Nier: Automata'' ឆ្នាំ 2017 មានតួអង្គជាច្រើនដែលដាក់ឈ្មោះតាមទស្សនវិទូល្បីៗ។ មួយក្នុងចំណោមតួអង្គទាំងនេះគឺជាម៉ាស៊ីនដែលមានវិញ្ញាណឈ្មោះប៉ាស្កាល់ ដែលដើរតួជាតួអង្គរងដ៏សំខាន់។ ប៉ាស្កាល់បង្កើតភូមិមួយសម្រាប់ម៉ាស៊ីនរស់នៅដោយសន្តិភាពជាមួយមនុស្សយន្តដែលពួកវាកំពុងធ្វើសង្គ្រាមជាមួយ ហើយដើរតួជាតួអង្គឪពុកម្តាយសម្រាប់ម៉ាស៊ីនផ្សេងទៀតដែលកំពុងព្យាយាមសម្របខ្លួនទៅនឹងបុគ្គលិកលក្ខណៈដែលទើបរកឃើញថ្មី។ សត្វអូទ្រីសនៅក្នុងស៊េរី <nowiki><i id="mwA0w">Animal Crossing</i></nowiki> ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមប៉ាស្កាល់។ <ref>{{Cite web |date=8 November 2021 |title=Animal Crossing: New Horizons: Pascal - Spawn Times, Locations And Mermaid Clothing Rewards |url=https://www.nintendolife.com/news/2020/07/animal_crossing_new_horizons_pascal_-_spawn_times_locations_and_mermaid_clothing_rewards |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008080021/https://www.nintendolife.com/news/2020/07/animal_crossing_new_horizons_pascal_-_spawn_times_locations_and_mermaid_clothing_rewards |archive-date=8 October 2020 |access-date=4 October 2020}}</ref> ភពតូច 4500 Pascal ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមកិត្តិយសរបស់គាត់។ <ref>{{Cite book|last1=Schmadel|first1=Lutz D.|title=Dictionary of Minor Planet Names Addendum to 6th Edition: 2012-2014|date=2015|publisher=Springer International Publishing|page=363|bibcode=2015dmpn.book.....S}}</ref> [[សម្តេចប៉ាប ប៉ូល ទី៦|សម្តេចប៉ាបប៉ូលទី 6]] នៅក្នុង សព្វវចនាធិប្បាយ ''Populorum progressio'' ចេញផ្សាយក្នុងឆ្នាំ 1967 ដកស្រង់សំដីផេនសេរបស់ប៉ាស្កាល់:   នៅឆ្នាំ ២០២៣ [[សម្ដេចប៉ាបហ្វ្រង់ស័រ|សម្តេចប៉ាប ហ្វ្រង់ស៊ីស]] បានចេញលិខិតមួយច្បាប់ ដែលមានចំណងជើងថា ''Sublimitas et miseria hominis'' ដែលឧទ្ទិសដល់ប្លេស ប៉ាស្កាល់ ដើម្បីរំលឹកដល់ខួបទី 4 សតវត្សន៍នៃកំណើតរបស់គាត់។ ប៉ាស្កាល់បានជះឥទ្ធិពលដល់ទាំងអ្នកសង្គមវិទូជនជាតិបារាំង ព្យែរ ប៊ូឌីយ៉ូ ដែលបានដាក់ឈ្មោះ ''សមាធិប៉ាស្កាល់'' របស់គាត់ (1997) តាមឈ្មោះគាត់ <ref>{{Cite book|last1=Luke|first1=Allan|last2=Albright|first2=James|title=Pierre Bourdieu and Literacy Education|date=2010|publisher=Taylor & Francis|page=37}}</ref> និងទស្សនវិទូជនជាតិបារាំងល្វី អាល់ធូស៊ែ ។ <ref>{{Cite book|last1=Sotiris|first1=Panagiotis|title=A Philosophy for Communism: Rethinking Althusser|publisher=Brill|page=126}}</ref> == ស្នាដៃ == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រូបវិទូបារាំង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អត្ថបទមានកាតអេក]] bqrah2bj23owdhp9o6w0n65wi554hhx 5 53841 336725 2026-06-17T21:59:20Z ~2026-35642-62 51639 /* https://w.wiki/RNAj */ ផ្នែកថ្មី 336725 wikitext text/x-wiki == https://w.wiki/RNAj == 2. Mrs. Chao Pak (Sara Pak - deceased) [[ពិសេស:ការរួមចំណែក/&#126;2026-35642-62|&#126;2026-35642-62]] ([[ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់:&#126;2026-35642-62|ពិភាក្សា]]) ម៉ោង២១:៥៩ ថ្ងៃពុធ ទី១៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៦ (UTC) 75elwoamb3w6frahfpm7t06wd9snd16