វិគីភីឌា kmwiki https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%91%E1%9F%86%E1%9E%96%E1%9F%90%E1%9E%9A%E1%9E%8A%E1%9E%BE%E1%9E%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter មេឌា ពិសេស ការពិភាក្សា អ្នកប្រើប្រាស់ ការពិភាក្សារបស់អ្នកប្រើប្រាស់ វិគីភីឌា ការពិភាក្សាអំពីវិគីភីឌា ឯកសារ ការពិភាក្សាអំពីឯកសារ មេឌាវិគី ការពិភាក្សាអំពីមេឌាវិគី ទំព័រគំរូ ការពិភាក្សាអំពីទំព័រគំរូ ជំនួយ ការពិភាក្សាអំពីជំនួយ ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម ការពិភាក្សាអំពីចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2156 336787 335156 2026-06-19T09:33:23Z ~2026-28758-27 50937 /* ព្យញ្ជនៈ */ 336787 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រព័ន្ធសំណេរ |name=អក្សរក្រមខ្មែរ |languages=[[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាសំស្ក្រឹត|សំស្ក្រឹត]] [[ភាសាបាលី|បាលី]] [[ភាសាចារ៉ាយ|ចារ៉ាយ]] [[ភាសាខ្មែរសុរិន្ទ|ខ្មែរសុរិន្ទ]] |type=[[អាប៊ូហ្គីដា]] |time= រ. ៦១១&ndash;បច្ចុប្បន្ន<ref>{{cite book| title=South-East Asia: languages and literatures : a select guide | first=Patricia | last=Herbert |author2=Anthony Crothers Milner | pages=51–52 | year= 1989| ISBN=0-8248-1267-0| publisher=University of Hawaii Press}}</ref> |fam1=[[អក្ខរក្រមមូលស៊ីណៃ]] |fam2=[[អក្ខរក្រមផ្វឹននីស៊ី]] |fam3=[[អក្ខរក្រមអរ៉ម់]] |fam4=[[អក្សរព្រាហ្មី|ព្រាហ្មី]] |fam5=[[គ្រន្ថលិបិ|បល្លវៈ]] |sisters=[[អក្សរមន|មនបុរាណ]]<br/>[[អក្សរចាម|ចាម]]<br />[[អក្សរកវី|កវី]]<br/>[[អក្សរក្រានថា|ក្រានថា]]<br/>[[អក្សរទមិឡ|ទមិឡ]] |children=[[អក្សរក្រមខ្មែរថៃ|ថៃ]]<br />[[អក្សរឡៃតៃ|ឡៃតៃ]] |unicode = [http://www.unicode.org/charts/PDF/U1780.pdf U+1780&ndash;U+17FF], <br />[http://www.unicode.org/charts/PDF/U19E0.pdf U+19E0&ndash;U+19FF] |iso15924=Khmr |sample=Khmer_sample_script.svg }} [[ឯកសារ:Consonnes de l'alphabet khmer.pdf|រូបភាពតូច|អក្សរខ្មែរដែលបង្ហាញពីពពួក អ(ក្រហម) និង ពពួក អ៊(ខៀវ) ]] '''អក្សរខ្មែរ''' គឺជាអក្សរស្ថិតនៅប្រភេទអក្សរអាប៊ូហ្គីដាដែលប្រើសម្រាប់សរសេរជា[[ភាសាខ្មែរ]] ដែលជាភាសាផ្លូវការនៅក្នុង[[ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា|ប្រទេសកម្ពុជា]]។ អក្សរខ្មែរមានឥទ្ធិពលនៅតាមបណ្ដាប្រទេសជិតខាងមួយចំនួន(ដូចជា ប្រទេសថៃ , ប្រទេសឡាវ) ដែលពួកគេតែងតែហៅអក្សរខ្មែរថា '''អក្សរខម'''។ អក្សរខ្មែរមានប្រព័ន្ធទម្រង់សរសេរពីឆ្វេងទៅស្តាំក្នុងការសរសេរពាក្យក្នុងប្រយោគ ឬ​ឃ្លាចំនួន។ ពីបុរាណមកអក្សរខ្មែរមានតួព្យញ្ជនៈចំនួន ៣៥តួ (ដូចជា ឝ , ឞ ) ដែលគេសរសេរសំំំរាប់[[ភាសាបាលីសំស្ក្រឹត|ភាសាបាលីសស្ក្រឹត]] ប៉ុន្តែតួអក្សរខ្មែរសម័យទំនើបប្រើតែ ៣៣តួតែប៉ុណ្ណោះ តួអក្សរនីមួយៗតំណាងឱ្យសំឡេងព្យញ្ជនៈរួមជាមួយនឹងស្រៈដែលមានស្រាប់ទាំងពពួក អ និង អ៊ ក្នុងការនិយាយភ្ជាប់សំំំឡេងនិងការនិយាយឲ្យកាន់តែប្រសើរជាងមុន។ មានតួស្រៈឯករាជ្យមួយចំនួន ប៉ុន្តែសំឡេងស្រៈត្រូវបានតំណាងជាទូទៅថាជាស្រៈនិស្រ័យ សញ្ញាបន្ថែមដែលអមជាមួយតួព្យញ្ជនៈ និងបង្ហាញពីសំឡេងស្រៈដែលត្រូវបញ្ចេញបន្ទាប់ពីព្យញ្ជនៈនោះ (ឬព្យញ្ជនៈចង្កោម)។ ស្រៈដែលពឹងផ្អែកភាគច្រើនមានការបញ្ចេញសំឡេងពីរផ្សេងគ្នា អាស្រ័យក្នុងករណីភាគច្រើនលើស្រៈដែលមានដើមនៃព្យញ្ជនៈដែលពួកគេត្រូវបានបន្ថែម។ អក្សរខ្មែរក៏មានលេខសម្គាល់មួយចំនួនផងដែរ ដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីបង្ហាញពីការកែប្រែបន្ថែមទៀតនៅក្នុងការបញ្ចេញសំឡេង។ អក្សរមួយនេះក៏រួមបញ្ចូលលេខ និងសញ្ញាវណ្ណយុត្តិរបស់អក្សរផងដែរ។ == ដើម​កំណើត​នៃ​អក្សរ​ខ្មែរ == [[ឯកសារ:Khmer inscription within the Angkor Wat 2.jpg|រូបភាពតូច|សិលាចារឹកអក្សរខ្មែរក្នុងប្រាសាទអង្គរវត្ត]] អក្សរខ្មែរ គឺជាអក្សរប្រើសម្រាប់សរសេរ[[ភាសាខ្មែរ]] ដែលជាភាសាផ្លូវការរបស់[[ប្រទេសកម្ពុជា]] ។ អក្សរខ្មែរក៏ប្រើសម្រាប់សរសេរ[[ភាសាបាលី]]នៅពិធីបុណ្យព្រះពុទ្ធសាសនារបស់កម្ពុជានិងថៃផងដែរ។អក្សរខ្មែរត្រូវបានប្រែប្រួលពីអក្សរបល្លវៈ ជាអក្ខរក្រមនៃហ្គ្រេនតាដែលបានមកពីអក្សរព្រហ្មីដែលត្រូវបានគេប្រើនៅភាគខាងត្បូងប្រទេសឥណ្ឌានិងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ក្នុងអំឡុងពេលសតវត្សទី ៥ និងទី ៦។ សិលាចារឹកចាស់ជាងគេ ដែលអាចកំណត់បានជាភាសាខ្មែរត្រូវបានរកឃើញនៅ ស្រុកអង្គរបុរី ខេត្តតាកែវនៅភាគខាងត្បូងរាជធានីភ្នំពេញ និងមានកាលបរិច្ឆេទចារក្នុងអំឡុងឆ្នាំ៦១១។ បច្ចុប្បន្ន អក្សរខ្មែរសម័យទំនើបមានភាពខុសគ្នាពីទំរង់គំរូ ដែលគេរកឃើញនៅលើសិលាចារឹកនៃប្រាសាទអង្គរ។ អក្សរថៃ និងឡាវត្រូវបានកម្លាយចេញពីទំរង់ចាស់នៃអក្សរខ្មែរ។ ពិភពលោក ប្រទេសកម្ពុជា ប្រជាធិបតេយ្ទាក់ទង​ទៅ​នឹង​បញ្ហា​ប្រភព​កំណើត​របស់​អក្សរ​ខ្មែរ​នេះសមណ​និស្សិត​នៅ​ពុទ្ធិក​សាកល​វិទ្យាល័យ​ព្រះ​សីហមុនី​រាជា ព្រះតេជគុណ អ៊ឹម ទៀង មាន​ដីកា​ពន្យល់​ថា អក្សរ​ខ្មែរ​មាន​ប្រភព​មក​ពី​ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា​និង​ពី​បាលី​សំស្រ្កឹត ព្រមទាំង​មក​ពី​ខ្មែរ​មន​ផង​ដែរ ៖ ''«អក្សរសាស្រ្ដ​ខ្មែរ​មាន​ប្រវត្តិ ទី​១ មក​ពី​ព្រហ្មី ព្រហ្មី​ហ្នឹង​ព្រហ្មមញ្ញ​សាសនា ដែល​មាន​មក​តាំង​ពី​មុន​សម័យ​អង្គរ ហើយ​អក្សរសាស្រ្ដ​ខ្មែរ​យើង​បាន​កើត​ចេញ​ពី​បាលី​សំស្រ្កឹត​ខ្លះ​ដែរ។ ហើយ​មួយ​ទៀត កំណើត​ប្រភព​មក​ពី​ខ្មែរ​មន»''។<ref>សៀវភៅ វប្បធម៌ អរិយធម៌ ឆ្នាំ១៩៧១-១៩៧២ ទាវ ឆៃ សុក ទំព័រទី១៣</ref>។ == ព្យញ្ជនៈ == អក្សរ តាម​ពាក្យ​សំស្រ្កឹត មាន​ន័យ​ថា ទន់​ភ្លន់​ អាច​បត់​បែន​បាន អាច​យក​ទៅ​ច្នៃ​បាន តាម​ការ​ផ្សំ​ជា​មួយ​ស្រៈ តាម​ការ​​ប្រកប​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​មួយ​ទៀត ឬ​តាម​ការ​ផ្សំ​ជា​មួយ​ជើង​អក្សរ​ណា​មួយ ។ អក្សរ ​ឬ​អក្ខរៈ អាច​ហៅ​បាន​ម្យ៉ាង​ទៀត​ថា “វណ្ណៈ” មាន​ចែក​ជា​បី​ក្រុម​គឺ ៖ ១-ព្យញ្ជនៈ មាន ៣៥ តួ ។ ២-ស្រៈ​ពេញ​តួ ១៥ តួ ។ ៣-ស្រៈ​និស្ស័យខ្មែរ​​​មាន២៤តែ​ត្រូវថែម​ស្រៈបន្ថែម ៤ ទៀត​បាន​ទៅ​ជា​ ២៨​ តួ បើ​គិត​ទាំង​សំឡេង ។ តែ​បើ​គិត​តែ​រូប​មាន​ ២៧ តួ ព្រោះ​​ស្រៈ (អ) មាន​នៅ​គ្រប់​ព្យញ្ជនៈ​ទាំង​ឃោសៈ​ទាំង​អឃោសៈ ។ ១-​ព្យញ្ជនៈ ព្យញ្ជនៈ​ទាំង​ ៣៥ តួ ត្រូវ​រាប់​តាម​លំដាប់​ពី​ដើម​ដល់​ចប់៖ ក​ខ​គ​ឃ​ង ច​ឆ​ជ​ឈ​ញ ដ​ឋ​ឌ​ឍ​ណ ត​ថ​ទ​ធ​ន ប​ផ​ព​ភ​ម យ​រ​ល​វ​ឞ ឝស​ហ​ឡ​អ ឞ្ឞ ឝ្ឝ ទ្ឡ ឡ ២-ជើង​ព្យញ្ជនៈ ព្យញ្ជនៈ​ប្រៀប​បាន​នឹង​មនុស្ស​ដែរ​ គឺ​មាន​សក់ (៊) មាន​តួ​ខ្លួន (ក) ​មាន​ជើង (្ក) ។ រូប​នៃ​ជើង​ព្យញ្ជនៈ​មាន​ទ្រង់​ទ្រាយ​ដូច​គ្នា​នឹង​តួ​អង្គ​ព្យញ្ជនៈ​ដែរ ប៉ុន្តែ​គ្រាន់​តែ​តូច​ជាង​តួ និង​ពុំ​មាន​”សក់”ទេ ។ ខាង​ក្រោម​នេះ គឺ​ជើង​ព្យញ្ជនៈ (Consonnes souscrites)​ ។ ្ក ្ខ ្គ ្ឃ ្ង , ្ច ្ឆ ្ជ ្ឈ ្ញ , ្ដ ្ឋ ្ឌ ្ឍ ្ណ , ្ត ្ថ ្ទ ្ធ ្ន ​, ្ប ្ផ ្ព ្ភ ្ម , ្យ ្រ ្ល ្វ ្ស ្ហ ្ឡ ្អ របៀប​សរសេរ ជើង​ព្យញ្ជនៈ ភ្ជាប់​ជា​មួយ​តួ​ព្យញ្ជនៈ ដូច​ខាង​ក្រោម​ ៖ ក្ខ​ខ្ខ​គ្គ​ឃ្ឃ​ង្ង ច្ច​ឆ្ឆ​ជ្ជ​ឈ្ឈ​ញ្ញ ដ្ត​ឋ្ឋ​ឌ្ឌ​ឍ្ឍ​ណ្ណ ត្ត​ថ្ថ​ទ្ទ​ធ្ធ​ន្ន ប្ប​ផ្ផ​ព្ព​ភ្ភ​ម្ម យ្យ​រ្រ​ល្ល​វ្វ​ ស្ស​ហ្ហ​ឡ្ឡ​អ្អ ៣-ស្រៈពេញ​តួ អ្នក​ប្រាជ្ញ​ជំនាន់​មុន​ចែង​ថា ស្រៈ​ពេញ​តួ​មាន ១៥ តួ ដោយ​រាប់​យក​ អ អា មក​បញ្ចូល​ផង ។ ប៉ុន្តែ​អ្នក​ប្រាជ្ញ​បច្ចុប្បន្ន​លោក​ដក​យក​ “អ” និង “អា” នេះ​ចេញ​ពី​ប្រព័ន្ធ​ស្រៈ​ពេញ​តួ ព្រោះ​លោក​យល់​ថា​​ “អ” គឺ​ជា​ព្យញ្ជនៈ ដែល​ត្រូប​រាប់​បញ្ចូល​ទៅ​ក្នុង​ក្រុម​ព្យញ្ជនៈ ទាំង​៣៣​ តួ​នោះ​វិញ ។ ឯ “អា” គឺ​តួ​ព្យញ្ជនៈ​បំបែក ​យក​តួ ​​​​​​​​​ “ អ” មក​ផ្សំ​ជា​មួយ​ស្រៈ “ ា ” ដូច្នេះ​ស្រៈ​ពេញ​តួ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ មាន​តែ ១៣​តួ​ទេ គឺ ឥ​ ឦ​ ឧ ​ឩ ឪ ឫ ឬ ឭ ឮ ឯ ឰ ឱ ឳ ។ ចំពោះ​អស់​លោក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ខ្លះ​ទៀត​យល់​ថា ​ក្នុង​ចំណោម​ស្រៈ​ពេញ​តួ​ទាំង​១៣​នេះ ស្រៈ ឩ គេ​មិន​សូវ​ប្រើ​ទេ ដូច្នេះ​ គួរ​រាប់​យក​ត្រឹម​តែ ១២ តួវិញ ព្រោះ​សព្វ​ថ្ងៃ​គេ​ប្រើ​ស្រៈ​ពេញ​តួ ឩ នេះ​តែ​ពាក្យ “ព្រះ​ឩរូ” មួយម៉ាត់​គត់ ដែល​មាន​នៅ​ក្នុង​ពាក្យ “ រាជ​ស័ព្ទ ” មាន​ន័យ​ថា “​ ភ្លៅ​ស្ដេច ” ។ ៤-ស្រៈ​និស្ស័យ គឺ​តួ​អក្សរ ដែល​ជា​ទី​ពឹង​ពាក់​អាស្រ័យ​នៃ​ព្យញ្ជនៈ ។ បើ​សរសេរ​តែ​រូប​វា​ដាច់​តែ​ឯង​នោះ នឹង​ពុំ​មាន​ន័យ​ប្រាកដ​ប្រជា​ថា​យ៉ាង​ណាៗ​នោះ​ឡើយ ។ ដូច​ជា​ស្រៈ ា ស្រៈ ៅ មាន​តែ​រូប និង​សំឡេង​ផ្សំ តែ​ពុំ​មាន​សារៈ​អ្វី​ទេ ។ ស្រៈ​និស្ស័យ​មាន ២១ តួ តាម​ការ​កំណត់​របស់​ក្បួន​ពី​មុន​នោះ​គឺ ្​ ា ិ ី ឹ ឺ ុ ូ ួ ើ ឿ ៀ េ ែ ៃ ោ ៅ ុំ ំ ាំ ះ ។ ប៉ុន្តែ​អស់​លោក​អ្នក​អក្សរសាស្រ្ត​ក្រោយ​មកសន្មត​ថា មាន​តែ២០តួវិញ ព្រោះ​ថា ស្រៈ​(អ) មាន​តែ​សំឡេង​តែ​គ្មាន​រូប​ មិន​គួរ​នឹង​រាប់​បញ្ចូល​ទេ ។ ស្រៈ​(អ) នេះ​មាន​បង្កប់​នៅ​គ្រប់​ព្យញ្ជនៈ​ទាំង​អស់ ទោះ​ជា​ឃោសៈ​ក្តី អឃោសៈ​ក្តី ប៉ុន្តែ​ប្រសិន​បើ​គេ​យក​ទៅ​ផ្សំ​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​សំឡេង​ឃោសៈ គេ​អាន​តាម​សំឡេង​ព្យញ្ជនៈ ឃោសៈ គឺ​សំឡេង(អ៊) ឧទាហរណ៍ ងា ងិ ងី ញោ ញៅ ទុំ ទាំ ទះ…. ។ បើ​ផ្សំ​ជា​មួយ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ​អឃោសៈ ​វា​មាន​សំឡេង (អ) ដូច​ជា កា កី កោ ចូ ចើ ចេ ចែ ចៃ ចោ… ។ ចំពោះ​ស្រៈ ួ ឿ និង ៀ ទោះ​គេ​យក​ទៅ​ផ្សំ​នឹង​ព្យញ្ជនៈ ឃោសៈ​ក្តី អឃោសៈ​ក្តី វា​នៅ​តែ​មាន​សូរ​សំឡេង “អួ”​ (អឿ-អៀ) ​ដូច​គ្នា​ នេះ​វាជា​ករណី​លើក​លែង​សម្រាប់​ស្រៈ​និស្ស័យ​របស់​ខ្មែរ​យើង ។ រីឯ​ស្រៈ​៤​ទៀតដូច​ជា ស្រៈ ុះ ិះ ោះ វិញ​នោះ កាល​ពី​មុន​លោក​មិន​យក​មក​រាប់​បញ្ចូល​ក្នុង​ស្រៈ​និស្ស័យ​ទេ ។ ប៉ុន្តែ​នៅ​ពេល​ក្រោយ​មក​ ដោយ​បាន​ពិនិត្យ​ឃើញ​ថា មាន​ពាក្យ​ជា​ច្រើន ដែល​ត្រូវ​ការ​ប្រើ​ស្រៈ​ទាំង​នេះ នៅ​ក្នុង​ពាក្យ​ខ្មែរ​ជា​ចាំ​បាច់​នោះ ទើប​លោក​អ្នក​ប្រាជ្ញ​ជាន់​ក្រោយ ​ក៏​បាន​សម្រេច​បញ្ចូល​បន្ថែម​ស្រៈ​ទាំង​៤នេះ ហើយ​ស្រៈ​និស្ស័យ​ក៏​បាន​កើន​ដល់ (២១-១)+៤ = ២៤ ហើយ​បើ​បន្ថែម​ស្រៈ ​ ឹះ ,ស្រៈ ើះ, ស្រៈែះ ពីលើស្រៈ​និស្ស័យ​ដែល​ធ្លាប់​ឃើញ​​មាន​នៅ​ក្នុង​វចនានុក្រម​សម្ដេច​ ជួន ណាត ក្ដី ក្នុង​អត្ថបទ​នានា​ក្ដី​ទៀត​នោះ ស្រៈ​និស្ស័យ​អាច​កើន​ឡើង​ដល់​ ២៦ ឬ ២៧ ។ == ឯកសារយោង == [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភាសាខ្មែរ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អក្សរ]] <references /> lcrqi77nwhkbpejgn5tw84t6gx075ln 0 5253 336771 331975 2026-06-18T12:10:34Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336771 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=មិថុនា ២០១២}} {{Infobox | bodyclass = geography | above = អាស៊ីអាគ្នេយ៍ |image_skyline = Southeast_Asia_Montage.jpg |imagesize = 450px |image_caption = ិfrom top: | image = [[File:Southeast Asia (orthographic projection).svg|230px|center]] | label1 = ផ្ទៃក្រឡា | data1 = ៤,៥៤៥,៧៩២ គម^២ | label2 = ប្រជាជន | data2 = {{IncreaseNeutral}} ៦៧៥,៧៩៦,០៦៥ ([[បញ្ជីរាយទ្វីប និងអនុតំបន់ទ្វីបតាមចំនួនប្រជាជន|ទី៣]]){{UN_Population|ref}} | label3 = ដង់ស៊ីតេ | data3 = ១៣៥.៦/គម^២ | label4 = ប្រទេស | data4 = {{collapsible list | list_style = text-align:left; | title = [[ប្រទេសនៅអាស៊ី|១១ ប្រទេស]] |{{flag|កម្ពុជា}} |{{flag|ថៃ}} |{{flag|ទីម័រខាងកើត}} |{{flag|ប្រ៊ុយណេ}} |{{flag|ម៉ាឡេស៊ី}} |{{flag|មីយ៉ាន់ម៉ា}} |{{flag|វៀតណាម}} |{{flag|សិង្ហបុរី}} |{{flag|ហ៊្វីលីពីន}} |{{flag|ឡាវ}} |{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} }} | label5 = ទឹកដីអនិស្សរភាព | data5 = {{collapsible list |{{flag|កោះកូកូស}} |{{flag|កោះគ្រិស្តម៉ាស}} |{{flagicon|ឥណ្ឌា}} [[ប្រជុំកោះអណ្ឌមាន និងនិកោបារ]] }} | label6 = [[ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប|ផសស]] ([[យុគភាពនៃអំណាចទិញ|យអទ]]) | data6 = ៩.៧២៧&nbsp;ទ្រីលានដុល្លារ<ref name=ACIF2013>{{cite book|title=ASEAN Community in Figures (ACIF) 2013|date=Feb 2014|publisher=ASEAN|location=Jakarta|isbn=978-602-7643-73-4|page=1|edition=6th|url=http://www.asean.org/images/resources/2014/May/2.%20Feb%202014%20-%20ASEAN%20Community%20in%20Figures%202013.pdf|access-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904103519/http://www.asean.org/images/resources/2014/May/2.%20Feb%202014%20-%20ASEAN%20Community%20in%20Figures%202013.pdf|archive-date=4 September 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904103519/http://www.asean.org/images/resources/2014/May/2.%20Feb%202014%20-%20ASEAN%20Community%20in%20Figures%202013.pdf |date=កញ្ញា 4, 2015 }}</ref> | label7 = ផសស (មធ្យម) | data7 = ៣.៣១៧ ទ្រីលានដុល្លារ ([[អត្រាប្ដូរប្រាក់]])<ref name="IMF">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=516,522,536,544,548,518,566,576,578,537,582,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=subject&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2022 |publisher=International Monetary Fund|access-date=23 January 2026}}</ref> | label8 = {{nowrap|ផសស ក្នុងម្នាក់ៗ}} | data8 = ៥,០១៧ ដុល្លារ (អត្រាប្ដូរប្រាក់)<ref name="IMF" /> | label9 = ភាសា | data9 = {{collapsible list |title={{nbsp}} |'''[[ពួកភាសាអាហ៊្វ្រិក-អាស៊ី|អាហ៊្វ្រិក-អាស៊ី]]''': <br> [[ភាសាអារ៉ាប់|អារ៉ាប់]] | '''[[ពួកភាសាទក្សិណ-អាស៊ី|ទក្សិណអាស៊ី]]''': <br> [[ភាសាខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[ភាសាយួន|វៀតណាម]] [[ពួកភាសានិកោបារ|និកោបារ]] | '''[[ពួកភាសាទក្សិណទ្វីប|ទក្សិណទ្វីប]]''': <br> [[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី|ឥណ្ឌូណេស៊ី]] [[ភាសាតាហ្គាលោខ|តាហ្គាលោខ]] [[ភាសាម៉ាឡេ|ម៉ាឡេ]] [[ភាសាតិទុម|តិទុម]] [[ភាសាហ៊ីរីម៉ុតទុ|ហ៊ីរីម៉ុតទុ]] [[ភាសាជ្វា|ជ្វា]] [[ភាសាសុន្ទរ|សុន្ទរ]] [[ភាសាស៊ុងបុ|ស៊ុងបុ]] [[ភាសាម៉ាឌុរ៉ា|ម៉ាឌុរ៉ា]], [[ភាសាអ៊ីឡូកុស|អ៊ីឡូកុស]] [[ភាសាអ៊ីឡុងហ្គុ|អ៊ីឡុងហ្គុ]] [[ភាសាមីណាងកាបោ|មីណាងកាបោ]] [[ពួកភាសាបាតាក|បាតាក]] [[ពួកភាសាប៊ីកុល|ប៊ីកុល]] [[ភាសាបានចារ|បានចារ]] [[ភាសាបាលី (ឥណ្ឌូណេស៊ី)|បាលី]] [[ភាសាវ៉ារ៉ាយ-វ៉ារ៉ាយ|វ៉ារ៉ាយ-វ៉ារ៉ាយ]] [[ភាសាកាប៉ាមប៉ាងហ្គាន|កាប៉ាមប៉ាងហ្គាន]] [[ភាសាប៉ាងហ្គាស៊ីណាន|ប៉ាងហ្គាស៊ីណាន]] [[ភាសាប៊ុហ្គីស|ប៊ុហ្គីស]] | '''[[ពួកភាសាក្រិអ៊លឡឹស|ពួកក្រិអ៊លឡឹស]]''': [[ភាសាឆាបាក់កាង៉ុ|ឆាបាក់កាង៉ុ]] [[ភាសាតុកពីស៊ីន|តុកពីស៊ីន]] | '''[[ពួកភាសាទ្រាវិឌ|ទ្រាវិឌ]]''': <br> [[ភាសាទមិឡ|ទមិឡ]] [[ភាសាមលយាឡំ|មលយាឡំ]] [[ភាសាតេលុគុ|តេលុគុ]] | '''[[ពួកភាសាមហាអណ្ឌមាន|មហាអណ្ឌមាន]]''' | '''[[ពួកភាសាឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប|ឥណ្ឌូ-អឺរ៉ុប]]''': [[ភាសាអង់គ្លេស|អង់គ្លេស]] [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ព័រទុយហ្គាល់]] [[ភាសាអេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញ]] [[ភាសាពានលា|ពានលា]] [[ហិន្ទី]] [[ភាសាបញ្ចាពី|បញ្ចាពី]] | '''[[ពួកភាសាតៃ-កៈតៃ|តៃ-កៈតៃ]]''': [[ភាសាថៃ|ថៃ]] [[ភាសាលាវ|លាវ]] | '''[[ពួកភាសាអុងហ្គាន|អុងហ្គាន]]''' | '''[[ពួកភាសាប៉ាពួ|ប៉ាពួ]]''' | '''[[ពួកភាសាចិន-ទីបេ|ចិន-ទីបេ]]''': [[ភាសាភូមា|ភូមា]] [[ចិនកុកងឺ|កុកងឺ]] [[កាតាំង]] [[ចិនមិន|មិន]] [[មិនណានតៃវ៉ាន់|តៃវ៉ាន់ (មិនណាន)]] [[ហ្សានណុងហ័រ]] | និង [[ពួកភាសាអាស៊ី|ផ្សេងៗច្រើនទៀត]]}} | label10 = តំបន់ម៉ោង | data10 = [[ម.ស.ស.+៥:៣០]] (ប្រជុំកោះអណ្ឌមាន និងនិកោបារ) ដល់ [[ម.ស.ស.+៩|ម.ស.ស.+៩:០០]] (ឥណ្ឌូណេស៊ី) | label11 = ទីក្រុងធានី | data11 = {{Collapsible list |title={{nbsp}} |{{flagicon|ព្រុយណេ}} [[បង់ដា⁠សេរីបេកាវ៉ាន់]] |{{flagicon|ថៃ}} [[បាងកក]] |{{flagicon|ទីម័រខាងកើត}} [[ឌីលី]] |{{flagicon|វៀតណាម}} [[ហាណូយ]] |{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} [[ហ្សាការតា]] |{{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី}} [[គូឡាឡាំពួ]] |{{flagicon|ហ៊្វីលីពីន}} [[ម៉ានីល]] |{{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា}} [[ណៃពិដោ]] |{{flagicon|កម្ពុជា}} [[ភ្នំពេញ]] |{{flagicon|សិង្ហបុរី}} [[សិង្ហបុរី]] |{{flagicon|ឡាវ}} [[វៀងចន្ទន៍]]}} | label12 = ទីក្រុងធំៗបំផុត <!-- PLEASE LIMIT THE CITIES LISTED HERE TO THE CITIES LISTED IN THE [[List of urban areas by population]] ARTICLE. THANKS! --> | data12 = {{Collapsible list |title={{nbsp}} |{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} [[ចាបុដដិតតាបិក|ហ្សាការតា]] |{{flagicon|ថៃ}} [[បាងកក]] |{{flagicon|វៀតណាម}} [[ទីក្រុងហូជីមិញ]] |{{flagicon|ម៉ាឡេស៊ី}} [[គូឡាឡាំពួ]] |{{flagicon|សិង្ហបុរី}} [[សិង្ហបុរី]] |{{flagicon|មីយ៉ាន់ម៉ា}} [[រ៉ង់គូន]] |{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} [[បានឌុង]] |{{flagicon|វៀតណាម}} [[ហាណូយ]] |{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} [[ស៊ុរ៉ាបាយ៉ា]] |{{flagicon|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} [[ម៉ិដាន់]]|{{flagicon|ហ៊្វីលីពីន}} [[ទីក្រុងខ្វិហ្សុន]]}} }} <!-- PLEASE DO NOT ADD BANGLADESH TO THIS LIST. THIS DEFINITION OR THE ADDITION OF BANGLADESH TO SOUTHEAST ASIA IS NOT A COMMONLY ACCEPTED DEFINITION BY ORGANIZATIONS SUCH AS THE UNITED NATIONS AND THE CIA. BANGLADESH IS COMMONLY ACCEPTED AS PART OF SOUTH ASIA. THE CURRENT COUNTRIES LISTED HERE (BRUNEI, BURMA/MYANMAR, CAMBODIA, EAST TIMOR/TIMOR LESTE, INDONESIA, LAOS, MALAYSIA, THE PHILIPPINES, SINGAPORE, THAILAND, AND VIETNAM) ARE THE MOST ACCEPTED DEFINITION OF SOUTHEAST ASIA. PLEASE DISCUSS CHANGES REGARDING THE ADDITION OF BANGLADESH IN THE TALK PAGE. PLEASE ALSO REFER TO THE CURRENT MAPS OF SOUTHEAST ASIA BEING USED FOR THIS ARTICLE FOR FURTHER INFORMATION. --> '''អាស៊ីអាគ្នេយ៍''' គឺជា[[អនុតំបន់]]មួយនៃទ្វីប[[អាស៊ី]] ប្រកបដោយប្រទេសជាច្រើនដែលស្ថិតនៅក្នុងភូមិសាស្ត្រភាគខាងត្បូងប្រទេស[[ចិន]] ខាងកើតប្រទេស[[ឥណ្ឌា]] ខាងលិច[[នូវែលគីនេ]] និងខាងជើង[[អូស្ត្រាលី]]។<ref>{{cite web | url = http://www.nationsonline.org/oneworld/map_of_southeast_asia.htm | title = Map of Southeast Asia Region | author = Klaus Kästle | date = 10 September 2013 | website = Nations Online Project | publisher = One World – Nations Online | access-date = 23 January 2026 | archive-date = 20 September 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130920020837/http://www.nationsonline.org/oneworld/map_of_southeast_asia.htm | url-status = live }}</ref> តំបន់នេះសណ្ដូកលើចំណុចប្រសព្វនៃ[[រចិតវិវត្តន៍ផ្ទាំង|ផ្ទាំងភូគព្ភសាស្ត្រ]] ដែលមានសកម្មភាពរញ្ជួយ និងភ្នំភ្លើងខ្លាំង។ អាស៊ីអាគ្នេយ៍មានតំបន់ភូមិសាស្ត្រពីរ: [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] ដែលគេស្គាល់ដែរថាជា [[ឥណ្ឌូចិន]] ផ្សំឡើងដោយ [[កម្ពុជា]] [[ឡាវ]] [[មីយ៉ាន់ម៉ា]] (ភូមា) [[ថៃ]] [[វៀតណាម]] និង [[ទៀបកោះម៉ាឡេស៊ី]] ហើយនិង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍សមុទ្រ]] (ទឹកលិច) ប្រកបដោយប្រទេស [[ប៊្រុយណេ]] [[ម៉ាឡេស៊ីខាងកើត]] [[ទីម័រខាងកើត]] [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] [[ហ្វីលីពីន]] [[កោះគ្រិស្តម៉ាស]] និង[[សិង្ហបុរី]]។<ref name="unitednations1">{{cite web|url=http://www.un.org/depts/dhl/maplib/worldregions.htm|title=សមាសភាពនិងតំបន់ធំៗពិភពលោក|publisher=សហប្រជាជាតិ|accessdate=១៣ កញ្ញា ២០០៩}}</ref> អាស៊ីអាគ្នេយ៍គ្របដណ្ដប់លើផ្ទៃដីប្រមាណ ៤,៥០០,០០០ គម^២ ដែលស្មើនឹង ៨% នៃផ្ទៃ[[អឺរ៉ាស៊ី]] និង ៣% នៃផ្ទៃដីសរុបនៅលើភពផែនដី។ អាស៊ីអាគ្នេយ៍មានប្រជាជនរស់នៅប្រមាណជាង ៦៧៥ លាននាក់ ឬស្មើនឹង ៨.៥% នៃចំនួនប្រជាជនសរុបនៅពិភពលោក។ វាក៏ជាតំបន់ដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនជាងគេទីបីនៅទ្វីបអាស៊ីផងដែរ ដោយស្ថិតនៅពីក្រោយតំបន់អាស៊ីខាងត្បូង និងកើត។<ref>{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/asia-population/|title=Population of Asia (2018)|website=worldometers.info|language=en|access-date=24 January 2026|archive-date=6 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106164745/http://www.worldometers.info/world-population/asia-population/|url-status=live}}</ref> តំបន់មួយនេះផងដែរគឺសម្បូរទៅដោយជនជាតិ និងវប្បធម៌ចម្រុះជាច្រើនខុសៗគ្នា ដែលប្រើប្រាស់ភាសានិយាយជាងរាប់រយភាសា។<ref>{{cite book|last1=Zide; Baker|first1=Norman H.; Milton E.|title=Studies in comparative Austroasiatic linguistics|date=1966|publisher=Foreign Language Study}}</ref> ប្រទេសទាំង ១១ នៅក្នុងតំបន់នេះគឺសុទ្ធតែជាសមាជិកនៃ[[អាស៊ាន|សមាគមន៍ប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] (អាស៊ាន) ដែលជាអង្គការថ្នាក់តំបន់មួយបង្កើតឡើងដើម្បីជំរុញសមាហរណកម្មសេដ្ឋកិច្ច នយោបាយ យោធា អប់រំ និងវប្បធម៌នៅក្នុងចំណោមសមាជិករបស់ខ្លួន។<ref>{{Cite news |title=ASEAN Member States - ASEAN {{!}} ONE VISION ONE IDENTITY ONE COMMUNITY |url=https://asean.org/asean/asean-member-states/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810104747/https://asean.org/asean/asean-member-states/ |archive-date=2019-08-10 |access-date=2026-01-24 |work=ASEAN {{!}} ONE VISION ONE IDENTITY ONE COMMUNITY }}</ref> អាស៊ីអាគ្នេយ៍គឺជាតំបន់ដែលសម្បូរទៅដោយវប្បធម៌ចម្រុះច្រើនបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុងអំបូរភាសា និងក្រុមជនជាតិផ្សេងៗដែលមានវត្តមានក្នុងតំបន់នេះ។ បើក្រឡេកទៅមើលប្រវត្តិសាស្ត្រ​ អាស៊ីអាគ្នេយ៍បានទទួលឥទ្ធិពលច្រើនពីវប្បធម៌[[មហាឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] [[មណ្ឌលវប្បធម៌អាស៊ីបូព៌ា|ចិន]] [[ឥស្លាមសាសនានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ឥស្លាម]] និង[[អាណានិគមកិច្ចអឺរ៉ុបនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាណានិគមអឺរ៉ុប]] ហើយសព្វថ្ងៃនេះ វាបានក្លាយជាសមាសធាតុស្នូលនៃស្ថាប័នវប្បធម៌ និងនយោបាយនៅតាមបណ្ដាប្រទេសនីមួយៗ។​ ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍នៅសម័យទំនើបនេះភាគច្រើនធ្លាប់ត្រូវបានធ្លាក់ក្រោមអាណានិគមកិច្ចរបស់មហាអំណាចអឺរ៉ុប។ អាណានិគមនិយមអឺរ៉ុបបានកេងប្រវ័ញ្ចលើធនធានធម្មជាតិ និងកម្លាំងពលកម្មពីទឹកដីដែលពួកគេត្រួតត្រា ហើយថែមទាំងបានព្យាយាមផ្សព្វផ្សាយស្ថាប័ន និងគំនិតបែបអឺរ៉ុបចូលក្នុងសង្គមនៃតំបន់នេះទៀតផង។<ref>{{Cite web |date=2017-01-30 |title=The economic impact of colonialism |url=http://cepr.org/voxeu/columns/economic-impact-colonialism |access-date=2026-02-24 |website=CEPR }}</ref> ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍មួយចំនួនក៏ត្រូវបានកាន់កាប់ដោយ[[ចក្រភពជប៉ុន]]អស់មួយរយៈពេលខ្លីដែរក្នុងកំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]]។ បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ បានបញ្ចប់ អាណានិគមកិច្ចអឺរ៉ុបត្រូវបានរើចេញ ហើយបច្ចុប្បន្ន អាស៊ីអាគ្នេយ៍គឺមានវត្តមានរដ្ឋឯករាជ្យនៅស្ទើរគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃតំបន់។<ref>{{Cite web |last=Paseng |first=Rohayati |title=Research Guides: Southeast Asia Research Guide: Imperialism, Colonialism, & Nationalism |url=https://guides.library.manoa.hawaii.edu/c.php?g=105536&p=687513 |access-date=24 January 2026 |website=guides.library.manoa.hawaii.edu |language=en |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709151235/https://guides.library.manoa.hawaii.edu/c.php?g=105536&p=687513 |archivedate=កក្កដា 9, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220709151235/https://guides.library.manoa.hawaii.edu/c.php?g=105536&p=687513 |url-status=dead }}</ref> ==បំណែងចែក== ===ខាងនយោបាយ=== <!-- PLEASE DO NOT ADD BANGLADESH TO THIS LIST. THIS DEFINITION OR THE ADDITION OF BANGLADESH TO SOUTHEAST ASIA IS NOT A COMMONLY ACCEPTED DEFINITION BY ORGANIZATIONS SUCH AS THE UNITED NATIONS AND THE CIA. BANGLADESH IS COMMONLY ACCEPTED AS PART OF SOUTH ASIA. THE CURRENT COUNTRIES LISTED HERE (BRUNEI, BURMA/MYANMMAR, CAMBODIA, EAST TIMOR/TIMOR LESTE, INDONESIA, LAOS, MALAYSIA, THE PHILIPPINES, SINGAPORE, THAILAND, AND VIETNAM) ARE THE MOST ACCEPTED DEFINITION OF SOUTHEAST ASIA. PLEASE DISCUSS CHANGES REGARDING THE ADDITION OF BANGLADESH IN THE TALK PAGE. PLEASE ALSO REFER TO THE CURRENT MAPS OF SOUTHEAST ASIA BEING USED FOR THIS ARTICLE FOR FURTHER INFORMATION. --> និយមន័យនៃ''អាស៊ីអាគេ្នយ៍''មានដោយឡែកៗគ្នា ក៏ប៉ុន្តែនិយមន័យភាគច្រើនបំផុតរួមបញ្ចូលតំបន់ដែលបានតំណាងដោយប្រទេស និងទឹកដីនានាដែលបានចុះបញ្ជីខាងក្រោម។ ប្រទេសទាំងអស់នេះមិនបញ្ចូលទីម័រខាងកើតជាសមាជិកនៃ[[សមាគមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] (អាស៊ាន) ទេ។ តំបន់នេះ រួមគ្នាជាមួយប៉ែកនៃអាស៊ីខាងត្បូង ត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយថាជា[[ពួកឥណ្ឌៀ|ពួកឥណ្ឌៀខាងកើត]] រឺក៏ជាធម្មតា[[ពួកឥណ្ឌៀ]]រហូតដល់សតវត្សទី២០។ [[កោះគ្រិស្តម៉ាស]] និង[[ពួកកោះខូខូស]]ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប៉ែកនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ទោះបីជាកោះទាំងនោះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអូស្ត្រាលីក៏ដោយ។ បញ្ហាអធិបតេយ្យភាពនៅមានលើ[[ពួកកោះសមុទ្រចិនខាងត្បូង|ពួកកោះនៅក្នុងសមុទ្រចិនខាងត្បូង]]។ [[ប៉ាពួហ្គីណេថ្មី]]បានថ្លែងថាខ្លួនប្រហែលជាចូលអាស៊ាន ហើយនិងថ្មីៗនេះជាអ្នកសង្កេតការម្នាក់។ <ref>[http://www.gmanews.tv/story/154860/Papua-New-Guinea-asks-RP-support-for-Asean-membership-bid Papua New Guinea asks RP support for Asean membership bid]. Retrieved July 8, 2009.</ref><ref>[http://www.op.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=22879&Itemid=2 Somare seeks PGMA's support for PNG's ASEAN membership bid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100306192700/http://www.op.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=22879&Itemid=2 |date=មីនា 6, 2010 }}. Retrieved July 8, 2009.</ref> ====ប្រទេស==== {| class="sortable wikitable" |- !ប្រទេស !ផ្ទៃក្រឡា (គម^២)<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|title=ការប្រៀបធៀបប្រទេស :: ផ្ទៃ|publisher=សៀវភៅការពិតពិភពលោកភ.ស.ក.|accessdate=១២ កញ្ញា ២០០៩|archivedate=កុម្ភៈ 9, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html|url-status=dead}}</ref> !ប្រជាជន(២០១១)<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=548%2C518%2C516%2C522%2C566%2C576%2C578%2C537%2C536%2C582%2C544&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=51&pr.y=8</ref> !សន្ទភាព (/គម^២) !ផសស (ធម្មតា),<br>ដ.ស.រ. (២០១១)<ref name="GDP">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=548%2C518%2C516%2C522%2C566%2C576%2C578%2C537%2C536%2C582%2C544&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=51&pr.y=8|title=ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប ថ្លៃថ្មីៗ|publisher=មូលនិធិរូបិយបណ្ណអន្តរជាតិ|accessdate=២៧ កក្កដា ២០១២}}</ref> !ផសស (ធម្មតា) ក្នុង<br>ម្នាក់, ដ.ស.រ. (២០១១)<ref name="GDP (nominal) per capita ">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=548%2C518%2C516%2C522%2C566%2C576%2C578%2C537%2C536%2C582%2C544&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=51&pr.y=8|title=ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប តម្លៃថ្មីៗ|publisher=មូលនិធិរូបិយបណ្ណអន្តរជាតិ|accessdate=២៧ កក្កដា ២០១២}}</ref> !ល.អ.ម. !ធានី |- | {{flag|កម្ពុជា}} | ១៨១.០៣៥ | ១៥.១០៣.០០០ | ៨៤ | ១.២៨៦.១០០.០០០ | ៨៥២$ | ០,៥២៣ | [[ភ្នំពេញ]] |- | {{flag|ថៃ}} | ៥១៣.១២០ | ៦៤.០៧៦.០០០ | ១២៥ | ៣៤៥.៦៤៩.០០០.០០០ | ៥៣៩៤$ | ០,៦៨២ | [[បាងកក]] |- | {{flag|ទីម័រខាងកើត}} | ១៤៨៧៤ | ១.០៩៣.០០០ | ៧៤ | ៤.៣១៥.០០០.០០០ | ៣៩៤៩$ | ០,៤៩៥ | [[ឌីលី]] |- | {{flag|ព្រុយណេ}} | ៥.៧៦៥ | ៤២៥.៨៩០ | ៧៤ | ១៥.៥៣៣.០០០.០០០ | ៣៦.៥៨៤$ | ០,៨៣៨ | [[បានដាស៊េរីបេហ្គាវ៉ាន់]] |- | {{flag|ភូមា}} | ៦៧៦.៥៧៨ | ៦២.៤១៧.០០០ | ៩២ | ៥១.៩២៥.០០០.០០០ | ៨៣២$ | ០,៤៨៣ | [[ណៃពិដោ]] |- | {{flag|ម៉ាឡេស៊ី}} | ៣២៩.៨៤៧ | ២៨.៧៣១.០០០ | ៨៧ | ២៧៨.៦៨០.០០០.០០០ | ៩.៧០០$ | ០,៧៦១ | [[គូឡាឡាំពួ]] |- | {{flag|លាវ}} | ២៣៦.៨០០ | ៦.៥៥៦.០០០ | ២៨ | ៧.៨៩១.០០០.០០០ | ១.២០៤$ | ០,៥២៤ | [[វៀងចន្ទន៍]] |- | {{flag|វៀតណាម}} | ៣៣១.២១០ | ៨៩.៣១៦.០០០ | ២៧០ | ១២២.៧២២.០០០.០០០ | ១.៣៧៤$ | ០,៥៩៣ | [[ហាណូយ]] |- | {{flag|សិង្ហបុរី}} | ៧២៤ | ៥.២៧៤.៧០០ | ៧២៨៥ | ២៥៩.៨៤៩.០០០.០០០ | ៤៩.២៧១$ | ០,៨៦៦ | [[សិង្ហបុរី]] |- | {{flag|ហ៊្វីលីពីន}} | ៣០០.០០០ | ៩៥.៨៥៦.០០០ | ៣២០ | ២១៣.១២៩.០០០.០០០ | ២.២២៣$ | ០,៦៤៤ | [[ម៉ានីល]] |- | {{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} | ១.៩០៤.៥៦៩ | ២៤១.០៣០.៥២២ | ១២៧ | ៨៤៥.៦៨០.០០០.០០០ | ៣.៥០៩$ | ០,៦១៧ | [[ហ្សាការតា]] |} ====ទឹកដី==== [[Image:LocationSoutheastAsia.PNG|thumb|ទីតាំងនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍។<ref>ផែនទីនេះបង្ហាញជាដំបូងនូវបណ្ដាប្រទេសសមាជិកអាស៊ាន និងដូច្នេះមិនកត់សម្គាល់ [[ពួកកោះអណ្ឌមាននិងនិកោបារ]]ដែលក៏ជាផ្នែកមួយនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍តាមភូមិសាស្ត្រដែរ។</ref>]] [[Image:Location-Asia-UNsubregions.png|thumb|ប្រៀបធៀប[[តំបន់អាស៊ីនានា]]ដែលបានកំណត់ដោយ[[ស.ប.]]: {{legend|#0000E0|អាស៊ីខាងជើង}} {{legend|#E000E0|អាស៊ីកណ្ដាល}} {{legend|#00E000|អាស៊ីនិរតី}} {{legend|#E00000|អាស៊ីខាងត្បូង}} {{legend|#FFFF20|អាស៊ីខាងកើត}} {{legend|#FFC000|អាស៊ីអាគ្នេយ៍}}]] {| class="sortable wikitable" |- !ទឹកដី !ផ្ទៃក្រឡា (គម^២) !ប្រជាជន !សន្ទភាព (/គម^២) |- | {{flag|ពួកកោះខូខូស}} | ១៤<ref name="cocosfactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ck.html|title=ពួកកោះខូខូស (ឃីល្លីង)|publisher=សៀវភៅការពិតពិភពលោកភ.ស.ក.|accessdate=១២ កញ្ញា ២០០៩|archivedate=មករា 10, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190110141142/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ck.html|url-status=dead}}</ref> | ៥៩៦<ref name="cocosfactbook"/> | ៤២,៦ |- | {{flag|កោះឃ្រិសស្មាស}} | ១៣៥<ref name="christmasfactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kt.html|title=កោះឃ្រិសស្មាស|publisher=សៀវភៅការពិតពិភពលោកភ.ស.ក.|accessdate=១២ កញ្ញា ២០០៩|archivedate=ធ្នូ 25, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225080337/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kt.html|url-status=dead}}</ref> | ១៤០២<ref name="christmasfactbook"/> | ១០,៤ |} ====បំណែងចែករងរដ្ឋបាលនៃប្រទេស==== {| class="sortable wikitable" |- !ទឹកដី !ផ្ទៃក្រឡា (គម^២) !ប្រជាជន !សន្ទភាព (/គម^២) |- | {{flagicon|ចិន}} ([[ហៃណាន]]) | ៣៣៩២០ | ៨៦៤០៧០០ | ២៤១<ref>《中国统计年鉴—2005》 China Statistical Yearbook 2005 ISBN 7-5037-4738-2</ref> |- | {{flagicon|ឥណ្ឌា}} ([[ពួកកោះអណ្ឌមាននិងនិកោបារ]]) | ៨២៥០ | ៣៥៦១៥២<ref>Population data as per the Indian Census.</ref> | ៤៣ |} ===ខាងភូមិសាស្ត្រ=== <!-- PLEASE DO NOT ADD BANGLADESH TO THIS LIST. THIS DEFINITION OR THE ADDITION OF BANGLADESH TO SOUTHEAST ASIA IS NOT A COMMONLY ACCEPTED DEFINITION BY ORGANIZATIONS SUCH AS THE UNITED NATIONS AND THE CIA. BANGLADESH IS COMMONLY ACCEPTED AS PART OF SOUTH ASIA. THE CURRENT COUNTRIES LISTED HERE (BRUNEI, BURMA/MYANMMAR, CAMBODIA, EAST TIMOR/TIMOR LESTE, INDONESIA, LAOS, MALAYSIA, THE PHILIPPINES, SINGAPORE, THAILAND, AND VIETNAM) ARE THE MOST ACCEPTED DEFINITION OF SOUTHEAST ASIA. PLEASE DISCUSS CHANGES REGARDING THE ADDITION OF BANGLADESH IN THE TALK PAGE. PLEASE ALSO REFER TO THE CURRENT MAPS OF SOUTHEAST ASIA BEING USED FOR THIS ARTICLE FOR FURTHER INFORMATION. --> [[File:Southeast_asia.svg|thumb|ផែនទី[[គីរីលេខន៍]]នៃប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍។]] អាស៊ីអាគ្នេយ៍តាមភូមិសាស្ត្រត្រូវបានបែងចែកជាពីរអនុតំបន់ ដោយមានឈ្មោះថា [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]] (រឺ [[ឥណ្ឌូចិន]]) និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍សមុទ្រ]] (រឺ [[កម្រងកោះម៉ាឡេ]]ដែលបានកំណត់ឡើងស្រដៀងៗគ្នា) ([[ភាសាឥណ្ឌូណេស៊ី|ឥណ្ឌូណេស៊ី]]: ''[[នុសន្តរៈ]]'')។ <div class="references" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក]]រួមមាន: * [[កម្ពុជា]] * [[លាវ]] * [[ភូមា]] (មីយ៉ាន់ម៉ា) * [[ថៃ]] * [[វៀតណាម]] * [[ទៀបកោះម៉ាឡេស៊ី]] (ឧបទ្វីបម៉ាឡេស៊ី) [[អាស៊ីអាគ្នេយ៍សមុទ្រ]]រួមមាន: * [[ម៉ាឡេស៊ីខាងកើត]] * [[ព្រុយណេ]] * [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] * [[ហ៊្វីលីពីន]] * [[សិង្ហបុរី]]{{Citation needed|date=ឧសភា ២០១២}} * [[ទីម័រខាងកើត]] </div> [[ពួកកោះអណ្ឌមាននិងនិកោបារ]]នៃឥណ្ឌាតាមភូមិសាស្ត្រត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប៉ែកនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែរ។ [[បង់ក្លាដែស]]ខាងកើតនិង[[រដ្ឋបងប្អូនទាំងប្រាំពីរ]]នៃ[[ឥណ្ឌា]]ជាប៉ែកខាងវប្បធម៌នៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ហើយជួនកាលត្រូវបានគេចាត់ចូល[[អាស៊ីខាងត្បូង]] និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ថែមទៀត។ [[រដ្ឋបងប្អូនទាំងប្រាំពីរ]]នៃ[[ឥណ្ឌា]]តាមលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រក៏ជាប៉ែកនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែរ។{{Citation needed|date=ឧសភា ២០១២}} [[កោះហៃណាន]] និង[[ចិនខាងត្បូង|តំបន់ចិនខាងត្បូង]]ផ្សេងៗទៀត ដូចជា [[យូនណាន]] [[គួយចូវ]] និង[[គ័ងស៊ី]]ត្រូវបានគេចាត់ចូលក្នុង[[អាស៊ីខាងកើត]] និង[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍]]។{{Citation needed|date=ឧសភា ២០១២}} [[ប៉ាពួហ៊្គីណេថ្មី|ហ៊្គីណេថ្មីដែលសេសសល់]] ជួនកាលត្រូវបានគេបញ្ចូល ដូចជា[[បិឡូ]] [[ហ្គួហាន]] និង[[ពួកកោះមាំររីអ៊ែនណាខាងជើង]] ដែលជាប៉ែកទាំងអស់នៃ[[ឥណ្ខាខាងកើតអេស្ប៉ាញ]]។ {{Citation needed|date=ឧសភា ២០១២}} ពាក់កណ្ដាលខាងកើតនៃឥណ្ឌូណេស៊ី និងទីម័រខាងកើត (ខាងកើតនៃ[[ខ្សែវ៉លឡេស]]) តាមបរិស្ថានវិទ្យាត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប៉ែកនៃអូសេអានី ដែលកាលណោះប៉ែកនៃហ៊្គីណេថ្មីរបស់ឥណ្ឌូណេស៊ី ក៏ជាប៉ែកនៃអូសេអានីខាងបរិស្ថានវិទ្យា និងភូមិសាស្ត្រដែរ។{{Citation needed|date=ឧសភា ២០១២}} ==ប្រវត្តិសាស្ត្រ== '''''{{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍}}''''' ===បុរេ-ឥណ្ឌូបនីយកម្ម=== ''[[មនុសិប្បៈ]] រឺ អូម៉ូសាព្យាង'' បានទៅដល់តំបន់នេះប្រហែល៤៥០០០ឆ្នាំកន្លងទៅហើយ ដោយមានការរំកិលខ្លួនឆ្ពោះទៅខាងកើតពីឧបទ្វីបឥណ្ឌាមក។<ref>{{cite journal |author=Smithsonian |url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/human-migration.html |title=The Great Human Migration |year=2008 |month=July |page=2}}</ref> ''[[មនុផ្វ្លុរ៉ិសសៀនស៊ីស]]'' ដូចជាបានចែករំលែកពួកកោះខ្លះជាមួយពួកមនុស្សសម័យថ្មីនេះរហូតដល់ត្រឹមឆ្នាំ១២០០០កន្លងទៅ នៅពេលដែលពួកគេបានដាច់ពូជ។<ref>{{cite journal | author=ម័រវូដ, អ៊ែម.ជេ. | coauthors = ប្រោន, ភី., ចាតមីកុ, ស៊ុទីកណា, ធី., វ៉ាហ៊្យុ-សាបតុម៉ុ, អ៊ី., វ៉េស្តាវ៉ាយ, ខេ. អ៊ី., រ៉ុគុស-អេវ-ឌូ, របឺតស៍, អរ.ជី., មែដា, ធី., វ៉ាស៊ីស្តូ, អ៊ែស. និងឌ្ជុបៀនតុណុ, ធី. | date = ១៣ តុលា ២០០៥ | title = ភស្តុតាងបន្ថែមសម្រាប់មនុជសម្ពន្ធិកខ្លួនតូចពីចុងអតិកញ្ញៈនៃផ្វ្លរ៉េស ឥណ្ឌូណេស៊ី|journal=[[ណេតឆឺរ]] | volume = ៤៣៧ | pages = ១០១២–១០១៧ | doi = 10.1038/nature04022 | pmid=16229067 | issue=៧០៦១}}</ref> ទ្រឹស្ដីមួយ ដែលបានទទួលការរិះគន់ខ្លាំងក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះគឺថា[[ប្រជាជនទក្សិណអាស៊ី]] ដែលបង្កើតបានភាគច្រើននៃប្រជាជនសម័យទំនើបនៅឥណ្ឌូណេស៊ី ម៉ាឡេស៊ី ព្រុយណេ ទីម័រខាងកើត និងហ៊្វីលីពីន បានបំលាស់ទីទៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ចេញមកពី[[តៃវ៉ាន់]]ទេ។ ពួកគេបានមកដល់នៅឥណ្ឌូណេស៊ីក្បែរ២០០០&nbsp;ម.គ. និងដូចគ្នាដែរពួកគេបានរីកសាយភាយរហូតដល់កម្រងកោះទាំងនេះ ដោយបានកំណត់[[ពួកកាលទ្វីប|ពួកមនុស្សកាលទ្វីប]]ដើមកំណើតទៅនឹងតំបន់ខាងកើតឆ្ងាយៗ។<ref>{{cite book |last=ថេឡឺរ |first=យ៉ាន-ហ្គាលល្ម៉ឹន |title=ឥណ្ឌូណេស៊ី: ប្រជាជន និង ប្រវត្តិសាស្ត្រ |publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យយ៉េល |year=២០០៣ |location= ហេវ៉ឹនថ្មី និង ឡុនដឹន |isbn=0-300-10518-5|pages=៥–៧}}</ref> ជាការផ្ទុយស្រឡៈគ្នាទៅនឹងទ្រឹស្ដីខាងលើ ការសិក្សាជាច្រើនបានបង្ហាញដោយអ.ព.មន. រឺ HUGO (អង្គការបណ្ដុំពន្ធុមនុស្ស) តាមរយៈការសិក្សាពន្ធុជាច្រើននៃពូជសាសន៍អាស៊ី ខាងវិទ្យាសាស្ត្របង្ហាញពីការបំលាស់ទីនៃអាស៊ីតែមួយគត់ពីអាស៊ីគ្នេយ៍ដោយការធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅខាងជើងយឺតៗ ដែលធ្វើឱ្យមានមនុស្សរស់នៅប៉ែកខាងត្បូងនៃអាស៊ីខាងកើត និងក្រោយមកទៀតអាស៊ីខាងកើតខ្លួនឯងជំនួសមកវិញដោយផ្លូវផ្សេងៗជុំវិញនោះ។<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8406506.stm |work=BBC News | title=Genetic 'map' of Asia's diversity | date=December 11, 2009}}</ref> សុលហេមនិងកន្លែងដទៃៗទៀតបានបង្ហាញភស្តុតាងពីបណ្ដាញពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រ''នុសន្តរ''ដែលលាតសន្ធឹងពី[[វៀតណាម]]​ដល់កម្រងកោះទាំងមូលនៅដើមឆ្នាំ៥០០០ម.គ.ដល់ឆ្នាំ១នៃគ.ស.ដូចគ្នាដែរ។<ref>Solheim, ''Journal of East Asian Archaeology'', 2000, '''2''':1–2, pp. 273–284(12)</ref> ពួកមនុស្សអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាពិសេសកូនចៅនៃ[[ទក្សិណអាស៊ី]]ទាំងប៉ុន្មាន ធ្លាប់ជាពួកអ្នកដើរសមុទ្រអស់រយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ អ្នកខ្លះទៅដល់កោះ[[ម៉ាដាហ្គាស្កា]]។ នាវាកប៉ាល់របស់ពួកគេ ដូចជា[[វីនតា]] គឺមានប្រយោជន៍នៅមហាសមុទ្រ។ កំណត់ត្រាដំណើរសមុទ្ររបស់លោក[[ផ្វឹជីនន់ ម៉ាហ្សឹឡឺន|ម៉ាហ្សឹឡឺន]] ថាតើនាវាកប៉ាល់របស់ពួកគេអាចស៊ូនឹងឧបសគ្គលំបាកយ៉ាងណា តាមតែប្រៀបធៀបទៅនឹងសំពៅរបស់អឺរ៉ុប។<ref name="Bergreen.L_Magellan">Laurence Bergreen, Over the Edge of the World: Magellan's Terrifying Circumnavigation of the Globe, HarperCollins Publishers, 2003, hardcover 480 pages, ISBN 0-06-621173-5</ref> ការឆ្លងកាត់មហាសមុទ្រឥណ្ឌាបានជួយដល់អាណានិគមកិច្ចនៃម៉ាដាហ្គាស្កាដោយប្រជាជនទក្សិណទ្វីប ក៏ដូចជាពាណិជ្ជកម្មរវាងអាស៊ីខាងលិច និងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែរ។ មាសមកពី[[សូម៉ាតេរ៉ា]]ត្រូវបានគិតថាបានទៅដល់ចុងខាងលិចដូចជារ៉ូម ដែលកាលណោះទាសករម្នាក់មកពី[[សមុទ្រស៊ុលុ]]ត្រូវបានគិតថាត្រូវបានប្រើនៅក្នុង[[ដំណើរសមុទ្ររបស់ម៉ាហ្សឹឡឺន]]ជាអ្នកបកប្រែ។ ប្រជាជនភាគច្រើនបំផុតដើមឡើយគឺជា[[អ្នកព្រលឹងនិយម]]។ ជំនឿនេះចុងក្រោយបានជំនួសដោយ[[ហិណ្ឌូសាសនា]]វិញ។ [[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]]ភ្លាមៗបានបន្តនៅឆ្នាំ៥២៥។ នៅសតវត្សទី១៥ ឥទ្ធិពលឥស្លាមបានចាប់ផ្ដើមចូលមកដល់។ នេះបានបង្ខំឱ្យព្រះរាជវាំង[[ហិណ្ឌូ]]ចុងក្រោយនៅឥណ្ឌូណេស៊ីដកខ្លួនថយទៅ[[បាលី]]វិញ។ នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក ភូមា កម្ពុជា និងថៃបានរក្សាទុកទម្រង់ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ដែលបាននាំមកពីស្រីលង្កា។ ប្រភេទនៃពុទ្ធសាសនានេះត្រូវបានរំលាយបញ្ចូលគ្នាជាមួយវប្បធម៌ខ្មែរដែលមានឥទ្ធិពលហិណ្ឌូស្រាប់។ ===ព្រះរាជាណាចក្រឥណ្ឌូបនីយកម្ម=== '''''{{Main|មហាឥណ្ឌា}}''''' [[Image:Angkor Wat.jpg|thumb|right|250px|upright|[[អង្គរវត្ត]]នៅ[[សៀមរាប]] [[កម្ពុជា]]]] ភាគតិចណាស់ដែលគេស្គាល់អំពីជំនឿ និងការបដិបត្តិសាសនាអាស៊ីអាគ្នេយ៍មុនការមកដល់នៃពួកអ្នកជំនួញឥណ្ឌា និងឥទ្ធិពលសាសនាពីសតវត្សទី២ម.ស.រហូតមក។ ពីមុនសតវត្សទី១៣នៃគ.ស. [[ហិណ្ឌូសាសនា]] និង[[ពុទ្ធសាសនា]]គឺជាសាសនាសំខាន់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ជ្វាទ្វីប រាជាណាចក្រហិណ្ឌូនៅ[[ជ្វា (កោះ)|ជ្វា]] និង[[សូម៉ាតេរ៉ា]]បានមានអត្ថិភាពប្រហែល២០០ឆ្នាំម.គ.។ ប្រវត្តិនៃពិភពនិយាយម៉ាឡេចាប់ផ្ដើមជាមួយការមកដល់នៃឥទ្ធិពលឥណ្ឌា ដែលមានចុះកាលបរិច្ឆេទថយក្រោយទៅយ៉ាងហោចណាស់ដល់សតវត្សទី៣ម.គ.។ ពួកឈ្មួញឥណ្ឌាបានមកដល់ប្រជុំកោះទាំងពីររកផលិតផលព្រៃឈើនិងសមុទ្រដ៏ច្រើនក្រៃលែងរបស់ខ្លួននិងដើម្បីជួញដូរជាមួយពួកឈ្មួញមកពីចិន ដែលពួកអ្នកទាំងនោះក៏បានរកឃើញពិភពម៉ាឡេនៅដើមកាលបរិច្ឆេទមួយនោះដែរ។ ទាំងសាសនាហិណ្ឌូ និងព្រះពុទ្ធសាសនា ត្រូវមានឡើងដូចគ្នានៅ[[ទៀបកោះម៉ាឡេ]] (ឧបទ្វីបម៉ាឡេ)នៅបណ្ដើមនៃសតវត្សទី១នៃគ.ស. ហើយចាប់ពីទីនោះមករីកសាយភាយឆ្លងទៅប្រជុំកោះនេះទៀត។ [[កម្ពុជា]]លើកទីមួយបានរងឥទ្ធិពលដោយហិណ្ឌូសាសនាកំឡុងការផ្ដើមនៃ[[នគរភ្នំ|នគរវ្នំ]]។ ហិណ្ឌូសាសនាធ្លាប់ជាសាសនាមួយក្នុងចំណោមសាសនាផ្លូវការរបស់[[អាណាចក្រខ្មែរ]]។ កម្ពុជាគឺជាផ្ទះកំណើតរបស់ប្រាសាទមួយនៃប្រាសាទតែពីរគត់ដែលបានបូជាដល់ព្រះ[[ព្រហ្ម]]ក្នុងលោក។ {{Citation needed|date=ឧសភា ២០១២}} [[អង្គរវត្ត]]ក៏ជាប្រាសាទហិណ្ឌូល្បីល្បាញមួយនៅកម្ពុជាដែរ។ អរិយធម៌[[ចាម្ប៉ា]]ក៏ត្រូវបានស្ថិតនៅអ្វីដែលសព្វថ្ងៃនេះជាវៀតណាមភាគកណ្ដាល ហើយក៏ធ្លាប់ជាព្រះរាជាណាចក្រហិណ្ឌូឥណ្ឌូបនីយកម្មដ៏ខ្លាំងក្លាមួយដែរ។ [[យួន]]បានធ្វើការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជន[[ចាម]]កំឡុង[[ការលុកលុយរបស់យួននៅចាម្ប៉ា១៤៧១]] ដោយការរុករើ និងការដុតបំផ្លាញចាម្ប៉ា ការកាប់សម្លាប់ប្រជាជនចាមរាប់ពាន់នាក់ និងការបញ្ជ្រួតជ្រាបពួកគេដោយបង្ខំអោយទទួលយកវប្បធម៌យួន។<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=Bc30ytJmwzMC&pg=PA110&dq=annam+sacked+their+country+vietnamese+smashed+champa+cham+officials+told+the+chinese#v=onepage&q=annam%20sacked%20their%20country%20vietnamese%20smashed%20champa%20cham%20officials%20told%20the%20chinese&f=false|title=ឈាមនិងដី: ប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោកនៃការប្រល័យពូជសាសន៍និងការប្រល័យជីវិតពីស្ប៉ាតតាដល់ដារ៉្ផ្វូរ|author=បិន-គៀរណឹន|year=២០០៩|publisher=សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យយ៉េល|page=១១០|isbn=0-300-14425-3|accessdate=៩មករា ២០១១}}</ref> [[អធិរាជាណាចក្រមជបហិត]]ធ្លាប់ជា[[រាជាណាចក្រឥណ្ឌូបនីយកម្ម]]ដែលស្ថិតនៅជ្វាខាងកើតចាប់ពីឆ្នាំ១២៩៣ដល់ប្រហែលឆ្នាំ១៥០០។ មេដឹកនាំធំបំផុតគឺ[[ហាយ៉ាមវូរូក]] ដែលរជ្ជកាលរបស់ទ្រង់ចាប់ពីឆ្នាំ១៣៥០ដល់១៣៨៩បានសំគាល់ឱ្យឃើញនូវចំណុចកំពូលរបស់ចក្រភព នៅពេលដែលខ្លួនបានត្រួតត្រាព្រះរាជាណាចក្រដទៃៗនៅ[[ទៀបកោះម៉ាឡេ]]ខាងត្បូង [[កាលីម៉ាន់តាន់]] [[សូម៉ាតេរ៉ា]] និង[[បាលី (កោះ)|បាលី]]។ ប្រភពផ្សេងៗដូចជានគរកេរ្តគម ក៏វែកញែកថាឥទ្ធិពលរបស់ចក្រភពនេះបានឆ្លងចូលលើភាគខ្លះនៃ[[ស៊ូឡាវ៉ិស៊ី]] [[ពួកកោះម៉ឹឡាក់កឹហ្ស|ម៉ឹឡាក់កឹហ្ស]] និងតំបន់ខ្លះនៃ[[ហ្គីណេថ្មីខាងលិច]] ដែលធ្វើអោយខ្លួនក្លាយជាចក្រភពដ៍ធំបំផុតដែលធ្លាប់មាននៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ [[ពួកចោឡ៊ៈ]]បានខ្លាំងពូកែក្នុងសកម្មភាពតាមសមុទ្រទាំងខាងវិស័យយោធានិងពាណិជ្ជវិស័យ។ ការវាយឆ្មក់របស់ពួកគេនៅ[[កត្តហៈ]] និង[[ស្រីវិជ័យ]] និងទំនាក់ទំនងពាណិជ្ជកម្មបន្តរបស់ពួកគេជាមួយនិង[[ចិនមជ្ឈិម-ធិរាជ|អធិរាជាណាចក្រចិន]] ដែលអាចនាំឱ្យពួកគេមានឥទ្ធិពលដល់វប្បធម៌តំបន់នានា។ ឧទាហរណ៍ដែលគង់វង្សនៅជាច្រើននៃ[[ហិណ្ឌូសាសនានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ឥទ្ធិពលវប្បធម៌ហិណ្ឌូ]]បានរកឃើញសព្វថ្ងៃទូទាំងអាស៊ីអាគ្នេយ៍គឺជាលទ្ធផលនៃបេសនកម្មនានារបស់ចោឡ៊ៈ។<ref name="prambanan">សំណង់ប្រាសាទស្អេកស្កះដ៏អស្ចារ្យនៅ[[ប្រាំបាណន់]]​នៅឥណ្ឌូណេស៊ីបង្ហាញឱ្យឃើញនូវភាពស្រដៀងគ្នាមួយចំនួន​ជាមួយស្ថាបត្យកម្មឥណ្ឌាខាងត្បូង។ សូមមើល ក.ព្ធ.-និលកន្ត-ឝស្ត្រី ''The CōĻas'', ១៩៣៥ ទំ ៧០៩</ref> ===ការផ្សព្វផ្សាយឥស្លាម=== '''''{{See also|ការផ្សព្វផ្សាយឥស្លាមនៅឥណ្ឌូណេស៊ី}}''''' [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een Koranschool op Java TMnr 10002385.jpg|thumb|left|ក្មេងៗកំពុងរៀនសូត្រ[[កូរអាន]]​នៅ[[ជ្វា]]កំឡុង​[[ឥណ្ឌាខាងកើតណេដឺរឡន់|សម័យអាណានិគម]]។]] នៅសតវត្សទី១១ សម័យច្របូកច្របល់ចលាចលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ[[អាស៊ីអាគ្នេយ៍សមុទ្រ]] កងទ័ពជើងទឹក[[ចោឡ៊ៈ]][[ឥណ្ឌា]]បានឆ្លងមហាសមុទ្រនិងបានវាយប្រហារព្រះរាជាណាចក្រ[[ស្រីវិជ័យ]]របស់សង្គ្រាមវិជ័យតុន្គវរ្ម័ននៅកាដារម ([[នគរកត្តហៈ|កត្តហៈ]]) រាជធានីនៃរាជាណាចក្រតាមមាត់សមុទ្រដ៏មានអំណាចត្រូវបានលួចប្លន់បំផ្លិចបំផ្លាញ និងព្រះរាជាត្រូវបានគេចាប់បាន។ រួមគ្នាជាមួយកាដារម ប៉ានអៃនៅសម័យបច្ចុប្បន្ន [[សូម៉ាតេរ៉ា]]និងមឡ៊ៃយូរ និងទៀបកោះម៉ាឡេ (ឧបទ្វីបម៉ាឡេ) ក៏ត្រូវបានវាយប្រហារដែរ។ ភ្លាមបន្ទាប់មកនោះ ស្ដេចនៃកត្តហៈ [[ព្រះអង្គមហាវង្ស]]បានក្លាយជាអ្នកដឹកនាំដំបូងដែលបោះបង់ចោលជំនឿ[[ហិណ្ឌូ]]តាមបែបប្រពៃណី និងបានចាប់យកសាសនាឥស្លាមជាមួយ[[ស៊ុលតង់ណាចក្រកត្តហៈ]]ដែលបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១១៣៦។ [[សមុទ្រប៉ាសអៃ]]បានកាន់សាសនាឥស្លាមនៅឆ្នាំ១២៦៧ ស្ដេចនៃមល្លកា [[បរមេស្វរៈ (ស៊ុលតង់)|បរមេស្វរៈ]]បានរៀបអភិសេកជាមួយព្រះនាងនៃប៉ាសអៃ ព្រះរាជបុត្រនេះបានក្លាយជាស៊ុលតង់ទីមួយនៃមល្លកា ភ្លាមៗមល្លកាបានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាឥស្លាមនិងពាណិជ្ជកម្មតាមសមុទ្រ ពួកអ្នកគ្រប់គ្រងផ្សេងទៀតបានធ្វើតាមគ្នាបន្តបន្ទាប់។ មេដឹកនាំសាសនា[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]និងអ្នកប្រាជ្ញឥស្លាម[[ហាជី អាប់ឌុល ម៉ាលីខ ការីម អាំរូឡាហ៍|ហាមកា]] (១៩០៨-១៩៨១) បានសរសេរនៅឆ្នាំ១៩៦១:: ''"ការរីកចម្រើននៃឥស្លាមនៅឥណ្ឌូណេស៊ីនិង[[សហព័ន្ធម៉ាឡេ|ម៉ាឡេយ៉ា]]គឺទាក់ទងយ៉ាងជិតស្និទនឹងមូស៊្លីមចិនម្នាក់ មេទ័ពជើងទឹក[[ចឹង ហឺ|ចឹង-ហឺ]]។"''<ref>[http://210.0.141.99/eng/malaysia/ChineseMuslim_in_Malaysia.asp Chinese Muslims in Malaysia, History and Development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060717054928/http://210.0.141.99/eng/malaysia/ChineseMuslim_in_Malaysia.asp |date=កក្កដា 17, 2006 }} by Rosey Wang Ma</ref> មានទ្រឹស្ដីជាច្រើនចំពោះដំណើរការ[[ឥស្លាមនីយកម្ម]]នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ទ្រឹស្ដីទីមួយគឺពាណិជ្ជកម្ម។ ការពង្រីកពាណិជ្ជកម្មចំណោមអាស៊ីខាងលិច ឥណ្ឌានិងអាស៊ីអាគ្នេយ៍បានជួយដល់ការរីកសាយភាពនៃសាសនានេះតាមរយៈពួកពាណិជ្ជករមូស៊្លីមដែលបាននាំឥស្លាមមកតំបន់នេះ។ ទ្រឹស្ដីទីពីរគឺជាតួនាទីនៃពួកសាសនទូត រឺ ពួក[[ស៊ូភ្វី]]។ {{Citation needed|date=មិថុនា ២០១១}} ពួកសាសនទូតស៊ូភ្វីបានដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការផ្សព្វផ្សាយជំនឿដោយគំនិតឥស្លាមច្របាច់បញ្ចូលគ្នាជាមួយជំនឿក្នុងស្រុកមានស្រាប់និងសញ្ញាណសាសនា។ ទីបញ្ចប់ ពួកវណ្ណៈដឹកនាំបានកាន់សាសនាឥស្លាម និងថាបានជួយបន្ថែមបញ្ជ្រាបបញ្ចូលសាសនានេះទូទាំងតំបន់។ អ្នកដឹកនាំនៃកំពង់ផែដ៏សំខាន់បំផុតនៃតំបន់នេះ [[ស៊ុលតង់ណាចក្រមល្លកា]] បានកាន់សាសនាឥស្លាមនៅសតវត្សទី១៥ ដោយប្រាប់ឱ្យដឹងនូវសម័យមួយនៃការផ្លាស់សាសនាយ៉ាងលឿននៃឥស្លាមទូទាំងតំបន់នេះជាតំបន់ដែលបានផ្ដល់នូវកម្លាំងបង្រួបបង្រួមចំណោមពួកថ្នាក់ដឹកនាំ និងពាណិជ្ជកម្ម។ {{Citation needed|date=មិថុនា ២០១១}} ==ពាណិជ្ជកម្ម និង អាណានិគមកិច្ច== ===ចិន=== '''''{{See also|បញ្ជីសួយសារអាករនៃចិនអធិរាជ|ចក្រពត្តិនិយមនៅអាស៊ី}}''''' ពួកឈ្មួញចិនបានធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយតំបន់នេះអស់រយៈពេលជាយូរមកហើយតាមរយៈភស្តុតាងនៃកំណត់ត្រា​ការដើរសមុទ្ររបស់លោកម៉ាហ្សឺឡឹងថា[[ព្រុយណេ]]​មាន[[កាំភ្លើងធំ]]ច្រើនជាងសំពៅពួកអឺរ៉ុបទៀត អញ្ជឹងវាបង្ហាញថាពួកចិនបាន​ការពារពង្រឹងពួកគេ។<ref name="Bergreen.L_Magellan"/> វីរកថាម៉ាឡេស៊ីដែលមាន ថាអធិរាជមិងចិនមួយអង្គបានបញ្ជូនរាជបុត្រី [[ហានលីប៉ោវ]]ទៅមល្លកា ជាមួយនិងអ្នកហែហម៥០០នាក់ ដើម្បីរៀបអភិសេកជាមួយ[[ម៉ាន់ស៊ូរ សាហ|ស៊ុលតង់ម៉ាន់ស៊ូរ-សាហ]] បន្ទាប់ពីអធិរាជអង្គនេះចាប់អារម្មណ៍ដោយសារពុទ្ធិនៃស៊ុលតង់។ អណ្ដូងរបស់ហានលីប៉ោវ (ដែលបានសង់នៅឆ្នាំ១៤៥៩) ឥឡូវគឺជាទំនាក់ទាញទេសចរណ៍នៅទីនោះ ជា[[ភ្នំចិន]] ដែលអ្នកហែហមព្រះនាងបានមកតាំងទីលំនៅ។ តម្លៃយុទ្ធសាស្ត្រនៃ[[ទ្វារសមុទ្រមល្លកា]] ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ[[ស៊ុលតង់ណាចក្រមល្លកា]]នៅសតវត្សទី១៥និងដើមសតវត្សទី១៦ បានធ្វើអោយកត់សម្គាល់ដោយអ្នកនិពន្ធ[[ព័រទុយហ្គាល់ (ជនជាតិ)|ព័រទុយហ្គាល់]][[ដួរអាឈិ បារ្បហ្សិ|ដួរអាត-បារ្បហ្សិ]] ដែលនៅឆ្នាំ១៥០០បានសរសេរ "លោក ដែលអ្នកជាម្ចាស់នៃមល្លកាមានដៃនៅលើបំពង់កនៃ[[វ៉េនណេហ៊្សាំរ]]"។ ===អឺរ៉ុប=== [[Image:StraitOfMalacca2.jpg|thumb|right|[[ទ្វារសមុទ្រមល្លកា]], (ច្រកចង្អៀត)]] ឥទ្ធិពលលោកខាងលិចបានចាប់ផ្ដើមចូលនៅសតវត្សទី១៦ ជាមួយការមកដល់នៃពួកព័រទុយហ្គាល់ និងអេស្ប៉ាញនៅម៉ាល់លូគូ និងហ៊្វីលីពីន។ ក្រោយមកទៀតពួកហូល្លង់បានបង្កើត[[ឥណ្ឌាខាងកើតណេដឺរឡន់|ឥណ្ឌាខាងកើតហូល្លង់]] ពួកបារាំង[[សហភាពឥណ្ឌូចិន]] និងពួកប៊្រីតធិឝ (ចក្រភពអង់គ្លេស) [[និគមទ្វារសមុទ្រ]]។ ក្រោយមកទៀត ប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ទាំងអស់ត្រូវបានធ្វើអាណានិគមនីយកម្មលើកលែងតែ[[ថៃ]]ចេញ។ [[កាលប្បវត្តិវិទ្យានៃរបុករបកអឺរ៉ុបនៅអាស៊ី|ពួកអ្នករុករកអឺរ៉ុប]]កំពុងតែទៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ពីខាងលិចនិងខាងកើត។ ពាណិជ្ជកម្មទៀងទាត់រវាងសំពៅនានាដែលចេញក្ដោងទៅខាងកើតចាប់ពីមហាសមុទ្រឥណ្ឌានិងខាងត្បូងចាប់ពីអាស៊ីដីគោកបានផ្ដល់​នូវទំនិញដោយយកត្រឡប់មកវិញ​នូវផលិតផល​ធម្មជាតិ ដូចជាទឹកឃ្មុំ និងចំពុះកេងកងមកពីពួកកោះនៃប្រជុំកោះនេះ។ ពួកអឺរ៉ុបបាននាំសាសនាគ្រិស្តដែលអនុញ្ញាតឱ្យពួកសាសនទូតគ្រិស្តបានផ្សព្វផ្សាយយ៉ាងទូលំទូលាយ។ ថៃក៏បានអនុញ្ញាតឱ្យពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រលោកខាងលិចចូលប្រទេសខ្លួនដើម្បីអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធអប់រំរបស់ខ្លួន ពេលដូចគ្នានេះដែរ ក៏ចាប់ផ្ដើមបញ្ជូននូវសមាជិករាជវង្សនិងពួកអ្នកប្រាជ្ញថៃដើម្បីឱ្យទទួលការអប់រំជាន់ខ្ពស់ពីអឺរ៉ុប និង[[រុស៊្សី]]ផង។ ===ជប៉ុន=== '''''{{See also|មណ្ឌលសហវិបុលភាពមហាអាស៊ីខាងកើត|ទាសភាពនៅជប៉ុន|ការកាន់កាប់របស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូណេស៊ី|ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមរបស់ជប៉ុន}}''''' កំឡុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី២]] [[អធិរាជាណាចក្រជប៉ុន|ជប៉ុនចក្រពត្តិ]]បានលុកលុយភាគច្រើននៃអតីតអាណានិគមលោកខាងលិច។ [[សម័យឝ៊វ៉ា|របបកាន់កាប់ឝ៊វ៉ា]]បានប្រព្រឹត្តសកម្មភាពហិង្សាជាច្រើនប្រឆាំងនឹងពួកអសេនិកជន (ជនស៊ីវិល)ដូចជា[[ការសម្លាប់រង្គាលម៉ានីល]] និងការអនុវត្តប្រព័ន្ធ[[ពលកម្មគ្មានទំនេរ|ពលកម្មដោយបង្ខំ]] ដូចជារឿងមួយដែលពាក់ព័ន្ធនឹង''[[ឡូមុឝាក់]]'' ៤ ទៅ ១០លាននាក់នៅឥណ្ឌូណេស៊ី។<ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) Library of Congress, 1992, "Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45"] Access date: February 9, 2007.</ref> របាយការណ៍របស់ស.ប.ក្រោយមកបានថ្លែងថា​មនុស្សបួនលាននាក់បានស្លាប់​នៅឥណ្ឌូណេស៊ី​ជាលទ្ធផលនៃការអត់បាយនិងពលកម្មបង្ខំ​កំឡុងការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន។<ref>[[ចន វ. ដោអឺរ|ចន-វ.-ដោអឺរ]] ''សង្គ្រាមគ្មានមេត្តា: ការប្រណាំងប្រជែង និង អំណាចនៅក្នុងសង្គ្រាមប៉ាស៊ីហ៊្វិក'' (១៩៨៦; ភែនទីអន; ISBN 0-394-75172-8)</ref> ===បច្ចុប្បន្ន=== '''''{{See also|គោលនយោបាយការបរទេសជប៉ុននៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍}}''''' ប្រទេសភាគច្រើនបំផុតនៅតំបន់នេះពេញចិត្តស្វ័យភាពជាតិ។ ទម្រង់រដ្ឋាភិបាល[[ប្រជាធិបតេយ្យ]]និងការទទួលស្គាល់សិទ្ធិមនុស្សដែលកំពុងចាក់ឫសចាក់គល់។ [[អាស៊ាន]]ផ្ដល់នូវក្របខណ្ឌមួយសម្រាប់សមាហរណកម្មពាណិជ្ជកម្ម។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលអះអាងឡើងលើ[[ពួកកោះស្ព្រែតលី]]គឺបានបង្កើតឡើងដោយ [[ព្រុយណេ]] [[ចិន]] [[ម៉ាឡេស៊ី]] [[ហ៊្វីលីពីន]] [[តៃវ៉ាន់]] និង[[វៀតណាម]]។ ==ភូមិសាស្ត្រ== '''''{{See also|ត្រីកោណមាស (អាស៊ីអាគ្នេយ៍)|បញ្ជីភ្នំអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ហ្សុមៀ (ភូមិសាស្ត្រ)}}''''' [[Image:Mt.Mayon tam3rd.jpg|thumb|left|[[ភ្នំភ្លើងម៉ាយ៉ុន]]នៅ[[ហ៊្វីលីពីន]]]] តាមភូមិសាស្ត្រ [[ប្រជុំកោះម៉ាឡេ]]គឺជាប្រជុំកោះមួយក្នុងចំណោមតំបន់ដែលមានសកម្មភាព[[វិទ្យាភ្នំភ្លើង|ភ្នំភ្លើង]]នៅក្នុងពិភពលោក។ [[រំលើករចិតវិវត្តន៍|រំលើក]]ភូមិសាស្ត្រជាច្រើនក្នុងតំបន់នេះក៏បានបង្កើតបានភ្នំជាច្រើនផុសឡើង ដែលមានកំពស់ដល់[[ពុនចាក់ចៃយ៉ា]]នៅ[[ប៉ាពួ (ខេត្តឥណ្ឌូណេស៊ី)|ប៉ាពួ]] ឥណ្ឌូណេស៊ីនៅ៥០៣០មាត្រ (១៦០២៤&nbsp;ភ្វ.) នៅលើកោះ[[ហ៊្គីណេថ្មី]] វាគឺជាកន្លែងតែមួយគត់ដែលផែនទឹកកកអាចរកឃើញបាននៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ គ្រានោះកំពូលភ្នំខ្ពស់បំផុតទីពីរគឺ[[ភ្នំគីណាបាលុ]]នៅ[[សាបា]] ម៉ាឡេស៊ីនៅលើកោះកាលីម៉ាន់តាន់ដែលមានកំពស់៤០៩៥មាត្រ (១៣៤៣៥&nbsp;ភ្វ)។ ភ្នំខ្ពស់បំផុតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍គឺខាកាបុរ៉ាហ៊្សី ៥៩៦៧មាត្រ និងអាចត្រូវបានគេរកឃើញនៅភូមាខាងជើងដែលចែករំលែកនូវជួរនៃកំពូលភ្នំមេបារបស់ខ្លួន [[ភ្នំសគរមាថា|ភ្នំអេវ៉ឺរ៉ិស]]។ ប្រជុំកោះធំបំផុតនៅក្នុងពិភពលោកតាមរយៈទំហំនៅឥណ្ឌូណេស៊ី (តាមរយៈ[[សៀវភៅការពិតពិភពលោកភ.ស.ក.]])។ [[ភ្នំភ្លើងម៉ាយុន]] ទោះបីយ៉ាងណា ក៏មាន[[ភ្នំភ្លើងសកម្មនៅហ៊្វីលីពីន|សកម្មភាព]]គ្រោះថ្នាក់ ក៏កាន់កំណត់ត្រាសាជីមូលល្អឥតខ្ចោះបំផុតរបស់ពិភពលោកដែលបានសាងឡើងពី[[បន្ទុះ]]អតីតកាលនិងបន្តទៅមុខ។<ref name="Davis">Davis, Lee (1992). Natural disasters: from the Black Plague to the eruption of Mt. Pinatubo. New York, NY: Facts on File Inc.. pp. 300–301.</ref> ===ព្រំប្រទល់=== '''''{{See also|ទក្សិណទ្វីប}}''''' អាស៊ីអាគ្នេយ៍មានព្រំប្រទល់ជាប់[[អូស្ត្រាលី (ទ្វីប)|ទ្វីបអូស្ត្រាលី]] ខណ្ឌសីមាដែលរត់កាត់ឥណ្ឌូណេស៊ី។<!-- [[Halmahera]], [[Seram]], [[Kai Islands]], [[Tanimbar Islands]] & [[Timor]] on the Asian side [[New Guinea]], the [[Aru Islands]] and [[Raja Ampat Islands]] on the Australian side needs a ref --> ក៏ប៉ុន្តែចំណុចប៉ះគ្នាខាងវប្បធម៌ដាក់នៅរវាង[[ប៉ាពួហ៊្គីណេថ្មី]] និងតំបន់ឥណ្ឌូណេស៊ី[[ប៉ាពួ (ខេត្តឥណ្ឌូណេស៊ី)|ប៉ាពួ]] និង [[ប៉ាពួខាងលិច (ខេត្តឥណ្ឌូណេស៊ី)|ប៉ាពួខាងលិច]] ដែលរំលែកកោះ[[ហ៊្គីណេថ្មី]]ជាមួយប៉ាពួហ៊្គីណេថ្មី។ ===អាកាសធាតុ=== អាកាសធាតុនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍គឺនិវត្តន៍ក្ដៅហើយសើមភាគច្រើនពេញមួយឆ្នាំជាមួយការធ្លាក់ភ្លៀងដ៏ច្រើន ([[វៀតណាមភាគខាងជើង]]គឺជាតំបន់សំខាន់តែមួយគត់ក្នុងអ.អា.ដែលមានលក្ខណៈ[[អាកាសធាតុអនុនិវត្តន៍]])។ អាស៊ីអាគ្នេយ៍មានរដូវវស្សានិងប្រាំងដែលបង្កើតឡើងដោយការឆ្លាស់គ្នាខាងខ្យល់រដូវ រឺ[[មូសុង]]។ [[ខ្សែក្រវាត់ភ្លៀងនិវត្តន៍]]បង្កឱ្យមានការធ្លាក់ភ្លៀងបន្ថែមកំឡុងរដូវមូសុង។ ព្រៃទឹកភ្លៀងនេះគឺធំបំផុតទីពីរលើផែនដី (អាម៉ាហ្សូនគឺធំបំផុត)។ លើកលែងមួយនៃប្រភេទអាកាសធាតុនិងសារពើរុក្ខជាតិនេះគឺតំបន់ភ្នំនៅតំបន់ភាគខាងជើង ដែលមានរយៈកំពស់ខ្ពស់ឈានទៅដល់សីតុណ្ហភាពកាន់តែត្រជាក់បង្គួរ និងទេសភាពកាន់តែស្ងួត។ ផ្នែកផ្សេងខ្លះទៀតបានធ្លាក់នៅក្រៅអាកាសធាតុនេះពីព្រោះដោយសារកន្លែងនោះដូចវាលខ្សាច់។ ===បរិស្ថាន=== '''''{{See also|ថ្មប៉ប្រះទឹកផ្កាថ្មអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ខ្សែវ៉លឡេស}}''''' [[File:Komodo dragon Nick Hobgood.jpg|thumb|នាគគ-ម-ឌនៅក្នុង[[ឧទ្យានជាតិគមឌ]]]] អាស៊ីអាគ្នេយ៍ទាំងអស់ធ្លាក់ចូលក្នុងនិវត្តន៍សើមក្ដៅល្មម និងអាកាសធាតុរបស់ខ្លួនជាទូទៅត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈជាមូសុង។ សត្វនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍គឺប្លែកៗគ្នា នៅលើពួកកោះ[[កាលីម៉ាន់តាន់]] និង[[សូម៉ាតេរ៉ា]] [[ស្វាក្រហម|អ៊ូរ៉ង់អ៊ូតង់]] (មនុស្សព្រៃឈើ) [[ដំរីអាស៊ី]] [[ជ្រូកខុប]]ម៉ាឡេ [[រមាសសូម៉ាតេរ៉ា]] និង[[ខ្លាពពកកាលីម៉ាន់តាន់]]ក៏អាចត្រូវបានគេរកឃើញដែរ។ អនុប្រភេទប្រាំមួយនៃ[[ប៊ិនទូរន]] រឺ ''ឆ្មាខ្លាឃ្មុំ'' ដែលមានក្នុងតំបន់នេះ ទោះបីជាមួយប្រភេទនេះមានដោយតំបន់នៅកោះ[[ប៉ាឡាវ៉ាន]]ក៏ដោយ ក៏ឥឡូវត្រូវបានគេចាត់ថ្នាក់ជាប្រភេទងាយរងគ្រោះដែរ។ ពួកខ្លាដំបងនៃអនុប្រភេទបីផ្សេងគ្នាត្រូវបានគេរកឃើញលើកោះសូម៉ាតេរ៉ា (ខ្លាដំបងសូម៉ាតេរ៉ា) នៅទៀបកោះម៉ាឡេស៊ី (ខ្លាដំបងម៉ាឡេ) និងនៅឥណ្ឌូចិន (ខ្លាដំបងឥណ្ឌូចិន) ទាំងអស់នៃអនុប្រភេទទាំងនេះត្រូវបានគេធ្វើឱ្យអន្តរាយ។ [[ត្រកួតគមឌ|នាគគមឌ]]គឺជាប្រភេទនៃគោលិកាដែលមានជីវិតធំបំផុតនិងរស់នៅកោះ[[គមឌ (កោះ)|គមឌ]] [[រីនឆា]] [[ផ្លអឺស]] និង[[គីលីមតាញ]] នៅឥណ្ឌូណេស៊ី។ [[File:Pithecophaga jefferyi.jpg|thumb|left|[[ឥន្ទ្រីហ៊្វីលីពីន]]]] [[ឥទ្ទ្រីហ៊្វីលីពីន]]គឺជា[[បក្សីជាតិ]]នៃហ៊្វីលីពីន។ វាត្រូវចាត់ទុកដោយពួកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រថាជាឥន្ទ្រីដ៏ធំបំផុតក្នុងពិភពលោក<ref>{{Cite web |title=Birdwatching at La Mesa Nature Reserve, Quezon City |url=http://www.haribon.org.ph/index.php?view=article&id=223:the-largest-eagle-in-the-world&option=com_content&Itemid=119 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113184301/http://www.haribon.org.ph/index.php?view=article&id=223:the-largest-eagle-in-the-world&option=com_content&Itemid=119 |archive-date=2014-11-13 |access-date=2026-02-11 |website=www.haribon.org.ph |language=en-gb}}</ref> និងមានដោយតំបន់ក្នុងព្រៃរបស់ហ៊្វីលីពីន។ [[ក្របីព្រៃអាស៊ី]] និងនៅលើកោះផ្សេងៗដែលទាក់ទងនឹងប្រភេទក្រិននៃ[[ក្របី]] (ប៊ូបាលូស) ដូចជា[[អា-នអា]]ម្ដងនោះធ្លាប់មានពាសពេញនៅអាស៊ីអាគេ្នយ៍ សម័យឥឡូវនេះ[[ក្របីស្រុកអាស៊ី]]ជាទូទៅឆ្លងកាត់តំបន់នេះ ប៉ុន្តែសាច់ញាតិរបស់វាគឺកម្រនិងត្រូវបានគេធ្វើឱ្យរងគ្រោះថ្នាក់ទៀតណាស់។ [[ឈ្លូសកណ្ដុរ]] ជាហរិណដែលមានវ័ធតូចធំដូចជាឆ្កែ រឺឆ្មា សម្រាប់ក្មេងលេង ដែលអាចគេរកឃើញនៅកោះសូម៉ាតេរ៉ា កាលីម៉ាន់តាន់ និងប៉ាឡាវ៉ាន់ (ហ៊្វីលីពីន)។ [[ខ្ទីង]] គោព្រៃធំសម្បើមធំជាងគេស្មើនឹងក្របីព្រៃ ត្រូវបានគេរកឃើញភាគច្រើននៅឥណ្ឌូចិន។ បក្សីជាច្រើនដូចជា[[ក្ងោក]] និង[[ដ្រុងង៉ុ]]រស់នៅក្នុងអនុតំបន់នេះនៅចុងខាងកើតដល់[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]។ [[ជ្រូកព្រៃបាប៊ី]] ជ្រូកមានភ្លុកបួន ដែលអាចរកឃើញនៅឥណ្ឌូណេស៊ីដូចគ្នា។ [[កេងកង]]ត្រូវបានគេឱ្យតម្លៃដោយសារចំពុះរបស់វានិងបានប្រើប្រាស់ក្នុងការជួញដូរជាមួយចិន។ កុយរមាស មិនមែនផ្នែកនៃលលាដ៍ក្បាលរបស់វា វាក៏មានតម្លៃនៅចិនដូចគ្នា។ [[ប្រជុំកោះម៉ាឡេ]]គឺត្រូវបំបែកគ្នាដោយ[[ខ្សែវ៉លឡេស]]។ ខ្សែនេះរត់តាមបណ្ដោយអ្វីដែលគេស្គាល់ថាជាព្រំប្រទល់ផ្ទាំងរចិតវិវត្តន៍ និងញែកប្រភេទអាស៊ី (ខាងលិច) ពីប្រភេទទក្សិណអាស៊ី (ខាងកើត)។ ពួកកោះចន្លោះជ្វា/កាលីម៉ាន់តាន់ និងប៉ាពួបង្កើតបានភូមិភាគចម្រុះគ្នា ដែលជាកន្លែងប្រភេទទាំងពីរកើតឡើង ត្រូវគេស្គាល់ថាជាវ៉លឡេស៊ា។ ដូចគ្នាជំហាននៃការអភិវឌ្ឍកើនលឿននិងប្រជាភិវឌ្ឍន៍បន្តដើម្បីរីកសាយភាយក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ការព្រួយបារម្ភបានកើនឡើងគិតពីផលប៉ះពាល់នៃសកម្មភាពមនុស្សនៅលើបរិស្ថានតំបន់នេះ។ ផ្នែកមួយនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍គួរឱ្យកត់សំគាល់ យ៉ាងណាៗ មិនបានផ្លាស់ប្ដូរខ្លាំងទេនិងនៅមានទីជម្រកមិនផ្លាស់ប្ដូរសម្រាប់ជីវិតសត្វព្រៃ។ ប្រជាជាតិនៃតំបន់នេះ ដែលមានការលើកលែងតិចតួច បានយល់ដឹងពីការចាំបាច់ដើម្បីថែរក្សាគម្របព្រៃឈើ មិនត្រឹមតែដើម្បីរារាំង[[សំណឹកដី]]ប៉ុណ្ណោះ ក៏ប៉ុន្តែក៏ដើម្បីអភិរក្សនានាភាពនៃពពួកភូតគាមនិងពពួកសត្វផងដែរ។ ឥណ្ឌូណេស៊ី ជាគំរូ បានបង្កើតប្រព័ន្ធនៃឧទ្យានជាតិលាតសន្ធឹងនិងអភិរក្សសម្រាប់គោលបំណងនេះ។ ទោះបីដូច្នេះ ដូចជាប្រភេទ[[រមាសជ្វា]]ប្រឈមនឹងការផុតពូជ ដែលមានត្រឹមតែពួកសត្វមួយក្ដាប់មានសេសសល់នៅជ្វាខាងលិច។ ទឹករាក់ៗនៃ[[ថ្មប៉ប្រះទឹកផ្កាថ្មអាស៊ីអាគ្នេយ៍]]មានកម្រិត[[ជីវៈចម្រុះ]]ខ្ពស់បំផុតចំពោះបរិស្ថានប្រព័ន្ធសមុទ្ររបស់ពិភពលោក ដែលជាកន្លែងផ្កាថ្ម ត្រី និងសិប្បីជាតិមានច្រើន។ តាមរយៈអភិរក្សអន្តរជាតិ ការស្ទាបស្ទង់សមុទ្របានផ្ដល់ថានានាភាពជីវិតសមុទ្រនៅក្នុងតំបន់រាជអាំប៉ាតគឺខ្ពស់បំផុតដែលបានកត់ត្រាទុកលើផែនដី។ នានាភាពធំច្រើនសន្ធឹកជាងតំបន់ណាៗផ្សេងៗដែលបានតំណាងជាត្រីកោណផ្កាថ្មរួមផ្សំគ្នាដោយឥណ្ឌូណេស៊ី ហ៊្វីលីពីន និងប៉ាពួហ៊្គីណេថ្មី។ ត្រីកោណផ្កាថ្មគឺជាបេះដូងនៃជីវៈចម្រុះថ្មប៉ប្រះទឹកផ្កាថ្មរបស់ពិភពលោក ដែលធ្វើឱ្យរាជអាំប៉ាតមានលទ្ធភាពពេញលេញបង្កើតបរិស្ថានប្រព័ន្ធថ្មប៉ប្រះទឹកផ្កាថ្មយ៉ាងសម្បូរបែបបំផុតនៅក្នុងលោក។ [[ឆ្លាមពិន្ទង]] ប្រភេទត្រីធំបំផុតរបស់ពិភពលោក និង[[អណ្ដើកសមុទ្រ]]៦ប្រភេទ ក៏អាចត្រូវបានគេរកឃើញនៅ[[សមុទ្រចិនខាងត្បូង]]និងទឹកដីមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ៊្វិករបស់ហ៊្វីលីពីនដែរ។ ដើមឈើ និងរុក្ខជាតិផ្សេងៗនៃតំបន់នេះស្ថិតនៅនិវត្តន៍ នៅបណ្ដាប្រទេសខ្លះ ជាកន្លែងដែលភ្នំនានាមានកំពស់ខ្ពស់ល្មម សារពើរុក្ខជាតិអាកាសធាតុបង្គួរអាចត្រូវគេរកឃើញ។ តំបន់ព្រៃទឹកភ្លៀងទាំងនេះថ្មីៗកំពុងត្រូវគេកាប់លើសលប់ ជាពិសេសនៅកាលីម៉ាន់តាន់។ គ្រាដែលអាស៊ីអាគ្នេយ៍សម្បូរបែបដោយពពួកភូតគ្រាម និងសត្វ អាស៊ីអាគ្នេយ៍ក៏កំពុងប្រឈមនឹង[[ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ]]ធ្ងន់ធ្ងរដែលបង្កឱ្យមានការបាត់បង់ទីលំនៅសម្រាប់[[ប្រភេទរងគ្រោះថ្នាក់]]ដូចជា ស្វាក្រហម និង [[ខ្លាធំសូម៉ាតេរ៉ា]]។ ការព្យាករណបានធ្វើឡើងថាច្រើនជាង៤០%នៃប្រភេទសត្វនិង[[ពពួកភូតគ្រាម|រុក្ខជាតិ]]នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍អាចនឹងត្រូវអស់នៅសតវត្សទី២១។<ref>[http://www.newscientist.com/channel/life/endangered-species/dn3973 Biodiversity wipeout facing Southeast Asia], New Scientist, July 23, 2003</ref> នៅពេលដដែល [[អ័ព្ទ]]ក៏ជាភាពចៃដន្យមួយទៀងទាត់ដែរ។ អ័ព្ទដ៏អាក្រក់បំផុតក្នុងតំបន់ពីរគឺនៅឆ្នាំ[[អ័ព្ទផ្សែងអាស៊ីអាគ្នេយ៍១៩៩៧|១៩៩៧]]និង[[អ័ព្ទអាស៊ីអាគ្នេយ៍|២០០៦]]ក្នុងនោះបណ្ដាប្រទេសជាច្រើនត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយអ័ព្ទក្រាស់ ភាគច្រើនបានបង្កដោយសកម្មភាព''[[កាប់និងដុត]]''នៅឥណ្ឌូណេស៊ី។ ជាប្រតិកម្មតប ប្រទេសជាច្រើននៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍បានចុះហត្ថលេខានូវ[[កិច្ចព្រមព្រៀងអាស៊ានលើការបំពុលអ័ព្ទឆ្លងព្រំដែន]]ដើម្បីប្រឆាំងនឹងការបំពុលរបស់អ័ព្ទ។ ==សេដ្ឋកិច្ច== [[File:Port of Singapore Keppel Terminal.jpg|thumb|ស្ថានីយ៍ចំណតប្រអប់គ្រោងខិបពលក្នុង​[[កំពង់ផែសិង្ហបុរី]]។ កំពង់ផែសិង្ហបុរីគឺជាកំពង់ផែ[[បញ្ជីកំពង់ផែបន្ទេរកប៉ាល់មមាញឹកបំផុតនៃពិភពលោក|បន្ទេរកប៉ាល់]]​និង[[បញ្ជីកំពង់ផែប្រអប់គ្រោងមមាញឹកបំផុត|ប្រអប់គ្រោង]]​ដ៏មមាញឹកបំផុតក្នុងពិភពលោក ហើយនិងជាដំណឹកជញ្ជូននិងជាមជ្ឈមណ្ឌល​សំចតនាវាដ៏សំខាន់មួយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។]] ទោះបីជាមុនពេលការចូលមកដល់នៃចំណាប់អារម្មណ៍អឺរ៉ុបក៏ដោយ ក៏អាស៊ីអាគ្នេយ៍ធ្លាប់ជាផ្នែកមួយសំខាន់នៃប្រព័ន្ធពាណិជ្ជកិច្ចពិភពលោកដែរ។ [[នគរយឺតាម៉ាក់]]ជាញឹកញាប់បានចូលរួមក្នុងពាណិជ្ជកម្មសមុទ្រនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ខ្សែដ៏ធំទូលាយនៃគ្រឿងឧបភោគបរិភោគបានមានកំណើតឡើងនៅក្នុងតំបន់នេះ ប៉ុន្តែជាពិសេសសំខាន់គឺដូចជាគ្រឿងទេស ម្ទេស ម្រេច ខ្ញី ពួកផ្កាក្លាំពូ និងចន្ទន៍គ្រឹះស្នា។ ពាណិជ្ជកម្មគ្រឿងទេសនេះដើមឡើយត្រូវបានរីកចម្រើនឡើងដោយពួកឈ្មួញ[[ឥណ្ឌា]] និង[[អារ៉ាប់]] ក៏ប៉ុន្តែវាក៏បាននាំមកនូវពួកអឺរ៉ុបមកកាន់តំបន់នេះដែរ។ ពួក[[អេស្ប៉ាញ|អេស្ប៉ាញូឡឹស]] (សំពៅចម្បាំងម៉ានីល) និង[[ព័រទុយហ្គាល់]]ដំបូង ក្រោយមកពួកហូឡង់ (នីដឺរឡន់) និងចុងក្រោយពួកអង់គ្លេស (ប៊្រិតធិឝ) និងបារាំងបានពាក់ព័ន្ធក្នុងសហគ្រាសនេះនៅបណ្ដាប្រទេសផ្សេងៗ។ ការនាំមកនូវចំណាប់អារម្មណ៍ពាណិជ្ជកម្មរបស់ពួកអឺរ៉ុបបានវិវត្តិទៅជាការបញ្ចូលទឹកដី តាមរយៈពួកឈ្មួញបានបញ្ចុះបញ្ចូលរកវិបុលកម្មនៃការគ្រប់គ្រងដើម្បីការពារនិងពង្រីកសកម្មភាពរបស់ខ្លួន។ ជាលទ្ធផលមួយ ពួកហូឡង់ (នីដឺរឡន់)បានរំកិលខ្លួនចូលទៅ[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] ពួកអង់គ្លេស (ប៊្រីតធិឝ) ទៅ[[ទៀបកោះម៉ាឡេ|ម៉ាឡេយ៉ា]] ពួកបារាំងទៅកាន់[[ឥណ្ឌូចិន]] និងពួកអេស្ប៉ាញ និងអាមេរិក (ស.រ.)ទៅកាន់[[ហ៊្វីលីពីន]]។ គ្រានោះសេដ្ឋកិច្ចតំបន់នេះបានពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើកសិកម្ម ហត្ថការ និងសេវាកម្មដែលកំពុងកាន់តែសំខាន់។ [[ទីផ្សារលេចធ្លោ]]មួយ ឥណ្ឌូណេស៊ីគឺជាសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតក្នុងតំបន់នេះ។ [[ប្រទេសឧស្សាហូបនីយកម្មថ្មី]]រួមមាន ឥណ្ឌូណេស៊ី ម៉ាឡេស៊ី ថៃ និងហ៊្វីលីពីន គ្រាដែលសិង្ហបុរី និងព្រុយណេជាសេដ្ឋកិច្ច[[ប្រទេសអភិវឌ្ឍ|អភិវឌ្ឍ]]សម្បូរបែបហើយ។ ក្រៅពីនឹង អាស៊ីអាគ្នេយ៍គឺនៅតែពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើកសិកម្ម ក៏ប៉ុន្តេវៀតណាមកំពុងធ្វើឱ្យមានកំណើននឹងនរគួរឱ្យកត់សំគាល់ក្នុងការអភិវឌ្ឍវិស័យឧស្សាហកម្មនានារបស់ខ្លួនដែរ។ តំបន់នេះផលិតវាយនភណ្ឌ ទំនិញបច្ចេកទេសខ្ពស់ខាងអស្យាណូគួរឱ្យកត់សម្គាល់ដូចជាសុខុមប្រតិបត្តូបករណ៍ និងផលិតផលឧស្សាហកម្មធន់ធ្ងន់ដូចជាឡាន។ ការតម្កល់[[ប្រេងកាត|ប្រេង]]ក៏មានក្នុងតំបន់នេះដែរ។ ក្រុមហ៊ុនទូរគមនាគមន៍ដប់ប្រាំពីរបានចុះកិច្ចសន្យាដើម្បីសាងខ្សែកាបក្រោមសមុទ្រថ្មីដើម្បីភ្ជាប់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ទៅស.រ.។<ref>{{cite web |author=ស៊ាន-យូង |title=សហគ្រាស១៧សាងខ្សែកាបក្រោមសមុទ្រ៥០០ម$ |publisher=ពេលវេលាធុរកិច្ចអន្តរជាតិ |date=២៧មេសា ២០០៧ |url=http://www.ibtimes.com/articles/20070427/malaysia-undersea-cable.htm |accessdate=២៨កក្កដា ២០០៧ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927042505/http://www.ibtimes.com/articles/20070427/malaysia-undersea-cable.htm |archivedate=កញ្ញា 27, 2007 |url-status=live }}</ref> នេះគឺដើម្បីចៀសវាងការរអាក់រអួលធម្មជាតិថ្មីៗដែលបានបង្ក ដោយការកាត់ផ្ដាច់នៃខ្សែកាបក្រោមសមុទ្រមកពីតៃវ៉ាន់ទៅស.រ.ដោយការរញ្ជួយដីថ្មីៗ។ ទេសចរណ៍ជាកត្តាគន្លឹះក្នុងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ចសម្រាប់បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍មួយចំនួន ជាពិសេសកម្ពុជា។ តាមរយៈយូណេស្កូ “ទេសចរណ៍ បើសិនជាគិតគូរត្រឹមត្រូវ អាចជាឧបករណ៍អភិវឌ្ឍន៍ដ៏ធំ និងមធ្យោបាយដែលមានប្រសិទ្ធិភាពក្នុងការថែរក្សាឱ្យគង់វង្សនូវនានាភាពវប្បធម៌នៃភពផែនដីយើង។”<ref>[http://pub.unwto.org:81/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1240/1240-1.pdf Background overview of The National Seminar on Sustainable Tourism Resource Management] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324004538/http://pub.unwto.org:81/WebRoot/Store/Shops/Infoshop/Products/1240/1240-1.pdf |date=មីនា 24, 2012 }}, Phnom Penh, June 9–10, 2003.</ref> ចាប់តាំងពីដើមទសវត្ស១៩៩០ “ទោះបីយ៉ាងណាប្រជាជាតិមិនមែនអាស៊ានដូចជា កម្ពុជា លាវ វៀតណាម និង ភូមា ដែលប្រាក់ចំណូលបានទាញពីទេសចរណ៍ទាប ក៏កំពុងព្យាយាមពង្រីកឧស្សាហកម្មទេសចរណ៍ផ្ទាល់ខ្លួនដែរ។”<ref>Hitchcock, Michael, et al. Tourism in South-East Asia. New York: Routledge, 1993</ref> នៅឆ្នាំ១៩៩៥ សិង្ហបុរីជាអ្នកនាំមុខក្នុងតំបន់ខាងចំណូលទេសចរណ៍នានាចំពោះផសសជាង៨%។ នៅឆ្នាំ១៩៩៨ ចំណូលទាំងនោះបានធ្លាក់ចុះតិចជាង៦%នៃផសសដែលថៃនិងស.ប.ប.លាវបានកើនឡើងចំណូលដល់ជាង៧%។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០០០ កម្ពុជាបានលើសបណ្ដាប្រទេសអាស៊ានផ្សេងៗទាំងអស់ និងបានធ្វើឱ្យមានស្ទើរតែ១៥%នៃផសសរបស់ខ្លួនពីទេសចរណ៍នៅឆ្នាំ២០០៦។ <ref>WDI Online</ref> ឥណ្ឌូណេស៊ីក៏ជាសមាជិកតែមួយគត់នៃ[[សេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ក-២០]]និងត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសេដ្ឋកិច្ចធំបំផុតនៅក្នុងតំបន់នេះ។<ref>[http://www.g20.org/about_what_is_g20.aspx What is the G-20], www.g20.org. Retrieved October 6, 2009.</ref> ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ធម្មតា) របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីសម្រាប់ឆ្នាំ២០០៨គឺ៥១១,៧&nbsp;រយកោដិ$ស.រ.ដោយបានប៉ាន់ស្មានជាធម្មតាក្នុងផសសម្នាក់ៗគឺ២២៤៦$ស.រ. និងក្នុងយ.អ.ទ.ផសសម្នាក់គឺ៣៩៧៩$ស.រ. (ដុល្លារអន្តរជាតិ)។<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=67&pr1.y=11&c=536&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPCPIE%2CLP&grp=0&a= |title=របាយការណ៍សម្រាប់ប្រទេសនិងពលរដ្ឋដែលបានជ្រើសរើស |publisher=Imf.org |date=១៤កញ្ញា ២០០៦ |accessdate=២៨មេសា ២០១០}}</ref> ផ្សារមូលបត្រនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍បានដំណើរការប្រសើរជាងផ្សារតម្លៃផ្សេងៗនៅតំបន់អាស៊ី-ប៉ាស៊ីហ៊្វិកនៅឆ្នាំ២០១០ [[លិបិក្រមសមាសភាគផ.ម.ហ.|ផ.ម.ហ.]]របស់ហ៊្វីលីពីននាំផ្លូវជាមួយកំណើន២២ភាគរយ បន្តបន្ទាប់ដោយ[[លិបិក្រមផ.ម.ថ.|ផ.ម.ថ.]]របស់ថៃដែលមាន២១ភាគរយ និង[[សមាសភាគផ.ម.ច.|ផ.ម.ច.ក.]]របស់ឥណ្ឌូណេស៊ីដែលមាន១៩ភាគរយ។<ref>{{cite news| url=http://www.reuters.com/article/idUSSGE68Q0BL20100927 | work=Reuters | title=SE Asia Stocks-Jakarta, Manila hit record highs, others firm | date=September 27, 2010}}</ref><ref>[http://www.mb.com.ph/articles/278869/bull-market-lifts-pse-index-top-rank-among-stock-exchanges-asia Bull Market Lifts PSE Index to Top Rank Among Stock Exchanges in Asia | The Manila Bulletin Newspaper Online]. Mb.com.ph (September 24, 2010). Retrieved on October 17, 2011.</ref> ==ប្រជាសាស្ត្រ== [[Image:Southeast Asia.JPG|thumb|តារាងផ្លិតបង្ហា្ញញនូវរបាយប្រជាជន​ក្នុងចំណោមប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] អាស៊ីអាគ្នេយ៍មានផ្ទៃក្រឡាប្រហែល៤០០០០០០&nbsp;គម^២ (១,៦&nbsp;លានម៉ាយការ៉េ)។ ពេលដូចគ្នាឆ្នាំ២០០៧ មនុស្សច្រើនជាង៥៩៣លាននាក់បានរស់នៅក្នុងតំបន់នេះ ច្រើនជាងមួយភាគប្រាំនៃពួកគេ (១២៥&nbsp;លាននាក់) នៅលើកោះឥណ្ឌូណេស៊ី[[ជ្វា (កោះ)|ជ្វា]] កោះធំដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតក្នុងពិភពលោក។ [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]]គឺជាប្រទេសដែលមានអត្រាប្រជាជនច្រើនបំផុតដែលមានប្រជាជន២៣០លាននាក់ និងក៏ជាប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនបំផុតទី៤ក្នុងលោកដែរ។ របាយនៃសាសនានានានិងប្រជាជនគឺមានដោយឡែកនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍និងប្លែកគ្នាតាមប្រទេស។ [[ចិននាយសមុទ្រ]]៣០&nbsp;លាននាក់ភាគខ្លះ មិនរាប់បញ្ចូលដំណែលដូនតា ក៏រស់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ មានភាគច្រើនលើសលប់នៅ[[កោះឃ្រិសស្មាស]] ម៉ាឡេស៊ី ហ៊្វីលីពីន សិង្ហបុរី ឥណ្ឌូណេស៊ី និងថៃ ហើយក៏មានដូចជានៅ[[ហ្វា]] នៅវៀតណាមដែរ។ ===ក្រុមជនជាតិ=== '''''{{Main|ក្រុមជនជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍}}''''' [[File:Ati woman.jpg|thumb|left|នារី[[អាទី (កុលសម្ព័ន្ធ)|អាទី]]{{spaced ndash}}ពួក[[ណិហ្គ្រុ]]គឺជាពួកអ្នកស្រុកដើមដំបូង​បង្អស់​នៃ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍]] តាមរយៈ [http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf ការសិក្សាពន្ធុ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511201051/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf |date=ឧសភា 11, 2011 }}[[សាកលវិទ្យាល័យស្ទែនផ្វដ|ស្ទែនផ្វដ]]ថ្មីៗមួយ ប្រជាជនអាស៊ីអាគ្នេយ៍នៅឆ្ងាយៗមកពីដើមកំណើតតែមួយ។ ទោះបីជាកូនចៅដំបូងៗនៃជនជាតិទក្សិណអាស៊ី តៃ និងពួកអន្តោប្រវេសន៍ដែលនិយាយមន-ខ្មែរជាអ្នកបានផ្លាស់ទីពីចិនខាងត្បូងកំឡុងយុគសំរិទ្ធិ និងយុគដែកក៏ដោយ ក៏មានការសាយភាយនៃពន្ធុអារ៉ាប់ ចិន ឥណ្ឌា ពហុទ្វីបនិងកាលទ្វីបផងដែរ។ មានក្រុមមនុស្សដ៏ធំនៃអន្តរអាពាហ៍ពិពាហ៍រវាងពួកជនជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍ពីកំណើត និងពួកនៃកូនចៅ[[ចិននាយសមុទ្រ|ចិន]]។ ពួកគេក្លាយជាផ្នែកដ៏សំខាន់នៃជីវិតប្រចាំថ្ងៃនៅក្នុងប្រទេសនានាដូចជា វៀតណាម សិង្ហបុរី ថៃ និងហ៊្វីលីពីន។ ឥណ្ឌូណេស៊ី និងម៉ាឡេស៊ីក៏បានលាយបញ្ចូលគ្នាប្រជាជនអាស៊ីអាគ្នេយ៍-ចិនដែរ។ សំណល់នានានៃក្រុម[[មន]]ត្រូវបានគេរកឃើញនៅប៉ែកខ្លះនៃភូមា និងថៃ ល្បាយចម្រុះនៃជនជាតិនៅទីនោះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយការរីកសាយភាយជនជាតិ[[ទីបេ-ភូមា]] និង[[តៃ]] [[លាវ (ជនជាតិ)|លាវ]] និង[[ឝាន (ជនជាតិ)|ឝាន]]។ ប្រជាជនវៀតណាមសហសម័យមានដើមកំណើតពីតំបន់ទន្លេក្រហមនៅវៀតណាមខាងជើង និងមកពីខេត្តភាគអាគ្នេយ៍នានានៃចិនខាងត្បូង និងប្រហែលជាអាចបានលាយចម្រុះគ្នាជាមួយជនជាតិ[[តៃ]] និង[[ពួកម៉ាឡេ (ក្រុមជនជាតិ)|ម៉ាឡេ]]។{{Citation needed|date=កញ្ញា ២០០៩}} ដោយបានបន្ថែមទៅនឹងក្រុមជនជាតិភាគច្រើនទាំងនេះ មានប្រជាជនដែលច្រើនតែតិចជាងដូចជា[[ពួកការ៉ែន]] [[ឈិន (ជនជាតិ)|ពួកឈិន]] និងពួក[[នាគា]]នៅភូមា ដែលមានពន្ធុភាពជាមួយពួកជនជាតិអាស៊ីដទៃទៀត។ អាស៊ីអាគ្នេយ៍កោះមានល្បាយនៃពួកកូនចៅនៃប្រជាជន[[មូល-ម៉ាឡេ]] (ណិសៀត) និងប៉ារ៉ឺដែលត្រូវបានរងឥទ្ធិពលដោយក្រុមម៉ាឡេ-ពហុទ្វីបនិងក្រុមផ្សេងៗទៀត។ ជាការបន្ថែម ឥទ្ធិពលអារ៉ាប់ ឥណ្ឌា និងចិនបានជះឥទ្ធិពលដល់គំរូជនជាតិនៃពួកកោះទាំងប៉ុន្មាននោះ។ ក្នុងសម័យទំនើប [[ជ្វា]]គឺជាក្រុមជនជាតិដ៏ធំបំផុតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលមានច្រើនជាង៨៦លាននាក់ ភាគច្រើនបំផុតបានប្រមូលផ្ដុំនៅ[[ជ្វា (កោះ)|ជ្វា]] ឥណ្ឌូណេស៊ី។ នៅភូមា ពួក[[ភូមា]]រាប់ថាច្រើនជាងពីរភាគបីនៃបន្ទុកជនជាតិនៅក្នុងប្រទេសនេះ គ្រានោះដែរ ជនជាតិថៃនិងយួនរាប់ថាប្រហែល៤ភាគប្រាំនៃអត្រាប្រជាជនរៀងគ្នានៃបណ្ដាប្រទេសទាំងនោះ។ ឥណ្ឌូណេស៊ីត្រូវបានត្រួតត្រាយ៉ាងជាក់ច្បាស់ដោយក្រុមជនជាតិ[[ជ្វា]]និង[[សុន្ទរៈ]] ដែលពេលនោះម៉ាឡេស៊ីគឺត្រូវបានញែកឱ្យស្មើគ្នារវាង[[ជនជាតិម៉ាឡេ|ពួកម៉ាឡេ]]និងចិន។ នៅក្នុងហ៊្វីលីពីន ពួកក្រុម[[តាហ្គាលោខ]] [[សេបួណូ]] [[អ៊ីឡូកុស]] និង[[ហ៊ីលីហ្គាយណុន]]ជាក្រុមសំខាន់ៗ។ ===សាសនា=== '''''{{See also|ពុទ្ធសាសនានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ហិណ្ឌូសាសនានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ឥស្លាមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍|អាស៊ីអាគ្នេយ៍ឥស្លាមមូស៊្លីមអាស៊ីអាគ្នេយ៍|គ្រិស្តសាសនានៅអាស៊ី}}''''' [[Image:Ac.buddhists.jpg|thumb|right|[[ពួកពុទ្ធសាសនិក]]ថេរវាទថៃនៅ[[ឆៀងម៉ៃ]] ថៃ]] ឥស្លាមគឺជាសាសនាដែលបានបដិបត្តិដ៏ធំទូលាយបំផុតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលមានអ្នកកាន់ចំនួនប្រហែល២៤០លាននាក់ដែលបកស្រាយប្រហែល៤០%នៃប្រជាជនទាំងមូល ដែលមានភាគច្រើននៅ [[ព្រុយណេ]] ឥណ្ឌូណេស៊ី និង[[ម៉ាឡេស៊ី]]។ បណ្ដាប្រទេសនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍កាន់សាសនាផ្សេងៗគ្នាជាច្រើន។ ពុទ្ធសាសនាគឺមានច្រើនលើសលប់នៅ ថៃ កម្ពុជា លាវ ភូមា វៀតណាម និងសិង្ហបុរី។ ការគោរពបូជាដូនតា និង[[ខុងជឺនិយម]]ក៏ត្រូវបានបដិបត្តិយ៉ាងទូលំទូលាយដែរនៅវៀតណាម និងសិង្ហបុរី។ គ្រិស្តសាសនាមានច្រើនលើសលប់នៅហ៊្វីលីពីន ឥណ្ឌូណេស៊ីខាងកើត ម៉ាឡេស៊ីខាងកើតនិងទីម័រខាងកើត។ ហ៊្វីលីពីនមានប្រជាជនកាតូលិករ៉ូមច្រើនបំផុតនៅអាស៊ី។ ទីម័រខាងកើតក៏ជាកាតូលិករ៉ូមលើសលប់ដែរ ដោយសារតែប្រវត្តិនៃការគ្រប់គ្រងនៃព័រទុយហ្គាល់។ សមាសភាពសាសនាចំពោះប្រទេសនីមួយៗមានដូចខាងក្រោម។ តម្លៃខ្លះៗត្រូវបានយកមកពី ''[[សៀវភៅការពិតពិភពលោក|សៀវភៅការពិតពិភពលោកភ.ស.ក.]]'':<ref>{{cite web|title=ការចុះបញ្ជីវិស័យ – សាសនា|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html|publisher=សៀវភៅការពិតភ.ស.ក.|accessdate=២៤កុម្ភៈ ២០០៧|archivedate=ធ្នូ 20, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181220203407/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html|url-status=dead}}</ref> សាសនានិងប្រជាជនគឺដោយឡែកៗគ្នានៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ហើយនិងគ្មានប្រទេសមួយណាមានភាពដូចគ្នាទេ។ នៅក្នុងប្រទេសជាតិឥស្លាមដែលមានប្រជាប្រិយបំផុតរបស់ពិភពលោក ឥណ្ឌូណេស៊ី ហិណ្ឌូសាសនាក៏មានច្រើនលើសលប់លើបណ្ដាកោះមួយចំនួនដូចជា[[បាលី (កោះ)|បាលី]]។ គ្រិស្តសាសនាក៏មានច្រើនលើសលប់នៅ ហ៊្វីលីពីន [[ហ៊្គីណេថ្មី]] និង[[ទីម័រ]]ដែរ។ តំបន់នៃប្រជាជនហិណ្ឌូក៏អាចរកឃើញនៅជុំវិញអាស៊ីអាគ្នេយ៍ នៅសិង្ហបុរី ម៉ាឡេស៊ីដែរ។ល។ [[គ្រុឌ]] [[ហង្ស (ទេវកថាវិទ្យា)|បក្សីទេព]] ដែលជាជំនិះ (វាហានៈ)នៃព្រះ[[វិស្ណុ]] (ព្រះនរាយណ៍) គឺជានិមិត្តសញ្ញាជាតិមួយក្នុងប្រទេសថៃ និងឥណ្ឌូណេស៊ី នៅហ៊្វីលីពីន រូបតំណាងមាសនៃគ្រុឌត្រូវបានគេរកឃើញនៅ[[ប៉ាឡាវ៉ាន]] រូបតំណាងមាសនៃព្រះនិងព្រះម៉ែហិណ្ឌូក៏ត្រូវបានគេរកឃើញដែរនៅ[[ម៉ឹនដាណាវ]]។ ហិណ្ឌូសាសនាបាលីគឺសាសនាមួយប្លែកគ្នាពីហិណ្ឌូសាសនាដែលបានកាន់នៅកន្លែងផ្សេង ជាលទ្ធិព្រលឹងនិយម និងវប្បធម៌តំបន់ដែលត្រូវបានលាយបញ្ចូលគ្នាទៅក្នុងសាសនាមួយនឹង។ ពួកគ្រិស្តសាសនិកក៏អាចត្រូវគេរកឃើញនៅទូទាំងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដែរ ពួកគេគឺនៅមួយភាគធំនៅទីម័រខាងកើតនិងហ៊្វីលីពីន ប្រជាជាតិគ្រិស្តសាសនាដ៏ធំបំផុតរបស់អាស៊ី។ ជាបន្ថែម មានការបដិបត្តិសាសនាកុលសម្ព័ន្ធចាស់ៗនៅតំបន់ដាច់ស្រយាលនៃ[[សារ៉ាវ៉ាក់]]នៅម៉ាឡេស៊ីខាងកើតនិងប៉ាពួនៅឥណ្ឌូណេស៊ីខាងកើត។ នៅភូមា សក្កៈ (ព្រះ[[ឥន្ទ|ឥន្ទ្រៈ]]) ត្រូវបានគោរពបូជាជា''[[ណា (ព្រលឹង)|ណា]]''។ នៅវៀតណាម ពុទ្ធសាសនាមហាយានត្រូវបានគេបដិបត្តិ ដែលបានជះឥទ្ធិពលដល់លទ្ធិព្រលឹងនិយមអ្នកស្រុកដើម ប៉ុន្តែរួមជាមួយការសង្កត់ធ្ងន់ខ្ជាប់ខ្ជួនលើ[[ការគោរពបូជាដូនតា]]។ <!-- The name of this article is "Southeast Asia" not "The countries that make up Southeast Asia". wouldn't it thus be better to show religious composition of SE Asia as a whole, and not the individual country info which only repeats what is on their pages? --> {| class="wikitable" |{{flag|ព្រុយណេ}} |ឥស្លាម (៦៧%), ពុទ្ធសាសនា (១៣%), គ្រិស្តសាសនា (១០%), ផ្សេងៗ (ជំនឿជនជាតិដើម។ល។) (១០%) |- |{{flag|ភូមា}} |[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] (៨៩%), ឥស្លាម (៤%), គ្រិស្តសាសនា (៤%), [[វិញ្ញាណនិយម]] (១%), ផ្សេងៗ (២%) |- |{{flag|កម្ពុជា}} |[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] (៩៥%), ឥស្លាម, គ្រិស្តសាសនា, [[វិញ្ញាណនិយម]] ផ្សេងៗទៀត (៥%) |- |{{flag|កោះឃ្រិសស្មាស}} |[[ពុទ្ធសាសនា]] (៣៦%), ឥស្លាម (២៥%), គ្រិស្តសាសនា (១៨%), [[តាវនិយម]] (១៥%), ផ្សេងៗទៀត (៦%) |- |{{flag|កោះខូកិស (គិលឡិង)}} |[[ឥស្លាមស៊ូនី]] (៨០%), ផ្សេងៗទៀត (២០%) |- |{{flag|ទីម័រខាងកើត}} |សាសនាកាតូលិករ៉ូម (៩០%), ឥស្លាម (៥%), វិរុទ្ធវាទ (៣%), ផ្សេងៗ ([[ពុទ្ធសាសនា]], [[ហិណ្ឌូសាសនា]], ។ល។) (២%) |- |{{flag|ឥណ្ឌូណេស៊ី}} |ឥស្លាម (៨៦,១%), វិរុទ្ធវាទ (៥,៧%), សាសនាកាតូលិករ៉ូម (៣%), [[ហិណ្ឌូសាសនា]] (១,៨%), ផ្សេងៗរួមមាន ពុទ្ធសាសនា រឺ មិនច្បាស់លាស់ (៣,៤%)<ref name='indoCIA'>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html Indonesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |date=ធ្នូ 10, 2008 }} – The World Factbook</ref> |- |{{flag|លាវ}} |[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] (៦៥%) រួមជាមួយ [[វិញ្ញាណនិយម]] (៣២,៩%), គ្រិស្តសាសនា (១,៣%), ផ្សេងៗ (០,៨%) |- |{{flag|ម៉ាឡេស៊ី}} |ឥស្លាម (៦០,៤%), [[ពុទ្ធសាសនាមហាយាន]] (១៩,២%), គ្រិស្តសាសនា (៩,១%), [[ហិណ្ឌូសាសនា]] (៦,១%), [[វិញ្ញាណនិយម]] (៥,២%) |- |{{flag|ហ៊្វីលីពីន}} |សាសនាកាតូលិករ៉ូម (៨០%), ឥស្លាម (៥%), [[យេស៊ូនិយម|លទ្ធិព្រះយេស៊ូ]] (២,៨%), [[ព្រះវិហារគ្រិស្ត]] (២,២%), [[ព្រះវិហារឯករាជ្យហ៊្វីលីពីន]] (អាហ៊្គ្លីប៉ាយ៉ាន) (២%), និកាយគ្រិស្តសាសនាដទៃទៀត (៣%), អទេវនិយម (៥%) |- |{{flag|សិង្ហបុរី}} |[[ពុទ្ធសាសនា]] (៤២,៥%), ឥស្លាម (១៥%), [[តាវនិយម]] (៨%), សាសនាកាតូលិករ៉ូម (៤,៥%), [[ហិណ្ឌូសាសនា]] (៤%), គ្មានសាសនា (១៥%), គ្រិស្តសាសនា (១០%), ផ្សេងៗ (១%) |- |[[ពួកកោះសមុទ្រចិនខាងត្បូង]] |[[ពុទ្ធសាសនា]], គ្រិស្តសាសនា, [[ខុងជឺនិយម]], ឥស្លាម, [[តាវនិយម]], គ្មានសាសនា |- |{{flag|ថៃ}} |[[ពុទ្ធសាសនាថេរវាទ]] (៩៤,៦%), ឥស្លាម (៤,៦%), ផ្សេងៗ (០,៨%) |- |{{flag|វៀតណាម}} | [[ពុទ្ធសាសនា]] (៩៣%) គ្រិស្តសាសនា (៤%), [[ហ្វាហោវ]] (១,៧%), [[កេវដាយ]] (០,៩%), ផ្សេងៗ, (១%)<ref>{{cite web|title=ជំរឿនប្រជាជននិងការតាំងផ្ទះសម្បែងវៀតណាម២០០៩: លទ្ធផលពេញលេញ|url=http://www.gso.gov.vn/Modules/Doc_Download.aspx?DocID=12724 |publisher=ការិយាល័យស្ថិតិវិទ្យាទូទៅវៀតណាម: គណៈកម្មាធិការរៀបចំជំរឿនប្រជាជននិងការតាំងផ្ទះសម្បែងកណ្ដាល|pages=២៨១|date=២០១០-០៦ |accessdate=១កញ្ញា ២០១២}}</ref> |- |[[ពួកកោះអណ្ឌមាននិងនិកោបារ]] | [[ហិណ្ឌូសាសនា]]ច្រើនលើសលប់ជាមួយពួកភាគតិចឥស្លាម គ្រិស្តសាសនា និង[[សិក្ខៈ]]។ |- |[[ហៃណាន]] | [[ពុទ្ធសាសនាមហាយាន]] [[តាវនិយម]] និង[[ខុងជឺនិយម]]ដ៏ច្រើនលើសលប់ រួមជាមួយពួកភាគតិចគ្រិស្ត និងឥស្លាមចំនួនតូច។ |} ===ភាសា=== '''''{{See also|តារាងចំណាត់ថ្នាក់ពួកភាសាអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ពួកភាសាចិន-ទីបេ|ពួកភាសាទក្សិណអាស៊ី|ពួកភាសាទក្សិណទ្វីប|ពួកភាសាហ្មុង-មៀន|ពួកភាសាតៃ-កៈតៃ}}''''' ភាសានីមួយៗត្រូវបានរងឥទ្ធិពលដោយសម្ពាធវប្បធម៌ដោយសារ ពាណិជ្ជកម្ម អន្តោប្រវេសន៍ និងអាណានិគមកិច្ចជាប្រវត្តិសាស្ត្រដូចគ្នា។ កម្រងភាសាសម្រាប់ប្រទេសនីមួយមានជាបន្តបន្ទាប់: (ភាសាផ្លូវការគឺ'''ដិត'''។) {| class="wikitable" |- |កម្ពុជា |'''ខ្មែរ''' ថៃ អង់គ្លេស បារាំង យួន គ្រាមភាសាចាម ពួកភាសាចិន ផ្សេងៗទៀត<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html#People CIA – The World Factbook – Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229001224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html#People |date=ធ្នូ 29, 2010 }}. Cia.gov. Retrieved on October 17, 2011.</ref> |- |ពួកកោះខូកិស (គិលឡិង) |'''អង់គ្លេស''' ម៉ាឡេខូកិស<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ck.html#People CIA – The World Factbook – Cocos (Keeling) Islands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110141142/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ck.html#People |date=មករា 10, 2019 }}. Cia.gov. Retrieved on October 17, 2011.</ref> |- |កោះឃ្រិសស្មាស |'''អង់គ្លេស''' ចិន ម៉ាឡេ<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kt.html#People CIA – The World Factbook – Christmas Island] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225080337/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kt.html#People |date=ធ្នូ 25, 2018 }}. Cia.gov. Retrieved on October 17, 2011.</ref> |- |ថៃ |'''ថៃ''' មិនណាន ចិន ហាក្កា កាតាំង អង់គ្លេស ម៉ាឡេ លាវ ខ្មែរ ឦសាន ឝាន លឺក ភូទៃ មន ម៉េន ហ្មុង ការ៉ែន ភូមា ផ្សេងៗទៀត<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html#People CIA – The World Factbook – Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229000203/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html#People |date=ធ្នូ 29, 2010 }}. Cia.gov. Retrieved on October 17, 2011.</ref> |- |ទីម័រខាងកើត |'''តិទុម''' '''ព័រទុយហ្គាល់''' ឥណ្ឌូណេស៊ី អង់គ្លេស ម៉ាមបៃ ម៉ាកាសើ តុកុដេដេ ប៊ុនណាក ហ្គាឡូលី ខេមម៉ាក ផ្វាតាលុគុ បៃកេណុ ផ្សេងៗទៀត<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html#People CIA – The World Factbook – East Timor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180128152225/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html#People |date=មករា 28, 2018 }}. Cia.gov. Retrieved on October 17, 2011.</ref> |- |ព្រុយណេ |'''ម៉ាឡេ''' អង់គ្លេស ចិន គ្រាមភាសាបរណេអូជនជាតិដើម<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html#People CIA – The World Factbook – Brunei] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721102115/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html#People |date=កក្កដា 21, 2015 }}. Cia.gov. Retrieved on October 17, 2011.</ref> |- |ភូមា |'''ភូមា''' ថៃ ឝាន ការ៉ែន រ៉ឹខខេន ជីងផ្វុ ឈីន មន អង់គ្លេស ពានលា ពួកភាសាចិន ពួកភាសាឥណ្ឌា ផ្សេងៗទៀត |- |ម៉ាឡេស៊ី |'''ម៉ាឡេ''' '''អង់គ្លេស''' ហុកកៀន កុកងឺ ទមិឡ ហាក្កា កាតាំង មិនណាន ពួកភាសាឥណ្ឌាដទៃទៀត ថៃ​ អ៊ីបាន កាដាហ្សាន និងផ្សេងៗទៀត <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html#People CIA – The World Factbook – Malaysia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190106012832/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html#People |date=មករា 6, 2019 }}. Cia.gov. Retrieved on October 17, 2011.</ref> |- |លាវ |'''លាវ''' ថៃ យួន ហ្មុង មៀវ មៀន យ៉ាវ ឝាន បារាំង អង់គ្លេស ផ្សេងៗទៀត<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/la.html#People CIA – The World Factbook – Laos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229000748/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/la.html#People |date=ធ្នូ 29, 2010 }}. Cia.gov. Retrieved on October 17, 2011.</ref> |- |វៀតណាម |'''យួន''' អង់គ្លេស មិនណាន បារាំង ថៃ ខ្មែរ ពួកភាសាតំបន់ភ្នំ (មន-ខ្មែរ និងម៉ាឡេយូ-ពហុទ្វីប ហ្មុង)<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html#People CIA – The World Factbook – Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228234229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html#People |date=ធ្នូ 28, 2010 }}. Cia.gov. Retrieved on October 17, 2011.</ref> |- |ពួកកោះសមុទ្រចិនខាងត្បូង | អង់គ្លេស ហ្វ៊ីលីពីន ម៉ាឡេ កុកងឺ យួន ថៃ |- |សិង្ហបុរី |'''អង់គ្លេស''' '''កុកងឺ''' '''ម៉ាឡេ''' '''ទមិឡ''' ហុកកៀន ទាជីវ កាតាំង ហាក្កា សៀងហៃ ពួកភាសាឥណ្ឌាផ្សេងទៀត គ្រាមភាសាអារ៉ាប់ ផ្សេងៗទៀត |- |ហ៊្វីលីពីន |'''ហ៊្វីលីពីន''' '''អង់គ្លេស''' អេស្ប៉ាញ និង អារ៉ាប់ (ស្រេចតែចិត្ត)<ref>See: 1987 Philippines Constitution</ref>, តាហ្គាលោខ សេបួណុ(បុហុល) ហ៊ីលីហ្គាយណុន អ៊ីឡូកុស អ៊ីលឡុងហ្គុ កាប៉ាមប៉ាង៉ាន ប៊ីកុល វ៉ារ៉ាយ ប៉ាងង៉ាស៊ីណាន ឆាបាកាណូ អាកឡឹន អាស៊ី(បានតុអាណុន) បាងង៉ុន កាពីហ្ស អ៊ីបបាណាក អ៊ីតាវីស ប៊ីកុល(អាលបាយ) ប៊ីកុល(ប៊ុឡាន ហ៊្គុបាត អ៊ីរ៉ុស៊ីន ម៉ាតណហ្គ ស្តាម៉ាហ្គាដាឡេណា ប៊ុលុសាន) ប៊ីកុ(ប៊ុហ៊ី) ប៊ីកុលកណ្ដាល ប៊ីសាយ៉ា/ប៊ីនីសាយ៉ា បារ៉ាហ្គា/ប៊ីកុលម៊ីរ៉ាយ៉ាខាងកើត អុអាសណុន/ប៊ីកុលមីរ៉ាយ៉ាខាងលិច ប៊ីកុលកាពីហ្ស(អ៊ីរីហ្គា) កាវីតេញ៉ុឆាបាកាណូតេរ៉្នាតេញ៉ុឆាបាកាណុ ហ្សាមបុអាងហ្គាឆាបាកាណុ កាសស្ទីយ៉ាណូ អាបាកាយឆាបាកាណូ កុតាបាតេញឆាបាកាណុ អឺរមីតឆាបាកាណូ អ៊ីឡូកុស(អាបាហ្គាតាន) បាចូ ប៉ាមប៉ាងង៉ា ការ៉ាយអា ម៉ាណុបុ(អុបុ) ម៉ារ៉ាណាវ រ៉ុមប្លុន(អ៊ីនី) ហ្សាមបាឡិស(បុតុឡាន) ហ្សាមបាឡិស(ហ្សាមបាឡិស) សាងហ៊្គីល ស៊ីណាម៉ា ស៊ុរីហ្គាវ សុរ្សុហ្គុន តាយ៉ាបាស ស៊ុហ្គ វ៉ារ៉ាយ-វ៉ារ៉ាយ យ៉ាកាន<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html#People CIA – The World Factbook – Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html#People |date=កក្កដា 19, 2015 }}. Cia.gov. Retrieved on October 17, 2011.</ref> ហ៊្វីលីពីនមានភាសានិងគ្រាមភាសាច្រើនជាងមួយរយ។ |- |ឥណ្ឌូណេស៊ី |'''ឥណ្ឌូណេស៊ី''' ជ្វា សុន្ទរៈ ម៉ាឡេ ហុកកៀន កុកងឺ ហាក្កា មិនណាន កាតាំង អាឆឺហ បាតាខ មីងណាងកាបូ បានចារ សាសាខ តិទុម ដាយ៉ាខ មីណាហាសា តុរ៉ាចា ប៊ូហ៊្គីស ហាល់ម៉ាហេរ៉ា អាមប៊ន ឆេរ៉ាម បារ៉ិអឺ នីដឺរឡន់ អង់គ្លេស ពួកភាសាប៉ាពួ ផ្សេងៗទៀត<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html#People CIA – The World Factbook – Indonesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html#People |date=ធ្នូ 10, 2008 }}. Cia.gov. Retrieved on October 17, 2011.</ref> |} ===មជ្ឈមណ្ឌលទីក្រុងសំខាន់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍=== * [[ត្រីកោណលូតលាស់សិចុរី]] <small>([[សិង្ហបុរី]]/[[ចុហុរបាហ៊្រុ]]/[[ពួកកោះរីអវ់]])</small>, [[សិង្ហបុរី]]-[[ម៉ាឡេស៊ី]]-[[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] * [[ចាបូដឺតាបឺខ]] <small>([[ហ្សាការតា]]/[[ជ្វាខាងលិច]]/[[បានតឹន]])</small>, [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] * [[តំបន់ទីក្រុងមេបាងកក]] <small>([[បាងកក]]/[[សមុទ្រប្រាការ]])</small>, [[ថៃ]] * [[មហាគូឡាឡាំពួ]]/[[ជ្រលងក្លាង]] <small>([[គូឡាឡាំពួ]]/[[សេឡាងហ្គុរ]])</small>, [[ម៉ាឡេស៊ី]] * [[ម៉ានីល.មេ]] <small>([[ម៉ានីល]]/[[ទីក្រុងខ្វេហ្សុន|ខ្វេហ្សុន]]/[[ម៉ាកាទី]]/[[តាហ៊្គីហ្គ]])</small>, [[ហ៊្វីលីពីន]] * [[តំបន់មាតុបុរីទីក្រុងហូជីមិញ]] <small>([[ទីក្រុងហូជីមិញ]]/[[វុងតេវ]])</small>, [[វៀតណាម]] * [[តំបន់រ៉ង់ហ៊្គូន]] <small>([[រ៉ង់ហ៊្គូន]]/[[តឹញអ៊ីន]])</small>, [[ភូមា]] * [[តំបន់រដ្ឋធានីហាណូយ]] <small>([[ហាណូយ]]/[[ហាយផ្វុង]]/[[ហាឡុង]])</small>, [[វៀតណាម]] * [[ហ្គេរបាំងកេរតូស៊ូស៊ីឡា]] <small>([[ស៊ូរ៉ាបាយ៉ា]]/[[សីដូអារ្ជ]]/[[ហ្គ្រេស៊ីខ]])</small>, [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] * [[តំបន់ទីក្រុងមេបានឌូង]] <small>([[បានឌូង]]/[[ជីម៉ាហ៊ី]])</small>, [[ឥណ្ឌូណេស៊ី]] ==វប្បធម៌== '''''{{See also|ភាពយន្តអាស៊ីអាគ្នេយ៍|ល្បែងអាស៊ីអាគ្នេយ៍|តន្ត្រីអាស៊ីអាគ្នេយ៍}}''''' [[File:Rice terraces.png|thumb|right|[[ស្រែថ្នាក់ៗបាណូអេ]]នៅ[[ហ៊្វីលីពីន]]]] វប្បធម៌នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ប្លែកៗគ្នាមែនទែន នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក វប្បធម៌នេះគឺជាការលាយចូលគ្នាពិតៗនៃវប្បធម៌ឥណ្ឌានិងចិន នៅឥណ្ឌូណេស៊ី ហ៊្វីលីពីន ម៉ាឡេស៊ី និងសិង្ហបុរី វប្បធម៌នេះគឺការលាយបញ្ចូលគ្នានៃវប្បធម៌អារ៉ាប់ ព័រទុយហ្គាល់ អេស្ប៉ាញ ចិន ឥណ្ឌា និងម៉ាឡេដើមកំណើត។ ផងដែរ ព្រុយណេបង្ហាញឱ្យឃើញនូវឥទ្ធិពលដ៏ខ្លាំងមកពីអារ៉ាប់។ កសិកម្ម[[ស្រែ]]មានអត្ថិភាពនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍អស់រយៈពេលរាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយ ដែលលាតសន្ធឹងកាត់អនុតំបន់នេះ។ ឧទាហរណ៍ជាក់ស្ដែងខ្លះនៃស្រែស្រូវទាំងនេះធ្វើឱ្យមាននូវ[[ស្រែថ្នាក់ៗបាណូអេ]]ជាច្រើននៅប្រជុំភ្នំលុហ្សុននៅ[[ហ៊្វីលីពីន]]។ ការថែទាំស្រែទាំងនេះត្រូវការប្រពលកម្មច្រើនណាស់។ ស្រែស្រូវទាំងនេះសាកសមល្អសម្រាប់អាកាសធាតុមូសុងនៃតំបន់នេះ។ [[ផ្ទះសសរខ្ពស់]]អាចត្រូវគេរកឃើញទូទាំងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ពី ថៃ និង លាវ ដល់ បរណេអូ ដល់ លុហ្សុននៅហ៊្វីលីពីន ដល់[[ផ្ទះសសរខ្ពស់ប៉ាពួហ៊្គីណេថ្មី|ប៉ាពួហ៊្គីណេថ្មី]]។ តំបន់នេះមានការធ្វើលោហៈផ្សេងៗ ជាពិសេសនៅឥណ្ឌូណេស៊ី។ នេះរួមមានអាវុធយុទ្ធភណ្ឌ ដូចជា[[កាំបិតស្នៀត]]ផ្សេងៗ និងឧបករណ៍តន្ត្រី ដូចជា[[ហ្គាម៉េឡាន់]]។ ===ឥទ្ធិពល=== ឥទ្ធិពលវប្បធម៌សំខាន់ៗមកពី[[វប្បធម៌ចិន|ចិន]] រឺ [[វប្បធម៌ឥណ្ឌា|ឥណ្ឌា]] រឺ ទាំងពីរ ជាមួយគ្នានោះវៀតណាមត្រូវបានចាត់ទុកថារង[[វប្បធម៌ចិន|ឥទ្ធិពលចិន]]ខ្លាំងបំផុត។ ឥទ្ធិពល[[វប្បធម៌លោកខាងលិច]]គឺភាគច្រើនបានឃើញច្បាស់នៅហ៊្វីលីពីន បានមកជាពិសេសពីសម័យនៃការគ្រប់គ្រងរបស់អេស្ប៉ាញនិងអាមេរិក។ ដោយសារតែសម័យកាលដ៏វែងនៃឥទ្ធិពលរបស់ចិនលើអរិយធម៌វៀតណាម វៀតណាមត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកមួយនៃមណ្ឌលវប្បធម៌អាស៊ីខាងកើត។ ជនជាតិយួនបានអនុវត្តតាមទស្សនវិជ្ជានិងសាសនាអាស៊ីខាងកើតជាច្រើនដូចជា ពុទ្ធសាសនាមហាយាន ខុងជឺនិយម និងសាសនាតាវដែលទាំងអស់នឹងមានដើមកំណើតនៅចិន។ ក៏ដូចជាអរិយធម៌អាស៊ីខាងកើតដទៃទៀតដែរ ជនជាតិយួនបានប្រើចង្កឹះជាប្រដាប់ញ៉ាំជាប្រពៃណីរបស់ខ្លួន។ ក្បួនធ្វើម្ហូបយួនបានរងឥទ្ធិពលច្រើនដោយក្បួនធ្វើម្ហូបចិននិងបារាំង។ តាមក្បួនច្បាប់មួយ មនុស្សដែលញ៉ាំជាមួយម្រាមដៃរបស់ខ្លួនក៏ប្រហែលជារងឥទ្ធិពលទៀតដោយវប្បធម៌ឥណ្ឌា ជាឧទាហរណ៍ស្រាប់ បន្ទាប់មកវប្បធម៌ចិន ដែលមនុស្សបានបរិភោគលើកដំបូងជាមួយ[[ចង្កឹះ]] តែជាភេសជ្ជៈមួយដែលអាចត្រូវគែរកឃើញទូទាំងតំបន់នេះ។ [[ទឹកត្រី]]ផ្សេងៗទៅដល់តំបន់នេះមានការចូលចិត្តដោយឡែកគ្នា។ ===សិល្បៈ=== [[File:Royal Ballet Camboda Apsara Mera.jpg|thumb|240px|right|របាំរាជទ្រព្យកម្ពុជា (ប៉ារីស បារាំង ២០១០)។]] សិល្បៈនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍គ្មានដំណើរទាក់ទងគ្នាជាមួយសិល្បៈនៃតំបន់ដទៃទៀតឡើយ។ របាំនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ភាគច្រើនក៏មានរួមបញ្ចូលនៃចលនាដៃ ដូចគ្នានឹងជើងដែលបង្ហាញនូវអារម្មណ៍និងអត្ថន័យនៃរបាំផ្អែកលើរឿងដែលនាដកានឹងប្រាប់ដល់ទស្សនិកជន។ ភាគច្រើននៃជនអាស៊ីអាគ្នេយ៍បានបញ្ជាក់ថារបាំនេះទៅក្នុងរាជវាំងរបស់ពួកគេ តាមរយៈ[[របាំបុរាណខ្មែរ|របាំរាជទ្រព្យខ្មែរ]]ដែលបង្ហាញខ្លួននៅដើមសតវត្សទី៧ជាងគេ មុនសម័យ[[អាណាចក្រខ្មែរ]]ដែលបានទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយ[[ហិណ្ឌូសាសនា|ព្រហ្មញ្ញសាសនា]]របស់ឥណ្ឌា។ [[របាំអប្សរា]] ល្បីល្បាញដោយសារចលនាដៃនិងជើងរឹងមាំនៃរបាំនេះ ហើយក៏ជាឧទាហរណ៍ដ៏សំខាន់មួយនៃរបាំតំណាងឱ្យហិណ្ឌូសាសនា។ ល្ខោនអាយ៉ងនិងស្រមោលក៏ជាទម្រង់ការកម្សាន្តពេញនិយមក្នុងប៉ុន្មានសតវត្សកន្លងមក ដូចជាមានមួយល្បីល្បាញ ដែលគេបានស្គាល់ថា[[វ៉ាយ៉ាង]]មកពីឥណ្ឌូណេស៊ី។ សិល្បៈនិងអក្សរសាស្ត្រនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍មួយចំនួនត្រូវបានទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយសាសនាហិណ្ឌូដែលបាននាំមករាប់សតវត្សកន្លងទៅហើយ។ ពួក[[តៃ (ជនជាតិ)|តៃ]] ដែលមកដល់ចុងក្រោយមកកាន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ បាននាំមកជាមួយពួកគេនូវប្រពៃណីសិល្បៈចិនខ្លះៗ ក៏ប៉ុន្តែពួកគេបានបោះចោលដោយពេញចិត្តនូវប្រពៃណីខ្មែរនិង[[មន (ជនជាតិ)|មន]] និងសុចនាកម្មតែមួយគត់ប៉ុណ្ណោះនៃទំនាក់ទំនងដើមដំបូងគេរបស់ខ្លួនជាមួយសិល្បៈ[[វប្បធម៌ចិន|ចិន]]នៅក្នុងរចនាបថវត្តអារាមនានា ជាពិសេសដំបូលស្រួចៗ និងក្នុង[[គ្រឿងខ្មុកម្រ័ក្សណ៍]]របស់ខ្លួន។ នៅឥណ្ឌូណេស៊ី ទោះបីយ៉ាងណាការប្រែមកកាន់សាសនាឥស្លាមបានប្រឆាំងនឹងទម្រង់សិល្បៈខ្លះៗ ក៏បាននាំមកវិញនូវទម្រង់ហិណ្ឌូជាច្រើនដែលជះឥទ្ធិពលលើការបដិបត្តិ វប្បធម៌ សិល្បៈនិងអក្សរសាស្ត្រ។ ឧទាហរណ៍មួយអាចនឹងជា[[វ៉ាយ៉ាង]](អាយ៉ងស្រមោល)និងអក្សរសិល្ប៍ដូចជា[[រាមាយណៈ]]។ នេះក៏ពិតប្រាកដដែរ សម្រាប់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក(ដែលដកវៀតណាមចេញ)។ ចលនារបាំ ពួកព្រះហិណ្ឌូ សិល្បៈនានាក៏ត្រូវបានរលាយចូលគ្នាទៅក្នុង[[វប្បធម៌ថៃ]] [[វប្បធម៌ខ្មែរ|ខ្មែរ]] [[វប្បធម៌លាវ|លាវ]] និង[[វប្បធម៌ភូមា|ភូមា]]។ វាត្រូវបានចង្អុលបង្ហាញថាសិល្បៈបុរាណខ្មែរនិងឥណ្ឌូណេស៊ីដែលបានផ្ដោតជាមួយការពណ៌នានូវជីវភាពនៃពួកទេវៈ ប៉ុន្តែចំពោះពួកអ្នកអាស៊ីអាគ្នេយ៍គិតថាជីវិតនៃពួកទេវៈគឺជាជីវិតនៃមនុស្សខ្លួនឯងដែលសប្បាយរីករាយត្រេកត្រអាល ដូចនៅស្ថានកណ្ដាល​ តែដូចទេវៈ។ ====តន្ត្រី==== [[Image:Chiangmai-market3.jpg|thumb|upright|upright|ក្មេងប្រុសថៃម្នាក់លេងឃឹម ឧបករណ៍ភ្លេងថៃបុរាណស្រដៀង​ទៅនឹងយ៉ាងឈិន​មកពីចិន។*[http://www.sriwittayapaknam.ac.th/multimedia/s_khim.html សវនៈ''ឃឹម'']]] តន្ត្រីប្រពៃណីនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍គឺដូចជាប្លែកៗគ្នាតាមបំណែងចែកជនជាតិនិងវប្បធម៌ជាច្រើន។ រចនាបថសំខាន់ៗនៃតន្ត្រីប្រពៃណីនេះអាចត្រូវបានគេមើលឃើញ: តន្ត្រីរាជវាំង តន្ត្រីប្រជាប្រិយ រចនាបថតន្ត្រីនៃក្រុមជនជាតិតូចៗ និងតន្ត្រីដែលមានឥទ្ធិពលតាមប្រភេទទៅខាងក្រៅតំបន់ភូមិសាស្ត្រនេះ។ ក្នុងចំណោមប្រភេទតន្ត្រីវាំងនិងប្រជាប្រិយ ក្រុមនិងវង់ភ្លេង[[គងរគាំង]]បង្កើតឡើងភាគច្រើន (លើកលែងតែតំបន់ដីទំនាបនៃវៀតណាម)។ វង់ភ្លេង''[[កាមែឡាន់]]''មកពីឥណ្ឌូណេស៊ី វង់''[[ប៉ីពាទ្យ៍]]''/''[[ពិណពាទ្យ]]''របស់ថៃនិងកម្ពុជា និងវង់''[[គុលីនតាង]]''របស់ហ៊្វីលីពីនខាងត្បូង [[កាលីម៉ាន់តាន់]] [[ស៊ូឡេវែស៊ី]] និង [[ទីម័រ]]គឺជារចនាបថប្លែកៗសំខាន់បីនៃប្រភេទតន្ត្រីដែលមានឥទ្ធិពលលើរចនាបថតន្ត្រីប្រពៃណីដទៃទៀតក្នុងតំបន់នេះ។ ឧបករណ៍ខ្សែក៏មានប្រជាប្រិយដែរក្នុងតំបន់នេះ។ ====សំណេរ==== '''''{{Main|ប៊ែប៊ែយិន|អក្សរចាវី|រង្វាន់សរសេរអា.អា.|អក្សរថៃ}}''''' [[Image:Balinese writing on palm leaf.jpg|thumb|left|សំណេរ[[អក្សរបាលី(កោះបាលី)|បាលី]]លើស្លឹកតចសារព្រឹក្ស។ វត្ថុបុរាណដែលអាចត្រូវគេមើលឃើញ​មួយចំនួននៅ[[សារមន្ទីរភ្វៀលដ៍]] ឈិខាហ្គូ អ៊ីល្លីនាយ់ស៍។]] ប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីអាគ្នេយ៍បាននាំទៅដល់ភាពសម្បូរដោយកវីនិពន្ធជាច្រើនប្លែកៗគ្នា មកពីសំណេរទាំងខាងក្នុងនិងខាងក្រៅពីតំបន់នេះ។ ដើមឡើយ [[វប្បធម៌ឥណ្ឌា|ពួកឥណ្ឌា]]គឺជាពួកមួយដែលបានបង្រៀនពួកអ្នកស្រុកដើមអំពីសំណេរ។ នេះត្រូវបង្ហាញឱ្យឃើញឡើងតាមរយៈទម្រង់សំណេរ[[អំបូរព្រាហ្មី|ព្រាហ្មី]]ដែលបង្ហាញនៅក្នុងតំបន់នេះដូចជា[[អក្សរបាលី (កោះ)|អក្សរបាលី]]ដែលបានបង្ហាញលើស្លឹកតចសារព្រឹកឆែកហៅថា ''លោនតរៈ'' (សូមមើលរូបដើម្បីមើលសំណេរលើខាងផ្ងារ និងការតុបតែងលើខាងផ្កាប់)។ បុរាណភាពនៃទម្រង់សំណេរនេះវាតទីមុនការបង្កើតនៃក្រដាសក្បែរៗឆ្នាំ១០០នៅចិន។ ផ្នែកស្លឹកតចសារព្រឹក្សនីមួយៗដែលកត់ជាជួរច្រើនតែមួយគត់ ដោយបានសរសេរតាមបណ្ដោយកាត់ស្លឹកនេះ និងព័ទ្ធដោយខ្សែទៅផ្នែកផ្សេងៗទៀត។ ផ្នែកខាងក្រៅគេត្រូវបានតុបតែង។ អក្ខរក្រមអាស៊ីអាគ្នេយ៍មានទំនោរទៅជាពួក[[អក្ខរក្រមព្យាង្គ|អាប៊ុហ៊្គីដា]] រហូតដល់ការមកដល់នៃពួកអឺរ៉ុប ដែលប្រើពាក្យសម្ដីជាច្រើនក៏បានបញ្ចប់ដោយព្យញ្ជនៈជាច្រើន មិនត្រឹមតែស្រៈនោះទេ។ ទម្រង់ផ្សេងៗនៃឯកសារផ្លូវការ ដែលមិនបានប្រើប្រាស់ក្រដាស រួមមានរមូរស្ពាន់សន្លឹកជ្វា។ សម្ភារៈនេះនឹងនៅបានយូរជាងក្រដាសនៅក្នុងអាកាសធាតុនិវត្តន៍នៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ==សូមមើលផងដែរ== {{portal box|អាស៊ីអាគ្នេយ៍}} *[[បញ្ជីមេដឹកនាំអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] *[[រង្វាន់សរសេរអ.អា.]] *[[ល្បែងកីឡាអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] *[[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍]] *[[ពួកសេដ្ឋកិច្ចកូនខ្លា]] ==ឯកសារយោង== {{Reflist|30em}} <!-- Dead note "Solheim2000": Solheim, ''Journal of East Asian Archaeology'', 2000, '''2''':1-2, pp. 273-284(12) --> <!-- Dead note "Oppenheimer2001": Oppenheimer and Richards, ''Science Progress'' 2001, '''84''' (3), pp.157–181 --> <!-- Dead note "Bergreen": Laurence Bergreen, ''Over the Edge of the World'': Magellan's Terrifying Circumnavigation of the Globe, HarperCollins Publishers, 2003, hardcover 480 pages, ISBN 0-06-621173-5 --> * Tiwari, Rajnish (2003): ''[http://www.global-innovation.net/team/tiwari/PDF/exchange-rate.pdf Post-crisis Exchange Rate Regimes in Southeast Asia]'' (PDF), Seminar Paper, University of Hamburg. * {{cite book | last = រែនដ៍ | first = ណិលសុន| title = ការប៉ះទង្គិចគ្នា: ដំណើរឆ្លងកាត់សង្គ្រាមនិងភេរវកម្មនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ | publisher=ម៉េវវ្រិខហោសផាប់ប៊្លីសឝឺស | location = ឌុនបុយណេ | year = ២០០៩ | isbn = 978-1-905379-54-5}} ==អំណានបន្ថែម== * Osborne, Milton (2010; first published in 1979). [http://books.google.com/books?id=4fzDN4374JUC&printsec=frontcover&dq=Southeast+asia&hl=en&ei=qlDjTtmVGcPgiAKz09ngBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDcQ6AEwAA#v=onepage&q=Southeast%20asia&f=false ''Southeast Asia: An Introductory History''] Allen & Unwin. ISBN 978-1-74237-302-7 * [[ប៊ែននិសស្ថឺរ ផ្វ្លិចឆឺរ|ប៊ែននិសស្ថឺរ-ផ្វ្លិចឆឺរ]]; ឌែន-ឃ្រូខឝ៊ែង (១៩៩៦; ដំបូងបានបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ១៨៩៦)។ [http://books.google.com/books?id=Gt1jTpXAThwC&printsec=frontcover ''ប្រវត្តិនៃស្ថាបត្យកម្មរបស់លោកប៊ែននិសស្ថឺរ-ផ្វ្លិចឆឺរ''] សារព័ត៌មានស្ថាបត្យកម្ម រៀបរៀងលើកទី២០។ ISBN 0-7506-2267-9។ ម.ផ. ភាគបួន ជំពូក២៧។ ==តំណភ្ជាប់ក្រៅ== {{sisterlinks}} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/graphics/ref_maps/pdf/southeast_asia.pdf ឋានលេខន៍អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដោយលំអិត] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120916231056/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/graphics/ref_maps/pdf/southeast_asia.pdf |date=កញ្ញា 16, 2012 }} ([[ទម្រង់ឯកសារយកតាមខ្លួនបាន|ទ.ឯ.ខ.]]) * [http://www.citymayors.com/government/se_asia_government.html CityMayors.com article] * [http://www.lib.uci.edu/libraries/collections/sea/sasian.html Southeast Asian Archive]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091022023141/http://www.lib.uci.edu/libraries/collections/sea/sasian.html |date=តុលា 22, 2009 }} at the University of California, Irvine. * [http://sea.lib.niu.edu Southeast Asia Digital Library] at Northern Illinois University * [http://www.lib.uci.edu/libraries/collections/sea/seaexhibit/ "ឯកសារការបទពិសោធន៍ជនភៀសខ្លួនអាស៊ីអាគ្នេយ៍"]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501111656/http://www.lib.uci.edu/libraries/collections/sea/seaexhibit/ |date=ឧសភា 1, 2011 }} បង្ហាញនៅ[[សាកលវិទ្យាល័យខាល់ផ្វញ៉ា អឺរវ៉ាញ]] បណ្ណាល័យ។ * [http://seasiavisions.library.cornell.edu Southeast Asia Visions, a collection of historical travel narratives] Cornell University Library Digital Collection * {{URL|www.southeastasia.org}} Official website of the ASEAN Tourism Association * [http://vimeo.com/20278207/ Southeast Asia Time Lapse Video] Southeast Asia Time Lapse Video {{ប្រទេសនិងទឹកដីនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍}} {{តំបន់នៃពិភពលោក}} [[Category:តំបន់អាស៊ី]] [[Category:អាស៊ីអាគ្នេយ៍| ]] == សូមមើលផងដែរ == * [[អាស៊ាន]] {{ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:អាស៊ី]] 3smv3h4jpfrrwn91e2z2ldhuqgj50th 0 11365 336781 336716 2026-06-18T16:12:40Z TheRandomGoober 27248 Replace with another anthem file 336781 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស | conventional_long_name = សាធារណរដ្ឋព័រទុយកាល់ | native_name = {{nobold|''República Portuguesa'' ([[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]])}} | image_flag = Flag of Portugal.svg | flag_type = [[ទង់ជាតិព័រទុយកាល់|ទង់ជាតិ]] | image_coat = Coat of arms of Portugal.svg | symbol_type = [[វរលញ្ឆករព័រទុយកាល់|វរលញ្ឆករ]] | symbol_width = 100px | motto = "Esta é a ditosa Pátria minha amada"<br />{{small|("នេះ​ជា​ស្រុក​កំណើត​ជាទី​ស្រឡាញ់​ដ៏​សុភមង្គល​របស់​ខ្ញុំ")}} | national_anthem = ''[[អាព័រទូហ្គីសា|A Portuguesa]]''<br /><small>("ភ្លេងជាតិព័រទុយកាល់")</small><br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:A Portuguesa.ogg]]</div> | image_map = Portugal in the European Union on the globe (Europe centered).svg | image_map_caption = ទីតាំងប្រទេសព័រទុយកាល់ (ក្រហម) ក្នុងសហភាពអឺរ៉ុប | capital_type = រដ្ឋធានី | capital = [[លីស្បោន]] | coordinates = {{Coord|38|46|N|9|9|W|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ភាសាផ្លូវការ<br />{{nobold|និងភាសាជាតិ}} | languages = [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]] | languages2_type = {{nobold|ភាសាទទួលស្គាល់}} | languages2 = [[ភាសាមីរ៉ង់ដេស]]{{refn|group=ស|[[ភាសាមីរ៉ង់ដេស]]ដែលគេច្រើននិយាយនៅក្នុង[[ដែនដីមីរ៉ង់ដា]]ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ (''Lei n.° 7/99 de 29 de Janeiro''),<ref name="auto">{{cite web | url = https://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20020318130143/http://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | url-status = dead | archive-date = 18 មីនា 2002 | title = Reconhecimento oficial de direitos linguísticos da comunidade mirandesa (Official recognition of linguistic rights of the Mirandese community) | website = Centro de Linguística da Universidade de Lisboa (UdL) | access-date = 22 កុម្ភៈ 2022 | archivedate = 2002-03-18 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20020318130143/http://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html }}</ref> ពោលគឺផ្ដល់សិទ្ធិប្រើប្រាស់ផ្លូវការ។{{big|<ref name="auto1">[http://bookshop.europa.eu/en/euromosaic-pbC29295845/downloads/C2-92-95-845-EN-C/C29295845ENC_001.pdf?FileName=C29295845ENC_001.pdf&SKU=C29295845ENC_PDF&CatalogueNumber=C2-92-95-845-EN-C The Euromosaic study, Mirandese in Portugal], europa.eu&nbsp;– European Commission website. Retrieved January 2007. Link updated December 2015</ref>}} [[ភាសាសញ្ញាព័រទុយកាល់]]ក៏ត្រូវបានទទួលស្គាល់ដែរ។}} | ethnic_groups = {{Unbulleted list |៩៤.៦%&nbsp;[[ជនជាតិព័រទុយកាល់]] |៥.៤%&nbsp;ជនជាតិផ្សេងៗ }} | ethnic_groups_ref = {{refn|group=ស|តាមសញ្ជាតិនៃប្រទេស}}<ref name="auto2"/> | ethnic_groups_year = ២០២១ | religion = {{unbulleted list |item_style=white-space:nowrap; |៨៤.៣% [[គ្រិស្តសាសនា]]<br/>—៨១.០% [[ព្រះសហគមន៍កាតូលិកនៅព័រទុយកាល់|រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក]]<br/>—៣.៣% និកាយគ្រិស្តផ្សេងៗ |៦.៨% គ្មានជំនឿសាសនា |០.៦% សាសនាដទៃ |៨.៣% មិនបញ្ជាក់}} | government_type = [[រដ្ឋឯកភូត]] [[សាធារណរដ្ឋ]][[ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី|ពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតីនិយម]]<ref>[http://www.constituteproject.org/constitution/Portugal_2005.pdf Constitution of Portugal, Preamble]:</ref> | religion_year = ២០១១ | leader_title1 = [[ប្រធានាធិបតីព័រទុយកាល់|ប្រធានាធិបតី]] | leader_name1 = {{nowrap|[[ម៉ារសេឡូ រ៉េបេឡូ ដឺ ស៊ូសា]]}} | leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីព័រទុយកាល់|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] | leader_name2 = [[អង់តូនីអូ កូស្តា]] | legislature = [[សភាសាធារណរដ្ឋ (ព័រទុយកាល់)|សភាសាធារណរដ្ឋ]] | sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រព័រទុយកាល់|និម្មិតកម្ម]] | sovereignty_note = | established_event2 = [[ស្រុកព័រទុយកាល់|និម្មិតឡើង]] | established_date2 = ៨៦៨ | established_event3 = [[ព្រះរាជាណាចក្រព័រទុយកាល់|ព្រះរាជាណាចក្រ]] | established_date3 = ២៥ កក្កដា ១១៣៩ | established_event4 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព័រទុយកាល់ឆ្នាំ១៨២២|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] | established_date4 = ២៣ កញ្ញា ១៨២២ | established_event5 = [[បដិវត្តន៍ថ្ងៃទី៥ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣០|សាធារណរដ្ឋ]] | established_date5 = ៥ តុលា ១៩១០ | established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញព័រទុយកាល់|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] | established_date6 = ២៥ មេសា ១៩៧៦ | established_event7 = ចូលជាសមាជិកនៃ[[សហភាពអឺរ៉ុប]] | established_date7 = ១ មករា ១៨៨៦ | area_size = 1 E7 | area_km2 = ៩២,២១២ | area_footnote = <ref>{{cite web |title=(ជាភាសាព័រទុយហ្កាល់) Superfície Que municípios têm maior e menor área? |url=https://www.pordata.pt/Municipios/Superf%C3%ADcie-57 |publisher=Pordata |access-date=22 កុម្ភៈ 2022 |archivedate=2022-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220402143742/https://www.pordata.pt/Municipios/Superf%C3%ADcie-57 |url-status=dead }}</ref> | area_rank = ទី១០៩ | percent_water = ១.២ (គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=OECD|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate_rank = ទី៨៩ | population_estimate = | population_census = {{DecreaseNeutral}} ១០,៣៤៤,៨០២<ref name="auto2">{{cite web | website=Statistics Portugal - Web Portal | date=16 December 2021 | url=https://ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=526271534&DESTAQUESmodo=2 | access-date=22 កុម្ភៈ 2022 | title=Censos 2021 - Divulgação dos Resultados Provisórios | archivedate=16 ធ្នូ 2021 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20211216162034/https://ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=526271534&DESTAQUESmodo=2 | url-status=dead }}</ref> | population_census_year = ២០២១ | population_density_km2 = ១១២.២<ref>{{Cite web | url=https://www.pordata.pt/en/Portugal/Population+density++according+to+Census-412 | title=PORDATA - Population density, according to Census | access-date=2022-02-23 | archivedate=2020-11-30 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20201130050138/https://www.pordata.pt/en/Portugal/Population+density++according+to+Census-412 | url-status=dead }}</ref> | GDP_PPP = {{increase}} ៤០៦.២&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects – Portugal|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=182,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ|access-date=23 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = ២០២២ | GDP_PPP_rank = ទី៥២ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៣៩,៥៤៤ ដុល្លារ<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៥៨ | GDP_nominal = {{increase}} ២៧១.២&nbsp;ពាន់លានដុល្លារ<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_year = ២០២២ | GDP_nominal_rank = ទី៤៧ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ២៦,៤០៤ ដុល្លារ<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៥២ | Gini = ៣១.៩ <!-- number only --> | Gini_year = ២០១៩ | Gini_change = decrease <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini coefficient|url=https://www.pordata.pt/MicroPage.aspx?DatabaseName=Portugal&MicroName=%C3%8Dndice+de+Gini+%28percentagem%29&MicroURL=2166&|publisher=PORDATA|access-date=23 កុម្ភៈ 2022|location=Portugal|archivedate=2020-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200524073542/https://www.pordata.pt/MicroPage.aspx?DatabaseName=Portugal&MicroName=%C3%8Dndice+de+Gini+(percentagem)&MicroURL=2166&|url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ០.៨៦៤ <!-- number only --> | HDI_year = ២០១៩ | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|date=15 December 2020|access-date=23 កុម្ភៈ 2022}}</ref> | HDI_rank = ទី៣៨ | currency = [[អឺរ៉ូ]] ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) | currency_code = EUR | utc_offset = {{sp}} | time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបខាងលិច|WET]])<br /> UTC−១ ([[ម៉ោងនៅព័រទុយកាល់|អាត្លង់ទិក/អាហ្សូស]] | utc_offset_DST = +១ | time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងលិច|WEST]])<br /> UTC (អាត្លង់ទិក/អាហ្សូស | DST_note = សម្គាល់៖ [[ព័រទុយកាល់ដីគោក]] និង[[ម៉ាឌីរ៉ា]]ប្រើ WET/WEST, រីឯកោះ[[អាហ្សូស]]គឺស្ថិតនៅពីក្រោយ ១ ម៉ោង។ | date_format = [[date format|dd/mm/yyyy]] | electricity = 230V - 50Hz | drives_on = ស្ដាំ | calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅព័រទុយកាល់|+៣៥១]] | iso3166code = PT | cctld = [[.pt]] }} '''ប្រទេសព័រទុយកាល់''' ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''សាធារណរដ្ឋព័រទុយកាល់''' ([[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]]៖ ''República Portuguesa'') គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅលើ[[ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]]នៃប៉ែក[[អឺរ៉ុបនិរតី]]។ វាជាប្រទេសភាគខាងលិចបំផុតនៅ[[អឺរ៉ុបដីគោក]] ហើយមានព្រំដែនខាងលិច និងខាងត្បូងជាប់[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] និងខាងជើងហើយកើតព័ទ្ធដោយប្រទេស[[អេស្ប៉ាញ]]។ ប្រទេសនេះមានប្រជុំកោះចំនួនពីរគឺកោះ[[ម៉ាឌីរ៉ា]] និង[[អាហ្សូស]] ហើយប្រជុំកោះទាំងពីរនេះត្រូវជាតំបន់ស្វយ័តដោយមានរដ្ឋាភិបាលតាមតំបន់រៀងៗខ្លួន។ ភាសាផ្លូវការ និងភាសាជាតិគឺ [[ភាសាព័រទុយហ្គាល់|ភាសាព័រទុយហ្កាល់]]។ [[លីស្បោន]]គឺជារដ្ឋធានី និងជាទីក្រុងធំជាងគេនៃប្រទេសព័រទុយកាល់។ ==និរុត្តិសាស្ត្រ== {{ផ្នែកទទេ}} == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រព័រទុយកាល់}} {{ផ្នែកទទេ}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{Reflist}} == តំណភ្ជាប់ក្រៅ == * [http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html Travel and Tourism office website] * [http://tempo.growiktionary.org ការទស្សទាយអាកាសធាតុ]{{Dead link|date=មករា 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Stub}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ព័រទុយកាល់| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហគមន៍បណ្តាប្រទេសនិយាយភាសាព័រទុយហ្កាល់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសម្រាប់មេឌីទែរ៉ានេ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងជើង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបខាងត្បូង]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអឺរ៉ុបនិរតី]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសឆ្លងទ្វីប]] 0ujp962qlfvh3unuz0955r2lpmtsw02 0 11368 336772 333435 2026-06-18T12:29:15Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336772 wikitext text/x-wiki {{ប្រអប់ព័ត៌មាន ប្រទេស |conventional_long_name = ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ |common_name = អេស្ប៉ាញ |native_name = {{nobold|''Reino de España'' {{small|([[ភាសាអេស្ប៉ាញ]])}}}} |image_flag = Bandera de España.svg |flag_type = [[ទង់ជាតិអេស្ប៉ាញ|ទង់ជាតិ]] |image_coat = Escudo de España (mazonado).svg |symbol_type = [[វរលញ្ឆករអេស្ប៉ាញ|វរលញ្ឆករ]] |national_motto = "[[ប្លាស អាល់ត្រា (បាវចនា)|Plus Ultra]]" <br /> {{small|"ចម្រើនទៅបរលោក"}} |national_anthem = ''[[ចម្រៀងចលនាទ័ពភូមិន្ទ|Marcha Real]]''<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1997/10/11/pdfs/A29594-29600.pdf|title=(អេស្ប៉ាញ) Real Decreto 1560/1997, de 10 de octubre, por el que se regula el Himno Nacional|author=[[រដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញ|ប្រធាននៃរដ្ឋាភិបាល]]|work=[[Boletín Oficial del Estado]] núm. 244|date=11 October 1997}}</ref> <br /> "ចម្រៀងចលនាទ័ពភូមិន្ទ"<br/><center>[[File:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]</center> |image_map = Spain in the European Union on the globe (Europe centered).svg |image_map2 = Spain in European Union (extended) (-mini map -rivers).svg |map_caption = ទីតាំងប្រទេសអេស្ប៉ាញ (ក្រហម) នៅលើភូគោល |map_caption2 = ទីតាំងប្រទេសអេស្ប៉ាញ (ក្រហម) ក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប |capital_type = រាជធានី |capital = [[ម៉ាឌ្រីដ]] |coordinates = {{Coord|40|26|N|3|42|W|type:city}} |largest_city = capital |languages_type = ភាសាផ្លូវការ |languages = [[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]<!--(aka Castilian)-->{{refn|group=ស|ភាសាផ្លូវការរបស់រដ្ឋត្រូវបានចែងនៅក្នុងមាត្រា ៣ នៃ[[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៧៨]] ជាគ្រាមភាសាកាស្ទីលី។<ref>{{cite web|url=http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm |title=The Spanish Constitution |publisher=Lamoncloa.gob.es |date= |accessdate=26 មេសា 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130325101204/http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm |archivedate=25 មីនា 2013}}</ref> នៅក្នុង[[សហគមន៍ស្វយ័តនៅអេស្ប៉ាញ|សហគមន៍ស្វយ័ត]]ខ្លះ គេក៏បានចាត់ទុក[[ភាសាកាតាឡាំង]] [[ភាសាហ្កាលីស៊ី]] [[ភាសាបាស]] និង[[ភាសាអុកស៊ីតង់]] ជាភាសាផ្លូវការរួមដែរ។ [[ភាសាអារ៉ាហ្កន]] និង[[ភាសាអាស្ទូតូរី]] (ត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[ភាសាអារ៉ានី]]នៅមូលដ្ឋាន) ក៏មានការទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការខ្លះៗដែរ។}} |ethnic_groups = {{unbulleted list |៨៤.៨% [[ជនជាតិអេស្ប៉ាញ]] |១៥.២% ជនជាតិផ្សេងៗទៀត }} |ethnic_groups_year = ២០២០ |ethnic_groups_ref = <ref name="ine.es">{{Cite web|url=https://www.ine.es/jaxi/Datos.htm?path=/t20/e245/p08/l0/&file=01006.px#!tabs-tabla|title=(អេស្ប៉ាញ) Instituto Nacional de Estadística. Población (españoles/extranjeros) por País de Nacimiento, sexo y año|publisher=[[វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ (អេស្ប៉ាញ)]]|website=ine.es}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |៥៧.៦% [[គ្រិស្តសាសនា]] |៣៧.៧% គ្មានជំនឿសាសនា |២.៩% [[សាសនានៅអេស្ប៉ាញ|សាសនាផ្សេងៗទៀត]] |១.៨% មិនមានចម្លើយ }} | religion_ref = <ref name="Barómetro de enero 2022">[[Centro de Investigaciones Sociológicas|CIS]].[http://datos.cis.es/pdf/Es3347marMT_A.pdf "Barómetro de Enero de 2022"], 3,777 respondents. The question was "¿Cómo se define Ud. en materia religiosa: católico/a practicante, católico/a no practicante, creyente de otra religión, agnóstico/a, indiferente o no creyente, o ateo/a?".</ref> | religion_year = ២០២២ |government_type = [[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] អាស្រ័យ[[ប្រព័ន្ធសភា|សភា]][[រដ្ឋឯកភូត|ឯកភូត]] |leader_title1 = [[ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ|ព្រះមហាក្សត្រ]] |leader_name1 = [[ហ្វេលីពទី៦]] |leader_title2 = [[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអេស្ប៉ាញ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] |leader_name2 = [[ប៉េដ្រូ សានឆេស]] |legislature = [[រដ្ឋសភា (អេស្ប៉ាញ)|រដ្ឋសភា]] |upper_house = [[ព្រឹទ្ធសភាអេស្ប៉ាញ|ព្រឹទ្ធសភា]] |lower_house = [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (អេស្ប៉ាញ)|សភាតំណាងរាស្ត្រ]] |sovereignty_type = [[ប្រវត្តិសាស្ត្រអេស្ប៉ាញ|និម្មិតកម្ម]] |established_event2 = [[រាជាធិបតេយ្យកាតូលិកនៃអេស្ប៉ាញ|រដ្ឋបង្រួបបង្រួម]] |established_date2 = ២០ មករា ១៤៧៩ | established_event3 = [[ហាបស្បួកនិយមអេស្ប៉ាញ|អធិបតេយ្យភាពឯក]] | established_date3 = ១៤ មីនា ១៥១៦ |established_event4 = [[ក្រិត្យនូអ៊ីវ៉ាប្លង់តា|រាជវង្សបច្ចុប្បន្ន]] |established_date4 = ៩ មិថុនា ១៧១៥ |established_event5 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៨១២|រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូង]] |established_date5 = ១៩ មីនា ១៨១២ |established_event6 = [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្ន]] |established_date6 = ២៩ ធ្នូ ១៩៧៨ |established_event7 = ចូលជាសមាជិកនៃ[[សហភាពអឺរុប]] |established_date7 = ១ មករា ១៩៨៦ |area_km2 = ៥០៥,៩៩៤ |area_size = 1 E7 |area_rank = ទី៥១ |percent_water = ០.៨៩<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=4 វិច្ឆិកា 2021|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> |population_census = {{IncreaseNeutral}} ៤៧,៤៥០,៧៩៥<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177012&menu=ultiDatos&idp=1254734710990|title=INEbase / Demografía y población /Padrón. Población por municipios /Estadística del Padrón continuo. Últimos datos datos|website=ine.es|access-date=4 វិច្ឆិកា 2021}}</ref><ref name="cp_2020"/>{{refn|group=ស|គិតត្រឹមថ្ងៃទី១ ខែមករា ឆ្នាំ២០២០ ប្រជាជនអេស្បាញបានកើនឡើងចំនួន ៣៩២,៩២១ នាក់ពីឆ្នាំ ២០១៩ ដោយចំនួនប្រជាជនសរុបបានឈានដល់ ៤៧,៣៣០ លាននាក់។ ក្នុងពេលដំណាលគ្នានេះ ចំនួនពលរដ្ឋដែលមានសញ្ជាតិអេស្ប៉ាញបានកើនឡើងដល់ ៤២,០៩៤,៦០៦ នាក់។ ចំនួនជនបរទេស (ឧ. ជនអន្តោប្រវេសន៍ អតីតជនភៀសខ្លួន និងជនភៀសខ្លួន ដោយមិនរាប់បញ្ចូលជនបរទេសដែលមានសញ្ជាតិអេស្ប៉ាញ) ដែលកំពុងរស់នៅជាអចិន្ត្រៃយ៍ក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានចំនួន ៥,២៣៥,៣៧៥ (១១.០៦%) ក្នុងឆ្នាំ២០២០។<ref name="cp_2020">{{cite web|url=https://www.ine.es/prensa/cp_e2020_p.pdf|title=(អេស្ប៉ាញ) Population Figures at 01 January 2019. Migrations Statistics. Year 2019.|date=June 2020|publisher=[[វិទ្យាស្ថានស្ថិតិជាតិ (អេស្ប៉ាញ)]] (INE)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628123003/http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|archive-date=28 មិថុនា 2017}}</ref>}} |population_census_year = ២០២០ |population_census_rank = ទី៣០ |population_density_km2 = ៩៤ |population_density_rank = ទី១២០ |GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|២.២០&nbsp;ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOES">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1=|title=World Economic Outlook Database, October 2022|publisher=[[មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ]]|website=IMF.org|https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April} }</ref>}} |GDP_PPP_year = ២០២២ |GDP_PPP_rank = ទី១៦ |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} ៤៦,៤១៣ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOES"/> |GDP_PPP_per_capita_rank = ទី៤០ |GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|១.៤៣៥ ទ្រីលានដុល្លារ<ref name="IMFWEOES"/>}} |GDP_nominal_year = ២០២២ |GDP_nominal_rank = ទី១៥ |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} ៣០,១៥៧ ដុល្លារ<ref name="IMFWEOES"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = ទី៣៨ |Gini = ៣៣.០ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |Gini_year = ២០១៩ |Gini_change = {{decrease}} |Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1|title=(អង់គ្លេស) Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=4 វិច្ឆិកា 2021}}</ref> |HDI = ០.៩០៤ <!--អនុញ្ញាតតែលេខប៉ុណ្ណោះ--> |HDI_year = ២០១៩ |HDI_change = increase <!--Increase/decrease/steady--> |HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2020|publisher=[[កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ]]|date=10 December 2019|access-date=4 វិច្ឆិកា 2021|format=PDF}}</ref> |HDI_rank = ទី២៥ |currency = [[អឺរ៉ូ]]{{refn|group=ស|លុយ[[ប៉េសេតាអេស្ប៉ាញ|ប៉េសេតា]]មុនឆ្នាំ២០០២។}} ([[និមិត្តសញ្ញាអឺរ៉ូ|€]]) |currency_code = EUR |time_zone = [[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល|CET]] និង[[ម៉ោងអឺរ៉ុបកណ្តាល|WET]] |utc_offset = ⁠±០ ទៅ +១ <!--Note: Zero-width non-breaking space results in the infobox displaying "UTC" without a specified offset.--> |utc_offset_DST = +១ ទៅ +២ |DST_note = {{small|សម្គាល់៖ អេស្ប៉ាញកំណត់យក CET/CEST លើកលែងតែ[[កោះកាណារី]]ដែលកំណត់យក WET/WEST}} |time_zone_DST = [[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបកណ្តាល|CEST]] និង[[ម៉ោងរដូវក្តៅអឺរ៉ុបខាងលិច|WEST]] |date_format = dd/mm/yyyy {{small|([[សករាជ|CE]])}} |drives_on = ស្តាំ |calling_code = [[លេខទូរស័ព្ទនៅអេស្ប៉ាញ|+៣៤]] |iso3166code = ES |cctld = [[.es]]<br/>[[.eu]] |today = |wikidata = Q29 }} '''ប្រទេសអេស្ប៉ាញ'''{{refn|group=ឈ|[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]៖ España}} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា '''ព្រះរាជា​ណាចក្រ​អេស្ប៉ាញ'''{{refn| group=ឈ|Reino de España}}{{refn|group=ឈ|រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញមិនបានចែងអ្វីទាក់ទងនឹងឈ្មោះផ្លូវការនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញនោះទេ។ តែផ្ទុយទៅវិញ ពាក្យដូចជា España (រដ្ឋ), Estado español (រដ្ឋអេស្ប៉ាញ) និង Nación española (ជាតិអេស្ប៉ាញ) គឺសុទ្ធតែមានវត្តមាននៅក្នុងឯកសាររដ្ឋធម្មនុញ្ញ ហើយជួនកាលអាចឆ្លាស់គ្នាទៅវិញទៅមកបានទៀតផង។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៤ ក្រសួងការបរទេសនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញបានប្រកាសកំណត់ថាឈ្មោះ España (អេស្ប៉ាញ) និង Reino de España (ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ) ថាអាចប្រើបានដូចគ្នាដើម្បីសម្គាល់ប្រទេសអេស្ប៉ាញទាំងមូលនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញាអន្តរជាតិ។ "ព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញ" ត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយរាជរដ្ឋាភិបាលក្នុងកិច្ចការជាតិ និងអន្តរជាតិគ្រប់ប្រភេទ រួមទាំងសន្ធិសញ្ញាបរទេស ក៏ដូចជាឯកសារផ្លូវការរបស់ជាតិផងដែរ ហើយដូច្នេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាឈ្មោះអនុសញ្ញិកដោយអង្គការអន្តរជាតិជាច្រើន។<ref name="nj">{{cite web|url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/ai281209-aec.html|title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Acuerdo entre el Reino de España y Nueva Zelanda sobre participación en determinadas elecciones de los nacionales de cada país residentes en el territorio del otro, hecho en Wellington el 23 de junio de 2009.|website=Noticias Jurídicas|access-date=10 April 2024|archive-date=31 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160831012228/http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/ai281209-aec.html|url-status=live}}</ref>}} គឺ​ជា​ប្រទេស​មួយ​ស្ថិត​នៅប៉ែក[[​អឺរ៉ុប​និរតី]] និងមានទឹកដីមួយចំនួនតូចស្ថិត​នៅ[[មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក]] [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]] និងទ្វីប[[អាហ្វ្រិក]]។ អេស្ប៉ាញជាប្រទេសដែលមានទំហំធំបំផុតនៅតំបន់[[អឺរ៉ុបខាងត្បូង]] និងជារដ្ឋសមាជិក[[សហភាពអឺរ៉ុប]]ធំបំផុតទីបួន។ អេស្ប៉ាញមានទឹកដីមួយភាគធំលាតសន្ធឹងតាម[[ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]] ខណៈទឹកដីតូចៗមួយចំនួនទៀតដូចជា[[ប្រជុំកោះកាណារី]]នៅមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក [[ប្រជុំកោះប៉ាឡេអារ៍]]នៅសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ និងរួមទាំង[[សហគមន៍ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ|ទីប្រជុំជនស្វយ័ត]][[សេអ៊ូតា]] និង[[មេលីយ៉ា]]ក្នុងទ្វីបអាហ្វ្រិក។ អេស្ប៉ាញដីគោក ឬ[[ឧបទ្វីបអេស្ប៉ាញ]]មានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងរដ្ឋ[[ជីប្រាល់តា]]នៅចុងភាគខាងត្បូង [[សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ]]នៅភាគខាងត្បូងនិងកើត ប្រទេស[[បារាំង]]និង[[អង់ដូរ៉ា]]នៅភាគខាងជើង និងប្រទេស[[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]និងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកនៅភាគខាងលិច។ រាជធានី និងទីក្រុងធំជាងគេក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញគឺ [[ម៉ាឌ្រីដ]] ហើយតំបន់ក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតរួមមាន៖ [[បារសេឡូណា]] [[វ៉ាលែនស៊ីយ៉ា]] [[ហ្សារ៉ាហ្កូហ្សា]] [[សេវីយ៉ា]] [[ម៉ាឡាហ្កា]] [[មួរស៊ីយ៉ា]] [[ប៉ាល់ម៉ាដេម៉ាយ៉ូរកា]] [[ឡាសប៉ាល់ម៉ាស]] និង[[ប៊ីលបាវ]]។ នៅដើមសម័យបុរាណ [[សែលត៍|កុលសម្ព័ន្ធស៊ែលត៍]] និង[[អ៊ីបេរី (ជនជាតិ)|អ៊ីបេរី]]បានមកតាំងទីលំនៅលើឧបទ្វីបអ៊ីបេរី និងព្រមទាំងជនជាតិបុរេសម័យរ៉ូម៉ាំងមួយចំនួនទៀតផង។ បន្ទាប់ពីពួករ៉ូម៉ាំងបានចូលកាន់កាប់ឧបទ្វីបនេះ ពួកគេក៏បានបង្កើតខេត្ត[[អ៊ីស្ប៉ានី]]ឡើង។ ក្រោមការត្រួតត្រារបស់រ៉ូម៉ាំង ពួកគេបានធ្វើរ៉ូម៉ាំងនីយកម្ម និង[[គ្រិស្តវូបនីយកម្ម]]លើប្រជាជនក្នុងខេត្តអ៊ីស្ប៉ានី។ [[ការដួលរលំនៃចក្រភពរ៉ូមខាងលិច]]បានបង្កឱ្យមានចលនាចំណាកស្រុកនៃកុលសម្ព័ន្ធខ្លះៗពីតំបន់អឺរ៉ុបកណ្តាលមកកាន់ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី ពិសេសគឺជនជាតិ[[វីស៊ីហ្គោត៍]] ដែលពួកគេក្រោយមកបានបង្កើត[[ព្រះរាជណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍|អាណាចក្រ]]ផ្ទាល់ខ្លួនដោយមានមូលដ្ឋាននៅក្រុង[[តូលេដូ]]។ នៅដើមសតវត្សទីប្រាំបី ឧបទ្វីបអ៊ីបេរីមួយភាគធំត្រូវបានកាន់កាប់ដោយ[[កាលីផ្វចក្រអូមេយ៉ាដ]] ហើយបានប្តូរឈ្មោះមក [[អាល់អង់ដាលូស]] រួចក៏បានក្លាយជាតំបន់ដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៃចក្រភពឥស្លាមអូមេយ៉ាដ។ នគរគ្រិស្តសាសនាជាច្រើនបានលេចរូបរាងឡើងនៅភាគខាងជើងតំបន់អ៊ីបេរី ដោយក្នុងនោះមានដូចជា៖ [[ព្រះរាជាណាចក្រអាស្ទូរី|អាស្ទូរី]] [[ព្រះរាជាណាចក្រឡេអូន|ឡេអូន]] [[ព្រះរាជាណាចក្រកាស្ទីយ៉ាស|កាស្ទីល]] [[ព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាហ្កន|អារ៉ាហ្កន]] [[ព្រះរាជាណាចក្រណាវ៉ារ៉ា|ណាវ៉ារ៍]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រព័រទុយហ្កាល់|ព័រទុយហ្កាល់]]។ ព្រះនគរទាំងប៉ុន្មាននេះបានរួមគ្នាពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនតាមរយៈកម្លាំងយោធាសម្ដៅទៅប៉ែកខាងត្បូងក្នុងគោលបំណងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋអំណាចឥស្លាមនៅអ៊ីបេរី ហើយទីបំផុតបានត្រួតត្រាឧបទ្វីបទាំងមូលនៅក្នុងឆ្នាំ១៤៩២។ ការចងសម្ព័ន្ធភាពគ្នារវាង[[ព្រះរាជបល្ល័ង្កកាស្ទីយ៉ា|រាជវង្សកាស្ទីយ៉ា]] និង[[ព្រះរាជបល្ល័ង្កអារ៉ាហ្កន|អារ៉ាហ្កន]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៤៧៩ ឱ្យស្ថិតនៅក្រោម[[រាជាធិបតេយ្យកាតូលិកនៃអេស្ប៉ាញ|រាជអំណាចកាតូលិក]]តែមួយ ជារឿយៗត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជានិម្មាបនកម្មនៃរដ្ឋប្រជាជាតិអេស្ប៉ាញបច្ចុប្បន្ន។ នៅក្នុងអំឡុង[[សម័យរុករក]] ប្រទេសអេស្ប៉ាញបាននាំមុខគេក្នុងចលនារុករក[[ពិភពថ្មី]] និងជាប្រទេសដំបូងដែលអាចធ្វើបរិនាវាចរណ៍ជុំវិញពិភពលោក។ ទន្ទឹមនឹងនេះ អេស្ប៉ាញបានបង្កើតនូវអាណាចក្រដ៏ធំបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ តាមរយៈអាណានិគមកិច្ច។ [[ចក្រភពអេស្ប៉ាញ]]បានគ្រប់គ្រងទឹកដីស្ទើរតែគ្រប់ទ្វីបទាំងអស់លើសកលលោក ហើយបានពង្រីកប្រព័ន្ធពាណិជ្ជកម្មសកលដើម្បីដោះដូរធាតុលោហៈដ៏មានតម្លៃផ្សេងៗ។ មកដល់សតវត្សរ៍ទី១៨ កំណែទម្រង់ជាច្រើនត្រូវបានគេចេញអនុវត្តនៅលើទឹកដីអេស្ប៉ាញដើម ពិសេសគឺ [[ក្រិត្យនូអ៊ីវ៉ាប្លង់តា|កំណែទម្រង់បួរបន]]។<ref>{{Cite journal|title=Born with a 'Silver Spoon': The Origin of World Trade in 1571|first1=Dennis O.|last1=Flynn|first2=Arturo|last2=Giráldez Source|journal= Journal of World History|volume=6|issue=2|year=1995|page=202|jstor=20078638}}</ref> នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ បន្ទាប់ពីធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ណាប៉ូលេអុង និងប្រយុទ្ធក្នុង[[សង្គ្រាមដើម្បីឯករាជ្យភាពអេស្ប៉ាញ|សង្រ្គាមដើម្បីឯករាជ្យ]] របបនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសត្រូវបានបែកបាក់និងបែងចែកជាបក្សពួកសេរីនិយម និងពួកផ្តាច់ការនិយម ហើយជាលទ្ធផល អំណាចអាណានិគមរបស់អេស្ប៉ាញនៅទ្វីបអាមេរិកក៏ធ្លាក់ចុះខ្សោយរហូតបាត់បង់។ ការបែកបាក់នយោបាយនេះបានឆ្លងបន្តរហូតទៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០ និងបញ្ចប់ទៅវិញនៅក្នុង[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងអេស្ប៉ាញ|សង្រ្គាមស៊ីវិលអេស្ប៉ាញ]] និងបានបើកផ្លូវឱ្យកើតចេញ[[ហ្វ្រង់កូនិយមអេស្ប៉ាញ|របបផ្ដាច់ការហ្វ្រង់កូ]]ដែលមានអត្ថិភាពរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។ ក្រោយពីបានស្ដារលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យឡើងវិញ បូករួមជាមួយនឹងការចូលជាសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប សេដ្ឋកិច្ចប្រទេសអេស្ប៉ាញក៏បានរីកលូតលាស់ចម្រើនឡើង និងបានវិវត្តចូលទៅក្នុងសង្គម និងនយោបាយអេស្ប៉ាញយ៉ាងស៊ីជម្រៅ។ ចាប់តាំងពី[[យុគមាសអេស្ប៉ាញ|យុគសម័យមាស]]មក (ចុងសតវត្សរ៍ទី១៥) [[សិល្បៈ]] [[ស្ថាបត្យកម្មអេស្ប៉ាញ|ស្ថាបត្យកម្ម]] [[តន្ត្រីអេស្ប៉ាញ|តន្ត្រី]] [[កំណាព្យអេស្ប៉ាញ|កំណាព្យ]] [[គំនូរបារ៉កអេស្ប៉ាញ|គំនូរ]] [[អក្សរសិល្ប៍អេស្ប៉ាញ|អក្សរសិល្ប៍]] និង[[អាហារអេស្ប៉ាញ|ម្ហូបអាហារអេស្ប៉ាញ]]បានជះឥទ្ធិពលទៅទូទាំងពិភពលោក ជាពិសេសនៅ[[អឺរ៉ុបខាងលិច]] និង[[ទ្វីបអាមេរិក|អាមេរិក]]។ អេស្ប៉ាញជាប្រទេសចម្បងមួយនៃ[[អឺរ៉ុបឡាទីន]] និងជា[[មហាអំណាចវប្បធម៌]]មួយ។<ref>{{cite web |title=Beyond Bullfights and Sangria: Five Centuries of Spanish History through Its Music, Art, and Literature - UC San Diego Extension |url=http://extension.ucsd.edu/studyarea/index.cfm?vAction=singleCourse&vCourse=OSHR-70055 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125111234/http://extension.ucsd.edu/studyarea/index.cfm?vAction=singleCourse&vCourse=OSHR-70055 |archive-date=25 November 2016 |access-date=10 April 2024 |archivedate=25 វិច្ឆិកា 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161125111234/http://extension.ucsd.edu/studyarea/index.cfm?vAction=singleCourse&vCourse=OSHR-70055 }}</ref><ref>{{cite news |date=3 July 2014 |title=Spain, main reference for world's Hispanic heritage |url=http://www.abc.es/cultura/20140703/abci-espana-patrimonio-inmaterial-humanidad-201407011734.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911114058/http://www.abc.es/cultura/20140703/abci-espana-patrimonio-inmaterial-humanidad-201407011734.html |archive-date=11 September 2016 |access-date=10 April 2024 |work=ABC.es |location=Madrid}}</ref> ដោយសារតែធនធានសម្បត្តិវប្បធម៌ដ៏សម្បូរបែបរបស់ខ្លួន អេស្ប៉ាញបានជាប់ឈ្មោះជាប្រទេសដែលមានអ្នកចូលទស្សនាច្រើនជាងគេទីពីរនៅលើពិភពលោក ជាប្រទេសមាន[[ទីកន្លែងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក]]ច្រើនជាងគេបំផុត ហើយជាគោលដៅដ៏ពេញនិយមបំផុតសម្រាប់និស្សិត[[អេរ៉ាស្មូស|អឺរ៉ុប]]។<ref>ប្រទេសអេស្ប៉ាញបានជាប់ជាជើងឯកនៃនិស្សិតអឺរ៉ុប។ សមិទ្ធផលនេះគឺបានមកពីគុណភាពនៃសាកលវិទ្យាល័យមួយចំនួននៅទីក្រុងបារសេឡូណា វ៉ាលែនស៊ីយ៉ា ម៉ាឌ្រីដ ក្រាណាដា និងសាឡាម៉ាន់កា។ ថ្វីត្បិតតែគ្មានប្រទេសណាដែលអាចទាក់ទាញនិស្សិតបានច្រើនមកសិក្សាដូចនៅប្រទេសអេស្ប៉ាញក៏ដោយ យើងនៅឃើញថាប្រទេសអាល្លឺម៉ង់គឺស្ថិតនៅលំដាប់ថ្នាក់លេខពីរ។ អាល្លឺម៉ង់ក៏ជាប្រទេសដែលមានសាកលវិទ្យាល័យល្បីៗច្រើនតាមទីក្រុងជាច្រើនដែរ។ កត្ដាដែលប្រទេសអាល្លឺម៉ង់ជាមហាអំណាចសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតនៅអឺរ៉ុប បានជំរុញឱ្យវាក្លាយជាគោលដៅដ៏ចម្បងសម្រាប់អ្នកដែលកំពុងស្វែងរកការងារធ្វើក្រោយបញ្ចប់ការសិក្សា។ ប្រទេស​បារាំង ចក្រភព​អង់គ្លេស និង​អ៊ីតាលីគឺឈរ​នៅ​លំដាប់​ទី​៣ ទី​៤ និង​ទី​៥ រៀងគ្នា។ ប្រទេសដែលសល់បន្តបន្ទាប់គឺមានពិន្ទុក្រោមឆ្ងាយណាស់។ [https://www.wimdu.co.uk/blog/discover-popular-erasmus-destinations What are the most popular Erasmus destinations?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230630180757/https://www.wimdu.co.uk/blog/discover-popular-erasmus-destinations |date=30 June 2023 }}</ref> ឥទ្ធិពលវប្បធម៌អេស្ប៉ាញត្រូវបានទទួលដោយមនុស្សជាង ៦០០ លាននាក់ ដែលធ្វើឱ្យ[[ភាសាអេស្ប៉ាញ]]ក្លាយជាភាសាកំណើតដ៏ប្រជាប្រិយបំផុតទីពីរ និងជា[[ភាសារ៉ូម៉ាំង]]ដែលគេប្រើប្រាស់ទូលំទូលាយបំផុតលើពិភពលោកផងដែរ។<ref>{{cite web |title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) 572 millones de personas hablan español, cinco millones más que hace un año, y aumentarán a 754 millones a mediados de siglo |url=https://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2017/noticias/Presentaci%C3%B3n-Anuario-2017.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513000611/https://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2017/noticias/Presentaci%C3%B3n-Anuario-2017.htm |archive-date=13 May 2021 |website=www.cervantes.es}}</ref> អេស្ប៉ាញជាប្រទេស[[ប្រព័ន្ធសភា|ប្រជាធិបតេយ្យនិយមសភា]] និងជា[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ]] ដោយមានព្រះរាជា[[ហ្វេលីពទី៦]] ជាព្រះ[[ប្រមុខរដ្ឋ]]។ ចំពោះសេដ្ឋកិច្ច អេស្ប៉ាញគឺជាប្រទេសសេដ្ឋកិច្ចមូលធនជឿនលឿនដ៏សំខាន់មួយ<ref>{{cite news|last1=Whitehouse|first1=Mark|title=Number of the Week: $10.2 Trillion in Global Borrowing|url=https://blogs.wsj.com/economics/2010/11/06/number-of-the-week-102-trillion-in-global-borrowing/|work=The Wall Street Journal|date=6 November 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920064345/https://blogs.wsj.com/economics/2010/11/06/number-of-the-week-102-trillion-in-global-borrowing/|archive-date=20 September 2017}}</ref> ដោយមាន[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (មធ្យម)|ផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបមធ្យមធំបំផុតទីដប់ប្រាំ]] (ទីបួនប្រចាំសហភាពអឺរ៉ុប) និង[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (យអទ)|ទីដប់ប្រាំដូចគ្នាបើគិតជា យអទ]]។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសអេស្ប៉ាញជារដ្ឋសមាជិកនៃ[[អង្គការសហប្រជាជាតិ]], [[សហភាពអឺរ៉ុប]], [[ហ្សូនអឺរ៉ូ]], [[អង្គការសន្ធិសញ្ញាអាត្លង់ទិកខាងជើង]] (ណាតូ) និងជាភ្ញៀវអចិន្ត្រៃយ៍នៃ[[ក្រុមប្រទេសទាំងម្ភៃ|ហ្សេម្ភៃ]] ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អេស្ប៉ាញក៏មានឈ្មោះជាសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិជាច្រើនដូចជា [[ក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]], [[អង្គការរដ្ឋអ៊ីបេរ៉ូ-អាមេរិកាំង]], [[សហភាពដើម្បីមេឌីទែរ៉ាណេ]], [[អង្គការសហប្រតិបត្តិការ និងអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ច]], [[អង្គការសន្តិសុខ និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការនៅអឺរ៉ុប]] និង[[អង្គការពាណិជ្ជកម្មពិភពលោក]]។ == ឈ្មោះ == ឈ្មោះនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ (España) ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាមានដើមកំណើតចេញពីពាក្យ[[អ៊ីស្ប៉ានី]] (Hispania) ដែលពួករ៉ូម៉ាំងដាក់ឱ្យដើម្បីសម្ដៅលើ[[ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]] និងខេត្តពួកគេនៅក្នុងអំឡុងសម័យ[[ចក្រភពរ៉ូម]]។ គេមិនទាន់ដឹងពីប្រភពដើមច្បាស់លាស់នៃពាក្យ អ៊ីស្ប៉ានី នេះនៅឡើយទេ តែបើតាមទ្រឹស្តីសម្មតិកម្ម គេបានសន្មតថា វាមានប្រភពចេញពីជនជាតិភេនីស៊ីដែលពួកនេះបានប្រើពាក្យ Spania ដើម្បីសម្ដៅលើតំបន់អ៊ីបេរី (ដែលមានន័យថា "ទឹកដីសត្វទន្សាយ")។<ref>{{cite web|url=http://www.abc.es/espana/20140829/abci-donde-procede-palabra-espana-201408281811.html|title="I-span-ya", el misterioso origen de la palabra España|last=ABC|date=28 August 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161113170715/http://www.abc.es/espana/20140829/abci-donde-procede-palabra-espana-201408281811.html|archive-date=13 November 2016}}</ref> គេបានលើកអំណះអំណាងមួយទៀតឡើងថា "អ៊ីស្ប៉ានី" កើតចេញមកពីពាក្យក្នុង[[ភាសាបាស]]គឺ ''Ezpanna'' មានន័យថា "គែម" ឬ "ព្រំដែន" ដែលចង់សម្ដៅទៅលើឧបទ្វីបអ៊ីបេរីដែលមានទីតាំងនៅកែងនិរតីនៃទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref name=anthon>{{cite book|last = Anthon |first = Charles|title = A system of ancient and mediæval geography for the use of schools and colleges|publisher=Harper & Brothers |year = 1850|location = New York|page = [https://archive.org/details/asystemancienta03anthgoog/page/n28 14]|url = https://archive.org/details/asystemancienta03anthgoog}}</ref> == ប្រវត្តិសាស្ត្រ == {{Main|ប្រវត្តិសាស្ត្រអេស្ប៉ាញ}} === សម័យបុរេប្រវត្តិ និងបុរេរ៉ូម៉ាំង === ដំណើរស្រាវជ្រាវផ្នែកបុរាណវត្ថុនៅភ្នំ[[អាតាពូអ៊ឺកា]]បានបង្ហាញថា ពូជ[[អូមីនីដេ]]បានឡើងមករស់នៅលើឧបទ្វីបអ៊ីបេរីតាំងពី ១.៣ លានឆ្នាំមុន។<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm|title='First west Europe tooth' found|publisher=BBC|date=30 June 2007|access-date=11 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091021003923/http://encarta.msn.com/text_761575057___0/Spain.html|archive-date=21 October 2009}}</ref> មនុស្សសម័យបានឈានជើងចូលមកដល់តំបន់អ៊ីបេរីដំបូងនៅប្រហែល ៣៥,០០០ ឆ្នាំមុនពីភាគខាងជើង។ ភស្តុតាងបុរាណវិទ្យាដែលបញ្ជាក់ពីការតាំងទីលំនៅដោយមនុស្សបុរេប្រវត្តិគឺ រូបគំនូរលើផ្ទាំងថ្មីនៅក្នុង[[រូងភ្នំអាល់តាមីរ៉ា]]នៅភាគខាងជើងតំបន់អ៊ីបេរីនៅប្រមាណពី ៣៥,៦០០ ទៅ ១៣,៥០០ ឆ្នាំមុន គ.ស.។<ref name="Science2012">{{cite journal|last1=Pike|first1=A. W. G.|last2=Hoffmann|first2=D. L.|last3=Garcia-Diez|first3=M.|last4=Pettitt|first4=P. B.|last5=Alcolea|first5=J.|last6=De Balbin|first6=R.|last7=Gonzalez-Sainz|first7=C.|last8=de las Heras|first8=C.|last9=Lasheras|first9=J. A.|last10=Montes|first10=R.|last11=Zilhao|first11=J.|title=U-Series Dating of Paleolithic Art in 11 Caves in Spain|journal=Science|volume=336|issue=6087|year=2012|pages=1409–1413|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.1219957|pmid=22700921|bibcode=2012Sci...336.1409P|s2cid=7807664}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bernaldo de Quirós Guidolti|first1=Federico|last2=Cabrera Valdés|first2=Victoria|journal=Complutum|volume=5|year=1994|title=Cronología del arte paleolítico|url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=164330&orden=1&info=link|access-date=11 April 2024|issn=1131-6993|pages=265–276|format=PDF|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033428/https://revistas.ucm.es/index.php/CMPL/article/view/CMPL9494120265A|url-status=live}}</ref> ក្រុមជនជាតិធំៗពីរដែលរស់នៅលើឧបទ្វីបអ៊ីបេរីមុនពេលពួករ៉ូម៉ាំងចូលមកដល់គឺ [[អ៊ីបេរី (ជនជាតិ)|អ៊ីបេរី]] និង[[ស៊ែលត៍ (ជនជាតិ)|ស៊ែលត៍]]។ ជនជាតិអ៊ីបេរីនិយមរស់នៅក្នុងតំបន់ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ចំណែកឯជនជាតិស៊ែលត៍វិញច្រើនរស់នៅជាប់ខាងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក។ ជនជាតិផ្សេងៗដូចជា [[បាស (ជនជាតិ)|បាស]] បានតាំងទីលំនៅក្នុងតំបន់ភាគខាងលិចនៃជួរភ្នំភីរីនីស៍ និងតំបន់ជុំវិញ។ រីឯពួក[[តាតេសូស]]ដែលទទួលឥទ្ធិពលពីភេនីស៊ី មានវត្តមាននៅភាគនិរតី ខណៈពួក[[លូស៊ីតាញ៉ង់]] និង[[វេថុងស៍]]ច្រើនរស់នៅតំបន់កណ្តាលឈៀងខាងលិច។ === អ៊ីស្ប៉ានីរ៉ូម៉ាំង និងអាណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍ === {{Main|អ៊ីស្ប៉ានី|ព្រះរាជាណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍}} [[File:Teatro de Mérida, España, 2017 18.jpg|thumb|[[សាលល្ខោនរ៉ូម៉ាំង (មេរីដា)|សាលល្ខោនរ៉ូម៉ាំង]]នៅក្រុង[[មេរីដា (អេស្ប៉ាញ)|មេរីដា]]]] នៅអំឡុង[[សង្គ្រាមភ្យូនីកលើកទី២]] ប្រហែលជាចន្លោះឆ្នាំ២១០ និងឆ្នាំ២០៥ មុន គ.ស. [[សាធារណរដ្ឋរ៉ូម]]បានកាន់កាប់ដែនដីពាណិជ្ជកម្មការតាជីណ័សនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ ថ្វីបើរ៉ូមបានចំណាយពេលជិតពីរសតវត្សរ៍ដើម្បីកាន់កាប់ឧបទ្វីបអ៊ីបេរីមែន ប៉ុន្តែរ៉ូមបានរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនលើអ៊ីបេរីអស់រយៈពេលជាងប្រាំមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់រ៉ូមត្រូវបានចងភ្ជាប់គ្នាដោយច្បាប់ ភាសា និង[[វិថីរ៉ូម៉ាំង]]។<ref name="hispania">{{cite web|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Spain and Portugal; Ch. 1 Ancient Hispania|publisher=The Library of Iberian Resources Online|year=1973|url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=15 April 2024|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|url-status=live}}</ref> វប្បធម៌របស់ប្រជាជនមុនសម័យរ៉ូម៉ាំងត្រូវបានរ៉ូមធ្វើរ៉ូម៉ាំងនីយកម្មបន្តិចម្តងៗ ពោលគឺរ៉ូមបានយកវប្បធម៌ខ្លួនមកផ្សព្វផ្សាយរួចបន្សាបចូលទៅក្នុងសង្គមវប្បធម៌អ៊ីបេរីដើម្បីប្រែក្លាយតំបន់នេះជាទឹកដីរ៉ូមផ្លូវការ។<ref name="country">{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain. Chapter 1 – Hispania|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+es0014)|access-date=15 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080922143456/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+es0014%29|archive-date=22 September 2008 }}</ref> តំបន់ ឬខេត្តហ៊ីស្ប៉ានីត្រូវបានចាត់ទុកជាឃ្លាំងសម្រាប់បម្រើទីផ្សាររ៉ូម៉ាំង ហើយកំពង់ផែរបស់វាបាននាំចេញវត្ថុមានតម្លៃជាច្រើនដូចជា មាស រោមចៀម ប្រេងអូលីវ និងស្រាជាដើម។ ផលិតកម្មផ្នែកកសិកម្មនៅក្នុងតំបន់បានកើនឡើងជាលំដាប់ក្រោយពីប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តថ្មីត្រូវបានសាងសង់ ហើយប្រព័ន្ធមួយចំនួននៅតែគេបន្តប្រើប្រាស់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ ព្រះចៅអធិរាជរ៉ូមដូចជា [[អាឌ្រីយ៉ង់]] [[ត្រាហ្សាន]] [[ធីអូដូសទី១]] និងទស្សនវិទូ[[សេនេកា]]សុទ្ធតែបានចាប់កំណើតនៅក្នុងទឹកដីហ៊ីស្ប៉ានី។ គ្រិស្តសាសនាត្រូវបាននាំមកផ្សព្វផ្សាយនៅខេត្តហ៊ីស្ប៉ានីដំបូងក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស. ហើយបានទទួលប្រជាប្រិយភាពនៅតាមទីក្រុងនានាក្នុងសតវត្សរ៍ទី២។<ref name="country" /> ភាសា និងសាសនារបស់អេស្ប៉ាញបច្ចុប្បន្នភាគច្រើន ក៏ដូចជាមូលដ្ឋាននៃច្បាប់សុទ្ធតែមានប្រភពចេញពីសម័យកាលនេះ។<ref name="hispania" /> [[File:Coronas_votivas_visigodas_en_el_MAN_(16846328238).jpg|thumb|[[មកុដបំណន់]]នៃព្រះចៅ[[រ៉េស៊ីសវ៉ង់ថ៍]] ព្រះរាជានៃអាណាចក្រវិស៊ីហ្គោត៍]] [[ជនជាតិជែរម៉ាំង]]ពីរក្រុមគឺ[[ស៊ូវេស៍]] និង[[វ៉ាន់ដាល]] រួមជាមួយជនជាតិ[[អាឡង់]] បានចូលមករស់នៅក្នុងឧបទ្វីបអ៊ីបេរីក្រោយឆ្នាំ៤០៩ ដោយក្រុមទាំងអស់នេះបានរំលាយអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពរ៉ូមខាងលិចនៅអ៊ីបេរី។ ជនជាតិស៊ូវេស៍បានបង្កើតព្រះនគរមួយនៅភាគពាយ័ព្យនៃអ៊ីបេរី ចំណែកឯជនជាតិវ៉ាន់ដាលវិញបានបង្កើតអាណាចក្រផ្ទាល់ខ្លួននៅភាគខាងត្បូងនៃឧបទ្វីប មុនពេលឆ្លងចូលតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើងនៅក្នុងឆ្នាំ៤២៩។ នៅពេលដែលអំណាចលោកខាងលិចកំពុងចុះខ្សោយនិងបែកបាក់ មូលដ្ឋានសង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចនៅអ៊ីបេរីវិញក៏បានជួបវិបត្តិខ្លះៗ និងមានលក្ខណៈសាមញ្ញជាងមុន។ របបគ្រប់គ្រងជាបន្តបន្ទាប់នៅតែរក្សាស្ថាប័ន និងច្បាប់ជាច្រើននៃចក្រភពរ៉ូម រួមទាំងគ្រិស្តសាសនា និងការផ្សព្វផ្សាយវប្បធម៌រ៉ូមទៅក្នុងតំបន់។ [[អាណាចក្រប៊ីហ្សង់ទីន]]បានបង្កើតខេត្តមួយនៅភាគខាងត្បូងនៃឧបទ្វីបហៅថា [[អេស្ប៉ាញប៊ីហ្សង់ទីន|អេស្ប៉ាញ]] ក្នុងគោលបំណងស្តារអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់រ៉ូមឡើងវិញ។ តែទោះជាយ៉ាងណា ប្រជាជននៅក្នុងតំបន់ហ៊ីស្ប៉ានីបានចេញប្រឆាំង ហើយក៏រួមគ្នាបង្កើត[[ព្រះរាជាណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍|នគរវីស៊ីហ្គោត៍]]ឡើង។ === សម័យកាលឥស្លាម និង''រ៉េកុនគីស្តា'' === ពីឆ្នាំ៧១១ ដល់ឆ្នាំ៧១៨ [[កាលីផ្វចក្រអូមេយ៉ាដ]]បានវាយត្រួតត្រាតំបន់អាហ្រ្វិកខាងជើងពីចក្រភពប៊ីហ្សង់ទីន ហើយជាលទ្ធផល ឧបទ្វីបអ៊ីបេរីស្ទើរទាំងមូលត្រូវបានមហាអំណាចឥស្លាមមួយនេះកាន់កាប់ ខណៈរាជាណាចក្រវីស៊ីហ្គោត៍បានដួលរលំ។ មានតែទឹកដីតូចមួយនៅតំបន់ភ្នំភាគខាងជើងនៃឧបទ្វីបប៉ុណ្ណោះដែលបានរួចផុតពីការឈ្លានពានរបស់ឥស្លាម។ នគរគ្រិស្តនៅភាគខាងជើងឧបទ្វីបដូចជា [[ព្រះរាជាណាចក្រអាស្ទូរីយ៉ាស|អាស្ទូរីយ៉ាស-លេអូន]] [[ព្រះរាជាណាចក្រណាវ៉ារ៉ា|ណាវ៉ារ៉ា]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាហ្កន|អារ៉ាហ្កន]]បានរួបរួមគ្នាបញ្ឈប់យុទ្ធនាការពង្រីកទឹកដីរបស់អូមេយ៉ាដពីទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain – Castile and Aragon|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+es0016)|access-date=15 April 2024|archive-date=22 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080922142215/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+es0016)|url-status=live}}</ref> ជាលទ្ធផល ព្រំដែនរវាងទឹកដីឥស្លាម និងនគរគ្រិស្តនៃឧបទ្វីបត្រូវបានបង្កើតឡើងតាមបណ្តោយជ្រលង[[អ៊ីប្រេ]] និង[[ឌូរ៉ូ]]។ [[File:Palacios Nazaríes in the Alhambra (Granada). (51592334991).jpg|alt=|thumb|ទិដ្ឋភាពខាងក្នុងនៃ[[ព្រះរាជវាំងលេអូន]] ដែលជាបេះដូងនៃ[[អាល់អង់ដាលូស]] (ខេត្តក្រោមអាណាចក្រឥស្លាមនៅអ៊ីបេរី)]] ក្រោមការកាន់កាប់របស់អាណាចក្រអូមេយ៉ាដ ប្រជាជនក្នុងតំបន់ជាច្រើនត្រូវបានរដ្ឋអំណាចបញ្ចុះបញ្ចូល និងបង្ខំឱ្យប្តូរទៅប្រកាន់[[សាសនាឥស្លាម]]។ គេជឿថា មកត្រឹមចុងសតវត្សរ៍ទី១០ ប្រជាជនភាគច្រើននៃអាល់-អង់ដាលូសបានប្រតិបត្តិគោរពសាសនាឥស្លាមជាសាសនាគោលរបស់គេ។<ref>[http://libro.uca.edu/ics/ics5.htm Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages. Chapter 5: Ethnic Relations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403051916/http://libro.uca.edu/ics/ics5.htm |date=3 April 2017 }}, Thomas F. Glick</ref><ref name="chap2">{{cite web|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Spain and Portugal; Ch. 2 Al-Andalus|publisher=The Library of Iberian Resources Online|year=1973|url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=17 April 2024|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|url-status=live}}</ref> នៅសតវត្សរ៍ទី១១ រដ្ឋអំណាចឥស្លាមនៅអ៊ីបេរីបានដួលរលំបែកបាក់ទៅជានគរឥស្លាមតូចៗ (គេនិយមហោថា [[តៃហ្វា]])។<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3RtpCgAAQBAJ&pg=PA237|title=Handbook of Medieval Culture|first=Albrecht|last=Classen|date=31 August 2015|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|via=Google Books|isbn=9783110267303|access-date=17 April 2024|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033453/https://books.google.com/books?id=3RtpCgAAQBAJ&pg=PA237|url-status=live}}</ref> នគរតៃហ្វាទាំងនេះជាទូទៅត្រូវប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិដែលខ្លួនមានឱ្យទៅដល់បណ្ដានគរគ្រិស្តនៅប៉ែកខាងជើងឧបទ្វីប ជាថ្នូរនឹងការការពារទឹកដី ក៏ប៉ុន្តែបើបង់មិនទៀងទាត់ ឬគ្មានលទ្ធភាពទេ នុះពួកគេនឹងត្រូវរងការឈ្លានពាន។ ទីបំផុត អំណាចគ្រប់គ្រងនៅក្នុងឧបទ្វីបក៏ត្រូវបង្វែរទៅរកព្រះនគរគ្រិស្តវិញបន្ទាប់ពីពួកគេបានវាយដណ្ដើមទីក្រុងតូលេដូនៅក្នុងឆ្នាំ១០៨៥ ដែលជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់មួយរបស់តៃហ្វា។ [[File:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile.jpg|thumb|[[រាជាធិបតេយ្យកាតូលិកនៃអេស្ប៉ាញ]]។]] នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១២ [[ព្រះរាជាណាចក្រកាស្ទីយ៉ា]]បានលេចឡើងជានគរគ្រិស្តដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតនៅក្នុងតំបន់។ មកដល់ត្រឹមសតវត្សរ៍ទី១៣ កាស្ទីយ៉ាបានវាយដណ្ដើមបន្ទាយឥស្លាមសំខាន់ៗបន្ថែមដូចជា គ័រដូបា (១២៣៦) និង[[សេវីយ៉ា]] (១២៤៨)។ ទន្ទឹមនឹងនេះ [[ស្រុកបាសេឡូណា]] និង[[ព្រះរាជាណាចក្រអារ៉ាហ្កន]]បានចងសម្ព័ន្ធរាជវង្សជាមួយនឹងកាស្ទីយ៉ា ហើយទទួលបានអំណាចគ្រប់គ្រងទឹកដីនៅប៉ែកសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ រដ្ឋអំណាចឥស្លាមចុងក្រោយគេបង្អស់នៅឧបទ្វីបអ៊ីបេរីគឺ [[អេមីរ៉ាតក្រាណាដា]] បានប្រកាសទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ចំពោះកងកម្លាំងយោធានៃរាជាធិបតេយ្យកាតូលិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៤៩២ ដោយបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមក្រាណាដា]]ដែលបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលជាងដប់ឆ្នាំកន្លងមក។<ref>{{Cite book|publisher=Brill|chapter-url=https://brill.com/view/book/9789004443594/BP000014.xml|title=The Nasrid Kingdom of Granada between East and West|first=Roser|last=Salicrú i Lluch|chapter=Granada and Its International Contacts |pages=124–125|doi=10.1163/9789004443594_006|year=2020|isbn=9789004443594|s2cid=243153050|access-date=18 April 2024|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413053115/https://brill.com/view/book/9789004443594/BP000014.xml|url-status=live}}</ref> === ចក្រភពអេស្ប៉ាញ === {{Main|ចក្រភពអេស្ប៉ាញ}} [[File:La sevilla del sigloXVI.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពនៃកំពង់ផែសេវីយ៉ានៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៦ ដែលជាកំពង់ផែមួយទទួលបានសិទ្ធិផ្តាច់មុខចំពោះការធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយពិភពថ្មី]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៤៦៩ ព្រះនគរគ្រិស្តនៃកាស្ទីយ៉ា និងអារ៉ាហ្កនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមចូលគ្នាក្រោយពីមានព្រះរាជអភិសេករវាងព្រះរាជានៃនគរទាំងពីរគឺ [[អ៊ីសាប៊ែលទី១ នៃកាស្ទីយ៉ា|អ៊ីសាប៊ែលទី១]] (ព្រះមហាក្សត្រិយានីនៃកាស្ទីយ៉ា) និង[[ហ៊្វែឌីណង់ទី២ នៃអារ៉ាហ្កន|ហ៊្វែឌីណង់ទី២]] (ព្រះមហាក្សត្រអារ៉ាហ្កន)។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៤៩២ ជនជាតិជ្វីហ្វ ឬយូដាត្រូវបានអាជ្ញាធរបង្ខំឱ្យប្ដូរទៅប្រតិបត្តិសាសនាកាតូលិក ហើយបើមិនអញ្ចឹងទេនឹងត្រូវបណ្តេញចេញពីព្រះនគរ។<ref>{{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/dn16200-spanish-inquisition-left-genetic-legacy-in-iberia.html|title=Spanish Inquisition left genetic legacy in Iberia|work=New Scientist|date=4 December 2008|access-date=19 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328024905/http://www.newscientist.com/article/dn16200-spanish-inquisition-left-genetic-legacy-in-iberia.html|archive-date=28 March 2014 }}</ref> ជាលទ្ធផល ជនជាតិជ្វីហ្វរហូតដល់ទៅ ២០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីដែននគរកាស្ទីយ៉ា និងអារ៉ាហ្កន។ នៅឆ្នាំដដែរ លោក[[គ្រីស្តុប កូឡុំ]]ដែលត្រូវគាំទ្រដោយអ៊ីសាប៊ែល បានឈានជើងចូល[[ពិភពថ្មី]] (ទ្វីបអាមេរិក) បន្ទាប់ពីចំណាយពេលអស់ជាច្រើនសប្តាហ៍ឆ្លងកាត់មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក។ សមិទ្ធផលរបស់កូឡុំបានជំរុញឱ្យមានការចាប់អារម្មណ៍ពីមហាអំណាចអឺរ៉ុប និងនាំឱ្យមានការប្រកួតប្រជែងដណ្ដើមចែកទ្វីបអាមេរិកដោយមហាអំណាចទាំងនោះ រួមទាំងអេស្ប៉ាញផងដែរ។ [[សន្ធិសញ្ញាក្រាណាដា]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៤៩១ បានធានានូវការអត់ឱនខាងសាសនាពីរដ្ឋាភិបាលចំពោះឥស្លាមសាសនិកនៅក្នុងនគរ<ref>{{cite web|url=http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html|title=The Treaty of Granada, 1492|publisher=Islamic Civilisation|access-date=19 April 2024|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080924075453/http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html|archive-date=24 September 2008|archivedate=24 កញ្ញា 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924075453/http://www.cyberistan.org/islamic/treaty1492.html}}</ref> ប៉ុន្តែវាបានចូលជាធរមានបានតែប៉ុន្មានឆ្នាំប៉ុណ្ណោះមុនពេលត្រូវលុបចោល និងចាត់ទុកការគោរពសាសនាឥស្លាមជាអំពើខុសច្បាប់នៅក្នុងកាស្ទីយ៉ា (១៥០២) និងអារ៉ាហ្កន (១៥២៧)។ នៅប្រហែលបួនទសវត្សរ៍ក្រោយបញ្ចប់[[ឧទ្ទាមកម្មអាល់ពូហារ៉ាស|សង្រ្គាមអាល់ពូហារ៉ាស]] (១៥៦៨–១៥៧១) អតីតឥស្លាមសាសនិកជាង ៣០០,០០០ នាក់ត្រូវបានបណ្តេញចេញពីអ៊ីបេរី និងបាននាំគ្នាតាំងទីលំនៅជាចម្បងនៅតាមតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង។<ref name="cong">{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain – The Golden Age|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|access-date=19 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080809003309/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|archive-date=9 August 2008 }}</ref> [[File:Spanish Empire (diachronic).svg|thumb|upright=1.2|ផែនទីបង្ហាញពីវិសាលភាពទឹកដីនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ]] ការបង្រួបបង្រួមនិងចងរាជអភិសេកនៃព្រះរាជារវាងអារ៉ាហ្កន និងកាស្ទីយ៉ាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះដ៏សំខាន់ដែលនាំឱ្យកើតមានប្រទេសអេស្ប៉ាញបច្ចុប្បន្ន និងចក្រភពអេស្ប៉ាញជារួម ក៏ប៉ុន្តែព្រះរាជបល្ល័ង្ក និងនគរផ្សេងៗនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រអេស្ប៉ាញគឺមានលក្ខណៈខុសដាច់ដោយឡែកពីគ្នាទាំងសង្គម នយោបាយ ភាពស្របច្បាប់ រូបិយប័ណ្ណ និងភាសា។<ref>{{cite web|url=https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html|title=Imperial Spain|access-date=19 April 2024|publisher=University of Calgary|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080629000351/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html|archive-date=29 June 2008|archivedate=29 មិថុនា 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080629000351/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/eurvoya/Imperial.html}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Y84wAgaXxo4C&pg=PA472|title=Handbook of European History|publisher=Penguin Random House Grupo Editorial España|isbn=90-04-09760-0|year=1994|access-date=19 April 2024|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033400/https://books.google.com/books?id=Y84wAgaXxo4C&pg=PA472|url-status=live}}</ref> [[ហាបស្បួកនិយមអេស្ប៉ាញ]]គឺជាមហាអំណាចមួយក្នុងចំណោមមហាអំណាចឈានមុខគេបង្អស់នៅលើពិភពលោកក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦ និងសតវត្សរ៍ទី១៧ ហើយអំណាចដ៏មហិមានេះបានកើតចេញពីការធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងការជួញដូរធនធានទ្រព្យសម្បត្តិផ្សេងៗពីទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួន ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អេស្ប៉ាញក៏បានក្លាយជាមហាអំណាចផ្លូវសមុទ្រឈានមុខគេថែមទៀតផង។ អាណាចក្រមួយនេះបានឈានដល់ចំណុចកំពូលនៅក្នុងអំឡុងរជ្ជកាលនៃព្រះរាជារបស់រាជវង្សហាបស្បួកពីរអង្គដំបូងគឺ [[ឆាលស៍ទី៥ (ព្រះអធិរាជចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ)|ឆាលស៍ទី៥/ទី១]] (១៥១៦–១៥៥៦) និង[[ហ្វីលីពទី២ (អេស្ប៉ាញ)|ហ្វីលីពទី២]] (១៥៥៦–១៥៩៨)។ នៅក្នុងសម័យកាលនេះ អេស្ប៉ាញបានជួបប្រទះ និងត្រូវប្រឈមនឹង[[សង្គ្រាមអ៊ីតាលី]] [[សង្គ្រាមស្មាល់កាល់ដ៍]] [[សង្គ្រាមប៉ែតសិបឆ្នាំ|ការបះបោរនៅហុល្លង់]] [[សង្រ្គាមស្នងរាជបល្ល័ង្កព័រទុយហ្កាល់]] [[សង្គ្រាមអូតូម៉ង់–ហាបស្បួក|ជម្លោះប៉ះទង្គិច]]ជាមួយ[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]] អន្តរាគមន៍នៅក្នុង[[សង្គ្រាមសាសនាបារាំង]] និង[[សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អេស្ប៉ាញ (១៥៨៥–១៦០៤)|សង្រ្គាមអង់គ្លេស-អេស្ប៉ាញ]]។<ref>{{cite web|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Spain and Portugal; Ch. 13 The Spanish Empire|publisher=The Library of Iberian Resources Online|year=1973|url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=19 April 2024|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|url-status=live}}</ref> [[File:Principales Rutas Comerciales del Imperio Español.jpg|thumb|upright=1.2|ខ្សែពាណិជ្ជកម្មចម្បងៗនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ|alt=]] តាមរយៈយុទ្ធនាការរុករក និងកាន់កាប់ទឹកដីថ្មីៗ បូករួមទាំងសម្ព័ន្ធភាពរាជវង្ស និងកេរ្តិ៍មរតកផ្សេងៗ ចក្រភព​អេ​ស្ប៉ា​ញ​បាន​ពង្រីកឥទ្ធិពល និងព្រមទាំងទឹកដី​មួយភាគធំនៅ​ទ្វីប​អាមេរិក ឥណ្ឌូ​ប៉ាស៊ីហ្វិក ទ្វីបអាហ្វ្រិក និង​ក៏ដូចជាតំបន់មួយចំនួននៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុបផងដែរ។ នៅ​ក្នុងសម័យនេះ អេស្ប៉ាញបានពង្រីកការរុករក​តាម​ផ្លូវសមុទ្រ​និង​ផ្លូវគោក ​បើកផ្លូវ​ពាណិជ្ជកម្ម​ថ្មី​ឆ្លងកាត់តាម​មហាសមុទ្រ ការកាន់កាប់ និង​ចាប់ផ្តើម​អាណានិគមកិច្ច​ក្រៅប្រទេស។ លោហធាតុដ៏មានតម្លៃ គ្រឿងទេស វត្ថុច្នៃប្រណិត និងរុក្ខជាតិនានាដែលមិនទាន់ស្គាល់អត្តសញ្ញាណពីមុនមកត្រូវបានគេនាំយកមកតំបន់ទីក្រុងធំៗនៅទ្វីបអឺរ៉ុប ដែលជាហេតុបណ្ដុះការយល់ដឹងរបស់ប្រជាជនអឺរ៉ុបអំពីសកលលោក។<ref>{{cite book|last=Thomas|first=Hugh|author-link=:en:Hugh Thomas (writer)|title = Rivers of gold: the rise of the Spanish Empire|publisher=George Weidenfeld & Nicolson|year=2003|location=London|pages=passim|isbn=978-0-297-64563-4}}</ref> ការរីកភាយសាយនៃវប្បធម៌អេស្ប៉ាញនៅក្នុងអំឡុងសម័យកាលនេះត្រូវបានគេច្រើននិយមសម្ដៅថា [[យុគមាសអេស្ប៉ាញ|យុគសម័យមាសនៃប្រជាជាតិអេស្ប៉ាញ]]។ ផ្ទុយពីនេះ ភាពរីកចម្រើននៃចក្រភពអេស្ប៉ាញក៏បានបង្កឱ្យមានភាពចលាចលនៅក្នុងទ្វីបអាមេរិកផងដែរ ដូចជានាំឱ្យដួលរលំនូវសង្គម និងអាណាចក្រក្នុងស្រុក ខណៈជនជាតិដើមអាមេរិកត្រូវបានបំពុលដោយជំងឺអាសន្នរោគថ្មីៗពីភាគីអឺរ៉ុប។ កំណើននៃគំនិត[[មនុស្សជាតិ]] ចលនាកំណែទម្រង់សាសនា ការរកឃើញ និងកាន់កាប់ភូមិសាស្ត្រថ្មីៗបានក្លាយជាបញ្ហាដ៏ស្មុគស្មាញសម្រាប់បញ្ញវន្តអេស្ប៉ាញ ដូច្នេះដើម្បីដោះស្រាយវា ពួកគេក៏បានបង្កើត[[សាលាសាឡាម៉ាន់កា|ចលនាសាឡាម៉ាន់កា]]ឡើង ហើយបន្ទាប់មកក៏បានលេចចេញនូវទ្រឹស្តីសម័យដំបូងដែលគេជឿថាជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃច្បាប់អន្តរជាតិ និងសិទ្ធិមនុស្ស។ ឧត្តមភាពលើដែនសមុទ្ររបស់អេស្ប៉ាញនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦ ត្រូវបានកំណត់ដោយជ័យជម្នះលើ[[ចក្រភពអូតូម៉ង់]]នៅក្នុង[[សមរភូមិឡេប៉ាន់តូ]]នៃឆ្នាំ១៥៧១ និងលើប្រទេសព័រទុយហ្កាល់ក្នុង[[សមរភូមិកោះទែរស៊ីយរ៉ា]]នៃឆ្នាំ១៥៨២ ហើយជាពិសេសគឺជ័យជំនះលើប្រទេស[[អង់គ្លេស]]នៅក្នុង[[សង្គ្រាមអង់គ្លេស-អេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៥៨២–១៦០៤]]។ ក៏ប៉ុន្តែពេលហួសមកដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៧ អំណាចនៅលើដែនសមុទ្ររបស់អេស្ប៉ាញបានរុលធ្លាក់ចុះមួយរយៈយូរដោយសារតែការបរាជ័យជាប់ៗគ្នានៅក្នុងសង្គ្រាមទល់នឹង[[សាធារណរដ្ឋហុល្លង់]] ([[សមរភូមិឌូនស៍]]) ហើយនិងប្រទេសអង់គ្លេសម្តងទៀតនៅក្នុង[[សង្រ្គាមអង់គ្លេស-អេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៦៥៤–១៦៦០]]។ [[កំណែទម្រង់ប្រូតេស្ដង់]]នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៦ បានបង្ខំឱ្យអេស្ប៉ាញប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមសាសនា តាមរយៈការបង្កើនវត្តមាន និងសកម្មភាពយោធានៅទូទាំងទ្វីបអឺរ៉ុប និងនៅតាមសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។<ref>{{cite web|url=http://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm|title=The Seventeenth-Century Decline|access-date=27 April 2024|publisher=The Library of Iberian resources online|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921003150/http://libro.uca.edu/payne1/payne15.htm|archive-date=21 September 2013}}</ref> នៅអំឡុងពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៧ ក្រៅពីត្រូវប្រឈមនឹងសង្គ្រាមរ៉ាំរ៉ៃ និង[[មហារោគសេវីយ៉ា|ជំងឺរាតត្បាត]]ពាសពេញទ្វីបអឺរ៉ុប អេស្ប៉ាញបានបន្តជាប់ច្រវ៉ាក់ដៃជើងនៅក្នុងជម្លោះសាសនា និងនយោបាយទ្វីប ហើយជាលទ្ធផល វា​បាន​នាំឱ្យវិនាសនូវ​ធនធាន និងសេដ្ឋកិច្ច​ទូទៅនៃអេស្ប៉ាញ។ តែទោះជាយ៉ាងណា អេស្ប៉ាញនៅតែអាចរក្សាការគ្រប់គ្រងលើកម្មសិទ្ធិទឹកដីនៃរាជវង្សហាបស្បួកនៅអឺរ៉ុបដដែរ និងបានជួយគាំទ្រកងកម្លាំងនៃ[[ចក្រភពរ៉ូម៉ាំងពិសិដ្ឋ]]ប្រឆាំងឈ្នះនឹងកងកម្លាំងនិយមប្រូតេស្តង់។ ជាមួយគ្នានេះដែរ អេស្ប៉ាញត្រូវបង្ខំទទួលស្គាល់ឯករាជ្យភាពព័រទុយហ្កាល់ និងសហខេត្ត (សាធារណរដ្ឋហុល្លង់) ហើយជាបន្ទាប់ ត្រូវទទួលរងនូវបរាជ័យដ៏ធំទៅប្រទេសបារាំងក្នុងដំណាក់កាលចុងក្រោយនៃ[[សង្គ្រាមសាមសិបឆ្នាំ]]នៅអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|last=Payne|first=Stanley G.|title=A History of Spain and Portugal; Ch. 14 Spanish Society and Economics in the Imperial Age|publisher=The Library of Iberian Resources Online|year=1973|url=http://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|access-date=27 April 2024|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008122627/https://libro.uca.edu/payne1/spainport1.htm|url-status=live}}</ref> នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៧ អេស្ប៉ាញបានបាត់បង់អំណាចនៅអឺរ៉ុបបន្តិចម្តងៗ ដោយត្រូវប្រគល់ទឹកដីមួយចំនួនធំទៅឱ្យប្រទេសបារាំង និងអង់គ្លេសកាន់កាប់។ ប៉ុន្តែសម្រាប់អំណាចក្រៅទ្វីបវិញ អេស្ប៉ាញនូវតែបន្តរក្សា និងពង្រីកអាណាចក្រក្រៅប្រទេសរបស់ខ្លួនរហូតដល់ដើមសតវត្សរ៍ទី១៩។ ==== សតវត្សរ៍ទី១៨ ==== [[File:La familia de Felipe V (Van Loo).jpg|thumb|គំនូរព្រះឆាយាលក្ខណ៍នៃ[[ហ្វេលីពទី១៥ (អេស្ប៉ាញ)|ហ្វេលីពទី៥]] និងក្រុមគ្រួសាររាជវង្សរបស់ទ្រង់។ នៅអំឡុងយុគ[[សម័យពន្លឺនៅអេស្ប៉ាញ]] [[រាជវង្សបួរបន]]បានលេចឡើងជារាជវង្សថ្មី។]] អំណាចរបស់អេស្ប៉ាញបានបន្តដាំក្បាលចុះក្រោម ពិសេសនៅពេលដែលជម្លោះរាជបល្ល័ង្កបានផ្ទុះឡើងនៅដើមសតវត្ស​រ៍ទី​១៨។ [[សង្គ្រាមស្នងរាជបល្ល័ង្កអេស្ប៉ាញ]]បានក្លាយជាជម្លោះថ្នាក់អន្តរជាតិដ៏ធំធេង គួបផ្សំជាមួយនឹងសង្រ្គាមស៊ីវិល ហើយវាបានធ្វើឱ្យអាណាចក្រអេស្ប៉ាញបាត់បង់កម្មសិទ្ធិទឹកដី និងឋានៈជាមហាអំណាចមួយនៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប។<ref>{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain – Spain in Decline|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|access-date=27 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080809003309/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|archive-date=9 August 2008 }}</ref> នៅអំឡុងសង្គ្រាមនេះ រាជវង្សថ្មីដែលមានដើមកំណើតពីប្រទេសបារាំងពោលគឺ [[រាជវង្សបួរបន]] បានឡើងកាន់កាប់រាជបល្ល័ង្កអេស្ប៉ាញ។ ជាយូរណាស់មកហើយ ខ្សែរាជវង្សកាស្ទីយ៉ា និងអារ៉ាហ្កនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នាតាមរយៈរាជសម្ព័ន្ធភាពរវាងត្រកូលទាំងពីរ និងស្ថាប័នទូទៅនៃ[[អង្កេតការណ៍អេស្ប៉ាញ|ការិយាល័យពិសិដ្ឋ]]។<ref>{{Cite journal|page=75|journal=Revista de Dret Històric Català|volume=18|year=2019|publisher=Societat Catalana d'Estudis Jurídics|issn=1578-5300|doi=10.2436/20.3004.01.119|title=Una aproximación a la Corona de Aragón de Fernando el Católico|first=Josep|last=Serrano Daura|issue=18 }}</ref> នៅក្រោមរាជវង្សបួរបន គោលនយោបាយកំណែទម្រង់ជាច្រើន (ដែលនិយមហៅថា [[កំណែទម្រង់បួរបន]]) បានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង ដោយមានគោលដៅធ្វើមជ្ឈការអំណាច និងឯកសណ្ឋានភាពរដ្ឋបាល<ref>{{Cite book|publisher=Cambridge University Press|title=A Concise History of Spain|first1=William D.|last1=Phillips|first2=Carla Rahn|year=2010|isbn=9780521845137|last2=Phillips|page=175}}</ref> ដូចជា ការលុបចោលអភ័យឯកសិទ្ធិ និងច្បាប់ក្នុងតំបន់ចាស់ៗ<ref>{{cite web|last1=Rinehart|first1=Robert|last2=Seeley|first2=Jo Ann Browning|title=A Country Study: Spain – Bourbon Spain|publisher=Library of Congress Country Series|year=1998|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|access-date=27 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080809003309/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/estoc.html|archive-date=9 August 2008 }}</ref> ក៏ដូចជារបាំងពន្ធគយរវាងនគរអារ៉ាហ្កន និងកាស្ទីយ៉ា។<ref>{{Cite book|title=Early Modern Spain: A Social History|first=James|last=Casey|publisher=Routledge|year=1999|isbn=9780415138130|page=83}}</ref> ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ សេដ្ឋកិច្ច និងអំណាចអេស្ប៉ាញបានងើបឡើងវិញបន្តិចម្តងៗ ហើយកំណើននេះបាមបន្តជះទៅតាមទឹកដីអាណានិគមរបស់ខ្លួន។ គោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចនិយមបាននាំឱ្យអេស្ប៉ាញក្លាយជារដ្ឋនិយមអន្តរាគមន៍ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ វាក៏បានផ្តោតលើការអភិវឌ្ឍន៍ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ក៏ដូចជាការលុបបំបាត់ពន្ធគយផ្ទៃក្នុង និងការកាត់បន្ថយពន្ធនាំចេញ។<ref>{{Cite book|chapter-url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/5589876.pdf|chapter=El Despotismo Ilustrado en España: entre la continuidad y el cambio|author-link=Carlos Martínez Shaw|first=Carlos|last=Martínez Shaw|title=El Siglo de las Luces: III Centenario del Nacimiento de José de Hermosilla (1715-1776)|year=2016|isbn=978-84-608-8037-0|page=14|publisher=Sociedad Extremeña de Historia|access-date=27 April 2024|archive-date=19 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419023430/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/5589876.pdf|url-status=live}}</ref> ទន្ទឹមនឹងនេះ គោលគំនិតពន្លឺបានចាប់ផ្តើមផុសចេញជារូបរាងឡើងនៅក្នុងចំណោមឥស្សរជន និងសមាជិករាជវង្សមួយចំនួនក្នុងប្រទេស។ === សេរីនិយម និងរដ្ឋនិយម === [[File:Jura Constitución Fernando VII.jpg|thumb|រូបគំនូរបង្ហាញពីព្រះរាជាហ៊្វែឌីណង់ទី៧ ឈរធ្វើសច្ចាប្រតិធានរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៨១២ នៅចំពោះមុខសភាក្នុងឆ្នាំ១៨២០]] នៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៣ អេស្ប៉ាញបានប្រឡូកចូលក្នុងសង្រ្គាមប្រឆាំងនឹង[[សាធារណរដ្ឋបារាំងទីមួយ|សាធារណរដ្ឋបារាំង]]ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃ[[សង្គ្រាមនៃសម្ព័ន្ធភាពទី១|សម្ព័ន្ធភាពទីមួយ]]។ ជាលទ្ធផល អេស្ប៉ាញត្រូវរងបរាជ័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយក៏សម្រេចចិត្តចូលចរចាកិច្ចសន្តិភាពជាមួយប្រទេសបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៧៩៥។ ដល់ឆ្នាំ១៨០៧ សន្ធិសញ្ញាសម្ងាត់មួយត្រូវបានចុះរវាង[[ណាប៉ូលេអុងបូណាប៉ារត៍|ណាប៉ូលេអុង]] និងនាយករដ្ឋមន្ត្រីអេស្ប៉ាញ ព្រមពៀងគ្នាប្រកាសសង្រ្គាមថ្មីប្រឆាំងនឹងចក្រភពអង់គ្លេស និងព័រទុយហ្កាល់។ ទាហាន​បារាំង​បាន​ឆ្លងតាមប្រទេសអេស្ប៉ាញ​ដើម្បីបន្តចូលទៅ​ឈ្លានពាន​ព័រទុយហ្កាល់ ប៉ុន្តែ​ពេលបញ្ចប់យុទ្ធនាការហើយ បារាំងមិនបានដកទ័ពចេញនោះទេតែបានបន្តកាន់កាប់​បន្ទាយ​សំខាន់ៗនៅ​ក្នុងប្រទេសទៅវិញ។ ព្រះរាជាអេស្ប៉ាញក៏បានបង្ខំចិត្តដាក់រាជ្យ ហើយអេស្ប៉ាញក៏ធ្លាក់ជារដ្ឋអាយ៉ងរបស់បារាំងដោយមានបងប្រុសណាប៉ូលេអុង នាម[[ចូសែហ្វ បូណាប៉ារត៍]]ឡើងដឹកនាំក្នុងនាមជាស្តេចអេស្ប៉ាញថ្មី។ [[ការបះបោរពីរឧសភា|ការបះបោរនៅថ្ងៃទី២ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៨០៨]] គឺជាចលនាបះបោរដ៏សំខាន់មួយក្នុងចំណោមចលនាបះបោរជាច្រើនទៀតដែលផ្ទុះឡើងនៅទូទាំងប្រទេសដើម្បីប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់បារាំង។<ref>David A. Bell. "[http://arquivo.pt/wayback/20091006185459/http://www.historynet.com/wars_conflicts/napoleonic_wars/6361907.html?page=2&c=y Napoleon's Total War]". TheHistoryNet.com</ref> ការ​បះបោរ​ទាំង​នេះ​ត្រូវបានគេ​សម្គាល់​ថាជាចំណុច​ចាប់​ផ្តើម​នៃ​[[សង្គ្រាមដើម្បីឯករាជ្យភាពអេស្ប៉ាញ|សង្គ្រាមទាមទារ​ឯករាជ្យ​]]ពីរបប​ណាប៉ូលេអុង។<ref>(Gates 2001, p. 20.)</ref> កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែង និងសកម្មភាពយោធាជាបន្តបន្ទាប់ពីកងទ័ពអេស្ប៉ាញ បូករួមទាំងសង្រ្គាមព្រៃភ្នំ ការចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយអង់គ្លេស-ព័រទុយហ្កាល់ និងការបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងររបស់ណាប៉ូលេអុងនៅក្នុង[[ការឈ្លានពានរបស់បារាំងលើរុស្ស៊ី|យុទ្ធនាការឈ្លានពានរុស្ស៊ី]] គឺសុទ្ធតែជាកត្តារួមដែលនាំឱ្យបារាំងដកទ័ពចេញពីឧបទ្វីបអ៊ីបេរីនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១៤ និងនាំមកនូវការស្តាររាជអំណាចអេស្ប៉ាញឡើងវិញ។<ref>(Gates 2001, p. 467.)</ref> ក្នុងអំឡុងសង្រ្គាម ពោលនៅក្នុងឆ្នាំ១៨១០ [[សភាកាឌីស]]ដែលជាស្ថាប័នបដិវត្តន៍មួយត្រូវបានបើកសម័យប្រជុំឡើងដើម្បីពិភាក្សាអំពីកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងប្រឆាំងនឹងរបបបូណាប៉ារត៍ និងរៀបចំចាត់ចែងរដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញ។<ref>{{cite book|author= Alvar Ezquerra, Jaime|title=Diccionario de historia de España|url=https://books.google.com/books?id=l4JQIkW1yrsC&pg=PA209|year=2001|publisher=Ediciones Akal|isbn=978-84-7090-366-3|page=209}}</ref> ស្ថាប័ននេះមានសមាជិកតំណាងមកពីគ្រប់ជ្រុងជ្រោយនៃចក្រភពអេស្ប៉ាញ<ref>{{cite book|title=Independence of Spanish America|last=Rodríguez|publisher=Cambridge University Press|url=https://www.google.es/search?tbm=bks&hl=es&q=%22It+met+as+one+body%2C+and+its+members+represented+the+entire+Spanish+world%22&btnG=|access-date=2 May 2024|archive-date=10 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200310230600/https://www.google.es/search?tbm=bks&hl=es&q=%22It+met+as+one+body%2C+and+its+members+represented+the+entire+Spanish+world%22&btnG=|url-status=live}}</ref> ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៨១២ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៨១២|រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញ]]ដំបូងក៏ត្រូវបានប្រកាសដោយបានចែងថា អេស្ប៉ាញជារដ្ឋប្រកាន់របបរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ បន្ទាប់ពីរបបបូណាប៉ារត៍បានដួលរលំ ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញថ្មីក៏បានធ្វើវិស្ថាបនកម្មសភា ហើយបានស្តាររាជអំណាចផ្តាច់ការឡើងវិញ។ ឥស្សរជននៅក្រៅប្រទេសពោលគឺនៅតាមដែនដីអាណានិគមបានកើតការមិនពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះឯកសិទ្ធិរបស់ក្រុមឥស្សរជននៅឯទឹកដីអេស្ប៉ាញដើម ដូច្នេះនៅពេលដែលអេស្ប៉ាញបានធ្លាក់ក្រោមកាន់កាប់របស់បារាំង ក្រុមឥស្សរជនក្រៅប្រទេសទាំងនោះក៏ឆក់យកឱកាសទាមទារសិទ្ធិអធិបតេយ្យភាពឱ្យទឹកដីរៀងៗខ្លួន។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨០៩ ទៅ ទឹកដីអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅឯទ្វីបអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមធ្វើបដិវត្តន៍ និងប្រកាសឯករាជ្យជាបន្តបន្ទាប់ ដែលជាហេតុនាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពអេស្ប៉ាញ-អាមេរិក|សង្រ្គាមឯករាជ្យភាពអាមេរិកាំង]]ឡើង ហើយជាចុងក្រោយវាបានកាត់ផ្ដាច់អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់អេស្ប៉ាញនៅទ្វីបអាមេរិកស្ទើរទាំងអស់។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងស្តារអំណាចគ្រប់គ្រងឡើងវិញនៅអាមេរិកមិនបានទទួលផ្លែផ្កាអ្វីនោះឡើយដោយអេស្ប៉ាញមិនត្រឹមតែរងការប្រឆាំងនៅក្នុងទឹកដីអាណានិគមប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងនៅក្នុងឧបទ្វីបរបស់ខ្លួនថែមទៀតផង។ នៅចុងឆ្នាំ១៨២៦ ទឹកដីអាណានិគមអេស្ប៉ាញអាមេរិកដែលនៅសេសសល់មានតែកោះគុយបា និងព័រតូរីកូប៉ុណ្ណោះ។ សង្រ្គាមណាប៉ូលេអូនិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចអេស្ប៉ាញធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយ បែកបាក់សាមគ្គីជាតិ និងបង្កឱ្យមានអស្ថិរភាពនយោបាយទាំងក្នុងនិងក្រៅចក្រភព។ នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៣០ និងឆ្នាំ១៨៤០ [[កាលីស្តនិយម|ចលនាកាលីស្ត]] (ចលនាប្រតិកម្មគាំទ្រវង្សត្រកូលម្ខាងទៀតនៃរាជវង្សបួរបន) បានកើនប្រជាប្រិយភាព ហើយក៏នាំឱ្យផ្ទុះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយឡើងដែលគេនិយមហៅថា [[សង្គ្រាមកាលីស្ត]]។ កងកម្លាំងនៃរាជរដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញបានលេចឡើងជាអ្នកឈ្នះក្នុងសង្គ្រាមនេះមែន ប៉ុន្តែប្រទេសអេស្ប៉ាញត្រូវធ្លាក់ក្នុងស្ថានភាពដ៏លំបាកមិនងាយងើបក្បាលរួច។ [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៨៦៨]] បានផ្តួលរំលំរបបរាជានិយម និងបង្កើត[[សិសេញ៉ូដេម៉ូក្រាទិកូ|របបអន្តរកាល]]មួយឡើង ([[សាធារណរដ្ឋអេស្ប៉ាញទីមួយ|របបសាធារណរដ្ឋ]]មួយបានលេចឡើងនៅចុងរបបអន្តរកាលនេះបានមួយរយៈពេលខ្លី) តែដល់ឆ្នាំ១៨៧៤ [[ប្រត្យាស្ថាប័ន (អេស្ប៉ាញ)|របបរាជានិយមថ្មី]]ក៏ត្រូវបានស្តារឡើង។<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=eX7cXu4N2AUC&pg=PA33|page=33|title=Elecciones y cultura política en España e Italia (1890–1923)|editor-first=Rosa Ana|editor-last=Gutiérrez|editor-first2=Rafael|editor-last2=Zurita|editor-first3=Renato|editor-last3=Camurri|publisher=Universitat de València|location=Valencia|year=2003|isbn=84-370-5672-1|chapter=Caciquismo y mundo rural durante la Restauración|first=Salvador|last=Cruz Artacho|access-date=2 Mayb 2024|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033420/https://books.google.com/books?id=eX7cXu4N2AUC&pg=PA33|url-status=live}}</ref> [[File:Episodio de la revolución de 1854 en la Puerta del Sol (cropped).JPG|thumb|right|ទីលាន[[ព័រតាឌែលស៊ុល]]នៅរាជធានីម៉ាឌ្រីដក្នុងអំឡុង[[បដិវត្តន៍អេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៨៥៤|បដិវត្តន៍នៃឆ្នាំ១៨៥៤]]។]] នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៩ ចលនាជាតិនិយមបានលេចឡើងនៅហ្វីលីពីន និងគុយបា ហើយជាលទ្ធផល វាបាននាំឱ្យផ្ទុះ[[សង្គ្រាមឯករាជ្យភាពគុយបា]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៥ និង[[បដិវត្តន៍ហ្វីលីពីន]]នៅឆ្នាំ១៨៩៦ ដោយមានសហរដ្ឋអាមេរិកជាអ្នកគាំទ្រភាគីទាំងពីរប្រឆាំងនឹងអេស្ប៉ាញ។ [[សង្គ្រាមអេស្ប៉ាញ–អាមេរិក]]នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៩៨ បានបិទបញ្ចប់អំណាចអាណានិគមអេស្ប៉ាញនៅខាងក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក។ ខុសពីមហាអំណាចអឺរ៉ុបដទៃ អេស្ប៉ាញមិនសូវជាសកម្មក្នុង[[ការស្រវាដណ្ដើមទ្វីបអាហ្វ្រិក|ចលនាដណ្តើមយកទ្វីបអាហ្រ្វិក]]ប៉ុន្មាននោះទេ។ អេស្ប៉ាញជារដ្ឋតែប៉ុន្មានប៉ុណ្ណោះដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពនៅក្នុង[[សង្គ្រាមលោកលើកទី១]]។ ឧស្សាហូបនីយកម្ម ការអភិវឌ្ឍន៍ផ្លូវដែក និងមូលធននិយមបានចាប់ផ្តើមចាក់ឫសនៅក្នុងតំបន់មួយចំនួននៅក្នុងប្រទេស ពិសេសនៅទីក្រុង[[បារសេឡូណា]] ខណៈ[[ចលនាពលកម្ម]] គំនិតសង្គមនិយម និងលទ្ធិអនាធិបតេយ្យក៏បានចាប់ផ្ដើមវិវត្តដូចគ្នា។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៨៧៩ [[គណបក្សពលករសង្គមនិយមអេស្ប៉ាញ]]ត្រូវបានស្ថាបនាឡើង និងជាមូលហេតុចម្បងជំរុញឱ្យសង្គមនិយមមានប្រជាប្រិយភាពនៅអេស្ប៉ាញ។ គំនិតជាតិនិយម និងតំបន់និយមក៏ចាប់ផ្តើមកើនឡើងផងដែរ ដែលនាំឱ្យមានការបង្កើត [[គណបក្សជាតិនិយមបាស]] និង[[សម្ព័ន្ធតំបន់និយមកាតាលូញ៉ា]]ជាដើម។ អំពើពុករលួយក្នុងវិស័យនយោបាយ និងការគាបសង្កត់ពីសំណាក់រដ្ឋាភិបាលបានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យក្នុងប្រទេសចុះទន់ខ្សោយជាលំដាប់។<ref>{{cite book|title=Oligarquía y caciquismo, Colectivismo agrario y otros escritos: (Antología)|last=Costa|first=Joaquín|author-link=Joaquín Costa}}</ref> ព្រឹត្តិការណ៍[[សោកនាដសប្តាហ៍]]នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩០៩ គឺជាឧទាហរណ៍ដ៏ល្អមួយដែលបញ្ជាក់ពីអស្ថិរភាពសង្គមអេស្ប៉ាញនៅសម័យនោះ។ [[File:Semana tragica.jpg|thumb|បាតុកម្មនៅទីក្រុង[[បារសេឡូណា]]ក្នុងអំឡុងព្រឹត្តិការណ៍[[សោកនាដសប្តាហ៍]]នៃឆ្នាំ១៩០៩]] របបផ្តាច់ការដែលគាំទ្រដោយស្ថាប័នព្រះមហាក្សត្របានលេចឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៣ និងបញ្ចប់ទៅវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣១ នៅពេលដែល[[ការបោះឆ្នោតថ្នាក់តំបន់មូលដ្ឋានអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៣១|ការបោះឆ្នោតមួយ]]ត្រូវបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើង ដែលគេចាត់ទុកថាជាការបោះឆ្នោតលក្ខណៈប្រជាសិទ្ធិ។ ជាលទ្ធផល បេក្ខភាពសាធារណរដ្ឋ-សង្គមនិយមបានទទួលជ័យជម្នះដ៏អស្ចារ្យនៅក្នុងការបោះឆ្នោតនេះ ពិសេសនៅតាមទីក្រុងធំៗ និងទីរួមខេត្តផ្សេងៗទៀត។ ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញបានយាងចេញពីប្រទេស ហើយរបបសាធារណរដ្ឋថ្មីក៏បានប្រកាសភ្លាមៗ រួមជាមួយរដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្នមួយ។ [[រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៣១|រដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី]]ត្រូវបានអនុម័តឡើងនៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៣១ ក្រោយ[[ការបោះឆ្នោតសកលអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៣១|ការបោះឆ្នោតសកល]]នៅអំឡុងខែមិថុនា ហើយគណៈរដ្ឋមន្ត្រីផ្លូវការមួយដឹកនាំដោយលោក[[ម៉ានូអែល អាហ្សាញ៉ា]] ត្រូវបានរៀបចំបង្កើតឡើងដោយមានការគាំទ្រពីគណបក្សនិយមសាធារណរដ្ឋ និងគណបក្សពលករសង្គមនិយម។ នៅក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋនេះ គេសង្កេតឃើញថាវិស័យនយោបាយមានការប្រទាញប្រទង់គ្នាច្រើនរវាងបក្សពួកឆ្វេងនិយម និងស្តាំនិយម ដែលងាយប្រថុយនឹងការផ្ទុះឡើងនូវវិបត្តិនយោបាយ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត គេក៏សម្គាល់ឃើញមានអំពើហិង្សានយោបាយច្រើនផងដែរនៅក្នុងសម័យកាលនេះដូចជា ការដុតវិហារសាសនា ការប៉ុនប៉ងធ្វើរដ្ឋប្រហារក្នុងឆ្នាំ១៩៣២ [[បដិវត្តន៍ឆ្នាំ១៩៣៤]] និងការវាយប្រហារផ្សេងៗលើថ្នាក់ដឹកនាំបក្សប្រឆាំង។ ក្រៅពីនេះ កំណែទម្រង់សំខាន់ៗជាច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីជំរុញឱ្យមានទំនើបកម្ម ដូចជា៖ ការអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញប្រជាធិបតេយ្យ កំណែទម្រង់កសិកម្ម ការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធកងទ័ព វិមជ្ឈការនយោបាយ និងលើកតម្កើងសិទ្ធិបោះឆ្នោតរបស់ស្ត្រី។ === សង្គ្រាមស៊ីវិល និងរបបផ្ដាច់ការហ្វ្រង់កូ === == ​ភូមិសាស្ត្រ == {{Main|ភូមិសាស្ត្រអេស្ប៉ាញ}} [[File:Spain topo.jpg|thumb|ផែនទីឋានលេខាសាស្ត្រនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ (មិនរួមបញ្ចូលប្រជុំកោះកាណារី)]] ដោយមានក្រឡាផ្ទៃសរុប ៥០៥,៩៩២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ អេស្ប៉ាញ គឺជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសតាមក្រឡាផ្ទៃសរុប|ប្រទេសធំបំផុតទី៥២ នៅលើពិភពលោក]] និងជា[[បញ្ជីរាយប្រទេសនៅអឺរ៉ុបតាមចំនួនប្រជាជន|ប្រទេសធំជាងគេទីបួននៅក្នុងទ្វីបអឺរ៉ុប]] ដោយមានទំហំតូចជាងប្រទេសបារាំងតែ ៤៧,០០០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េតែប៉ុណ្ណោះ។ [[ភ្នំតេយដេ]] (នៅលើកោះ[[តេណេរីហ្វេ]]) គឺជាកំពូលភ្នំខ្ពស់បំផុតនៅក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញ ហើយជាភ្នំភ្លើងធំជាងគេទីបីនៅលើពិភពលោក។ អេ​ស្ប៉ា​ញ​ជា​ប្រទេស​អន្តរ​ទ្វីប ដែលមាន​ទឹកដី​ទាំង​នៅ​[[ទ្វីបអឺរ៉ុប|អឺរ៉ុប]]ផង និងនៅ​[[អាហ្វ្រិក]]ផង។ ប្រទេសអេស្ប៉ាញស្ថិតនៅចន្លោះរយៈទទឹង [[ខ្សែស្របខាងជើងទី២៧|ជ ២៧°]] និង[[ខ្សែស្របខាងជើងទី៤៤|៤៤°]] និងរយៈបណ្តោយ [[ខ្សែវណ្ឌខាងលិចទី១៩|ល ១៩°]] និង [[ខ្សែវណ្ឌខាងកើតទី៥|ក ៥°]]។ នៅភាគខាងលិច អេស្ប៉ាញមានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេស[[ព័រទុយកាល់|ព័រទុយហ្កាល់]] រីឯនៅភាគខាងត្បូងវិញគឺជាប់ជាមួយ[[ជីប្រាល់តា]] និងប្រទេស[[ម៉ារ៉ុក]]តាមរយៈ[[បរិពន្ធភូមិ]]នៅតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង (ពោលគឺ[[សេអ៊ូតា]] និង[[មេលីយ៉ា]] ហើយនិងឧបទ្វីប[[ប៉េញ៉ុនដេវ៉េលេសដេឡាហ្កូម៉េរ៉ា]])។ ចំពោះភាគឦសាន តាមបណ្តោយជួរភ្នំ[[ភីរីនីស៍]] អេស្ប៉ាញមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេស[[បារាំង]] និង[[អង់ដូរ៉ា]]។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ទីក្រុងតូចមួយឈ្មោះថា [[លីវីយ៉ា]] ដែលស្ថិតក្នុងប្រទេសបារាំងក្បែរព្រំដែនប្រទេសទាំងពីរគឺជាផ្នែកមួយនៃ[[ខេត្តជីរ៉ូណា]]របស់ប្រទេសអេស្ប៉ាញ។ ដោយមានប្រវែងលាតសន្ធឹងដល់ទៅ ១,២១៤ គីឡូម៉ែត្រ [[ព្រំដែនព័រទុយហ្កាល់–អេស្ប៉ាញ]] គឺជាព្រំដែនដែលនិរន្តរ និងគង់វង្សបំផុតនៅក្នុង[[សហភាពអឺរ៉ុប]]។<ref>Medina García, Eusebio (2006). [http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf «Orígenes históricos y ambigüedad de la frontera {{Not a typo|hispano-lusa}} (La Raya)»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185331/http://www.dip-badajoz.es/cultura/ceex/reex_digital/reex_LXII/2006/T.%20LXII%20n.%202%202006%20mayo-ag/RV000827.pdf|date=25 May 2017 }}. ''Revista de Estudios Extremeños''. Tomo LXII (II Mayo-Agosto). {{ISSN|0210-2854}}, pp. 713–723.</ref> === កោះ === {{Main|បញ្ជីរាយកោះនៅអេស្ប៉ាញ}} [[File:Mallorca_Schönste_Strände_Cala_D_Or_(181610303).jpeg|thumb|ទិដ្ឋភាពកោះ[[ម៉ាយ៉ូរកា]]]] == នយោបាយ == {{Main|នយោបាយនៅអេស្ប៉ាញ}} {{multiple image |align = right |total_width = 300 |image1 = Felipe VI in 2023.jpg |caption1 = '''[[ហ្វេលីពទី៦]]'''<br>[[ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ]] |image2 = Pedro Sánchez in 2023.jpg |caption2 = '''[[ប៉េដ្រូ សានឆេស]]'''<br>[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអេស្ប៉ាញ]] }} រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញដំបូងបានអនុម័ត និងចូលជាធរមាននៅក្នុងឆ្នាំ១៨១២។ នៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៦ ព្រះមហាក្សត្រថ្មីនៃអេស្ប៉ាញ ព្រះបាទ[[ជូអាន ខាឡូសទី ១|ហ័ន កាឡូសទី១]] បានដកលោក[[កាឡូស អារីយ៉ាស ណាវ៉ារ៉ូ]]ចេញពីតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងបានតែងតាំងលោក[[អាដុលហ្វូ ស្វ័ររ៉េស]]ជំនួស។<ref name="From Dictatorship to Democracy">John Hooper, ''The New Spaniards'', 2001, ''From Dictatorship to Democracy''</ref><ref name="Spain's fast-living king turns 70">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7171971.stm Spain's fast-living king turns 70] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106025042/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7171971.stm|date=6 January 2010 }} BBC News Friday, 4 January 2008 Extracted 18 June 2009</ref> ក្រោយ[[ការបោះឆ្នោតសកលអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៩៧៧|ការបោះឆ្នោតសកលឆ្នាំ១៩៧៧]] រដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញថ្មីថ្មោងបានកោះប្រជុំសភាធម្មនុញ្ញ (ដែលសភាអេស្ប៉ាញកាលនុះត្រូវបានជ្រើសរើសដើរតួនាទីជាសភាធម្មនុញ្ញ) ក្នុងគោលបំណងធ្វើសេចក្តីព្រាង និងអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី។{{sfn|Spanish Constitution|1978}} ការបោះឆ្នោតប្រជាមតិជាតិមួយត្រូវបានធ្វើឡើងនៅថ្ងៃទី៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយប្រជាជនអេស្ប៉ាញ ៨៨% បានយល់ព្រមទទួលស្គាល់សេចក្ដីអនុម័តរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មី។ ជាលទ្ធផល អេស្ប៉ាញត្រូវបានបែងចែកជា[[សហគមន៍ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ|សហគមន៍ស្វយ័ត]]ចំនួន ១៧ និងទីក្រុងស្វយ័តចំនួនពីរ ដោយមានកម្រិតស្វ័យភាពខុសៗគ្នា តែទោះជាយ៉ាងណា រដ្ឋធម្មនុញ្ញក៏បានបញ្ជាក់រួចហើយថាប្រជាជាតិអេស្ប៉ាញគឺនៅតែរួបរួមស្អិតរមួតមិនអាចបំបែកបាននោះឡើយ។ រដ្ឋបាលអេស្ប៉ាញបានអនុម័ត''ច្បាប់សមភាពយេនឌ័រ''នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ក្នុងគោលបំណងបង្កើនសមភាពរវាងយេនឌ័រនៅក្នុងវិស័យនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ចក្នុងប្រទេស។<ref>{{cite web|url=http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/|title=SPAIN: No Turning Back from Path to Gender Equality|publisher=Ipsnews.net|date=15 March 2007|access-date=12 April 2024|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419015814/http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/|archive-date=19 April 2014|archivedate=19 មេសា 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140419015814/http://www.ipsnews.net/2007/03/spain-no-turning-back-from-path-to-gender-equality/}}</ref> យោងតាមទិន្នន័យរបស់[[សហភាពអន្តរសភា]]គិតត្រឹមថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១៨ បានឱ្យដឹងថា សមាជិកសភាចំនួន ១៣៧ រូបក្នុងចំណោមសមាជិកសរុប ៣៥០ រូបគឺជានារី (៣៩.១%) ខណៈនៅក្នុងព្រឹទ្ធសភាមានស្ត្រីចំនួន ១០១ នាក់ក្នុងចំណោមសមាជិកសរុប ២៦៦ រូប (៣៩.៩%) ដែលនាំឱ្យប្រទេសអេស្ប៉ាញជាប់លេខរៀងទី ១៦ នៅក្នុងបញ្ជីប្រទេសដែលមានចំនួនសមាមាត្រនៃស្ត្រីនៅក្នុងសភាជាន់ទាប (ឬឯកសភា)។<ref>{{cite web|url=http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm|title=Women in National Parliaments|publisher=Ipu.org|date=28 February 2010|access-date=12 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328105108/http://www.ipu.org/wmn-e/classif.htm|archive-date=28 March 2014 }}</ref> [[វិធានការពង្រឹងយេនឌ័រ]]នៃប្រទេសអេស្ប៉ាញដែលបានចុះក្នុង[[របាយការណ៍អភិវឌ្ឍន៍មនុស្ស]]របស់អង្គការសហប្រជាជាតិមានពិន្ទុ ០.៧៩៤ ដោយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ១២ នៅលើពិភពលោក។<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2007/2008|page=330|publisher=Hdr.undp.org|access-date=12 April 2024|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|archive-date=29 April 2011|archivedate=29 មេសា 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf}}</ref> === រដ្ឋាភិបាល === [[File:Solemne apertura de la XIV Legislatura 04.jpg|thumb|ទិដ្ឋភាពនៅក្នុង[[សភាតំណាងរាស្ត្រ (អេស្ប៉ាញ)|សភាតំណាងរាស្ត្រអេស្ប៉ាញ]]]] អេស្ប៉ាញជា[[រាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យធម្មនុញ្ញ]] ដែលមាន[[ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ|ព្រះមហាក្សត្រ]]សោយរាជ្យ ខណៈពេលដែល[[រដ្ឋាភិបាលអេស្ប៉ាញ|រដ្ឋាភិបាល]]គ្រប់គ្រងលើអំណាចរដ្ឋ ដរាបណារដ្ឋាភិបាលនោះអាចរក្សាទំនុកចិត្តនៅក្នុងសភាទាំងពីរនៅក្នុងប្រទេសបាន។<ref name="Shelley2015">{{cite book|author=Shelley, Fred M.|title=Governments around the World: From Democracies to Theocracies|url=https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197|date=2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3813-2|page=197|access-date=12 April 2024|archive-date=12 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912033901/https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197|url-status=live}}</ref> រដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញបានចែងថារាជរដ្ឋាភិបាលមានបីស្ថានប័នផ្សេងៗគ្នា ដែលគេសម្ដៅថា "ស្ថាប័នរដ្ឋមូលដ្ឋាន"។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s548|title=Section 86, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> ស្ថាប័នសំខាន់ជាងគេក្នុងចំណោមស្ថាប័នទាំងបីនោះគឺ [[រដ្ឋសភា (អេស្ប៉ាញ)|រដ្ឋសភា]] (បកប្រែឱ្យចំថា ''អគ្គសភា'') ដែលអនុវត្តសិទ្ធិអំណាចនីតិបញ្ញត្តិ ហើយជាស្ថាប័នតំណាងដ៏ខ្ពស់បំផុតនៃប្រជាជនអេស្ប៉ាញ។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s400|title=Section 66, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> រដ្ឋសភាបានបែងចែកបន្តទៅជា [[សភាតំណាងរាស្ត្រ (អេស្ប៉ាញ)|សភាតំណាងរាស្រ្ដ]] (Congreso de los Diputados) ដែលជាសភាជាន់ទាបមានសមាជិកសរុបចំនួន ៣៥០ រូប និង[[ព្រឹទ្ធសភា (អេស្ប៉ាញ)|ព្រឹទ្ធសភា]] (Senado) ដែលជាសភាជាន់ខ្ពស់មានសមាជិកសរុបចំនួន ២៥៩ រូប។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s414|title=Section 68, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s428|title=Section 69, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> សមាជិកសភាតំណាងរាស្ត្រត្រូវជ្រើសរើសតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយប្រជាជនផ្ទាល់តាមប្រព័ន្ធសមាមាត្រដើម្បីបម្រើអាណត្តិរយៈពេល ៤ ឆ្នាំ។<ref>{{Cite web|url=https://www.congreso.es/en/cem/func|title=Functions|publisher=Congress of Deputies of Spain|access-date=April 12, 2024}}</ref> សម្រាប់ព្រឹទ្ធសភាវិញ សមាជិកចំនួន ២០៨ រូបត្រូវជ្រើសរើសដោយផ្ទាល់តាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយប្រជាជនតាមប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតកំណត់ ខណៈសមាជិកចំនួន ៥១ រូបទៀតត្រូវតែងតាំងដោយសមាជិកនៃស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិតំបន់ដើម្បីបម្រើការរយៈពេលបួនឆ្នាំដូចគ្នា។<ref>{{Cite web|url=https://www.senado.es/web/conocersenado/temasclave/composicionsenadoelecciones/index.html|title=Composition of the Senate|publisher=Senate of Spain|access-date=April 12, 2024}}</ref> អំណាចប្រតិបត្តិគឺស្ថិតនៅក្នុងដៃរដ្ឋាភិបាល (Gobierno de España) ដែលមានទំនួលខុសត្រូវរួមចំពោះសភាតំណាងរាស្រ្ត។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s614|title=Section 97, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s677|title=Part V. Relations Between the Government and the Cortes Generales, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> ស្ថាប័ននេះមាន[[នាយករដ្ឋមន្ត្រីអេស្ប៉ាញ|នាយករដ្ឋមន្ត្រី]] ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីម្នាក់ ឬច្រើននាក់ និងរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងៗរបស់រដ្ឋ។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s616|title=Section 98 (1), Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> ក្រុមនេះរួមគ្នាបង្កើតចេញជា[[គណៈរដ្ឋមន្ត្រី (អេស្ប៉ាញ)|គណៈរដ្ឋមន្ត្រី]] ដែលដើរតួនាទីជាអាជ្ញាធរប្រតិបត្តិកណ្តាលនៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ ធ្វើកិច្ចការងារផ្សេងៗរបស់រដ្ឋាភិបាល និងគ្រប់គ្រងមុខងារស៊ីវិល។ ក្នុងនាមជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល នាយករដ្ឋមន្រ្តីមានអំណាចលើរដ្ឋមន្ត្រីផ្សេងៗនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល ពិសេសលោក/លោកស្រីមានសមត្ថភាពផ្ដល់យោបល់ដល់ព្រះមហាក្សត្រអំពីការតែងតាំង និងដកតំណែងសមាជិករដ្ឋាភិបាលណាមួយ។ នាយករដ្ឋមន្ត្រីមានសិទ្ធិអំណាចពេញអង្គ ដូចដែលបានចែងដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញអេស្ប៉ាញ ដើម្បីដឹកនាំ និងសម្របសម្រួលគោលនយោបាយ និងសកម្មភាពរដ្ឋបាលផ្សេងៗ។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s616|title=Section 98 (2), Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> លោក/លោកស្រីត្រូវតែងតាំងដោយព្រះមហាក្សត្រ បន្ទាប់ពីបានពិគ្រោះជាមួយតំណាងមកពីបក្សសម្ព័ន្ធផ្សេងៗនៅក្នុងសភា ហើយក្រោយមកត្រូវបានតែងតាំងជាផ្លូវការតាមរយៈដំណើរបោះឆ្នោតក្នុងពិធីតែងតាំងនៃសភាតំណាងរាស្រ្ត។<ref>{{Cite web|url=https://constituteproject.org/constitution/Spain_2011#s625|title=Section 99, Spanish Constitution|publisher=Constitute Project|access-date=April 12, 2024}}</ref> រចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយអេស្ប៉ាញត្រូវបានគេរៀបចំជា ''Estado de las Autonomías'' ("រដ្ឋស្វយ័តភាព") ពោលគឺជា​ប្រទេស​មួយដែល​​មានកម្រិតវិមជ្ឈការ​​ខ្ពស់បំផុតបើប្រៀបនឹងបណ្ដាប្រទេសនៅទ្វីប​អឺរ៉ុបដូចជា ​ស្វីស អាល្លឺម៉ង់ និង​បែលហ្ស៊ិកជាដើម។<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html|publisher=CNN|title=Catalonians vote for more autonomy|date=18 June 2006|access-date=12 April 2024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604012034/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/06/18/catalonia.vote/index.html|archive-date=4 June 2008}} មើលផងដែរ៖ {{cite web|url=http://www.oecd.org/document/57/0,2340,en_2649_201185_34578361_1_1_1_1,00.html|title=Economic Survey: Spain 2005|access-date=12 April 2024|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080417005653/http://www.oecd.org/document/57/0,2340,en_2649_201185_34578361_1_1_1_1,00.html|archive-date=17 April 2008}} និង {{cite news|url=http://www.economist.com/topics/spain?folder=Profile-FactSheet|title=Country Briefings: Spain|access-date=12 April 2024|newspaper=The Economist|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014000013/http://www.economist.com/topics/spain?folder=Profile-FactSheet|archive-date=14 October 2012}} និង {{cite web|url=http://www1.worldbank.org/wbiep/decentralization/Swiss%20Expertise/Muralt.pdf|title=Swiss Experience With Decentralized Government|access-date=12 April 2024|publisher=The World Bank|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080819191608/http://www1.worldbank.org/wbiep/decentralization/Swiss%20Expertise/Muralt.pdf|archive-date=19 August 2008}}</ref> ឧទាហរណ៍ សហគមន៍ស្វយ័តទាំងអស់មានសភា រដ្ឋាភិបាល រដ្ឋបាលសាធារណៈ ថវិកា និងធនធានរៀងៗខ្លួន។ ប្រព័ន្ធសុខាភិបាល និងអប់រំត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយសហគមន៍អេស្ប៉ាញនីមួយៗ ហើយលើសពីនេះ [[ប្រទេសបាស (សហគមន៍ស្វយ័ត|ប្រទេសបាស]] និងណាវ៉ារ៍ក៏មានសិទ្ធិគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុសាធារណៈរបស់ពួកគេផ្ទាល់ផងដែរ។ === ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ === {{Main|ទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិនៃអេស្ប៉ាញ}} [[File:Barcelona_Palau_Reial_de_Pedralbes_(51135781861).jpg|thumb|ទីស្នាក់ការកណ្ដាលនៃ[[សហភាពដើម្បីមេឌីទែរ៉ាណេ]]មានទីតាំងស្ថិតក្នុង[[ព្រះរាជវាំងប៉េត្រាល់ប៊ែស]]នៅទីក្រុងបារសេឡូណា]] បន្ទាប់ពីបានស្ដារលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យឡើងវិញ អាទិភាពគោលនយោបាយការបរទេសចម្បងថ្មីរបស់អេស្ប៉ាញនាពេលនោះគឺបំបែកខ្លួនចេញពីនយោបាយការទូតឯកោដែលបន្សល់ពី[[ហ្វ្រង់កូនិយមអេស្ប៉ាញ|របបហ្វ្រង់កូ]] និងព្រមទាំងពង្រីកទំនាក់ទំនងការទូតចូលទៅក្នុង[[សហភាពអឺរ៉ុប|សហគមន៍អឺរ៉ុប]] និងកំណត់ទំនាក់ទំនងសន្តិសុខជាមួយលោកខាងលិច។ ក្នុងនាមជារដ្ឋសមាជិកមួយនៃអង្គការណាតូចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៨២ ប្រទេសអេស្ប៉ាញបានចូលរួមក្នុងសកម្មភាពសន្តិសុខអន្តរជាតិពហុភាគីជាច្រើន។ គោលនយោបាយការបរទេសរបស់អេស្ប៉ាញបច្ចុប្បន្នអាចសម្គាល់បានតាមរយៈសមាជិកភាពរបស់ខ្លួននៅក្នុងសហភាពអឺរ៉ុប។ ឧទាហរណ៍ អេស្ប៉ាញច្រើនចាប់ដៃគូជាមួយសហភាពអឺរ៉ុបដើម្បីសម្របសម្រួលបញ្ហាអន្តរជាតិណាមួយដែលហួសពីដែនអឺរ៉ុបខាងលិច តាមរយៈយន្តការសហប្រតិបត្តិការនយោបាយអឺរ៉ុប។ លើសពីនេះ អេស្ប៉ាញបានរក្សាទំនាក់ទំនងពិសេសជាមួយបណ្ដារដ្ឋ[[អាមេរិកអ៊ីស្ប៉ានិក]] និងប្រទេស[[ហ្វីលីពីន]]។ គោលនយោបាយការបរទេសនេះច្រើនសង្កត់ធ្ងន់លើគោលគំនិតនៃសហគមន៍[[អ៊ីបេរ៉ូ-អាមេរិកាំង]] ពិសេសគឺការស្តារនូវគំនិត "[[អ៊ីស្ប៉ានីតេ]]" ឬ "[[អ៊ីស្ប៉ានីវិទ្យា]]" ដែលជាដំណើរភ្ជាប់ឧបទ្វីបអ៊ីបេរីជាមួយអាមេរិកអ៊ីស្ប៉ានិកតាមរយៈ ភាសា ពាណិជ្ជកម្ម ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវប្បធម៌ ដោយ"ផ្អែកលើតម្លៃរួម និងការស្តារលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ"។<ref>Garcia Cantalapiedra, David, and Ramon Pacheco Pardo, ''Contemporary Spanish Foreign Policy'' (Routledge, 2014). Pg. 126</ref> បច្ចុប្បន្ននេះ អេស្ប៉ាញ​ក៏មាន​ជាប់​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ជម្លោះ​ទឹកដីមួយចំនួនផងដែរ។ ប្រទេស​អេ​ស្ប៉ា​ញ​អះអាងទាមទារ​ទឹកដី[[ជីប្រាល់តា]]ស្ថិតនៅប៉ែកខាងត្បូងបំផុតនៃឧបទ្វីបអ៊ីបេរី ដែលសព្វថ្ងៃជា​ទឹកដី​ក្រៅប្រទេស​របស់​ចក្រភព​អង់គ្លេស។<ref>{{cite web |url = http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/218/33/IMG/NR021833.pdf?OpenElement |title = Resolution 2070: Question of Gibraltar |date = 16 December 1965 |format = PDF |publisher = United Nations |access-date = 13 April 2024 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110503183726/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/218/33/IMG/NR021833.pdf?OpenElement |archive-date = 3 May 2011 |df = dmy-all |archivedate = 3 ឧសភា 2011 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110503183726/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/218/33/IMG/NR021833.pdf?OpenElement }}</ref><ref>{{cite web |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement |title=Resolution 2231: Question of Gibraltar |date=20 December 1966 |format=PDF |publisher=United Nations |access-date=13 April 2024 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503183729/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement |archive-date=3 May 2011 |archivedate=3 ឧសភា 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110503183729/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/005/34/IMG/NR000534.pdf?OpenElement }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.maec.es/subwebs/Embajadas/Londres/es/MenuPpal/Gibraltar/Documents/000.001.002.003%20T%C3%ADtulo.%20Prefacio.%C3%8Dndice.%20Informe%20%2827.02.08%29.doc|title=La cuestión de Gibraltar|publisher=Ministry of Foreign Affairs and Cooperation of Spain|date=January 2008|access-date=13 April 2024|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090529192351/http://www.maec.es/subwebs/Embajadas/Londres/es/MenuPpal/Gibraltar/Documents/000.001.002.003%20T%C3%ADtulo.%20Prefacio.%C3%8Dndice.%20Informe%20%2827.02.08%29.doc|archive-date=29 May 2009|archivedate=29 ឧសភា 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090529192351/http://www.maec.es/subwebs/Embajadas/Londres/es/MenuPpal/Gibraltar/Documents/000.001.002.003%20T%C3%ADtulo.%20Prefacio.%C3%8Dndice.%20Informe%20%2827.02.08%29.doc}}</ref> ជម្លោះគួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយទៀតគឺទាក់ទងនឹង[[ប្រជុំកោះស៊ែលវ៉ាជែនស៍]] ដែលអេស្ប៉ាញ​អះអាង​ថា​បណ្ដុំកោះទាំងនោះគ្រាន់តែ​ជា​ថ្ម​ប៉ុណ្ណោះ ដោយបដិសេដមិនទទួលស្គាល់ការដាក់កោះនោះជា​​តំបន់​សេដ្ឋកិច្ច​ផ្តាច់មុខ​ដោយ​ព័រទុយហ្កាល់​នោះ​ឡើយ។<ref>{{citation|url=https://www.un.org/Depts/los/clcs_new/submissions_files/prt44_09/esp_re_prt2013.pdf|title=(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ) Spain's letter to the UN|publisher=UN|date=September 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525185334/http://www.un.org/Depts/los/clcs_new/submissions_files/prt44_09/esp_re_prt2013.pdf|archive-date=25 May 2017}}</ref><ref>[http://www.theportugalnews.com/news/spain-disputes-portugal-islands/29269 "Spain disputes Portugal islands"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130908225016/http://www.theportugalnews.com/news/spain-disputes-portugal-islands/29269|date=8 September 2013 }} ''The Portugal News''. Retrieved 13 April 2024.</ref> មិនតែប៉ុណ្ណោះ អេស្ប៉ាញ​ក៏បានទាមទារ​អធិបតេយ្យភាព​លើ​[[កោះប៉េរ៉េហ៊ីល]]ផងដែរ ដែលត្រូវជា​​កោះ​ថ្ម​តូច​គ្មាន​មនុស្ស​រស់នៅ​មួយ ស្ថិតនៅ​ភាគ​ខាងត្បូង​នៃ[[​ច្រក​សមុទ្រជីប្រាល់តា]] ហើយវាធ្លាប់ជាដើមហេតុនៃឧប្បត្តិហេតុប្រដាប់អាវុធរវាងអេស្ប៉ាញ និងម៉ារ៉ុកកាលពីឆ្នាំ២០០២។ ផ្ទុយទៅវិញ ប្រទេសម៉ារ៉ុកបានទាមទារទីក្រុងស្វយ័តទាំងពីររបស់អេស្ប៉ាញគឺ [[សេអ៊ូតា]] និង[[មេលីយ៉ា]] និងព្រមទាំងបណ្ដុំកូនកោះតូចៗនៅតាមឆ្នេរភាគខាងជើងនៃទ្វីបអាហ្វ្រិក។ រីឯព័រទុយហ្កាល់វិញប្រកាសមិនព្រមទទួលស្គាល់អធិបតេយ្យភាពរបស់អេស្ប៉ាញលើក្រុង[[អូលីវេនហ្សា]]ក្បែរព្រំដែនខ្លួនឡើយ។<ref>{{Cite journal|title=La cuestión de Olivenza, a la luz del Derecho internacional público|last=Fernández Liesa|first=Carlos R.|publisher=Ayuntamiento de Olivenza|year=2004|pages=234–235|journal=Encuentros: Revista luso-española de investigadores en Ciencias humanas y sociales. Separatas|issue=4|format=PDF|url=http://e-archivo.uc3m.es/bitstream/handle/10016/17476/cuestion_fernandez_E_2004.pdf?sequence=1|issn=1138-6622|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140829092427/http://e-archivo.uc3m.es/bitstream/handle/10016/17476/cuestion_fernandez_E_2004.pdf?sequence=1|archive-date=29 August 2014}}</ref> === យោធា === {{Main|កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអេស្ប៉ាញ}} [[File:Spanish_amphibious_assault_ship_Juan_Carlos_I_(L-61)_underway_in_the_Adriatic_Sea,_22_February_2023_(230222-N-MW880-1248).JPG|thumb|នាវាចម្បាំង {{ship|នាវាអេស្ប៉ាញ|ហ័នកាឡូសទី១||2}} ដែលជាប្រភេទនាវាដឹកយន្តហោះចម្បាំងចម្រុះ]] [[កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអេស្ប៉ាញ]]ត្រូវចែកចេញជាបីសាខា៖ [[កងទ័ពជើងគោកអេស្ប៉ាញ|កងទ័ពជើងគោក]] (Ejército de Tierra), [[កងទ័ពជើងទឹកអេស្ប៉ាញ|កងទ័ពជើងទឹក]] (Navy), និង[[កងទ័ពជើងអាកាស និងអវកាស]] (Ejército del Aire y del Espacio)។{{sfn|Spanish Constitution|1978|loc=Article 8}} ព្រះមហាក្សត្រអេស្ប៉ាញ ព្រះបាទ[[ហ្វេលីពទី៦]] គឺជាអគ្គមេបញ្ជាការនៃកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអេស្ប៉ាញ (Fuerzas Armadas Españolas)។{{sfn|Spanish Constitution|1978|loc=Article 62}} បុគ្គលកាន់អំណាចយោធាបន្ទាប់ពីព្រះអង្គគឺនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិ ហើយក្រៅពីបុគ្គលទាំងបីគឺនៅមានប្រធានសេនាធិការដ្ឋានការពារជាតិជាបញ្ជាការទីបួន។<ref>{{cite web|url=https://www.lavanguardia.com/vida/20161106/411623401633/el-jefe-del-estado-mayor-del-ejercito-de-tierra-y-11-tenientes-generales-aspiran-a-jemad.html|website=La Vanguardia|date=6 November 2016|title=El jefe del Estado Mayor del Ejército de Tierra y 11 tenientes generales aspiran a JEMAD|access-date=13 April 2024|archive-date=1 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201044144/https://www.lavanguardia.com/vida/20161106/411623401633/el-jefe-del-estado-mayor-del-ejercito-de-tierra-y-11-tenientes-generales-aspiran-a-jemad.html|url-status=live}}</ref> គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធអេស្ប៉ាញមានទាហានសកម្មចំនួន ១២១,៩០០ នាក់ និងទាហានបម្រុងចំនួន ៤,៧៧០ នាក់។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ប្រទេសអេស្ប៉ាញក៏មានកងឆ្មាំស៊ីវិលចំនួន ៧៧,០០០ នាក់បន្ថែមដែរ ដែលស្ថិតនៅក្រោមបញ្ជាការរបស់ក្រសួងការពារជាតិក្នុងពេលមានភាពអាសន្នជាតិ។ ថវិកាការពារជាតិអេស្ប៉ាញមានចំនួន ៥.៧១ ពាន់លានអឺរ៉ូ (៧.២ ពាន់លានដុល្លារ) ដែលកើនឡើង ១% សម្រាប់ឆ្នាំ២០១៥។<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/43968/update-spain-to-increase-defence-spending|title=Update: Spain to increase defence spending|work=janes.com|access-date=13 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518073610/http://www.janes.com/article/43968/update-spain-to-increase-defence-spending|archive-date=18 May 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ច្បាប់កំណែនយោធានៅអេស្ប៉ាញត្រូវបានលុបចោលតាំងពីឆ្នាំ២០០១ មកម៉្លេះ។<ref>{{Cite journal|url=https://www.elperiodico.com/es/politica/20160309/supresion-mili-servicio-militar-2001-aniversario-4962193|journal=El Periódico|title=Señores, se acabó la mili|date=9 March 2016|first=Rafa|last=Julve|access-date=13 April 2024|archive-date=1 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201043203/https://www.elperiodico.com/es/politica/20160309/supresion-mili-servicio-militar-2001-aniversario-4962193|url-status=live}}</ref> === បំណែងចែករដ្ឋបាល === {{Main|បំណែងចែកនយោបាយនៃអេស្ប៉ាញ}} ====សហគមន៍ស្វយ័ត==== {{Main|សហគមន៍ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ}} {{ទំព័រគំរូ:តំបន់ស្វយ័តនៃអេស្ប៉ាញ}} សហគមន៍ស្វយ័តនៅអេស្ប៉ាញគឺជាកម្រិតរដ្ឋបាលដំបូងរបស់ប្រទេស។ សហគមន៍ទាំងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោយពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញបច្ចុប្បន្នបានចូលជាធរមាន (ក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨) ដើម្បីទទួលស្គាល់សិទ្ធិគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯងរបស់បណ្ដា "[[សញ្ជាតិ និងតំបន់នៃអេស្ប៉ាញ|''សញ្ជាតិ និងតំបន់''នៃប្រទេសអេស្ប៉ាញ]]"។{{sfn|Spanish Constitution|1978|loc=Article 143}} សហគមន៍ស្វយ័តបានបង្កើតឡើងតាមរយៈការរួមបញ្ចូលអតីតខេត្តនីមួយៗដែលមានលក្ខណៈប្រវត្តិសាស្ត្រ វប្បធម៌ និងសេដ្ឋកិច្ចដូចៗគ្នា។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ការរៀបចំទឹកដីនេះគឺផ្អែកលើ[[ប្រព័ន្ធបន្ទេរអំណាច]] ដែលប្រជាជននៅក្នុងប្រទេសអេស្ប៉ាញតែងនិយមហៅថា "រដ្ឋស្វ័យភាព"។ ច្បាប់ស្ថាប័នជាមូលដ្ឋាននៃសហគមន៍ស្វយ័តនីមួយៗត្រូវបានគេស្គាល់ថា[[លក្ខន្តិកៈនៃស្វ័យភាព]]។ លក្ខន្តិកៈនៃស្វ័យភាពបានកំណត់សហគមន៍នីមួយៗអាស្រ័យតាមអត្តសញ្ញាណប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសហសម័យ ដែនកំណត់នៃទឹកដីខ្លួន ឈ្មោះ និងការរៀបចំរបស់ស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងសិទ្ធិដែលពួកគេទទួលដូចដែលបានចែងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។{{sfn|Spanish Constitution|1978|loc=Article 147}} ====ខេត្ត និងទីប្រជុំជន==== សហគមន៍ស្វយ័តត្រូវបានបែងចែកទៅជា[[ខេត្តនៃអេស្ប៉ាញ|ខេត្ត]] ហើយខេត្តនីមួយៗត្រូវបន្តបែងចែកទៅជាទីប្រជុំជន ឬក្រុង។ អត្ថិភាពនៃខេត្ត និងក្រុងត្រូវបានធានា និងការពារដោយរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងមិនចាំបាច់ដោយលក្ខន្តិកៈនៃស្វ័យភាពខ្លួនឯងនោះទេ។ ទីក្រុងនីមួយៗ​មាន​ស្វ័យភាព​ក្នុង​ការ​គ្រប់​គ្រង​កិច្ចការ​ផ្ទៃ​ក្នុង​របស់​ខ្លួន ហើយ​ខេត្ត​គឺ​ជា​បំណែង​ចែក​ដែនដី​ដែល​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដើម្បី​ធ្វើឱ្យងាយស្រួលក្នុងការអនុវត្ត​សកម្មភាព​របស់​រដ្ឋ។<ref>[https://web.archive.org/web/20071026020151/http://www.constitucion.es/constitucion/lenguas/ingles.html#8 Articles 140 and 141]. Spanish Constitution of 1978</ref> រចនាសម្ព័ន្ធនៃខេត្តបច្ចុប្បន្នគឺផ្អែកលើ[[បំណែងចែកទឹកដីអេស្ប៉ាញឆ្នាំ១៨៣៣|បំណែងចែកទឹកដី]]កាលពីឆ្នាំ១៨៣៣ ហើយសរុបមក ទឹកដីអេស្ប៉ាញត្រូវបានបែងចែកទៅជា ៥០ ខេត្ត។ មានតែសហគមន៍អាស្ទូរីយ៉ាស កាន់តាប៊្រីយ៉ា ឡារីអូហា ប្រជុំកោះបាឡេអារ៍ ម៉ាឌ្រីដ មួរស៊ីយ៉ា និងណាវ៉ារ៉ាប៉ុណ្ណោះដែលមានខេត្តតែមួយនៅក្នុងសហគមន៍ខ្លួន ពោលសហគមន៍មានលក្ខណៈសហត្ថិភាពជាមួយខេត្ត។ នៅក្នុងករណីនេះ ស្ថាប័នរដ្ឋបាលនៃខេត្តត្រូវបានជំនួសដោយស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាលនៃសហគមន៍។ == សេដ្ឋកិច្ច == {{ផ្នែកទទេ}} == វប្បធម៌ == {{ផ្នែកទទេ}} ==កំណត់សម្គាល់== {{Reflist|group=ឈ}} {{Reflist|group=ស}} ==ឯកសារយោង== {{reflist}} == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == {{Sister project links|b=no|voy=Spain}} <!--Please discuss links on the talk page before adding them to this list — Remember to read the WP:EL guideline--> * {{CIA World Factbook link|sp|Spain}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/spain.htm Spain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821113429/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/spain.htm |date=2008-08-21 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Europe/Spain}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17941641 Spain] from the [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ES Key Development Forecasts for Spain] from [[International Futures]] ;Government * [http://administracion.gob.es/pag_Home/index.html?idioma=en#.VN4im-asWSo E-Government portal for Spain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403052128/http://administracion.gob.es/pag_Home/index.html?idioma=en#.VN4im-asWSo |date=2017-04-03 }} ;Maps * {{wikiatlas|Spain}} * {{osmrelation-inline|1311341}} ;Tourism * [http://www.spain.info/en/ Official tourism portal for Spain] {{Geographic location |Centre = {{flag|Spain}} |N = ''[[Bay of Biscay]]'' |NE = {{flag|France}}<br />{{flag|Andorra}} |E = ''[[Mediterranean Sea]]'' |SE = ''[[Mediterranean Sea]]''<br />{{flag|Algeria}} |S = {{flag|Gibraltar}}<br />''[[Mediterranean Sea]]''<br />{{flag|Morocco}} |SW = ''[[Atlantic Ocean]]'' |W = {{flag|Portugal}} |NW = ''[[Atlantic Ocean]]'' }} {{Commons|Spain}} {{បណ្តាប្រទេសនៅ​ទ្វីបអឺរ៉ុប}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអេស្ប៉ាញ| ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសនៅទ្វីបអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេស]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកអង្គការណាតូ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃសហភាពអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:រដ្ឋសមាជិកនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រទេសអន្តរទ្វីប]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ឧបទ្វីបអ៊ីបេរី]] 7ac3a24kauw5mzr7zihny5io2c7s1fu 0 11956 336786 310437 2026-06-19T06:14:42Z Hout Khorn 51658 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 336786 wikitext text/x-wiki សិទ្ធិពីកំណើត=០ <big align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;"> |+'''[[សិទ្ធិ]]'''</big></big> |- | ភាពខុសគ្នានៃទ្រឹស្ដី |- |[[សិទ្ធិពីកំនើត និងតាមផ្ឡូវច្បាប់]] |- |[[សិទ្ធិបញ្ចេញយោបល់ និង សេរីភាព]] |- |[[សិទ្ធិវិជ្ជមាននិងអវិជ្ជមាន]] |- | [[សិទ្ធិបុគ្គល និងជាក្រុម]] |- |} '''សិទ្ធិមនុស្ស''' គឺជា [[សិទ្ធ]]និង[[សេរីភាព]]ដែលមនុស្សទាំងអស់បានដាក់អោយ។អ្នកដែលប្រឆាំងនិងគំនិតនេះតែងតែអះអាងថាយើងម្នាក់ៗទទួលបាននូវសិទ្ធិតែមានព្រំដែនដោយសារហេតុផលនៃ[[មនុស្ស]]។<br /> សិទ្ធិមនុស្សគ្របតណ្ដប់ពាសពេញ[[ពិភពលោក]]និងមាន[[ភាពស្មើគ្នា]]។សិទ្ធិជាចំនែកធម្មជាតិនៃសីលធ៌មពិតរបស់មនុស្ស។ សិទ្ធិមនុស្សត្រូវបានបង្ហាញជាទូទៅហើយគឹជាទង្វើនិយម ការប្រគលអំអាចមានការចែក<br /> រំលែកបទដ្ឋានពិតនៃធម្មចរិយារបស់មនុស្ស ជាការបង្ហាញនូវសមាសភាពសមហេតុផលនៃបទដ្ឋានសីលធម៍ឬសិទ្ធិពីធម្មជាតិត្រូវបានគាំទ្រដោយហេតុផលយ៉ាងរឹងមាំ ឬក៏សិទ្ធិត្រឹមត្រូវតាមច្បាប់មួយណាក៏បានឲ្យ<br />ស្មើរគ្នានៅក្នុងប្រទេសឬ អន្តរជាតិ ។ យ៉ាងណាក៏ដោយវាមិនមានមតិទូទៅនៃច្បាប់ធម្មជាតិ ហើយអ្វីជាពិសេសដែលគួរឬមិនគួរគោរពដូចជាសិទ្ធិខ្លះដឹងដោយវិញ្ញាណ ហើយគំនិតអរូបីនៃសិទ្ធិមនុស្សបានដាក់<br />ក្រោមប្រធានបទច្រើននៃអ្នកទស្សនះវិទ្យានិងការិះគន់។ សិទិ្ធមនុស្សបានកំរើកផុសចេញនៅឆ្នាំ ១៩៧០ ជាពិសេសគឺមុនអ្នកគាំទ្រសង្គមនិយមក្នុងទិសខាងកើតនិងទិសខាងលិច អុឺរ៉ុប ជាមួយនិងវិភាគទានច្រើនជាងគេមកពីសហរដ្ឋអាមេរិច និងអាមេរិចឡាទីនផងដែរ។<br> ការងើបឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័សបានកើតជារូបរាង ហើយបានប្រមូលគ្នាជាសកម្មជនិងនយោបាយវោហាសាស្រ្ត នៅក្នុងប្រទេសជាច្រើនបានបញ្ជូសិទ្ធិមនុស្សជារបៀបវីរះនៃពិភពលោក ។ ជិតសត្តវត្សទី២១ moyn មានការឈ្លោះគ្នា សិទិ្ធមនុស្សបានកំរើកឡើងហើយរីករាលដាលយ៉ាងធំជាមួយនិងការប្រឆាំងនៃលទ្ធិផ្ដាច់ការរួមបញ្ជូលទាំងបុព្វហេតុជាច្រើនកំពុងធើ្វអោយជាប់ទាក់ទងនៃមេត្តាករុណា ឬស្រលាញមនុស្សជាតិ<br> ហើយនិងការរួមរស់ការអភិវឌ្ឍ សេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងពិភពលោកទីបីនេះ ។<br/> គំនិតដែលចំបងយ៉ាងសកម្មមួយចំនួនមានសន្ទុះអភិវឌ្ឍនៅក្នុងលទ្ធផលសង្គ្រាមលោកលើកទីបី វាឡើងដល់ចំនុចខ្ពស់បំផុតនៃការអនុម័តដោយសេចក្ដីថ្លែងការជាទូទៅនៃសិទិ្ធមនុស្សដោយប្រជុំប្រជាជាតិរួមគ្នា<br> ជាទូទៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ។ ខណ្ណះពេលដែលពាក្យថា សិទិ្ធមនុស្ស គ្មានអ្វីជាដំណើការជាក់លាក់ជាគ្រឹះបញ្ញវន្ដនៅសម័យថ្មីអាចតាមដានតាមរយះប្រវត្តសាស្រ្តនៃនិរុតសាស្រ្តហើយជាដំណើសិទ្ធិនៃ[[ច្បាប់ធម្មជាតិ]]<br> និងសេរីភាព គឺជាផ្នែកម្ខាងនៃសភាវទីក្រុងប្រទេសក្រិក ក្នុងការអភិវឌ្ឍនៃច្បាប់ទីក្រុងរូមបូរាណ ។ សេចក្តីថ្លែងការគឺជាការពិតដែលដឹកនាំសិទិ្ធមនុស្សហើយបានដំណើការ ការចូលរួមជាបពួកនៃ[[សិទិ្ធធម្មជាតិ]]<br> ហើយបានអភិវឌ្ឍលោក ចន ឡុក និង លោក អ៊ីមមែននែល កែន តាមវិស័យនយោបាយនៅក្នុងការរួបរួមបញ្ជូលគ្នានៃសិទិ្ធហើយបានប្រកាសនៃសិទិ្ធពលរដ្ឋ ។ គ្រប់មនុស្សទាំអស់គឺកើតដោយសេរីហើយមាន<br> សិទិ្ធស្មើរៗគ្នា។ ពួកគេបានបង្កើតការរួបរួមនិងមនសិការ ហើយគួរតែជំរុញលើកទឹកចិត្តអ្នកដែលមានទំនាក់ទំនងជាភាតរភាព ។ អត្ថបតទី ១ សេចក្តីថ្លែងការប្រជាជាតិបញ្ជូលគ្នាជាទូទៅនៃសិទិ្ធមនុស្ស (UDHR) ==ប្រវត្តសាស្រ្ត== {{អត្ថបទសំខាន់|ប្រវត្តសាស្រ្តនៃសិទិ្ធមនុស្ស​​}} [[ឯកសារ:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|thumb|left| [[ម៉ាញណា សាតា]] បានប្រកាសក្នុងប្រទេសអងគ្លេសក្នុងឆ្នាំ១២១៥.]] '''សិន្ធិសញ្ញា'''('''Treaties''') ក្នុងឆ្នាំ១៩៩៦ កិច្ចព្រមព្រៀងអន្ដរជាតិស្ដីអំពីសិទ្ធិប្រជាជន និងសិទ្ធិនយោបាយ('''ICCPR''')និង កិច្ចព្រមព្រៀងស្ដីអំពីសិទ្ធិសេដ្ឋកិច្ច, សិទ្ធិសង្គម និងសិទ្ធិវប្បធម៌('''ICESCR''') ត្រូវបានអនុវត្ដន៍ដោយសហប្រជាជាតិ, រវាងកិច្ចព្រមព្រៀងនីមួយៗក្នុងការបង្កើតសិទ្ធិដែលមាននៅក្នុង '''UDHR''' ដើម្បីចងភ្ជាប់ទៅនឺងរដ្ឋទាំងអស់ដែលបានចុះហត្ថលេខាក្នុងសិន្ធិសញ្ញានេះ គឺក្នុងការបង្កើតច្បាប់នៃសិទ្ធិមនុស្ស។<br /> ចាប់តាំងពីពេលនោះមក មានសិន្ធិសញ្ញាជាច្រើនផ្សេងៗគ្នា(បណ្ដុំនៃនិតិបញ្ញាតិ)ត្រូវបានចាត់ចូលជាថ្នាក់អន្ដរជាតិ។​ សិន្ធិសញ្ញាទាំងនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា ជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសិទ្ធិមនុស្ស។​ សេចក្ដីសំខាន់ៗក្នុងចំនោមសេចក្ដីសំខាន់ទាំងអស់('''ជាមួយ ICCPR និង ICESCR''') គឺយោងទៅលើ‌ '''សិន្ធសញ្ញាសំខាន់ចំនួន៧''' ដែលមានដូចជា៖ * កិច្ចព្រមព្រៀងស្ដីអំពី ការលុបបំបាត់ការប្រកាន់ពូជសាសន៍ * កិច្ចព្រមព្រៀងស្ដីអំពី​ ការលុបបំបាត់ទំរង់នៃការរើសអើងស្ដ្រី * កិច្ចព្រមព្រៀងរបស់សហប្រជាជាតិស្ដីអំពី ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងការធ្វើទារុណកម្ម ==សេចក្ដីប្រកាសជាសកលស្ដីអំពីសិទ្ធិមនុស្ស== ដោយយល់ឃើញថា ការទទួលស្គាល់សេចក្ដីថ្លៃថ្នូរជាប់ពីកំណើត និងសិទ្ធិស្មើភាព និងសិទ្ធិមិនអាចលក់ដូរ ផ្ទេរ ឬ ដកហូតបានរបស់សមាជិកទាំងអស់ នៃគ្រួរសារ មនុស្ស គឺ ជាគ្រឹះនៃសេរីភាព យុត្តិធម៌ និងសន្ដិភាព ក្នុងពិភពលោក, ដោយយល់ឃើញថា ការមិនទទួលស្គាល់ និងការប្រមាថ មើលងាយ សិទ្ធិមនុស្ស នាំឲ្យមានអំពើព្រៃផ្សៃ សាហាវយង់ឃ្នង ធ្វើឱ្យក្ដៅក្រហាយ ដល់សតិសម្បជញ្ញៈ មនុស្សជាតិ និងថា ការឈានដល់ពិភពលោកមួយ ដែលមនុស្សទាំងឡាយមានសេរីភាព ត្រូវបានប្រកាសថា ជាសេចក្ដី ប្រាថ្នាដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត របស់មនុស្ស ត្រូវតែបានការពារ ដោយនីតិរដ្ធ ដើម្បីជៀសវាង កុំឱ្យមនុស្ស បង្ខំចិត្តជាចុងក្រោយបង្អស់ បះបោរ ប្រឆាំងទល់នឹង អំណាចផ្ដាច់ការ និងការគាបសង្កត់, ដោយយល់ឃើញថា ជាការចាំបាច់ ដែលត្រូវលើកស្ទួយការពង្រីកទំនាក់ទំនង ជាមិត្តភាពរវាងប្រជាជាតិនានា, ដោយយល់ឃើញថា ប្រជាជាតិទាំងឡាយ នៃសហប្រជាជាតិបានប្រកាស បញ្ជាក់ សាជាថ្មី ក្នុងធម្មនុញ្ញសហប្រជាជាតិ នូវជំនឿរបស់ខ្លួន ទៅលើមូលដ្ឋាននៃមនុស្ស លើ #សេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ លើតម្លៃរបស់មនុស្ស និងលើសមភាព នៃសិទ្ធិរវាងបុរស និងស្រ្ដី ហើយប្ដេជ្ញាលើកស្ទួយវឌ្ឍនភាពសង្គម និងកម្រិតជីវភាពរស់នៅ ឱ្យកាន់ តែប្រសើរឡើង ក្នុងសេរីភាព កាន់តែទូលំទូលាយ, ដោយយល់ឃើញថា ដោយសហប្រតិបត្តិការជាមួយ អង្គការសហប្រជាជាតិ រដ្ឋជាសមាជិកទាំងអស់សន្យាធ្វើឱ្យ មានការគោរពជាសកល និងការប្រតិបត្តិនូវសិទ្ធិ សិរីភាព មូលដ្ឋាន, ដោយយល់ឃើញថា ការយល់ដូចគ្នាអំពីសិទ្ធិ និងសេរីភាពទាំងនេះ មានសារសំខាន់បំផុត ដើម្បីបំពេញនូវការសន្យាខាងលើ, អាស្រ័យហេតុនេះ មហាសន្និបាតប្រកាសថា៖ សេចក្ដីប្រកាសជាសកលស្ដីពំពីសិទ្ធិមនុស្សនេះ ជាឧត្ដមគតិរួម ដែលប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់ៗប្រទេស និងប្រជាជាតិទាំងអស់ ត្រូវធ្វើឱ្យបានសម្រេច ដើម្បីឱ្យបុគ្គលគ្រប់ៗរូប និងអង្គការសង្គមទាំងអស់ ដោយរក្សាខ្ជាប់ខ្ជួនជានិច្ចក្នុងស្មារតីរបស់ខ្លួន នូវសេចក្ដីប្រកាសនេះ ខិតខំប្រឹប្រែង បណ្ដុះបណ្ដាលការគោរពសិទ្ធិ និងសេរីភាពទាំងនេះ តាមរយៈការបង្រៀន និងការអប់រំ ហើយនិងខំប្រឹងប្រែង ធានាឱ្យមានការទទួលស្គាល់ និងការអនុវត្តជាសកល និង ដោយស័ក្កិសិទ្ធិ នូវសិទ្ធិ និងសេរីភាព ដោយវិធានការជាតិ និងអន្ដរជាតិ ដែលមានលក្ខណៈរីកចម្រើន ជាលំដាប់ ទាំងក្នុងចំណោម ប្រជាពលរដ្ធនៃរដ្ឋសមាជិក ទាំងក្នុងចំណោម ប្រជាពលរដ្ឋដែនដី ដែលស្ថិតនៅក្រោម ដែនសមត្ថកិច្ចនៃរដ្ឋទាំងនោះ, '''មាត្រា១''' មនុស្សទាំងអស់ កើតមកមានសេរីភាព និង សមភាព ក្នុងផ្នែកសេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ និង សិទ្ធិ។ មនុស្សមានវិចារណញ្ញាណនិង សតិសម្បធញ្ញៈ ជាប់ពីកំណើត ហើយគប្បី ប្រព្រឹត្ដ ចំពោះ គ្នាទៅវិញទៅមក ក្នុងស្មារតី ភាតរភាពជាបងប្អូន។ '''មាត្រា២''' មនុស្សម្នាក់ៗ អាចប្រើប្រាស់សិទ្ធិនិង សេរីភាព ទាំងអស់ ដែលមានចែង ក្នុង សេចក្ដីប្រកាស នេះ ដោយគ្មាន ការប្រកាន់បែងចែក បែបណាមួយ មានជាអាទិ៍ ពូជសាសន៏ ពណ៏សម្បុរ ភេទ ភាសា សាសនា មតិនយោបាយ ឬ មតិផ្សេងៗ ទៀត ដើមកំណើត ជាតិ ឬ ទ្រព្យសម្បត្តិ កំណើត ឬ ស្ថានភាពដ៏ទៃផ្សេងៗ ទៀតឡើយ។ លើសពីនេះ មិនត្រូវធ្វើ ការប្រកាន់ បែងចែកណាមួយ ដោយសំអាងទៅលើឋានៈ ខាងនយោបាយ ខាងដែនសមត្ថកិច្ច ឬ ខាងអន្ដរជាតិរបស់ប្រទេស ឬ ដែនដី ដែលបុគ្គលណាម្នាក់ រស់នៅ ទោះបីជាប្រទេស ឬ ដែនដីនោះឯករាជ្យក្ដី ស្ថិត ក្រោម អាណា ព្យាបាលក្ដី ឬ គ្មានស្វយ័ គ្រប់គ្រង ក្ដី ឬ ស្ថិតក្រោម ការដាក់កម្រិតផ្សេង ទៀតណាមួយ ដល់ អធិបតរយ្យភាពក្ដី។ '''មាត្រា៣''' បុគ្គលម្នាក់ៗ មានសិទ្ធិ រស់រានមានជីវិត សេរីភាព និង សន្ដិភាព ផ្ទាល់ ខ្លួន។ '''មាត្រា៤''' គ្មានជនណាម្នាក់ ត្រូវស្ថិតនៅ ក្នុង ទោសភាព ឬ ស្ថិតក្នុង ភាពជាអ្នក បម្រើដាច់ថ្លៃឡើយ។ ទោសភាព និង ទាសពានិជ្ជកម្ម តាម គ្រប់ទម្រង់ទាំងអស់ ត្រូវហាមឃាត់។ '''មាត្រា៥''' គ្មានជនណាម្នាក់ ត្រូវទទួលទារុណកម្ម ឬ ការប្រព្រឹត្ដិមកលើខ្លួន ឬ ទណ្ឌកម្ម ឃោឃៅ អមនុស្ស ធម៌ ឬ បន្ថោកបន្ទាប បានឡើយ។ '''មាត្រា៦''' ជនគ្រប់រូប មានសិទ្ធិឲ្យគេទទួលស្គាល់បុគ្គលិកលក្ខណះ គតិយុត្ដរបស់ខ្លួន នៅគ្រប់ទីកន្លែង។ '''មាត្រា៧''' ជនគ្រប់រូប មានសិទ្ធិស្មើគ្នា ចំពោះមុខច្បាប់ និង មានសិទ្ធិ ទទួលការការពារ ពីច្បាប់ ស្មើៗគ្នា ដោយគ្មានការរើសអើង។ មនុស្សគ្រប់រូបមានសិទ្ធិទទួលការការពារ ស្មើៗគ្នា ប្រឆាំង នឹង ការ រើសអើង ណា ដែលរំលោភលើសេចក្ដី ប្រកាសនេះ ព្រមទាំអ ប្រឆាំង និង ករញុះញង់ឲ្យមានកររើសអើង។ '''មាត្រា៨''' មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ធិ រកដំណោះស្រាយ ស័ក្ដិសិទ្ធ មួយ នៅចំពោះមុខ សាលាជំរះក្ដី ជាតិ ដែលមានសមត្ថកិច្ច ចំពោះអំពើរទាំងឡាយណាដែល រំលោភ សិទ្ធិមូលដ្ធាន របស់ខ្លួន ដែលត្រូចបានទទួលស្គាល់ ដោយរដ្ធធម្មនុញ្ញ ឬ ដោយច្បាប់។ '''មាត្រា៩''' គ្មានជនណាម្នាក់ ត្រូវបានចាប់ខ្លួន ឃុំខ្លួន ឬ និរទេសខ្លួន តាមអំពើចិត្តឡើយ។ '''មាត្រា១០''' មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ធិស្មីគ្នា ពេញលេញ សុំឲ្យតុលាការឯករាជ្យ និង មិនលំអៀង ពិនិត្យរឿង ក្ដីរបស់ខ្លួន ជាសាធារណះ និង ដោយសមធម៌ ដើម្បីសម្រេច លើសិទ្ធិនិងកាតព្វកិច្ច និង លើភាពសមហេតុផល នៃការចោទ ប្រកាន់ទាំង ឡាយខាងបទ ព្រហ្មទណ្ឌមកលើខ្លួន។ '''មាត្រា១១''' ១. ជនណាដែលជាប់ចោទ ពីបទល្មើសព្រហ្មទណ្ឌ ត្រូវសន្មតជាជនគ្មានទោសរហូត ដល់ពិរុទ្ធភាព ត្រូវបានរកឃើញ នៅក្នុង សវនាករជាសាធារណះដែលមាន ការធានាចំបាច់ ដើម្បី អោយ ជននោះការពារខ្លួន។ ២. គ្មានជនណាម្នាក់ ត្រូវបានផ្ដន្ទាទោសពីបទល្មើស ព្រហ្មទណ្ឌ នៅពេលធ្វើអំពើ ឬ មានការខកខាន នេះ ដូចគ្នានេះដែរមិន ត្រូវមានការផ្ដន្ទាទោសឲ្យធ្ងន់ធ្ងរជាងទោសដែលបានកំណត់ឲ្យអនុវត្តក្នុងអំឡុងពេលដែលបទល្មើសបានកើតឡើងនោះឡើយ។ '''មាត្រា១២''' គ្មានមនុស្សណាម្នាក់ ត្រូវរងការរំលោភ ជ្រៀតជ្រែកតាមអំពើចិត្តក្នុងជីវិត ឯកជនគ្រួសារ ទីលំនៅ ឬការឆ្លើយឆ្លង ឬការធ្វើឲ្យបះពល់ ដល់កិត្តិយស និង កេរ្ដិ៍ ឈ្មោះ របស់ខ្លួន បានឡើយ។ ជនគ្រប់រូប មានសិទ្ធិ ទទួលការការពារំពីច្បាប់ ប្រឆាំង នឹងការជ្រៀតជ្រែក ឬការប៉ះពាល់បែបនេះ។ '''មាត្រា១៣''' ១. មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ធិធ្វើដំណើរ ដោយ សេរី និង មានសិទ្ធិជ្រើសរើស និវេសនដ្ឋានក្នុងរដ្ឋមួយ។ ២. មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ធិចាកចេញពីប្រទេសណាមួយ រួមទាំង ប្រទេសរបស់ខ្លួនផង និង មានសិទ្ធិវិលត្រឡប់មកប្រទេសរបស់ខ្លួនវិញ។ '''មាត្រា១៤''' ១. មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ធិ ស្វែងរក និងទទួល កន្លែងជ្រកកោន ក្នុង [[ប្រទេស]] ដទៃទៀត ក្នុងករណីមានការធ្វើទុកបុកម្នេញមកលើខ្លួន។ ២. សិទ្ធិសុំជ្រកកោននេះ មិនអាចលើកមក សំអាងបានទេ ក្នុងករណីមានការចោទ ប្រកាន់ ដែលពិតជាកើតឡើង ពីបទល្មើស មិនមែននយោបាយ របស់សហប្រជាជាតិ។ '''មាត្រា១៥''' ១.មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ធិ ទទួលបានសញ្ជាតិមួយ។ ២.គ្មានជនណាម្នាក់ អាចត្រូវដកហូតសញ្ជាតិ ឬ រារាំង សិទ្ធិប្ដូរសញ្ជាតិ របស់ខ្លួនបានឡើយ។ '''មាត្រា១៦''' ១. មនុស្ស ប្រុសស្រីដល់អាយុគ្រប់ការ មានសិទ្ធិរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ និង កសាងគ្រួសារ ដោយមិនប្រកាន់ពូជសាសន៍ សញ្ជាតិ ឬ សាសនាឡើយ។ មនុស្សប្រុសស្រី មានសិទ្ធិ ស្មើគ្នាក្នុងការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ ក្នុងចំណងអពាហ៍ពិពាហ៍ និង ក្នុង ពេល រំលាយ ចំណងអាពាហ៍ពិពាហ៍។ ២. អាពាហ៍ពិពាហ៍អាចនឹងប្រព្រឹត្ត ទៅបាន លុះត្រាតែមាន ការព្រមព្រៀង ដោយ សេរី និង ពេញលេញពីអនាគត់ប្ដីប្រពន្ធ។ ៣. គ្រួសារ ជាអង្គភាពធម្មជាតិ និង ជាអង្គភាពមូលដ្ឋាននៃសង្គម ហើយ គ្រួសារ មាន សិទ្ធិ ទទួលការការពារ ពីសង្គមនិង រដ្ឋ។ '''មាត្រា១៧''' ១. មនុស្ស គ្រប់រូប ទោះតែម្នាក់ឯងក្ដី ឬ ដោយរួមជាមួយ អ្នកដ៏ទៃក្ដី មានសិទ្ធិជាម្ចាស់ កម្មសិទ្ធិ។ ២. គ្មានជនណាម្នាក់ ត្រូវបានដកហូតកម្មសិទ្ធិ តាមអំពើចិត្តឡើយ។ '''មាត្រា១៨''' ជនគ្រប់រូប មានសិទ្ធិ សេរីភាព ខាងការគិត សតិសម្បជញ្ញះ និង សាសនា សិទញធិ នេះ រាប់ បញ្ចូល ទាំងសេរីភាព ផ្លាស់ប្ដូរសាសនា ឬ ជំនឿ ព្រមទាំង សេរីភាព សម្ដែងសាសនា ឬ ជំនឿរបស់ខ្លួន តែម្នាក់ឯង ឬ ដោយរួមជាមួយអ្នកដ៏ទៃជាសាធារណះឬជាឯកជន តាមការបង្ហាត់បង្រៀន ការអនុវត្ត ការគោរពបូជា និងការប្រតិ្តតាម។ '''មាត្រា១៩''' មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ឋិសេរីភាពក្នុងការមានមតិ និងការសម្តែងមតិ។ សិទ្ឋិនេះរាប់បញ្ចូលទាំងសេរីភាពក្នុងការប្រកាន់មតិ ដោយគា្មនការរជ្រៀតជ្រែក និងសេរីភាពក្នុងការស្វែងរក ការទទួល និងការផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មាន និងគំនិតនានាដោយគា្មនព្រំដែន ទឹកដី ទោះតាមរយៈមធ្យោបាយសម្តែងមតិណាមួយដ៏ដោយ។ '''មាត្រា២០''' ១. មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ឋិសេរីភាពក្នុងការប្រជុំ ឬការរួមគា្នជាសមាគមដោយសន្តិវិធី។ ២. គ្មានជនណាម្នាក់ ត្រូវបានបង្ខិតបង្ខំអោយចូលរួមក្នុងសមាគមណាមួយឡើយ។ '''មាត្រា២១''' ១. មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ឋិចូលរួមក្នុងការដឹកនាំកិច្ចការសាធារណះនៃប្រទេសរបស់ខ្លួនដោយផ្ទាល់ ឬ តាមរយះតំណាង ដែលបានជ្រើសរើសដោយសេរី។ ២. មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ឋិចូលបម្រើមុខងារសារណះនៃប្រទេសរបស់ខ្លួន ក្នុងលក្ខខណ្ឌសមភាព។ ៣. ឆន្ទះរបស់់ប្រជាពលរដ្ឋជាមូលដ្ឋានអំណាចនៃការដឹកនំាកិច្ចការ សាធារណះ។ ឆន្ទះនេះត្រូវសម្តែងចេញតាមរយះការបោះឆ្នោតទៀងទាត់ តាមពេលកំណត់ និងពិតប្រាកដ ដែលមានលក្ខណះសកល ស្មើភាព និងសម្ងាត់ ឬតាមនីតិវិធីសមមូល ដែលធានាសេរីភាពនៃការបោះឆ្នោត។ '''មាត្រា២២''' ក្នុងឋានះជាសមាជិកនៃសង្គមមនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ឋិទទួលបានសន្តិសុខសង្គម និងមានបុព្វ សិទ្ឋិសម្រេចបានសិទិ្ឋខាងសេដ្ឋកិច្ច សង្គមកិច្ច និងវប្បធម៍ដែលចំាបាច់សម្រាប់សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និងការរីកចម្រើនដោយសេរីនៃបុគ្គលិកលក្ខណះរបសខ្លួនតាមរយះការខិតខំ របស់ជាតិនិង សហប្រតិបត្តិការអន្ដរជាតិ និង ដោយយោងទៅតាមការរៀបចំនិង ធនធានរបស់ប្រទេសនីមួយៗ។ '''មាត្រា២៣''' ១. មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ធិមានការងារធ្វើជ្រើសរើស ការងារដោយសេរី ទទួលលក្ខខណ្ឌ ការងារត្រឹមត្រូវ និង ពេញចិត្ត និង មានការការពារប្រឆាំង នឹង ភាពអត់ ការងារ ធ្វើ។ ២. មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ធិទទួលប្រាក់បៀវត្សស្មើគ្នា ចំពោះការងារដូចគ្នា ដោយគ្នាន ការរើសអើង។ ៣. អ្នកធ្វើការងារ មានសិទ្ធិទទួលបានលាភការដោយសមធម៌ និងពេញចិត្ត ដើម្បីធានាអត្ថិភាព រស់នៅ រស់ខ្លួន និង គ្រួសារ ឲ្យសមស្រប នឹង សេចក្ដីថ្លៃថ្នូរ នៃ មនុស្ស និង ត្រូវ បានបំពេញ បន្ដែមទៀត ដោយមធ្យោបាយផ្សេងៗ នៃការកាពារ ផ្នែកសង្គម ប្រសិន បើចាំបាច់។ ៤. មនុស្ស គ្រប់រូប មានសិទ្ធិ បង្កើត សហជីព និង ចូលរួម ក្នុង សហជីព ដើម្បី ការពារ ផលប្រយោជន៏របស់ខ្លួន។ '''មាត្រា២៤''' មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ធិឈប់សម្រាក និង លំហែកាយ កំសាន្ដ រូមបញ្ជូលទាំង កម្រិតម៉ោងការងារសមហេតុផល និង ការឈប់សម្រាកដោយបានប្រាក់បៀវត្សតាមពេលកំណត់ទៀងទាត់ ។ '''មាត្រា២៥''' ១. មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ធិ ទទួលបានកម្រិតជីវភាព គ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីធានា [[សុខភាព]] និង សុខមាលភាព របស់ខ្លួន និង គ្រួសារ រួមមានចំណីអាហារ សម្លៀកបំពាក់ លំនៅដ្ឋាន ការថែទាំ សុខភាព និង ដរវសង្គមកិច្ច ចាំបាច់ផ្សេងៗទៀតផង។ មនុស្ស គ្រប់រូប មានសិទ្ធិទទួល បានការគាំពារនៅ ពេលគ្មាន ការងារធ្វើ មានជំងឺ ពិការ មេម៉ាយ ឬពោះម៉ាយ ចាស់ជរា ឬ នៅ ពេលបាត់បង់ មធ្យោបាយធានាជីវភាព ដែលបណ្ដាលមកពីកាលៈទេសៈផុតពីឆន្ទៈ របស់ខ្លួន។ ២. មាតុភាព និង កុមារភាព មានសិទ្ធិ ទទួលជំនួយ និងការថែទាំពិសេស។ កុមារគ្រប់ រូប ទោះកើត ពីឪពុកម្ដាយមានខាន់ស្លា ឬ ឥតខាន់ស្លាក្ដី ត្រូវបានទទួលការការពារខាងសង្គមកិច្ច ដូចគ្នា។ '''មាត្រា២៦''' ១. មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ធិ ទទួលបានការអប់រំ។ ការអប់រំ ត្រូវឥតបង់ថ្លៃ យ៉ាងហោច ណាស់ សម្រាប់[[ការអប់រំ]]បឋមសិក្សា និង អប់រំមូលដ្ឋាន។ ការអប់រំបឋមសិក្សា គឺជាកាតព្វកិច្ច។ ការអប់រំខាងបច្ចេកទេស និង វិជ្ជាជីវះ ត្រូវ រៀបចំអោយមានជាទូទៅ។ ការអប់រំឧត្ដមសិក្សា ត្រូវបើកអោយចូលរៀន ស្មើភាពគ្នា ដោយឈរលើមូលដ្ឋាន សមត្ថភាព។ ២. ការអប់រំ ត្រូវសំដៅទៅរកការរើកលូតលាស់ពេញលេញ នៃបុគ្គលិក លក្ខណះ របស់ មនុស្ស និង ការពង្រឹងការគោរពសិទ្ធិមនុស្ស និង សេរីភាព មូលដ្ឋាន ការអប់រំ នេះ ត្រូវលើកកំពស់ ការយល់ដឹង ការអត់ឳនអធ្យាស្រយ័គ្នា និង មិត្តភាព រវាង ប្រជាជាតិ និង ក្រុម ជូជសាសន៏ ឬ ក្រុម សាសនាទាំងអស់ ព្រមទាំង ការអភិវឌ្ឍន៏ សកម្មភាពរបស់ សហប្រជាជាតិ ក្នុង ការថែរក្សា សន្ដិភាព។ ៣. មាតាបិតា មានសិទ្ធិ ជាអាទិភាព ក្នុងការជ្រើសរើស ប្រភេទ នៃការ អប់រំសម្រាប់បុត្រធីតារបស់ខ្លួន។ '''មាត្រា២៧''' ១. មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ធិចូលរួមដោយសេរី ក្នុងជីវភាព វប្បធម៌ របស់សហគមន៏ អាស្រ័យផល សិល្បះ និង ចូលរួមចំណែកក្នុងវឌ្ឍនភាព វិទ្យាសាស្រ្ដ និង ក្នុង ផលប្រយោជន៏ ដែលបានមកពីវឌ្ឍនភាពនេះ។ ២. មនុស្សគ្រប់រូប មានសិទ្ធិទទួលការការពារផលប្រយោជន៍ខាងសីលធម៌ និងសម្ភារៈ ដែលបានមកពីផលិតកម្មខាងវិទ្យាសាស្ត្រ និងអក្សរសាស្រ្តឬ សិល្បៈ ដែលជាស្នាដៃរបស់ខ្លួន។ '''មាត្រា២៨''' មនុស្សគ្រប់រូបមានសិទ្ធិទទួលបាននូវសណ្តាប់ធ្នាប់សង្គមនិងអន្តរជាតិ ដែលធ្វើ អោយសិទ្ធិ និង សេរីភាព ចែងក្នុងសេចក្តីប្រកាសនេះ អាចសំរេចបានដោយពេញលេញ។ '''មាត្រា២៩''' ១.មនុស្សគ្រប់រូបមានករណីកិច្ចចំពោះសហគមន៍ ដែលជាកន្លែងតែមួយគត់ ដែល អាច បង្កើតបានការរីកចម្រើនដោយសេរី និងពេញបរិបូរណ៍នូវបុគ្គលិកលក្ខណះរបស់ខ្លួន ។ ២.ក្នុងការប្រើប្រាស់សិទ្ធិនិងសេរីភាពរបស់ខ្លួន មនុស្សគ្រប់រូប ត្រូវស្ថិតនៅត្រឹមតែ កំរិត ព្រំ ដែនដែលច្បាប់បានកំណត់សំរាប់ការទទួលស្គាល់ និងការគោរពសិទ្ធិ និងសេរីភាព របស់អ្នកដទៃ និងបំពេញសេចក្តីត្រូវការយ៉ាងត្រឹមត្រូវខាងសីលធម៌ សណ្តាប់ធ្នាប់សាធារណះ និងសុខុមាលភាពទូទៅ នៅក្នុងសង្គមប្រជាធិបតេយ្យតែប៉ុណ្ណោះ ។ ៣.តែយ៉ាងណាក៏ដោយ សិទ្ធិនិងសេរីភាពទាំងនេះ មិនអាចយកទៅប្រើផ្ទុយនិង គោលបំណងនិងគោលការទាំងឡាយរបស់សហប្រជាជាតិឡើយ ។ '''មាត្រា៣០''' គ្មានបទបញ្ញាតិណាមួយនៃសេចក្តីប្រកាសនេះ អាចត្រូវបានបកស្រាយតម្រូវថា រដ្ឋណាមួយ ក្រុមណាមួយ ឬបុគ្គលណាម្នាក់ មានសិទ្ធិបែបណាមួយធ្វើ ក្នុង ការធ្វើ សកម្មភាព ឬ ការប្រព្រឹត្តអំពើអ្វីមួយ ដែលសំដៅទៅបំផ្លិចបំផ្លាញ នូវសិទ្ធិ និង សេរីភាព ទាំងឡាយ ដែលមានចែង នៅក្នុង សេចក្ដីប្រកាស នេះឡើយ។ {{DEFAULTSORT:Human Rights}} [[Category:សិទ្ធិមនុស្ស| ]] [[Category:ច្បាប់]]  3ujwsinf6lh66fm8b4tg7hdcpj9pe9e 0 18213 336773 317564 2026-06-18T12:30:41Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336773 wikitext text/x-wiki [[ឯកសារ:Angelina_Jolie_at_Davos_crop.jpg|ស្តាំ|រូបភាពតូច|អែន​ជេ​លីណា ចូលី​នៅដាវ៉ូស|230px]] '''អែន​ជេ​លីណា ចូលី​''' ឈ្មោះពីកំនើតអែន​ជេ​លីណា ចូលី វួត(កើតនៅថៃ្ងទី​០៤​ខែមិថុនាឆ្នាំ១៩៧៥)គឺជាតារាសំដែងអាមេរិច។នាងបានទទួលរង្វាន់ភាពយន្តប្រចាំឆ្នាំរបស់អាមេរិចនិងត្រូវបានទស្សនាវដ្តី [[Forbes]]អោយឈ្មោះថាជាតារាដែលរកប្រាក់ចំណូលបានច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងចំណោមតារាស្រីទាំងអស់នៅក្នុងឆ្នាំ​២០០៩​និង២០១១​។<ref name="Forbes09">Pomerantz, Dorothy. [https://web.archive.org/web/20120904140254/http://www.forbes.com/2009/06/30/top-earning-actresses-business-entertainment-hollywood.html "Hollywood's Top-Earning Actresses"]. ''Forbes''. July 1, 2009. Retrieved July 7, 2011.</ref><ref name="Forbes11">Pomerantz, Dorothy. [http://blogs.forbes.com/dorothypomerantz/2011/07/05/hollywoods-highest-paid-actresses/ "Hollywood's Highest-Paid Actresses"]. ''Forbes''. July 5, 2011. July 7, 2011.</ref>នាងមានឈ្មោះល្បីល្បាញជាអ្នកផ្សព្វផ្សាយជំនួយមនុស្សធម៍និងជាឯកអគ្គរដ្ឋទូតរបស់អង្គការយូអេនអេចស៊ីអា(UNHCR) នាងត្រូវបានគេអោយឈ្មោះថាជានារីដែលស្អាតជាងគេបំផុតនៅលើពិភពលោក។ ឋានះនេះធើ្វអោយនាងបានទទួលបានការយកចិត្តទុកដាក់យ៉ាងក្រាស់ក្រែលពីបណ្តាញផ្សព្វផ្សាយនានា<ref name="Vogue Perfection">[http://www.imdb.com/news/ni0059826/ "Angelina Is Vogue Perfection"]. WENN. March 28, 2002. Retrieved July 7, 2011.</ref><ref name="Harper's most beautiful">Campbell-Johnston, Rachel. [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article528553.ece "The most beautiful women?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601082956/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article528553.ece |date=2010-06-01 }}. ''The Sunday Times''. June 1, 2005. Retrieved July 7, 2011.</ref><ref name="Most Beautiful">[http://www.people.com/people/article/0,,20034523_1187416,00.html "2006's Most Beautiful Star: Angelina Jolie"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006073340/http://www.people.com/people/article/0%2C%2C20034523_1187416%2C00.html |date=2014-10-06 }}. ''People''. April 26, 2006. Retrieved July 7, 2011.</ref><ref name="vanityfair.com">[http://www.vanityfair.com/online/daily/2009/04/angelina-jolie-is-the-most-beautiful-woman-in-the-world.html "Angelina Jolie Is the Most Beautiful Woman in the World"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623102602/http://www.vanityfair.com/online/daily/2009/04/angelina-jolie-is-the-most-beautiful-woman-in-the-world.html |date=2011-06-23 }}. ''Vanity Fair''. April 13, 2009. Retrieved July 7, 2011.</ref> ចូលីសំដែងភាពយន្តជាលើកដំបូងនៅក្នុងវ័យកុមារជាមួយនឹងឪពុករបស់នាង​ចនវួត​ក្នុងរឿង[[Lookin' to Get Out]](១៩៨២) ប៉ុនែ្តអាជីពជាតារាភាពយន្តរបស់នាងចាប់ផើ្តមពិតប្រាកដបន្ទាប់ពីមូយទសវត្សក្រោយមកនៅក្នុងភាពយន្តថោកៗ(១៩៩៣)។​ តួនាំមុខតំបូងបង្អស់របស់នាងគឺនៅក្នុងភាពយន្តដ៏សំខាន់ជាងគេមួយគឺរឿង [[Hacker]] ​(១៩៩៥)។នាងបានទទួលរង្វាន់ភាពយន្តប្រចាំឆ្នាំរបស់អាមេរិចក្នុងនាមជាតួរងស្រីដែលល្អជាងគេបំផុតសំរាប់ការសំដែងនៅក្នុងរឿង Girl, Interrupted​​(១៩៩៩)។ ចូលីមានឈ្មោះល្បីល្បាញក្រោយពីបានសំដែងជាតួវីរះនារី នៅក្នុងរឿង ឡារ៉ា ក្រូហ្វ ក្នុង ''[[ឡារ៉ា ក្រូហ្វ៖ ធូម រ៉េដឌ័រ]]'' (២០០១), ដែលជាភាពយន្តដកស្រង់ចេញពីវីដេអូហេ្គមហើយរឿងនោះបានធើ្វអោយខ្លួននាងក្លាយទៅជាតារាស្រីម្នាក់ក្នុងចំណោមតារាស្រីហូលីវូដដែលរកប្រាក់ចំណូលបានច្រើនជាងគេបំផុតេហើយនាងក៏បានសំដែងជាតួឯកនៅក្នុងរឿង Lara Croft Tomb Raider: The Cradle of Life(២០០៣)។<ref name="highest paid actresses">[http://www.thefreelibrary.com/Nicole+Kidman+Tops+The+Hollywood+Reporter%27s+Annual+Actress+Salary...-a0155216809 "Nicole Kidman Tops The Hollywood Reporter's Annual Actress Salary List"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130812022617/http://www.thefreelibrary.com/Nicole+Kidman+Tops+The+Hollywood+Reporter%27s+Annual+Actress+Salary...-a0155216809 |date=2013-08-12 }}. PR Newswire. November 30, 2006. Retrieved July 7, 2011.</ref> នាងធើ្វអោយកេរ្តឈ្មោះរបស់នាងកាន់តែល្បីល្បាញបន្ទាប់ពីរបានដើរតួឯកនៅក្នុងរឿង Mr. & Mrs. Smith (២០០៥) និង​ Wanted (២០០៨)ហើយនាងបានទទួលភាពជោគជ័យរហូតដល់បច្ចុប្បន្ននេះ។<ref name="Angelina Jolie Movie Box Office Results">[http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?view=Actor&id=angelinajolie.htm "Angelina Jolie Movie Box Office Results"]. Box Office Mojo. Retrieved July 7, 2011.</ref>ចូលីបានទទួលការគោរពដ៏អស្ចារសំរាប់ការសំដែងភាពយន្តរបស់នាងនៅក្នុងរឿង A Mighty Heart (២០០៧) និង Changeling (២០០៨), ដែលធើ្វអោយមានការតែងតាំងនាងអោយឈរឈ្មោះសំរាប់រង្វាន់ភាពយន្តតួឯកស្រីល្អផ្តាច់គេប្រចាំឆ្នាំរបស់អាមេរិច។ ចូលីបានលែងលះពីរតារាសំដែង​ចនីលីមីលឺ(Jonny Lee Miller) និង ប៊ីលីបប់ថនតុន(Billy Bob Thornton)ហើយបច្ចុប្បន្ននេះនាងរស់នៅជាមួយតារាសំដែង​​ ប្រាត​ភីត(Brad Pitt) នៅក្នុងទំនាកទំនងមួយដែលធើ្វអោយមានការទាក់ទាញនូវការយកចិត្តទុកដាក់ពីពណ្តាញផ្សព្ចផ្សាយនៅជុំវិញពិភពលោក។ចូលីនិងភីតមានកូនចិញ្ចឹមបីនាក់ម៉ាដុក្ស(Maddox), ផាក្ស(Pax)និង​ហ្សាហារា(Zahara)ហើយនិងមានកូនបងើ្កតបីនាក់ឈីឡូ(Shiloh) ណក្ស(Knox) និងវីវាន (Vivienne)។ == ឯកសារយោង == {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាភាពយន្តហូលីវូដ]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:តារាសម្តែងអាមេរិច]] ovd99kskqzaos5g4uxuk5qcfhnfpmlw 0 26067 336785 314523 2026-06-19T06:13:59Z Hout Khorn 51658 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 336785 wikitext text/x-wiki == តំបន់ទេសចរណ៍នៅកម្ពុជា == [https://km.wikipedia.org/wiki/%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%91%E1%9F%81%E1%9E%9F%E1%9E%80%E1%9E%98%E1%9F%92%E1%9E%96%E1%9E%BB%E1%9E%87%E1%9E%B6 <b>ប្រទេសកម្ពុជា</b>]គឺជាប្រទេសមួយដែលមានវប្បធម៏ និង អរិយធម៏ចាស់ជាងគេក្នុងទ្វីបអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ទោះបីជាប្រទេសកម្ពុជា មានប្រវត្តិស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមន៍នៃប្រទេសមួយចំនួន និង មានសង្រ្គាមស៊ីវិលអស់ជាច្រើនឆ្នាំក៏ដោយ តែបច្ចុប្បន្ននេះ កម្ពុជាមានសុខសន្តិភាពពេញបរិបូរណ៍ ប្រជាពលរដ្ឋ និង ភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិ អាចធ្វើតំណើរកម្សាន្តបានគ្រប់ទីកន្លែង ជាមួយនិង ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ដ៏ ស្រស់ស្អាត តំបន់ទេសចរណ៍ដ៏សម្បូរបែប ទាំងតំបន់ទេសចរណ៍ធម្មជាតិ តំបន់ទេសចរណ៍វប្បធម៏ និង តំបន់ទេសចរណ៍កែច្នៃរាប់រយកន្លែង។ ចំណុចដ៏មានសក្តានុពលទាំងអស់ខាងលើនេះហើយ ដែលជំរុញឱ្យវិស័យទេសចរណ៍ បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ សម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា ដើម្បីចូលរួមក្នុងការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា ដើម្បីចូលរួមចំណែកក្នុង ការអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា ប្រជាពលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគួរបង្វែរចាប់អារម្មណ៍អំពីការធ្វើដំណើរកម្សាន្តទៅក្រៅប្រទេស មកធ្វើដំណើរកម្សាន្ត ក្នុងស្រុក ដែលចំណាយអស់តិច និង អាចជួយសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាបានយ៉ាយច្រើន តាមរយៈការបង់សេវាកម្សាន្ត ជួយផ្តល់ការងារសម្រា ប់ប្រជាពលរដ្ឋមូលដ្ឋាន (លក់អាហារ លក់វត្ថុអនុស្សវរីយ៍សម្រាប់តំបន់ ។ល។) និង ជួយក្នុងការប្រើប្រាស់សេវាផ្សេងៗរបស់រដ្ឋ។ យើងងាកមកមើលអំពីវិស័យទេសចរណ៍នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាយើងវិញ ឃើញថាប្រទេសមួយនេះពិតជាមានធនធានធម្មជាតិ និង មានសម្បត្តិបេតិកភ័ណ្ឌជាតិជាច្រើន ដែលអាចទាក់ទាញភ្ញៀវជាតិ និង អន្តរជាតិឱ្យចូលទស្សនាឥតគណនា។ === ​រាជធានីភ្នំពេញ === ==== ព្រះបរមរាជាវាំង ==== [[ឯកសារ:Another View of Royal Palace (1502119163).jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពទូទៅនៃព្រះបរមរាជវាំងកម្ពុជាមើលពីចំហៀងប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ]] [[ព្រះបរមរាជវាំង|ព្រះបរមរាជាវាំង​នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា]] ​​​​​​[[ព្រះបរមរាជវាំង|<b>ព្រះបរមរាជវាំង</b>]] មានទីតាំងស្ថិតនៅតាមបណ្តោយព្រះមហាវិថីសុធារស សាងសង់ឡើងនៅឆ្នាំ ១៨៦៦ នៅក្នុងរាជកាល [[នរោត្តម|<b>ព្រះបាទនរោត្តម</b>]]​។​ នៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំងមាន៖ -ប្រាសាទទេវាវិនិច្ឆ័យ ជាកន្លែងដែលសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រឡើងគ្រងរាជ្យ -ប្រាសាទខេមរិន្ទ ជាកន្លែងដែលព្រះមហាក្សត្រ និង អគ្គមហេសីគង់នៅ ​​​​-ប្រាសាទសំរានភិរម្យ ជាកន្លែងដែលព្រះមហាក្សត្រឡើងគ្រងរាជ្យ -ហោរបាគូ ឬ ហោរព្រះខ័នជាកន្លែងទុកដាក់វត្ថុសម្រាប់សោយរាជ្យ ​-ច័ន្ទឆាយា ជាកន្លែងដែលគេហាត់រាំ របាំព្រះរាជ្យទ្រព្យ និង របាំថ្វាយព្រះមហាក្សត្រ ព្រះញ្ញាតិវង្សានុវង្ស និង ពួកមន្រ្តីជាន់ខ្ពស់ ។ នៅពីមុខច័ន្ទឆាយាមានទិវា សម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រធ្វើសាវនាការជាមួយ ប្រជារាស្រ្ត និង មន្រ្តីរាជការគ្រប់ជាន់ថ្នាក់​ ។ តំណរភ្ជាប់លើ Google Map: 11.547657, 104.914743 ==== សារៈមន្ទីរជាតិ ==== [[ឯកសារ:2016 Phnom Penh, Muzeum Narodowe Kambodży (10).jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពខាងក្នុងសារមន្ទីរជាតិកម្ពុជា]] សារៈមន្ទីរជាតិ មានទីតាំងស្ថិតនៅខាងជើងព្រះបរមរាជវាំង ។ សារៈមន្ទីរនេះជាស្ថាបតិយកម្មទំនើបមួយ ដែលរចនាឡើងយកលំនាំតាមស្ថាបត្យកម្មខ្មែរបុរាណ កសាងនៅ ១៩១៧ និង ត្រូវបានសម្ពោធឱ្យប្រើប្រាស់ដោយ ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២០ ។ សារៈមន្ទីរជាតិជាកន្លែងដែលដាក់វត្ថុបុរាណជាច្រើន និង មានតម្លៃ ទាក់ទងទៅនឺង ស្នាដៃស្ថាបត្យកម្ម ខាងសាសនា និង [[សិល្បៈខ្មែរ]] ។ ភាគច្រើននៃវត្ថុបុរាណ ទាំងនោះគឺ ស្ថិតនៅសម័យអង្គរ ក្រៅពីនេះនៅមានវត្ថុខ្លះសល់ពី សម័យបុរេប្រវត្តិ ដូចជា នៅសម័យនគរភ្នំ ចេនឡា និង សម័យក្រោយអង្គរ ។ សារៈមន្ទីរជាតិមានការទាក់ទាញភ្ញៀវជាតិ និង អន្តរជាតិជាច្រើន បន្ទាប់ពីព្រះបរមរាជវាំង។ ==== វត្តភ្នំ ==== <b>វត្តភ្នំ </b>គឺជាបេះដូងនៃទីក្រុងភ្នំពេញ ដែលផ្តល់ឈ្មោះដល់ទីក្រុងនេះ។ វត្តភ្នំជាកន្លែងទេសចរន៍មួយដ៏សំខាន់ វាមានកម្ពស់ ២៧ម ។ ===== ប្រវត្តិនៃវត្តភ្នំ ===== [[ឯកសារ:Phnom Penh Wat Phnom 02.jpg|រូបភាពតូច|ទិដ្ឋភាពខាងក្រៅនៃវត្តភ្នំ]] មានរឿងតំណាលមួយថាៈ មានស្រ្តីមេម៉ាយម្នាក់ឈ្មោះ ពេញ ថ្ងៃមួយគាត់បានដើរលេងតាមដងទន្លេ ក៏បានឃើញដើមគគីរ មួួយអណ្តែតជិតច្រាំងទន្លេ គាត់ក៏បាន ហៅអ្នកជិតខាងឱ្យមកជួួយទាញយកដើមគគីរនោះ ។ នៅក្នុងដើមគគីរនោះ គាត់ឃើញពុទ្ធបដិមាករដ៏មានតម្លៃ ៤ អង្គ។ ក្នុងឆ្នាំ ១៤៣៤ ព្រះបាទ ពញ្ញ៉ាយ៉ាត បានមកដល់ទីនោះហើយបានសាងសង់ទីក្រុងមួយដោយយកឈ្មោះ តាមកន្លែងនោះ។ និយាយរួមទៅវត្តភ្នំ ជាកន្លែងទេសចរណ៍មួយនៅក្នុងរាជធានី ដែលមានប្រជាប្រិយភាពជាងគេ ដែលអាចទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍បានយ៉ាងច្រើន ជាពិសេសពេលរដូវចូលឆ្នាំខ្មែរ ភ្ញៀវជាតិជាច្រើនចូលចិត្តមកជួបជុំគ្នាលេងល្បែងប្រជាប្រិយ​នៅទីនោះ។ តំណរភ្ជាប់លើ Google Map: 11.576227, 104.923011 ==== សារៈមន្ទីរប្រល័យពូជសាសន៍ទួលស្លែង ==== [[ឯកសារ:Tuol Sleng Genocide Museum Cells.jpg|រូបភាពតូច|បន្ទប់ភាគច្រើននៅសភាពទទេស្អាតនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ប៉ុន្តែផ្ទាំងរូបភាពនៅលើជញ្ជាំងប្រាប់ពីរឿងរ៉ាវរបស់អ្នកដែលបានរងទុក្ខ និងស្លាប់នៅទីនេះ។ ជញ្ជាំង​ក៏​ពោរពេញ​ទៅ​ដោយ​ស្នាម​ប្រឡាក់ និង​ឈាមគ្រប់ប្រភេទ។]] សារៈមន្ទីរនេះ ជាអតីតវិទ្យាល័យទួលស្លែង ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ សាលានេះបានក្លាយជាមន្ទីរឃុំឃាំង ធ្វើទារុណកម្មដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររាប់មុឺននាក់ (មន្ទីរស២១)​ ដែលធ្វើទារុណកម្មមានច្រើនបែបយ៉ាង រហូតដល់អ្នកជាប់ចោតនោះស្លាប់យ៉ាងសាហាវព្រៃផ្សៃជាទីបំផុត ។ សព្វថ្ងៃនេះសារៈមន្ទីរទួលស្លែង គឺមាននៅសល់វត្ថុភ័ស្តុតាងជាច្រើន រួមមានគ្រោងឆ្អឹងលលាដ៏ក្បាល និង ប្រដាប់ប្រដាធ្វើទារុណកម្មជាច្រើនទៀត ។ តំណរភ្ជាប់លើ Google Map: 11.549482, 104.917630 ==== វាលពិឃាតជើងឯក​ ==== [[ឯកសារ:Buddhist Stupa at Choeung Ek killing fields, Cambodia.JPG|រូបភាពតូច|ចេតិយពុទ្ធសាសនិកនៅជើងឯក ប្រទេសកម្ពុជា ដែលរក្សាទុកនូវលលាដ៍ក្បាលរាប់ពាន់នាក់នៃជនរងគ្រោះពីរបបខ្មែរក្រហម។]] ក្រៅពីទួលស្លែងនេះ នៅមានកន្លែងមួយទៀត ដែលជាកន្លែងធ្វើឃាតមនុស្សក្នុងសម័យ ប៉ុល ពត នោះផងដែរ ។ ទីនោះមានទីតាំងស្ថិតនៅ ឃុំជើងឯក​ ស្រុកដង្កោរ ។ គេសង្កេតឃើញមានរណ្តៅសាកស​ព ជាភ័ស្តុតាងធំៗចំនួន ៣កន្លែង គឺ រណ្តោទីមួយ ដាក់សាកសពមនុស្សប្រុសគ្មានក្បាល រណ្តៅទី២ ដាក់សាកសពមនុស្សប្រុស មានក្បាល និង​ រណ្តៅទីបី ដាក់សាកសព កុមារ និង ស្រ្តី ។ ក្នុងតំបន់នេះ តាមតួរលេខមាន​ ៨៦ រណ្តៅ ដែលសាកសពចំនួន ៨៩៨៥នាក់។ (ដកស្រង់ចេញពី សៀវភៅរបស់លោក កែវ ភួង) តំណរភ្ជាប់លើ Google Map: === ខេត្តសៀមរាបអង្គរវត្ត === ប្រាសាទអង្ករវត្តមានទីតាំងស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃក្រុង សៀមរាប ក្នុងស្រុកសៀមរាបមានចំងាយ ៧ គ.ម ពីទីរួមខេត្ត តាមផ្លូវ​ កូម៉ៃ ឬ ផ្លូវសាលដឺហ្គោល។ ប្រាសាទនេះសាងសង់នៅដើម ស.វ​ ទី១២ ដោយព្រះបាទ សួរ្យវរ្ម័នទី២ (១១១៣-១១៥០) ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយព្រះវិស្ណុ ក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា ។ ប្រាសាទនេះជាកន្លែងទេសចរណ៍បែបវប្បធម៏មួយដ៏ល្បីល្បាញជុំវិញពិភពលោក។ រមណីដ្ឋាននេះមានភ្ញៀវជាតិ និង អន្តរជាតិចូលមកទស្សនាកម្សាន្តយ៉ាងច្រើន កុះករដើម្បី បានដឹង ទីកេរណ៍ដំណែលនៃមរតករបស់បុព្វបុរសជំនាន់ដើមដែលបានបន្សល់ទុក។ អច្ចរិយវត្ថុមួយនេះត្រូវបានបញ្ជូលក្នុងតំណែងបេតិកភ័ណ្ឌពិភពលោក ថែមទៀតផង។ ម្យ៉ាងវិញទៀតតំបន់ទេសចរណ៍មួយនេះពិតជាបានផ្តល់នូវភាពងាយស្រួលដល់ភ្ញៀវទេសចរណ៍ ទាំងកន្លែងហូប និង កន្លែងស្នាក់នៅ ។​ ជាមួយនឹងទេសភាពដែលស្រស់បំព្រងនៃដើមឈើត្រជាក់ក្នុងដំណើរកម្សាន្តរបស់គេ។ ពត៌មានលំអិតៈ [[ប្រាសាទអង្គរវត្ត|ចុចទីនេះ]] ​ តំណរភ្ជាប់លើ Google Map: 13.412584, 103.866873 ​ ==== ប្រាសាទបាយ័ន ==== [[ឯកសារ:Bayon, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-17, DD 37.JPG|រូបភាពតូច|តួកំពូលព្រហ្មមុខបួននៃប្រាសាទបាយ័ន]] [[ប្រាសាទបាយ័ន]]មានទីតាំងស្ថិតនៅចំ ចំណុចកណ្តាលនៃក្រុងអង្ករធំ។ ប្រាសាទនេះកសាងនៅក្នុង ស.វ ទី១២ និង ដើមស.វ ទី១៣ ដោយ[[ជ័យវរ្ម័នទី៧|ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧]] ប្រាសាទនេះមានតួប៉មនីមួយៗ ប្រកបដោយព្រហ្មមុខបួនដែនមានកំពូល ៤៩ និងក្លោងទ្វាចូល ៥ ទៀតគឺសរុបទាំងអស់ ៥៤ កំពូលដែលតំណាងឱ្យ ខេត្តក្រុងទាំង ៥៤ របស់ខ្មែរក្នុងសម័យនោះ។​ មានអ្នកប្រាជ្ញមួួយចំនួនគិតថា មុខទាំងបួននេះតំណាងឱ្យព្រះពោធិសត្វ លោកេស្វរៈ អ្នកខ្លះគិតថាជារូបរបស់ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧។ ប្រាសាទនេះ មានចម្លាក់ដ៏ល្អប្រណិត ដែលរៀបរាប់ពី រឿងតំណាលទេវកថានៅថែវខាងក្នុង និងខាងក្រៅរៀបរាប់ពីជីវភាពរស់នៅរបស់ ប្រជាជននៅសម័យអង្គរមាន ទាំងផ្សារ ការនេសាទ ពិធីបុណ្យ ល្បែង ប្រដាល់ ជុលមាន់ ។ល។ និង ថែមទាំងមានរៀបរាប់ពីប្រវត្តិសាស្រ្ត ចម្បាំង និង ព្យុះហយាត្រាជាដើម។ ចម្លាក់នោះឆ្លាក់បានជ្រៅ ជាងនៅប្រាសាទអង្គរវត្ត តែមានលក្ខណៈសាមញ្ញ។ ទិដ្ឋភាពចម្លាក់ដោយបង្ហាញដោយផ្ទាំងតាមជួរដេក ពីរឬបីជួរ។ អ្នកទេសចរណ៍គួរចាប់ផ្តើមមើលចម្លាក់ពីជួរខាងកើត ។ ម្យ៉ាងទៀតមុខនៃប្រាសាទនីមួួយ មានលក្ខណៈខុសគ្នា ហើយធ្វើឱ្យភ្ញៀវជាប់ចិត្តនិងកំពូលទាំងនេះណាស់។ ជាងនេះទៅទៀតប្រាសាទមួយនេះបានបិតបាំងដោយដើមឈើធំៗជាច្រើន។ ដែលបានបង្កើតបានជាខ្យល និង ម្លប់ត្រជាក់ត្រជុំជួនភ្ញៀវទេសចរណ៍។ពត៌មានលំអិតៈ [http://%E1%9E%94%E1%9F%92%E1%9E%9A%E1%9E%B6%E1%9E%9F%E1%9E%B6%E1%9E%91%E1%9E%94%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9F%90%E1%9E%93 ចុចទីនេះ] ==== ភ្នំគូលេន ==== 500px|ស៊ុម|ស្តាំ|រមណីយដ្ឋានភ្នំគូលេន ភ្នំគូលេន ជារម្មណីដ្ឋានធម្មជាតិ​ និងប្រវត្តិ ដែលមានទីកន្លែងជាច្រើនដូចជា តំបន់ទឹកធា្លក់ ព្រះអង្គធំ វាលស្តេចគំលង់ វាលព្រះសព្វ ព្រះក្រាល និងមានប្រាសាទតូចៗ ធ្វើអំពី ឥដ្ឋជាច្រើនទៀតដែលជាស្នាព្រះហស្ថ <b>ព្រះបាទជ័យវរ្មន័ទ២</b> បានកសាងឡើង។ តំបន់ទឹកធ្លាក់ គឺជាប្រភពដើមរបស់ស្ទឹងសៀមរាប ហូរកាត់កណ្តាលទីរួមខេត្តឆ្ពោះទៅកាន់បឹងទន្លេរសាប ដែលមានទឹកថ្លាយង់ជាទីពេលនិយម របស់អ្នកដំណើរកំសាន្តក្នុងការមុជទឹកជ្រោះធ្លាក់ទៅប៉ះនិងថ្មបែកផ្កាតែ្រង។ នៅក្បែរទឹកជ្រោះមានប្រាសាទពីរធ្វើអំពីថ្មបាយក្រៀម សង់អមសងខាងមាត់អូរដែលគេឲ្យឈ្មោះថា<b>"ក្រាលរមាស"</b> ប៉ុន្តែប៉ែកខាងលិចត្រូវបានដួលរលំនិងបាត់ថ្មអស់មួយចំនួនធំ នៅសល់តែខឿនជញ្ជាំងបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ ​​ ភ្នំគូលេនគឺជាអតិតរាជធានីខ្មែរក្នុង'''ស.វទី៩''' មានឈ្មោះថា'''"មហេន្រ្ទបុរៈ"''' ដូចនេះហើយបានជាភ្ញៀវទេសចរណ៍ភាគច្រើនចង់ទៅទស្សនាទីនោះ។ ម្យ៉ាងវិញទៀតវាស្ថិតនៅក្នុងភាពអាថ៍កំបាំង នៃជុំនឿរបស់ប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូប។ វាមានទីតាំងប៉ែកខាងកើតឆៀងខាងជើងទីរួមខេត្តសៀមរាប មានចំងាយ '''៥៣គម'''ពីទីរួមខេត្ត ភ្នំនេះមានរយៈកំពស់ '''៤៩៣ម៉ែត្រ''' គេអាចឡើងទៅលើភ្នំបានយ៉ាងងាយតាមរយះ រថយន្ត ឬថ្មើជើង ពេលទៅដល់ជើងភ្នំ យើងសង្កេតឃើញមានផ្ទាំងថ្មធំហាក់បីដូចជាជញ្ជាំងនៃនាវា ដ៏ធំមួយនៅកណ្តាលទីស្មសានរំលេចដោយ សម្រស់ស្រស់ត្រកាល និង​បង្កប់នូវអាថ៍កំបាំងដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ នាអតីតកាលសម័យអង្គរ ដែលជារមណីយដ្ឋានមួយក្នុងចំណោមរមណីដ្ឋាន ជាច្រើននៅខេត្តសៀមរាប។ តំបន់ភ្នំគូលេនមិនត្រឹមតែ ជាតំបន់ទេសចរណ៍ប៉ុនណ្ណោះទេ តែវាជាតំបន់ កសិកម្ម ដ៏មានជីវជាតិអាចដាំដំណាំបានគ្រប់ប្រភេទដូចជាៈ ចេក ខ្នុរ ដំឡូង ត្រាវ.....ប្រកបដោយទិន្នផលខ្ពស់។ ហេតុដោយឃើញពីភាព អំណោយផលបែបនេះ ហើយបានជាមានប្រជាពលរដ្ឋមកពីទីជិតឆ្ងាយ មកតាំងទីលំនៅដ្ឋានប្រកបអាជីវកម្ម កសិកម្ម យ៉ាងច្រើនកុះករ។ (ដកស្រង់ចេញពី សៀវភៅរប់ក្រុមហ៊ុន Online) ==== ប្រាសាទបន្ទាយស្រី ==== [[ឯកសា|500px|ស៊ុម|ស្តាំ|ប្រាសាទបន្ទាយស្រីជាប្រាសាទដែលមានចម្លាក់ស្អាតដាច់គេ]] ប្រាសាទបន្ទាយស្រីស្ថិតនៅក្នុង ភូមិបន្ទាយស្រី ឃុំ បន្ទាយស្រី ស្រុក បន្ទាយស្រី ចំងាយ ៣៩ គ.ម ភាគខាងជើង ទីរួមខេត្តសៀមរាប។ ប្រាសាទនេះធ្វើអំពីថ្មភក់ពណ៌ស៊ីជម្ពួ និង រំលេចដោយទេពអប្សរចំនួន ១៥០០ ដែលទេពអប្សរទាំងអស់សុទ្ធតែខុសគ្នា ហើយលើសពីនេះទៅទៀត សិលាចារឹកផ្កាភ្ញី នៅប្រាសាទបន្ទាយស្រីមានក្បាច់ល្អលើស ពីក្បាច់ចម្លាក់នៅលើប្រាសាទអង្គរវត្តទៅទៀត គឹដូចជាដែលគេឆ្លាក់លើប្រាក់ស្ពាន់ដូចនេះដែរ។ ហើយប្រាសាទនេះជាប្រាសាទមួយដែលមានក្បាច់រចនា យ៉ាងបញ្ចង់ល្អឆើតឆាយមានសន្លឹកភ្ញីវល្លិវិលវង់ល្អិតឆ្មា ស្រស់រស់រវើកដែលមើលទៅគួរឲនឹកគិតឥតមានក្តីសង្ស័យថា​ " ទេពនិម្មិត " ។ ប្រាសាទនេះមានកំពែងថ្មបាយក្រៀមព័ទ្ធ ៣ជាន់ មានទីលានក្រាលថ្មវែងទៅទិសខាងកើតមានគោបុរៈប្រកបដោយក្បាច់ វិចិត្រនៅចំកណ្តាលទីលានមានរោងទងខ្វាត់ខ្វែង ក្រឡាចត្រង្គចេញទៅខាងជើងមួយចេញទៅខាងត្បូង បីសុទ្ធសឹងតែប្រកបដោយក្បាច់រចនាល្អវិចិត្រ។ សព្វថ្ងៃនេះចាក់ធ្លាក់អស់ហើយសល់តែសរសេរច្រូងច្រាងគួរឲស្តាយ ។ ទោះបីជាប្រាសាទនេះមានចម្ងាយឆ្ងាយគួរសមពីប្រទេសដ៏ទៃ ក៏ប៉ុន្តែភ្ញៀវដែលមកកម្សាន្តនៅខេត្ត សៀម រាប មិនអាចបំភ្លេចកន្លែងមួយនេះបានឡើយ។ ក្រៅពីនេះទៀតប្រាសាទប្រាសាទមួយនេះរំលេចខ្លូនជាមួូយនិង ធម្មជាតិដ៏ស្រស់បំព្រង និង​ផ្តល់នូវភាពត្រជាក់ជាមួយនិង ខ្យល់បក់ធ្វើឲភ្ញៀវធូរស្បើយក្នុងចិត្ត និង បំបាត់នូវភាពនឿយហត់ទាំងពួងដែលកើតឡើងពីការធ្វើដំណើរ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះលោកអ្នកក៏អាចស្វែងរកនៅវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ដើម្បីជូនអ្នកដេលជាទីស្រលាញ់របស់អ្នកថែមទៀតផង៕ === ប្រាសាទព្រះវិហារ (ខេត្តព្រះវិហារ) === [[ឯកសា|500px|ស៊ុម|ស្តាំ|ប្រាសាទព្រះវិហារ​ ]] ប្រាសាទព្រះវិហារ មានទីតាំងស្ថិតនៅលើជួរភ្នំដងរ៉ែក ជាប់ព្រំប្រទល់ប្រទេសថៃ និងមានចម្ងាយ​ ១០៨ ម៉ែត្រពីទីរួមខេត្តព្រះវិហារ​ ក្នុងភូមិ ស្វាយជ្រុំ ឃុំកន្ទូត ស្រុកជាំក្សាន្ត ខេត្តព្រះវិហារ។ ប្រាសាទនេះគឺ ជាតំបន់ប្រវត្តិសាស្រ្តមួយដែលមានឈ្មោះថា សេការីស្វារៈ ដែលមានន័យថា អំណាចនៃភ្នំ ហើយត្រូវបានសាងសង់ឡើងនៅក្នុងកំឡុងចុង ស.វទី៩ និង ដើមស.វទី១០ ដោយ ព្រះបាទ យសោវរ្ម័នទី១ (សាងសង់ក្មុងគ.ស ១០០២ - ១០៥០) ​​ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ (សាងសង់ឡើងក្នុង គ.ស ១០៨០-១១០៩) ។ ប្រាសទនេះមានទំហំ ៨០០ x ៤០០ ម៉ែត្រស្ថិតនៅកំពូល ភ្នំព្រះវិហារ តែម្តងដែលមានកម្ពស់ ៦២៥ម៉ែត្រ នៅតាមជួរភ្នំដងរែក។ ប្រាសាទនេះមានច្រកចូលចំនួន ៣​ ៖ ​​​​- ច្រកចូលតាម ស្វាយជ្រុំ ដែលជាផ្លូវចាស់មានកាំជណ្តើរឡើងទៅកាន់ប្រាសាទកំពូលភ្នំ ដងរ៉ែកនៃ<big>ប្រាសាទព្រះវិហារ</big> ។ ​​- ច្រកចូលតាមផ្លូវ គ១ ដែលជាផ្លូវបេតុងសម្រាប់ឡើងទៅកាន់ប្រាសាទព្រះវិហារតែម្តង។ - ច្រកចូលតាម ប្រទេសថៃ ដែលមានភ្ញៀវអន្តរជាតិចូលចិត្តធ្វើដំណើរតាមច្រកនេះ។ ប្រាសាទព្រះវិហារនេះ មិនត្រឹមតែជាតំបន់ទេសចរណ៍ដែលផ្តល់ភាពរីករាយ និង ស្ញប់ស្ញែងអំពីទឹកដៃនៃបុព្វបុរសប៉ុណ្ណោះទេ វាថែមទាំងផ្តល់ឲលោកអ្នក នូវអារម្មណ៍ស្រស់ថ្លាជាមួយនឹងខ្យល់ធម្មជាតិដ៏ត្រជាក់ និង អាចមើលពីផ្ទៃខេត្តព្រះវិហារថែមទៀតផង។ ជាក់ស្តែងពេលនេះ ថ្វិត្បិតតែមានពេលនេះមានភ្លៀងធ្លាក់ក៏ពិតម៉ែនប៉ន្តែនៅលើប្រាសាទព្រះវិហារមានចំនួនភ្ញៀវទេសចរណ៍ជាតិ និង អន្តរជាតិនៅតេកើនឡើងទស្សនាដ៏ដែល ដូចជានៅរមណីយដ្ឋាន វប្បធម៌ប្រវត្តិសាស្រ្ត ប្រាសាទព្រហវិហារ ក្នុងមួយថ្ងៃមានភ្ញៀវចាប់ពី ១០០ ទៅ ១៥០នាក់។ គេសង្កេតឃើញថា​ ភ្ញៀវទេសចរណ៍ មិនត្រឹមតែទៅកម្សាន្តនោះទេ ពួកគេថែមទាំងឡើងទៅទទួលពិធីបុណ្យ ទាននៅវត្ត កែវសិក្ខាគិរីស្វារៈ ហៅវត្តប្រាសាទព្រះវិហារ។ === កំពង់សោម(ខេត្តព្រះសីហនុ) === [[ឯកសា|500px|ស៊ុម|ស្តាំ|ឆ្នេរដែលជាប់កំណត់ត្រា ជាឆ្នេរស្អាតលើពិភព]] កំពង់សោម ជាកន្លែងសម្រាកលំហែកាយ និងកម្សាន្តដ៏មានប្រជាប្រិយភាពរបស់កម្ពុជាទាំងភ្ញៀវជាតិនិង អន្តរជាតិ ដែលមានទេសភាពខៀវស្រងាត់ អមដោយកោះ តូចធំជាច្រើន នៅជាប់នឹង ផ្ទៃសមុទ្រពណ៌ខៀវដ៏ធំល្វឹងល្វើយ ។ យើងអាចដើរកម្សាន្តតាមឆ្នេរខ្សាច់ដែលមានពណ៌សក្បុស ព្រមទាំងអាចហែលទឹកសមុទ្រដែលមានពណ៌ខៀវស្រងាត់ ព្រមជាមួយគ្នាផងនោះយើងក៏អាចញ្ញុាំគ្រឿងសមុទ្រដែលមានរសជាតិឆ្ងុយឆ្ងាញ់ដែលមាន លក់នៅតាមឆ្មេរសមុទ្រនោះស្រាប់។ តំបន់ទេសចរណ៍មួយនេះក៏ដូចជាឆ្នេរ អូរឈើទាល ដែលមានសក្ខណៈល្អជាងគេ ព្រមទាំងមានឆ្មេរខ្សាច់លាតសន្ធឹងដ៏វែង និង ជម្រៅទឹករាក់ សភាពទឹកសមុទ្រមានលក្ខណៈស្ងប់ស្ងាត់ដែលជាកត្តាមួយសមប្រកប សម្រាប់ភ្ញៀវទេចរណ៍ភ្ញៀវទេសចរណ៍លេងកម្សាន្ត។ចំណែកចំណីអាហារនៅតំបន់នោះ មាកដាក់លក់ជាហូរហែរនៅតាមឆ្នេរតែម្តង ។ ​ ក្រៅពីនេះក៏មានឆ្នេរមួយទៀតដែលមានភ្ញៀវទេសចរណ៍ទៅទស្សនាផងដែរ គឺ ឆ្នេរសុខា ។ ឆ្នេរនេះមានកម្រិតទឹកជ្រៅ ប៉ុន្តែមានភាពអ៊ូអរទៅដោយភ្ញៀវជាតិ និង អន្តរជាតិ ទៅទស្សនានឹង ងូតទឹកលេងកម្សាន្ត។ ឆ្នេរមួយនេះត្រូវបានក្រុមហ៊ុន សុខាអូរតែលរបស់លោក ឩញ្ញ៉ា សុខ គង់ កែច្នៃឲទៅជាកន្លែងមួយដែលមានភាពទាក់ទាញ និងពេញនិយមជាមួយគ្នានេះផងដែរលោកអ្នកក៏អាចធ្វើទំណើរទៅកោះពស់ដែលនៅជិតនោះ ហើយអាចធ្វើតំណើរកម្សាន្តតាមលើស្ពាន៕ === តាតៃ​(ខេត្ត​ កោះកុង) === [[ឯកសា|500px|ស៊ុម|ស្តាំ|រមណីយដ្ឋានធម្មជាតិ តាតៃ ]] រមណីដ្ឋាន​ តាតៃ កំពុងតែមានភាពភាពពេញនិយមពីភ្ញៀវជាតិនឹង អន្តរជាតិ ទៅទស្សនាកម្សាន្តនៅក្នុងពេលសម្រាកកាយរបស់ពួកគេ។​ វាមិនត្រឹមតែបានផ្តល់នូវភាពរីករាយប់ុណ្ណោះទេ ហើយវាបានធ្វើឲភ្ញៀវទេសចរណ៍ជាប់ចិត្ត និង ចងចាំទុកក្នុងចិត្តមិនអាចបំភ្លេចបាន។ រមណីយដ្ឋានមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុង ឃុំ ត្រពាំងរូង នៃស្រុកកោះកុង ខេត្តកោះកុង និងមានចម្ងាយប្រមាណ ៥០គ.ម ពិទីរួមខេត្ត។ ដោយសារភាពអំណោយទានពីធម្មជាតិដែលមានរុក្ខជាតិ និង សត្វព្រៃធ្វើអោយតំបន់នេះសម្បូរទៅដោយ ភ្ញៀវទេសចរណ៍ទៅទស្សនា ឥតឈប់ឈរ។លោកអ្នកក៏អាចទៅទស្សនាពីតំបន់ទឹកធ្លាក់ដ៏ស្រស់ស្អាត នៃធម្មជាតិដែលមានពណ៌បៃតង ព្រមទាំងលាយឡំជាមួយនឹង សម្លេងសត្វយំ ផ្តល់នូវភាពរមនាដល់ដំណើរកម្សាន្តនៅទីនោះជាក់ជាមិនខាន។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះទេ លោកអ្នកក៏អាចជិះទូកទស្សនា ព្រៃកោងកាងនិង សម្រស់ធម្មជាតិនៅក្នុងតំបន់នោះផងដែរ។នៅក្នុងរមណីយដ្ឋានពិតជាមិនផ្តល់ការលំបាកដល់លោកអ្នកឡើយ ពីព្រោះនៅទីនោះមានកន្លែងស្នាក់នៅដែលគេឲឈ្មោះថា ផ្ទះអណ្តែតទឹក ។ ផ្ទះអណ្តែតទឹកនេះមានតម្លៃកំណត់ផ្សេងៗគ្នា តាមតម្រូវការរបស់ភ្ញៀវទេសចរ។ ក្រៅពីនេះការកម្សាន្តនៅផ្ទះអណ្តែតទឹកនេះ ភ្ញៀវទេសចរណ៍នឹងទទួលបានការស្វាគមន៍ យ៉ាងកក់ក្តៅពីសំណាក់អ្នកភូមិ នៅទីនេោះជាមួយនឹង ទឹកដូងក៏ផ្អែមត្រជាក់ផងដែរ៕ក្រៅពៅនឹងទៀតមានស្ពានបុរាណ្យដែលរាល់ថ្ងៃនេះគេហៅថាស្អានកំពង់ក្ដីរឺហៅស្ពាននាគមានផ្ញៀវបរទេសមកលេងជាច្រើន៕ === ឯកសារយោង.​ === # Online in Touch with your Word (ចំនុចតំបន់ទេសចរណ៍នៃប្រទេសកម្ពុជា) # តំបន់ទេសចរណ៍នៃប្រទេសកម្ពុជា បោះពុម្ពលើកទី២​ របស់អ្នកនិពន្ធ ""កែវ ភួង"" # រាល់រូបភាពត្រូវបានយកមកពី Google m2bhjq81d376s4jefiuqzjyr4ylk8dh 0 26148 336774 336712 2026-06-18T13:01:14Z Jen0011 51633 336774 wikitext text/x-wiki [[File:Yeay mao cambodia.JPG|right|thumb|300px|ទីសក្ការៈយាយម៉ៅ នៅវត្តរាម [[ក្រុងព្រះសីហនុ]]]] '''យាយម៉ៅ''' ឬ '''លោកយាយម៉ៅ''' ជា​[[វីរៈនារី​]]ក្នុង​ទេវកថា​ពី​បុរាណ​ដ៏ពេញនិយមរបស់ប្រជាជនខ្មែរ <ref>[http://khmerkromngo.org/heroes/Listofheroes.htm Khmer Heroes], Kampuchea Krom Community: ''Yeay [or Grandma] Mao, visitors travel to seacoast Sihanoukville and Kampong Som province must stop to pay respect.''. Link retrieved on 2nd Feb 2009.</ref> និងគេមានជំនឿថាជាទេវតាស័ក្តិសិទ្ធ តាមបែប​ព្រហ្មញ្ញសាសនាក្នុងប្រទេស[[កម្ពុជា]]។ **យាយម៉ៅ ត្រូវបានគេគោរពបូជា ធ្វើសក្ការៈនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រ ឬច្រាំងសមុទ្រ ក៏ដូចជានៅចន្លោះផ្លូវពីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ទៅកំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ កំពត និងក្រុងកែប។ នៅភ្នំបូគោក្នុងខេត្តកំពត គេឃើញមានរូបសំណាកយាយម៉ៅ ដែលមានកំពស់ដល់ទៅ២៩ម៉ែត្រ ដែលត្រូវបានសំភោធឡើងក្នុងឆ្នាំ២០១២ ទន្ទឹមនឹងនោះ ក៏មានឃើញរូបសំណាករបស់លោកយាយនៅឆ្នេរសមុទ្រកែប ដែលត្រូវបានហៅថា "ស្រីស្អាត" ឬ"សិលាចាំប្តី" ទាំងនោះ គឺជារឿងព្រេងនិទានរបស់ស្រី្តម្នាក់ ដែលទន្ទឹងចាំស្វាមីរបស់ខ្លួន ហើយសំឡឹងមើលទៅទិសខាងលិច។ យាយម៉ៅ ត្រូវបានគេជឿថា គាត់គឺជាអ្នកការពារ ថែរក្សាអ្នកដំណើរ និងព្រានព្រៃឲ្យបានសេចក្តីសុខសប្បាយ។ អ្នកដំណើរដែល​ធ្វើ​ដំណើរឆ្លងកាត់ផ្លូវជាតិលេខ៤ តែងតែឈប់នៅមុខអាស្រមលោកយាយម៉ៅ នៅតាមបណ្តោយផ្លូវនោះ ដើម្បីធ្វើសក្ការៈ បូជា ដើម្បីសុំឲ្យការធ្វើដំណើរបានសុខសប្បាយតាមផ្លូវ។ == ដំណើររឿង == [[File:Yeay Mao at Bokor Maunt.jpg|thumbnail|right|រូបសំណាកយាយម៉ៅនៅភ្នំបូកគោ]] ដំណើររឿងរបស់យាយម៉ៅ គេពុំទាន់មានឯកសារណាមួយជាក់លាក់ ដែលជាប្រវត្តិសាស្ត្រទេ។ រឿងនេះត្រូវបានគេនិយាយតៗគ្នា ពីមាត់មួយទៅមាត់មួយ។ គេឃើញមានរឿងនិទានមួយចំនួនទាក់ទងនឹងប្រវត្តិយាយម៉ៅ។ បានឮថា រឿងនេះបានកើត​ឡើង​នៅមុន​សម័យ​​[[អាណានិគមបារាំង]] នាងគឺ​ជា​ស្រ្តីដ៏ស្អាត ផូរផង់ បានរៀបអាពាពិពាហ៍​ជាមួយនឹង​មេទ័ពម្នាក់។ ក្រោយពេល​ដែលស្វាមី​របស់គាត់ធ្វើ​មរណកាល​ក្នុងសង្គ្រាម រវាងកម្ពុជា]]និង[[ថៃ]] នាងក៏បាន​ដឹកនាំទ័ព​ឡើងប្រឆាំង​តបវិញ។ នៅពេលនោះ នាងក៏បានក្លាយ​ជាវីរៈនារី​ដ៏ល្បីល្បាញ​​របស់[[ជនជាតិខ្មែរ]]។ រឿងដំណាលខ្លះថា ស្វាមីរបស់ដូនម៉ៅ ដែលជាមេទ័ព បានចេញទៅធ្វើសង្គ្រាមតាមផ្លូវសមុទ្រ ដោយសារតែនឹកស្វាមីខ្លាំងពេក នាងក៏ទៅតាមរក ហើយក៏បានមកដួលស្លាប់នៅខេត្តកោះកុង ក្លាយជាអ្នកដូន (ឆ្មាំរក្សាសមុទ្រ)។ កាលពីសម័យមុន មានមេកន្ទ្រាញ ម្នាក់ ឈ្មោះជុច ត្រួតត្រា​កុល​សម្ព័ន្ធ​ជនជាតិព័រ នៅស្រុកភ្នំក្រវាញ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ដែលពី​មុនហៅថា ​ព្រៃខ្លាដំរី។ តា​ជុច មានប្ញទ្ធិអំណាចខ្លាំងពូកែណាស់ ជាមនុស្សឆ្អឹងដែក ស្បែកស្ពាន់។ កាលនោះ មាន​យុវតី​ [[ជនជាតិព័រ]]ម្នាក់ ឈ្មោះនាងម៉ៅ មានរូបឆោមល្អល្អះ ត្រូវបានមេកន្ទ្រាញយកធ្វើជាភរិយា។ ក្រោយពេលពួកគាត់ធ្វើមរណកាលទៅ បានបន្សល់ទុកទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើន ដោយហេតុថា ពួកគាត់គ្មានកូនបន្តពូជពង្ស ចិត្តរបស់ពួកគាត់​ ក៏នៅ​មិនដាច់​អាល័យ ក៏ចាប់ជាតិជាអ្នកតា អ្នកដូន​ នៅចាំយាម ថែរក្សាទឹកដីនោះ។ មេកន្ទ្រាញដែលឡើងកាន់ដំណែងក្រោយៗ ក៏នៅតែគោរពកោតខ្លាចតាជុច យាយម៉ៅ ដូចកាលនៅរស់ បានទាំងយកដុំថ្ម២ដុំធំៗ ដាក់​ទន្ទឹម​គ្នា ធ្វើរោង​ប្រក់​ស្បូវ​ត្រង់ផ្ទះ​តាយាយ​នេះ ដោយឧបកិច្ច​សុំឱ្យពួកគាត់តាមថែរក្សាជនជាតិព័រ កុំឱ្យមានជំងឺតម្កាត់អ្វីឡើយ។ គ្រានោះ ដូនម៉ៅ បានចូលសណ្ឋិត ក្នុងរូបស្នងម្នាក់ ហើយប្រាប់អ្នកស្រុកថា គាត់មានភារកិច្ចតាម​ថែរក្សា​មនុស្សលោក មិនត្រឹមតែ​​តំបន់​​ភ្នំក្រវាញ​នេះទេ សូម្បី​ខេត្តផ្សេងៗ មានដូចជា [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] [[ខេត្តកោះកុង]] [[ក្រុងព្រះសីហនុ|ក្រុងកំពង់សោម]] ជាដើម ជាពិសេស កូនចៅដែល​ធ្វើដំណើរ​តាមសមុទ្រ។ == ការបូជា == [[File:Kep Sela Cham P'dey.JPG|thumbnail|right|''Sela waits for her husband'' (សិលាចាំប្តី), a monument in [[Kep Province]] inspired in a version of Yeay Mao, whose husband went to the wars with Thailand and never returns, so she decided to go to the west in his search.]] ការសែនព្រេនចម្បងគឺនៅខែមិថុនា។ អ្នកដែលមានជំនឿតែងនាំគ្នាទៅវត្ត ឬក៏ទីសក្ការៈនានា ដើម្បីធ្វើនូវការបូជា។ ក្នុងការសែនព្រេននេះ គេតែងនាំយកអាហារដ៏ប្រណិត ជាពិសេស មានដូចជា ក្បាលជ្រូក មាន់ស្ងោរ និងគ្រឿង​សក្ការៈ ដែល​ជាបរិក្ខារ​របស់យញ្ញ មានដូចជា ស្លាធម៌ ដូងទុំ ផ្កាភ្ញី និងបាយសី (ធ្វើឡើងដោយកំណាត់ផ្នែកមួយនៃដើមចេក ដែលមានដោតជើងទ្រ មានស្លឹកចេកដែលគេរុំប៉ុនៗម្រាមដៃ ៣ ទៅ៩ស្រទាប់។ បាយសីនេះ គឺជាបរិក្ខារមួយដែលពេញ​និយម របស់ប្រជាជនខ្មែរ ក៏ដូចជាជនជាតិ​ថៃ ក្នុងការធ្វើពិធីសែនព្រេន ឬបូជាផ្សេងៗ។ .<ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), pp.80-81.</ref> រូបស្នងទាំងបីដែលយាយម៉ៅធ្លាប់ចូល # '''យាយសៅរ៍''' : គឺជាភរិយារបស់តាអ៊ុង ដែលជាកាប៉ូរ៉ាល់ថ្នល់ (អ្នកត្រួតត្រាខាងផ្លូវ)។ # '''តាស្នងឡុង''' : ជាកូនរបស់យាយសៅរ៍ និងតាអ៊ុង។ # '''តាឡុងម៉ៅ ''' : ជាកូនតាស្នងឡុង។ == ជំនឿ == តាមរយៈស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកសេក សុផាត និងលោកស្តើង ធូរ <ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.78.</ref> កាលពីរវាងឆ្នាំ ១៨៦៦ អ្នកដូនម៉ៅនេះ កាចណាស់ គឺបើអ្នកណាធ្វើដំណើរកាត់តាមផ្លូវជ្រោះភ្នំពេជ្រនិល ហើយមិនបានបង្អង់ឈប់ ដើម្បីសុំសេចក្ដីសុខសប្បាយទេ ឬប្រព្រឹត្តចោរកម្មផ្សេងៗ អ្នកដូននឹងធ្វើជាហេតុផ្សេងៗ មានជម្ងឺដម្កាត់ ឬមើលផ្លូវដែលត្រូវ​ធ្វើដំណើរ​មិនឃើញ ដែលអាច​បណ្តាល​ឲ្យ​បើកខុសផ្លូវ មានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត។ មួយវិញទៀត បើអ្នកណា មានគំនុំ ហើយមានប្រាថ្នានឹងព្យាបាទអ្នកដទៃ ហើយទៅធ្វើការបន់ សុំឲ្យអ្នកដូនជួយទៅបង្ក្រាបគូសត្រូវរបស់ខ្លួន ដោយសន្យាថា បើបានសម្រេចដូចការបន់ នឹងថ្វាយវត្ថុណានីមួយ។ អ្នកដូន ក៏ទៅកាច់ ធ្វើតាមបំណងអ្នកដែលបន់នោះក៏មាន។<ref name="Sadang Tuo p.80">Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.80.</ref> ដោយហេតុតែកាចសាហាវយ៉ាងនេះហើយ ទើបបារាំងសែស (ក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំងរវាងឆ្នាំ ១៩០០) បានទៅបាញ់ទីសក្ការៈអ្នកដូននោះម្ដង។ តាំងពីពេលនោះមក អ្នកដូននេះ ក៏ថយអានុភាពបន្តិច។ ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១៩៤០ ជំនាន់ជប៉ុនចូលស្រុក បានកេណ្ឌប្រជាពលរដ្ឋចំណុះខែត្រកំពត ឲ្យទៅជីកលេណដ្ឋាន នៅត្រង់ថ្នល់បត់ភ្នំទ្វារកំពតនោះ។ ពលករទាំងនោះ បានទៅធ្វើបរិវេណទីសក្ការៈនោះឲ្យស្មោកគ្រោក មានបន្ទោរបង់មូត្រ លាមកជាដើម ដោយ​ការខឹងនឹងអំពើរបស់អ្នកទាំងនោះ អ្នកដូនក៏ធ្វើឲ្យមានជម្ងឺ ស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់។ អ្នកខ្លះមានជំងឺឈឺតាំងពីកន្លែងកាប់ដីនោះមក ស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់។ អ្នកខ្លះបានមកដល់ផ្ទះ ទើបចាប់មានជំងឺក៏មាន ស្លាប់រង្គាលចោលប្រពន្ធ ឲ្យនៅមេម៉ាយគគោក រហូតទាល់តែបាននាមថា "មេម៉ាយជំនាន់ជប៉ុនកេណ្ឌ" ។ ដោយឃើញហេតុការស្ដែងយ៉ាងនេះ បានធ្វើឲ្យអ្នកស្រុក ទាំងខ្មែរ ចិន យួន ចាម ជ្វា បាក់បបខ្លបខ្លាចឥតឧបមា។ ម្នាក់ៗប្រសិនបើមានការត្រូវធ្វើដំណើរទៅចំកន្លែងនោះ ដោយខានមិនបាន ក៏ត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នឲ្យមានវត្ថុកំដរដៃ សម្រាប់ថ្វាយអ្នកដូនពុំដែលខានឡើយ។<ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.79.</ref> ដើម្បីធ្វើឲ្យការវឹកវរស្ងប់ស្ងាត់ មនុស្សទាំងឡាយ ក៏ចាប់ផ្តើមនាំយកវត្ថុផ្សេងៗ ដើម្បីធ្វើសក្ការៈបូជាយាយម៉ៅ និងកសាង​ទីសក្ការៈឡើងវិញ។ ក្រៅពីការបន់ស្រន់សុំសេចក្តីសុខ របស់អ្នកស្រុក​នៅផ្តុំភ្នំពេជ្យនិល ពេលដែលមានភាពវឹកវរកើតឡើង មានការលួច កាប់សម្លាប់ជាដើម អ្នកទាំងនោះ តែងទៅបញ្ជាន់អ្នកដូន ដើម្បីឲ្យអ្នកដូនប្រាប់ហេតុការ ឬប្រាប់ពិធីដើម្បីដោះស្រាយផ្សេងៗ។<ref name="Sadang Tuo p.80" /> == ទីតាំងអាស្រមឬរូបសំណាក់ == * លោកយាយម៉ៅពេជ្រពិល ផ្លូវជាតិលេខ៤ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ផ្លូវឡើងទៅគីរីរម្យ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ឧទ្យានជាតិគីរីរម្យ​ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំគីរីរម្យ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅភ្នំបូកគោ ខេត្តកំពត * ប្រាសាទវិមានបារមីជំទាវម៉ៅ ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ល្អាងភ្នំក្រពះនាគ ស្រុកកំពង់ត្រាច ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំ១៥០០ ស្រុកវាលវែង​ ខេត្តពោធិ៍សាត់ * លោកយាយម៉ៅ វត្តភ្នំខ្វាវ ​ខេត្តពោធិ៍សាត់ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិព្រែកខ្សាច់​ ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ​ ព្រះអង្គគោកធ្លក ស្រុកមណ្ឌលសីមា ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ ភូមិអណ្តូង១ សង្កាត់ព្រែកប្រា រាជធានីភ្នំពេញ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិ៤៦ ឃុំជប់​​ ស្រុកត្បូងឃ្មុំ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំឧដុង្គ ស្រុកពញាឮ ខេត្តកណ្តាល * លោកយាយម៉ៅ ភូមិក្តីកណ្តាល សង្កាត់សារិកាកែវ ក្រុងអរិយក្សត្រ ខេត្តកណ្តាល * លោកយាយម៉ៅ ស្រុករលាប្អៀរ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង * លោកយាយម៉ៅ កំពង់សោម * លោកយាយម៉ៅ ផ្លូវល្បឿនលឿន ក្រុងព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ​ កំពង់សិលា ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ វត្តកែវផុស ស្រុកស្ទឹងហាវ ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំព្រះធាតុ ខេត្តស្ទឹងត្រែង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តស្ទឹងត្រែង * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំដងរ៉ែក * លោកយាយម៉ៅ វត្តព្រែកចង្ក្រានលើ ខេត្ត​ព្រៃវែង​ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំឈើកាច់ ខេត្តព្រៃវែង * លោកយាយម៉ៅ វត្តកោះកុក ស្រុកកំពង់សៀម ខេត្តកំពង់ចាម == ឯកសារយោង == '''Notes''' {{reflist|30em}} == អានបន្ថែម == * Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), Phnom Penh, 2001, Ministry of Education, Kingdom of Cambodia, pp 78–81. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [http://gmcmissions.blogspot.com/2009/01/brief-history.html The World of Spirits, gmc missions], 7 January 2009. * [http://akt-media.com/readnews.php?id=21010#.U4nvEChFbfc ព័ត៌មានអង្គរធំ]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.camnews.org/2013/04/10/%E1%9E%99%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%98%E1%9F%89%E1%9F%85%E1%9E%9B%E1%9E%BE%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%80%E1%9E%82%E1%9F%84/ ព័ត៌មានខ្មែរ] * [https://archive.is/20140713213750/ftp3.ie.freebsd.org/pub/download.sourceforge.net/pub/sourceforge/k/kh/khmertext/Khmer_Folktales/Volume_08/Story_20_Volume_8.odt កម្ពុជសុរិយា] [[Category:វប្បធម៌ខ្មែរ]] [[Category:ជំនឿ និងសាសនានៅកម្ពុជា]] 4kqge7h0543jjs942a6fmiqc0z4nuqv 336775 336774 2026-06-18T13:02:37Z Jen0011 51633 336775 wikitext text/x-wiki [[File:Yeay mao cambodia.JPG|right|thumb|300px|ទីសក្ការៈយាយម៉ៅ នៅវត្តរាម [[ក្រុងព្រះសីហនុ]]]] '''យាយម៉ៅ''' ឬ '''លោកយាយម៉ៅ''' ជា​[[វីរៈនារី​]]ក្នុង​ទេវកថា​ពី​បុរាណ​ដ៏ពេញនិយមរបស់ប្រជាជនខ្មែរ <ref>[http://khmerkromngo.org/heroes/Listofheroes.htm Khmer Heroes], Kampuchea Krom Community: ''Yeay [or Grandma] Mao, visitors travel to seacoast Sihanoukville and Kampong Som province must stop to pay respect.''. Link retrieved on 2nd Feb 2009.</ref> និងគេមានជំនឿថាជាទេវតាស័ក្តិសិទ្ធ តាមបែប​ព្រហ្មញ្ញសាសនាក្នុងប្រទេស[[កម្ពុជា]]។ **យាយម៉ៅ ត្រូវបានគេគោរពបូជា ធ្វើសក្ការៈនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រ ឬច្រាំងសមុទ្រ ក៏ដូចជានៅចន្លោះផ្លូវពីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ទៅកំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ កំពត និងក្រុងកែប។ នៅភ្នំបូគោក្នុងខេត្តកំពត គេឃើញមានរូបសំណាកយាយម៉ៅ ដែលមានកំពស់ដល់ទៅ២៩ម៉ែត្រ ដែលត្រូវបានសំភោធឡើងក្នុងឆ្នាំ២០១២ ទន្ទឹមនឹងនោះ ក៏មានឃើញរូបសំណាករបស់លោកយាយនៅឆ្នេរសមុទ្រកែប ដែលត្រូវបានហៅថា "ស្រីស្អាត" ឬ"សិលាចាំប្តី" ទាំងនោះ គឺជារឿងព្រេងនិទានរបស់ស្រី្តម្នាក់ ដែលទន្ទឹងចាំស្វាមីរបស់ខ្លួន ហើយសំឡឹងមើលទៅទិសខាងលិច។ យាយម៉ៅ ត្រូវបានគេជឿថា គាត់គឺជាអ្នកការពារ ថែរក្សាអ្នកដំណើរ និងព្រានព្រៃឲ្យបានសេចក្តីសុខសប្បាយ។ អ្នកដំណើរដែល​ធ្វើ​ដំណើរឆ្លងកាត់ផ្លូវជាតិលេខ៤ តែងតែឈប់នៅមុខអាស្រមលោកយាយម៉ៅ នៅតាមបណ្តោយផ្លូវនោះ ដើម្បីធ្វើសក្ការៈ បូជា ដើម្បីសុំឲ្យការធ្វើដំណើរបានសុខសប្បាយតាមផ្លូវ។ == ដំណើររឿង == [[File:Yeay Mao at Bokor Maunt.jpg|thumbnail|right|រូបសំណាកយាយម៉ៅនៅភ្នំបូកគោ]] ដំណើររឿងរបស់យាយម៉ៅ គេពុំទាន់មានឯកសារណាមួយជាក់លាក់ ដែលជាប្រវត្តិសាស្ត្រទេ។ រឿងនេះត្រូវបានគេនិយាយតៗគ្នា ពីមាត់មួយទៅមាត់មួយ។ គេឃើញមានរឿងនិទានមួយចំនួនទាក់ទងនឹងប្រវត្តិយាយម៉ៅ។ បានឮថា រឿងនេះបានកើត​ឡើង​នៅមុន​សម័យ​​[[អាណានិគមបារាំង]] នាងគឺ​ជា​ស្រ្តីដ៏ស្អាត ផូរផង់ បានរៀបអាពាពិពាហ៍​ជាមួយនឹង​មេទ័ពម្នាក់។ ក្រោយពេល​ដែលស្វាមី​របស់គាត់ធ្វើ​មរណកាល​ក្នុងសង្គ្រាម រវាងកម្ពុជា]]និង[[ថៃ]] នាងក៏បាន​ដឹកនាំទ័ព​ឡើងប្រឆាំង​តបវិញ។ នៅពេលនោះ នាងក៏បានក្លាយ​ជាវីរៈនារី​ដ៏ល្បីល្បាញ​​របស់[[ជនជាតិខ្មែរ]]។ រឿងដំណាលខ្លះថា ស្វាមីរបស់ដូនម៉ៅ ដែលជាមេទ័ព បានចេញទៅធ្វើសង្គ្រាមតាមផ្លូវសមុទ្រ ដោយសារតែនឹកស្វាមីខ្លាំងពេក នាងក៏ទៅតាមរក ហើយក៏បានមកដួលស្លាប់នៅខេត្តកោះកុង ក្លាយជាអ្នកដូន (ឆ្មាំរក្សាសមុទ្រ)។ កាលពីសម័យមុន មានមេកន្ទ្រាញ ម្នាក់ ឈ្មោះជុច ត្រួតត្រា​កុល​សម្ព័ន្ធ​ជនជាតិព័រ នៅស្រុកភ្នំក្រវាញ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ដែលពី​មុនហៅថា ​ព្រៃខ្លាដំរី។ តា​ជុច មានប្ញទ្ធិអំណាចខ្លាំងពូកែណាស់ ជាមនុស្សឆ្អឹងដែក ស្បែកស្ពាន់។ កាលនោះ មាន​យុវតី​ [[ជនជាតិព័រ]]ម្នាក់ ឈ្មោះនាងម៉ៅ មានរូបឆោមល្អល្អះ ត្រូវបានមេកន្ទ្រាញយកធ្វើជាភរិយា។ ក្រោយពេលពួកគាត់ធ្វើមរណកាលទៅ បានបន្សល់ទុកទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើន ដោយហេតុថា ពួកគាត់គ្មានកូនបន្តពូជពង្ស ចិត្តរបស់ពួកគាត់​ ក៏នៅ​មិនដាច់​អាល័យ ក៏ចាប់ជាតិជាអ្នកតា អ្នកដូន​ នៅចាំយាម ថែរក្សាទឹកដីនោះ។ មេកន្ទ្រាញដែលឡើងកាន់ដំណែងក្រោយៗ ក៏នៅតែគោរពកោតខ្លាចតាជុច យាយម៉ៅ ដូចកាលនៅរស់ បានទាំងយកដុំថ្ម២ដុំធំៗ ដាក់​ទន្ទឹម​គ្នា ធ្វើរោង​ប្រក់​ស្បូវ​ត្រង់ផ្ទះ​តាយាយ​នេះ ដោយឧបកិច្ច​សុំឱ្យពួកគាត់តាមថែរក្សាជនជាតិព័រ កុំឱ្យមានជំងឺតម្កាត់អ្វីឡើយ។ គ្រានោះ ដូនម៉ៅ បានចូលសណ្ឋិត ក្នុងរូបស្នងម្នាក់ ហើយប្រាប់អ្នកស្រុកថា គាត់មានភារកិច្ចតាម​ថែរក្សា​មនុស្សលោក មិនត្រឹមតែ​​តំបន់​​ភ្នំក្រវាញ​នេះទេ សូម្បី​ខេត្តផ្សេងៗ មានដូចជា [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] [[ខេត្តកោះកុង]] [[ក្រុងព្រះសីហនុ|ក្រុងកំពង់សោម]] ជាដើម ជាពិសេស កូនចៅដែល​ធ្វើដំណើរ​តាមសមុទ្រ។ == ការបូជា == [[File:Kep Sela Cham P'dey.JPG|thumbnail|right|''Sela waits for her husband'' (សិលាចាំប្តី), a monument in [[Kep Province]] inspired in a version of Yeay Mao, whose husband went to the wars with Thailand and never returns, so she decided to go to the west in his search.]] ការសែនព្រេនចម្បងគឺនៅខែមិថុនា។ អ្នកដែលមានជំនឿតែងនាំគ្នាទៅវត្ត ឬក៏ទីសក្ការៈនានា ដើម្បីធ្វើនូវការបូជា។ ក្នុងការសែនព្រេននេះ គេតែងនាំយកអាហារដ៏ប្រណិត ជាពិសេស មានដូចជា ក្បាលជ្រូក មាន់ស្ងោរ និងគ្រឿង​សក្ការៈ ដែល​ជាបរិក្ខារ​របស់យញ្ញ មានដូចជា ស្លាធម៌ ដូងទុំ ផ្កាភ្ញី និងបាយសី (ធ្វើឡើងដោយកំណាត់ផ្នែកមួយនៃដើមចេក ដែលមានដោតជើងទ្រ មានស្លឹកចេកដែលគេរុំប៉ុនៗម្រាមដៃ ៣ ទៅ៩ស្រទាប់។ បាយសីនេះ គឺជាបរិក្ខារមួយដែលពេញ​និយម របស់ប្រជាជនខ្មែរ ក៏ដូចជាជនជាតិ​ថៃ ក្នុងការធ្វើពិធីសែនព្រេន ឬបូជាផ្សេងៗ។ .<ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), pp.80-81.</ref> រូបស្នងទាំងបីដែលយាយម៉ៅធ្លាប់ចូល # '''យាយសៅរ៍''' : គឺជាភរិយារបស់តាអ៊ុង ដែលជាកាប៉ូរ៉ាល់ថ្នល់ (អ្នកត្រួតត្រាខាងផ្លូវ)។ # '''តាស្នងឡុង''' : ជាកូនរបស់យាយសៅរ៍ និងតាអ៊ុង។ # '''តាឡុងម៉ៅ ''' : ជាកូនតាស្នងឡុង។ == ជំនឿ == តាមរយៈស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកសេក សុផាត និងលោកស្តើង ធូរ <ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.78.</ref> កាលពីរវាងឆ្នាំ ១៨៦៦ អ្នកដូនម៉ៅនេះ កាចណាស់ គឺបើអ្នកណាធ្វើដំណើរកាត់តាមផ្លូវជ្រោះភ្នំពេជ្រនិល ហើយមិនបានបង្អង់ឈប់ ដើម្បីសុំសេចក្ដីសុខសប្បាយទេ ឬប្រព្រឹត្តចោរកម្មផ្សេងៗ អ្នកដូននឹងធ្វើជាហេតុផ្សេងៗ មានជម្ងឺដម្កាត់ ឬមើលផ្លូវដែលត្រូវ​ធ្វើដំណើរ​មិនឃើញ ដែលអាច​បណ្តាល​ឲ្យ​បើកខុសផ្លូវ មានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត។ មួយវិញទៀត បើអ្នកណា មានគំនុំ ហើយមានប្រាថ្នានឹងព្យាបាទអ្នកដទៃ ហើយទៅធ្វើការបន់ សុំឲ្យអ្នកដូនជួយទៅបង្ក្រាបគូសត្រូវរបស់ខ្លួន ដោយសន្យាថា បើបានសម្រេចដូចការបន់ នឹងថ្វាយវត្ថុណានីមួយ។ អ្នកដូន ក៏ទៅកាច់ ធ្វើតាមបំណងអ្នកដែលបន់នោះក៏មាន។<ref name="Sadang Tuo p.80">Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.80.</ref> ដោយហេតុតែកាចសាហាវយ៉ាងនេះហើយ ទើបបារាំងសែស (ក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំងរវាងឆ្នាំ ១៩០០) បានទៅបាញ់ទីសក្ការៈអ្នកដូននោះម្ដង។ តាំងពីពេលនោះមក អ្នកដូននេះ ក៏ថយអានុភាពបន្តិច។ ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១៩៤០ ជំនាន់ជប៉ុនចូលស្រុក បានកេណ្ឌប្រជាពលរដ្ឋចំណុះខែត្រកំពត ឲ្យទៅជីកលេណដ្ឋាន នៅត្រង់ថ្នល់បត់ភ្នំទ្វារកំពតនោះ។ ពលករទាំងនោះ បានទៅធ្វើបរិវេណទីសក្ការៈនោះឲ្យស្មោកគ្រោក មានបន្ទោរបង់មូត្រ លាមកជាដើម ដោយ​ការខឹងនឹងអំពើរបស់អ្នកទាំងនោះ អ្នកដូនក៏ធ្វើឲ្យមានជម្ងឺ ស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់។ អ្នកខ្លះមានជំងឺឈឺតាំងពីកន្លែងកាប់ដីនោះមក ស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់។ អ្នកខ្លះបានមកដល់ផ្ទះ ទើបចាប់មានជំងឺក៏មាន ស្លាប់រង្គាលចោលប្រពន្ធ ឲ្យនៅមេម៉ាយគគោក រហូតទាល់តែបាននាមថា "មេម៉ាយជំនាន់ជប៉ុនកេណ្ឌ" ។ ដោយឃើញហេតុការស្ដែងយ៉ាងនេះ បានធ្វើឲ្យអ្នកស្រុក ទាំងខ្មែរ ចិន យួន ចាម ជ្វា បាក់បបខ្លបខ្លាចឥតឧបមា។ ម្នាក់ៗប្រសិនបើមានការត្រូវធ្វើដំណើរទៅចំកន្លែងនោះ ដោយខានមិនបាន ក៏ត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នឲ្យមានវត្ថុកំដរដៃ សម្រាប់ថ្វាយអ្នកដូនពុំដែលខានឡើយ។<ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.79.</ref> ដើម្បីធ្វើឲ្យការវឹកវរស្ងប់ស្ងាត់ មនុស្សទាំងឡាយ ក៏ចាប់ផ្តើមនាំយកវត្ថុផ្សេងៗ ដើម្បីធ្វើសក្ការៈបូជាយាយម៉ៅ និងកសាង​ទីសក្ការៈឡើងវិញ។ ក្រៅពីការបន់ស្រន់សុំសេចក្តីសុខ របស់អ្នកស្រុក​នៅផ្តុំភ្នំពេជ្យនិល ពេលដែលមានភាពវឹកវរកើតឡើង មានការលួច កាប់សម្លាប់ជាដើម អ្នកទាំងនោះ តែងទៅបញ្ជាន់អ្នកដូន ដើម្បីឲ្យអ្នកដូនប្រាប់ហេតុការ ឬប្រាប់ពិធីដើម្បីដោះស្រាយផ្សេងៗ។<ref name="Sadang Tuo p.80" /> == ទីតាំងអាស្រមឬរូបសំណាក់ == * លោកយាយម៉ៅពេជ្រពិល ផ្លូវជាតិលេខ៤ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ផ្លូវឡើងទៅគីរីរម្យ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ឧទ្យានជាតិគីរីរម្យ​ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំគីរីរម្យ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅភ្នំបូកគោ ខេត្តកំពត * ប្រាសាទវិមានបារមីជំទាវម៉ៅ ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ល្អាងភ្នំក្រពះនាគ ស្រុកកំពង់ត្រាច ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំ១៥០០ ស្រុកវាលវែង​ ខេត្តពោធិ៍សាត់ * លោកយាយម៉ៅ វត្តភ្នំខ្វាវ ​ខេត្តពោធិ៍សាត់ * លោកយាយម៉ៅ កំពង់សោម * លោកយាយម៉ៅ ផ្លូវល្បឿនលឿន ក្រុងព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ​ កំពង់សិលា ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ វត្តកែវផុស ស្រុកស្ទឹងហាវ ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិព្រែកខ្សាច់​ ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ​ ព្រះអង្គគោកធ្លក ស្រុកមណ្ឌលសីមា ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ ភូមិអណ្តូង១ សង្កាត់ព្រែកប្រា រាជធានីភ្នំពេញ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិ៤៦ ឃុំជប់​​ ស្រុកត្បូងឃ្មុំ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំឧដុង្គ ស្រុកពញាឮ ខេត្តកណ្តាល * លោកយាយម៉ៅ ភូមិក្តីកណ្តាល សង្កាត់សារិកាកែវ ក្រុងអរិយក្សត្រ ខេត្តកណ្តាល * លោកយាយម៉ៅ ស្រុករលាប្អៀរ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំព្រះធាតុ ខេត្តស្ទឹងត្រែង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តស្ទឹងត្រែង * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំដងរ៉ែក * លោកយាយម៉ៅ វត្តព្រែកចង្ក្រានលើ ខេត្ត​ព្រៃវែង​ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំឈើកាច់ ខេត្តព្រៃវែង * លោកយាយម៉ៅ វត្តកោះកុក ស្រុកកំពង់សៀម ខេត្តកំពង់ចាម == ឯកសារយោង == '''Notes''' {{reflist|30em}} == អានបន្ថែម == * Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), Phnom Penh, 2001, Ministry of Education, Kingdom of Cambodia, pp 78–81. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [http://gmcmissions.blogspot.com/2009/01/brief-history.html The World of Spirits, gmc missions], 7 January 2009. * [http://akt-media.com/readnews.php?id=21010#.U4nvEChFbfc ព័ត៌មានអង្គរធំ]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.camnews.org/2013/04/10/%E1%9E%99%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%98%E1%9F%89%E1%9F%85%E1%9E%9B%E1%9E%BE%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%80%E1%9E%82%E1%9F%84/ ព័ត៌មានខ្មែរ] * [https://archive.is/20140713213750/ftp3.ie.freebsd.org/pub/download.sourceforge.net/pub/sourceforge/k/kh/khmertext/Khmer_Folktales/Volume_08/Story_20_Volume_8.odt កម្ពុជសុរិយា] [[Category:វប្បធម៌ខ្មែរ]] [[Category:ជំនឿ និងសាសនានៅកម្ពុជា]] 7xq9rnxygjpg5ngmpmenzukwf0prw3w 336777 336775 2026-06-18T13:20:52Z Jen0011 51633 336777 wikitext text/x-wiki [[File:Yeay mao cambodia.JPG|right|thumb|300px|ទីសក្ការៈយាយម៉ៅ នៅវត្តរាម [[ក្រុងព្រះសីហនុ]]]] '''យាយម៉ៅ''' ឬ '''លោកយាយម៉ៅ''' ជា​[[វីរៈនារី​]]ក្នុង​ទេវកថា​ពី​បុរាណ​ដ៏ពេញនិយមរបស់ប្រជាជនខ្មែរ <ref>[http://khmerkromngo.org/heroes/Listofheroes.htm Khmer Heroes], Kampuchea Krom Community: ''Yeay [or Grandma] Mao, visitors travel to seacoast Sihanoukville and Kampong Som province must stop to pay respect.''. Link retrieved on 2nd Feb 2009.</ref> និងគេមានជំនឿថាជាទេវតាស័ក្តិសិទ្ធ តាមបែប​ព្រហ្មញ្ញសាសនាក្នុងប្រទេស[[កម្ពុជា]]។ **យាយម៉ៅ ត្រូវបានគេគោរពបូជា ធ្វើសក្ការៈនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រ ឬច្រាំងសមុទ្រ ក៏ដូចជានៅចន្លោះផ្លូវពីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ទៅកំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ កំពត និងក្រុងកែប។ នៅភ្នំបូគោក្នុងខេត្តកំពត គេឃើញមានរូបសំណាកយាយម៉ៅ ដែលមានកំពស់ដល់ទៅ២៩ម៉ែត្រ ដែលត្រូវបានសំភោធឡើងក្នុងឆ្នាំ២០១២ ទន្ទឹមនឹងនោះ ក៏មានឃើញរូបសំណាករបស់លោកយាយនៅឆ្នេរសមុទ្រកែប ដែលត្រូវបានហៅថា "ស្រីស្អាត" ឬ"សិលាចាំប្តី" ទាំងនោះ គឺជារឿងព្រេងនិទានរបស់ស្រី្តម្នាក់ ដែលទន្ទឹងចាំស្វាមីរបស់ខ្លួន ហើយសំឡឹងមើលទៅទិសខាងលិច។ យាយម៉ៅ ត្រូវបានគេជឿថា គាត់គឺជាអ្នកការពារ ថែរក្សាអ្នកដំណើរ និងព្រានព្រៃឲ្យបានសេចក្តីសុខសប្បាយ។ អ្នកដំណើរដែល​ធ្វើ​ដំណើរឆ្លងកាត់ផ្លូវជាតិលេខ៤ តែងតែឈប់នៅមុខអាស្រមលោកយាយម៉ៅ នៅតាមបណ្តោយផ្លូវនោះ ដើម្បីធ្វើសក្ការៈ បូជា ដើម្បីសុំឲ្យការធ្វើដំណើរបានសុខសប្បាយតាមផ្លូវ។ == ដំណើររឿង == [[File:Yeay Mao at Bokor Maunt.jpg|thumbnail|right|រូបសំណាកយាយម៉ៅនៅភ្នំបូកគោ]] ដំណើររឿងរបស់យាយម៉ៅ គេពុំទាន់មានឯកសារណាមួយជាក់លាក់ ដែលជាប្រវត្តិសាស្ត្រទេ។ រឿងនេះត្រូវបានគេនិយាយតៗគ្នា ពីមាត់មួយទៅមាត់មួយ។ គេឃើញមានរឿងនិទានមួយចំនួនទាក់ទងនឹងប្រវត្តិយាយម៉ៅ។ បានឮថា រឿងនេះបានកើត​ឡើង​នៅមុន​សម័យ​​[[អាណានិគមបារាំង]] នាងគឺ​ជា​ស្រ្តីដ៏ស្អាត ផូរផង់ បានរៀបអាពាពិពាហ៍​ជាមួយនឹង​មេទ័ពម្នាក់។ ក្រោយពេល​ដែលស្វាមី​របស់គាត់ធ្វើ​មរណកាល​ក្នុងសង្គ្រាម រវាងកម្ពុជា]]និង[[ថៃ]] នាងក៏បាន​ដឹកនាំទ័ព​ឡើងប្រឆាំង​តបវិញ។ នៅពេលនោះ នាងក៏បានក្លាយ​ជាវីរៈនារី​ដ៏ល្បីល្បាញ​​របស់[[ជនជាតិខ្មែរ]]។ រឿងដំណាលខ្លះថា ស្វាមីរបស់ដូនម៉ៅ ដែលជាមេទ័ព បានចេញទៅធ្វើសង្គ្រាមតាមផ្លូវសមុទ្រ ដោយសារតែនឹកស្វាមីខ្លាំងពេក នាងក៏ទៅតាមរក ហើយក៏បានមកដួលស្លាប់នៅខេត្តកោះកុង ក្លាយជាអ្នកដូន (ឆ្មាំរក្សាសមុទ្រ)។ កាលពីសម័យមុន មានមេកន្ទ្រាញ ម្នាក់ ឈ្មោះជុច ត្រួតត្រា​កុល​សម្ព័ន្ធ​ជនជាតិព័រ នៅស្រុកភ្នំក្រវាញ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ដែលពី​មុនហៅថា ​ព្រៃខ្លាដំរី។ តា​ជុច មានប្ញទ្ធិអំណាចខ្លាំងពូកែណាស់ ជាមនុស្សឆ្អឹងដែក ស្បែកស្ពាន់។ កាលនោះ មាន​យុវតី​ [[ជនជាតិព័រ]]ម្នាក់ ឈ្មោះនាងម៉ៅ មានរូបឆោមល្អល្អះ ត្រូវបានមេកន្ទ្រាញយកធ្វើជាភរិយា។ ក្រោយពេលពួកគាត់ធ្វើមរណកាលទៅ បានបន្សល់ទុកទ្រព្យសម្បត្តិជាច្រើន ដោយហេតុថា ពួកគាត់គ្មានកូនបន្តពូជពង្ស ចិត្តរបស់ពួកគាត់​ ក៏នៅ​មិនដាច់​អាល័យ ក៏ចាប់ជាតិជាអ្នកតា អ្នកដូន​ នៅចាំយាម ថែរក្សាទឹកដីនោះ។ មេកន្ទ្រាញដែលឡើងកាន់ដំណែងក្រោយៗ ក៏នៅតែគោរពកោតខ្លាចតាជុច យាយម៉ៅ ដូចកាលនៅរស់ បានទាំងយកដុំថ្ម២ដុំធំៗ ដាក់​ទន្ទឹម​គ្នា ធ្វើរោង​ប្រក់​ស្បូវ​ត្រង់ផ្ទះ​តាយាយ​នេះ ដោយឧបកិច្ច​សុំឱ្យពួកគាត់តាមថែរក្សាជនជាតិព័រ កុំឱ្យមានជំងឺតម្កាត់អ្វីឡើយ។ គ្រានោះ ដូនម៉ៅ បានចូលសណ្ឋិត ក្នុងរូបស្នងម្នាក់ ហើយប្រាប់អ្នកស្រុកថា គាត់មានភារកិច្ចតាម​ថែរក្សា​មនុស្សលោក មិនត្រឹមតែ​​តំបន់​​ភ្នំក្រវាញ​នេះទេ សូម្បី​ខេត្តផ្សេងៗ មានដូចជា [[ខេត្តកំពង់ស្ពឺ]] [[ខេត្តកោះកុង]] [[ក្រុងព្រះសីហនុ|ក្រុងកំពង់សោម]] ជាដើម ជាពិសេស កូនចៅដែល​ធ្វើដំណើរ​តាមសមុទ្រ។ == ការបូជា == [[File:Kep Sela Cham P'dey.JPG|thumbnail|right|''Sela waits for her husband'' (សិលាចាំប្តី), a monument in [[Kep Province]] inspired in a version of Yeay Mao, whose husband went to the wars with Thailand and never returns, so she decided to go to the west in his search.]] ការសែនព្រេនចម្បងគឺនៅខែមិថុនា។ អ្នកដែលមានជំនឿតែងនាំគ្នាទៅវត្ត ឬក៏ទីសក្ការៈនានា ដើម្បីធ្វើនូវការបូជា។ ក្នុងការសែនព្រេននេះ គេតែងនាំយកអាហារដ៏ប្រណិត ជាពិសេស មានដូចជា ក្បាលជ្រូក មាន់ស្ងោរ និងគ្រឿង​សក្ការៈ ដែល​ជាបរិក្ខារ​របស់យញ្ញ មានដូចជា ស្លាធម៌ ដូងទុំ ផ្កាភ្ញី និងបាយសី (ធ្វើឡើងដោយកំណាត់ផ្នែកមួយនៃដើមចេក ដែលមានដោតជើងទ្រ មានស្លឹកចេកដែលគេរុំប៉ុនៗម្រាមដៃ ៣ ទៅ៩ស្រទាប់។ បាយសីនេះ គឺជាបរិក្ខារមួយដែលពេញ​និយម របស់ប្រជាជនខ្មែរ ក៏ដូចជាជនជាតិ​ថៃ ក្នុងការធ្វើពិធីសែនព្រេន ឬបូជាផ្សេងៗ។ .<ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), pp.80-81.</ref> រូបស្នងទាំងបីដែលយាយម៉ៅធ្លាប់ចូល # '''យាយសៅរ៍''' : គឺជាភរិយារបស់តាអ៊ុង ដែលជាកាប៉ូរ៉ាល់ថ្នល់ (អ្នកត្រួតត្រាខាងផ្លូវ)។ # '''តាស្នងឡុង''' : ជាកូនរបស់យាយសៅរ៍ និងតាអ៊ុង។ # '''តាឡុងម៉ៅ ''' : ជាកូនតាស្នងឡុង។ == ជំនឿ == តាមរយៈស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោកសេក សុផាត និងលោកស្តើង ធូរ <ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.78.</ref> កាលពីរវាងឆ្នាំ ១៨៦៦ អ្នកដូនម៉ៅនេះ កាចណាស់ គឺបើអ្នកណាធ្វើដំណើរកាត់តាមផ្លូវជ្រោះភ្នំពេជ្រនិល ហើយមិនបានបង្អង់ឈប់ ដើម្បីសុំសេចក្ដីសុខសប្បាយទេ ឬប្រព្រឹត្តចោរកម្មផ្សេងៗ អ្នកដូននឹងធ្វើជាហេតុផ្សេងៗ មានជម្ងឺដម្កាត់ ឬមើលផ្លូវដែលត្រូវ​ធ្វើដំណើរ​មិនឃើញ ដែលអាច​បណ្តាល​ឲ្យ​បើកខុសផ្លូវ មានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត។ មួយវិញទៀត បើអ្នកណា មានគំនុំ ហើយមានប្រាថ្នានឹងព្យាបាទអ្នកដទៃ ហើយទៅធ្វើការបន់ សុំឲ្យអ្នកដូនជួយទៅបង្ក្រាបគូសត្រូវរបស់ខ្លួន ដោយសន្យាថា បើបានសម្រេចដូចការបន់ នឹងថ្វាយវត្ថុណានីមួយ។ អ្នកដូន ក៏ទៅកាច់ ធ្វើតាមបំណងអ្នកដែលបន់នោះក៏មាន។<ref name="Sadang Tuo p.80">Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.80.</ref> ដោយហេតុតែកាចសាហាវយ៉ាងនេះហើយ ទើបបារាំងសែស (ក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំងរវាងឆ្នាំ ១៩០០) បានទៅបាញ់ទីសក្ការៈអ្នកដូននោះម្ដង។ តាំងពីពេលនោះមក អ្នកដូននេះ ក៏ថយអានុភាពបន្តិច។ ក្នុងរវាងឆ្នាំ ១៩៤០ ជំនាន់ជប៉ុនចូលស្រុក បានកេណ្ឌប្រជាពលរដ្ឋចំណុះខែត្រកំពត ឲ្យទៅជីកលេណដ្ឋាន នៅត្រង់ថ្នល់បត់ភ្នំទ្វារកំពតនោះ។ ពលករទាំងនោះ បានទៅធ្វើបរិវេណទីសក្ការៈនោះឲ្យស្មោកគ្រោក មានបន្ទោរបង់មូត្រ លាមកជាដើម ដោយ​ការខឹងនឹងអំពើរបស់អ្នកទាំងនោះ អ្នកដូនក៏ធ្វើឲ្យមានជម្ងឺ ស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់។ អ្នកខ្លះមានជំងឺឈឺតាំងពីកន្លែងកាប់ដីនោះមក ស្លាប់អស់ជាច្រើននាក់។ អ្នកខ្លះបានមកដល់ផ្ទះ ទើបចាប់មានជំងឺក៏មាន ស្លាប់រង្គាលចោលប្រពន្ធ ឲ្យនៅមេម៉ាយគគោក រហូតទាល់តែបាននាមថា "មេម៉ាយជំនាន់ជប៉ុនកេណ្ឌ" ។ ដោយឃើញហេតុការស្ដែងយ៉ាងនេះ បានធ្វើឲ្យអ្នកស្រុក ទាំងខ្មែរ ចិន យួន ចាម ជ្វា បាក់បបខ្លបខ្លាចឥតឧបមា។ ម្នាក់ៗប្រសិនបើមានការត្រូវធ្វើដំណើរទៅចំកន្លែងនោះ ដោយខានមិនបាន ក៏ត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នឲ្យមានវត្ថុកំដរដៃ សម្រាប់ថ្វាយអ្នកដូនពុំដែលខានឡើយ។<ref>Seik Sopat and Sadang Tuo: Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), p.79.</ref> ដើម្បីធ្វើឲ្យការវឹកវរស្ងប់ស្ងាត់ មនុស្សទាំងឡាយ ក៏ចាប់ផ្តើមនាំយកវត្ថុផ្សេងៗ ដើម្បីធ្វើសក្ការៈបូជាយាយម៉ៅ និងកសាង​ទីសក្ការៈឡើងវិញ។ ក្រៅពីការបន់ស្រន់សុំសេចក្តីសុខ របស់អ្នកស្រុក​នៅផ្តុំភ្នំពេជ្យនិល ពេលដែលមានភាពវឹកវរកើតឡើង មានការលួច កាប់សម្លាប់ជាដើម អ្នកទាំងនោះ តែងទៅបញ្ជាន់អ្នកដូន ដើម្បីឲ្យអ្នកដូនប្រាប់ហេតុការ ឬប្រាប់ពិធីដើម្បីដោះស្រាយផ្សេងៗ។<ref name="Sadang Tuo p.80" /> == ទីតាំងអាស្រមឬរូបសំណាក់ == * លោកយាយម៉ៅពេជ្រពិល ផ្លូវជាតិលេខ៤ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ផ្លូវឡើងទៅគីរីរម្យ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ឧទ្យានជាតិគីរីរម្យ​ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំគីរីរម្យ ខេត្តកំពង់ស្ពឺ * លោកយាយម៉ៅភ្នំបូកគោ ខេត្តកំពត * ប្រាសាទវិមានបារមីជំទាវម៉ៅ ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ល្អាងភ្នំក្រពះនាគ ស្រុកកំពង់ត្រាច ខេត្តកំពត * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំ១៥០០ ស្រុកវាលវែង​ ខេត្តពោធិ៍សាត់ * លោកយាយម៉ៅ វត្តភ្នំខ្វាវ ​ខេត្តពោធិ៍សាត់ * លោកយាយម៉ៅ កំពង់សោម * លោកយាយម៉ៅ ផ្លូវល្បឿនលឿន ក្រុងព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ​ កំពង់សិលា ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ វត្តកែវផុស ស្រុកស្ទឹងហាវ ខេត្តព្រះសីហនុ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិព្រែកខ្សាច់​ ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ​ ព្រះអង្គគោកធ្លក ស្រុកមណ្ឌលសីមា ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តកោះកុង * លោកយាយម៉ៅ មាត់ទន្លេ រាជធានីភ្នំពេញ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិអណ្តូង១ សង្កាត់ព្រែកប្រា រាជធានីភ្នំពេញ * លោកយាយម៉ៅ ភូមិ៤៦ ឃុំជប់​​ ស្រុកត្បូងឃ្មុំ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំឧដុង្គ ស្រុកពញាឮ ខេត្តកណ្តាល * លោកយាយម៉ៅ ភូមិក្តីកណ្តាល សង្កាត់សារិកាកែវ ក្រុងអរិយក្សត្រ ខេត្តកណ្តាល * លោកយាយម៉ៅ ស្រុករលាប្អៀរ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំព្រះធាតុ ខេត្តស្ទឹងត្រែង * លោកយាយម៉ៅ ខេត្តស្ទឹងត្រែង * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំដងរ៉ែក * លោកយាយម៉ៅ វត្តព្រែកចង្ក្រានលើ ខេត្ត​ព្រៃវែង​ * លោកយាយម៉ៅ ភ្នំឈើកាច់ ខេត្តព្រៃវែង * លោកយាយម៉ៅ វត្តកោះកុក ស្រុកកំពង់សៀម ខេត្តកំពង់ចាម == ឯកសារយោង == '''Notes''' {{reflist|30em}} == អានបន្ថែម == * Collection of Cambodian Traditions (ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរ), Phnom Penh, 2001, Ministry of Education, Kingdom of Cambodia, pp 78–81. == តំណភ្ជាប់ខាងក្រៅ == * [http://gmcmissions.blogspot.com/2009/01/brief-history.html The World of Spirits, gmc missions], 7 January 2009. * [http://akt-media.com/readnews.php?id=21010#.U4nvEChFbfc ព័ត៌មានអង្គរធំ]{{Dead link|date=វិច្ឆិកា 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.camnews.org/2013/04/10/%E1%9E%99%E1%9E%B6%E1%9E%99%E1%9E%98%E1%9F%89%E1%9F%85%E1%9E%9B%E1%9E%BE%E1%9E%97%E1%9F%92%E1%9E%93%E1%9F%86%E1%9E%94%E1%9E%BC%E1%9E%80%E1%9E%82%E1%9F%84/ ព័ត៌មានខ្មែរ] * [https://archive.is/20140713213750/ftp3.ie.freebsd.org/pub/download.sourceforge.net/pub/sourceforge/k/kh/khmertext/Khmer_Folktales/Volume_08/Story_20_Volume_8.odt កម្ពុជសុរិយា] [[Category:វប្បធម៌ខ្មែរ]] [[Category:ជំនឿ និងសាសនានៅកម្ពុជា]] aefuu8obp65bhc8f2f8f7wahd4d8wk0 0 34942 336776 285323 2026-06-18T13:06:12Z InternetArchiveBot 32568 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 336776 wikitext text/x-wiki '''គណិតវិទូ''' គឺជាមនុស្សដែលសិក្សានិងធ្វើការ​ស្រាវជ្រាវអំពី[[គណិតវិទ្យា]]។ == តួនាទី == {{ផ្នែកទទេ}} == ការគណនាចំនួន == {{ផ្នែកទទេ}} == ការបំផុសគំនិត == {{ផ្នែកទទេ}} == ឯកសារយោង == {{ផ្នែកទទេ}} == អត្ថបទដែលទាក់ទង == * [[បញ្ជីរាយនាមគណិតវិទូ]] * [[គណិតវិទ្យា]] * [[កំណត់ពេលវេលារបស់គណិតវិទ្យា]] == តំណ​ភ្ជាប់​ខាងក្រៅ == {{Wikiquote|Mathematicians}} {{Commons category|Mathematicians}} * [http://stats.bls.gov/oco/ocos043.htm Occupational Outlook: Mathematicians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206151209/http://stats.bls.gov/oco/ocos043.htm |date=2007-02-06 }}. Information on the occupation of mathematician from the US Department of Labor. * [http://www.careercornerstone.org/math/math.htm Sloan Career Cornerstone Center: Careers in Mathematics]. Although US-centric, a useful resource for anyone interested in a career as a mathematician. Learn what mathematicians do on a daily basis, where they work, how much they earn, and more. * [http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/history/index0.html The MacTutor History of Mathematics archive]. A comprehensive list of detailed biographies. * [http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/ The Mathematics Genealogy Project]. Allows to follow the succession of thesis advisors for most mathematicians, living or dead. * {{MathWorld|urlname=UnsolvedProblems|title=Unsolved Problems}} * [http://valure.wiki.ccsd.edu/ Middle School Mathematician Project]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509043400/http://valure.wiki.ccsd.edu/ |date=2013-05-09 }} Short biographies of select mathematicians assembled by middle school students. * [http://www.mathmajor.org/careers Career Information for Students of Math and Aspiring Mathematicians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003171929/http://mathmajor.org/ |date=2011-10-03 }} from [http://mathmajor.org MathMajor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003171929/http://mathmajor.org/ |date=2011-10-03 }} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:គណិតវិទូ]] otl69jciz8fooixbshnfexoblmsl229 0 53814 336779 336704 2026-06-18T15:15:27Z TheRandomGoober 27248 /* ១៣–១៦ មេសា */ 336779 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ | partof = [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Aerial reconnaissance view of burning Esso Shell oil storage tank, Phnom Penh, 17 April 1975.jpg | alt1= | image2=Aerial reconnaissance view of the Monivong Bridge, Phnom Penh 17 April 1975.jpg | alt2= | image3=MONATIO Soldiers.jpg | alt3= | image4= | alt4=}}'''រូបភាពមើលតាមរង្វិលទ្រនិចនាឡិកា៖''' {{flatlist| * រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីការឆាបឆេះធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊នអេសូ (Esso Shell) * រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពី[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]] * ក្បួនព្យុហយាត្រាចលនា[[ម៉ូណាស្យូ]]នៅភ្នំពេញ }} | caption = | date = ១៧​ មេសា ១៩៧៥ | place = [[ភ្នំពេញ]], [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] | result = {{ublist|ជ័យជម្នះ[[ខ្មែរក្រហម]]}} | combatant1 = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខ្មែរក្រហម]] | combatant2 = {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} | commander1 = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ប៉ុល ពត]]<br>{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[នួន ជា]]<br>{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[អៀង​ សារី]]<br>{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខៀវ សំផន]] | commander2 = {{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[សក់ ស៊ុតសាខន]]<br>{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[ឡុង បូរ៉េត]]{{executed}}<br>{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[លន់ ណុន]]{{executed}}<br>{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[វង្ស សារិនឌី]]{{KIA|suicide}} | strength1 = ៤០,០០០ | strength2 = ~២០,០០០ | casualties1 = | casualties2 = | campaignbox = {{Campaignbox Cambodian Civil War}} }} '''ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ''' ឬអាចហៅបានថា '''ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ''' គឺការវាយដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ដែលជារដ្ឋធានីនៃ[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដោយពួក[[ខ្មែរក្រហម]]នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបានបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]]។ នៅដើមខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានឡោមព័ទ្ធជុំវិញបរិវេណទីក្រុង ដែលនាំឱ្យភ្នំពេញត្រូវពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើការផ្គត់ផ្គង់តាមផ្លូវអាកាសតាម[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|ព្រលានពោធិ៍ចិនតុង]]។ ដោយឃើញថាខ្មែរក្រហមនឹងរុលចូលក្រុងក្នុងពេលឆាប់ៗ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានបើក[[ប្រតិបត្តិការអ៊ីហ្គលភូល|ប្រតិបត្តិការជម្លៀសជនជាតិអាមេរិកនិងជនជាតិខ្មែរ]]ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទនឹងខ្លួននៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានជម្លៀសចេញពីភ្នំពេញ ដោយមានគម្រោងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយនៅតំបន់ក្បែរព្រំដែនថៃដើម្បីបន្តតស៊ូប្រឆាំងនឹងខ្មែរក្រហម។ បន្តិចក្រោយមកនៅថ្ងៃដដែរនោះ របាំងការពារចុងក្រោយនៅជុំវិញទីក្រុងភ្នំពេញត្រូវផ្ដួល ហើយខ្មែរក្រហមក៏បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញទាំងស្រុង។ ពលទាហានសាធារណរដ្ឋខ្មែរដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីក្រុងត្រូវបានកម្លាំងខ្មែរក្រហមចាប់ខ្លួននិងនាំទៅកាន់[[ពហុកីឡដ្ឋានជាតិអូឡាំពិក|កីឡដ្ឋានអូឡាំពិក]] ជាកន្លែងដែលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលនិងយោធាត្រូវបានបង្ខំឱ្យសរសេរសារសារភាពមុនពេលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ខ្មែរក្រហមបានបញ្ជាឱ្យប្រជាជនគ្រប់រួបជម្លៀសចេញពីទីក្រុងភ្នំពេញ លើកលែងតែជនបរទេសប៉ុន្មានក្រុមដែលបន្តនៅជ្រកកោននៅក្នុង[[ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតបារាំង]]រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា នៅពេលដែលពួកគេត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមរថយន្តទៅប្រទេសថៃ។ ==ផ្ទៃរឿង== នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដែលមានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានគ្រប់គ្រងតែតំបន់ក្រុងភ្នំពេញនិងទីប្រជុំជនមួយចំនួននៅតាមបណ្តោយ[[ទន្លេមេគង្គ]]ប៉ុណ្ណោះ ខណៈវាក៏ដើរតួជាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងអាហារនិងគ្រាប់រំសេវដ៏សំខាន់ចេញពី[[វៀតណាមខាងត្បូង]]ដែរ។ នៅក្នុងគម្រោងយុទ្ធនាការវាយលុកកំឡុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៥ របស់ពួកខ្មែរក្រហម ជាជាងប្រើកម្លាំងវាយទីក្រុងភ្នំពេញផ្ទាល់ ពួកខ្មែរក្រហមបានចាប់ផ្តើមវាយបណ្ដាច់ផ្លូវផ្គត់ផ្គង់របស់សាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅតាមទន្លេមេគង្គនោះ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានវាយលុកក្រុង[[អ្នកលឿង]] ដែលជាប៉ុស្តិ៍ការពារដ៏សំខាន់មួយរបស់[[កងយោធពលខេមរជាតិ]]នៅលើទន្លេមេគង្គ។<ref name=Dunham>{{cite book|last=Dunham|first=George R|title=U.S. Marines in Vietnam: The Bitter End, 1973–1975 (Marine Corps Vietnam Operational Historical Series)|publisher=Marine Corps Association|year=1990|url=https://archive.org/details/TheBitterEnd|isbn=978-0-16-026455-9|access-date=2026-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310211317/https://archive.org/details/TheBitterEnd|archive-date=2016-03-10|url-status=live}}{{PD-notice}}</ref> កាលថ្ងៃទី២៧ ខែមករា នាវាចំនួនប្រាំពីរគ្រឿងក្នុងចំណោមនាវាចំនួន ១៦ គ្រឿងបានបើកចូលមកដល់ក្រុងភ្នំពេញ ក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារពីកម្លាំងខ្មែរក្រហមក្នុងកំឡុងពេលធ្វើដំណើរចម្ងាយ ១០០ គីឡូម៉ែត្រតាមទន្លេចេញពីព្រំដែនវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែកុម្ភៈ ក្បួននាវាមួយក្រុម ដែលធ្វើដំណើរតាមដងទន្លេ បានប៉ះជាមួយនឹងមីនក្រោមទឹកដែលបានដាក់បង្កប់ដោយពួកខ្មែរក្រហមនៅក្បែរក្រុង[[ហ្វូមី (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វូមី]] ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៧៤ គីឡូម៉ែត្រពីភ្នំពេញ។ ថ្វីបើ[[កងទ័ពជើងទឹកខេមរជាតិ|កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]មានកម្លាំងសមត្ថភាពបោសសម្អាតមីនក្រោមទឹកមែន ប៉ុន្តែដោយសារតែច្រាំងទន្លេត្រូវគ្រប់គ្រងដោយពួកខ្មែរក្រហម ទើបបានជានាំឱ្យការបោសសម្អាតមីនមិនអាចធ្វើទៅរួច ឬណាមួយត្រូវចំណាយធនធានអស់ច្រើន។<ref name=Dunham/>{{rp|១០២–១០៤}} មិនតែប៉ុណ្ណោះ គិតមកត្រឹមពេលនោះ កងទ័ពជើងទឹកសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបាត់បង់នាវាតូចធំរបស់ខ្លួនប្រមាណមួយភាគបួនទៅហើយ រីឯកម្លាំងនាវិក ៧០ ភាគរយរបស់ខ្លួនត្រូវបានស្លាប់ ឬរងរបួស។<ref name=Shawcross>{{cite book|title=Sideshow: Kissinger, Nixon and the Destruction of Cambodia|last=Shawcross |first=William|publisher=Andre Deutsch Limited|year=1979 |isbn=0-233-97077-0}}</ref>{{rp|៣៤៧}} នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបោះបង់ចោលនូវផែនការរំដោះផ្លូវទឹកតាមដងទន្លេមេគង្គវិញ ដូច្នេះ រាល់សកម្មភាពផ្គត់ផ្គង់ទាំងឡាយជាបន្តបន្ទាប់មកភ្នំពេញនឹងត្រូវឆ្លងកាត់តាមផ្លូវអាកាសតាមរយៈ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|អាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង]]។<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាត់ការដឹកជញ្ជូនស្បៀងអាហារ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបញ្ជូនតាមអាកាសមកភ្នំពេញភ្លាមៗ ប៉ុន្តែចំនួននៃជំនួយបោះត្រូវបានកំណត់រឹតបន្តឹងក្រោយ[[វិសោធនកម្មខេស–ឈើដ|វិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី]]បានចូលជាធរមាននៅអាមេរិក។<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៤៧}} ជាលទ្ធផល ក្រុមហ៊ុន[[ប៊ើដអ៊ែរ]] (BirdAir) របស់អាមេរិកបានក្លាយជាក្រុមហ៊ុនអាកាសតែមួយគត់ដែលប្រតិបត្តិដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចូលភ្នំពេញក្នុងមួយថ្ងៃម្ភៃដង ដោយហោះហើរចុះឡើងពី[[អាកាសយានដ្ឋានទ័ពជើងទឹកអ៊ូតាផាវ]]នៃប្រទេសថៃមកពោធិ៍ចិនតុង។<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}} នៅថ្ងៃទី៥ ខែមីនា កាំភ្លើងធំខ្មែរក្រហមឈរនៅទួលលាប ពោលនៅភាគពាយ័ព្យនៃទីក្រុងភ្នំពេញ បានបាញ់ផ្លោងចូលមកចំអាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង មុនពេលកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានវាយដណ្តើមតំបន់ទួលលាបមកវិញនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា និងបិទបញ្ចប់ប្រតិបត្តិការបាញ់ផ្លោងចូលក្រុងរបស់ខ្មែរក្រហម។ កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានបន្តរុញចូលយឺតៗពីភាគខាងជើងនិងលិចនៃភ្នំពេញ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏រកតំបន់ឈរជើងថ្មីដែលអាចឱ្យពួកគេបន្តធ្វើការបាញ់ផ្លោងចូលពោធិ៍ចិនតុងម្តងទៀត។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា គ្រាប់រ៉ុក្កែតខ្មែរក្រហមបានបង្កការខូចខាតដល់យន្តហោះដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចំនួនពីរគ្រឿង ដែលបង្ខំឱ្យ[[ស្ថានទូតអាមេរិកប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតអាមេរិក]]ចេញសេចក្ដីប្រកាសនៅថ្ងៃបន្ទាប់អំពីដំណើរផ្អាកការដឹកជញ្ជូនតាមអាកាសរហូតដល់ស្ថានភាពសន្តិសុខបានប្រសើរឡើងវិញ។ ក្រោយដឹងខ្លួនថាសាធារណរដ្ឋខ្មែរនឹងដួលរលំនៅពេលឆាប់ៗប្រសិនបើគ្មានអ្វីជាជំនួយផ្គត់ផ្គង់ ដូច្នេះស្ថានទូតអាមេរិកក៏បានលុបចោលដំណើរផ្អាកនោះចោលនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមីនា ហើយបានបង្កើនចំនួនយន្តហោះសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូន។<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}}<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៨}} ការធ្វើបែបនេះព្រោះរដ្ឋាភិបាលខ្មែរនិងស្ថានទូតអាមេរិកនាពេលនោះមានទស្សនៈសុទិដ្ឋនិយមថាខ្លួនអាចទប់ទល់នឹងការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហមបានរហូតដល់ខែឧសភា នៅពេលដែលរដូវវស្សាចូលមកដល់ ហើយសកម្មភាពប្រយុទ្ធផ្សេងៗនឹងចុះអន់ថយ។<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៦}} ​ ==យុទ្ធនាការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហម== ===ចុងខែមីនា=== នៅចុងខែមីនា កងយោធពលខេមរជាតិបានឈរជើងក្នុងបរិវេណការពារចម្ងាយប្រហែល ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីកណ្តាលទីក្រុងភ្នំពេញ។ នៅភាគពាយ័ព្យ កងពលធំទីប្រាំពីរបានកំពុងស្ថិតក្នុងស្ថានការណ៍កាន់តែលំបាកទៅៗ បន្ទាប់ពីគេបានរងការវាយផ្តាច់ពីច្រើនទិស ជាពិសេសនៅក្នុងតំបន់ទួលលាប ដែលបានប្តូរដៃកាន់កាប់គ្នាអស់ជាច្រើនលើក។ ចំពោះកងពលធំទីបីដែលមានទីតាំងឈរជើងនៅលើ[[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ៤]] ក្បែរ[[ភូមិបែកចាន]] ចម្ងាយប្រហែល ១០ គីឡូម៉ែត្រនៅភាគខាងលិចព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ចេញពីប៉ុស្តិ៍បញ្ជាការផ្ទាល់ខ្លួននៅ[[ក្រុងច្បារមន|ក្រុងកំពង់ស្ពឺ]]។<ref name=Sak>{{cite book|last=Sutsakhan|first=Lt. Gen. Sak|title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse|publisher=United States Army Center of Military History|year=1987|isbn=9781780392585}}</ref>{{rp|១១៥}} នៅឯភាគខាងត្បូង កងពលធំទីមួយបានរ៉ាប់រងយុទ្ធនាការការពារ រួមជាមួយកងពលតូចទី១៥ របស់លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[លន់ ណុន]] ហើយវាត្រូវជាជួរប្រយុទ្ធដ៏ស្ងប់ស្ងាត់បំផុតនាពេលនោះ។ យ៉ាងណាមិញ នៅក្នុង[[ក្រុងតាខ្មៅ|តំបន់តាខ្មៅ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ១]] និង[[ទន្លេបាសាក់]] កងពលធំទីមួយបានចាប់ផ្ដើមទទួលរងសម្ពាធជាបន្តបន្ទាប់ពីពួកខ្មែរក្រហម។ នៅខាងកើតនៃរដ្ឋធានីគឺជាទីតាំងឈរជើងរបស់កងពលតូចឆ័ត្រយោង និងកងអង្គភាពនៃយោធាភូមិភាគភ្នំពេញ។ មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកនៅខាង[[ខណ្ឌជ្រោយចង្វា|ជ្រោយចង្វារ]] និងមូលដ្ឋាន[[កងទ័ពអាកាសខ្មែរ|ទ័ពអាកាសខ្មែរ]]នៅពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយកម្លាំងពួកគេរៀងខ្លួនៗ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦}} កងទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅភូមិសាស្ត្រអ្នកលឿង ពោលនៅឯច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គគឺត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ទាំងស្រុងពីកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរផ្សេងៗទៀត។ កងទ័ពអាកាសនិងជើងទឹកខ្មែរត្រូវពន្លាតចេញដាច់ឆ្ងាយពីគ្នាខ្លាំងលើសពីសមត្ថភាពទ្រទ្រង់របស់ពួកគេ ជាហេតុនាំឱ្យពួកគេមិនអាចបំពេញកាតព្វកិច្ច និងតម្រូវការបានពេញលេញ។ ស្ថានភាព​ភស្តុភារទូទៅបានកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗសម្រាប់កងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ហើយ​ការផ្គត់ផ្គង់​គ្រាប់រំសេវ​សម្រាប់​ទ័ពថ្មើរជើង​អាចធ្វើឡើងបានម្តងម្កាល​ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦}} ===១ មេសា=== លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[លន់ នល់]]បានលាលែងចេញពីតំណែងនៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា។ ពិធីលាលែងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|វិមានចំការមន]] ដោយមានការចូលរួមពីតែជនជាតិខ្មែរសុទ្ធប៉ុណ្ណោះ ខណៈក្រុមអ្នកការទូតតំណាងបរទេសផ្សេងៗមិនត្រូវបានឱ្យអញ្ជើញចូលឡើយ។ ពីទីធ្លានៃវិមានចំការមន ឧទ្ធម្ភាគចក្របានដឹកលោកលន់ នល់ ព្រមទាំងក្រុមគ្រួសារ និងបក្សពួកលោកទៅព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ដែលជាកន្លែងលោកបានជួបជាមួយឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិក[[ចន ហ្គុនធើរ ឌីន]] មុនពេលឡើងយន្តហោះ[[អាកាសចរណ៍ភូមិន្ទកម្ពុជា|អាកាសចរណ៍កម្ពុជា]]ហោះទៅកាន់អ៊ូតាផាវក្នុងប្រទេសថៃ ដោយនិរទេសខ្លួនចេញជាផ្លូវការ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៨–១៦១}}<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៨}} លោក[[សូខាំ ខូយ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីស្តីទី ដោយសង្ឃឹមថានឹងមានផ្លូវចរចាសន្តិភាពជាមួយខ្មែរក្រហម ពិសេសក្រោយលន់ នល់បានចាកចេញទៅបាត់។<ref name=Shawcross/>{{rp|១៦១}} ស្ថានការណ៍តឹងតែងស្ទើរពេញមួយខែមីនាកន្លងមកនោះបានបិទបញ្ចប់នៅយប់ថ្ងៃទី១ ខែមេសា បន្ទាប់ពីក្រុងអ្នកលឿងបានដួលរលំធ្លាក់ក្រោមដៃខ្មែរក្រហម ក្រោយពីកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានស៊ូទ្រាំការពារក្រុងនេះពីការឡោមព័ទ្ធវាយប្រហាររបស់ខ្មែរក្រហមអស់រយៈពេលបីខែកន្លងមក។ ការវិវឌ្ឍស្ថានភាពថ្មីនេះបានបើកផ្លូវថ្មីឆ្ពោះទៅកាន់ភាគខាងត្បូងនៃរដ្ឋធានី ខណៈទាហានខ្មែរក្រហមចំនួន ៦,០០០ នាក់បន្ថែមបានរុលជាកម្លាំងឆ្ពោះទៅចូលរួមឡោមព័ទ្ធភ្នំពេញ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦}}<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}}<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៨}} ===២–១១ មេសា=== ចាប់ពីថ្ងៃទី៣–៤ ខែមេសា ទីតាំងឈរជើងរបស់កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរទាំងប៉ុន្មាននៅលើផ្លូវជាតិលេខ ១ ខាងជើងក្រុងអ្នកលឿងក្រោមកងពលធំទីមួយបានត្រូវសត្រូវវាយកាន់កាប់ម្តងមួយៗ ហើយការបញ្ជូនកម្លាំងបន្ថែមជាជំនួយមិនថាតាមផ្លូវគោក ឬឆ្លងទន្លេមេគង្គទេ គឺមិនអាចធ្វើទៅរួចទៀតឡើយ។<ref name=Shawcross/>{{rp|១៥៦}} នៅភាគខាងជើងរដ្ឋធានី ក្នុងតំបន់កងពលទីប្រាំពីរការពារ ខ្មែរក្រហមបានបើកការវាយលុកជារៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយទោះបីជាមានការគាំទ្រផ្លូវអាកាសជាប្រចាំក៏ដោយ ក៏ស្ថានការណ៍នៅទីនោះនៅតែមិនអំណោយផលដដែរ។ កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមយកទីតាំងដែលខ្លួនបានបាត់បង់ទៅពួកខ្មែរក្រហមមកវិញដែរ ប៉ុន្តែមិនបានជោគជ័យអ្វីសោះ។ កងពលទីមួយបានបាត់បង់ទាហានជារៀងរាល់ថ្ងៃ ខណៈការជម្លៀសទាហានដែលឈឺនិងរបួសដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រគឺលែងអាចធ្វើទៅរួចទៀតហើយ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦–១៥៧}} ដោយស្ថានការណ៍វិវត្តលឿនហួសប្រមាណ ហើយដោយកម្លាំងកាន់តែចុះថយទៅៗ អគ្គបញ្ជាការដ្ឋានក៏បានបញ្ជូនត្រឹមអតីតសមាជិកនៃកងឆ្មាំខេត្តទៅជួយការពារនៅតំបន់ភាគខាងជើង ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវបានខ្មែរក្រហមវាយខ្ចាត់ខ្ចាយទាំងស្រុងត្រឹមប៉ុន្មានម៉ោងប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុការណ៍នេះបាននាំឱ្យរបើករបាំងការពារភាគខាងជើង រីឯឱកាសបិទខ្ទប់វាក៏លែងមានទៀត។ នៅឯភាគខាងលិច កងកម្លាំងនៃកងពលធំទីបីក្រោមបញ្ជាការរបស់ឧត្តមសេនីយ៍ឯកព្រះ[[នរោត្ដម ចន្ទរង្សី]]បានទទួលជំនួយកម្លាំងមកពង្រឹងការការពារបន្ថែម ប៉ុន្តែយ៉ាងណា កម្លាំងព្រះអង្គនៅតែមិនអាចវាយចូលកំពង់ស្ពឺបាន ពិសេសដើម្បីដណ្តើមទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅទួលលាបនោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបង្កើតកំហុសគណនាបណ្ដាលឱ្យពួកគេផ្លោងគ្រាប់ចូលទីតាំងរបស់កងពលធំទីបីកំឡុងពេលកំពុងប្រតិបត្តិការ ជាហេតុប៉ះពាល់ដល់ស្មារតីប្រយុទ្ធយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦–៧}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ជនភៀសសឹកស៊ីវិលមកពីគ្រប់ទិសទីបាននាំគ្នារត់មកជ្រោកកោនគេចវេះពីសង្គ្រាមនៅក្នុងរដ្ឋធានី។ អាជ្ញាធរក្រុងភ្នំពេញទាំងស៊ីវិលនិងយោធាត្រូវធ្វើការធ្ងន់កទទួលជនភៀសសឹករាប់សិបពាន់នាក់ ដោយមិនដឹងថាត្រូវផ្តល់ជម្រកនៅទីណាឱ្យពួកគេ។ សាលារៀន វត្តអារាម និងសួនច្បារសាធារណៈបានក្លាយជាទីជម្រកបណ្ដោះអាសន្នរបស់ជនភៀសសឹក ចំណែកឯអាជ្ញាធរក្រុងវិញ ពួកគេអស់លែងមានវិធីសាស្ត្រដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណថាតើនរណាជាមិត្ត និងនរណាជាខ្មែរក្រហមទៀតឡើយ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៧}} នៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា នៅឯទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបានស្នើសុំឱ្យមានការចាត់ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] មេដឹកនាំនៃ[[រណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] ឱ្យយាងត្រឡប់មកទីក្រុងភ្នំពេញវិញជាបន្ទាន់។ តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គទ្រង់បានបដិសេធសំណើរបស់អាមេរិកនោះនៅព្រឹកបន្ទាប់។<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៦៣}} ===១២ មេសា=== [[File:View of Phnom Penh from CH-53.jpg|thumb|250px|ទិដ្ឋភាពពីជ្រុងមួយនៃទីក្រុងភ្នំពេញមើលពីលើឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិក, ១២ មេសា ១៩៧៥]] ដោយស្ថានការណ៍នៅភ្នំពេញកាន់តែពិបាកទៅៗ ដូច្នេះនៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ស្ថានទូតអាមេរិកក៏បានផ្តួចផ្តើម[[ប្រតិបត្តិការអ៊ីហ្គលភូល]] ពោលជាដំណើរជម្លៀសប្រជាជនអាមេរិកទាំងអស់ចេញពីកម្ពុជា។ លោកឯកអគ្គរដ្ឋទូតឌីនបានអញ្ជើញសមាជិករដ្ឋាភិបាលខ្មែរឱ្យជម្លៀសខ្លួនចេញផងដែរនៅក្នុងប្រតិបត្តិការនេះ ប៉ុន្តែពួកគាត់ទាំងអស់គ្នាបានបដិសេធ លើកលែងតែប្រធានាធិបតីស្តីទី លោកសូខាំ ខូយ ដែលបានព្រមចូលខ្លួនជម្លៀសដោយមិនផ្ដល់ដំណឹងអ្វីដល់ថ្នាក់ដឹកនាំដទៃ។<ref name=Dunham/>{{rp|១១៤}} ដំណើរជម្លៀសនេះបានធ្វើឱ្យមនុស្សជាច្រើនក្នុងជួរថ្នាក់ដឹកនាំសាធារណរដ្ឋខ្មែរមានការភ្ញាក់ផ្អើលជាខ្លាំង ព្រោះតែទីក្រុងភ្នំពេញនិងទីរួមខេត្តស្ទើរតែទាំងអស់ (លើកលែងតែទីរួមខេត្តនៅភាគខាងកើតប្រទេសដែលកំពុងស្ថិតក្រោម[[វៀតណាមខាងជើង]]កាន់កាប់) សុទ្ធតែស្ថិតនៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរដ្ឋាភិបាល និងពោរពេញទៅដោយជនភៀសសឹករាប់លាននាក់។ ចំនួនប៉ាន់ប្រមាណបានរាប់ប្រជាជនដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលថាមានចំនួនប្រាំមួយលាននាក់ ហើយអ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមមានត្រឹមមួយលាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦២–៣}} នៅវេលាម៉ោង ០៨:៣០ ព្រឹក គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានកោះប្រជុំគ្នានៅក្នុងការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ឡុង បូរ៉េត]]។ ពួកគាត់បានសម្រេចចិត្តថា គួរតែមានការហៅកោះប្រជុំមហាសន្និបាតមួយ ដែលមានសមាសភាពមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ និងថ្នាក់ដឹកនាំយោធាចូលរួម។ ចាប់ពីម៉ោង ១៤:០០ រសៀល មហាសន្និបាតនោះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងវិមានចំការមន។ នៅទីបំផុត សេចក្តីសម្រេចមួយត្រូវបានអនុម័តជាឯកច្ឆន្ទ ដោយស្នើការផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់ និងថ្កោលទោសលោកសូខាំ ខូយ ដែលមិនបានប្រគល់តំណែងសមស្របតាមនីតិច្បាប់។ នៅម៉ោង ២៣:០០ យប់ មហាសន្និបាតបានជ្រើសតាំងសមាជិកនៃគណៈកម្មាធិការកំពូលដូចជា៖ លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[សក់ ស៊ុតសាខន]] នាយសេនាធិការកងខេមរជាតិលោកឧត្តមសេនីយ៍ទោ[[ថងវណ្ណ ផានមឿង]] ឧត្តមនាវីឯក[[វង្ស សារិនឌី]] មេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសលោកឧត្តមសេនីយ៍ឯកអៀ ឈុង លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីឡុង បូរ៉េត លោកឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហង្ស ធុនហាក់]] និងតំណាងគណបក្សសង្គមសាធារណរដ្ឋលោកអុប គឹមអាង។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៤}} ចំពោះស្ថានការណ៍នៅសមរភូមិវិញបានកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនខ្លាំងទៅៗ។ នៅភាគខាងជើង ខ្សែការពារត្រូវបានកាត់ផ្តាច់នៅចំណុចជាច្រើនដោយខ្មែរក្រហម ទោះបីជាមានការតស៊ូប្រយុទ្ធតតាំងពីអង្គភាពកងទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរវិញយ៉ាងណាក៏ដោយ។ អាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុងវិញបានកំពុងប្រឈមនឹងហានិភ័យខ្ពស់ពីការវាយដណ្តើមដោយខ្មែរក្រហម។ ដោយដូច្នេះ ព្រលានយោធាតូចមួយនៃតំបន់មានជ័យត្រូវបានកំណត់ជាទីកន្លែងចុះចតបណ្ដោះអាសន្នសម្រាប់យន្តហោះនិងឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលនាំយកគ្រាប់រំសេវ និងសម្ភារៈផ្គត់ផ្គង់ផ្សេងៗ។.<ref name=Sak/>{{rp|១៦៤–៥}} ===១៣–១៦ មេសា=== [[File:Fall of Phnom Penh.jpg|thumb|right|ផែនទីបង្ហាញពីចលនាពុះសម្រុកចូលភ្នំពេញជាលើកចុងក្រោយរបស់ខ្មែរក្រហម]] ថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា គឺជាថ្ងៃដំបូងនៃ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរថ្មី]] ហើយក៏ត្រូវជាថ្ងៃដែលខ្មែរក្រហមបានបន្តបាញ់ផ្លោងចូលទីក្រុងភ្នំពេញដែរ។ នៅវេលាម៉ោង ០៩:០០ ព្រឹក គណៈកម្មាធិការកំពូលបានបើកសម័យប្រជុំលើកដំបូងរបស់ខ្លួន ដោយបានជ្រើសតាំងលោកសក់ ស៊ុតសាខនជាប្រធានគណៈកម្មាធិការជាឯកច្ឆ័ន្ទ ដែលនាំឱ្យលោកក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល និងជាប្រមុខរដ្ឋស្តីទីផងដែរ។ លោកសាខនបានផ្ញើសំណើសុំសន្តិភាពចុងក្រោយទៅកាន់ព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុ ដោយព្រមផ្ទេរសាធារណរដ្ឋនិងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធទៅឱ្យព្រះអង្គកាន់កាប់ ប៉ុន្តែសាធារណរដ្ឋនឹងមិនព្រមចុះចាញ់ឱ្យដៃទៅខ្មែរក្រហមនោះឡើយ។ នៅយប់នោះ លោកសាខនបានកោះប្រជុំក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋមន្ត្រី ដែលលើកនេះមានទាំងគណៈកម្មាធិការកំពូល និងគណៈរដ្ឋមន្ត្រីចូលរួម។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៥}} ក្រុមប្រឹក្សាបានសម្រេចចិត្តដោយប្រើអំណាចទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានដើម្បីបញ្ជូនលំហូរជនភៀសសឹកដែលកំពុងកើនឡើងច្រើនទៅៗទៅជ្រកកោននៅក្នុងសាលារៀន វត្តអារាម បង្កើតកម្មវិធីផ្តល់ស្បៀងអាហារដល់ពួកគេ រៀបចំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីឡើងវិញ ពង្រឹងទ័ពនៅភ្នំពេញដោយហោះនាំកងវរសេនាធំមួយចំនួនពីខេត្តផ្សេងៗចូលតាមព្រលានមានជ័យ និងការបង្កើតគណៈកម្មាធិការពិសេសមួយ ដែលមានលោកឡុង បូរ៉េតជាប្រធាន ដើម្បីរៀបចំត្រៀមសំណើសន្តិភាពសម្រាប់្រគល់ឱ្យព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុ ឬពួកខ្មែរក្រហម។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៥}} គិតត្រឹមថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ស្ថានការណ៍នៅលើសមរភូមិបានកាន់តែបាត់បង់លំនឹងទៅបន្តិចៗ។ នៅព្រឹកនោះ គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានជួបប្រជុំគ្នានៅការិយាល័យលោកសាខន នៅទីស្នាក់ការកណ្តាលអគ្គសេនាធិការ។ នៅម៉ោង ១០:២៥ កណ្ណធារបើកយន្តហោះ តេ-២៨ ម្នាក់បានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនបួនគ្រាប់ទម្ងន់ ១១០ គីឡូក្រាម (២៥០ ផោន)។ គ្រាប់បែកចំនួនពីរគ្រាប់បានធ្លាក់ផ្ទុះនៅទីតាំងចម្ងាយប្រហែល ២០ ម៉ែត្រពីការិយាល័យរបស់សាខន ដោយបានសម្លាប់មន្ត្រីនិងកងការពារចំនួនប្រាំពីរនាក់ និងរបួសម្ភៃនាក់បន្ថែម។ លោកសាខនបានប្រកាសពីបម្រាមគោចររយៈពេល ២៤ ម៉ោង ខណៈការប្រយុទ្ធនៅលើសមរភូមិនៅបន្តដដែរ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៦}}<ref name=Swain>{{cite book|last=Swain|first=Jon|title=River of Time: A Memoir of Vietnam and Cambodia|publisher=St. Martin's Press|year=1997|isbn=978-0425168059|url=https://archive.org/details/riveroftime00swai}}</ref>{{rp|១២៥}} នៅរសៀលនៃថ្ងៃដដែរ [[ក្រុងតាខ្មៅ]]ដែលជាទីរួម[[ខេត្តកណ្តាល]] និងស្ថិតនៅចម្ងាយ ១១ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងត្បូងទីក្រុងភ្នំពេញ ត្រូវបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់ខ្មែរក្រហមទាំងស្រុង។ តាខ្មៅជាចំណុចទីតាំងការពារយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់បំផុតមួយរបស់កងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ហើយការបាត់បង់វាបានប៉ះពាល់ដល់ស្មារតីប្រយុទ្ធបន្ថែមរបស់ពួកគេ។ ថ្វីបើមានការវាយតបតដើម្បីគ្រង់គ្រងស្ថានការណ៍នៅតាខ្មៅមែនក្ដី តែវាមិនបានផលផ្លែផ្កាអ្វីឡើយ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន សមរភូមិប្រយុទ្ធក៏រុញចូលមកដល់តំបន់ខាងត្បូងនៃជាយក្រុង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ដោយសារការវិវត្តបែបនេះ សកម្មភាពផ្គត់ផ្គង់ជំនួយទាំងឡាយតាមអាកាសនៅពោធិ៍ចិនតុងត្រូវបានផ្អាកបញ្ឈប់ទាំងស្រុង។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៦}}<ref name=Swain/>{{rp|១២៥}} ចូលមកថ្ងៃទី១៥ ខ្មែរក្រហមបានបង្កើនការវាយប្រហារបន្ថែមពីភាគខាងជើងនិងលិច។ តំបន់ពោធិ៍ចិនតុងនិងទំនប់របងការពារដែលរត់ពីកើតទៅលិចបន្តទៅខាងជើងនៃទីក្រុង ដោយចំណុចទាំងពីរភ្ជាប់គ្នាបង្កើតបានជាខ្សែការពារចុងក្រោយនៅជុំវិញបរិវេណក្រុងភ្នំពេញ ហើយមកដល់ត្រឹមនេះបានកំពុងរងការវាយលុកយ៉ាងខ្លាំងពីសំណាក់ពួកខ្មែរក្រហម។ ការចូលអន្តរាគមន៍ដោយកងពលតូចឆ័ត្រយោង ដែលត្រូវបានបញ្ជូនមកពីប៉ែកខាងកើតទន្លេមេគង្គ មិនបានជួយសម្រូលអ្វីដល់ស្ថានការណ៍ដ៏តានតឹងនៅសមរភូមិខាងលិចនៃរដ្ឋធានីឡើយ។ កងពលតូចនេះបានព្យាយាមរុលដំណើរទៅលិច ប៉ុន្តែអាចបន្តបានត្រឹមតែ ៦ គីឡូម៉ែត្រតាមផ្លូវជាតិលេខ ៤ ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៨}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ជនភៀសសឹកជាច្រើននាក់បន្ថែមបានបន្តហូរចូលក្រុងភ្នំពេញ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៧}} [[File:Aerial reconnaissance view of burning Esso Shell oil storage tank, Phnom Penh, 17 April 1975.jpg|thumb|right|រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីការឆាបឆេះធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊នអេសូ (Esso Shell) មួយកន្លែងក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ, ១៧ មេសា ១៩៧៥]] នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា កិច្ចប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីនាព្រឹកនោះត្រូវបានផ្ដោតទាំងស្រុងទៅលើយន្តការផ្ញើសំណើសន្តិភាពទៅទីក្រុងប៉េកាំងឱ្យបានឆាប់តាមដែលអាចធ្វើទៅបានបំផុត។ លោកឡុង បូរ៉េតបានរៀបចំសំណើដែលក្នុងនោះបានអំពាវនាវឱ្យមានបទឈប់បាញ់ជាបន្ទាន់ និងការផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យរណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជារបស់សម្ដេចសីហនុ។ ទីបំផុត សំណើនេះក៏ត្រូវបានផ្ញើទៅកាន់ទីក្រុងប៉េកាំងតាមរយៈ[[គណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិនៃកាកបាទក្រហម]] និង[[ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានបារាំង]]។ ស្ថានភាពយោធាកាន់តែវិវត្តអាក្រក់ទៅៗ នៅពេលដែលធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊ុនស៊ែល (Shell) នៅភាគខាងជើងទីក្រុងបានឆាបឆេះកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នា បង្កបង្កើតជាអគ្គីភ័យដុតបំផ្លាញទីលំនៅប្រជាជនពីជើងរហូតដល់ត្បូងរដ្ឋធានីភ្នំពេញ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៧–៨}} ពេញមួយរសៀល គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានទន្ទឹងរង់ចាំចម្លើយឆ្លើយតបពីទីក្រុងប៉េកាំង។ នៅវេលាម៉ោង ២៣:០០ យប់ សារចម្លើយនៅតែមិនទាន់ឃើញមកដល់ ហើយគណៈរដ្ឋមន្ត្រីក៏ដឹងខ្លួនថា ពួកខ្មែរក្រហមគឺមិនមានបំណងងទទួលយកសំណើអ្វីនោះទេ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៧–៨}} ដំណាលគ្នានេះ ខ្មែរក្រហមបានកាន់កាប់ច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គបន្ទាប់ពីកងពលតូចឆ័ត្រយោងបានដកខ្លួនចេញ ខណៈដែលកងពលធំទីពីររបស់ឧត្តមសេនីយ៍[[ដៀន ដែល]]បានមកឈរជើងការពារតំបន់[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]]។<ref name=Swain/>{{rp|១២៦}} យន្តហោះ តេ-២៨ ដេ របស់ទ័ពអាកាសសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានចេញប្រតិបត្តិការហោះហើរជាលើកចុងក្រោយដោយទម្លាក់គ្រាប់បែកលើមជ្ឈមណ្ឌលបញ្ជានិងត្រួតពិនិត្យ ក៏ដូចជាឃ្លាំងយន្តហោះនៅពោធិ៍ចិនតុង ក្រោយព្រលាននេះបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់ដោយខ្មែរក្រហម។ បន្ទាប់ពីប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកទម្លាក់ស្ទើរអស់ពីស្តុក យន្តហោះសាធារណរដ្ឋខ្មែរចំនួន ៩៧ គ្រឿងបានហោះចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពអាកាស និងអាកាសយានដ្ឋានតូចៗផ្សេងៗនៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដោយខ្លះមានដឹកផ្ទុកជនស៊ីវិលមួយចំនួនតូចឆ្ពោះទៅកាន់ទីទួលសុវត្ថិភាពនៅក្នុងប្រទេសថៃ។<ref>{{cite web|url=http://www.aeroflight.co.uk/waf/aa-eastasia/cambodia/cam-af-history2.htm|title=Cambodia: Khmer Air Force History 1970–1975 (Part 2)|author=Jan Forsgren|access-date=18 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113948/http://www.aeroflight.co.uk/waf/aa-eastasia/cambodia/cam-af-history2.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> ===១៧ មេសា=== [[File:Aerial reconnaissance view of the Monivong Bridge, Phnom Penh 17 April 1975.jpg|thumb|right|រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីស្ថានភាពនៅលើនិងក្បែរ[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]], ១៧ មេសា ១៩៧៥]] ==មើលផងដែរ== *[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សមរភូមិ និងប្រតិបត្តិការនៃសង្គ្រាមវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីក្រុងដែលបានកាន់កាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំពេញក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០]] r8frpz0sw6izuvvp53f5llqkesxo0op 336780 336779 2026-06-18T16:07:41Z TheRandomGoober 27248 /* ១៧ មេសា */ 336780 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ | partof = [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Aerial reconnaissance view of burning Esso Shell oil storage tank, Phnom Penh, 17 April 1975.jpg | alt1= | image2=Aerial reconnaissance view of the Monivong Bridge, Phnom Penh 17 April 1975.jpg | alt2= | image3=MONATIO Soldiers.jpg | alt3= | image4= | alt4=}}'''រូបភាពមើលតាមរង្វិលទ្រនិចនាឡិកា៖''' {{flatlist| * រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីការឆាបឆេះធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊នអេសូ (Esso Shell) * រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពី[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]] * ក្បួនព្យុហយាត្រាចលនា[[ម៉ូណាស្យូ]]នៅភ្នំពេញ }} | caption = | date = ១៧​ មេសា ១៩៧៥ | place = [[ភ្នំពេញ]], [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] | result = {{ublist|ជ័យជម្នះ[[ខ្មែរក្រហម]]}} | combatant1 = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខ្មែរក្រហម]] | combatant2 = {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} | commander1 = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ប៉ុល ពត]]<br>{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[នួន ជា]]<br>{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[អៀង​ សារី]]<br>{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខៀវ សំផន]] | commander2 = {{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[សក់ ស៊ុតសាខន]]<br>{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[ឡុង បូរ៉េត]]{{executed}}<br>{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[លន់ ណុន]]{{executed}}<br>{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[វង្ស សារិនឌី]]{{KIA|suicide}} | strength1 = ៤០,០០០ | strength2 = ~២០,០០០ | casualties1 = | casualties2 = | campaignbox = {{Campaignbox Cambodian Civil War}} }} '''ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ''' ឬអាចហៅបានថា '''ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ''' គឺការវាយដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ដែលជារដ្ឋធានីនៃ[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដោយពួក[[ខ្មែរក្រហម]]នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបានបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]]។ នៅដើមខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានឡោមព័ទ្ធជុំវិញបរិវេណទីក្រុង ដែលនាំឱ្យភ្នំពេញត្រូវពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើការផ្គត់ផ្គង់តាមផ្លូវអាកាសតាម[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|ព្រលានពោធិ៍ចិនតុង]]។ ដោយឃើញថាខ្មែរក្រហមនឹងរុលចូលក្រុងក្នុងពេលឆាប់ៗ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានបើក[[ប្រតិបត្តិការអ៊ីហ្គលភូល|ប្រតិបត្តិការជម្លៀសជនជាតិអាមេរិកនិងជនជាតិខ្មែរ]]ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទនឹងខ្លួននៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានជម្លៀសចេញពីភ្នំពេញ ដោយមានគម្រោងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយនៅតំបន់ក្បែរព្រំដែនថៃដើម្បីបន្តតស៊ូប្រឆាំងនឹងខ្មែរក្រហម។ បន្តិចក្រោយមកនៅថ្ងៃដដែរនោះ របាំងការពារចុងក្រោយនៅជុំវិញទីក្រុងភ្នំពេញត្រូវផ្ដួល ហើយខ្មែរក្រហមក៏បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញទាំងស្រុង។ ពលទាហានសាធារណរដ្ឋខ្មែរដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីក្រុងត្រូវបានកម្លាំងខ្មែរក្រហមចាប់ខ្លួននិងនាំទៅកាន់[[ពហុកីឡដ្ឋានជាតិអូឡាំពិក|កីឡដ្ឋានអូឡាំពិក]] ជាកន្លែងដែលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលនិងយោធាត្រូវបានបង្ខំឱ្យសរសេរសារសារភាពមុនពេលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ខ្មែរក្រហមបានបញ្ជាឱ្យប្រជាជនគ្រប់រួបជម្លៀសចេញពីទីក្រុងភ្នំពេញ លើកលែងតែជនបរទេសប៉ុន្មានក្រុមដែលបន្តនៅជ្រកកោននៅក្នុង[[ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតបារាំង]]រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា នៅពេលដែលពួកគេត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមរថយន្តទៅប្រទេសថៃ។ ==ផ្ទៃរឿង== នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដែលមានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានគ្រប់គ្រងតែតំបន់ក្រុងភ្នំពេញនិងទីប្រជុំជនមួយចំនួននៅតាមបណ្តោយ[[ទន្លេមេគង្គ]]ប៉ុណ្ណោះ ខណៈវាក៏ដើរតួជាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងអាហារនិងគ្រាប់រំសេវដ៏សំខាន់ចេញពី[[វៀតណាមខាងត្បូង]]ដែរ។ នៅក្នុងគម្រោងយុទ្ធនាការវាយលុកកំឡុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៥ របស់ពួកខ្មែរក្រហម ជាជាងប្រើកម្លាំងវាយទីក្រុងភ្នំពេញផ្ទាល់ ពួកខ្មែរក្រហមបានចាប់ផ្តើមវាយបណ្ដាច់ផ្លូវផ្គត់ផ្គង់របស់សាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅតាមទន្លេមេគង្គនោះ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានវាយលុកក្រុង[[អ្នកលឿង]] ដែលជាប៉ុស្តិ៍ការពារដ៏សំខាន់មួយរបស់[[កងយោធពលខេមរជាតិ]]នៅលើទន្លេមេគង្គ។<ref name=Dunham>{{cite book|last=Dunham|first=George R|title=U.S. Marines in Vietnam: The Bitter End, 1973–1975 (Marine Corps Vietnam Operational Historical Series)|publisher=Marine Corps Association|year=1990|url=https://archive.org/details/TheBitterEnd|isbn=978-0-16-026455-9|access-date=2026-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310211317/https://archive.org/details/TheBitterEnd|archive-date=2016-03-10|url-status=live}}{{PD-notice}}</ref> កាលថ្ងៃទី២៧ ខែមករា នាវាចំនួនប្រាំពីរគ្រឿងក្នុងចំណោមនាវាចំនួន ១៦ គ្រឿងបានបើកចូលមកដល់ក្រុងភ្នំពេញ ក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារពីកម្លាំងខ្មែរក្រហមក្នុងកំឡុងពេលធ្វើដំណើរចម្ងាយ ១០០ គីឡូម៉ែត្រតាមទន្លេចេញពីព្រំដែនវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែកុម្ភៈ ក្បួននាវាមួយក្រុម ដែលធ្វើដំណើរតាមដងទន្លេ បានប៉ះជាមួយនឹងមីនក្រោមទឹកដែលបានដាក់បង្កប់ដោយពួកខ្មែរក្រហមនៅក្បែរក្រុង[[ហ្វូមី (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វូមី]] ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៧៤ គីឡូម៉ែត្រពីភ្នំពេញ។ ថ្វីបើ[[កងទ័ពជើងទឹកខេមរជាតិ|កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]មានកម្លាំងសមត្ថភាពបោសសម្អាតមីនក្រោមទឹកមែន ប៉ុន្តែដោយសារតែច្រាំងទន្លេត្រូវគ្រប់គ្រងដោយពួកខ្មែរក្រហម ទើបបានជានាំឱ្យការបោសសម្អាតមីនមិនអាចធ្វើទៅរួច ឬណាមួយត្រូវចំណាយធនធានអស់ច្រើន។<ref name=Dunham/>{{rp|១០២–១០៤}} មិនតែប៉ុណ្ណោះ គិតមកត្រឹមពេលនោះ កងទ័ពជើងទឹកសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបាត់បង់នាវាតូចធំរបស់ខ្លួនប្រមាណមួយភាគបួនទៅហើយ រីឯកម្លាំងនាវិក ៧០ ភាគរយរបស់ខ្លួនត្រូវបានស្លាប់ ឬរងរបួស។<ref name=Shawcross>{{cite book|title=Sideshow: Kissinger, Nixon and the Destruction of Cambodia|last=Shawcross |first=William|publisher=Andre Deutsch Limited|year=1979 |isbn=0-233-97077-0}}</ref>{{rp|៣៤៧}} នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបោះបង់ចោលនូវផែនការរំដោះផ្លូវទឹកតាមដងទន្លេមេគង្គវិញ ដូច្នេះ រាល់សកម្មភាពផ្គត់ផ្គង់ទាំងឡាយជាបន្តបន្ទាប់មកភ្នំពេញនឹងត្រូវឆ្លងកាត់តាមផ្លូវអាកាសតាមរយៈ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|អាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង]]។<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាត់ការដឹកជញ្ជូនស្បៀងអាហារ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបញ្ជូនតាមអាកាសមកភ្នំពេញភ្លាមៗ ប៉ុន្តែចំនួននៃជំនួយបោះត្រូវបានកំណត់រឹតបន្តឹងក្រោយ[[វិសោធនកម្មខេស–ឈើដ|វិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី]]បានចូលជាធរមាននៅអាមេរិក។<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៤៧}} ជាលទ្ធផល ក្រុមហ៊ុន[[ប៊ើដអ៊ែរ]] (BirdAir) របស់អាមេរិកបានក្លាយជាក្រុមហ៊ុនអាកាសតែមួយគត់ដែលប្រតិបត្តិដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចូលភ្នំពេញក្នុងមួយថ្ងៃម្ភៃដង ដោយហោះហើរចុះឡើងពី[[អាកាសយានដ្ឋានទ័ពជើងទឹកអ៊ូតាផាវ]]នៃប្រទេសថៃមកពោធិ៍ចិនតុង។<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}} នៅថ្ងៃទី៥ ខែមីនា កាំភ្លើងធំខ្មែរក្រហមឈរនៅទួលលាប ពោលនៅភាគពាយ័ព្យនៃទីក្រុងភ្នំពេញ បានបាញ់ផ្លោងចូលមកចំអាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង មុនពេលកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានវាយដណ្តើមតំបន់ទួលលាបមកវិញនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា និងបិទបញ្ចប់ប្រតិបត្តិការបាញ់ផ្លោងចូលក្រុងរបស់ខ្មែរក្រហម។ កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានបន្តរុញចូលយឺតៗពីភាគខាងជើងនិងលិចនៃភ្នំពេញ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏រកតំបន់ឈរជើងថ្មីដែលអាចឱ្យពួកគេបន្តធ្វើការបាញ់ផ្លោងចូលពោធិ៍ចិនតុងម្តងទៀត។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា គ្រាប់រ៉ុក្កែតខ្មែរក្រហមបានបង្កការខូចខាតដល់យន្តហោះដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចំនួនពីរគ្រឿង ដែលបង្ខំឱ្យ[[ស្ថានទូតអាមេរិកប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតអាមេរិក]]ចេញសេចក្ដីប្រកាសនៅថ្ងៃបន្ទាប់អំពីដំណើរផ្អាកការដឹកជញ្ជូនតាមអាកាសរហូតដល់ស្ថានភាពសន្តិសុខបានប្រសើរឡើងវិញ។ ក្រោយដឹងខ្លួនថាសាធារណរដ្ឋខ្មែរនឹងដួលរលំនៅពេលឆាប់ៗប្រសិនបើគ្មានអ្វីជាជំនួយផ្គត់ផ្គង់ ដូច្នេះស្ថានទូតអាមេរិកក៏បានលុបចោលដំណើរផ្អាកនោះចោលនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមីនា ហើយបានបង្កើនចំនួនយន្តហោះសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូន។<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}}<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៨}} ការធ្វើបែបនេះព្រោះរដ្ឋាភិបាលខ្មែរនិងស្ថានទូតអាមេរិកនាពេលនោះមានទស្សនៈសុទិដ្ឋនិយមថាខ្លួនអាចទប់ទល់នឹងការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហមបានរហូតដល់ខែឧសភា នៅពេលដែលរដូវវស្សាចូលមកដល់ ហើយសកម្មភាពប្រយុទ្ធផ្សេងៗនឹងចុះអន់ថយ។<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៦}} ​ ==យុទ្ធនាការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហម== ===ចុងខែមីនា=== នៅចុងខែមីនា កងយោធពលខេមរជាតិបានឈរជើងក្នុងបរិវេណការពារចម្ងាយប្រហែល ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីកណ្តាលទីក្រុងភ្នំពេញ។ នៅភាគពាយ័ព្យ កងពលធំទីប្រាំពីរបានកំពុងស្ថិតក្នុងស្ថានការណ៍កាន់តែលំបាកទៅៗ បន្ទាប់ពីគេបានរងការវាយផ្តាច់ពីច្រើនទិស ជាពិសេសនៅក្នុងតំបន់ទួលលាប ដែលបានប្តូរដៃកាន់កាប់គ្នាអស់ជាច្រើនលើក។ ចំពោះកងពលធំទីបីដែលមានទីតាំងឈរជើងនៅលើ[[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ៤]] ក្បែរ[[ភូមិបែកចាន]] ចម្ងាយប្រហែល ១០ គីឡូម៉ែត្រនៅភាគខាងលិចព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ចេញពីប៉ុស្តិ៍បញ្ជាការផ្ទាល់ខ្លួននៅ[[ក្រុងច្បារមន|ក្រុងកំពង់ស្ពឺ]]។<ref name=Sak>{{cite book|last=Sutsakhan|first=Lt. Gen. Sak|title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse|publisher=United States Army Center of Military History|year=1987|isbn=9781780392585}}</ref>{{rp|១១៥}} នៅឯភាគខាងត្បូង កងពលធំទីមួយបានរ៉ាប់រងយុទ្ធនាការការពារ រួមជាមួយកងពលតូចទី១៥ របស់លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[លន់ ណុន]] ហើយវាត្រូវជាជួរប្រយុទ្ធដ៏ស្ងប់ស្ងាត់បំផុតនាពេលនោះ។ យ៉ាងណាមិញ នៅក្នុង[[ក្រុងតាខ្មៅ|តំបន់តាខ្មៅ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ១]] និង[[ទន្លេបាសាក់]] កងពលធំទីមួយបានចាប់ផ្ដើមទទួលរងសម្ពាធជាបន្តបន្ទាប់ពីពួកខ្មែរក្រហម។ នៅខាងកើតនៃរដ្ឋធានីគឺជាទីតាំងឈរជើងរបស់កងពលតូចឆ័ត្រយោង និងកងអង្គភាពនៃយោធាភូមិភាគភ្នំពេញ។ មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកនៅខាង[[ខណ្ឌជ្រោយចង្វា|ជ្រោយចង្វារ]] និងមូលដ្ឋាន[[កងទ័ពអាកាសខ្មែរ|ទ័ពអាកាសខ្មែរ]]នៅពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយកម្លាំងពួកគេរៀងខ្លួនៗ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦}} កងទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅភូមិសាស្ត្រអ្នកលឿង ពោលនៅឯច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គគឺត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ទាំងស្រុងពីកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរផ្សេងៗទៀត។ កងទ័ពអាកាសនិងជើងទឹកខ្មែរត្រូវពន្លាតចេញដាច់ឆ្ងាយពីគ្នាខ្លាំងលើសពីសមត្ថភាពទ្រទ្រង់របស់ពួកគេ ជាហេតុនាំឱ្យពួកគេមិនអាចបំពេញកាតព្វកិច្ច និងតម្រូវការបានពេញលេញ។ ស្ថានភាព​ភស្តុភារទូទៅបានកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗសម្រាប់កងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ហើយ​ការផ្គត់ផ្គង់​គ្រាប់រំសេវ​សម្រាប់​ទ័ពថ្មើរជើង​អាចធ្វើឡើងបានម្តងម្កាល​ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦}} ===១ មេសា=== លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[លន់ នល់]]បានលាលែងចេញពីតំណែងនៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា។ ពិធីលាលែងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|វិមានចំការមន]] ដោយមានការចូលរួមពីតែជនជាតិខ្មែរសុទ្ធប៉ុណ្ណោះ ខណៈក្រុមអ្នកការទូតតំណាងបរទេសផ្សេងៗមិនត្រូវបានឱ្យអញ្ជើញចូលឡើយ។ ពីទីធ្លានៃវិមានចំការមន ឧទ្ធម្ភាគចក្របានដឹកលោកលន់ នល់ ព្រមទាំងក្រុមគ្រួសារ និងបក្សពួកលោកទៅព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ដែលជាកន្លែងលោកបានជួបជាមួយឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិក[[ចន ហ្គុនធើរ ឌីន]] មុនពេលឡើងយន្តហោះ[[អាកាសចរណ៍ភូមិន្ទកម្ពុជា|អាកាសចរណ៍កម្ពុជា]]ហោះទៅកាន់អ៊ូតាផាវក្នុងប្រទេសថៃ ដោយនិរទេសខ្លួនចេញជាផ្លូវការ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៨–១៦១}}<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៨}} លោក[[សូខាំ ខូយ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីស្តីទី ដោយសង្ឃឹមថានឹងមានផ្លូវចរចាសន្តិភាពជាមួយខ្មែរក្រហម ពិសេសក្រោយលន់ នល់បានចាកចេញទៅបាត់។<ref name=Shawcross/>{{rp|១៦១}} ស្ថានការណ៍តឹងតែងស្ទើរពេញមួយខែមីនាកន្លងមកនោះបានបិទបញ្ចប់នៅយប់ថ្ងៃទី១ ខែមេសា បន្ទាប់ពីក្រុងអ្នកលឿងបានដួលរលំធ្លាក់ក្រោមដៃខ្មែរក្រហម ក្រោយពីកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានស៊ូទ្រាំការពារក្រុងនេះពីការឡោមព័ទ្ធវាយប្រហាររបស់ខ្មែរក្រហមអស់រយៈពេលបីខែកន្លងមក។ ការវិវឌ្ឍស្ថានភាពថ្មីនេះបានបើកផ្លូវថ្មីឆ្ពោះទៅកាន់ភាគខាងត្បូងនៃរដ្ឋធានី ខណៈទាហានខ្មែរក្រហមចំនួន ៦,០០០ នាក់បន្ថែមបានរុលជាកម្លាំងឆ្ពោះទៅចូលរួមឡោមព័ទ្ធភ្នំពេញ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦}}<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}}<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៨}} ===២–១១ មេសា=== ចាប់ពីថ្ងៃទី៣–៤ ខែមេសា ទីតាំងឈរជើងរបស់កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរទាំងប៉ុន្មាននៅលើផ្លូវជាតិលេខ ១ ខាងជើងក្រុងអ្នកលឿងក្រោមកងពលធំទីមួយបានត្រូវសត្រូវវាយកាន់កាប់ម្តងមួយៗ ហើយការបញ្ជូនកម្លាំងបន្ថែមជាជំនួយមិនថាតាមផ្លូវគោក ឬឆ្លងទន្លេមេគង្គទេ គឺមិនអាចធ្វើទៅរួចទៀតឡើយ។<ref name=Shawcross/>{{rp|១៥៦}} នៅភាគខាងជើងរដ្ឋធានី ក្នុងតំបន់កងពលទីប្រាំពីរការពារ ខ្មែរក្រហមបានបើកការវាយលុកជារៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយទោះបីជាមានការគាំទ្រផ្លូវអាកាសជាប្រចាំក៏ដោយ ក៏ស្ថានការណ៍នៅទីនោះនៅតែមិនអំណោយផលដដែរ។ កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមយកទីតាំងដែលខ្លួនបានបាត់បង់ទៅពួកខ្មែរក្រហមមកវិញដែរ ប៉ុន្តែមិនបានជោគជ័យអ្វីសោះ។ កងពលទីមួយបានបាត់បង់ទាហានជារៀងរាល់ថ្ងៃ ខណៈការជម្លៀសទាហានដែលឈឺនិងរបួសដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រគឺលែងអាចធ្វើទៅរួចទៀតហើយ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦–១៥៧}} ដោយស្ថានការណ៍វិវត្តលឿនហួសប្រមាណ ហើយដោយកម្លាំងកាន់តែចុះថយទៅៗ អគ្គបញ្ជាការដ្ឋានក៏បានបញ្ជូនត្រឹមអតីតសមាជិកនៃកងឆ្មាំខេត្តទៅជួយការពារនៅតំបន់ភាគខាងជើង ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវបានខ្មែរក្រហមវាយខ្ចាត់ខ្ចាយទាំងស្រុងត្រឹមប៉ុន្មានម៉ោងប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុការណ៍នេះបាននាំឱ្យរបើករបាំងការពារភាគខាងជើង រីឯឱកាសបិទខ្ទប់វាក៏លែងមានទៀត។ នៅឯភាគខាងលិច កងកម្លាំងនៃកងពលធំទីបីក្រោមបញ្ជាការរបស់ឧត្តមសេនីយ៍ឯកព្រះ[[នរោត្ដម ចន្ទរង្សី]]បានទទួលជំនួយកម្លាំងមកពង្រឹងការការពារបន្ថែម ប៉ុន្តែយ៉ាងណា កម្លាំងព្រះអង្គនៅតែមិនអាចវាយចូលកំពង់ស្ពឺបាន ពិសេសដើម្បីដណ្តើមទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅទួលលាបនោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបង្កើតកំហុសគណនាបណ្ដាលឱ្យពួកគេផ្លោងគ្រាប់ចូលទីតាំងរបស់កងពលធំទីបីកំឡុងពេលកំពុងប្រតិបត្តិការ ជាហេតុប៉ះពាល់ដល់ស្មារតីប្រយុទ្ធយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦–៧}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ជនភៀសសឹកស៊ីវិលមកពីគ្រប់ទិសទីបាននាំគ្នារត់មកជ្រោកកោនគេចវេះពីសង្គ្រាមនៅក្នុងរដ្ឋធានី។ អាជ្ញាធរក្រុងភ្នំពេញទាំងស៊ីវិលនិងយោធាត្រូវធ្វើការធ្ងន់កទទួលជនភៀសសឹករាប់សិបពាន់នាក់ ដោយមិនដឹងថាត្រូវផ្តល់ជម្រកនៅទីណាឱ្យពួកគេ។ សាលារៀន វត្តអារាម និងសួនច្បារសាធារណៈបានក្លាយជាទីជម្រកបណ្ដោះអាសន្នរបស់ជនភៀសសឹក ចំណែកឯអាជ្ញាធរក្រុងវិញ ពួកគេអស់លែងមានវិធីសាស្ត្រដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណថាតើនរណាជាមិត្ត និងនរណាជាខ្មែរក្រហមទៀតឡើយ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៧}} នៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា នៅឯទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបានស្នើសុំឱ្យមានការចាត់ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] មេដឹកនាំនៃ[[រណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] ឱ្យយាងត្រឡប់មកទីក្រុងភ្នំពេញវិញជាបន្ទាន់។ តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គទ្រង់បានបដិសេធសំណើរបស់អាមេរិកនោះនៅព្រឹកបន្ទាប់។<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៦៣}} ===១២ មេសា=== [[File:View of Phnom Penh from CH-53.jpg|thumb|250px|ទិដ្ឋភាពពីជ្រុងមួយនៃទីក្រុងភ្នំពេញមើលពីលើឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិក, ១២ មេសា ១៩៧៥]] ដោយស្ថានការណ៍នៅភ្នំពេញកាន់តែពិបាកទៅៗ ដូច្នេះនៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ស្ថានទូតអាមេរិកក៏បានផ្តួចផ្តើម[[ប្រតិបត្តិការអ៊ីហ្គលភូល]] ពោលជាដំណើរជម្លៀសប្រជាជនអាមេរិកទាំងអស់ចេញពីកម្ពុជា។ លោកឯកអគ្គរដ្ឋទូតឌីនបានអញ្ជើញសមាជិករដ្ឋាភិបាលខ្មែរឱ្យជម្លៀសខ្លួនចេញផងដែរនៅក្នុងប្រតិបត្តិការនេះ ប៉ុន្តែពួកគាត់ទាំងអស់គ្នាបានបដិសេធ លើកលែងតែប្រធានាធិបតីស្តីទី លោកសូខាំ ខូយ ដែលបានព្រមចូលខ្លួនជម្លៀសដោយមិនផ្ដល់ដំណឹងអ្វីដល់ថ្នាក់ដឹកនាំដទៃ។<ref name=Dunham/>{{rp|១១៤}} ដំណើរជម្លៀសនេះបានធ្វើឱ្យមនុស្សជាច្រើនក្នុងជួរថ្នាក់ដឹកនាំសាធារណរដ្ឋខ្មែរមានការភ្ញាក់ផ្អើលជាខ្លាំង ព្រោះតែទីក្រុងភ្នំពេញនិងទីរួមខេត្តស្ទើរតែទាំងអស់ (លើកលែងតែទីរួមខេត្តនៅភាគខាងកើតប្រទេសដែលកំពុងស្ថិតក្រោម[[វៀតណាមខាងជើង]]កាន់កាប់) សុទ្ធតែស្ថិតនៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរដ្ឋាភិបាល និងពោរពេញទៅដោយជនភៀសសឹករាប់លាននាក់។ ចំនួនប៉ាន់ប្រមាណបានរាប់ប្រជាជនដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលថាមានចំនួនប្រាំមួយលាននាក់ ហើយអ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមមានត្រឹមមួយលាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦២–៣}} នៅវេលាម៉ោង ០៨:៣០ ព្រឹក គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានកោះប្រជុំគ្នានៅក្នុងការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ឡុង បូរ៉េត]]។ ពួកគាត់បានសម្រេចចិត្តថា គួរតែមានការហៅកោះប្រជុំមហាសន្និបាតមួយ ដែលមានសមាសភាពមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ និងថ្នាក់ដឹកនាំយោធាចូលរួម។ ចាប់ពីម៉ោង ១៤:០០ រសៀល មហាសន្និបាតនោះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងវិមានចំការមន។ នៅទីបំផុត សេចក្តីសម្រេចមួយត្រូវបានអនុម័តជាឯកច្ឆន្ទ ដោយស្នើការផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់ និងថ្កោលទោសលោកសូខាំ ខូយ ដែលមិនបានប្រគល់តំណែងសមស្របតាមនីតិច្បាប់។ នៅម៉ោង ២៣:០០ យប់ មហាសន្និបាតបានជ្រើសតាំងសមាជិកនៃគណៈកម្មាធិការកំពូលដូចជា៖ លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[សក់ ស៊ុតសាខន]] នាយសេនាធិការកងខេមរជាតិលោកឧត្តមសេនីយ៍ទោ[[ថងវណ្ណ ផានមឿង]] ឧត្តមនាវីឯក[[វង្ស សារិនឌី]] មេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសលោកឧត្តមសេនីយ៍ឯកអៀ ឈុង លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីឡុង បូរ៉េត លោកឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហង្ស ធុនហាក់]] និងតំណាងគណបក្សសង្គមសាធារណរដ្ឋលោកអុប គឹមអាង។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៤}} ចំពោះស្ថានការណ៍នៅសមរភូមិវិញបានកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនខ្លាំងទៅៗ។ នៅភាគខាងជើង ខ្សែការពារត្រូវបានកាត់ផ្តាច់នៅចំណុចជាច្រើនដោយខ្មែរក្រហម ទោះបីជាមានការតស៊ូប្រយុទ្ធតតាំងពីអង្គភាពកងទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរវិញយ៉ាងណាក៏ដោយ។ អាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុងវិញបានកំពុងប្រឈមនឹងហានិភ័យខ្ពស់ពីការវាយដណ្តើមដោយខ្មែរក្រហម។ ដោយដូច្នេះ ព្រលានយោធាតូចមួយនៃតំបន់មានជ័យត្រូវបានកំណត់ជាទីកន្លែងចុះចតបណ្ដោះអាសន្នសម្រាប់យន្តហោះនិងឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលនាំយកគ្រាប់រំសេវ និងសម្ភារៈផ្គត់ផ្គង់ផ្សេងៗ។.<ref name=Sak/>{{rp|១៦៤–៥}} ===១៣–១៦ មេសា=== [[File:Fall of Phnom Penh.jpg|thumb|right|ផែនទីបង្ហាញពីចលនាពុះសម្រុកចូលភ្នំពេញជាលើកចុងក្រោយរបស់ខ្មែរក្រហម]] ថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា គឺជាថ្ងៃដំបូងនៃ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរថ្មី]] ហើយក៏ត្រូវជាថ្ងៃដែលខ្មែរក្រហមបានបន្តបាញ់ផ្លោងចូលទីក្រុងភ្នំពេញដែរ។ នៅវេលាម៉ោង ០៩:០០ ព្រឹក គណៈកម្មាធិការកំពូលបានបើកសម័យប្រជុំលើកដំបូងរបស់ខ្លួន ដោយបានជ្រើសតាំងលោកសក់ ស៊ុតសាខនជាប្រធានគណៈកម្មាធិការជាឯកច្ឆ័ន្ទ ដែលនាំឱ្យលោកក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល និងជាប្រមុខរដ្ឋស្តីទីផងដែរ។ លោកសាខនបានផ្ញើសំណើសុំសន្តិភាពចុងក្រោយទៅកាន់ព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុ ដោយព្រមផ្ទេរសាធារណរដ្ឋនិងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធទៅឱ្យព្រះអង្គកាន់កាប់ ប៉ុន្តែសាធារណរដ្ឋនឹងមិនព្រមចុះចាញ់ឱ្យដៃទៅខ្មែរក្រហមនោះឡើយ។ នៅយប់នោះ លោកសាខនបានកោះប្រជុំក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋមន្ត្រី ដែលលើកនេះមានទាំងគណៈកម្មាធិការកំពូល និងគណៈរដ្ឋមន្ត្រីចូលរួម។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៥}} ក្រុមប្រឹក្សាបានសម្រេចចិត្តដោយប្រើអំណាចទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានដើម្បីបញ្ជូនលំហូរជនភៀសសឹកដែលកំពុងកើនឡើងច្រើនទៅៗទៅជ្រកកោននៅក្នុងសាលារៀន វត្តអារាម បង្កើតកម្មវិធីផ្តល់ស្បៀងអាហារដល់ពួកគេ រៀបចំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីឡើងវិញ ពង្រឹងទ័ពនៅភ្នំពេញដោយហោះនាំកងវរសេនាធំមួយចំនួនពីខេត្តផ្សេងៗចូលតាមព្រលានមានជ័យ និងការបង្កើតគណៈកម្មាធិការពិសេសមួយ ដែលមានលោកឡុង បូរ៉េតជាប្រធាន ដើម្បីរៀបចំត្រៀមសំណើសន្តិភាពសម្រាប់្រគល់ឱ្យព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុ ឬពួកខ្មែរក្រហម។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៥}} គិតត្រឹមថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ស្ថានការណ៍នៅលើសមរភូមិបានកាន់តែបាត់បង់លំនឹងទៅបន្តិចៗ។ នៅព្រឹកនោះ គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានជួបប្រជុំគ្នានៅការិយាល័យលោកសាខន នៅទីស្នាក់ការកណ្តាលអគ្គសេនាធិការ។ នៅម៉ោង ១០:២៥ កណ្ណធារបើកយន្តហោះ តេ-២៨ ម្នាក់បានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនបួនគ្រាប់ទម្ងន់ ១១០ គីឡូក្រាម (២៥០ ផោន)។ គ្រាប់បែកចំនួនពីរគ្រាប់បានធ្លាក់ផ្ទុះនៅទីតាំងចម្ងាយប្រហែល ២០ ម៉ែត្រពីការិយាល័យរបស់សាខន ដោយបានសម្លាប់មន្ត្រីនិងកងការពារចំនួនប្រាំពីរនាក់ និងរបួសម្ភៃនាក់បន្ថែម។ លោកសាខនបានប្រកាសពីបម្រាមគោចររយៈពេល ២៤ ម៉ោង ខណៈការប្រយុទ្ធនៅលើសមរភូមិនៅបន្តដដែរ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៦}}<ref name=Swain>{{cite book|last=Swain|first=Jon|title=River of Time: A Memoir of Vietnam and Cambodia|publisher=St. Martin's Press|year=1997|isbn=978-0425168059|url=https://archive.org/details/riveroftime00swai}}</ref>{{rp|១២៥}} នៅរសៀលនៃថ្ងៃដដែរ [[ក្រុងតាខ្មៅ]]ដែលជាទីរួម[[ខេត្តកណ្តាល]] និងស្ថិតនៅចម្ងាយ ១១ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងត្បូងទីក្រុងភ្នំពេញ ត្រូវបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់ខ្មែរក្រហមទាំងស្រុង។ តាខ្មៅជាចំណុចទីតាំងការពារយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់បំផុតមួយរបស់កងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ហើយការបាត់បង់វាបានប៉ះពាល់ដល់ស្មារតីប្រយុទ្ធបន្ថែមរបស់ពួកគេ។ ថ្វីបើមានការវាយតបតដើម្បីគ្រង់គ្រងស្ថានការណ៍នៅតាខ្មៅមែនក្ដី តែវាមិនបានផលផ្លែផ្កាអ្វីឡើយ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន សមរភូមិប្រយុទ្ធក៏រុញចូលមកដល់តំបន់ខាងត្បូងនៃជាយក្រុង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ដោយសារការវិវត្តបែបនេះ សកម្មភាពផ្គត់ផ្គង់ជំនួយទាំងឡាយតាមអាកាសនៅពោធិ៍ចិនតុងត្រូវបានផ្អាកបញ្ឈប់ទាំងស្រុង។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៦}}<ref name=Swain/>{{rp|១២៥}} ចូលមកថ្ងៃទី១៥ ខ្មែរក្រហមបានបង្កើនការវាយប្រហារបន្ថែមពីភាគខាងជើងនិងលិច។ តំបន់ពោធិ៍ចិនតុងនិងទំនប់របងការពារដែលរត់ពីកើតទៅលិចបន្តទៅខាងជើងនៃទីក្រុង ដោយចំណុចទាំងពីរភ្ជាប់គ្នាបង្កើតបានជាខ្សែការពារចុងក្រោយនៅជុំវិញបរិវេណក្រុងភ្នំពេញ ហើយមកដល់ត្រឹមនេះបានកំពុងរងការវាយលុកយ៉ាងខ្លាំងពីសំណាក់ពួកខ្មែរក្រហម។ ការចូលអន្តរាគមន៍ដោយកងពលតូចឆ័ត្រយោង ដែលត្រូវបានបញ្ជូនមកពីប៉ែកខាងកើតទន្លេមេគង្គ មិនបានជួយសម្រូលអ្វីដល់ស្ថានការណ៍ដ៏តានតឹងនៅសមរភូមិខាងលិចនៃរដ្ឋធានីឡើយ។ កងពលតូចនេះបានព្យាយាមរុលដំណើរទៅលិច ប៉ុន្តែអាចបន្តបានត្រឹមតែ ៦ គីឡូម៉ែត្រតាមផ្លូវជាតិលេខ ៤ ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៨}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ជនភៀសសឹកជាច្រើននាក់បន្ថែមបានបន្តហូរចូលក្រុងភ្នំពេញ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៧}} [[File:Aerial reconnaissance view of burning Esso Shell oil storage tank, Phnom Penh, 17 April 1975.jpg|thumb|right|រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីការឆាបឆេះធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊នអេសូ (Esso Shell) មួយកន្លែងក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ, ១៧ មេសា ១៩៧៥]] នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា កិច្ចប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីនាព្រឹកនោះត្រូវបានផ្ដោតទាំងស្រុងទៅលើយន្តការផ្ញើសំណើសន្តិភាពទៅទីក្រុងប៉េកាំងឱ្យបានឆាប់តាមដែលអាចធ្វើទៅបានបំផុត។ លោកឡុង បូរ៉េតបានរៀបចំសំណើដែលក្នុងនោះបានអំពាវនាវឱ្យមានបទឈប់បាញ់ជាបន្ទាន់ និងការផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យរណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជារបស់សម្ដេចសីហនុ។ ទីបំផុត សំណើនេះក៏ត្រូវបានផ្ញើទៅកាន់ទីក្រុងប៉េកាំងតាមរយៈ[[គណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិនៃកាកបាទក្រហម]] និង[[ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានបារាំង]]។ ស្ថានភាពយោធាកាន់តែវិវត្តអាក្រក់ទៅៗ នៅពេលដែលធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊ុនស៊ែល (Shell) នៅភាគខាងជើងទីក្រុងបានឆាបឆេះកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នា បង្កបង្កើតជាអគ្គីភ័យដុតបំផ្លាញទីលំនៅប្រជាជនពីជើងរហូតដល់ត្បូងរដ្ឋធានីភ្នំពេញ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៧–៨}} ពេញមួយរសៀល គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានទន្ទឹងរង់ចាំចម្លើយឆ្លើយតបពីទីក្រុងប៉េកាំង។ នៅវេលាម៉ោង ២៣:០០ យប់ សារចម្លើយនៅតែមិនទាន់ឃើញមកដល់ ហើយគណៈរដ្ឋមន្ត្រីក៏ដឹងខ្លួនថា ពួកខ្មែរក្រហមគឺមិនមានបំណងងទទួលយកសំណើអ្វីនោះទេ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៧–៨}} ដំណាលគ្នានេះ ខ្មែរក្រហមបានកាន់កាប់ច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គបន្ទាប់ពីកងពលតូចឆ័ត្រយោងបានដកខ្លួនចេញ ខណៈដែលកងពលធំទីពីររបស់ឧត្តមសេនីយ៍[[ដៀន ដែល]]បានមកឈរជើងការពារតំបន់[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]]។<ref name=Swain/>{{rp|១២៦}} យន្តហោះ តេ-២៨ ដេ របស់ទ័ពអាកាសសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានចេញប្រតិបត្តិការហោះហើរជាលើកចុងក្រោយដោយទម្លាក់គ្រាប់បែកលើមជ្ឈមណ្ឌលបញ្ជានិងត្រួតពិនិត្យ ក៏ដូចជាឃ្លាំងយន្តហោះនៅពោធិ៍ចិនតុង ក្រោយព្រលាននេះបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់ដោយខ្មែរក្រហម។ បន្ទាប់ពីប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកទម្លាក់ស្ទើរអស់ពីស្តុក យន្តហោះសាធារណរដ្ឋខ្មែរចំនួន ៩៧ គ្រឿងបានហោះចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពអាកាស និងអាកាសយានដ្ឋានតូចៗផ្សេងៗនៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដោយខ្លះមានដឹកផ្ទុកជនស៊ីវិលមួយចំនួនតូចឆ្ពោះទៅកាន់ទីទួលសុវត្ថិភាពនៅក្នុងប្រទេសថៃ។<ref>{{cite web|url=http://www.aeroflight.co.uk/waf/aa-eastasia/cambodia/cam-af-history2.htm|title=Cambodia: Khmer Air Force History 1970–1975 (Part 2)|author=Jan Forsgren|access-date=18 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113948/http://www.aeroflight.co.uk/waf/aa-eastasia/cambodia/cam-af-history2.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> ===១៧ មេសា=== [[File:Aerial reconnaissance view of the Monivong Bridge, Phnom Penh 17 April 1975.jpg|thumb|right|រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីស្ថានភាពនៅលើនិងក្បែរ[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]], ១៧ មេសា ១៩៧៥]] ដោយសារសំណើសន្តិភាពមិនមានសត្រូវណាទទួលយក នោះនៅវេលាម៉ោង ០២:០០ រំលងអធ្រាត្រចូលថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា គណៈរដ្ឋមន្ត្រីក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាថានឹងផ្លាស់ប្តូរទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រី គណៈកម្មាធិការកំពូល និងសមាជិកសភាមួយចំនួនពីភ្នំពេញទៅភាគខាងជើងប្រទេសនៅទីរួម[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]តាមបណ្ដោយព្រំដែនប្រទេសថៃ ដោយនឹងបង្កើតចលនាតស៊ូប្រឆាំងខ្មែរក្រហមពីទីនោះ។ មធ្យោបាយនៅសល់តែមួយគត់ដើម្បីចាកចេញពីរដ្ឋធានីគឺតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រ។​ នៅវេលាម៉ោង ០៤:០០ ទៀបភ្លឺ សមាជិករដ្ឋាភិបាលបានជួបជុំគ្នានៅសួនច្បារមុខ[[វត្តបទុមវតី|វត្តបទុមវត្តី]]ដើម្បីត្រៀមធ្វើការជម្លៀសខ្លួនចេញ ប៉ុន្តែគួរឱ្យអភ័ព្វ មិនមានឧទ្ធម្ភាគចក្របានបង្ហាញខ្លួនឡើយ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៨–៩}} ពេលថ្ងៃកំពុងរះពីលើជើងមេឃនៃទិសខាងកើត ពោលគឺនៅវេលាម៉ោង ០៥:៣០ ទៀបភ្លឺ សមាជិករដ្ឋាភិបាលបាននាំគ្នាវិលត្រឡប់ទៅគេហដ្ឋានរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីឡុង បូរ៉េត ហើយបានសម្រេចចិត្តថានឹងនៅស៊ូរហូតដល់ស្លាប់។​ ក្រោយម៉ោង ០៦:០០ ព្រឹក រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងឃោសនាការ លោកថោង លឹមហួងបាននាំយកសារទូរលេខមួយដែលទើបតែមកដល់ពីទីក្រុងប៉េកាំង ដោយមានជូនដំណឹងថា ការអំពាវនាវរកសន្តិភាពនោះត្រូវបានបដិសេធដោយព្រះនរោត្តម សីហនុ។ ជាមួយគ្នានេះដែរ រដ្ឋាភិបាលក្រៅស្រុករបស់ព្រះអង្គបានចុចឈ្មោះសមាជិកទាំងប្រាំពីររូបនៃគណៈកម្មាធិការកំពូលថាជាជនក្បត់ជាតិ បន្ថែមពីលើបុគ្គលទាំងប្រាំពីរនាក់ដែលបានឡើងកាន់អំណាចកាលពីឆ្នាំ១៩៧០។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៨–៩}} ការបាញ់ប្រយុទ្ធតតាំងគ្នាបានបន្លឺចាប់តាំងពីវេលាម៉ោង ០៤:០០ ទៀបភ្លឺនៅភាគខាងជើងទីក្រុងភ្នំពេញ ជុំវិញស្ថានីយ៍ថាមពលធំ។ ពេលព្រឹកព្រលឹមឈានមកដល់ ការបាញ់ប្រយុទ្ធគ្នាបានរលត់ទៅវិញ នៅពេលដែលកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានដកថយតាមបណ្តោយមហាវិថីព្រះមុនីវង្សចូលមកក្នុងកណ្តាលក្រុង។<ref name=":0">{{cite book|last=Neveu|first=Roland|title=The Fall of Phnom Penh, 17 April 1975|publisher=Asia Horizons Books Co., Ltd|year=2015|isbn=978-6167277103}}</ref>{{rp|84}} ឧត្តមនាវីឯកវង្ស សារិនឌីបានធ្វើដំណើរវិលត្រឡប់ទៅកាន់មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកវិញ ដែលកាលនុះកំពុងរងការវាយប្រហារពីពួកខ្មែរក្រហម។ ក្រោយមក លោកបានហៅទូរស័ព្ទមកលោកសាខន ដោយប្រាប់ថាមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកបានកំពុងត្រូវឡោមព័ទ្ធ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាននឹងត្រូវខ្មែរក្រហមវាយបែក។ នៅពេលដែលកងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានវាយចូលមកក្នុងប៉ុស្តិ៍បញ្ជាការទ័ពជើងទឹក លោកសារិនឌីក៏បានសម្រេចចិត្តធ្វើអត្តឃាតខ្លួនជាជាងឱ្យសត្រូវចាប់ខ្លួន។<ref name=Chhong>{{cite news|author=Chhang Song|title=The final hours of the Khmer Republic|url=https://www.khmertimeskh.com/55805/the-final-hours-of-the-khmer-republic/|publisher=Khmer Times|date=16 April 2015|access-date=18 June 2026}}</ref> ==មើលផងដែរ== *[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សមរភូមិ និងប្រតិបត្តិការនៃសង្គ្រាមវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីក្រុងដែលបានកាន់កាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំពេញក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០]] 094ckyuait7llk6qwl8n8fqplxvsbim 336784 336780 2026-06-19T03:40:42Z TheRandomGoober 27248 /* ១៧ មេសា */ 336784 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ | partof = [[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា]] និង[[សង្គ្រាមវៀតណាម]] | image = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Aerial reconnaissance view of burning Esso Shell oil storage tank, Phnom Penh, 17 April 1975.jpg | alt1= | image2=Aerial reconnaissance view of the Monivong Bridge, Phnom Penh 17 April 1975.jpg | alt2= | image3=MONATIO Soldiers.jpg | alt3= | image4= | alt4=}}'''រូបភាពមើលតាមរង្វិលទ្រនិចនាឡិកា៖''' {{flatlist| * រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីការឆាបឆេះធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊នអេសូ (Esso Shell) * រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពី[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]] * ក្បួនព្យុហយាត្រាចលនា[[ម៉ូណាស្យូ]]នៅភ្នំពេញ }} | caption = | date = ១៧​ មេសា ១៩៧៥ | place = [[ភ្នំពេញ]], [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] | result = {{ublist|ជ័យជម្នះ[[ខ្មែរក្រហម]]}} | combatant1 = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខ្មែរក្រហម]] | combatant2 = {{flag|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} | commander1 = {{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ប៉ុល ពត]]<br>{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[នួន ជា]]<br>{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[អៀង​ សារី]]<br>{{flagicon|កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ}} [[ខៀវ សំផន]] | commander2 = {{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[សក់ ស៊ុតសាខន]]<br>{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[ឡុង បូរ៉េត]]{{executed}}<br>{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[លន់ ណុន]]{{executed}}<br>{{flagicon|សាធារណរដ្ឋខ្មែរ}} [[វង្ស សារិនឌី]]{{KIA|suicide}} | strength1 = ៤០,០០០ | strength2 = ~២០,០០០ | casualties1 = | casualties2 = | campaignbox = {{Campaignbox Cambodian Civil War}} }} '''ការដួលរលំទីក្រុងភ្នំពេញ''' ឬអាចហៅបានថា '''ការដួលរលំរដ្ឋធានីភ្នំពេញ''' គឺការវាយដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុង[[ភ្នំពេញ]] ដែលជារដ្ឋធានីនៃ[[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដោយពួក[[ខ្មែរក្រហម]]នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបានបិទបញ្ចប់[[សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា|សង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា]]។ នៅដើមខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានឡោមព័ទ្ធជុំវិញបរិវេណទីក្រុង ដែលនាំឱ្យភ្នំពេញត្រូវពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើការផ្គត់ផ្គង់តាមផ្លូវអាកាសតាម[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|ព្រលានពោធិ៍ចិនតុង]]។ ដោយឃើញថាខ្មែរក្រហមនឹងរុលចូលក្រុងក្នុងពេលឆាប់ៗ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានបើក[[ប្រតិបត្តិការអ៊ីហ្គលភូល|ប្រតិបត្តិការជម្លៀសជនជាតិអាមេរិកនិងជនជាតិខ្មែរ]]ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តជិតស្និទនឹងខ្លួននៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា។ នៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានជម្លៀសចេញពីភ្នំពេញ ដោយមានគម្រោងបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយនៅតំបន់ក្បែរព្រំដែនថៃដើម្បីបន្តតស៊ូប្រឆាំងនឹងខ្មែរក្រហម។ បន្តិចក្រោយមកនៅថ្ងៃដដែរនោះ របាំងការពារចុងក្រោយនៅជុំវិញទីក្រុងភ្នំពេញត្រូវផ្ដួល ហើយខ្មែរក្រហមក៏បានចូលកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញទាំងស្រុង។ ពលទាហានសាធារណរដ្ឋខ្មែរដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីក្រុងត្រូវបានកម្លាំងខ្មែរក្រហមចាប់ខ្លួននិងនាំទៅកាន់[[ពហុកីឡដ្ឋានជាតិអូឡាំពិក|កីឡដ្ឋានអូឡាំពិក]] ជាកន្លែងដែលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ថ្នាក់ដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលនិងយោធាត្រូវបានបង្ខំឱ្យសរសេរសារសារភាពមុនពេលពួកគេត្រូវបានប្រហារជីវិត។ ខ្មែរក្រហមបានបញ្ជាឱ្យប្រជាជនគ្រប់រួបជម្លៀសចេញពីទីក្រុងភ្នំពេញ លើកលែងតែជនបរទេសប៉ុន្មានក្រុមដែលបន្តនៅជ្រកកោននៅក្នុង[[ស្ថានទូតបារាំងប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតបារាំង]]រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា នៅពេលដែលពួកគេត្រូវបានដឹកជញ្ជូនតាមរថយន្តទៅប្រទេសថៃ។ ==ផ្ទៃរឿង== នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ [[សាធារណរដ្ឋខ្មែរ]] ដែលមានការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក បានគ្រប់គ្រងតែតំបន់ក្រុងភ្នំពេញនិងទីប្រជុំជនមួយចំនួននៅតាមបណ្តោយ[[ទន្លេមេគង្គ]]ប៉ុណ្ណោះ ខណៈវាក៏ដើរតួជាផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងអាហារនិងគ្រាប់រំសេវដ៏សំខាន់ចេញពី[[វៀតណាមខាងត្បូង]]ដែរ។ នៅក្នុងគម្រោងយុទ្ធនាការវាយលុកកំឡុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៥ របស់ពួកខ្មែរក្រហម ជាជាងប្រើកម្លាំងវាយទីក្រុងភ្នំពេញផ្ទាល់ ពួកខ្មែរក្រហមបានចាប់ផ្តើមវាយបណ្ដាច់ផ្លូវផ្គត់ផ្គង់របស់សាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅតាមទន្លេមេគង្គនោះ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥ ខ្មែរក្រហមបានវាយលុកក្រុង[[អ្នកលឿង]] ដែលជាប៉ុស្តិ៍ការពារដ៏សំខាន់មួយរបស់[[កងយោធពលខេមរជាតិ]]នៅលើទន្លេមេគង្គ។<ref name=Dunham>{{cite book|last=Dunham|first=George R|title=U.S. Marines in Vietnam: The Bitter End, 1973–1975 (Marine Corps Vietnam Operational Historical Series)|publisher=Marine Corps Association|year=1990|url=https://archive.org/details/TheBitterEnd|isbn=978-0-16-026455-9|access-date=2026-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310211317/https://archive.org/details/TheBitterEnd|archive-date=2016-03-10|url-status=live}}{{PD-notice}}</ref> កាលថ្ងៃទី២៧ ខែមករា នាវាចំនួនប្រាំពីរគ្រឿងក្នុងចំណោមនាវាចំនួន ១៦ គ្រឿងបានបើកចូលមកដល់ក្រុងភ្នំពេញ ក្រោយត្រូវរងការវាយប្រហារពីកម្លាំងខ្មែរក្រហមក្នុងកំឡុងពេលធ្វើដំណើរចម្ងាយ ១០០ គីឡូម៉ែត្រតាមទន្លេចេញពីព្រំដែនវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅថ្ងៃទី៣ ខែកុម្ភៈ ក្បួននាវាមួយក្រុម ដែលធ្វើដំណើរតាមដងទន្លេ បានប៉ះជាមួយនឹងមីនក្រោមទឹកដែលបានដាក់បង្កប់ដោយពួកខ្មែរក្រហមនៅក្បែរក្រុង[[ហ្វូមី (ទីរួមខេត្ត)|ហ្វូមី]] ដែលមានចម្ងាយប្រមាណ ៧៤ គីឡូម៉ែត្រពីភ្នំពេញ។ ថ្វីបើ[[កងទ័ពជើងទឹកខេមរជាតិ|កងទ័ពជើងទឹកនៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរ]]មានកម្លាំងសមត្ថភាពបោសសម្អាតមីនក្រោមទឹកមែន ប៉ុន្តែដោយសារតែច្រាំងទន្លេត្រូវគ្រប់គ្រងដោយពួកខ្មែរក្រហម ទើបបានជានាំឱ្យការបោសសម្អាតមីនមិនអាចធ្វើទៅរួច ឬណាមួយត្រូវចំណាយធនធានអស់ច្រើន។<ref name=Dunham/>{{rp|១០២–១០៤}} មិនតែប៉ុណ្ណោះ គិតមកត្រឹមពេលនោះ កងទ័ពជើងទឹកសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបាត់បង់នាវាតូចធំរបស់ខ្លួនប្រមាណមួយភាគបួនទៅហើយ រីឯកម្លាំងនាវិក ៧០ ភាគរយរបស់ខ្លួនត្រូវបានស្លាប់ ឬរងរបួស។<ref name=Shawcross>{{cite book|title=Sideshow: Kissinger, Nixon and the Destruction of Cambodia|last=Shawcross |first=William|publisher=Andre Deutsch Limited|year=1979 |isbn=0-233-97077-0}}</ref>{{rp|៣៤៧}} នៅថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ របបសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបោះបង់ចោលនូវផែនការរំដោះផ្លូវទឹកតាមដងទន្លេមេគង្គវិញ ដូច្នេះ រាល់សកម្មភាពផ្គត់ផ្គង់ទាំងឡាយជាបន្តបន្ទាប់មកភ្នំពេញនឹងត្រូវឆ្លងកាត់តាមផ្លូវអាកាសតាមរយៈ[[អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិភ្នំពេញ|អាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង]]។<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}} សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាត់ការដឹកជញ្ជូនស្បៀងអាហារ ប្រេងឥន្ធនៈ និងគ្រាប់រំសេវបញ្ជូនតាមអាកាសមកភ្នំពេញភ្លាមៗ ប៉ុន្តែចំនួននៃជំនួយបោះត្រូវបានកំណត់រឹតបន្តឹងក្រោយ[[វិសោធនកម្មខេស–ឈើដ|វិសោធនកម្មច្បាប់ថ្មី]]បានចូលជាធរមាននៅអាមេរិក។<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៤៧}} ជាលទ្ធផល ក្រុមហ៊ុន[[ប៊ើដអ៊ែរ]] (BirdAir) របស់អាមេរិកបានក្លាយជាក្រុមហ៊ុនអាកាសតែមួយគត់ដែលប្រតិបត្តិដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចូលភ្នំពេញក្នុងមួយថ្ងៃម្ភៃដង ដោយហោះហើរចុះឡើងពី[[អាកាសយានដ្ឋានទ័ពជើងទឹកអ៊ូតាផាវ]]នៃប្រទេសថៃមកពោធិ៍ចិនតុង។<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}} នៅថ្ងៃទី៥ ខែមីនា កាំភ្លើងធំខ្មែរក្រហមឈរនៅទួលលាប ពោលនៅភាគពាយ័ព្យនៃទីក្រុងភ្នំពេញ បានបាញ់ផ្លោងចូលមកចំអាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុង មុនពេលកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានវាយដណ្តើមតំបន់ទួលលាបមកវិញនៅថ្ងៃទី១៥ ខែមីនា និងបិទបញ្ចប់ប្រតិបត្តិការបាញ់ផ្លោងចូលក្រុងរបស់ខ្មែរក្រហម។ កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានបន្តរុញចូលយឺតៗពីភាគខាងជើងនិងលិចនៃភ្នំពេញ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានក៏រកតំបន់ឈរជើងថ្មីដែលអាចឱ្យពួកគេបន្តធ្វើការបាញ់ផ្លោងចូលពោធិ៍ចិនតុងម្តងទៀត។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា គ្រាប់រ៉ុក្កែតខ្មែរក្រហមបានបង្កការខូចខាតដល់យន្តហោះដឹកជំនួយផ្គត់ផ្គង់ចំនួនពីរគ្រឿង ដែលបង្ខំឱ្យ[[ស្ថានទូតអាមេរិកប្រចាំកម្ពុជា|ស្ថានទូតអាមេរិក]]ចេញសេចក្ដីប្រកាសនៅថ្ងៃបន្ទាប់អំពីដំណើរផ្អាកការដឹកជញ្ជូនតាមអាកាសរហូតដល់ស្ថានភាពសន្តិសុខបានប្រសើរឡើងវិញ។ ក្រោយដឹងខ្លួនថាសាធារណរដ្ឋខ្មែរនឹងដួលរលំនៅពេលឆាប់ៗប្រសិនបើគ្មានអ្វីជាជំនួយផ្គត់ផ្គង់ ដូច្នេះស្ថានទូតអាមេរិកក៏បានលុបចោលដំណើរផ្អាកនោះចោលនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមីនា ហើយបានបង្កើនចំនួនយន្តហោះសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូន។<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}}<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៨}} ការធ្វើបែបនេះព្រោះរដ្ឋាភិបាលខ្មែរនិងស្ថានទូតអាមេរិកនាពេលនោះមានទស្សនៈសុទិដ្ឋនិយមថាខ្លួនអាចទប់ទល់នឹងការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហមបានរហូតដល់ខែឧសភា នៅពេលដែលរដូវវស្សាចូលមកដល់ ហើយសកម្មភាពប្រយុទ្ធផ្សេងៗនឹងចុះអន់ថយ។<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៦}} ​ ==យុទ្ធនាការវាយលុករបស់ខ្មែរក្រហម== ===ចុងខែមីនា=== នៅចុងខែមីនា កងយោធពលខេមរជាតិបានឈរជើងក្នុងបរិវេណការពារចម្ងាយប្រហែល ១៥ គីឡូម៉ែត្រពីកណ្តាលទីក្រុងភ្នំពេញ។ នៅភាគពាយ័ព្យ កងពលធំទីប្រាំពីរបានកំពុងស្ថិតក្នុងស្ថានការណ៍កាន់តែលំបាកទៅៗ បន្ទាប់ពីគេបានរងការវាយផ្តាច់ពីច្រើនទិស ជាពិសេសនៅក្នុងតំបន់ទួលលាប ដែលបានប្តូរដៃកាន់កាប់គ្នាអស់ជាច្រើនលើក។ ចំពោះកងពលធំទីបីដែលមានទីតាំងឈរជើងនៅលើ[[ផ្លូវជាតិលេខ៤ (កម្ពុជា)|ផ្លូវជាតិលេខ ៤]] ក្បែរ[[ភូមិបែកចាន]] ចម្ងាយប្រហែល ១០ គីឡូម៉ែត្រនៅភាគខាងលិចព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ចេញពីប៉ុស្តិ៍បញ្ជាការផ្ទាល់ខ្លួននៅ[[ក្រុងច្បារមន|ក្រុងកំពង់ស្ពឺ]]។<ref name=Sak>{{cite book|last=Sutsakhan|first=Lt. Gen. Sak|title=The Khmer Republic at War and the Final Collapse|publisher=United States Army Center of Military History|year=1987|isbn=9781780392585}}</ref>{{rp|១១៥}} នៅឯភាគខាងត្បូង កងពលធំទីមួយបានរ៉ាប់រងយុទ្ធនាការការពារ រួមជាមួយកងពលតូចទី១៥ របស់លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[លន់ ណុន]] ហើយវាត្រូវជាជួរប្រយុទ្ធដ៏ស្ងប់ស្ងាត់បំផុតនាពេលនោះ។ យ៉ាងណាមិញ នៅក្នុង[[ក្រុងតាខ្មៅ|តំបន់តាខ្មៅ]] [[ផ្លូវជាតិលេខ១]] និង[[ទន្លេបាសាក់]] កងពលធំទីមួយបានចាប់ផ្ដើមទទួលរងសម្ពាធជាបន្តបន្ទាប់ពីពួកខ្មែរក្រហម។ នៅខាងកើតនៃរដ្ឋធានីគឺជាទីតាំងឈរជើងរបស់កងពលតូចឆ័ត្រយោង និងកងអង្គភាពនៃយោធាភូមិភាគភ្នំពេញ។ មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកនៅខាង[[ខណ្ឌជ្រោយចង្វា|ជ្រោយចង្វារ]] និងមូលដ្ឋាន[[កងទ័ពអាកាសខ្មែរ|ទ័ពអាកាសខ្មែរ]]នៅពោធិ៍ចិនតុង ត្រូវស្ថិតក្រោមការការពារដោយកម្លាំងពួកគេរៀងខ្លួនៗ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦}} កងទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅភូមិសាស្ត្រអ្នកលឿង ពោលនៅឯច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គគឺត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ទាំងស្រុងពីកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរផ្សេងៗទៀត។ កងទ័ពអាកាសនិងជើងទឹកខ្មែរត្រូវពន្លាតចេញដាច់ឆ្ងាយពីគ្នាខ្លាំងលើសពីសមត្ថភាពទ្រទ្រង់របស់ពួកគេ ជាហេតុនាំឱ្យពួកគេមិនអាចបំពេញកាតព្វកិច្ច និងតម្រូវការបានពេញលេញ។ ស្ថានភាព​ភស្តុភារទូទៅបានកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗសម្រាប់កងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ហើយ​ការផ្គត់ផ្គង់​គ្រាប់រំសេវ​សម្រាប់​ទ័ពថ្មើរជើង​អាចធ្វើឡើងបានម្តងម្កាល​ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦}} ===១ មេសា=== លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[លន់ នល់]]បានលាលែងចេញពីតំណែងនៅថ្ងៃទី១ ខែមេសា។ ពិធីលាលែងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅ[[រដ្ឋសភាកម្ពុជា|វិមានចំការមន]] ដោយមានការចូលរួមពីតែជនជាតិខ្មែរសុទ្ធប៉ុណ្ណោះ ខណៈក្រុមអ្នកការទូតតំណាងបរទេសផ្សេងៗមិនត្រូវបានឱ្យអញ្ជើញចូលឡើយ។ ពីទីធ្លានៃវិមានចំការមន ឧទ្ធម្ភាគចក្របានដឹកលោកលន់ នល់ ព្រមទាំងក្រុមគ្រួសារ និងបក្សពួកលោកទៅព្រលានពោធិ៍ចិនតុង ដែលជាកន្លែងលោកបានជួបជាមួយឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិក[[ចន ហ្គុនធើរ ឌីន]] មុនពេលឡើងយន្តហោះ[[អាកាសចរណ៍ភូមិន្ទកម្ពុជា|អាកាសចរណ៍កម្ពុជា]]ហោះទៅកាន់អ៊ូតាផាវក្នុងប្រទេសថៃ ដោយនិរទេសខ្លួនចេញជាផ្លូវការ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៨–១៦១}}<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៨}} លោក[[សូខាំ ខូយ]]បានក្លាយជាប្រធានាធិបតីស្តីទី ដោយសង្ឃឹមថានឹងមានផ្លូវចរចាសន្តិភាពជាមួយខ្មែរក្រហម ពិសេសក្រោយលន់ នល់បានចាកចេញទៅបាត់។<ref name=Shawcross/>{{rp|១៦១}} ស្ថានការណ៍តឹងតែងស្ទើរពេញមួយខែមីនាកន្លងមកនោះបានបិទបញ្ចប់នៅយប់ថ្ងៃទី១ ខែមេសា បន្ទាប់ពីក្រុងអ្នកលឿងបានដួលរលំធ្លាក់ក្រោមដៃខ្មែរក្រហម ក្រោយពីកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានស៊ូទ្រាំការពារក្រុងនេះពីការឡោមព័ទ្ធវាយប្រហាររបស់ខ្មែរក្រហមអស់រយៈពេលបីខែកន្លងមក។ ការវិវឌ្ឍស្ថានភាពថ្មីនេះបានបើកផ្លូវថ្មីឆ្ពោះទៅកាន់ភាគខាងត្បូងនៃរដ្ឋធានី ខណៈទាហានខ្មែរក្រហមចំនួន ៦,០០០ នាក់បន្ថែមបានរុលជាកម្លាំងឆ្ពោះទៅចូលរួមឡោមព័ទ្ធភ្នំពេញ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦}}<ref name=Dunham/>{{rp|១០៥}}<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៥៨}} ===២–១១ មេសា=== ចាប់ពីថ្ងៃទី៣–៤ ខែមេសា ទីតាំងឈរជើងរបស់កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរទាំងប៉ុន្មាននៅលើផ្លូវជាតិលេខ ១ ខាងជើងក្រុងអ្នកលឿងក្រោមកងពលធំទីមួយបានត្រូវសត្រូវវាយកាន់កាប់ម្តងមួយៗ ហើយការបញ្ជូនកម្លាំងបន្ថែមជាជំនួយមិនថាតាមផ្លូវគោក ឬឆ្លងទន្លេមេគង្គទេ គឺមិនអាចធ្វើទៅរួចទៀតឡើយ។<ref name=Shawcross/>{{rp|១៥៦}} នៅភាគខាងជើងរដ្ឋធានី ក្នុងតំបន់កងពលទីប្រាំពីរការពារ ខ្មែរក្រហមបានបើកការវាយលុកជារៀងរាល់ថ្ងៃ ហើយទោះបីជាមានការគាំទ្រផ្លូវអាកាសជាប្រចាំក៏ដោយ ក៏ស្ថានការណ៍នៅទីនោះនៅតែមិនអំណោយផលដដែរ។ កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមយកទីតាំងដែលខ្លួនបានបាត់បង់ទៅពួកខ្មែរក្រហមមកវិញដែរ ប៉ុន្តែមិនបានជោគជ័យអ្វីសោះ។ កងពលទីមួយបានបាត់បង់ទាហានជារៀងរាល់ថ្ងៃ ខណៈការជម្លៀសទាហានដែលឈឺនិងរបួសដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រគឺលែងអាចធ្វើទៅរួចទៀតហើយ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦–១៥៧}} ដោយស្ថានការណ៍វិវត្តលឿនហួសប្រមាណ ហើយដោយកម្លាំងកាន់តែចុះថយទៅៗ អគ្គបញ្ជាការដ្ឋានក៏បានបញ្ជូនត្រឹមអតីតសមាជិកនៃកងឆ្មាំខេត្តទៅជួយការពារនៅតំបន់ភាគខាងជើង ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវបានខ្មែរក្រហមវាយខ្ចាត់ខ្ចាយទាំងស្រុងត្រឹមប៉ុន្មានម៉ោងប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុការណ៍នេះបាននាំឱ្យរបើករបាំងការពារភាគខាងជើង រីឯឱកាសបិទខ្ទប់វាក៏លែងមានទៀត។ នៅឯភាគខាងលិច កងកម្លាំងនៃកងពលធំទីបីក្រោមបញ្ជាការរបស់ឧត្តមសេនីយ៍ឯកព្រះ[[នរោត្ដម ចន្ទរង្សី]]បានទទួលជំនួយកម្លាំងមកពង្រឹងការការពារបន្ថែម ប៉ុន្តែយ៉ាងណា កម្លាំងព្រះអង្គនៅតែមិនអាចវាយចូលកំពង់ស្ពឺបាន ពិសេសដើម្បីដណ្តើមទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រនៅទួលលាបនោះ។ បន្ថែមពីលើនេះ កម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបង្កើតកំហុសគណនាបណ្ដាលឱ្យពួកគេផ្លោងគ្រាប់ចូលទីតាំងរបស់កងពលធំទីបីកំឡុងពេលកំពុងប្រតិបត្តិការ ជាហេតុប៉ះពាល់ដល់ស្មារតីប្រយុទ្ធយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៦–៧}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ជនភៀសសឹកស៊ីវិលមកពីគ្រប់ទិសទីបាននាំគ្នារត់មកជ្រោកកោនគេចវេះពីសង្គ្រាមនៅក្នុងរដ្ឋធានី។ អាជ្ញាធរក្រុងភ្នំពេញទាំងស៊ីវិលនិងយោធាត្រូវធ្វើការធ្ងន់កទទួលជនភៀសសឹករាប់សិបពាន់នាក់ ដោយមិនដឹងថាត្រូវផ្តល់ជម្រកនៅទីណាឱ្យពួកគេ។ សាលារៀន វត្តអារាម និងសួនច្បារសាធារណៈបានក្លាយជាទីជម្រកបណ្ដោះអាសន្នរបស់ជនភៀសសឹក ចំណែកឯអាជ្ញាធរក្រុងវិញ ពួកគេអស់លែងមានវិធីសាស្ត្រដើម្បីកំណត់អត្តសញ្ញាណថាតើនរណាជាមិត្ត និងនរណាជាខ្មែរក្រហមទៀតឡើយ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៧}} នៅថ្ងៃទី១១ ខែមេសា នៅឯទីក្រុង[[ប៉េកាំង]] រដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបានស្នើសុំឱ្យមានការចាត់ព្រះអង្គម្ចាស់[[នរោត្ដម សីហនុ|នរោត្តម សីហនុ]] មេដឹកនាំនៃ[[រណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជា]] ឱ្យយាងត្រឡប់មកទីក្រុងភ្នំពេញវិញជាបន្ទាន់។ តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គទ្រង់បានបដិសេធសំណើរបស់អាមេរិកនោះនៅព្រឹកបន្ទាប់។<ref name=Shawcross/>{{rp|៣៦៣}} ===១២ មេសា=== [[File:View of Phnom Penh from CH-53.jpg|thumb|250px|ទិដ្ឋភាពពីជ្រុងមួយនៃទីក្រុងភ្នំពេញមើលពីលើឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិក, ១២ មេសា ១៩៧៥]] ដោយស្ថានការណ៍នៅភ្នំពេញកាន់តែពិបាកទៅៗ ដូច្នេះនៅថ្ងៃទី១២ ខែមេសា ស្ថានទូតអាមេរិកក៏បានផ្តួចផ្តើម[[ប្រតិបត្តិការអ៊ីហ្គលភូល]] ពោលជាដំណើរជម្លៀសប្រជាជនអាមេរិកទាំងអស់ចេញពីកម្ពុជា។ លោកឯកអគ្គរដ្ឋទូតឌីនបានអញ្ជើញសមាជិករដ្ឋាភិបាលខ្មែរឱ្យជម្លៀសខ្លួនចេញផងដែរនៅក្នុងប្រតិបត្តិការនេះ ប៉ុន្តែពួកគាត់ទាំងអស់គ្នាបានបដិសេធ លើកលែងតែប្រធានាធិបតីស្តីទី លោកសូខាំ ខូយ ដែលបានព្រមចូលខ្លួនជម្លៀសដោយមិនផ្ដល់ដំណឹងអ្វីដល់ថ្នាក់ដឹកនាំដទៃ។<ref name=Dunham/>{{rp|១១៤}} ដំណើរជម្លៀសនេះបានធ្វើឱ្យមនុស្សជាច្រើនក្នុងជួរថ្នាក់ដឹកនាំសាធារណរដ្ឋខ្មែរមានការភ្ញាក់ផ្អើលជាខ្លាំង ព្រោះតែទីក្រុងភ្នំពេញនិងទីរួមខេត្តស្ទើរតែទាំងអស់ (លើកលែងតែទីរួមខេត្តនៅភាគខាងកើតប្រទេសដែលកំពុងស្ថិតក្រោម[[វៀតណាមខាងជើង]]កាន់កាប់) សុទ្ធតែស្ថិតនៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរដ្ឋាភិបាល និងពោរពេញទៅដោយជនភៀសសឹករាប់លាននាក់។ ចំនួនប៉ាន់ប្រមាណបានរាប់ប្រជាជនដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋាភិបាលថាមានចំនួនប្រាំមួយលាននាក់ ហើយអ្នកដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមមានត្រឹមមួយលាននាក់ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦២–៣}} នៅវេលាម៉ោង ០៨:៣០ ព្រឹក គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានកោះប្រជុំគ្នានៅក្នុងការិយាល័យនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ឡុង បូរ៉េត]]។ ពួកគាត់បានសម្រេចចិត្តថា គួរតែមានការហៅកោះប្រជុំមហាសន្និបាតមួយ ដែលមានសមាសភាពមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ និងថ្នាក់ដឹកនាំយោធាចូលរួម។ ចាប់ពីម៉ោង ១៤:០០ រសៀល មហាសន្និបាតនោះត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងវិមានចំការមន។ នៅទីបំផុត សេចក្តីសម្រេចមួយត្រូវបានអនុម័តជាឯកច្ឆន្ទ ដោយស្នើការផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យយោធាកាន់កាប់ និងថ្កោលទោសលោកសូខាំ ខូយ ដែលមិនបានប្រគល់តំណែងសមស្របតាមនីតិច្បាប់។ នៅម៉ោង ២៣:០០ យប់ មហាសន្និបាតបានជ្រើសតាំងសមាជិកនៃគណៈកម្មាធិការកំពូលដូចជា៖ លោកឧត្តមសេនីយ៍ឯក[[សក់ ស៊ុតសាខន]] នាយសេនាធិការកងខេមរជាតិលោកឧត្តមសេនីយ៍ទោ[[ថងវណ្ណ ផានមឿង]] ឧត្តមនាវីឯក[[វង្ស សារិនឌី]] មេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសលោកឧត្តមសេនីយ៍ឯកអៀ ឈុង លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីឡុង បូរ៉េត លោកឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី[[ហង្ស ធុនហាក់]] និងតំណាងគណបក្សសង្គមសាធារណរដ្ឋលោកអុប គឹមអាង។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៤}} ចំពោះស្ថានការណ៍នៅសមរភូមិវិញបានកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនខ្លាំងទៅៗ។ នៅភាគខាងជើង ខ្សែការពារត្រូវបានកាត់ផ្តាច់នៅចំណុចជាច្រើនដោយខ្មែរក្រហម ទោះបីជាមានការតស៊ូប្រយុទ្ធតតាំងពីអង្គភាពកងទ័ពសាធារណរដ្ឋខ្មែរវិញយ៉ាងណាក៏ដោយ។ អាកាសយានដ្ឋានពោធិ៍ចិនតុងវិញបានកំពុងប្រឈមនឹងហានិភ័យខ្ពស់ពីការវាយដណ្តើមដោយខ្មែរក្រហម។ ដោយដូច្នេះ ព្រលានយោធាតូចមួយនៃតំបន់មានជ័យត្រូវបានកំណត់ជាទីកន្លែងចុះចតបណ្ដោះអាសន្នសម្រាប់យន្តហោះនិងឧទ្ធម្ភាគចក្រដែលនាំយកគ្រាប់រំសេវ និងសម្ភារៈផ្គត់ផ្គង់ផ្សេងៗ។.<ref name=Sak/>{{rp|១៦៤–៥}} ===១៣–១៦ មេសា=== [[File:Fall of Phnom Penh.jpg|thumb|right|ផែនទីបង្ហាញពីចលនាពុះសម្រុកចូលភ្នំពេញជាលើកចុងក្រោយរបស់ខ្មែរក្រហម]] ថ្ងៃទី១៣ ខែមេសា គឺជាថ្ងៃដំបូងនៃ[[ចូលឆ្នាំខ្មែរ|ពិធីបុណ្យចូលឆ្នាំខ្មែរថ្មី]] ហើយក៏ត្រូវជាថ្ងៃដែលខ្មែរក្រហមបានបន្តបាញ់ផ្លោងចូលទីក្រុងភ្នំពេញដែរ។ នៅវេលាម៉ោង ០៩:០០ ព្រឹក គណៈកម្មាធិការកំពូលបានបើកសម័យប្រជុំលើកដំបូងរបស់ខ្លួន ដោយបានជ្រើសតាំងលោកសក់ ស៊ុតសាខនជាប្រធានគណៈកម្មាធិការជាឯកច្ឆ័ន្ទ ដែលនាំឱ្យលោកក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល និងជាប្រមុខរដ្ឋស្តីទីផងដែរ។ លោកសាខនបានផ្ញើសំណើសុំសន្តិភាពចុងក្រោយទៅកាន់ព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុ ដោយព្រមផ្ទេរសាធារណរដ្ឋនិងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធទៅឱ្យព្រះអង្គកាន់កាប់ ប៉ុន្តែសាធារណរដ្ឋនឹងមិនព្រមចុះចាញ់ឱ្យដៃទៅខ្មែរក្រហមនោះឡើយ។ នៅយប់នោះ លោកសាខនបានកោះប្រជុំក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋមន្ត្រី ដែលលើកនេះមានទាំងគណៈកម្មាធិការកំពូល និងគណៈរដ្ឋមន្ត្រីចូលរួម។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៥}} ក្រុមប្រឹក្សាបានសម្រេចចិត្តដោយប្រើអំណាចទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនមានដើម្បីបញ្ជូនលំហូរជនភៀសសឹកដែលកំពុងកើនឡើងច្រើនទៅៗទៅជ្រកកោននៅក្នុងសាលារៀន វត្តអារាម បង្កើតកម្មវិធីផ្តល់ស្បៀងអាហារដល់ពួកគេ រៀបចំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីឡើងវិញ ពង្រឹងទ័ពនៅភ្នំពេញដោយហោះនាំកងវរសេនាធំមួយចំនួនពីខេត្តផ្សេងៗចូលតាមព្រលានមានជ័យ និងការបង្កើតគណៈកម្មាធិការពិសេសមួយ ដែលមានលោកឡុង បូរ៉េតជាប្រធាន ដើម្បីរៀបចំត្រៀមសំណើសន្តិភាពសម្រាប់្រគល់ឱ្យព្រះអង្គម្ចាស់សីហនុ ឬពួកខ្មែរក្រហម។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៥}} គិតត្រឹមថ្ងៃទី១៤ ខែមេសា ស្ថានការណ៍នៅលើសមរភូមិបានកាន់តែបាត់បង់លំនឹងទៅបន្តិចៗ។ នៅព្រឹកនោះ គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានជួបប្រជុំគ្នានៅការិយាល័យលោកសាខន នៅទីស្នាក់ការកណ្តាលអគ្គសេនាធិការ។ នៅម៉ោង ១០:២៥ កណ្ណធារបើកយន្តហោះ តេ-២៨ ម្នាក់បានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនបួនគ្រាប់ទម្ងន់ ១១០ គីឡូក្រាម (២៥០ ផោន)។ គ្រាប់បែកចំនួនពីរគ្រាប់បានធ្លាក់ផ្ទុះនៅទីតាំងចម្ងាយប្រហែល ២០ ម៉ែត្រពីការិយាល័យរបស់សាខន ដោយបានសម្លាប់មន្ត្រីនិងកងការពារចំនួនប្រាំពីរនាក់ និងរបួសម្ភៃនាក់បន្ថែម។ លោកសាខនបានប្រកាសពីបម្រាមគោចររយៈពេល ២៤ ម៉ោង ខណៈការប្រយុទ្ធនៅលើសមរភូមិនៅបន្តដដែរ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៦}}<ref name=Swain>{{cite book|last=Swain|first=Jon|title=River of Time: A Memoir of Vietnam and Cambodia|publisher=St. Martin's Press|year=1997|isbn=978-0425168059|url=https://archive.org/details/riveroftime00swai}}</ref>{{rp|១២៥}} នៅរសៀលនៃថ្ងៃដដែរ [[ក្រុងតាខ្មៅ]]ដែលជាទីរួម[[ខេត្តកណ្តាល]] និងស្ថិតនៅចម្ងាយ ១១ គីឡូម៉ែត្រពីភាគខាងត្បូងទីក្រុងភ្នំពេញ ត្រូវបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់ខ្មែរក្រហមទាំងស្រុង។ តាខ្មៅជាចំណុចទីតាំងការពារយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់បំផុតមួយរបស់កងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ហើយការបាត់បង់វាបានប៉ះពាល់ដល់ស្មារតីប្រយុទ្ធបន្ថែមរបស់ពួកគេ។ ថ្វីបើមានការវាយតបតដើម្បីគ្រង់គ្រងស្ថានការណ៍នៅតាខ្មៅមែនក្ដី តែវាមិនបានផលផ្លែផ្កាអ្វីឡើយ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន សមរភូមិប្រយុទ្ធក៏រុញចូលមកដល់តំបន់ខាងត្បូងនៃជាយក្រុង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ដោយសារការវិវត្តបែបនេះ សកម្មភាពផ្គត់ផ្គង់ជំនួយទាំងឡាយតាមអាកាសនៅពោធិ៍ចិនតុងត្រូវបានផ្អាកបញ្ឈប់ទាំងស្រុង។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៦}}<ref name=Swain/>{{rp|១២៥}} ចូលមកថ្ងៃទី១៥ ខ្មែរក្រហមបានបង្កើនការវាយប្រហារបន្ថែមពីភាគខាងជើងនិងលិច។ តំបន់ពោធិ៍ចិនតុងនិងទំនប់របងការពារដែលរត់ពីកើតទៅលិចបន្តទៅខាងជើងនៃទីក្រុង ដោយចំណុចទាំងពីរភ្ជាប់គ្នាបង្កើតបានជាខ្សែការពារចុងក្រោយនៅជុំវិញបរិវេណក្រុងភ្នំពេញ ហើយមកដល់ត្រឹមនេះបានកំពុងរងការវាយលុកយ៉ាងខ្លាំងពីសំណាក់ពួកខ្មែរក្រហម។ ការចូលអន្តរាគមន៍ដោយកងពលតូចឆ័ត្រយោង ដែលត្រូវបានបញ្ជូនមកពីប៉ែកខាងកើតទន្លេមេគង្គ មិនបានជួយសម្រូលអ្វីដល់ស្ថានការណ៍ដ៏តានតឹងនៅសមរភូមិខាងលិចនៃរដ្ឋធានីឡើយ។ កងពលតូចនេះបានព្យាយាមរុលដំណើរទៅលិច ប៉ុន្តែអាចបន្តបានត្រឹមតែ ៦ គីឡូម៉ែត្រតាមផ្លូវជាតិលេខ ៤ ប៉ុណ្ណោះ។<ref name=Sak/>{{rp|១៥៨}} ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ ជនភៀសសឹកជាច្រើននាក់បន្ថែមបានបន្តហូរចូលក្រុងភ្នំពេញ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៧}} [[File:Aerial reconnaissance view of burning Esso Shell oil storage tank, Phnom Penh, 17 April 1975.jpg|thumb|right|រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីការឆាបឆេះធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊នអេសូ (Esso Shell) មួយកន្លែងក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ, ១៧ មេសា ១៩៧៥]] នៅថ្ងៃទី១៦ ខែមេសា កិច្ចប្រជុំគណៈរដ្ឋមន្ត្រីនាព្រឹកនោះត្រូវបានផ្ដោតទាំងស្រុងទៅលើយន្តការផ្ញើសំណើសន្តិភាពទៅទីក្រុងប៉េកាំងឱ្យបានឆាប់តាមដែលអាចធ្វើទៅបានបំផុត។ លោកឡុង បូរ៉េតបានរៀបចំសំណើដែលក្នុងនោះបានអំពាវនាវឱ្យមានបទឈប់បាញ់ជាបន្ទាន់ និងការផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យរណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជារបស់សម្ដេចសីហនុ។ ទីបំផុត សំណើនេះក៏ត្រូវបានផ្ញើទៅកាន់ទីក្រុងប៉េកាំងតាមរយៈ[[គណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិនៃកាកបាទក្រហម]] និង[[ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានបារាំង]]។ ស្ថានភាពយោធាកាន់តែវិវត្តអាក្រក់ទៅៗ នៅពេលដែលធុងស្តុកប្រេងរបស់ក្រុមហ៊ុនស៊ែល (Shell) នៅភាគខាងជើងទីក្រុងបានឆាបឆេះកំឡុងពេលប្រយុទ្ធគ្នា បង្កបង្កើតជាអគ្គីភ័យដុតបំផ្លាញទីលំនៅប្រជាជនពីជើងរហូតដល់ត្បូងរដ្ឋធានីភ្នំពេញ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៧–៨}} ពេញមួយរសៀល គណៈរដ្ឋមន្ត្រីបានទន្ទឹងរង់ចាំចម្លើយឆ្លើយតបពីទីក្រុងប៉េកាំង។ នៅវេលាម៉ោង ២៣:០០ យប់ សារចម្លើយនៅតែមិនទាន់ឃើញមកដល់ ហើយគណៈរដ្ឋមន្ត្រីក៏ដឹងខ្លួនថា ពួកខ្មែរក្រហមគឺមិនមានបំណងងទទួលយកសំណើអ្វីនោះទេ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៧–៨}} ដំណាលគ្នានេះ ខ្មែរក្រហមបានកាន់កាប់ច្រាំងខាងកើតនៃទន្លេមេគង្គបន្ទាប់ពីកងពលតូចឆ័ត្រយោងបានដកខ្លួនចេញ ខណៈដែលកងពលធំទីពីររបស់ឧត្តមសេនីយ៍[[ដៀន ដែល]]បានមកឈរជើងការពារតំបន់[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]]។<ref name=Swain/>{{rp|១២៦}} យន្តហោះ តេ-២៨ ដេ របស់ទ័ពអាកាសសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានចេញប្រតិបត្តិការហោះហើរជាលើកចុងក្រោយដោយទម្លាក់គ្រាប់បែកលើមជ្ឈមណ្ឌលបញ្ជានិងត្រួតពិនិត្យ ក៏ដូចជាឃ្លាំងយន្តហោះនៅពោធិ៍ចិនតុង ក្រោយព្រលាននេះបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់ដោយខ្មែរក្រហម។ បន្ទាប់ពីប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកទម្លាក់ស្ទើរអស់ពីស្តុក យន្តហោះសាធារណរដ្ឋខ្មែរចំនួន ៩៧ គ្រឿងបានហោះចេញពីមូលដ្ឋានទ័ពអាកាស និងអាកាសយានដ្ឋានតូចៗផ្សេងៗនៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា ដោយខ្លះមានដឹកផ្ទុកជនស៊ីវិលមួយចំនួនតូចឆ្ពោះទៅកាន់ទីទួលសុវត្ថិភាពនៅក្នុងប្រទេសថៃ។<ref>{{cite web|url=http://www.aeroflight.co.uk/waf/aa-eastasia/cambodia/cam-af-history2.htm|title=Cambodia: Khmer Air Force History 1970–1975 (Part 2)|author=Jan Forsgren|access-date=18 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113948/http://www.aeroflight.co.uk/waf/aa-eastasia/cambodia/cam-af-history2.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> ===១៧ មេសា=== [[File:Aerial reconnaissance view of the Monivong Bridge, Phnom Penh 17 April 1975.jpg|thumb|right|រូបភាពផ្តិតពីលើអាកាសបង្ហាញពីស្ថានភាពនៅលើនិងក្បែរ[[ស្ពានព្រះមុនីវង្ស]], ១៧ មេសា ១៩៧៥]] ដោយសារសំណើសន្តិភាពមិនមានសត្រូវណាទទួលយក នោះនៅវេលាម៉ោង ០២:០០ រំលងអធ្រាត្រចូលថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា គណៈរដ្ឋមន្ត្រីក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាថានឹងផ្លាស់ប្តូរទីស្ដីការគណៈរដ្ឋមន្ត្រី គណៈកម្មាធិការកំពូល និងសមាជិកសភាមួយចំនួនពីភ្នំពេញទៅភាគខាងជើងប្រទេសនៅទីរួម[[ខេត្តឧត្តរមានជ័យ]]តាមបណ្ដោយព្រំដែនប្រទេសថៃ ដោយនឹងបង្កើតចលនាតស៊ូប្រឆាំងខ្មែរក្រហមពីទីនោះ។ មធ្យោបាយនៅសល់តែមួយគត់ដើម្បីចាកចេញពីរដ្ឋធានីគឺតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រ។​ នៅវេលាម៉ោង ០៤:០០ ទៀបភ្លឺ សមាជិករដ្ឋាភិបាលបានជួបជុំគ្នានៅសួនច្បារមុខ[[វត្តបទុមវតី|វត្តបទុមវត្តី]]ដើម្បីត្រៀមធ្វើការជម្លៀសខ្លួនចេញ ប៉ុន្តែគួរឱ្យអភ័ព្វ មិនមានឧទ្ធម្ភាគចក្របានបង្ហាញខ្លួនឡើយ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៨–៩}} ពេលថ្ងៃកំពុងរះពីលើជើងមេឃនៃទិសខាងកើត ពោលគឺនៅវេលាម៉ោង ០៥:៣០ ទៀបភ្លឺ សមាជិករដ្ឋាភិបាលបាននាំគ្នាវិលត្រឡប់ទៅគេហដ្ឋានរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីឡុង បូរ៉េត ហើយបានសម្រេចចិត្តថានឹងនៅស៊ូរហូតដល់ស្លាប់។​ ក្រោយម៉ោង ០៦:០០ ព្រឹក រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងឃោសនាការ លោកថោង លឹមហួងបាននាំយកសារទូរលេខមួយដែលទើបតែមកដល់ពីទីក្រុងប៉េកាំង ដោយមានជូនដំណឹងថា ការអំពាវនាវរកសន្តិភាពនោះត្រូវបានបដិសេធដោយព្រះនរោត្តម សីហនុ។ ជាមួយគ្នានេះដែរ រដ្ឋាភិបាលក្រៅស្រុករបស់ព្រះអង្គបានចុចឈ្មោះសមាជិកទាំងប្រាំពីររូបនៃគណៈកម្មាធិការកំពូលថាជាជនក្បត់ជាតិ បន្ថែមពីលើបុគ្គលទាំងប្រាំពីរនាក់ដែលបានឡើងកាន់អំណាចកាលពីឆ្នាំ១៩៧០។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៨–៩}} ការបាញ់ប្រយុទ្ធតតាំងគ្នាបានបន្លឺចាប់តាំងពីវេលាម៉ោង ០៤:០០ ទៀបភ្លឺនៅភាគខាងជើងទីក្រុងភ្នំពេញ ជុំវិញស្ថានីយ៍ថាមពលធំ។ ពេលព្រឹកព្រលឹមឈានមកដល់ ការបាញ់ប្រយុទ្ធគ្នាបានរលត់ទៅវិញ នៅពេលដែលកងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានដកថយតាមបណ្តោយមហាវិថីព្រះមុនីវង្សចូលមកក្នុងកណ្តាលក្រុង។<ref name=":0">{{cite book|last=Neveu|first=Roland|title=The Fall of Phnom Penh, 17 April 1975|publisher=Asia Horizons Books Co., Ltd|year=2015|isbn=978-6167277103}}</ref>{{rp|84}} ឧត្តមនាវីឯកវង្ស សារិនឌីបានធ្វើដំណើរវិលត្រឡប់ទៅកាន់មូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកវិញ ដែលកាលនុះកំពុងរងការវាយប្រហារពីពួកខ្មែរក្រហម។ ក្រោយមក លោកបានហៅទូរស័ព្ទមកលោកសាខន ដោយប្រាប់ថាមូលដ្ឋានទ័ពជើងទឹកបានកំពុងត្រូវឡោមព័ទ្ធ ហើយមិនយូរប៉ុន្មាននឹងត្រូវខ្មែរក្រហមវាយបែក។ នៅពេលដែលកងកម្លាំងខ្មែរក្រហមបានវាយចូលមកក្នុងប៉ុស្តិ៍បញ្ជាការទ័ពជើងទឹក លោកសារិនឌីក៏បានសម្រេចចិត្តធ្វើអត្តឃាតខ្លួនជាជាងឱ្យសត្រូវចាប់ខ្លួន។<ref name=Chhong>{{cite news|author=Chhang Song|title=The final hours of the Khmer Republic|url=https://www.khmertimeskh.com/55805/the-final-hours-of-the-khmer-republic/|publisher=Khmer Times|date=16 April 2015|access-date=18 June 2026}}</ref> គិតត្រឹមម៉ោង ០៨:០០ ព្រឹក សមាជិកគណៈរដ្ឋមន្ត្រី តំណាងរាស្ត្រ និងសមាជិកព្រឹទ្ធសភាដែលនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានបានចាកចេញពីសម័យប្រជុំ ដោយបន្សល់ទុកតែលោកឡុង បូរ៉េត និងសាខន។ លោកឧត្តមសេនីយ៍ថាច់ រ៉េងបានព្យាយាមអង្វរពួកគាត់ឱ្យចាកចេញជាមួយលោក ព្រោះលោកនៅមានបញ្ជាការទាហាននៃកងកម្លាំងពិសេស និងឧទ្ធម្ភាគចក្រប្រភេទ អ៊ុយហះ-១ ចំនួនប្រាំពីរគ្រឿងនៅឯ[[ពហុកីឡដ្ឋានជាតិអូឡាំពិក|ពហុកីឡដ្ឋានអូឡាំពិក]]។ នៅវេលាម៉ោងប្រហែល ០៨:៣០ លោកសាខននិងក្រុមគ្រួសារលោកបានឡើងឧទ្ធម្ភាគចក្រមួយគ្រឿងហើយហោះហើរចេញ រួមជាមួយមេបញ្ជាការកងទ័ពអាកាសលោកអៀ ឈុង។ ទន្ទឹមនឹងនេះ លោកឡុង បូរ៉េតបានឡើងឧទ្ធម្ភាគចក្រមួយគ្រឿងទៀត ប៉ុន្តែវាត្រូវមានបញ្ហាមិនអាចហោះឡើងបាន។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៩}}<ref>{{cite book|last=Conboy|first=Kenneth|title=FANK: A History of the Cambodian Armed Forces, 1970–1975|publisher=Equinox Publishing (Asia) Pte Ltd|year=2011|isbn=9789793780863|page=223}}</ref> ឧទ្ធម្ភាគចក្រចំនួនបួនគ្រឿងបានហោះចូល[[ក្រុងកំពង់ធំ]]ដើម្បីចាក់សាំង ដោយបានមកដល់នៅម៉ោង ០៩:៣០។ នៅកំពង់ធំ លោកសាខនបានទាក់ទងទៅភ្នំពេញតាមវិទ្យុ ដោយបានទទួលដំណឹងថា ខ្មែរក្រហមបានវាយចូលដល់ក្នុងទីបញ្ជាការដ្ឋានអគ្គសេនាធិការហើយ។ ឧត្តមសេនីយ៍ម៉ី ស៊ីចាន់បានថ្លែងសារទៅកាន់ប្រជាជាតិនិងយោធាជំនួសលោកសាខន ដោយសំណុំពរឱ្យលើកទង់សជាសញ្ញាសុំសន្តិភាព។ ឧទ្ធម្ភាគចក្ររបស់លោកសាខនបានចុះនៅឧត្តរមានជ័យនៅវេលាម៉ោង ១៣:៣០ រសៀល ខណៈដែលជោគវាសនានៃសាធារណរដ្ឋខ្មែរកំពុងខិតជិតចូលមកដល់ភ្លាមៗ។ ឱកាសបង្កើតរដ្ឋាភិបាលតស៊ូបានរលុតបាត់ទៅវិញ បន្ទាប់ពីក្រុមពួកមន្ត្រីដែលបានជួបជុំគ្នានោះបាននាំគ្នាសម្រេចចិត្តបន្តរត់និរទេសខ្លួនទៅប្រទេសថៃ។<ref name=Sak/>{{rp|១៦៩–៧០}} ==មើលផងដែរ== *[[ការដួលរលំទីក្រុងសៃហ្គន]] ==ឯកសារយោង== {{reflist}} [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:សមរភូមិ និងប្រតិបត្តិការនៃសង្គ្រាមវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ទីក្រុងដែលបានកាន់កាប់]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ប្រវត្តិសាស្ត្រយោធាកម្ពុជា]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:កម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥]] [[ចំណាត់ថ្នាក់ក្រុម:ភ្នំពេញក្នុងសតវត្សរ៍ទី២០]] iiv86fefdt6h7hchq0rrasvbmb4gsdy 1 53842 336778 2026-06-18T14:36:45Z THAIMENGING 51650 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ សូរ្យព័ន្ធចក្រ ឬដែលគេនិយមហៅថា ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ (Solar System) គឺជាប្រព័ន្ធមេឃដែលមានព្រះអាទិត្យជាមជ្ឈមណ្ឌល និងមានវត្ថុអវកាសជាច្រើនវិលជុំវិញវា។ 336778 wikitext text/x-wiki សូរ្យព័ន្ធចក្រ ឬដែលគេនិយមហៅថា ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ (Solar System) គឺជាប្រព័ន្ធមេឃដែលមានព្រះអាទិត្យជាមជ្ឈមណ្ឌល និងមានវត្ថុអវកាសជាច្រើនវិលជុំវិញវា។ tlyvn92tb3v789qoh4e1npt52kntbzx 2 53843 336782 2026-06-18T23:51:00Z Deep Think - SK 51653 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ តើកោះត្រល់ធ្លាក់ទៅក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមដោយរបៀបណា? តើកោះត្រល់ធ្លាក់ទៅក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមដោយរបៀបណា? តាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដែលត្រូ... 336782 wikitext text/x-wiki តើកោះត្រល់ធ្លាក់ទៅក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមដោយរបៀបណា? តើកោះត្រល់ធ្លាក់ទៅក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមដោយរបៀបណា? តាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយ កោះត្រល់ ឬភូកុកជាឈ្មោះភាសាវៀតណាម (Phú Quốc) បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលរបស់វៀតណាមតាំងពីសម័យអាណានិគមបារាំង។ នៅឆ្នាំ 1939 អគ្គទេសាភិបាលឥណ្ឌូចិនបារាំង លោក Jules Brévié បានចេញសេចក្តីសម្រេចកំណត់ "ខ្សែ Brévié" ដើម្បីបែងចែកការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលកោះនៅឈូងសមុទ្រថៃ។ កោះត្រល់ត្រូវបានដាក់ឱ្យស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កូសាំងស៊ីន ខណៈកោះមួយចំនួនទៀតស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់កម្ពុជា។ ជាការពិតដែលថា ខ្សែ Brévié ត្រូវបានបង្កើតឡើងសម្រាប់គោលបំណងរដ្ឋបាល មិនមែនជាព្រំដែនអន្តរជាតិផ្លូវការនោះទេ។ ទោះជាយ៉ាងណា ក្រោយមក កោះត្រល់នៅតែបន្តស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងរបស់វៀតណាម។ បន្ទាប់ពីការបញ្ចប់សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន និងសង្គ្រាមវៀតណាម កោះនេះបានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់រដ្ឋវៀតណាមរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។ Q_តើកម្ពុជាមានសិទ្ធិទាមទារត្រឡប់មកវិញបានដែរឬទេ? តាមទ្រឹស្តី ច្បាប់អន្តរជាតិអនុញ្ញាតឱ្យរដ្ឋណាមួយលើកឡើងនូវការទាមទារទឹកដី ប្រសិនបើមានមូលដ្ឋានប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬច្បាប់គ្រប់គ្រាន់។ ប៉ុន្តែក្នុងការអនុវត្តជាក់ស្តែង ស្ថានភាពរបស់កោះត្រល់មានភាពស្មុគស្មាញ ព្រោះ៖ - វៀតណាមបានគ្រប់គ្រងកោះនេះជាបន្តបន្ទាប់អស់រយៈពេលយូរណាស់មកហើយ។ - សហគមន៍អន្តរជាតិទទួលស្គាល់ថា កោះនេះស្ថិតក្រោមអធិបតេយ្យភាពរបស់ Vietnam។ - កិច្ចព្រមព្រៀង និងឯកសារព្រំដែនជាច្រើនរវាងកម្ពុជា និងវៀតណាមក្នុងសម័យក្រោយ បានអនុវត្តដោយផ្អែកលើស្ថានភាពដែលវៀតណាមកំពុងគ្រប់គ្រងកោះនេះរួចទៅហើយ។ - រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជានាពេលកន្លងមក និងបច្ចុប្បន្ន មិនបានដាក់ពាក្យបណ្តឹងជាផ្លូវការទៅកាន់ តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (International Court of Justice) ដើម្បីទាមទារអធិបតេយ្យភាពលើកោះត្រល់នោះទេ។ ដូច្នេះ ចំពោះទស្សនៈប្រវត្តិសាស្ត្រ ប្រជាជនខ្មែរជាច្រើនជឿថា កោះត្រល់មានទំនាក់ទំនងជាមួយទឹកដីខ្មែរតាំងពីអតីតកាល។ ប៉ុន្តែចំពោះទស្សនៈច្បាប់អន្តរជាតិ និងស្ថានភាពជាក់ស្តែងនាពេលបច្ចុប្បន្ន កោះត្រល់ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រង និងត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្នែកមួយនៃប្រទេស Vietnam។ ដូច្នេះ ការទាមទារត្រឡប់មកវិញអាចធ្វើបានតាមទ្រឹស្តី ប៉ុន្តែនឹងជួបឧបសគ្គផ្នែកច្បាប់ នយោបាយ សង្រ្គាម និងការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិយ៉ាងខ្លាំង។៕ jde68sid4nep4msrdqecut8izfeccsi 0 53844 336783 2026-06-19T02:06:48Z ~2026-35545-80 51655 បានបង្កើតទំព័រដែលផ្ដើមដោយ សូមជួយបញ្ចូល រឿង កុលាបប៉ៃលិន វគ្គទី5<ref>{{Cite journal|date=2015|title=Atlas Geológico de Colombia 2015 - Planchas 5-01, 5-02, 5-03, 5-04, 5-05, 5-06, 5-07, 5-08, 5-09, 5-10, 5-11, 5-12, 5-13, 5-14, 5-15, 5-16, 5-17, 5-18, 5-19, 5-20, 5-21, 5-22, 5-23, 5-24, 5-25, 5-26. Escala 1:500.000. Producto. Versión 2015|url=https://doi.org/10.32685/10.143.201... 336783 wikitext text/x-wiki សូមជួយបញ្ចូល រឿង កុលាបប៉ៃលិន វគ្គទី5<ref>{{Cite journal|date=2015|title=Atlas Geológico de Colombia 2015 - Planchas 5-01, 5-02, 5-03, 5-04, 5-05, 5-06, 5-07, 5-08, 5-09, 5-10, 5-11, 5-12, 5-13, 5-14, 5-15, 5-16, 5-17, 5-18, 5-19, 5-20, 5-21, 5-22, 5-23, 5-24, 5-25, 5-26. Escala 1:500.000. Producto. Versión 2015|url=https://doi.org/10.32685/10.143.2015.937}}</ref> bfln5ez6xm7vvdw7zvdbl02h8jzk8en 2 53845 336788 2026-06-19T09:52:48Z Nharmx 51661 /* */ 336788 wikitext text/x-wiki ខ្ញុំបាទឈ្មោះ ឈឿន សុបញ្ញ (CHHOEUN SOPANHA) ឈ្មោះលើបណ្តាញសង្គម (Nharmx) htr50mz2ryiei26w950g7jrhf4y8wzi